Mówca: Józef Brynkus
Data: 2016-04-28 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie Premierze! Przedstawiam stanowisko klubu Kukiz’15 wobec projektu ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej. Procedowany projekt ustawy o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu przewiduje zmiany zasadnicze w funkcjonowaniu IPN, które można uznać za podstawowe dla jego funkcjonowania. Nie jest przy tym tak, jak twierdzą niektórzy krytycy, iż nowa ustawa ma służyć tylko i wyłącznie zmianie prezesa tegoż instytutu na takiego, który będzie realizował politykę historyczną i w ogóle większości parlamentarnej, czyli Prawa i Sprawiedliwości. Gdy bowiem przypatrzymy się wprowadzonym rozwiązaniom organizacyjnym i merytorycznym, to okaże się, że mogą one rzeczywiście posłużyć zdynamizowaniu funkcjonowania tej instytucji. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na czasowe rozszerzenie zakresu działań IPN-u. Ważne jest przesunięcie cezury początkowej zainteresowań badawczych i organizacyjnych instytutu na 8 listopada 1917 r., a to z tego powodu, iż wskazuje to na genezę systemu totalitarnego i jego zbrodniczy charakter skierowany przeciwko wszystkim Polakom miłującym swoją ojczyznę. Niewątpliwie za korzystne rozwiązanie w procedowanej ustawie należy uznać dookreślenie funkcji badawczych i edukacyjnych IPN-u. Dobrze, że powiązano je razem, pokazując w ten sposób, że badania bez popularyzacji ich wyników niczemu nie służą. Ważna jest również zawarta w tej koniunkcji idea kreowania wniosków dotyczących formalnej i nieformalnej edukacji historycznej. Dużo zastrzeżeń w debacie nad kształtem zmiany ustawy o IPN kierowano co do procedury wyboru prezesa IPN-u. Rozwiązanie, które przewiduje się w ustawie, zapewni jej transparentność i wybór osoby, która podoła narzucanym jej przez ustawę obowiązkom. W tym przypadku należy zwrócić uwagę choćby na skład, członków Kolegium IPN-u, na kryteria, jakie mają spełniać, i kompetencje tego organu w stosunku do prezesa IPN-u. Brak ostrego kryterium, jakim jest choćby sprawa posiadania wyższego wykształcenia przez członków kolegium, na obecnym etapie funkcjonowania tej instytucji wcale nie jest przeszkodą, bowiem spełniający je przedstawiciele środowiska historycznego byli dotąd zbyt mocno organizacyjnie i formalnie, a nawet finansowo powiązani z instytutem. Gwarancją bezstronności kolegium jest brak tychże powiązań. Ważne jest również to, że posiada ono uprawnienia do opiniowania kierunków badawczych instytutu. Dotychczas działalność ta była krępowana nie tylko obowiązującą jeszcze ustawą, ale też klimatem, który ona stworzyła. Stąd unikano pozornie kontrowersyjnych obszarów badawczych, odnoszących się choćby do historii eksterminacji Polaków na Kresach Wschodnich. Ewidentnie nie dokończono też badań nad Jedwabnem. Kolejna sprawa, którą należy podkreślić dotyczy struktury organizacyjnej IPN-u. Tu jednak mogą się rodzić pewne wątpliwości. Przewiduje się bowiem obligatoryjny zestaw komórek organizacyjnych w oddziałach. To rozwiązanie jest generalnie korzystne, gdyż nie wszystkie obszary kraju i odpowiadające im oddziały instytutu mają takie same potrzeby w zakresie działalności formalnej i merytorycznej; niewątpliwie przyniesie ono też korzyści ekonomiczne. Istnieje jednak niebezpieczeństwo, że prezes posiadający kompetencję ich powoływania, mówiąc kolokwialnie, nie zauważy niektórych potrzeb. Ustawa nie przewiduje takiej zmiany struktury IPN-u, która odpowiadałaby podziałowi administracyjnemu kraju, co niewątpliwie ułatwiłoby funkcjonowanie jego oddziałów w terenie. Część bowiem oddziałów istniejących współcześnie realizuje zadania daleko wykraczające poza region, w którym znajduje się oddział. Ważną sprawą jest zwrócenie w ustawie uwagi na to, kto może być pracownikiem IPN-u. Ustawa dzięki zapisowi, że pracownikiem IPN-u może być osoba, która nie prowadzi działalności niedającej się pogodzić z działalnością IPN-u, wprowadza możliwość funkcjonowania związków zawodowych w tej instytucji. Niestety ustawa nie spełnia oczekiwań badaczy polskiej przeszłości w odniesieniu chociażby do dwóch kwestii. Pierwsza to całkowita likwidacja zbioru zastrzeżonego, inaczej zwanego wyodrębnionym. Przewidywane czasowe moratorium na jego likwidację i jej zasady niewątpliwie doprowadzą do powstania jeszcze bardziej zastrzeżonego zbioru dokumentów. Pytanie tylko: Po co? Sformułowania przedstawione w zmianie ustawy umożliwią zachowanie zbioru zastrzeżonego, co więcej, instrumentalne podejście do zakwalifikowania dokumentów do tego zbioru. Dlaczego 25 lat po zlikwidowaniu instytucji będących wytwórcami dokumentów (Dzwonek) zachowuje się ten dziwaczny twór? Niemniej jednak zmiany naprawdę idą w dobrym kierunku. Przy tej okazji warto też wspomnieć o samym procedowaniu, które pokazuje, że PiS wsłuchuje się w głosy krytyki i przyjmuje rozwiązania poprawiające pierwotny zamysł. Klub Kukiz’15 opowiada się za przyjęciem tej ustawy. Dziękuję bardzo.