Mówca: Krystyna Łybacka
Data: 2013-03-06 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Proszę pozwolić mi na początek na przedstawienie kilku uwag natury ogólnej. Sprawa pierwsza. Dyskutujemy dzisiaj i rozpoczynamy prace nad ustawą o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Tymczasem w katalogu środków przymusu bezpośredniego nie ma wymienionego środka, który stosowany jest wobec parlamentarzystów, a tym środkiem jest presja czasu. Pan minister Stachańczyk, występując z tej mównicy przede mną, powiedział, że już w 2008 r... nie, przepraszam, to był pan minister Biernacki... że już w 2008 r. został przez premiera powołany zespół dla uporządkowania poszczególnych rodzajów służb i przydzielonych funkcjonariuszom tychże służb uprawnień do stosowania środków przymusu bezpośredniego i używania broni palnej. To jest 5 lat. Od ostatniego orzeczenia trybunału, czyli od 17 maja 2012 r., minęło 8 miesięcy. Teraz wiemy, że ten projekt musi wejść w życie 5 czerwca. To jest zbyt poważna materia - materia, która ociera się, w całym projekcie, o rozstrzygnięcia konstytucyjne - aby pracować nad nią pod tak ogromną presją czasu. Ten projekt musi odpowiedzieć tak naprawdę na trzy istotne pytania. Pytanie pierwsze: Ile bezpieczeństwa, a ile wolności? Pytanie drugie: Czyje bezpieczeństwo chcemy chronić i czyją wolnością chcemy za to zapłacić? I wreszcie pytanie trzecie: Czy gotowość do poniesienia różnego rodzaju ofiar i rezygnacji z części własnych uprawnień jako jednostki może być taka sama w przypadku, kiedy chronimy bezpieczeństwa państwa, i wtedy, kiedy mamy do czynienia z przestępstwem pospolitym? A mam wrażenie, że projekt miesza te pojęcia. Kolejna uwaga. Gdyby nie orzeczenie, dwa orzeczenia trybunału i postanowienia sygnalizacyjne nakazujące przenieść z poziomu rozporządzeń na poziom ustawy materię regulującą używanie środków przymusu bezpośredniego i broni palnej, pewnie nigdy byśmy w ramach jednej ustawy nie mogli się doliczyć, ile służb w Polsce posiada takie uprawnienia. Wysoka Izbo, to jest oczko - 21. Poza tym do używania tylko środków przymusu bezpośredniego, bez broni palnej, są również uprawnieni członkowie służby porządkowej w rozumieniu ustawy o ochronie imprez masowych i pracownicy młodzieżowych ośrodków wychowawczych, domów poprawczych i schronisk dla nieletnich. W siedmiu innych ustawach jeszcze mamy do czynienia również z przypadkami regulacji co do stosowania środków przymusu bezpośredniego i używania broni palnej. Wiecie, państwo, zastanawiałam się nad życiem codziennym Polaka. Jeśli idziemy ulicą - straż miejska. Jeśli idziemy do parku - straż parku. Chcemy iść na spacer do lasu, to już mamy dwie straże: leśną i łowiecką. Jeśli podróżujemy pociągiem - Straż Ochrony Kolei. Podróżujemy samochodem - inspekcja ruchu drogowego. Przekraczamy granicę - dwie służby. A nad wszystkim jeszcze czuwa Policja, ABW i CBA. Odnoszę wrażenie, że najwyższa pora, aby poza bardzo uważnym przypatrzeniem się katalogowi środków przymusu bezpośredniego, bardzo dokładnym ich opisaniem i przypisaniem ich do poszczególnych rodzajów służb odpowiedzieć sobie wreszcie na pytanie: Czy w istocie wszystkie te służby nie przeszkadzają sobie nawzajem? To zresztą wynika z państwa uzasadnienia, które jest w projekcie i które stanowi: Proponowane rozszerzenie uprawnień w zakresie możliwych do użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego dla formacji wynika między innymi z ujednolicenia przepisów w taki sposób, aby służby w ramach wykonywania podobnych zadań w obszarze swoich właściwości miały możliwości ich wykorzystania. Proszę państwa, za walkę z korupcją odpowiada Policja, CBA, ABW, policja skarbowa. A gdybym zadała pytanie: A kto tak naprawdę odpowiada za niski poziom zwalczania korupcji w Polsce? Na to pytanie nie znajdziemy odpowiedzi. (Oklaski) I kolejna kwestia natury ogólnej. W momencie kiedy tylu służbom przyznajemy prawo do stosowania środków bezpośredniego przymusu i broni palnej, musimy również mieć świadomość, że muszą to być osoby o wyjątkowo stabilnej psychice. Ustawa mówi, że jest niezbędne przeszkolenie, ale jest to przeszkolenie w zakresie posługiwania się tymi środkami, natomiast ustawa nic nie mówi o testach psychofizycznych i o tym, aby ustrzec się sytuacji, kiedy zbyt pochopna, emocjonalna ocena danego wydarzenia może spowodować nieracjonalną, podszytą tą emocją decyzję. Od kogoś, kto ma tego typu uprawnienia, oczekujemy, że będzie posługiwał się nimi w sposób