Mówca: Jan Warzecha (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2012-04-12 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Dzisiejsze oświadczenie poselskie pragnę poświęcić bohaterskiej rodzinie Ulmów z Markowej koło Łańcuta na Podkarpaciu. W czasie wojny w tej wsi mieszkało 4,5 tys. Polaków i około 150 Żydów. Bohaterowie mojego oświadczenia, Wiktoria i Józef Ulmowie, w czasie II wojny światowej udzielili schronienia dwóm żydowskim rodzinom: Szallom i Goldmanom. Józef Ulma był znany z działalności społecznej, uprawiał warzywa i owoce, zajmował się także pszczelarstwem i hodowlą jedwabników morwowych. Wyróżniał się jako pasjonat fotografii, dlatego pozostało po nim dużo zdjęć, głównie jego rodziny - żony i sześciorga dzieci. Ulmowie zdecydowali się na tak ryzykowny czyn ukrywania Żydów, pomimo że Polska była jedynym okupowanym krajem, gdzie karano za to śmiercią całej rodziny. Częste były przypadki, że naziści wymordowywali całą ludność wsi, w której kilku gospodarzy ukrywało Żydów. Kiedy Józef Ulma zdecydował się udzielić schronienia Żydom, miał jeszcze w pamięci zdarzenie sprzed pół roku, gdy Niemcy rozstrzelali w Markowej kilkudziesięciu Żydów i ukrywających ich Polaków. Gospodarstwo Józefa położone było w oddaleniu od innych zabudowań Markowej, mimo tego liczył na dyskrecję sąsiadów. Ponieważ był lubiany we wsi, to miał nadzieję, że nikt go nie zadenuncjuje. Nie on jedyny ukrywał wtedy Żydów. Już przed wojną Józef Ulma znany był z życzliwości dla Żydów, bo rok wcześniej pomógł żydowskiej rodzinie w urządzeniu kryjówki w lesie. Ulmowie umieścili prześladowanych Żydów na strychu. Sytuacja jego rodziny uległa pogorszeniu, gdyż niewielkie, niespełna 3-hektarowe gospodarstwo musiało nagle wyżywić 16 osób. Aby dorobić na życie, postanowili zatrudnić się przy garbowaniu skór, w czym pomagali im ukrywani przez nich Szallowie. Tragedia rodzinna zbliżała się powoli, gdy do wsi wkroczyli Niemcy i zwrócili się o pomoc do granatowego policjanta Włodzimierza Lesia. Ten wcześniej również ukrywał Szallów, ale nie czynił tego za darmo. Wymusił na nich przepisanie na siebie całego majątku. Gdy w połowie 1942 r. sytuacja zaczęła się pogarszać, a niemieckie naloty na polskie gospodarstwa stały się coraz częstsze, wyrzucił ich z domu. Wtedy pod osłoną nocy Szallowie poszli piechotą do Markowej i zapukali do drzwi rodziny Ulmów, prosząc o schronienie. W 1944 r. front systematycznie przesuwał się na zachód. Spodziewano się, że za kilka miesięcy Armia Czerwona wkroczy do Łańcuta. W tych okolicznościach granatowy policjant Włodzimierz Leś, który początkowo ukrywał Szallów i wszedł w posiadanie ich gospodarstwa, obawiał się, że może stracić świeżo zyskany majątek. Postanowił więc pozbyć się jego prawowitych właścicieli. Łatwo zdobył informacje, gdzie ukrywają się Szallowie, i zadenuncjował ich Niemcom. Wczesnym rankiem 24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi wkroczyli do zabudowań Ulmów. W tym samym czasie granatowi policjanci otoczyli gospodarstwo. Akcją dowodził porucznik żandarmerii Eilert Dieken. Po wejściu do domu Niemcy ściągnęli ze strychu ośmioro Żydów i natychmiast ich zastrzelili. Potem wyprowadzili gospodarzy. Józefa Ulmę zabili strzałem w głowę. Chwilę potem dokonali jeszcze większej okropności, zabijając będącą w dziewiątym miesiącu ciąży żonę Józefa - Wiktorię. Na odgłos strzałów z domu wybiegły dzieci i widząc zastrzelonych rodziców, zaczęły głośno płakać. Wśród oprawców zapanowała na krótko konsternacja, ale po chwili Dieken zadecydował, że dzieci również należy zabić. Egzekucji dokonał jeden z jego podwładnych - Jan Kokott, zgermanizowany Czech. Zagładzie rodziny Ulmów przyglądało się kilku mieszkańców Markowej. Niemieccy żandarmi specjalnie sprowadzili ich na miejsce zbrodni, aby pokazać, jaka kara grozi za ukrywanie Żydów. Oprawcy wołali: ˝Patrzcie, jak giną polskie świnie pomagające Żydom!˝. We wrześniu 2003 r. rozpoczął się proces beatyfikacyjny rodziny Ulmów z Markowej wraz z innymi bohaterskimi męczennikami czasów II wojny światowej. Ich imię nosi także miejscowe gimnazjum. W 1995 r. izraelski Instytut Yad Vashem nadał rodzinie Ulmów tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. W 2004 r., w 60. rocznicę śmierci, mieszkańcy Markowej postawili pomnik upamiętniający bohaterską rodzinę. Dziękuję. Przebieg posiedzenia