Mówca: Bogusław Sonik (tekst niewygłoszony)
Data: 2021-07-22 (Sejm RP, kadencja 9)

Chciałbym przedstawić oświadczenie Stowarzyszenia Maj 77 w sprawie artykułu Wojciecha Czuchnowskiego ˝Wolimy wierzyć w legendę. Jak rozwiewał się mit męczeńskiej śmierci Pyjasa˝ (˝Gazeta Wyborcza˝ z 22 maja 2021 r.) oraz publikacji ˝Wokół sprawy Pyjasa˝ pod redakcją Marii Anny Potockiej (Wydawnictwo Bunkier, 2021): Zamieszczony w ˝Gazecie Wyborczej˝ tekst Wojciecha Czuchnowskiego pt. ˝Wolimy wierzyć w legendę. Jak rozwiewał się mit męczeńskiej śmierci Pyjasa˝ uznajemy za nierzetelny i pełen nieścisłości. Nie będziemy z nim polemizować ani prostować błędów. Z wyjątkiem jednego: nie jest prawdą, że zespoły biegłych powołane przez prokuraturę w roku 1977 za przyczynę śmierci Staszka Pyjasa uznały upadek ze schodów. Przeciwnie. Na zlecenie prokuratury w dniu 21 maja przeprowadzono wizję lokalną z udziałem ekspertów. W zachowanym dokumencie z wizji możemy przeczytać, że ˝biegli udali się do realności przy ul. Szewskiej 7 celem zapoznania się z miejscem zwłok i terenem całej klatki schodowej˝. W wyniku wizji lokalnej biegli orzekli, że ˝wykluczyć trzeba, aby upadek denata nastąpił z któregokolwiek piętra (przez poręcz klatki schodowej) na posadzkę kamienną...˝. Wojciech Czuchnowski oparł swe tezy przytoczone w artykule na publikacji pt. ˝Wokół sprawy Pyjasa˝, która ukazała się pod redakcją Marii Anny Potockiej (Wydawnictwo Bunkier, 2021) jako rodzaj katalogu do wystawy Doroty Nieznalskiej ˝Sprawa Stanisława Pyjasa˝, prezentowanej w Bunkrze Sztuki w 2020 r., a także na zamieszonym w publikacji artykule pani Potockiej ˝Trzy postacie, trzy dramaty˝, w którym autorka, będąc dyrektorką Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK oraz Galerii Sztuki Współczesnej Bunkier Sztuki, niespodziewanie postanowiła sprawdzić się w roli historyka, oficera śledczego, a nawet... koleżanki Pyjasa. Ponieważ nieznane są nam kwalifikacje pani Potockiej do wyjaśniania przyczyn śmierci kogokolwiek, a zwłaszcza Stanisława Pyjasa, możemy tylko podejrzewać, że celem publikacji jest zdezawuowanie Pyjasa oraz środowiska Studenckiego Komitetu Solidarności, a także wybielenie Lesława Maleszki (tajnego współpracowania SB ps. ˝Ketman˝), który zdaniem Potockiej nikomu nie zaszkodził. Nie zgadzamy się z tym! Trudno bagatelizować np. współpracę Maleszki ze Służbą Bezpieczeństwa przy pisaniu anonimów nawołujących do rozprawienia się z Pyjasem. ˝Interesuje mnie tworzenie się mitów. Wciągnęło mnie węszenie za prawdą, zafascynowało przekłamywanie prawdy na rzecz obrony mitu˝ - wyjaśnia w rozmowie z W. Czuchnowskim swój stosunek do wystawy dyrektorka Bunkra Sztuki i MOCAK-u. Psychologizowanie osób słabo znanych lub nieznanych i nieżyjących przez dyletantów jest zabiegiem ryzykownym, od którego jednak Potocka (specjalistka w dziedzinie sztuki współczesnej) nie stroni. Według naszych doświadczeń największą determinację w takich zabiegach wykazują osoby, które ani przed, ani po śmierci Pyjasa w niczym nie naraziły się władzy. Oceniając tamtą sytuację według własnych barometrów moralnych, uzyskują usprawiedliwienie dla swej bierności. Według red. W. Czuchnowskiego Maria Anna Potocka ˝znała Pyjasa i jego grupę˝. Nikt z nas nie przypomina jej sobie z tamtych czasów, ani jako Potockiej, ani pod panieńskim nazwiskiem Socha. Nie jest też prawdą podana w tekście przez W. Czuchnowskiego informacja, że Maria Anna Potocka była pomysłodawczynią wystawy ˝Sprawa Stanisława Pyjasa˝. Autorką i kuratorką wystawy była Dorota Nieznalska, której stanowisko w tej sprawie załączamy. Nie boimy się pytań ani tym bardziej szukania na nie odpowiedzi, także tych dotyczących śmierci Stanisława Pyjasa, ale nie możemy zgodzić się na przeinaczanie, manipulowanie faktami i cytatami, na relatywizowanie przestępczej działalności peerelowskiej policji politycznej - Służby Bezpieczeństwa i szkodliwej roli, jaką odgrywali w walce z przeciwnikami ustroju jej tajni współpracownicy. Celem powołanego w 2002 r. Stowarzyszania Maj 77 jest ˝dbałość o przekazywanie prawdy o czasach PRL˝ i w imię tej prawdy nie możemy zgodzić się na jej przekłamywanie. W załączeniu zamieszczamy oświadczenie Doroty Nieznalskiej: Szanowni Państwo! Jako autorka pomysłu, realizatorka i kuratorka wystaw: ˝Sprawa Stanisława Pyjasa˝ w Europejskim Centrum Solidarności w Gdańsku w 2019 r. oraz w Galerii Bunkier Sztuki w Krakowie w 2020 r. z dużym gniewem przyjęłam wydawnictwo ˝Wokół Sprawy Pyjasa˝ zredagowane przez Marię Annę Potocką. Publikacja, która miała w pewien sposób uzupełnić wystawę wolną od politycznej propagandy, czy próby formułowania własnych treści, oddać głos przyjaciołom, znajomym Stanisława Pyjasa, by dopełnić Jego wizerunek czy podkreślić pamięć o Nim, środowisku i tamtych dramatycznych czasach, stała się pretekstem do forsowania własnych poglądów pani Potockiej i niezgodnych ze stanem faktycznym tez dotyczących sprawy Jego śmierci. Jestem oburzona tak nonszalanckim potraktowaniem autorów tekstów, właściwie zakrzyczeniem ich (chodzi o ustawienie proporcji tekstów w wydawnictwie) i zdewaluowaniem historii młodego opozycjonisty, krakowskiego środowiska, które dba o tę pamięć. Jestem zła i jest mi wstyd, że zaufałam pani dyrektor Potockiej, bo zdaję sobie sprawę, że poprzez prezentowane wystawy wywołałam wspomnienie o Stanisławie Pyjasie, o poecie, idealiście, ambitnym, młodym humaniście, opozycjoniście, który ostatecznie według tez pani dyrektor - pijany zginął nieszczęśliwie w wypadku! Jest oczywiste, że każdy ma prawo do własnego zdania, natomiast nie każdą wersję tzw. własnej ˝prawdy˝ należy publikować, tym samym zawłaszczać i dominować przestrzeń pamięci, jak to ma miejsce w przywołanej tu publikacji ˝Wokół Sprawy Pyjasa˝. Z szacunkiem - Dorota Nieznalska.