Mówca: Barbara Dolniak
Data: 2018-07-05 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie rzeczniku, proszę chwileczkę poczekać. Panie redaktorze, bardzo prosimy o... (Głos z sali: Halo! Panie redaktorze, przeszkadzacie!) ...bardziej ciche prowadzenie wywiadu. (Gwar na sali, dzwonek) Bardzo proszę. Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak: Mogę, tak? (Poruszenie na sali) Ale proszę się uspokoić. Teraz to już pan, panie pośle, przeszkadza. (Głos z sali: No przecież jest tyle miejsca.) Panie rzeczniku, proszę kontynuować swoje wystąpienie. A pana posła proszę o spokój, bo teraz pan przeszkadza w wystąpieniu pana rzecznika. W związku z tym przystępujemy do dalszego procedowania. Bardzo proszę. Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak: W 1989 r. uchwalono z polskiej inicjatywy Konwencję o prawach dziecka. Janusz Korczak w przekazie prawodzieckowym jest fundamentem i spoiwem wszelkich działań. Janusz Korczak jako jeden z pierwszych na świecie już ponad 100 lat temu odważnie i wprost upomniał się o prawa dziecka. Dzisiaj z całą mocą chcę zauważyć, że tu i teraz podstawowym problemem wychowawczym, społecznym, kulturowym i politycznym staje się odpowiedzialność. Ma ona różne wymiary. Mówimy o odpowiedzialności za świat, który tworzymy, budujemy, zostawiamy swoim dzieciom. Chodzi o mądrą odpowiedzialność wobec dzieci, ale chodzi także o odpowiedzialność jako ideę wychowawczą, odpowiedzialność dziecka. Dziecko w trudzie i odpowiedzialności tworzy swoją biografię - tak mówią badacze dzieciństwa. Nietrudno nie zauważyć wielkiej, zasadniczej i potrzebnej zmiany w podejściu do dziecka, do jego osoby, jego praw, praw dziecka - człowieka. W tym miejscu należy także przypomnieć słowa Jana Pawła II, który w adhortacji Familiaris Consortio wskazywał, napominał i upominał: W rodzinie, wspólnocie osób szczególną troską winno być otoczone dziecko; należy rozwijać głęboki szacunek dla jego godności osobistej oraz ze czcią i wielkodusznie służyć jego prawom. Zwracam uwagę na słowa: ze czcią służyć prawom dziecka. Wymowne, prawda? Z tą myślą Jan Paweł II zwracał się do nas wszystkich. Janusz Korczak już w swoich czasach wypowiadał się o rzecznictwie wobec dzieci. Mówił: Obok obrońcy, który zna paragrafy praw pisanych, domagam się miejsca dla wychowawcy, który zna tajemnice praw niepisanych - jakby upominając się o stworzenie instytucji rzecznika praw dziecka. Korczak nie wywyższa dziecka, ale podnosi jego wartość, odkrywa jego ludzką godność, prawa i obywatelstwo dziecka. Korczak pokazał dzieciom i dorosłym, czym jest demokracja i szacunek do drugiego człowieka. Parlament nazywany jest świątynią demokracji, więc trzeba tutaj dzisiaj, kiedy mówimy o prawach dziecka, przypomnieć jej zasady i wartości. Korczak wielokrotnie powtarzał, że demokracja to zadanie dla ludzi wolnych, którzy nie muszą chodzić ze spuszczoną głową, którzy nie muszą być bierni, podporządkowywać się, tylko słuchać i karnie wykonywać polecenia. Demokracja to wolność, odwaga, śmiałość, asertywność, podmiotowość, szacunek do siebie samego i do innych. Korczak mówił: Demokracji trzeba się nauczyć, demokrację trzeba stworzyć, o demokrację trzeba walczyć. Trzeba ją stworzyć z dziećmi i dla dzieci. Trzeba dać dzieciom prawa, obywatelstwo, trzeba chronić ich godność. Te