Mówca: Dariusz Rosati
Data: 2011-12-14 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Panie Posłanki, Panowie Posłowie! Budżet na rok 2012 jest rzeczywiście wyjątkowym budżetem, wyjątkowym w tym sensie, że skala niepewności dotyczącej uwarunkowań zewnętrznych realizacji tego budżetu jest rzeczywiście wyjątkowa. Jest ona wyjątkowa z kilku powodów. Po pierwsze, nie skończyły się jeszcze efekty kryzysu z lat 2008-2009 - zarówno polska gospodarka, jak i gospodarka światowa ciągle jeszcze odczuwa konsekwencje tego kryzysu - a już mamy do czynienia z nowym kryzysem. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że albo w strefie euro w ciągu najbliższego roku będzie stagnacja, albo może wejść ona w recesję gospodarczą. To oczywiście wpływa w określony sposób na możliwości polskiego eksportu i będzie oddziaływać na dynamikę wzrostu gospodarczego. Towarzyszą temu zaburzenia na rynkach finansowych wywołane narastającym kryzysem wynikającym z zadłużenia wielu państw w strefie euro. Te zaburzenia generalnie powodują wzrost kosztów kapitału, utrudnienie w dostępie do kapitału, a to przekłada się na trudności w dostępie do kredytów i pożyczek zarówno dla sektora publicznego, jak i dla sektora prywatnego. Wreszcie istnieje ryzyko, którego nie było w ostatnich latach, bardzo poważne ryzyko, że jedno, dwa lub trzy państwa, duże państwa strefy euro, mogą po prostu zbankrutować w sposób nieuporządkowany. To jest sytuacja, która nie miała miejsca od drugiej wojny światowej. Żadne z państw wysokorozwiniętych po drugiej wojnie światowej nie stanęło na krawędzi bankructwa. Skutki takiego bankructwa byłyby trudne do przewidzenia. Z całą pewnością mielibyśmy do czynienia z totalnym zamrożeniem sektora bankowego w wyniku ponoszonych strat przez banki komercyjne, które mają w swoich portfelach wiele setek miliardów obligacji rządowych państw strefy euro, i z całą pewnością mielibyśmy bardzo głęboką recesję w strefie euro i, szerzej, w Unii Europejskiej, a zatem na rynkach, które są dla naszego eksportu i dla naszej gospodarki najważniejsze. I to jest właśnie to największe ryzyko. My dzisiaj nie możemy powiedzieć, czy tak się nie stanie. Wprawdzie wyniki ostatniego szczytu Unii Europejskiej w Brukseli można uznawać za krok we właściwym kierunku, ale nie są to jeszcze wyniki, które przynoszą przełom i które mogłyby usunąć w sposób trwały tę niepewność i to ryzyko, które w tej chwili kumuluje się na rynkach finansowych. W tych warunkach jest bardzo trudno przygotować budżet, który będzie spełniał jednocześnie warunek odpowiedzialności finansowej i zapewniał warunki rozwoju naszego kraju. Po drugie, trzeba pamiętać, że oprócz trudnych uwarunkowań zewnętrznych są również pewne ograniczenia po stronie wewnętrznej. Dług publiczny naszego kraju zbliża się niebezpiecznie do poziomu 55%. I wszyscy wiemy, że należy uczynić wszystko, żeby uniknąć przekroczenia tej granicy. To bardzo poważnie zawęża pole możliwych manewrów i pole możliwej polityki fiskalnej na przyszły rok, bo trzeba pamiętać, że budżet trzeba konstruować w sposób taki, żeby absolutnie wykluczyć ryzyko przekroczenia granicy 55%. I wreszcie trzecie ograniczenie wiąże się z faktem, że Polska jest objęta procedurą nadmiernego deficytu i rząd, przedkładając Komisji Europejskiej ˝Program konwergencji˝, zobowiązał się do wyjścia z sytuacji, w wyniku której kraj nasz został objęty procedurą nadmiernego deficytu, w przyszłym roku, to znaczy do obniżenia deficytu całego sektora finansów publicznych poniżej 