Mówca: Kazimierz Michał Ujazdowski
Data: 2013-10-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Cieszę się, że dochodzi do debaty konstytucyjnej i wprawdzie późno, ale mamy możliwość jako Prawo i Sprawiedliwość przedstawienia projektu zmian w konstytucji w niezwykle istotnej kwestii. Zacznę od założeń tego projektu, potem powiem o tym, jaką ma konkretną treść, a na końcu kilka słów konkluzji. Założenia są oczywiste dla każdego, kto zna podstawowe zasady Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i wie, jak istotne znaczenie ma aktywny, czynny udział obywateli w życiu publicznym. I na te dwie kwestie wskazuję. Konstytucja w art. 4 powiada, iż jako obywatele na dwojaki sposób sprawujemy władzę: po pierwsze, wybierając przedstawicieli, a więc prezydenta, Sejm, Senat, po drugie, mamy prawo stosować demokrację bezpośrednią, mamy prawo do podejmowania decyzji w sposób bezpośredni. Czyli obok demokracji przedstawicielskiej konstytucja deklaruje, iż będzie istniała naprawdę, a nie na niby, demokracja bezpośrednia. Niemniej każdy, kto obserwuje stosowanie konstytucji, ma świadomość tego, że przepisy szczegółowe ustawy zasadniczej czynią demokrację bezpośrednią instytucją martwą, a jeśli nie martwą, to na pewno zablokowaną. Referendum w sprawach istotnych dla państwa po 1997 r. nigdy nie zostało zastosowane, choć bywały przypadki, iż zebrano pod wnioskiem o zarządzenie referendum 2 mln podpisów (przypomnę, inicjatywa ˝Solidarności˝), blisko milion podpisów (referendum edukacyjne z inicjatywy stowarzyszenia ˝Ratuj maluchy˝). Ta instytucja jest martwa. Instytucja obywatelskiego projektu ustawy jest też w praktyce konstytucyjnej czymś, co traktowane jest po macoszemu. Większość projektów zgłoszonych w tej formule nie ma swojego finału, a ściśle rzecz biorąc, niemała część z nich jest odrzucana w pierwszym czytaniu. Wreszcie obywatele nie mają prawa do inicjowania zmian w samej konstytucji. W wielu krajach europejskich obok podmiotów politycznych i partii politycznych obywatele także mają prawo do występowania z projektem zmiany konstytucji. Ściśle rzecz biorąc, był taki czas w Polsce, kiedy obywatele mieli prawo do przedkładania projektów zmian w konstytucji, był przecież społeczny projekt zmian w konstytucji będący przedmiotem debaty wtedy, kiedy uchwalana była obecna konstytucja, a więc w tym przypadku nawet mamy do czynienia ze skasowaniem kompetencji, prawa obywatelskiego, które istniało. W wielu krajach europejskich reaguje się na deficyt demokracji i na narastający brak zaufania do państwa uzupełnianiem demokracji parlamentarnej przez demokrację bezpośrednią. Dotyczy to nie tylko państw o długiej tradycji demokracji bezpośredniej, takich jak Szwajcaria, bo przecież demokracja bezpośrednia w bardzo praktycznym sensie pojawiła się w konstytucji i praktyce konstytucyjnej Irlandii i Włoch, a także Francuzi w 2008 r. postanowili o dołączeniu do konstytucji, zawarciu w niej możliwości przeprowadzania referendum ustawodawczego z inicjatywy obywatelskiej i z poparciem pewnej części parlamentu, czyli z inicjatywy obywatelskiej wspartej przez opozycję parlamentarną. Idea umocnienia czy też urealnienia demokracji bezpośredniej jest także podnoszona przez wiele środowisk obywatelskich, w sposób szczególny przez Instytut Spraw Obywatelskich działający w Łodzi i prowadzący od długiego czasu kampanię pod hasłem ˝Obywatele decydują˝, ale także jest coraz silniej obecna w dyskursie naukowym, w dyskursie konstytucyjnym. Jeśli zajrzelibyśmy do ankiety konstytucyjnej opublikowanej przez Instytut Spraw Publicznych w 2011 r., to