Mówca: Tadeusz Dziuba
Data: 2019-07-04 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Szanowni Państwo! Na wstępie trzeba przypomnieć, że jedyną instytucją sprawującą nadzór nad Najwyższą Izbą Kontroli jest Sejm działający in gremio oraz przez swoje organy, w szczególności przez marszałka Sejmu. Z tego względu Sejm nie może zaniedbać wykonywania tej funkcji. Dotyczy to oczywiście także wyspecjalizowanej komisji, czyli Komisji do Spraw Kontroli Państwowej. Przypomnę, że przez 3 minione lata komisja ta rekomendowała, a Sejm uchwalał to większością głosów, nieprzyjęcie sprawozdania z działalności najwyższej Izby, czyli Sejm korzystał z jedynego środka dyscyplinującego, jakim dysponuje. Powodem tego były błędy lub zaniedbania w organizacji wewnętrznej NIK, takie jak absurdalne zbiurokratyzowanie tej instytucji czy koteryjna polityka nagradzania pracowników. Do tej pory w celu ochrony renomy najwyższej Izby komisja unikała poruszania kwestii dotyczących tego, w jakim stopniu nieporządek wewnętrzny w NIK wpływa na standard jej pracy. W ostatnim roku naszej kadencji i jednocześnie w ostatnim roku kierowania NIK przez obecne szefostwo trzeba odnieść się do kwestii wpływu skutków woluntaryzmu kierownictwa NIK na jakość pracy tej instytucji. Ta identyfikacja jest konieczna od razu na wstępie. Źródłem nieporządku są działania szeroko rozumianej kadry kierowniczej najwyższej Izby, do której oprócz prezesów zaliczyć należy doradców prezesa - zwanych obecnie patetycznie radcami - a także dyrektorów jednostek organizacyjnych. Poniżej odniosę się do problemów poruszanych w szerokim obiegu publicznym, zaznaczając w ten sposób, że mankamenty pracy najwyższej Izby są widoczne dla opinii publicznej i są przez nią komentowane. Dlatego tym bardziej Sejmowi nie wypada milczeć. Czołową informacją prasową dotyczącą kontroli: Nadzór nad stosowaniem dodatków do żywności, podaną przez najwyższą izbę było stwierdzenie, że przeciętny konsument spożywa rocznie 2 kg środków konserwujących, czyli tzw. dodatków E. W raporcie jest na ten temat tylko jedno zdanie opatrzone przypisem informującym o tym, że takie stwierdzenie padło podczas tzw. panelu ekspertów dotyczącego stosowania dodatków do żywności, a także że ma to potwierdzenie na jednym z portali, gdzie zresztą też jest tylko jedno zdanie dotyczące tej kwestii. Adres tego komercyjnego portalu jest na Filipinach, telefon kontaktowy również jest filipiński. Tak więc czołowe - według samej NIK - ustalenie polskiej kontroli państwowej jest niezweryfikowane, a być może wyssane z palca. Ile takich niezweryfikowanych lub nieudokumentowanych informacji znajduje się w prawie 200 raportach ukazujących się w każdym roku? Po co NIK dokonuje własnych ustaleń kontrolnych, co przecież kosztuje, skoro jej frontowe stwierdzenia oparte są na informacjach internetowych, do tego z niepewnego źródła? Koszty związane tylko z czasem pracy kontrolerów nad tym tematem kontroli można oszacować na kwotę grubo powyżej 300 tys. zł. Taka jest więc przybliżona cena zaczerpnięcia niezweryfikowanej informacji z filipińskiego portalu. Gdyby to był dowcip, można byłoby powiedzieć, że choroba filipińska się rozwija. Podobnie rzecz ma się z innym głośnym raportem pod nazwą: Nauczanie matematyki w szkołach. Kontrolerzy NIK przeprowadzili kontrolę w tym zakresie w 2017 r., ale raport nosi datę - uwaga - 15 lutego 2019 r. Jedyny wniosek generalny NIK to stwierdzenie, że - w skrócie zacytuję - należy rozważyć możliwość zawieszenia egzaminu maturalnego z matematyki jako obowiązkowego dla wszystkich uczniów do czasu poprawy skuteczności nauczania tego przedmiotu w szkołach. Wniosek ten nie ma właściwie żadnej podstawy. W