3%. To są trzy główne ograniczenia, które wyznaczają pole do konstrukcji obecnego budżetu. W tych warunkach naprawdę jest wielką sztuką skonstruować budżet, który będzie spełniał jednocześnie kilka wymogów. Po pierwsze, powinien to być budżet odpowiedzialny finansowo, tzn. taki, który nie tylko nie spowoduje dodatkowego wzrostu zadłużenia, bo, jak powiedziałem, jest to absolutnie niedopuszczalne, ale będzie doprowadzi do spadku tego zadłużenia, tak żeby ograniczyć ryzyko wiążące się z tym, że gdyby doszło do realizacji najgorszego scenariusza rozwoju sytuacji w strefie euro, ten poziom zadłużenia mógłby przekroczyć 55%. Po drugie, powinien być to budżet jednocześnie bezpieczny, bezpieczny dla państwa i dla obywateli, dla Polaków, tzn. taki, który zapewnia funkcjonowanie państwa, spełnianie jego podstawowych funkcji i obowiązków, dostarczanie podstawowych dóbr i usług publicznych. Po trzecie, powinien być to budżet sprawiedliwy, tzn. taki, który jednak w tych trudnych czasach rozkłada sprawiedliwie ciężary zarówno koniecznych dostosowań, jak i ewentualnych oszczędności. I wreszcie musi to być budżet realny, to znaczy wykonalny, oparty na założeniach wziętych nie z sufitu, ale takich, co do których istnieje maksymalnie duże prawdopodobieństwo, że zostaną spełnione. Czy budżet, który przedkłada nam minister finansów, jest budżetem odpowiedzialnym finansowo? Zwracam więc uwagę, że projekt przewiduje spadek deficytu łącznie z 55 mld planowanych na ubiegły rok do 39,5 mld zł w roku obecnym. To jest deficyt łączny budżetu państwa i budżetu środków Unii Europejskiej. Ważniejszy w relacjach z rynkami finansowymi i dla inwestorów zagranicznych jest oczywiście deficyt całego sektora finansów publicznych. I tutaj mamy proponowaną obniżkę tego deficytu z 4,5% do 2,9% PKB. Minister finansów przewiduje, że poziom długu publicznego obniży się z 53,7% w tym roku do 52,4% w roku przyszłym, a zatem o prawie 1,5 punktu procentowego. Świadczy to o tym, że minister finansów dostrzega niejako niebezpieczeństwo wzrostu tego długu, zadłużenia i jednocześnie uważa, że przywracanie stabilności w finansach publicznych jest podstawowym zadaniem planowania finansowego na przyszły rok. Ograniczenie nierównowagi finansowej jest oczywiście czymś niesłychanie pożądanym, nie tylko ze względu na to, że to wzmacnia fundamenty naszych finansów publicznych i poprawia kondycję tych finansów, ale także ze względu na to, że jednocześnie budzi zaufanie rynków finansowych. A zatem można powiedzieć, że ten budżet spełnia to oczekiwanie, dlatego że przyjęte założenia i przyjęte cele prowadzą do obniżenia zarówno poziomu deficytu, jak i poziomu zadłużenia publicznego, i to w sposób znaczący. Ja chcę powiedzieć, że łączna skala dostosowania fiskalnego, jaką Polska przechodzi w ostatnich dwóch latach, w roku 2011 i w roku 2012, sięga ponad 4,2% PKB. To jest najwyższa skala dostosowania w Unii Europejskiej, pomijając kraje, które są objęte programami pomocowymi. Ale w tych krajach objętych programami pomocowymi, takich jak Grecja, Portugalia, Irlandia, a także nawet Włochy czy Hiszpania, mamy do czynienia z dostosowaniem fiskalnym, które pociąga za sobą gwałtowny spadek, spadek poziomu życia ludności, czego w Polsce udaje się nam uniknąć. Dzięki czemu uzyskuje się ten postęp, jeśli chodzi o obniżenie poziomu zadłużenia, czyli o zachowanie odpowiedzialności finansowej w budżecie? Dzięki kilku reformom zaproponowanym przez rząd. Po pierwsze, reguła wydatkowa nakładająca hamulec na wzrost