Mówca: Elżbieta Borowska
Data: 2017-03-22 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Przedstawiony projekt ustawy to implementacja dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z 2014 r. na polski grunt. Wprowadza on szczegółowy tryb postępowania w zakresie zwrotów dóbr kultury, co - należy przyznać - nigdy nie zostało na gruncie polskim kompleksowo uregulowane. Właściwie proces restytucji w ogóle nie był uregulowany, a z uwagi na to, że Polska jest jednym z najbardziej w Europie zagrożonych przestępczością przeciwko dziedzictwu kulturowemu państw i że w ogóle nie posiadamy spójnego systemu ochrony, kwestia uporządkowania procesu restytucji to rzeczywiście pozytywny aspekt, zwłaszcza że dla Polski proces restytucji ma szczególne znaczenie ze względu na to, że większość naszych zasobów utraciliśmy w wyniku II wojny światowej, a także wcześniej, chodzi o czas zaborów. Dotyczy to także późniejszych kradzieży, np. drogocennych przedmiotów ze świątyń, rzeźb z przydrożnych kapliczek - to także jest duży problem w Polsce. Proponowana procedura nie obejmuje tylko zabytków, i to jest dobre rozwiązanie. Obejmuje ona także muzealia, archiwalia czy materiały biblioteczne. Zwiększa to bezpieczeństwo prawne tych wartościowych przedmiotów. Także poszczególne służby otrzymują nowe narzędzia do działania. Pewnym problemem w Polsce jest to, że nadal nie posiadamy wyspecjalizowanej jednostki, np. w Policji - takie jednostki funkcjonują w innych krajach, chociażby we Włoszech - i to powoduje, że monitoring utraconych dóbr kultury jest ograniczony i te wszystkie narzędzia są niewykorzystane. Miejmy nadzieję, że ta usprawniona procedura będzie efektywniejsza, jeżeli chodzi o odzyskiwanie utraconych dóbr np. z Niemiec czy Austrii, ale należy podkreślić, że działania restytucyjne mają bardzo zróżnicowany charakter w zależności od tego, czy dokonuje się to na gruncie prawa anglosaskiego, kontynentalnego czy krajowego. A więc procedura ta może przebiegać różnie. Kwestią istotną w tych proponowanych zmianach jest m.in. wydłużenie terminu wystąpienia z żądaniem zwrotu dobra kultury - co było rzeczywiście potrzebne - a także wprowadzenie pojęcia zbioru publicznego i określenie charakteru jego ochrony. Doprecyzowane zostały kwestie dotyczące odszkodowania dla posiadacza dobra, wobec którego skierowano żądanie zwrotu, a który jednak dbał o posiadany przedmiot. Istotną zmianą jest także obowiązek wykorzystania systemu wymiany informacji na rynku wewnętrznym. Nieudana rewindykacja rzutuje na późniejsze procesy odzyskiwania dóbr kultury, dlatego tak bardzo ważne jest, żeby ten proces przebiegał efektywnie, by nie tworzył niechcianych precedensów. Przedstawiony projekt reguluje także szereg innych kwestii, jak zwrot kosztów poniesionych wraz z procesem restytucji - koszty te są wielokrotnie bardzo wysokie, chociażby ekspertyzy są bardzo kosztowne - czy kwestie odpowiedniego gospodarowania odzyskanym dobrem jeszcze w czasie trwania procesu. Chodzi np. o przekazanie dobra do wyspecjalizowanej jednostki. Istnieją pewne problemy, które w toku konsultacji społecznych zostały podkreślone. Między innymi jest to uszczegółowienie pojęcia ˝przedmiot polski˝, bo w przypadku posiadania takiego dobra przez mniejszość etniczną czy religijną - kwestia np. drogocennych przedmiotów w cerkwiach - to jest rzeczywiście problematyczne. Brak także zdefiniowania narodowego dobra kultury, a przedmiot, żeby być chroniony, musi zostać tak zakwalifikowany. Brak rozwiązania w przypadku, gdy przedmiot został legalnie wywieziony, ale później został bezprawnie przejęty. Natomiast ta materia rzeczywiście jest niezwykle delikatna. Bardzo nas cieszy, że w końcu te kwestie zostaną uregulowane. Klub Kukiz’15 popiera przedłożony projekt ustawy. Dziękuję bardzo. (Oklaski)