hasła sformułowane ponad 80 lat temu brzmią dziś nadal bardzo nowatorsko. To nadal zadanie i wyzwanie. W swoim najsłynniejszym eseju ˝Jak kochać dziecko˝, tłumaczonym na wiele języków świata, Korczak pisał: Wzywam o magna charta libertatis, o prawa dziecka. Wymienił: prawo dziecka do śmierci, prawo dziecka do dnia dzisiejszego i prawo dziecka do tego, by było tym, kim jest. W 1929 r. do tego zestawu praw Korczak doda: Pierwszym, niespornym jest prawo dziecka do wypowiadania swoich myśli, czynnego udziału w naszych o nim rozważaniach i wyrokach. 10 lat później upomni się o prawo dziecka do szacunku. Te prawa Janusz Korczak postawił jako zadanie i wyzwanie dla rodziców, opiekunów, nauczycieli, wychowawców, pracowników socjalnych, lekarzy, policjantów, kuratorów, sędziów, zwłaszcza rodzinnych, duchownych, dziennikarzy, urzędników i polityków. Przypominam o tym także w kontekście projektu pn. ˝Sejm Dzieci i Młodzieży˝. Prawie dwie dekady działalności rzecznika praw dziecka w Polsce pokazują, jak zmieniają się problemy polskich dzieci. Coraz rzadsze są interwencje związane z zabezpieczeniem prawa dziecka do godziwych warunków socjalnych. Na plan pierwszy wysuwają się: różne trudne uwikłania dzieci w sytuacje rozwodowe, dostęp do pomocy medycznej, przemoc fizyczna i psychiczna, wykorzystywanie seksualne, zaniedbanie lub niedbałe traktowanie oraz przedmiotowe traktowanie dzieci. Rok 2017/2018 to także wzmożona liczba próśb o interwencje rzecznika w związku z wdrażaną reformą edukacji, do której jako rzecznik praw dziecka wielokrotnie wyrażałem krytyczny stosunek. Wysoka Izbo! Zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 12 ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka przedstawiam Wysokiej Izbie informację o działalności rzecznika za rok 2017 oraz uwagi o stanie przestrzegania praw dziecka. Staję przed Wysoką Izbą po raz dziesiąty i ostatni, gdyż z końcem sierpnia mija moja druga i ostatnia kadencja rzecznika praw dziecka. Dekada zmian w postrzeganiu i ochronie dziecka, dzieciństwa, praw dziecka, podmiotowości dziecka, dziecięcego obywatelstwa. Zmian, za którymi stoi dzisiaj nie tylko sam rzecznik praw dziecka, ale pokaźna grupa znanych z imienia i nazwiska i nieznanych ludzi różnych profesji, z najwyższymi tytułami naukowymi i najlepszym doświadczeniem w pracy społecznej, zawodowej i publicznej dla dzieci. W tym czasie z inicjatywy lub przy znacznym zaangażowaniu rzecznika praw dziecka w polskim prawodawstwie nastąpiło szereg ważnych zmian, m.in. wzmocnienie różnych form wsparcia dla dzieci i ich rodzin, wzmocnienie ochrony praw dzieci pozbawionych możliwości wychowywania w rodzinie biologicznej, wzmocnienie ochrony praw dzieci chorych i hospitalizowanych, w tym przywrócenie dokumentu medycznego: książeczka zdrowia dziecka i stworzenie systemu monitorowania losów dziecka od urodzenia oraz usytuowanie i pozostawienie lekarza pediatry w systemie podstawowej opieki medycznej, wprowadzenie ustawowego jednoznacznego zakazu stosowania kar cielesnych wobec dzieci, wzmocnienie ochrony dzieci przed wszelkimi formami wykorzystywania seksualnego, co umożliwiało ratyfikowanie przez Polskę tzw. konwencji z Lanzarote, wprowadzenie pojęcia prawa dziecka do obojga rodziców, wzmocnienie ochrony prawnokarnej za przestępstwa wobec dzieci, w tym