Mówca: Agata Borowiec
Data: 2016-05-12 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panowie Ministrowie! Mam zaszczyt przedstawić Wysokiej Izbie projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Celem projektowanej ustawy jest zwiększenie transparentności procesu karnego poprzez wzmocnienie konstytucyjnej zasady jawności rozprawy w postępowaniu karnym oraz powiązanie możliwości utrwalania i transmisji przebiegu rozprawy przez przedstawicieli środków masowego przekazu z jawnością jej przebiegu. W tym celu projektowana ustawa ogranicza zakres dopuszczalnych wyłączeń jawności rozprawy w oparciu o przesłankę ważnego interesu prywatnego, wprowadza możliwość zaskarżenia postanowienia sądu w przedmiocie jawności rozprawy oraz wyłącza możliwość apriorycznej odmowy wydania zezwolenia na utrwalenie i transmisję przebiegu rozprawy przez przedstawicieli mediów. Wysoka Izbo! W polskim systemie prawnym jawność rozprawy jest podstawową zasadą konstytucyjną. Znajduje ona zastosowanie we wszystkich trybach postępowania sądowego. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 45 ust. 2 jedynie w enumeratywnie określonych przypadkach dopuszcza możliwość stosowania wyjątków od zasady jawności, tj. ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny oraz ochronę życia prywatnego lub inny ważny interes prywatny. Zasadę jawności kwalifikuje się jako element prawa do sądu, czyli prawa jednostki do rzetelnego i publicznego procesu, w którym rozstrzygane są jej prawa lub w którym przedstawiane są przeciwko niej zarzuty karne. W swoim zewnętrznym wymiarze, który obejmuje możliwość uczestnictwa w rozprawie publiczności, zasada jawności służy zapewnieniu kontroli zewnętrznej zgodności z prawem procedowania sądu oraz zapewnieniu realizacji praw uczestników postępowania i tym samym stanowi jeden z gwarantów rzetelności procesu. Jawność rozpoznania sprawy sprzyja także prezentowaniu właściwej postawy sędziego w stosunku do uczestników postępowania, przeciwdziała nawiązywaniu nieprawidłowych, albowiem nielicujących z powagą wymiaru sprawiedliwości i godnością urzędu sędziowskiego, relacji z uczestnikami postępowania, faworyzowaniu lub dyskryminowaniu jednej ze stron i tym samym, Wysoka Izbo, kształtuje zaufanie i pozytywny wizerunek wymiaru sprawiedliwości w społeczeństwie. Biorąc pod uwagę powyższe, wyjątki od zasady jawności powinny być interpretowane zawężająco, tj. w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne dla realizacji zasad demokratycznego państwa prawa. Skoro ustrojodawca w ust. 2 art. 45 konstytucji wskazał jedynie możliwość wyłączenia jawności rozpoznania sprawy w enumeratywnie wymienionych przypadkach, oznacza to, że ustawodawca zwykły ma prawo, ale nie obowiązek, przeniesienia określonych w nich wyłączeń jawności na płaszczyznę unormowań konkretnych procedur. Znajduje to również potwierdzenie w dotychczasowym brzmieniu § 1 art. 360 Kodeksu postępowania karnego, który zawiera jedynie zbliżony w swej treści katalog dopuszczalnych wyłączeń zasady jawności procesu karnego. Przesłanka bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego zasadniczo odpowiada zakresem treściowym przesłance sformułowanej w pkt 3 § 1 art. 360 k.p.k. - zagrożenie ujawnieniem okoliczności, które ze względu na ważny interes państwa powinny być zachowane w tajemnicy, oraz w pkt 1 § 1 art. 360 k.p.k. - zagrożenie wywołaniem zakłócenia spokoju publicznego. Konstytucyjna przesłanka dopuszczalności wyłączenia jawności z uwagi na moralność odpowiada treściowo karnoprocesowej przesłance wskazanej w pkt 2 § 1 art. 360 