tzw. wydatków elastycznych; po drugie, wydatkowa reguła w odniesieniu do samorządów i ich wydatków bieżących; po trzecie, zamrożenie wynagrodzeń w sferze publicznej na 2012 r. na poziomie 2011 r.; po czwarte, wzrost podatków akcyzowych na paliwa silnikowe i na wyroby tytoniowe; kolejna zmiana systemowa to uszczelnienie systemu pobierania podatku od dochodów kapitałowych, czyli eliminacja tzw. lokat jednodniowych; następnie wzrost dochodów z dywidendy spółek Skarbu Państwa i wreszcie podniesienie składki rentowej. To są te systemowe czynniki, które pozwoliły uzyskać znaczące obniżenie deficytu, obniżenie zadłużenia i jednocześnie utrzymać całkiem przyzwoite tempo wzrostu gospodarczego w przyszłym roku. W sumie działania te w sposób wydatny obniżają ryzyko, o którym mówiłem na początku, mianowicie ryzyko przebicia progu 55% długu do produktu krajowego brutto. Po drugie, chciałbym powiedzieć, że zaproponowany projekt budżetu jest również bezpieczny dla państwa i obywateli, dlatego że zapewnia on realizację podstawowych funkcji państwa na poziomie nie niższym niż w roku bieżącym czy w latach poprzednich. Dotyczy to przede wszystkim podstawowych dóbr i usług publicznych. Budżet przewiduje wzrost wydatków na edukację o prawie 5%, wzrost dotacji, subwencji dla samorządów o prawie 4%. Budżet przewiduje również dostarczenie odpowiedniej kwoty środków na dofinansowanie potencjalnego niedoboru w funduszach emerytalno-rentowych, w tym w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dotacja ta wyniesie 40 miliardów zł, i KRUS, tu dotacja wyniesie 15,2 mld zł. Utrzymany zostaje poziom wydatków na obronę narodową, utrzymany, a nawet zwiększony zostaje poziom wydatków na bezpieczeństwo wewnętrzne, bezpieczeństwo publiczne. Są przewidziane środki na obsługę długu publicznego, a zwracam uwagę na to, że wydatki te rosną w przyszłym roku do 43 mld zł. Środki zostały na to przeznaczone i są zarezerwowane. Mamy wreszcie do czynienia z dalszym wzrostem wydatków na inwestycje, wydatków majątkowych, zwłaszcza tych finansowanych dzięki środkom z Unii Europejskiej. Wprawdzie tempo tego wzrostu będzie niższe niż w tym roku, ale ciągle jest to bardzo wysoki wzrost, który oczywiście tworzy podstawy przyszłego rozwoju gospodarczego, bo głównie chodzi o inwestycje infrastrukturalne. Zatem budżet, który dzisiaj omawiamy, zapewnia funkcjonowanie państwa w podstawowych dziedzinach, zapewnia bezpieczeństwo obywatelom w zakresie zaspokojenia ich podstawowych potrzeb. Po trzecie, jest to również budżet sprawiedliwy, dlatego że w czasach takich jak te, kiedy naprawdę należy oszczędzać i poszukiwać dodatkowych środków, które pozwolą uzdrawiać finanse publiczne, jest sprawą niesłychanie ważną ochrona najuboższych i najsłabszych. W przyszłorocznym budżecie jest przewidzianych wiele działań, które spełniają ten postulat. Utrzymany jest wysoki poziom wydatków na pomoc społeczną, w przyszłym roku jest to prawie 13 mld zł, utrzymane są podwyżki płac dla nauczycieli. Zapowiedziano dodatkowe podwyżki wynagrodzeń dla służb mundurowych. W odniesieniu do rent i emerytur zostanie zastosowana waloryzacja kwotowa, która ma tę cechę, że chroni przede wszystkim emerytury i renty najniższe. Jest to być może kontrowersyjne rozwiązanie, niemniej jednak właśnie to jest rozwiązanie, które wychodzi naprzeciw postulatowi utrzymania społecznie sprawiedliwego podziału kosztów walki z kryzysem. Jest wreszcie wiele zmian systemowych dotyczących pomocy rodzinom wielodzietnym, w tym ograniczenie ulg