Mówca: Piotr Pyzik
Data: 2012-11-15 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję, panie marszałku. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Chciałbym dzisiaj przypomnieć postać Pála Telekiego, hrabiego Szék, urodzonego 1 listopada 1879 r. w Budapeszcie, ministra wychowania, dwukrotnego premiera Węgier: w latach 1920-1921 oraz 1939-1941. Z wykształcenia Pál Teleki był geografem, profesorem geografii, członkiem Węgierskiej Akademii Nauk, ale również zasłużył się na polu skautingu węgierskiego. Rodzicami jego byli Géza Teleki oraz Irén Muráty. Teleki ukończył uniwersytet w 1903 r. i został profesorem, a następnie wykładowcą geografii i stosunków socjoekonomicznych na Węgrzech przed I wojną światową. Jednym z ważnych osiągnięć Telekiego w tamtym czasie było to, że mapy, które wykonywał, były świetnej jakości, wręcz światowej. W 1919 r. Teleki został delegatem na konferencję pokojową w Wersalu. W tym samym czasie na Węgrzech wybuchła rewolucja, można powiedzieć, bolszewicka, która trwała kilkanaście miesięcy i została stłumiona dzięki interwencji zewnętrznych wojsk, przede wszystkim rumuńskich. To doświadczenie skutkowało w roku następnym tym, że Teleki został premierem Węgier w sytuacji, kiedy zaprzyjaźniona od wieków z Węgrami Polska została zaatakowana przez wojska sowieckie. Na uwagę zasługuje szczególna postawa Telekiego w sytuacji zagrożenia Polski w 1920 r. Podjął on decyzję o udzieleniu jej militarnej pomocy i przekazał nieodpłatnie oraz dostarczył w krytycznym momencie wojny polsko-bolszewickiej na własny koszt drogą przez Rumunię zaopatrzenie wojskowe, między innymi: 48 mln naboi karabinowych do mauzera, 13 mln naboi do mannlichera, liczną amunicję artyleryjską oraz tysiące karabinów Mauzer i kilka milionów części zapasowych, 440 kuchni polowych, 80 pieców polowych. I tak na przykład na stację Skierniewice 12 sierpnia, czyli trzy dni przed ofensywą, dotarł transport między innymi z 22 mln naboi do mauzera z fabryki Manfreda Weissa w Czepel. Po rozpadzie Węgier wiosną 1939 r., dokładnie po 15 marca 1939 r., wskutek tzw. małej wojny Węgry zajęły Ruś Zakarpacką, czyli obszar, który leżał na pograniczu z Polską, i od tego momentu przez prawie pół roku mieliśmy tam granicę z Węgrami, tak jak przez wieki to wyglądało. Jak się okazało, ten przesmyk graniczny był bardzo istotny dla nas po ataku niemieckim we wrześniu 1939 r. Ale zanim doszło do tego ataku, nastąpiła sytuacja, w której w tzw. międzyczasie Pál Teleki został po raz drugi premierem Węgier i spotkał się z niemiecką propozycją dotyczącą możliwości zaatakowania Polski przez Węgry i od strony Węgier, na co Teleki odparł, że jeśli chodzi o Węgry, jest sprawą narodowego honoru nie brać udziału w jakiejkolwiek akcji zbrojnej przeciwko Polsce. Za tymi słowami poszły i czyny, do tego stopnia, że obawiając się, że Niemcy mogą jednak mimo wszystko wejść przez Węgry, zaminowano pewne fragmenty torów na Węgrzech. Natomiast w depeszy wysyłanej do Adolfa Hitlera dokładnie 24 lipca 1939 r. premier Węgier podkreślał, że Węgry nigdy nie podejmą żadnej akcji militarnej przeciwko Polsce, przede wszystkim ze względów moralnych, co oczywiście wywołało wściekłość kanclerza III Rzeszy. Niestety, po kampanii wrześniowej - oczywiście Węgry udzieliły uchodźcom z Polski i tzw. polskiej diasporze bardzo daleko idącej pomocy - doszło do sytuacji, w której Niemcy chcieli zająć Jugosławię - to był bardzo ważny moment w historii II wojny światowej - miało to polegać na tym, że wojska niemieckie miały przejść przez Węgry i razem z wojskami węgierskimi zaatakować Jugosławię. (Dzwonek) Pál Teleki po tajnych konsultacjach z Brytyjczykami, stwierdzając, że Węgry stoją na straconej pozycji w tej sytuacji, popełnił samobójstwo, natomiast Horthy, który był wtedy przywódcą państwa, podjął jednak działania zbrojne i po śmierci Telekiego niestety Węgry przystąpiły do koalicji hitlerowskiej. Dziękuję uprzejmie. (Oklaski)