k.p.k., podobnie jak przesłanka zagrożenia ważnego interesu prywatnego, jest to pkt 4 § 1 art. 360 k.p.k. W dotychczasowym brzmieniu ustawy karnoprocesowej pominięto jednak przesłankę ochrony życia prywatnego stron, która w katalogu konstytucyjnie dopuszczalnych ograniczeń jawności stanowi przesłankę odrębną od przesłanki ważnego interesu prywatnego. W ocenie ustawodawcy w realiach procesu karnego bezwarunkowa ochrona konstytucyjnej zasady jawności i tym samym rzetelności rozpoznania sprawy powinna zostać wzmocniona przez ograniczenie możliwości wyłączenia jawności rozprawy w oparciu o ważny interes prywatny jedynie do przypadków, w których zagrożony byłby ważny interes prywatny pokrzywdzonego, świadka albo osoby niebędącej uczestnikiem postępowania. Jeżeli chodzi natomiast o ochronę prywatnego interesu oskarżonego, uzasadnione jest wyrażenie takiej zgody w zależności od stanowiska strony przeciwnej, a jeżeli w sprawie bierze udział prokurator, który jest również rzecznikiem praworządności, wymagana powinna być zgoda prokuratora. Wskazane rozwiązanie ma na celu przeciwdziałanie nadużywaniu tej podstawy wyłączenia jawności ze względów leżących wprost w zainteresowaniu osoby, której zarzucono przestępstwo. Ustawodawca wychodzi bowiem z założenia, że nie posiada uzasadnienia aksjologicznego wyłączenie jawności rozprawy z uwagi na każdy interes prywatny oskarżonego, zaś niedookreśloność tej przesłanki stanowi płaszczyznę do nadużyć, podważając tym samym zaufanie do wymiaru sprawiedliwości oraz destrukcyjnie wpływając na obraz wymiaru sprawiedliwości w społeczeństwie. Ponadto w przekonaniu ustawodawcy, w kontekście charakteru przedmiotowych zmian przepisów procesowych, za uzasadnioną należy uznać nowelizację art. 181 k.p.k. w zakresie określenia przesłanek, których spełnienie nie będzie powodowało konieczności przeprowadzenia rozprawy z wyłączeniem jawności. Ustawodawca bowiem nie widzi uzasadnienia w automatycznym wyłączeniu jawności rozprawy. Wysoka Izbo! Gwarantem wzmocnienia transparentności procesu karnego będzie ponadto wprowadzenie kontroli w zakresie tzw. instancji poziomej postanowienia w przedmiocie jawności rozprawy przez sąd, przy czym mając na uwadze wymóg rozpoznania sprawy bez zbędnej zwłoki, w projektowanym rozwiązaniu przewidziano ograniczenie czasu rozpoznania zażalenia do 7 dni od dnia przekazania sądowi zażalenia wraz z niezbędnymi aktami. Kolejnym projektowanym środkiem wzmocnienia transparentności procesu karnego jest zapewnienie kontroli społecznej nad prawidłowością przebiegu postępowania poprzez rozszerzenie zasady dopuszczalności utrwalania i transmisji przez media przebiegu rozprawy, co do której nie zapadło postanowienie o prowadzeniu jej z wyłączeniem jawności. Jedynie w razie zakłócenia porządku rozprawy przez przedstawicieli środków masowego przekazu sąd będzie uprawniony do zarządzenia opuszczenia przez niektórych z nich sali. Przepis art. 357 § 1 k.p.k. w dotychczasowym brzmieniu uzależnia bowiem udzielenie przez sąd zezwolenia na utrwalenie obrazu i dźwięku z przebiegu rozprawy od wystąpienia niedookreślonych treściowo przesłanek, które powodują, że decyzja w tym przedmiocie przy jej niezaskarżalności niejednokrotnie podejmowana jest w sposób arbitralny. W realiach społeczeństwa informacyjnego utrwalenie i transmisja przebiegu rozprawy przez przedstawicieli środków masowego przekazu stanowią element jawności rozprawy, służą także informowaniu społeczeństwa o przebiegu procesu - realizując tym samym funkcję jawności rozprawy, czyli kontroli rzetelności i prawidłowości procesu - przestrzeganiu