Mówca: Waldemar Andzel (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2013-10-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 21 października br. będziemy obchodzić 50. rocznicę śmierci Józefa Franczaka. Przez 24 lata Józef Franczak pseud. Lalek, sierżant, żołnierz Związku Walki Zbrojnej oraz Armii Krajowej, działał w konspiracji. Zginął od kul Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej (ZOMO) 21 października 1963 r. 18 lat po zakończeniu II wojny światowej. Był ostatnim żołnierzem wyklętym. Urodził się w 1918 r. w Kozicach Górnych nieopodal Lublina. Pochodził z chłopskiej rodziny, miał pięcioro rodzeństwa. Po skończeniu siedmioletniej szkoły powszechnej zgłosił się na ochotnika do Szkoły Podoficerskiej Żandarmerii w Grudziądzu, którą ukończył przed wojną. Po jej ukończeniu jako zawodowy podoficer rozpoczął służbę w Równem na Wołyniu. Tam też zastał go wybuch II wojny światowej. Po agresji ZSRR na Polskę oddział, w którym walczył, został rozbity, a Franczak dostał się do sowieckiej niewoli, z której po kilku dniach zbiegł. Wrócił na Lubelszczyznę, gdzie zaangażował się w działalność konspiracyjną. Został dowódcą plutonu w III Rejonie Obwodu Lublin. Po zajęciu Lubelszczyzny przez Sowietów podzielił los wielu swoich kolegów i został wcielony do armii Berlinga. Szykany, aresztowania i egzekucje żołnierzy AK, których był świadkiem, skłoniły go do ucieczki. Przez kilka miesięcy ukrywał się m.in. w Łodzi i Sopocie. Jednak wrócił w rodzinne strony i nawiązał kontakty z podziemiem niepodległościowym. W rok po zakończeniu II wojny światowej razem z kilkoma osobami został aresztowany przez lubelski Urząd Bezpieczeństwa. Podczas konwoju do Lublina aresztantom udało się rozbroić strażników. Wywiązała się walka, podczas której zginęło czterech ubeków, a trzech zostało rannych. Kilkanaście dni później po raz kolejny jego życie zawisło na włosku. Podczas próby aresztowania zastrzelił komendanta Milicji Obywatelskiej w Rybczewicach oraz jednego z żołnierzy i ponownie uciekł. Wkrótce dołączył do partyzanckiego oddziału Zdzisława Brońskiego ˝Uskoka˝. Na początku 1947 r. władze po raz pierwszy ogłosiły amnestię, w wyniku której ujawniło się ponad 50 tys. żołnierzy. Józef Franczak tego nie uczynił, nie ufał komunistom. Obawiał się, że zostanie skazany na karę śmierci bądź długoletnie więzienie. Kiedy Franczak został dowódcą jednego z patroli w oddziale ˝Uskoka˝, do jego zadań należało między innymi zbieranie informacji na temat aresztowań prowadzonych przez UB i ludzi współpracujących z bezpieką. Poza tym patrol Franczaka organizował zasadzki na funkcjonariuszy MO i wykonywał kary na konfidentach. Wszystko w dosyć ograniczonym zakresie, gdyż nasilały się działania komunistów przeciwko niepodległościowemu podziemiu zbrojnemu. Tylko w rok po ogłoszeniu amnestii bezpieka i milicja przeprowadziły ponad 2 tys. takich operacji. Tego samego roku w maju udało mu się uciec z zasadzki, w której zginęło dwóch jego żołnierzy, a kolejnych dwóch zostało rannych. W grudniu tego samego roku funkcjonariusze MO próbowali go schwytać w Wygnanowicach, gdzie przebywał u swojego współpracownika. Mimo postrzału w brzuch udało mu się uciec. W maju następnego roku został rozbity oddział kapitana Brońskiego. Zginął również ˝Uskok˝. Od tej pory przez kolejnych 15 lat Józef Franczak ukrywał się samotnie. Tylko sporadycznie kontaktował się z innymi żołnierzami. Z Kuchcewiczem, jedynym ocalałym z oddziału ˝Uskoka˝, i Zbigniewem Pielachem ˝Felkiem˝ organizują akcję ekspropriacyjną na Kasę Oszczędności w Piaskach. Kończy się ona niepowodzeniem. W jej trakcie ginie Kuchcewicz. Na początku lat 50. pojawiła się ostatnia szansa na wyjście z ukrycia. Na fali odwilży komuniści ogłaszają amnestię. Franczak zastanawia się nad ujawnieniem, ale po rozmowie z adwokatem, który nie pozostawia mu złudzeń, że czeka go długoletni wyrok, rezygnuje. Od początku lat 50. trwało formalne rozpracowywanie Franczaka przez ubecję. Operacja nosiła kryptonim ˝Pożar˝. Według danych SB ˝Lalek˝ dysponował zorganizowaną siecią ludzi, którzy pomagali mu w ukrywaniu, miało to być ok. 200 osób. Ponieważ Józef Franczak ukrywał się w swoich rodzinnych stronach, SB ˝szczególną opieką otoczyła˝ jego najbliższą rodzinę. U dwóch sióstr ˝Lalka˝ założono podsłuch. Próbowano werbować współpracowników wśród ludzi, którzy mogli mieć z nim kontakt. Prowadzono obserwację miejsc, w których mógł przebywać. Zastraszano tych, których podejrzewano o to, że pomagają Franczakowi. Mimo ogromnego nakładu sił i środków działania SB nie przyniosły rezultatu. Aż w końcu lubelska prokuratura wydała list gończy za Franczakiem, który został opublikowany w miejscowej prasie. Józef Franczak był wytrawnym konspiratorem - poznał znakomicie metody działania SB i dzięki temu przez tyle lat był dla nich nieuchwytny. Działania SB nasiliły się na przełomie lat 50. i 60. Trwały poszukiwania kandydata na tajnego współpracownika, który miałby bezpośrednie dojście do ˝Lalka˝. W styczniu na początku lat 60. udało się esbekom wytypować odpowiedniego kandydata, którego szantażem zmuszono do współpracy. Był nim Stanisław Mazur, stryjeczny brat Danuty Mazur, towarzyszki życia Franczaka. Otrzymał on pseud. tw. Michał. Wkrótce w sprawie ˝Lalusia˝ nastąpił przełom - ˝Michał˝ nawiązał kontakt z Franczakiem. Pierwsze podejście do schwytania Franczaka miało miejsce 19 października. Akcja nie powiodła się. Jednak dzięki temu, że tajny współpracownik zapamiętał numer rejestracyjny motocykla, którym przyjechał Franczak, SB udało się namierzyć miejsce, w którym przebywał. 21 października 1963 r. grupa operacyjna złożona z oficerów SB i 35 zomowców okrążyła zabudowania Wacława Becia, gdzie przebywał Franczak. Wywiązała się strzelanina, ˝Lalek˝ próbował uciekać. Po przebiegnięciu kilkuset metrów został śmiertelnie ranny. Zwłoki Józefa Franczaka po uprzednim przeprowadzeniu sekcji zostały złożone w bezimiennej mogile na cmentarzu komunalnym w Lublinie. Dopiero w 1983 r. rodzina otrzymała pozwolenie na przeniesienie ciała do rodzinnego grobowca. Wówczas okazało się, że zwłoki zostały pozbawione głowy. Franczak do samego końca żył w przekonaniu, że nastąpi jakiś międzynarodowy konflikt, w wyniku którego Polska znowu będzie wolna. 17 marca 2008 r. prezydent Lech Kaczyński nadał pośmiertnie Józefowi Franczakowi Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Dziękuję.