ustanowienie priorytetu dziecka, zwiększenie kar za przestępstwa na szkodę dzieci, wprowadzenie prawnego obowiązku osób fizycznych powiadamiania organów ścigania o posiadanej wiedzy na temat krzywdzenia dzieci, wzmocnienie ochrony praw dziecka w placówkach opiekuńczo-wychowawczych, edukacyjnych, medycznych i o charakterze resocjalizacyjno-terapeutycznym, wzmocnienie podmiotowego traktowania dzieci przez osoby fizyczne i instytucje podejmujące decyzje w sprawach dotyczących dziecka, wypracowanie instrumentów prawnych chroniących prawa dzieci w konflikcie o zabarwieniu międzynarodowym. Realizując wniosek zgłoszony przez polskiego rzecznika praw dziecka, Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych uchwaliło III Protokół do Konwencji o prawach dziecka, umożliwiający przyjmowanie i rozpatrywanie przez Komitet Praw Dziecka skarg indywidualnych na krajowe naruszenia praw dziecka. Dzisiaj konsekwentnie jako rzecznik praw dziecka ponownie apeluję do polskiego rządu i parlamentu o ratyfikację tego dokumentu. (Oklaski) Ta oczekiwana decyzja polskich władz to nie gest, a obowiązek, który mieści się w obszarze odpowiedzialności za dzieci. Szczegółowy opis podejmowanych działań o charakterze generalnym i w sprawach indywidualnych w poszczególnych obszarach w 2017 r. jest zawarty w informacji przedstawionej Wysokiej Izbie. Dlatego w tym miejscu podsumuję i porównam jedynie dane statystyczne za rok 2017 i całą dekadę. Do rzecznika praw dziecka w 2017 r. wpłynęło łącznie 39 182 sprawy, a przez 10 lat sprawowania urzędu - razem 331 381 spraw. Rzecznik praw dziecka skierował do ministrów, organów lub instytucji w 2017 r. ogółem 168 wystąpień o charakterze generalnym, zaś przez 10 lat - 1148 wystąpień o charakterze generalnym, proponując zmiany konkretnych przepisów. W 2017 r. w 363 przypadkach rzecznik uznał, że istnieje zagrożenie dla dobra dziecka w toczącym się postępowaniu sądowym, dlatego zgłaszał udział w postępowaniach sądowych i brał w nich udział na prawach przysługujących prokuratorowi. W ciągu 10 lat takich przystąpień i kontynuacji przystąpień było 2104. Istotnym elementem działalności rzecznika było podejmowanie czynności kontrolnych. W 2017 r. rzecznik praw dziecka zbadał na miejscu 291 spraw, zaś w ciągu ostatniej dekady tych kontroli było łącznie 1609. W ramach upowszechniania praw dziecka w ubiegłym roku rzecznik praw dziecka spotkał się z 52 tys. dzieci i młodzieży w Polsce. W ciągu obu moich kadencji w takich spotkaniach wzięło udział ponad 487 tys. polskich dzieci. Honorowym patronatem rzecznika praw dziecka zostało objętych w 2017 r. 299 wydarzeń. Suma dekady to 1842 udzielone patronaty honorowe rzecznika. W tym miejscu należy wymienić cztery ważne wydarzenia będące wynikiem bardzo dobrej współpracy z Sejmem. Wyrażam wdzięczność za uznanie za właściwe inicjatyw rzecznika i uchwalenie roku 2012 Rokiem Janusza Korczaka, roku 2018 - Rokiem Ireny Sendlerowej, Ogólnopolskiego Dnia Przedszkolaka i Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. Przedstawiona Wysokiej Izbie informacja zgodnie z przepisami ustawy obejmuje pięć głównych obszarów działania na rzecz ochrony praw najmłodszych obywateli Rzeczypospolitej Polskiej. Są to kolejno: prawo do życia i ochrony zdrowia, prawo do wychowania w rodzinie, prawo do godziwych warunków