gwarancji procesowych jego uczestników oraz kształtowaniu postaw legalistycznych i świadomości prawnej społeczeństwa. Ex definitione przemawia więc za tym uzasadniony interes społeczny. Z uwagi na to, że utrwalanie i transmisja przebiegu rozprawy stanowią element jej jawności, nieuzasadnione jest również utrzymywanie dopuszczalności udziału mediów w zależności od tego, czy ważny interes uczestnika się temu nie sprzeciwia. Ochrona ważnego interesu prywatnego uczestnika postępowania zagwarantowana jest bowiem w niezbędnym zakresie instytucją wyłączenia jawności rozprawy, jest to art. 360 k.p.k. Biorąc pod uwagę powyższe, nie znajduje uzasadnienia utrzymanie dopuszczalności ograniczenia jawności rozprawy w zakresie uczestnictwa mediów w dotychczasowym kształcie. Zważywszy na to, że nie można wykluczyć, iż z uwagi na znaczne zainteresowanie opinii publicznej procesem obecność znacznej liczby przedstawicieli środków masowego przekazu na sali może utrudniać jego przebieg, np. ze względów techniczno-organizacyjnych lub porządkowych, w projektowanym rozwiązaniu prawnym przewidziano możliwość zarządzenia przez sąd opuszczenia sali rozpraw przez niektórych z nich, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach - przez wszystkie osoby. Celem projektu jest również poszerzenie możliwości działania w procesie czynnika społecznego w postaci przedstawiciela społecznego. Czynnik ten w szczególności umożliwia społeczną kontrolę nad wymiarem sprawiedliwości oraz prezentowanie sądom stanowisk organizacji społecznej, co niewątpliwie stwarza lepsze warunki do wydania trafnego orzeczenia w sprawie. Należy zatem znieść zbędne bariery dotyczące udziału przedstawiciela społecznego w procesie karnym oraz zapewnić regulacje zapewniające mu najpełniejsze prezentowanie stanowiska organizacji społecznej. W tym celu przede wszystkim konieczne okazało się zlikwidowanie przejawów arbitralności sądów w dopuszczaniu przedstawiciela organizacji społecznej do udziału w sprawie. Dopuszczenie takie ma być zawsze obligatoryjne, w sytuacji gdy przynajmniej jedna ze stron wyrazi na to zgodę. Udział przedstawiciela społecznego ma być zatem uzależniony od zgody chociażby jednej ze stron, co jest uzasadnione tym, że ma on reprezentować interes odnoszący się do przedmiotu sporu między tymi stronami. Strona może w każdym czasie cofnąć wyrażoną zgodę. W razie braku zgody stron na udział przedstawiciela społecznego sąd wyłącza tego przedstawiciela z udziału w sprawie. Realizacja interesu wymiaru sprawiedliwości w związku z udziałem przedstawiciela społecznego ma być zapewniona w ten sposób, że niezależnie od stanowiska stron sąd będzie mógł ze względu na ważny interes wymiaru sprawiedliwości dopuścić przedstawiciela takiej organizacji. Odmowa dopuszczenia przedstawiciela organizacji społecznej może mieć miejsce, wyłącznie gdy wskazany w zgłoszeniu organizacji społecznej interes społeczny lub indywidualny nie jest objęty zadaniami statutowymi tej organizacji lub nie jest związany z rozpoznawaną sprawą. Z uwagi na to, że przy dopuszczeniu przedstawiciela społecznego do udziału w sprawie sąd bada jedynie kwestie formalne, może się zdarzyć, że z powodu wielu zgłaszających swój udział organizacji społecznych nie będzie można zapewnić prawidłowego toku postępowania. Sąd będzie mógł wówczas ograniczyć liczbę przedstawicieli organizacji społecznych występujących w sprawie. Oskarżyciel i oskarżony będą mogli wówczas wskazać najwyżej dwóch przedstawicieli organizacji społecznych, którzy będą mieli występować w sprawie, a w sytuacji gdy będzie więcej niż jeden