zauważylibyśmy, że jednym z postulatów, wciąż przewijającym się w tej debacie, jest umocnienie demokracji bezpośredniej. Projekt nowelizacji konstytucji zgłoszony przez Prawo i Sprawiedliwość daje zatem praktyczną możliwość rozszerzenia praw obywatelskich, rozszerzenia praw politycznych obywateli i odpowiada na potrzebę bardzo widoczną w polskim życiu publicznym: potrzebę uruchomienia energii obywatelskiej. Odpowiada na wyzwanie deficytu demokracji w sposób bardzo konkretny i nienaruszający fundamentów porządku konstytucyjnego w Polsce. Przejdę do tego, co projekt zawiera. Pierwsza sprawa to urealnienie referendum w istotnych sprawach dla państwa. Przyjmujemy założenie, że tam gdzie pod wnioskiem o zarządzenie referendum podpisuje się grupa miliona obywateli bądź większa, referendum musi być zastosowane bez względu na to, czego życzy sobie większość rządowa. Dzisiaj instytucja referendum jest martwa, bo bez względu na liczbę zebranych podpisów stosowanie tej instytucji zależy od tych, którzy aktualnie rządzą. Przyjmujemy zasadę, że referendum z inicjatywy miliona obywateli i większej grupy jest referendum obligatoryjnym, referendum, które musi być zarządzone przez marszałka Sejmu. Wyłączeniu podlegałyby te domeny, które dziś są wyłączone, to znaczy polityka obronna, operacje militarne, amnestia, budżet, a także sama zmiana konstytucji, bo w tej kwestii proponujemy też konkretne zmiany, o których za chwilę powiem. Kwestia druga dotyczy umocnienia pozycji ludowej inicjatywy ustawodawczej, czyli obywatelskiego projektu ustawy. Przedkładany projekt nowelizacji, który mam zaszczyt prezentować, zakłada, iż w tej kwestii zakazuje się odrzucania projektu obywatelskiego w pierwszym czytaniu, czyli oznacza to, iż projekt obywatelski poparty przez grupę 100 tys. obywateli musi być przedmiotem prac merytorycznych, bo w istocie o to chodzi. Może on spotkać się na końcu z reakcją negatywną większości parlamentarnej, ale szacunek dla praw obywateli wymaga tego, by w tej kwestii poprowadzone były prace merytoryczne ze wszystkimi tego konsekwencjami. Po drugie, nie będzie obowiązywała w tym wypadku zasada dyskontynuacji. Ten przepis istnieje na poziomie ustawy zwykłej, ustawy o wykonywaniu inicjatywy obywatelskiej, ale chcemy, żeby miał także potwierdzenie w samej konstytucji. Wreszcie pełnomocnicy komitetu zgłaszającego obywatelski projekt ustawy będą mieli w myśl naszej propozycji identyczne prawa z innymi podmiotami inicjatywy ustawodawczej. Racją tych propozycji jest respekt, szacunek dla obywateli, którzy skorzystali z tej konkretnej formy ludowej inicjatywy, jaką jest ludowa inicjatywa ustawodawcza, z tej konkretnej formy demokracji bezpośredniej. Wreszcie kwestia trzecia dotyczy wypełnienia pewnej luki, ale niezwykle istotnej, w postaci braku możliwości inicjowania przez obywateli procedury zmiany konstytucji. Chcemy, aby obywatele, grupa co najmniej miliona osób, mieli prawo występowania z projektem zmiany konstytucji, a także mogli korzystać ze wszystkich uprawnień w procesie zmiany konstytucji, który dzieje się w parlamencie, w Sejmie i w Senacie, wraz z możliwością wnoszenia o przeprowadzenie referendum konstytucyjnego na samym końcu procesu zmiany konstytucji. Wiemy przecież, że istnieje referendum konstytucyjne zatwierdzające. Podmioty uczestniczące w procesie konstytucyjnym, prezydent Rzeczypospolitej, grupa posłów i Senat, mogą żądać, by w terminie 45 dni od uchwalenia ustawy konstytucyjnej przez Senat było przeprowadzone referendum zatwierdzające. To prawo żądania powinna mieć także grupa obywateli w przypadku, w którym dochodzi