socjalnych, prawo do nauki oraz prawo do ochrony przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem, demoralizacją, zaniedbywaniem oraz innym złym traktowaniem. Janusz Korczak w swoim testamencie skierował do nas słowa: Nie wolno zostawiać świata takim, jakim jest. Wychodząc naprzeciw temu wyzwaniu, po ponad 6 latach bardzo ciężkiej, społecznej pracy powołanej przy rzeczniku praw dziecka Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego pod kierunkiem pana prof. Leszka Stadniczeńki na koniec mojej drugiej kadencji przedstawię prezydentowi, parlamentowi i rządowi propozycję kompleksowej zmiany polskiego prawa rodzinnego, której celem jest dalsze wzmocnienie pozycji dziecka i rodziny. (Oklaski) Dzisiaj pozwolę sobie zaprezentować tylko fragment wypracowanego materiału, który powstał w drodze wielu przemyśleń, analiz i kompromisów. Zaprojektowany Kodeks rodzinny otwiera preambuła, której brzmienie przytoczę, gdyż oddaje ona charakter całości projektu: ˝W poszanowaniu godności człowieka Rzeczpospolita Polska chroni dobro dziecka i dobro rodziny, wspiera rodzinę, w tym małżeństwo, a także rodzicielstwo, zgodnie z zasadą subsydiarności tworzy warunki do prawidłowego funkcjonowania rodziny. Mając na uwadze wyjątkową rolę prawa rodzinnego w zakresie ochrony praw i wolności dziecka, praw rodziny oraz jego wieloaspektowość w procesie stanowienia i stosowania prawa: - uwzględniając powszechnie uznane wartości, wymienione w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i obowiązujących aktach prawa międzynarodowego, w szczególności przyrodzoną godność człowieka jako źródło przysługujących mu praw; - działając dla dobra dziecka i zapewnienia mu godnych warunków życia w rodzinie, stanowiącej jego naturalne środowisko i dla zaspokojenia jego potrzeb fizycznych, psychicznych, społecznych i moralnych, kształtujących jego osobowość; - mając na uwadze konieczność zapewnienia dziecku środowiska wychowawczego gwarantującego mu wszechstronny rozwój; - uznając rodzinę jako podstawową wspólnotę osób i instytucję społeczną; - mając na celu wzmocnienie pozycji i funkcji rodziny; - preferując dialog i mediację jako narzędzia rozwiązywania konfliktów i sporów rodzinnych; - uwzględniając szczególną rolę sądownictwa rodzinnego w ochronie wskazanych wartości oraz potrzebę realizacji i rozwoju jego idei; - respektując aksjologiczną jedność prawa oraz wynikającą z niej konieczność spójności rodzinnego prawa materialnego, procesowego i wykonawczego stanowi się, co następuje (...)˝. W nowym kodeksie jako rzecznik praw dziecka zgłaszam potrzebę odejścia od pejoratywnego i konfliktogennego, obcego korczakowskiej idei pojęcia ˝władzy rodzicielskiej˝ na rzecz ˝odpowiedzialności rodzicielskiej˝, której proponowana definicja brzmi (Oklaski): Odpowiedzialność rodzicielska ˝to zadanie, postawa i relacje rodziców z dzieckiem, wykonywane z poszanowaniem jego godności i praw, zgodnie z porządkiem społeczno-prawnym. Ma ona na celu troskę o dziecko i zaspokajanie jego potrzeb, przygotowanie do życia w rodzinie i społeczeństwie oraz wypełnianie obowiązku alimentacyjnego. Jest realizowana w szczególności przez wykonywanie (Dzwonek) obowiązków i praw w zakresie pieczy nad osobą i majątkiem dziecka, reprezentacji, utrzymywania relacji osobistych, ustalania pochodzenia dziecka, jego