oskarżony lub jeden oskarżyciel, każdy z nich będzie mógł wskazać po jednym przedstawicielu. Niewskazanie przedstawiciela uznaje się za cofnięcie zgody na jego występowanie w sprawie, ze skutkami w projektowanym art. 90 § 3 k.p.k. Ponadto projekt przewiduje obligatoryjne, a nie tylko w razie potrzeby, udzielenie głosu przedstawicielowi społecznemu przed wydaniem wyroku. Jest to art. 406 § 1 k.p.k. W związku z tym, że przedstawiciel społeczny nie jest stroną postępowania, konieczna stała się zmiana tego rozdziału, rozdziału 46, oraz innych przepisów, które regulowały głosy stron. Zgodnie z projektem głos bowiem zabierał będzie przedstawiciel społeczny, który nie jest stroną. Proponuje się zatem przyjęcie określenia ˝Głosy końcowe˝. W art. 1 pkt 2 projektu wprowadza się również zmianę w zakresie art. 133 k.p.k., której celem jest ułatwienie profesjonalnym pełnomocnikom prowadzenia postępowań karnych. Przepisy Kodeksu postępowania karnego przewidują szczególny tryb doręczeń dla celów procesowych - jest to rozdział 15 k.p.k. - który stanowi całościową regulację w zakresie swego unormowania, szczególną wobec przepisów ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. Prawo pocztowe. Ta ostatnia ustawa umożliwia m.in. wydanie ze skutkiem doręczenia przesyłki w urzędzie pocztowym pełnomocnikowi adresata upoważnionemu na podstawie pełnomocnictwa pocztowego - art. 37 ust. 2 pkt 2 Prawa pocztowego - co stanowi wygodny i powszechnie stosowany sposób odbioru przesyłek, zwłaszcza przez podmioty prowadzące profesjonalną działalność. Unormowania ustawy procesowej nie przewidują takiego sposobu odbierania przesyłek pocztowych, przede wszystkim w trosce o zapewnienie dotarcia tych przesyłek bezpośrednio do rąk adresatów będących nieprofesjonalnymi uczestnikami postępowania karnego. W związku z tym aktualnie taki sposób odbioru przesyłek nie może być stosowany. Wydaje się, że ograniczenie to jest uzasadnione w odniesieniu do uczestników nieprofesjonalnych, gdyż pełnomocnictwa pocztowego można udzielić dowolnej osobie - art. 38 ust. 1 Prawa pocztowego - a przyjęcie innego rozwiązania w praktyce powodowałoby skutek w postaci ograniczenia rzeczywistej skuteczności doręczeń i powzięcia w wielu sytuacjach rzeczywistych wątpliwości co do stanu poinformowania uczestnika o jego uprawnieniach i obowiązkach procesowych. Problemy te nie występują w odniesieniu do profesjonalnych uczestników postępowania: adwokatów i radców prawnych, wykonujących swe zawody w kancelariach. Z tego względu w celu usprawnienia i ułatwienia odbierania pism adresowanych do uczestników profesjonalnych - czyli obrońców albo pełnomocników będących adwokatami lub radcami prawnymi - pozostawionych w placówkach pocztowych, projektodawca proponuje dodać art. 133 § 2a k.p.k., umożliwiający dokonywanie tego przez osoby upoważnione na podstawie pełnomocnictwa pocztowego do odbioru przesyłek pocztowych. Nadmienić wypada, że podobną regulację przewidującą odbieranie pism przez osoby upoważnione na podstawie pełnomocnictwa pocztowego wprowadzono w art. 139 § 11 k.p.c. ustawą nowelizującą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Uzupełnieniem zmian do Kodeksu postępowania karnego są zmiany w art. 40 ustawy z dnia 5 grudnia 1999 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty regulującym tajemnicę lekarską. W obecnym stanie prawnym zakres tajemnicy lekarskiej jest ujęty zbyt szeroko, co często uniemożliwia osobom najbliższym wobec zmarłego pacjenta dochodzenie roszczeń lub odpowiedzialności wobec osób, które mogły przyczynić się do śmierci pacjenta. W efekcie