Mówca: Elżbieta Kruk
Data: 2016-01-29 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Jednym z najistotniejszych narzędzi polityki państwa jest dyplomacja kulturalna. Bez niej nie da się we współczesnym świecie nie tylko tworzyć pozytywnego wizerunku państwa poprzez eksponowanie polskiej kultury i dziedzictwa narodowego oraz dorobku artystycznego i intelektualnego Polski i Polaków. Czynna i skuteczna zagraniczna polityka kulturalna jest dziś postrzegana jako świadectwo politycznej i gospodarczej siły. Jest niewątpliwie świetnym przykładem soft power. Lekceważenie roli promocji kultury wynika z niezrozumienia, jak szeroko należy pojmować kwestię samej kultury, podstawowego dziś nośnika komunikacji międzynarodowej i jednocześnie działu gospodarki. To niezrozumienie prowadzi w prostej konsekwencji do pytań w rodzaju pytania Stalina o to, ile dywizji ma papież. W debacie publicznej stan polskiej polityki kulturalnej jest poddawany krytyce od lat. Podnosi się, że istnieje zbyt wiele instytucji zajmujących się promocją kultury polskiej za granicą, instytucji o niejasnych kompetencjach, dublujących wzajemnie zakresy swoich obowiązków, nietransparentnych, źle współpracujących i w rezultacie nieskutecznych w działaniach własnych oraz niewykorzystujących inicjatyw społecznych. Poza Ministerstwem Spraw Zagranicznych głównym operatorem dyplomacji kulturalnej są oczywiście Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, inne ministerstwa, krajowe instytucje kultury, w tym m.in. Polski Instytut Sztuki Filmowej, Instytut Książki, Narodowy Instytut Fryderyka Chopina i inne publiczne i prywatne podmioty. Z uznania, że problematyka promocji kultury polskiej oraz szerzej, promocji Polski wymaga ściślejszej koordynacji działań, powstała idea Instytutu Adama Mickiewicza. Instytut powstał w 2000 r. w wyniku porozumienia ministra spraw zagranicznych oraz ministra kultury i sztuki. Ale to niewiele zmieniło mimo niewątpliwych osiągnięć instytutu. Kilka lat temu pojawiła się opinia, że konieczna jest ustawa o instytucie, która uczyni zeń koordynatora promocji za granicą i instytucję realizującą zadania wspólne dla resortu kultury i Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Mówiono, że nada ona tej instytucji charakter podobny do Instytutu Goethego czy Instytutu Cervantesa i tak ją ukształtuje, by realizowała strategiczne priorytety państwa oraz polską rację stanu, a nie pojedyncze interesy różnych osób, grup i środowisk. Nic się jednak w tej sprawie nie stało, a instytut jest bardziej impresariatem niż instytucją kultury, co jest oczywiście cenne, ale niestety, daleko niewystarczające. W 2004 r. powołano również Radę Promocji Polski. Nie ma ona jednak sformalizowanych uprawnień dających jej możliwość planowania międzyresortowego czy koordynacji z innymi instytucjami. Rzeczywistym problemem do dziś jest więc brak spójnej strategii i koordynacji promocji Polski, rozproszenie kompetencji i środków na cele promocyjne. Polska nie jest w rezultacie postrzegana na świecie jako silna marka. Pojedyncze działania nie będą skuteczne, jeśli chodzi o zmianę tej sytuacji. Co prawda Rada Promocji Polski opracowała z Ministerstwem Spraw Zagranicznych dokument pod nazwą ˝Kierunki promocji Polski do 2015 r.˝, jednak nie uzyskał on nigdy rangi programu rządowego. I tu jest pytanie: Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych, będące wiodącym resortem w Radzie Promocji Polski, widzi te problemy? Czy wypracowuje aktualizację strategicznych kierunków działań promocyjnych w formule nowego wieloletniego dokumentu o charakterze strategicznym? Czy widzi potrzebę zmiany sposobu działania i charakteru Instytutu Adama Mickiewicza i Rady Promocji Polski? MSZ jako jedyny podmiot dysponuje potencjałem wykonawczym dyplomacji kulturalnej, oczywiście w postaci instytutów i placówek Rzeczypospolitej Polskiej, ambasad, konsulatów. Zadanie upowszechniania polskiej kultury, wiedzy