Mówca: Robert Biedroń
Data: 2012-07-27 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałkini! Wysoka Izbo! Panie Prezesie! W imieniu Klubu Poselskiego Ruch Palikota mam przyjemność przedstawić stanowisko w sprawie informacji o funkcjonowaniu Trybunału Konstytucyjnego w 2011 r. Niezależna i autonomiczna sądowa kontrola zgodności ustaw z konstytucją w nowoczesnych i dojrzałych ustrojach państwowych jest jedną z podstawowych gwarancji ładu demokratycznego. Bywa często ostatnią deską ratunku dla przywrócenia standardów demokratycznego państwa prawnego. Przypomnijmy, Trybunał Konstytucyjny jako samodzielny organ konstytucyjny bada zgodność ustaw i umów międzynarodowych, rozpoznaje skargi konstytucyjne, rozstrzyga spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, wreszcie bada zgodność z konstytucją celów i działalności partii politycznych. Trudno więc wyobrazić sobie funkcjonowanie Rzeczypospolitej Polskiej bez Trybunału Konstytucyjnego. Warto także docenić rolę trybunału w kontekście ochrony praw podstawowych. Niech za przykład, jakże bieżący i aktualny, służy orzeczenie trybunału z 18 stycznia 2006 r. dotyczące przepisu ustawy Prawo o ruchu drogowym, który uzależniał możliwość zorganizowania zgromadzenia publicznego od uzyskania zezwolenia na jego przeprowadzenie. Trybunał uznał ten przepis za niezgodny ze standardami polskiej ustawy zasadniczej. Trybunał Konstytucyjny stanął wtedy na stanowisku, że wolność zgromadzeń jest szczególną polityczną wolnością jednostki, podlegającą przez to szczególnej ochronie konstytucyjnej, stanowi podstawowe i fundamentalne prawo człowieka. Oznacza to, że władza publiczna jest zobowiązana do gwarantowania realizacji tej wolności niezależnie od wyznawanych przekonań partyjno-politycznych. Wolność zgromadzeń jest bowiem wartością konstytucyjną, a nie wartością określaną przez demokratycznie legitymowaną, w danym momencie sprawującą władzę większość polityczną. Gwarancje konstytucyjne realizacji i ochrony wolności zgromadzeń dotyczą zgromadzeń o charakterze pokojowym odbywających się zarówno na otwartej, jak i zamkniętej przestrzeni. Trybunał Konstytucyjny stwierdził wówczas, że niedopuszczalna konstytucyjnie jest taka regulacja prawna, która poprzez pozostawienie nadmiernego luzu decyzyjnego organom administracji publicznej powoduje obniżenie na mocy regulacji ustawowej konstytucyjnego standardu wolności zgromadzeń. Dziś nie trzeba się wysilać, żeby dostrzec aktualność tego orzeczenia. W tej Izbie procedowany był niedawno projekt wniesiony przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a poparty przez Klub Parlamentarny Platforma Obywatelska, który w sposób rażący narusza te standardy. Obawiam się, że Trybunał Konstytucyjny znów stanie przez problemem dotyczącym naruszenia tej ważnej wolności obywatelskiej. Docenić należy także otwartość Trybunału Konstytucyjnego na dialog z organizacjami pozarządowymi specjalizującymi się w ochronie praw człowieka poprzez umożliwianie tym podmiotom składania do postępowań eksperckich opinii, czyli tzw. opinii przyjaciela sądu. Rekomendować należy dalsze rozwijanie tej praktyki i prowadzenie na szerszą skalę działań podnoszących wiedzę obywateli na temat tej możliwości. Powaga kompetencji przypisanych w polskim porządku prawnym Trybunałowi Konstytucyjnemu jest niepodważalna, wobec czego należy stworzyć dla jego funkcjonowania ramy prawne, wobec których nie będzie można skierować zarzutów o ich nietransparentność. Mam tu na myśli chociażby sposób wyboru sędziów trybunału, który w jego obecnym kształcie można określić jako nieprzejrzysty. W praktyce kandydatów na sędziów wskazuje się na chwilę przed głosowaniem w Sejmie, przez co społeczeństwo ma bardzo ograniczone możliwości w zakresie zapoznania się z sylwetką kandydata. Przesłuchanie przed Komisją Sprawiedliwości i Praw Człowieka ostatnio zaproponowanego kandydata do trybunału odbyło się na kilkadziesiąt godzin przed głosowaniem. To praktyka co najmniej niewłaściwa. Podobnie było z konsultacjami obywatelskimi. W ten sposób posłowie w sposób znaczący ograniczyli