Mówca: Marian Cycoń (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2015-05-15 (Sejm RP, kadencja 7)

Oświadczenie w 140. rocznicę urodzin i 85. rocznicę śmierci Władysława Orkana Szanowny Panie Marszałku! Panie Posłanki i Panowie Posłowie! Najznakomitszy pisarz, poeta i publicysta związany z Gorcami urodził się w Porębie Wielkiej. Tam też spędził dzieciństwo. Gdy miał osiem lat, w Porębie otwarto właśnie pierwszą szkołę, do której uczęszczał od 1884 do 1886 r. Przez kolejne dwa lata pobierał nauki w 4-klasowej szkole klasztornej cystersów w Szczyrzycu. Od 1888 r. kontynuował edukację w Gimnazjum św. Jacka w Krakowie. Pierwsze wiersze, zebrane w tomiku ˝Nad grobem matki˝, opublikował w 1896 r. Utalentowanego młodego górala zauważył znany już wtedy Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Opatrzył bardzo pochlebną przedmową wydane w 1898 r. ˝Nowele˝ Orkana. Na początku XX w. pisarz mocno związał się z krakowskim i lwowskim światem artystycznym, był współpracownikiem pism kulturalnych ˝Życie˝ i ˝Krytyka˝. Wielkie uznanie krytyki i czytelników zdobyła powieść ˝W roztokach˝, porównywana za realizm z ˝Chłopami˝ Reymonta. Wychwalano stylizowany na gwarę zagórzańską język, barwne typy górali, głębię psychologiczną postaci, a także sposób przedstawienia przyrody. Orkan szczególnie cenił kontakt z naturą, a towarzyszami gorczańskich wędrówek i przeżyć poety byli m.in.: Jan Kasprowicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Leopold Staff, Kornel Makuszyński, Juliusz Osterwa czy Adolf Nowaczyński. Orkan jest autorem pierwszego opisu Gorców. Cytowano go w wielu przewodnikach turystycznych: współczesnych i dawnych. Wykorzystał go także Kazimierz Sosnowski w pierwszej popularno-naukowej monografii Gorców wydanej w 1912 r. w ˝Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego˝. Dzisiaj utwory Orkana to bogate źródło wiedzy o przyrodzie Gorców i mieszkających tu ponad sto lat temu Zagórzanach. Po pisarzu pozostał jego dom, budowany z wielkim wysiłkiem, co okupione było wiecznymi problemami finansowymi. Zamieszkał w nim wraz z matką, a potem z żoną - Marią Zwierzyńską. Orkan to nie tylko młodopolski pisarz, dramaturg i poeta. To także działacz społeczny, dla którego sprawy górali były niezwykle ważne. W 1911 r. Orkan włączył się do starań o odzyskanie dla Polski Spisza i Orawy. Orkan pisywał w ˝Gazecie Podhalańskiej˝ o konieczności zachowania rodzimej kultury Podhala. W 1914 r. poeta został żołnierzem IV pułku Legionów. Po jego szczęśliwym powrocie z wojny matka ufundowała w 1918 r. na Groniu - obok rodzinnego domu - kapliczkę. Orkan, rozmiłowany w pięknie górskiej przyrody i doceniający potrzebę jej ochrony, posadził koło swojego domu dziesięć jaworów. W 1919 r. objął przewodnictwo Związku Podhalan i opracował m.in. słynne ˝Wskazania dla synów Podhala˝. Był jednym z twórców Związku Podhalan. Orkan miał także duży udział w rozwoju gorczańskiej turystyki. Poprzez bliską znajomość z Kazimierzem Sosnowskim - założycielem Oddziału TT ˝Beskid˝ w Nowym Sączu - wielokrotnie odbywał wycieczki w okolice Gorców, a także zachęcał do nich swoich gości. Bywał u młodych mieszkańców Domu Kolonijnego Gimnazjów Męskich w Porębie Wielkiej, opowiadając o swoich związkach z rodzinnymi stronami. Patronował poczynaniom członków Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego Oddziału w Rabce, pomagał w organizowaniu muzeum regionalnego gromadzącego zbiory etnograficzne, m.in. zagórzańskie. Zgodził się, aby muzeum nazwano jego imieniem. W 1927 r. hucznie obchodzono 30-lecie działalności artystycznej pisarza. W 1930 r. otrzymał nagrodę literacką miasta stołecznego Warszawy za całokształt twórczości, której nie zdążył odebrać. Zmarł w Krakowie. Tam został pochowany, a w pierwszą rocznicę śmierci - uroczyście przeniesiony na cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, gdzie spoczywa obok innych legend gór: Tytusa Chałubińskiego i Sabały.