imienia i nazwiska, miejsca pobytu. Odnosi się odpowiednio do osób, które na mocy orzeczenia sądu ponoszą wobec dziecka taką odpowiedzialność jak rodzice˝. Władza, władczość, panowanie człowieka nad drugim człowiekiem, bezwzględne posłuszeństwo to pojęcia bliskie totalitaryzmowi, uprzedmiotowieniu człowieka, zniewoleniu, posiadaniu. Nie sprzyjają one prawidłowym relacjom rodzic - dziecko i dziecko - rodzic. W przywołanym dokumencie jako rzecznik praw dziecka proponuję wprowadzenie po raz pierwszy do polskiego prawa definicji dobra dziecka jako ˝stanu, w którym dziecko osiąga prawidłowy, całościowy i harmonijny rozwój psychiczny, fizyczny i społeczny, z poszanowaniem jego godności i wynikających z niej naturalnych praw. Dobro to jest kształtowane w szczególności przez pozytywne relacje rodzinne, osobiste i sytuacje wychowawcze˝. Projekt kodeksu traktuje dziecko, zgodnie z ustawą o rzeczniku praw dziecka, jako każdą istotę ludzką od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności. Ważną częścią otwierającą nowy kodeks rodzinny są ˝Zasady prawa rodzinnego˝, których nie mogę dzisiaj nawet wymienić ze względu na ograniczony czas wystąpienia. Właśnie, tutaj przerwę, panie rzeczniku. Ile czasu pan jeszcze potrzebuje, żeby skończyć swoje wystąpienie? Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak: 5 minut, mogę? Bardzo proszę. Przedłużam ten czas o 5 minut. Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak: Dobrze, dziękuję bardzo, pani marszałek. Janusz Korczak w swej analizie sytuacji dziecka i dzieciństwa zawsze był wnikliwy i krytyczny. On pytał wprost: ˝Skąd wziął się ów złośliwy i przebiegły przesąd o szczęściu dzieci?˝. W swojej analizie rzeczywistości dobrego samopoczucia świata dorosłych pisał i demaskował ich hipokryzję: ˝W pewnej mierze wygodniej nam sądzić, że dobrze i wesoło jest naszym bezbronnym poddanym, bezgranicznie i beznadziejnie zależnym od swych przypadkowych rodziców, władnących i panów, od ich wzajemnego stosunku, charakteru, nawet kaprysu. (...) Wierząc, że dzieci są szczęśliwe, możemy naiwnie je krzywdzić˝. Czy takie słowa, takie tłumaczenia są nam dzisiaj obce? Czy ludzie kwestionujący sens ochrony praw dziecka, instytucji stojących na ich straży, lekceważący dziecięcą podmiotowość, prawo dziecka do obywatelstwa i partycypacji nie tłumaczą dzisiaj podobnie? To jednak nie znaczy, że mają rację. To wyzwanie dla obrońców praw dziecka, dla przyjaciół dzieci, dla badaczy dziecka i dzieciństwa. Jako rzecznik praw dziecka wzywam dzisiaj dorosłych do odpowiedzialności za świat, który zostawiamy dzieciom. Tak jak Korczak onegdaj wzywał o Magna Charta Libertatis, wołam dzisiaj o odpowiedzialność za dziecko i za wszystko, co je otacza. Temu właśnie ma służyć, zgłoszona przez instytucję rzecznika praw dziecka, koncepcja nowego kodeksu rodzinnego i liczne propozycje działań edukacyjnych i społecznych. Prawa dziecka są naszą wspólną odpowiedzialnością - rządzących, obserwujących, naukowców, działaczy pozarządowych, nauczycieli, wychowawców. Nie możemy o nie nie walczyć, nie upominać się, żeby nie stanąć kiedyś przed dylematem, który podnosiła jedna z największych spośród nas, nagrodzona przez same dzieci w 2007 r. Orderem Uśmiechu - Irena Sendlerowa, patronka tego roku. (Oklaski) Sendlerowa mówiła: ˝A co na to