wyjątkowo logiczny, chłodny, z umiejętnością rzetelnej oceny sytuacji. A teraz co do samego projektu. Pan minister Stachańczyk bardzo słusznie powiedział, i to jest akurat coś, za co trzeba pochwalić projektodawcę, że w projekcie mamy zastosowaną zasadę proporcjonalności.Tak, w istocie, bardzo cienka jest granica pomiędzy konstytucyjnie chronionymi wartościami takimi, jak wolność, nietykalność osobista, a takimi jak bezpieczeństwo. Tylko kiedy śledzi się uważnie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, to można zauważyć w całej jego linii orzeczniczej specyficzny test proporcjonalności. Ten test proporcjonalności ma trzy reguły. Pierwsza to wymóg przydatności, odpowiedź na pytanie, czy wprowadzona regulacja ustawodawcza jest w stanie doprowadzić do zamierzonych przez nią skutków. Druga to wymóg niezbędności, czyli znowuż odpowiedź na pytanie, czy regulacja ta jest niezbędna dla ochrony interesu publicznego, z którym jest powiązana. I wreszcie trzecia to jest bezpośrednia zasada proporcjonalności, a więc odpowiedź na pytanie, czy efekty oznaczonej regulacji pozostają w proporcji do nakładanych na obywateli obciążeń. Art. 6 i 7 ustawy mówi o stosowaniu zasady proporcjonalności, ale już art. 8 tej zasadzie przeczy. Otóż w art. 8 przewidujecie państwo możliwość jednoczesnego użycia lub wykorzystania więcej niż jednego środka przymusu. Nie ma tam zastrzeżeń co do możliwości łączenia tych środków. Tymczasem w szczegółowych przepisach w dalszych artykułach takie zastrzeżenia są, a więc zawarcie tych zastrzeżeń w art. 8 jest niezbędne. Kolejny przykład artykułu, który według mnie łamie zasadę proporcjonalności, to art. 13, który mówi, że siły fizycznej można użyć w celu odparcia zamachu na mienie lub przeciwdziałania ucieczce, czyli, mówiąc krótko, można bić, jeżeli narażone jest mienie. Kolejny przepis to art. 35 ust. 2, który jest ograniczeniem konstytucyjnie zapewnionej prawnej ochrony życia, ponieważ pozwala on z kolei na odstąpienie od udzielenia pierwszej pomocy w przypadku, kiedy udzielenie tej pomocy oznaczałoby konieczność odejścia od chronionych obiektów. Ten przepis stawia wyżej ochronę mienia i obiektów aniżeli konstytucyjnie chronioną ochronę życia i zdrowia jednostki, a to jest sprzeczne zarówno z linią orzeczniczą trybunału, jak i europejską konwencją praw człowieka, która dopuszcza możliwość pozbawienia życia tylko w przypadku, kiedy zagraża to życiu innej osobie. Podobną wątpliwość nasuwa art. 44 ust. 1 lit. b. Otóż ten artykuł przewiduje możliwość użycia broni, czego konsekwencją może być uszczerbek na zdrowiu czy wręcz utrata życia, dla ochrony obiektów i urządzeń. Tu aksjologiczna hierarchia zupełnie nie jest zgodna z hierarchią konstytucyjną. Sądzę, że w trakcie prac będziemy musieli te mankamenty usuwać. Jeszcze jest jedna kwestia. Używane w całym projekcie sformułowanie ˝obiekty lub urządzenia˝ są podmiotowo tak nieprecyzyjnie zdefiniowane, że mamy tu typową kategorię wieloznaczności prawnej, mogącą rodzić wiele możliwych interpretacji i dowolność w stosowaniu. No i ostatnia kwestia, o której chcę powiedzieć, proszę państwa, to katalog przyznanych środków i uprawnień do stosowania. Przytoczę państwu jedno uzasadnienie, ponieważ ono naprawdę mnie zdumiało. Otóż w projekcie ustawy proponuje się rozszerzenie uprawnień funkcjonariuszy CBA o stosowanie pałek służbowych, pocisków niepenetracyjnych, pojazdów służbowych, środków przeznaczonych do pokonywania zamknięć budowlanych i innych przeszkód, środków pirotechnicznych o właściwościach ogłuszających lub olśniewających. I, uwaga: Rozszerzenie uprawnień w kierunku możliwości używania pałek służbowych i pocisków niepenetracyjnych wiąże się z koniecznością zapewnienia właściwej realizacji ochrony własnych urządzeń i obiektów, a także przebywających na ich terenie funkcjonariuszy i osób trzecich. Przecież to zakrawa na kpinę. Powiedzcie mi również, państwo, po co tak szeroki arsenał środków potrzebny jest policji skarbowej, inspekcji ruchu drogowego, straży rybackiej? Sądzę, że ten katalog musi być naprawdę wyjątkowo, ale to wyjątkowo starannie skorygowany w trakcie prac. Chciałabym zadedykować wszystkim, którzy będą pracowali, myśl Alberta Einsteina, który stwierdził: Państwo jest dla człowieka, a nie człowiek dla państwa. Innymi słowy, to państwo powinno być naszym sługą, a nie my jego niewolnikami. W imieniu klubu Sojusz Lewicy Demokratycznej wnoszę o skierowanie projektu do dalszych prac, dziękując za uwagę. (Oklaski)