rozdziale: Ważniejsze wyniki kontroli, a więc w źródłowej części raportu, w podrozdziale: Wyniki egzaminów zewnętrznych na temat statusu egzaminu maturalnego z matematyki nie ma ani słowa. W rozdziale pod nazwą: Synteza jest krótkie stwierdzenie, że należy rozważyć obecny status egzaminu maturalnego z matematyki na poziomie podstawowym. Nie można wskazać, że obowiązkowy dla wszystkich uczniów egzamin maturalny z matematyki ma bezpośredni wpływ na miejsce danego państwa w rankingu innowacyjności gospodarki. Z kolei w rozdziale: Wnioski, przytaczając rekomendację ekspertów, wyraźnie wskazuje się na to, dla niepoznaki w przypisie, że jedna z pań ekspertek rekomendowała pozostawienie egzaminu maturalnego z matematyki w zakresie podstawowym jako obowiązkowego. Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której czołowy wniosek najwyższej izby jest artystyczną koncepcją kierownictwa departamentu edukacji oraz kierownictwa NIK, niemającą nic wspólnego z konkretnymi ustaleniami dokonanymi w ramach tematu kontroli. Nawiasem mówiąc, ustaleniami skądinąd dosyć ciekawymi - tymi pozostałymi. Trzeba jeszcze dodać, że omawiany tu wniosek, ten czołowy, jest sprzeczny z wieloma tezami zawartymi w samym raporcie. Znowu trzeba zadać pytanie: Ile takich bezpodstawnych wniosków albo wniosków z wątpliwą podstawą dokumentacyjną jest w raportach NIK? Powstaje ich rocznie niespełna 200. Jaka jest rzetelność recenzowania projektów dokumentów NIK - w szczególności projektów programów i projektów raportów - przez doradców prezesa NIK, którzy zajmują się głównie tym? W kontekście tej sprawy oraz spraw poprzednich trudno nie zauważyć, że pogoń za sensacją jest dla obecnego kierownictwa NIK ważniejsza niż rzetelny stosunek do rzeczywistości. Zastanawiająca jest zwłoka w opublikowaniu raportu. Czynności kontrolne zostały zakończone z końcem 2017 r., a raport został podpisany w połowie lutego 2019 r., a więc ponad rok później. Opinie ekspertów, które - jak wynika z treści raportu - istotnie na ten raport wpłynęły, są datowane na październik 2018 r. Co to za metoda pracy? Po co fatygować kontrolerów, skoro wyniki ich pracy nie kształtują opinii i ocen NIK? W ramach tego tematu skontrolowano 21 jednostek. Na tej podstawie można oszacować, biorąc też oczywiście pod uwagę inne dane, które są zawarte w sprawozdaniu, że koszt tej kontroli wyniósł ponad 200 tys. zł. Podobnie niezrozumiała zwłoka nastąpiła w związku z kontrolą: Realizacja przez samorządy zadań związanych z organizacją imprez masowych - tytuł jest dłuższy. Czynności kontrolne zakończyły się w połowie kwietnia 2018 r. Raport został zatwierdzony w październiku 2018 r., ale opublikowano go w pierwszej dekadzie 2019 r., a więc 5,5 miesiąca od jego zatwierdzenia i omal rok od zakończenia czynności kontrolnych. Ustalenia NIK były alarmujące, a jednak zwlekano z jego opublikowaniem, a tym samym zrezygnowano z szybkiego prewencyjnego oddziaływania raportu. To przykład niezrozumiałego manewrowania efektami pracy NIK, na pewno niesłużącego publicznemu pożytkowi. Przykładem już nie manewrowania, ale manipulowania wynikami kontroli jest raport ˝Zmiany w systemie oświaty˝. Został on opublikowany na początku pierwszej dekady maja 2019 r., lecz zasadnicza część czynności kontrolnych została wykonana między październikiem a grudniem 2018 r. Formalnie czynności zakończyły się w styczniu 2019 r. Nawiasem mówiąc, tym razem od zakończenia czynności kontrolnych do upublicznienia raportu minęły niecałe 4 miesiące, co zresztą powinno być normą. Celem głównym tego raportu było ustalenie, czy prawidłowo i skutecznie dokonano zmian w systemie oświaty. Jednak raport nie jest odpowiedzią na to pytanie i to