podatkowych, ulg rodzinnych na dzieci i tzw. becikowego dla rodzin o wyższym poziomie zamożności. To jest również przejaw troski o to, aby w trakcie trudnego okresu, jaki nas czeka, koszty spadające na barki najsłabszych i najuboższych były jak najmniejsze. I wreszcie, proszę państwa, jest to również budżet realny, realistyczny, on jest oparty na realnych założeniach, zwłaszcza założeniach makroekonomicznych. Przewiduje się wzrost gospodarczy na poziomie 2,5%. To jest prognoza zbieżna z prognozami wielu innych instytucji międzynarodowych, w tym funduszu walutowego i Komisji Europejskiej, a niektóre instytucje, na przykład Bank Światowy, przewidują w Polsce nawet wyższy wzrost, bo na poziomie 2,9%. Chcę powiedzieć, że jest to wciąż dosyć konserwatywne założenie. Chcę przypomnieć, że w 2009 r., wtedy kiedy cała Unia Europejska kurczyła się gospodarczo mniej więcej o 4%, polska gospodarka rosła w tempie 1,6%, tak, rosła w tempie 1,6%. My na przyszły rok, o ile nie wystąpi najgorszy scenariusz, przewidujemy, że strefa euro będzie rozwijała się w tempie zbliżonym do zera, a więc założenie przewyższenia polskiego tempa wzrostu gospodarczego o 2,5% jest założeniem konserwatywnym. W 2009 r. Polska rozwijała się szybciej niż cała reszta strefy, niż cała reszta Unii Europejskiej o ponad 5 punktów procentowych. W tej chwili Ministerstwo Finansów w sposób dość zachowawczy przyjmuje, że polska gospodarka będzie rosła tylko o 2,5% szybciej niż cała reszta Europy. Myślę, że jest to założenie rozsądne. Przyjmuje się też inflację na poziomie 2,8%, ale właściwie w opinii większości ekspertów, biorąc także pod uwagę najnowsze odczyty inflacji, która w Polsce w listopadzie przyspieszyła do poziomu 4,8%, można z dużym prawdopodobieństwem przewidywać, że inflacja w przyszłym roku będzie wyższa niż 2,8%. Nie muszę mówić, że wyższa inflacja oznacza większą nominalną wartość dochodów publicznych i także większą nominalną wartość produktu krajowego brutto, a zatem biorąc pod uwagę wzrost tych nominalnych wielkości, będziemy mieli do czynienia również z łatwiejszym budżetem, z łatwiejszą sytuacją w zakresie wykonania założeń budżetu. Budżet przewiduje, że stopy procentowe Narodowego Banku Polskiego w przyszłym roku pozostaną stałe, na poziomie 4,5%. To również jest założenie, które można uznać za dość konserwatywne, dlatego że większość dzisiejszych prognoz jednak przewiduje, że w drugiej połowie przyszłego roku dojdzie do obniżenia stóp procentowych NBP. Byłoby to właściwie zrozumiałe w świetle przewidywanego zwolnienia tempa wzrostu gospodarczego - w trzecim kwartale polska gospodarka rosła w tempie ponad 4%, w przyszłym roku ma wzrosnąć o 2,5%. Prawdopodobnie Rada Polityki Pieniężnej będzie więc skłonna do rozważenia obniżki stóp procentowych w przyszłym roku. I wreszcie z całą pewnością na uznanie i poparcie zasługują założenia budżetu dotyczące głównych mechanizmów wzrostu w przyszłym roku, głównych motorów wzrostu, które mają koncentrować się w obszarze konsumpcji prywatnej, konsumpcji indywidualnej, w inwestycjach publicznych, przy uwzględnieniu coraz większych już inwestycji prywatnych, oraz w eksporcie netto. Cały czas głównym źródłem wzrostu w Polsce pozostanie spożycie prywatne. A zatem moim zdaniem, szanowni państwo, projekt budżetu na 2012 r. spełnia te podstawowe wymogi, czyli jest odpowiedzialny finansowo, jest bezpieczny, zapewnia bezpieczne funkcjonowanie państwa, jest sprawiedliwy - na tyle, na ile może być w tych warunkach - i jest oparty o realne przesłanki