o historii oraz dziedzictwie narodowym w świecie mają oczywiście instytuty polskie. I tu niestety znowu trudno o satysfakcję. Stanowią one domenę działania prawie wyłącznie lewackich środowisk z kręgu ˝Gazety Wyborczej˝ i ˝Krytyki Politycznej˝, nie ma tu miejsca na dyplomację wartości, dyplomację historyczną, dyplomację zgodną z polską racją stanu, o której pan minister mówił, dlatego wierzę, że to się szybko zmieni. Cieszy, że pan minister zapowiedział reformę instytutów, mamy też nadzieję, że zwiększy się ich liczba. Dziś mamy ich 25. Słyszymy wiele skarg na funkcjonowanie instytutów, że faktycznie niewiele robią i straszą pustkami. Choć promocja Polski to także promocja języka, wiele instytutów nie ma stron redagowanych po polsku. Na interpelację poselską skierowaną swego czasu do MSZ w tej sprawie resort ówczesnego ministra Sikorskiego odpowiedział, że nie ma pieniędzy na utrzymanie polskojęzycznych stron wszystkich instytutów. Kuriozalne, przy tak małej skali kosztów tej sprawy. Słyszymy, że instytuty są zamknięte dla Polaków, i rodzi się pytanie, jak można prowadzić propolską politykę bez udziału polskich emigrantów, którzy wszak promują Polskę swoją obecnością w różnych środowiskach. Jest powszechnie wiadome, że najskuteczniejszym ambasadorem kraju mogą być jego obywatele, ale muszą posiadać wiedzę i poczucie, jak to ktoś określił, powszechnego obowiązku dyplomacji kulturalnej. Instytuty winny ich do tego przygotowywać i przekonywać, nie odpychać. Nie zbudujemy dobrej marki, okazując brak szacunku dla własnego języka i rodaków. Myślę, że polityka polonijna, wspieranie organizacji polonijnych, w tym polskich mediów i szkolnictwa jako nośników polskiej kultury i tradycji, o których mówił pan minister, ma i taki cel realizować, a co za tym idzie, zapowiada konieczną zmianę filozofii działania instytutów polskich. W praktyce samego działania MSZ też widzieliśmy te same przejawy ideologiczne. Jeden przykład, ale charakterystyczny. Reklama, która wywołała ponad rok temu wielką burzę, mająca promować Polskę za granicą, w której z Giewontu oraz z inscenizacji bitwy pod Grunwaldem zniknął krzyż. Kontrowersyjny spot kosztował prawie 1,5 mln zł, a MSZ wyprodukował go do spółki z Polskim Instytutem Sztuki Filmowej. Stanowczo sprzeciwiły się temu wyjątkowo kłamliwemu chwytowi środowiska katolickie, swoje oburzenie spotem wyrażał Związek Podhalan, żądając zaprzestania takiego prezentowania wizerunku Giewontu i Tatr, który eliminuje z przestrzeni publicznej krzyż, znak wiary, patriotyzmu i tradycji, obraża uczucia religijne i jest zakłamaniem historii, jak mówił prezes związku, przypominając słowa Ojca Świętego Jana Pawła II, który apelował o niewstydzenie się krzyża. W tym kontekście pięknie brzmią słowa pana ministra o dyplomacji wartości dla promocji cywilizacji łacińskiej łączącej obywateli Europy. Jednym ze wskazanych priorytetów jest kluczowa sprawa walki z negatywnymi stereotypami i szkalowaniem Polski. W szczególności chodzi oczywiście o zbitkę słowną: polski obóz śmierci, manipulację stosowaną mniej lub bardziej świadomie przez media, niektórych polityków w różnych krajach, w tym niestety w samych Niemczech. To kłamliwe i haniebne określenie pojawia się też w zagranicznych publikacjach naukowych. Wiemy, jak bardzo krzywdzi to pamięć milionów ofiar III Rzeszy, w tym Polaków, którzy zginęli w niemieckich obozach koncentracyjnych, i tych, którzy pomagali tysiącom Żydów. Poruszająca historia rodziny Ulmów jest doniosłym przykładem heroizmu polskich rodzin, które w czasie II wojny światowej poświęciły swoje życie, by ratować swojego żydowskiego sąsiada. W jaki sposób MSZ będzie reagował w takich sytuacjach, panie ministrze? Polityka historyczna to w wielu krajach fundament umacniania pozytywnego wizerunku w świecie. My natomiast mamy w tym zakresie, jak gdzieś napisano, pokłosie ˝Pokłosia˝, tj. zbieramy plon inwestycji państwa w negatywny