nie jest przypadkowe. Zabieg ten pozwolił na zminimalizowanie pozytywnych ocen Ministerstwa Edukacji Narodowej. Trzeba przyznać, że strategie minimalizacji NIK zastosował tu konsekwentnie, zminimalizował też krytyczne oceny podmiotów samorządowych, które były bezpośrednimi realizatorami zmian w oświacie. Oceny Ministerstwa Edukacji Narodowej dokonane przez NIK były albo nieuprawnione, albo wątpliwe. MEN przypisano odpowiedzialność za nieprawidłowe działania lub zaniechania innych podmiotów uczestniczących w procesie reformowania oświaty. W jednym przypadku ujęcie problemu i sformułowana quasi-ocena świadczą wprost o nieznajomości problematyki oświaty przez redaktorów raportu, co w praktyce oznacza niewiedzę wyższego szczebla nadzoru w NIK. Jak powiedziałem, Najwyższa Izba Kontroli z jednej strony uchyliła się od ocen potencjalnie pozytywnych, a z drugiej strony uchyliła się od krytycznych ocen innych podmiotów. Nie sposób więc nie zauważyć intencjonalności raportu, co znajduje dodatkowe uzasadnienie w nieopublikowaniu stanowiska Ministerstwa Edukacji Narodowej wbrew wyraźnemu obowiązkowi wynikającemu z dyspozycji ustawy o NIK. Analiza treści raportów wskazuje na kiepską jakość warsztatu kontrolerskiego wyższego szczebla nadzoru w NIK, przejawiającą się m.in. w nieweryfikowaniu stawianych tez i hipotez oraz rezygnacji z ustalania związków przyczynowo-skutkowych. Nawiasem mówiąc, kwestia nieustalania przez NIK przyczyn negatywnych zjawisk wielokrotnie przy różnych okazjach pojawiała się w trakcie kolejnych posiedzeń Komisji do Spraw Kontroli Państwowej zajmującej się innymi kontrolami. Podsumowując, redakcja tego raportu została dokonana intencjonalnie, a warto dodać, że koszty związane z opłaceniem kontrolerów można oszacować mniej więcej na 1 mln zł. W ramach przeprowadzanej w 2018 r. kontroli wykonania budżetu państwa w 2017 r. w części 29., a więc dotyczącej obrony narodowej, NIK wytknął Ministerstwu Obrony Narodowej osiem nieprawidłowości, z czego trzy dotyczyły jednej sprawy, mianowicie zakupu jednostek transportu powietrznego dla najważniejszych osób w państwie. Pamiętamy, że ta kwestia nie była rozwiązywana przez kilkanaście lat. W 2017 r. na ten cel wydano kwotę ponad 727 mln zł, z czego 527 mln zł pochodziło ze środków dedykowanych przebudowie i modernizacji oraz finansowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej. Otóż NIK uznała, że w ten sposób pulę dedykowanych środków pomniejszono właśnie o tę kwotę, tj. o 527 mln zł, bo przedmiotowy wydatek potraktowano jako niezwiązany z obronnością Rzeczypospolitej. Tymczasem zakupione statki powietrzne nie tylko są obsługiwane przez pilotów wojskowych, a ich loty są monitorowane przez właściwe służby polskich sił powietrznych, ale część z nich ma nowoczesne środki techniczne, m.in. umożliwiające lądowanie na lotniskach wojskowych, w tym na terytoriach zagrożonych takich jak Afganistan, a nawet posiada stosowne środki obronne, a także umożliwiające dowodzenie z powietrza dużymi formacjami wojskowymi. Tak więc dokonana przez NIK kwalifikacja czynu jest rażąco błędna. Poza tym, kolokwialnie sprawę ujmując, jest ona idiotyczna. Z natury rzeczy takie osoby jak prezydent, premier, ministrowie i najwyżsi dowódcy wojskowi muszą mieć szczególną ochronę, czyli o charakterze wojskowym. Co ważniejsze, jest naszym interesem państwowym odbudowanie lotnictwa transportowego specjalnego przeznaczenia, bo w takim, a nie innym otoczeniu zewnętrznym żyjemy. Jest jeszcze ważny kontekst. Otóż częściowe sfinansowanie przedmiotowego zakupu ze środków przeznaczonych na przebudowę, modernizację i finansowanie Sił Zbrojnych nie było nowatorskim pomysłem obecnego rządu. Poprzedni