do zmiany konstytucji. A więc ważne są trzy kwestie. Pierwsza kwestia to urealnienie referendum. Dziś mamy do czynienia z fikcją referendum, to prawo jest fikcyjne, jest martwe. Powtarzam raz jeszcze: nigdy nie zostało zastosowane, każdorazowo podlega weryfikacji tych, którzy rządzą, a powinno być instytucją autentyczną, instytucją istniejącą naprawdę. Wymóg miliona podpisów pod wnioskiem o zarządzenie referendum daje bezpieczeństwo, iż ta instytucja nie będzie nadużywana. Ostateczny werdykt zależy przecież od wszystkich obywateli, którzy wezmą udział w samym referendum. Kwestia druga to umocnienie ludowej inicjatywy ustawodawczej, przede wszystkim poprzez nakaz podjęcia w parlamencie prac merytorycznych w tej kwestii. Wreszcie kwestia trzecia to prawo inicjowania zmian w konstytucji przez samych obywateli. I jedna uwaga generalna. Każdy system konstytucyjny musi odpowiedzieć na pytanie, gdzie lokuje się zaufanie, komu ufamy. System polityczny, który blokuje demokrację bezpośrednią, nie ufa obywatelom, wyrasta z braku zaufania do obywateli. Jest to poważny problem. Ja nie chcę używać języka czysto propagandowego. Poważny w tym sensie, że europejski konstytucjonalizm od czasów Monteskiusza miał pewną rezerwę wobec demokracji bezpośredniej. Ta rezerwa wynikała z dwóch względów. Obydwa względy nie są już aktualne. Pierwszy to argument, iż demokracja bezpośrednia możliwa jest tylko w małych społecznościach. Nowoczesne technologie usunęły ten argument. Możemy jako wspólnota 40-milionowa komunikować się w sprawach publicznych. Nasi przodkowie w czasach Monteskiusza, a nawet jeszcze stosunkowo niedawno nie mieli tej możliwości. Argument drugi - lud nie jest kompetentny, ale ten argument był podnoszony w sytuacji niskiego poziomu edukacji, edukacji w ogóle i edukacji publicznej. Nie można tego argumentu głosić w sytuacji, w której istnieje powszechny dostęp do edukacji, także do edukacji na poziomie wyższym. Obydwa te argumenty są zniesione przez współczesność. Pozostaje tylko nieumotywowana i niezasadna wrogość i niechęć do aktywnej opinii publicznej. Nie jest przecież zaskoczeniem, że debata nad tym projektem odbywa się w kontekście dyskusji nad referendum edukacyjnym, nawet w pierwotnym projekcie porządku obrad obydwa punkty miały ze sobą sąsiadować. Otóż nie można bronić na poważnie poglądu, że obywatele i rodzice są mniej przygotowani od pani minister Szumilas do decyzji o modelu polskiej edukacji, bo to urągałoby zdrowemu rozsądkowi. Tak, to jest oczywiste nie tylko prawo obywateli, ale również mamy prawo sądzić, że ta decyzja będzie nie mniej, a być może nawet bardziej racjonalna niż decyzja podejmowana przez rząd. Nie ma żadnych powodów, by w takich kwestiach nie ufać rozstrzygnięciu podejmowanemu przez obywateli. A więc dyskutujemy o kwestii bardzo istotnej, to znaczy o tym, na ile elita parlamentarna, na ile przywódcy partii politycznych ufają aktywnej opinii publicznej. Na to pytanie Prawo i Sprawiedliwość odpowiada bardzo wyraźnie - tak, chcemy polityki odpowiedzialnej i chcemy rozszerzenia praw politycznych obywateli, bo ufamy aktywnej opinii publicznej i namawiamy wszystkich, którzy mogą mieć wątpliwości co do szczegółów tego projektu, do tego, by rozpocząć prace konstytucyjne, bo w istocie nasza decyzja polega na tym, czy rozpocząć prace konstytucyjne, czy też ich nie rozpoczynać, więc mam nadzieję, że ci, którzy ufają aktywnej opinii publicznej i wierzą w sens rozszerzenia praw politycznych obywateli, zagłosują za tym, by rozszerzyć te prawa i rozpocząć prace konstytucyjne w tej sferze. Dziękuję bardzo. (Oklaski)