umożliwienie publicznej debaty nad kandydatami, zanim zostaną formalnie zgłoszeni. Brak też tradycji czy mechanizmu konsultacji kandydatur ze środowiskami prawniczymi, a przecież wielka wiedza i odpowiedzialność sędziów nadaje właśnie tej instytucji, Trybunałowi Konstytucyjnemu, odpowiednią powagę i fachowość. Utrudnione jest przeprowadzanie przesłuchań obywatelskich. Część z niedawno wybranych sędziów odmówiła poddania się kontroli społeczeństwa. Upolitycznienie mechanizmu wyboru sędziów sprawia, że ci często nie muszą specjalnie ze sobą konkurować. Dyscyplina partyjna obowiązuje więc nie tylko w głosowaniu nad kandydatem na sędziego, ale i przy udzielaniu poparcia dla danej kandydatury. Ostatnio, mimo że można poprzeć dowolną liczbę kandydatów, Klubowi Poselskiemu Ruch Palikota nie udało się namówić żadnego posła czy posłanki z pozostałych klubów do poparcia niekontrowersyjnej i z pewnością godnej kandydatury prof. Romana Wieruszewskiego, wybitnego eksperta z Polskiej Akademii Nauk, wieloletniego członka Komitetu Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych. Kontrowersje budzą także wybory polityków na sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Bezstronność zależy oczywiście przede wszystkim od charakteru człowieka, ale jak napisała redaktor Ewa Siedlecka z ˝Gazety Wyborczej˝ po ostatnich wyborach sędziego: okulary polityka, przez które się patrzy na świat, to nie kapelusz, który można z dnia na dzień zamienić na inny. Warto więc rozważyć ewentualny okres karencji. W naszej praktyce życia publicznego daje się zauważyć bardzo widoczny problem braku równowagi pomiędzy siłą instytucji Kościoła katolickiego a bezstronnością władz publicznych w sprawach sumienia i wyznania. Dbałość o bardziej zrównoważony skład sądu konstytucyjnego byłby dobrą tradycją. W Sejmie były już omawiane projekty zmian w zakresie prawa dotyczącego wyborów do Trybunału Konstytucyjnego. Warto przypomnieć w skrócie ich założenia. Jeden z nich wprowadził zasadę, że kandydatów do Trybunału Konstytucyjnego wyłania kolegium elektorów składające się m.in. z przedstawicieli sędziów Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego, Krajowej Rady Sądownictwa, akademickich wydziałów prawa, Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Drugi zmieniał regulamin Sejmu w ten sposób, by sejmowa Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka mogła badać kompetencje kandydatów m.in. przez żądanie dokumentów i opinii. Niestety żaden z tych projektów nie został przyjęty przez Wysoką Izbę. Organizacje pozarządowe od 2006 r. prowadzące obywatelski monitoring kandydatów na sędziów, m.in. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Polska Sekcja Międzynarodowej Komisji Prawników i Instytut Prawa i Społeczeństwa, od dawna są zaniepokojone procesem wyboru nowych sędziów do trybunału. Cieszy jednak w tym kontekście możliwość śledzenia prac trybunału, cieszą wspomniane przez pana prezesa Andrzeja Rzeplińskiego prezentacje, transmisje orzeczeń trybunału online. Chciałbym także podziękować panu prezesowi Trybunału Konstytucyjnego za upowszechnianie orzeczeń trybunału w Internecie. Wszystkie aktualne orzeczenia można z łatwością odnaleźć. Jest to rozwiązanie zasługujące na aprobatę, ponieważ stanowi pełną realizację zasady jawności wymiaru sprawiedliwości, a także umożliwia obywatelom realny dostęp do rozstrzygnięć trybunału. Szkoda, że nie jest to powszechna praktyka wszystkich instytucji sądowniczych w Polsce. Powiedziałem to już wczoraj podczas dyskusji o funkcjonowaniu Sądu Najwyższego i powtórzę to dzisiaj. Obywatele demokratycznego państwa prawa, a Polska takim państwem z pewnością jest, z uwagi na zasadę jawności wymiaru sprawiedliwości powinni mieć realną możliwość poznania zarówno treści, jak i uzasadnień rozstrzygnięć zapadających w sądach. Chciałbym serdecznie podziękować prezesowi Trybunału Konstytucyjnego panu prof. Andrzejowi Rzeplińskiemu za bardzo trudną, ale jakże owocną pracę w Trybunale Konstytucyjnym i życzyć wielu sukcesów w kolejnych latach pracy trybunału. Serdecznie dziękuję.