Mówca: Łukasz Gibała
Data: 2012-07-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowna Pani Marszałek! Szanowny Panie Prezesie! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu Ruch Palikota wobec sprawozdania z działalności NIK w roku 2011. NIK jest naczelnym organem kontroli państwowej. Podlega bezpośrednio Sejmowi i można powiedzieć, że swoim obszarem działalności obejmuje niemalże całą sferę publiczną. Kontroluje działalność organów administracji rządowej, kontroluje administrację samorządową, jak i wreszcie wszelkie podmioty, które gospodarują mieniem publicznym. Kontroluje je w oparciu o kryteria legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Pierwszą rzeczą, którą daje się zauważyć podczas lektury tego raportu NIK, jest ogrom pracy włożonej przez pracowników tej instytucji w wykonywanie bardzo ważnej misji, która została tej instytucji powierzona. Mamy mianowicie prawie 3 tys. skontrolowanych podmiotów, dokładnie 2817, ponad 3100 wystąpień pokontrolnych, prawie 200 wniosków i zawiadomień do organów ścigania, do prokuratury i innych organów ścigania, mamy wreszcie ok. 4 mld zł - to wymiar korzyści finansowych uzyskanych w wyniku kontroli, tak NIK szacuje tę kwotę, oraz niecałe 15 mld zł, dokładnie 14,2 mld zł - to z kolei jest wymiar finansowy faktycznych i potencjalnych skutków nieprawidłowości ujawnionych w wyniku kontroli. Mamy wreszcie 33 wnioski de lege ferenda, czyli wnioski o zmianę obecnie obowiązującego w Polsce prawa, wnioski wynikające właśnie z przeprowadzonych kontroli. To wszystko niewątpliwie robi wrażenie. Zauważam profesjonalizm i kompetencje merytoryczne, które przebijają niemalże z każdej strony tego raportu, jak i ze szczegółowych raportów, które miałem okazję czytać. To również wywarło na mnie bardzo dobre wrażenie. W dodatku jest rzeczą oczywistą, że zestawiając na płaszczyźnie czysto finansowej koszty i zyski funkcjonowania NIK-u, czyli z jednej strony budżet NIK-u, który wynosi około ćwierć miliarda złotych rocznie, tyle kosztuje nas ta instytucja, a z drugiej strony korzyści, które wynikają z kontroli NIK-u, korzyści finansowe w postaci właśnie zapobiegania pewnym negatywnym nieprawidłowościom faktycznym bądź też potencjalnym, szacowanym na kilka bądź kilkanaście miliardów zł, nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że istnienie NIK-u jest jak najbardziej uzasadnione, że ta Izba wykonuje bardzo dobrą pracę. Z tego powodu oczywiście Ruch Palikota będzie za przyjęciem sprawozdania NIK-u za rok 2011. Jednocześnie muszę podkreślić, że lektura raportu nie jest rzeczą przyjemną. A nie jest rzeczą przyjemną dlatego, że jest tam wiele fragmentów, które muszą niepokoić, fragmentów, które prezentują obraz naszego państwa w pewnych obszarach w taki sposób, że nie życzylibyśmy sobie, ażeby tak Polska wyglądała. Tych obszarów jest bardzo dużo. Omówię trzy, które mnie wydały się najważniejsze. Pierwszy z tych obszarów to wydatkowanie funduszy unijnych. Otóż według wyników kontroli przeprowadzonych przez NIK niestety w roku 2011 nie udało się pozyskać, a, co za tym idzie, i wydać środków z Unii Europejskiej tak, jak to było planowane. Dochody budżetu środków europejskich za ten okres wyniosły 48,6 mld zł i były prawie o 30% niższe od planowanych. Zdaniem kontrolerów NIK było to efektem przede wszystkim zbytniego formalizmu instytucji, które przydzielają pomoc unijną. Jest to oczywiście bardzo niepokojące. Wszyscy wiemy, że ogromny postęp, jaki się w Polsce dokonał w ciągu ostatnich kilku lat, postęp cywilizacyjny, jest wynikiem pozyskiwania przez nas z Unii Europejskiej ogromnych środków i inwestowania ich w sposób rozsądny. W kryzysie finansowym, jaki mamy, to, że Polska wyszła z niego w miarę obronną ręką, że nie straciliśmy tak wiele, że nie wpadliśmy w recesję, tak jak większość krajów Unii Europejskiej, jest w mojej opinii wynikiem tego, że napływały do nas bardzo duże środki europejskie, które kreowały pewien popyt. I teraz jeśli pojawia się zagrożenie, że może dojść do opóźnienia w pozyskiwaniu funduszy europejskich, szczególnie w momencie gdy grozi nam kolejna fala kryzysu, to jest to bardzo niepokojące. To oczywiście w żaden sposób nie rzutuje na pracę NIK, bo dotyczy nie tyle NIK, co naszego państwa, ale musi niepokoić. Ponadto tym, co mnie mocno zaniepokoiło, są wnioski NIK dotyczące ochrony przeciwpowodziowej i inwestycji państwa w tym zakresie. Pogoda w Polsce jest coraz bardziej kapryśna, coraz częściej dochodzi do różnego rodzaju naturalnych kataklizmów. Mieliśmy do czynienia w ciągu ostatniego dwudziestolecia w szczególności z szeregiem powodzi, które spowodowały gigantyczne straty dla ludności. NIK, kontrolując, jak przebiega realizacja programu dla Odry, programu przeciwpowodziowego, dochodzi do następujących wniosków. Z 17 zadań, których