rząd również planował częściowe sfinansowanie zakupu jednostek transportu powietrznego dla VIP-ów ze środków dedykowanych przebudowie i modernizacji i jakoś wówczas nie budziło to zainteresowania Najwyższej Izby Kontroli. Plan ten co prawda nie został zrealizowany, ale to z powodu powszechnie znanej sprawności, czyli niesprawności rządu Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego. Oczywiście nasuwa się pytanie o intencje organizatorów tej kontroli. Dziwnym trafem na NIK nie zrobiło żadnego wrażenia to, że rozwiązano kwestię przez lata zaniedbaną, za to uznała za rzecz oczywistą, że wydatek na samoloty pełniące funkcje obronne nie może być poniesiony ze środków służących obronie państwa. Podsumowując całość mojej dotychczasowej wypowiedzi, już tylko na tych kilku przykładach widać, jak bardzo niezadowalający jest standard pracy kierownictwa NIK. A jednocześnie widać, do jak niebezpiecznego stopnia posuwa się woluntaryzm tego kierownictwa. Powtórzę, by nie było wątpliwości, mam na myśli nie tylko prezesów, ale także tzw. radców prezesa oraz korpus dyrektorski. Dla kierownictwa NIK nie jest problemem serwowanie w raportach niesprawdzonych danych i wątpliwych hipotez oraz tez, problemem nie jest też bardziej albo mniej subtelne manipulowanie wynikami kontroli z niemałym trudem przecież osiąganymi przez kontrolerów przeprowadzających badania w terenie. Jest to przede wszystkim rezultat wewnętrznej destrukcji Najwyższej Izby Kontroli. Destrukcja ta była przez minione 3 lata głównym powodem nieprzyjmowania kolejnych sprawozdań NIK przez Komisję do Spraw Kontroli Państwowej i w konsekwencji przez Sejm. Z żalem trzeba powiedzieć, że prezesi NIK, może z jednym wyjątkiem, przynajmniej moim zdaniem, nawet nie mieli zamiaru dokonać w tym zakresie zauważalnej korekty. Przez kolejne lata zwracaliśmy uwagę na absurdalny formalizm pracy kontrolerskiej, który sprzyja obniżaniu standardów pracy Najwyższej Izby Kontroli. (Dzwonek) W sprawozdaniu za 2018 r. wyszczególnia się krótko takie osiągnięcia zarządcze jak: wprowadzanie zasad opracowania kluczowych dokumentów pracy NIK, zmodyfikowanie wzorów programów kontroli i raportów NIK oraz ujednolicenie sposobów prezentacji wyników kontroli. Jak widać, w żadnym stopniu nie uchroniło to NIK przed podawaniem nieweryfikowanych danych oraz wątpliwych tez. Taki sam skutek, tj. zerowy, przyniósł system zapewnienia jakości. Dokonywanie biurokratycznego przeglądu jakości zadania kontrolnego nie zapobiegło opisanym wyżej zjawiskom negatywnym, a przecież w tym procesie weryfikacji biorą udział dziesiątki osób. To negatywny skutek stawiania na niepragmatyczne procedury, a nie na ludzką odpowiedzialność i uczciwość. W omawianym sprawozdaniu poinformowano, że zakończono pracę nad stworzeniem modelu kompetencyjnego zawodowych kontrolera. Jak widać, ten papierowy model kompetencji nie zapobiegł zjawiskom wyżej opisanym. Powtórzę: patetyczne, papierowe ustalenia nie zastąpią osobistej odpowiedzialności i uczciwości, a tym bardziej odwagi. Jak wiadomo, katowicka prokuratura wystąpiła z aktem oskarżenia i wnioskiem o pociągnięcie do odpowiedzialności karnej prezesa NIK. W tym sensie ma to znaczenie, że potwierdza fakt ułomnego zarządzania Najwyższą Izbą Kontroli, zarządzania pozbawionego troski o wysoki poziom profesjonalizmu. Przypomnę, że w poprzednich 3 latach ukazaliśmy bezmyślny styl zarządzania Najwyższą Izbą Kontroli. Zmian nie ma, a skutki obniżonych standardów pracy są coraz bardziej widoczne. W imieniu Komisji do Spraw Kontroli Państwowej stawiam podobnie jak w minionych latach wniosek o nieprzyjęcie sprawozdania Najwyższej Izby Kontroli za 2018 r. Pani marszałek, dziękuję.