Mówca: Józef Brynkus
Data: 2018-05-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Premierze! Przedstawiam stanowisko klubu Kukiz’15 wobec ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Niewątpliwie konstruowanie takiego projektu odbyło się na drodze dość szerokich konsultacji społecznych. Chwali się tym Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego na swoich stronach internetowych, przywołując fragmenty listów poparcia dla wprowadzonej ustawy, przy czym oczywiście są to fragmenty listów specjalnie dobranych. Trzeba jednak powiedzieć, że ustawa w takim kształcie nie rozwiązuje problemów polskiej nauki i polskiego szkolnictwa, a w wielu przypadkach je generuje. Największym mitem tej legislacji jest to, że rzekomo ta ustawa ma deregulować, decentralizować polską naukę. To jest mit. Przecież nie na tym polega deregulacja, że zamiast czterech ustaw dotychczas obowiązujących, przyjmijmy, że po 30 stron, powstaje jedna ustawa mająca 120 stron, która reguluje wszystkie obszary życia naukowego. Drugim wielkim mitem przedstawianym jako argument za zamianami w systemie nauki i szkolnictwa wyższego jest złe wydatkowanie pieniędzy i brak polskich uczelni w prestiżowych rankingach. Ta druga kwestia jest najprostsza do wyjaśnienia. Są trzy podstawowe przyczyny, wszystkie związane z metodologią tworzenia takich rankingów. Po pierwsze, bierze się w nich pod uwagę tzw. tradycję, czyli premiowane są uczelnie, z których wywodzą się np. nobliści. Premiowana jest afiliacja światowej sławy uczonych, co jest fikcją, gdyż są uczelnie, które są dużo wyżej w rankingach niż polskie, w których do grona profesorskiego należą osoby, które nigdy w tych uczelniach nie postawili swojej nogi. I wreszcie premiowane są publikacje w tzw. uznanych czasopismach naukowych. W przypadku nauk nieeksperymentalnych, ale także eksperymentalnych dzieje się to za opłacanie publikowania i wzajemne cytowanie. Dodatkowym powodem nieobecności polskich uczelni jest faktycznie niedofinansowanie polskiej nauki i rzeczywiście złe wydatkowanie pieniędzy na granty czemukolwiek służące, także te granty przyznawane teraz. Jednym z nich zajęło się nawet CBA, ale tylko dlatego, że sprawa ta została nagłośniona z powodów politycznych. A ile jest takich przypadków, że grant jest przeznaczany na projekty niczemu niesłużące, ale nikt nie chce go napiętnować także z powodów politycznych. Przytoczmy tu choćby dwa przykłady. Jeden z profesorów otrzymał prawie 2 mln zł na badania mające na celu opracowanie epidemiologicznego modelu mowy pogardy. To absurd. Drugi przypadek rzeczywiście bezsensownego grantu to badanie jedzenia drożdżówki jako problemu społeczno-etnograficznego. No, czemu to ma służyć? O takich perełkach, jak dofinansowanie badań problemu ˝Męskie fantazje - od freikorpsów do wszechpolaków˝ albo też ˝Gombrowicz od tyłu. Projekt krytyki analnej na przykładzie powieści 'Ferdydurke'˝, nie wspominałbym, gdyby nie to, że wydano na nie po kilkaset tysięcy złotych, a nic rozwiązanie tych pseudoproblemów nie przyniosło. Ale problem jest poważniejszy. Ponieważ wyniki tych pseudobadań będą publikowane w tzw. czasopismach wysoko punktowanych, na bazie których tworzy się rankingi uczelni wyższych. Czemu ma to służyć? A więc jak brać na poważnie te kryteria i tworzone na ich podstawie rankingi mające być jedną z przyczyn zmian w polskim systemie nauki, zwłaszcza że granty te realizowane są w uczelniach, które mają być elitą polskiego środowiska naukowego i mają być zaliczane do tzw. uczelni badawczych? Trzecią kwestią mającą poprzeć projekt tzw. ustawy 2.0 jest teza, że rzekomo ustawa ta poszerza autonomię uczelni. Ministerstwo żongluje tym argumentem jak cyrkowiec piłeczkami. W praktyce zaś wprowadza takie rozwiązania, które tę autonomię ograniczają. Zwróćmy uwagę na dwie kwestie - radę uczelni i powiązaną z nią funkcję i pozycję rektora uczelni. Już pierwsza kwestia, osadzenia rad uczelni jako obligatoryjnych organów uczelni publicznych, wskazuje, że pojawia się dodatkowa instytucja