wizerunek Polski za granicą. Nawiązuje się tu oczywiście do filmu Władysława Pasikowskiego współfinansowanego z publicznych pieniędzy TVP i Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Warto dodać, że film był współfinansowany także przez rosyjską rządową Fundację Kina. Czyje interesy za pieniądze instytucji politycznych realizowano? Gorzej, że są w Polsce środowiska, które oczekują od Polaków, aby płacili za zniesławianie samych siebie. I jeszcze jeden aspekt sprawy. Aktor grający główną rolę w ˝Pokłosiu˝, Maciej Stuhr, zagrał niewiele później w rosyjskim serialu kryminalnym, którą to rolę dostał ponoć przypadkiem. (Poruszenie na sali) Ciekawy przypadek w kontekście współtworzenia ˝Pokłosia˝ z udziałem rosyjskich pieniędzy. (Oklaski) Określenie ˝polski obóz śmierci˝ czy takie wypowiedzi jak szefa FBI, który obarczył Polaków współodpowiedzialnością za Holocaust... (Głos z sali: Żenada.) ...to m.in. efekt tego, jak dbamy czy też raczej nie dbamy o prawdę o polskiej historii. Pokazują skalę zaniedbań polskiej dyplomacji III Rzeczypospolitej w dziedzinie polityki historycznej. Jakże ważna jest zapowiedź wzmocnienia polskiej dyplomacji historycznej właśnie. (Poseł Sławomir Nitras: Słyszeliście, że FBI też jest w spisku antypolskim?) Panie Ministrze! Film ˝Pokłosie˝ był pokazywany na wielu zagranicznych festiwalach jako film reprezentujący Polskę... (Poseł Kinga Gajewska: Pani dyplomację chce prowadzić przez opowieści o Holocauście?) ...a propagowały go chętnie placówki Ministerstwa Spraw Zagranicznych. A jak robi nasz drugi sąsiad - Niemcy, mogliśmy zobaczyć na przykładzie serialu niemieckiej telewizji publicznej ZDF ˝Nasze matki, nasi ojcowie˝, wybielającego historię Niemiec, a szkalującego żołnierzy Armii Krajowej. Postulaty co do potrzeby hollywoodzkiego filmu o polskiej historii, który pokaże, jak naprawdę wyglądała wojna w Polsce, z niezrozumiałych względów w Polsce się dyskredytuje, a może zrozumiałych. Tymczasem Gruzini, by przedstawić światu swoją wizję historii, taki film zrobili. ˝5 dni wojny˝ z 2011 r., kosztujący 12 mln dolarów film o inwazji rosyjskiej na Gruzję był współfinansowany przez rząd gruziński. Prezydenta Gruzji Saakaszwilego świetnie zagrał znany aktor Andy Garcia. Można? Można. A przecież mamy zasoby, z których możemy być dumni i które winniśmy wykorzystać, sięgając w bardzo różne domeny. Myślę np. o grze komputerowej ˝Wiedźmin˝, która zdobyła liczne nagrody w kraju i za granicą. ˝Wiedźmina 3˝ uznano za najlepszą światową grę roku 2015, zaś twórców gry za studio roku. Myślę o Tomaszu Bagińskim, znanym ze świetnych animacji, którego ˝Katedra˝ otrzymała nominację do Oscara. Dla reżyserowanego przez siebie pełnometrażowego filmu aktorskiego o Wiedźminie, bohaterze książek Andrzeja Sapkowskiego, znalazł hollywoodzkiego partnera, renomowaną amerykańską firmę produkcyjną. Pan Tomasz Bagiński w przeciwieństwie do wielu tu posłów reprezentujących Polaków nie obawiał się powiedzieć: ten film przypomni Polakom, że mają być z czego dumni. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W tym roku i następnych latach mamy wspaniały czas na uprawianie polityki historycznej. Mówił pan minister, że w 2016 r. wzmocni polską dyplomację historyczną z wykorzystaniem tegorocznej rocznicy chrztu Polski - przypomnę, że Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2016... (Poseł Kinga Gajewska: Dlatego obniżyliście środki na Trybunał Konstytucyjny.) ...Rokiem Jubileuszu 1050-lecia Chrztu Polski - i zbliżającego się 100-lecia niepodległości dla propagowania naszych dziejów. (Poseł Kinga Gajewska: A rocznica Trybunału Konstytucyjnego?) (Poseł Małgorzata Gosiewska: Uspokój się.) Ja przypomnę jeszcze jedną rocznicę: 450-lecie unii lubelskiej w 2019 r., jakże wdzięczny temat dla dyplomacji historycznej w takim rozumieniu, w jakim przedstawił ją minister spraw zagranicznych. Dziękuję bardzo. (Oklaski) (Poseł Andrzej Halicki: Nie ma za co.)