tajemnica lekarska może być w jednostkowych przypadkach wykorzystywana do ukrywania błędów w leczeniu wbrew interesowi pacjenta. Ujawnienie obiektywnych przyczyn śmierci pacjenta może również leżeć w interesie społecznym. Wprowadzenie projektowanej konstrukcji umożliwi bowiem osobom najbliższym poznanie całokształtu okoliczności związanych ze stanem zdrowia pacjenta i może poprzedzać decyzję o złożeniu zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W efekcie w wielu przypadkach może to również spowodować uniknięcie konieczności wszczynania niepotrzebnego postępowania, gdyż już samo ujawnienie informacji będzie dla osób najbliższych wystarczające do naprawienia krzywdy w przypadku przyczynienia się do śmierci pacjenta. Dysponentem tej tajemnicy po śmierci pacjenta powinny być osoby najbliższe pacjentowi, które łączył z pacjentem węzeł szczególnego zaufania, tak aby nie zostały naruszone w sposób nieuzasadniony dobra osobiste pacjenta. Definicję osoby bliskiej określa art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, do którego odsyła ustawa o zawodzie lekarza w art. 31 ust. 6. Osobom bliskim powinno przysługiwać również prawo sprzeciwu wobec zwolnienia z tajemnicy w sytuacji, w której uznają one, że ujawnienie informacji objętych tajemnicą będzie stanowiło nieproporcjonalne i nieuzasadnione naruszenie dóbr osobistych. Wówczas do zachowania tajemnicy lekarskiej wystarczający jest sprzeciw choćby jednej z osób bliskich z kręgu osób określonych w ustawie, mimo że pozostałe osoby bliskie mogą wyrażać zgodę na ujawnienie informacji. Ze zmianą w art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty koreluje zmiana w art. 14 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Przepis ten stanowi funkcjonalne uzupełnienie tego horyzontalnego aktu, będące odpowiednikiem zmian w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Wskutek wejścia w życie ustawy w prowadzonych postępowaniach karnych na etapie rozpoznania sprawy przez sąd może pojawić się konieczność zmiany podmiotowej i przedmiotowej oskarżenia. Dotyczyć to może postępowań wszczętych zarówno przed 1 lipca 2015 r., po tej dacie, jak i po 15 kwietnia 2016 r., a więc postępowań toczących się według różnych reguł postępowania w zakresie dowodów. W wyniku częściowego uchylenia tajemnicy lekarskiej lub interwencji organizacji społecznej może dojść do pojawienia się nowych okoliczności, konieczności poszukiwania nowych dowodów lub choćby uzasadnionego podejrzenia, że zebrany materiał dowodowy zawiera znaczne braki, które wymagają uzupełnienia w postępowaniu przygotowawczym. Jeśli braki te mają charakter ograniczony, ich uzupełnienie może nastąpić w trakcie rozprawy, natomiast jeżeli mają one znacznie szerszy charakter, nie ma obecnie przepisów pozwalających na ich skuteczne uzupełnienie bez nadmiernego przedłużania postępowania sądowego. Z tego względu w projekcie zaproponowany został przepis o charakterze incydentalnym, pozwalający na zwrot do postępowania przygotowawczego każdej sprawy, w przypadku której oskarżyciel publiczny nabrał wątpliwości co do jej prawidłowości merytorycznej. Zwrot sprawy w przypadku wystąpienia z wnioskiem ma charakter obligatoryjny, choć ograniczony jest negatywnymi konsekwencjami w postaci ryzyka, że po upływie terminu, o którym mowa w ust. 2, wniosek zostanie uznany za cofnięcie aktu oskarżenia. Wysoka Izbo, celem niniejszej ustawy jest lepsze wypełnienie dyrektyw płynących m.in. z art. 45 konstytucji. W związku z tym w imieniu wnioskodawców wnoszę o przyjęcie wyżej wymienionego projektu. Dziękuję bardzo. (Oklaski)