kontrolująca i nadzorująca funkcjonowanie publicznych szkół wyższych. Jeśli idzie o te organy, to tu jest sporo nie tyle nawet niejasności, co nielogiczności. Dlaczego te podmioty nie wchodzą w skład organów uczelni prywatnych, przecież ustawa reguluje także ich funkcjonowanie, a uczelnie te korzystają z bogatego dofinansowania publicznego? Zdecydowanie lepszym rozwiązaniem byłoby zamiast rad uczelni powołanie rad powierniczych złożonych z osób zasłużonych dla środowiska naukowego danej uczelni, osób reprezentujących tzw. otoczenie społeczno-gospodarcze, osób związanych z obszarem funkcjonowania uczelni i przede wszystkim działających społecznie. Przeciwko powołaniu rad uczelni przemawia także obawa o to, że mogą być zdominowane przez układy polityczno-biznesowe. To nie jest czcza obawa. Ma rację jeden z młodych profesorów, który twierdzi, że jeśli chodzi o nieformalne naciski na uczelnie, to ten sektor jest tak bardzo zależny od otoczenia zewnętrznego, że należy go chronić przed dodatkowymi wpływami. A przecież rada uczelni według zapisów projektu ustawy ma niemal nieograniczone możliwości wpływania na uczelnie. Wiemy jednak, że rady uczelni to podstawa, jeden z fundamentów tej ustawy, traktowany bardzo ambicjonalnie, na tyle ambicjonalnie, że gdyby to zostało odrzucone przez większość, to może to doprowadzić do rozpadu koalicji rządowej. Dlatego też z powodów racjonalnych i merytorycznych będziemy proponować poprawki, których przyjęcie sprawi, że zachowana zostanie równowaga między autonomią uczelni a koniecznością weryfikowania jej funkcjonowania przez podmiot zewnętrzny. Mało czasu na wystąpienie powoduje, że dotknę tylko jeszcze jednej kwestii, która powinna być poprawiona w komisji. Jest nią pozycja rektora. Olbrzymi wpływ na nią będzie miał sposób jego desygnowania, tak, desygnowania, a nie wybierania, bo zawsze będzie o tym decydowała rada uczelni - czy to przez bezpośredni wybór, czy przez podrzucenie jak kukułczego jajka dwóch kandydatur senatowi bądź elektorom uczelni. I wybrany w ten sposób, a w istocie rzeczy desygnowany rektor otrzymuje na mocy ustawy znaczną część dotychczasowych kompetencji senatu, rad wydziałów, dziekanów. Dostaje dużą władzę dydaktyczną i ekonomiczną. W istocie rzeczy będzie niemal dyktatorem w strukturach uczelni. Będzie mógł w sposób całkowicie dowolny decydować o władzach podległych mu instytucji uczelni, jak też dowolnie kształtować politykę kadrową. Projekt ustawy likwiduje też wydziały. Co z tego, że mogą one być powoływane na mocy statutu uczelni, gdy stracą status podstawowych jednostek organizacyjnych uczelni? Rodzi to poważne skutki, zwłaszcza dla uczelni regionalnych. Dotychczas wydziały różnych uczelni przez ich porównywanie ze sobą otrzymywały prawo do doktoryzowania i/lub habilitacji. Były więc uczelnie słabsze, ale posiadające mocne wydziały. Natomiast te rozwiązania legislacyjne sprawią, że wydziały stracą takie prawo, straci też uczelnia, a za tym pójdzie po prostu zmniejszenie dofinansowania. Wiele jest rzeczy, które należałoby podnieść tutaj, także takich, które wymagają naprawy. Wskażę na rzecz, która z pozoru jest pozytywnym rozwiązaniem. Nie mam tutaj takiego zdania jak pan prof. Nykiel w odniesieniu do ścieżki dydaktycznej, takich obiekcji co do profesorów dydaktycznych. Uważam, że ta ścieżka awansu zawodowego powinna być zachowana. Ale powinna być traktowana w taki sam sposób jak ścieżka awansu naukowego. Problem polega na tym, że w ustawie najważniejsze stanowisko dydaktyczne to profesor uczelni, co w konsekwencji oznacza, że dydaktyk nigdy nie osiągnie najwyższej kategorii zaszeregowania. Należy zrównać naukową i naukowo-dydaktyczną ścieżkę kariery, tak żeby pracownik dydaktyczny mógł zajmować takie samo stanowisko jak profesor tytularny i otrzymywać wynagrodzenie równe jego wynagrodzeniu. Zresztą zgoda na takie rozwiązanie będzie dowodziła transparentności, jeżeli chodzi o wnioskodawców. Kolejny problem, o którym chciałem jeszcze wspomnieć, bo mam trochę czasu, to kwestia statusu uczelni.