świat? Potężne mocarstwa? Świat milczał! A milczenie czasem znaczy przyzwolenie na to, co się dzieje˝. Córka Ireny Sendlerowej przekazała mi okulary swojej mamy, żeby czasami na ten świat popatrzeć i widzieć trochę więcej. Gdyby ktoś z państwa chciał popatrzeć, one są do dyspozycji. (Oklaski) Wysoka Izbo! Dziękuję za wysłuchanie nieco poszerzonej, a jednak bardzo skróconej informacji o działalności rzecznika praw dziecka za rok 2017. Uwag już nie będę mógł wymienić - zawsze je wymieniałem - ale one są zawarte w tej informacji. Ja dopiero niedawno się dowiedziałem, że jest skrócony czas do 15 minut. (Poseł Izabela Leszczyna: Jak wszyscy.) Znaczy... (Poseł Ryszard Petru: To bardzo dobry pomysł.) To nie jest dobry pomysł. Na zakończenie chciałbym bardzo serdecznie podziękować paniom i panom posłom, ministrom i osobom działającym w imieniu państwa polskiego, którzy wykazując się troską o najmłodszych obywateli, podejmowali współpracę z rzecznikiem praw dziecka. Mam tu długą listę posłów, którzy pisali, interweniowali, prosili o załatwienie spraw swoich wyborców. Dziękuję za tę współpracę. Jeśli mogliśmy wspomóc, pomóc, to o to właśnie chodzi. Dziękuję za możliwość współpracy i realnego wpływu na zwiększenie ochrony dzieci przed wszelkimi formami naruszania ich praw, szczególnie w walce przeciwko przemocy wobec dzieci. (Oklaski) Wyrażam wdzięczność całemu środowisku zaangażowanemu w ochronę dzieci - od organizacji pozarządowych, przez świat nauki i edukacji, do przedstawicieli środków masowego przekazu. Szczególnie ciepło i z wyrazami największej wdzięczności pragnę z tego miejsca zwrócić się do moich współpracowników z Biura Rzecznika Praw Dziecka i tych, którzy w różny sposób czynny i na froncie dołączali do naszej drużyny. Bez was to wszystko by się nie udało. (Oklaski) Za chwilę zmieni się osoba rzecznika praw dziecka, ale pozostaną do rozwiązania codzienne problemy polskich dzieci. Stójcie na ich straży, bądźcie odważni i najlepiej jak potraficie korzystajcie ze swoich wysokich kompetencji, najwyższych kompetencji. (Oklaski) Składając coroczne podziękowania, jednocześnie proszę Wysoką Izbę o dalszą życzliwość dla idei ochrony praw dziecka w Polsce. Nasz kraj ma nieocenione zasługi na tym polu i pragnę, aby zawsze nosił dumne miano ojczyzny praw dziecka. (Oklaski) Dzieci wymagają szczególnej ochrony i troski, a ich sprawy powinny być traktowane priorytetowo. Miarą społeczeństwa obywatelskiego i demokratycznego państwa prawa jest niewątpliwie jakość przestrzegania i realizowania praw człowieka, w szczególności praw człowieka - dziecka. Proszę zatem, aby polskie dzieci zawsze miały ze strony dorosłych należytą gwarancję ochrony przysługujących im praw. Pokładam nadzieję, że konstytucyjny organ ochrony praw najmłodszych, którym jest rzecznik praw dziecka, będzie nadal się rozwijać, a państwo jako parlamentarzyści zadbacie o możliwość jego dalszego sprawnego funkcjonowania. I już na koniec mała dygresja. Prawie 30 lat temu jako bardzo młody człowiek miałem zaszczyt stanąć na tej mównicy. Apelowałem wówczas o wyłączenie dzieci z bieżących targów politycznych, prosiłem o apolityczność i ponadpartyjność w podejmowaniu decyzji w sprawach dzieci. I to jest aktualne. O to także proszę dzisiaj. (Oklaski) Bardzo dziękuję. (Część posłów wstaje i klaszcze.)