wykonywanie powinno być rozpoczęte do 2010 r., żadne nie jest realizowane planowo. Mało tego, realizacja dużej części tych zadań w ogóle nie została jeszcze nawet rozpoczęta, jak np. budowa zbiorników w Raciborzu czy w Wielowsi Klasztornej, czy też w Kamieńcu Ząbkowskim. Dodatkowo, co warto podkreślić, umowy o finansowanie tych inwestycji zostały zawarte w taki sposób, że pomimo iż inwestycje te są realizowane z opóźnieniem, to odsetki od pozyskanego kredytu z Banku Światowego są płacone od pełnej kwoty. Kwoty te leżą niewykorzystane na lokatach bankowych - rozumiem, że gdzieś na kontach bankowych -a państwo ponosi koszty z tym związane. Ale to nie jest najbardziej istotne. Najbardziej istotne są opóźnienia związane z realizacją tego programu. I to też bardzo niepokoi. Wreszcie kolejna rzecz, na którą warto zwrócić uwagę, to dostęp do informacji publicznej. Informacja publiczna, dostęp do niej to jest podstawa każdej demokracji. Tylko w takim kraju, w którym obywatele mogą łatwo przekonać się, jak działają urzędy, jak działa administracja publiczna i cała sfera publiczna, tylko w takim kraju, w którym jest to wszystko, działalność całej sfery publicznej, pod kontrolą mediów, demokracja może funkcjonować w sposób skuteczny i administracja publiczna może działać w sposób efektywny. Tymczasem w wyniku kontroli 12 jednostek - wszystkie znajdowały się w województwie kujawsko-pomorskim - pod kątem realizacji ustawy o dostępie do informacji publicznej, ustawy, która obowiązuje już przecież 10 lat, przeprowadzonej przez NIK co stwierdzono? Otóż, wszystkie te jednostki były nieprzygotowane do udzielania informacji publicznej. Połowa z nich w ogóle nie posiadała strony BIP, druga połowa, która ją posiadała, miała ją niezaktualizowaną, brakowało tam istotnych informacji. W tych jednostkach brakowało osób wyznaczonych do udostępniania informacji publicznej. Mało tego, co najgorsze, w wielu statutach tych jednostek były zapisy niezgodne z polskim prawem, bo po prostu nakładały ograniczenia w dostępie do informacji publicznej, podczas gdy ustawa nakazuje, ażeby te informacje były dostępne. Tak więc te jednostki po prostu napisały statuty, które były wprost niezgodne z ustawą. To też musi niepokoić. Jest to bardzo zły sygnał, jeżeli chodzi o stan demokracji w Polsce. No i wreszcie ostatnia rzecz, o której trzeba wspomnieć, to słynna kontrola Elewarru. Ona stała się słynna w związku z faktem, że od mniej więcej dwóch tygodni tematem numer jeden w mediach jest tzw. afera taśmowa. Jak wszyscy wiemy, ale warto te fakty przytoczyć, z rozmowy dwóch działaczy partyjnych, jeśli jej treść jest prawdziwa, wynika, że w Agencji Rynku Rolnego i podległych jej instytucjach, m.in. właśnie w spółce Elewarr, dochodziło do szeregu patologicznych zjawisk, które można określić jednym ogólnym mianem, mianowicie zawłaszczaniem sfery publicznej przez pewne koterie partyjne. Jest tam mowa o takich działaniach, jak ustawianie przetargów czy konkursów, o nepotyzmie, o tworzeniu fikcyjnych stanowisk, o windowaniu do niebotycznej wysokości uposażeń działaczy partyjnych, o pokrywaniu wydatków prywatnych z funduszy publicznych i o całym szeregu innych patologii. Te patologie to jest swoisty rak na demokracji polskiej. Co gorsza, istnieje ryzyko, że jest to tylko wierzchołek góry lodowej, dlatego że w tym tygodniu chociażby mieliśmy kilka informacji czy to z ˝Newsweeka˝, czy z ˝Gazety Wyborczej˝ dotyczących podobnych zjawisk w innych instytucjach ze sfery publicznej. Mówię o tym w kontekście tego raportu NIK, bo nasuwa się pytanie, jak to się stało, że raport NIK, krytyczny wobec spółki Elewarr, był znany od roku, a jednocześnie dopiero teraz ten temat stał się głośny, dopiero teraz organy administracji publicznej na czele z premierem podejmują pewne działania, moim zdaniem, niezbędne. Wydaje się, że tutaj należałoby sformułować postulat pewnej zmiany polityki informacyjnej. Ta ilość dokumentów, którą NIK przedstawia, jest ogromna i są te dokumenty obszerne treściowo. Wszystkie one są oczywiście udostępniane publicznie, ale wydaje się, że bez jakichś zmian w postaci bardziej aktywnej polityki informacyjnej, wychodzenia do mediów z pewnymi najważniejszymi informacjami sama działalność NIK w dużej mierze pójdzie na marne, bo przeprowadzanie kontroli dla kontroli i publikowanie pewnych raportów, jeśli one potem nie są w żaden sposób wdrażane w życie przez odpowiednie organy administracji publicznej, ma ograniczony sens. To jest problem bardzo poważny, stąd też mój postulat zmian w polityce informacyjnej. Dodatkowo wydaje mi się, że te patologie, które zostały ujawnione, powodują, że być może warto było rozpatrzyć możliwość stworzenia nowego priorytetu, nowego kierunku w działaniach Izby. Na razie Izba ma takie... (Dzwonek) Jeszcze jakieś 30 sekund, pani marszałek.