i realne założenia. To nie znaczy oczywiście, że nie ma w tym budżecie ryzyk. Są ryzyka, o których już mówił minister finansów. Największym ryzykiem jest oczywiście ten scenariusz bankructwa suwerennego w strefie euro jednego, dwóch czy trzech krajów, w tym zwłaszcza kraju dużego, takiego na przykład, jak Włochy. Tego nie możemy wykluczyć, ponieważ nie ma w tej chwili decyzji w Unii Europejskiej, które by taki scenariusz unieważniały. Rynki finansowe są ciągle bardzo rozchwiane i ciągle istnieje takie prawdopodobieństwo. I to jest właściwie najgorszy scenariusz, bo, tak jak już mówiłem, bankructwo nawet jednego dużego kraju spowoduje kolosalne perturbacje na rynkach finansowych, które odczujemy bardzo boleśnie. Można zastanawiać się również, czy przypadkiem prognoza dochodów z VAT nie została zawyżona w budżecie - przewiduje się ich wzrost o 7,4% przy wzroście nominalnego PKB na poziomie 5,1% - ale z drugiej strony trzeba też zwrócić uwagę, że jest kilka bardzo ważnych rezerw, które w budżecie nie zostały zapisane w sposób otwarty, niemniej istnieją. Po stronie dochodów wynika to z tego, że w budżecie nie przewiduje się wpłaty z zysku NBP na kolejny rok, a wiemy niemal z całą pewnością, że taki zysk będzie i będzie to zysk bardzo znaczny. Wiele wskazuje na to, że zysk za bieżący rok, który trafi do kasy publicznej w czerwcu przyszłego roku, będzie na poziomie 8, a być może 10 mld zł. To jest taki bufor bezpieczeństwa, który minister finansów może wykorzystać do ewentualnego skompensowania niedoborów podatkowych w zakresie VAT, o czym mówiłem przed chwilą. Również pewną rezerwę stwarza fakt, że produkt krajowy brutto za 2011 r. w wartościach nominalnych będzie z całą pewnością wyższy niż ten założony w dokumentach budżetowych, prawdopodobnie o 2-3 mld zł, a to zapewni wyższą podstawę dla wartości nominalnych PKB w przyszłym roku. To również będzie dodatkowa rezerwa odnośnie do funkcjonowania budżetu. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! A zatem sądzę, że niezależnie od ryzyk i nieuchronnej w wielu elementach tego budżetu niepewności co do rozwoju przyszłej sytuacji jest to budżet, który może budzić zaufanie. Przede wszystkim może on budzić zaufanie Polaków dlatego, że to jest budżet, który zakłada jasną ścieżkę obniżania długu i obniżania deficytu - to jest rzecz oczywista dla każdego, kto dysponuje własnym domowym budżetem - to jest budżet stopniowego uzdrawiania finansów publicznych. Po drugie, jest to budżet, który budzi zaufanie rynków finansowych. To jest niesłychanie istotna sprawa, dlatego że Polska pożyczała, pożycza i długo jeszcze będzie pożyczać pieniądze na rynkach finansowych. Wiarygodność na tych rynkach jest rzeczą bezcenną - utrata wiarygodności, co pokazują przykłady niektórych państw strefy euro, jest początkiem katastrofy finansowej. I to trzeba sobie bardzo wyraźnie powiedzieć - sygnał, jaki rynki finansowe mają otrzymać w związku z budżetem przyjętym w tej Izbie, musi być taki, że Polska jest zdeterminowana, aby uzdrawiać finanse publiczne. I wreszcie, jak rozumiem, będzie to budżet, który zostanie dobrze przyjęty także w Unii Europejskiej, czyli tam, gdzie mamy pewne zobowiązania wynikające z procedury nadmiernego deficytu. Ta procedura będzie uchylana w miarę tego, jak deficyt będzie obniżany poniżej 3%. Panie i Panowie Posłowie! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platformy Obywatelskiej wnoszę o skierowanie projektu budżetu na 2012 r. do pracy w komisjach. Dziękuję bardzo. (Oklaski)