Mówca: Sprawozdawca Jarosław Pięta
Data: 2013-01-03 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję, panie marszałku. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! W imieniu Komisji do Spraw Unii Europejskiej przedstawiam sprawozdanie o projekcie uchwały w sprawie uznania wniosku dotyczącego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawienia równowagi płci wśród dyrektorów niewykonawczych spółek, których akcje są notowane na giełdzie, i odnośnych środków, COM 614 wersja ostateczna, za niezgodny z zasadą pomocniczości. Podstawowym celem dokumentu jest zapewnienie równowagi płci wśród dyrektorów niewykonawczych - członków rad nadzorczych w dualistycznym systemie organów spółki przyjętym m.in. w Polsce - spółek giełdowych na terenie Unii Europejskiej, z wyłączeniem spółek będących małymi i średnimi przedsiębiorstwami. W uzasadnieniu wniosku wskazuje się, że udział kobiet w organach spółek giełdowych jest niedostateczny. Niewiążące instrumenty, zalecenia nie odniosły skutku i nie doprowadziły do zapewnienia równowagi udziału płci w organach spółek. Zapewnienie tej równowagi wymaga instrumentu wiążącego, jakim jest dyrektywa. W rezolucji z dnia 6 lipca 2011 r. w sprawie kobiet i kierownictwa przedsiębiorstw oraz rezolucji z dnia 13 marca 2012 r. w sprawie równości kobiet i mężczyzn w Unii Europejskiej Parlament Europejski wezwał spółki i państwa członkowskie do zwiększenia reprezentacji kobiet w organach spółek oraz Komisję do zaproponowania kwot legislacyjnych w celu osiągnięcia 30% partycypacji kobiet w organach zarządzających spółek do 2015 r. i 40% do 2020 r. Również Rada w zaleceniach z 19 grudnia 1984 r. oraz 10 grudnia 1996 r. zachęcała sektor prywatny do zwiększenia obecności kobiet na wszystkich szczeblach procesu decyzyjnego, a także wezwała Komisję do podjęcia działań w celu osiągnięcia zrównoważonej reprezentacji płci. Dyrektywa nakazuje spółkom giełdowym zapewnienie partycypacji płci niedostatecznie reprezentowanej na poziomie przynajmniej 40%. Poziom ten powinien zostać osiągnięty do 1 stycznia 2020 r. - 1 stycznia 2018 r. w przypadku spółek będących przedsiębiorcami publicznymi. W celu zapewnienia tego poziomu w trakcie wyboru dyrektorów niewykonawczych spośród kandydatów posiadających takie same kwalifikacje pierwszeństwo przyznawane ma być kandydatowi należącemu do niedostatecznie reprezentowanej płci. Spółki zobowiązane mają być do ujawnienia na wniosek kandydata, który nie został wybrany, kryteriów, na których oparto wybór, obiektywnej oceny porównawczej tych kryteriów oraz względów przechylających szalę na korzyść kandydata należącego do płci przeciwnej. Dyrektywa wymaga także, aby spółki giełdowe dostarczały właściwym organom krajowym raz w roku informacji na temat reprezentacji płci w ich organach oraz na temat środków podjętych w związku z zapewnieniem równego udziału płci w tych organach. W celu zagwarantowania realizacji celów dyrektywy państwa członkowskie wprowadzić muszą w ustawodawstwie krajowym skuteczne, proporcjonalne i odstraszające sankcje na wypadek niewykonania przez spółki giełdowe wynikających z dyrektywy zobowiązań. Sankcje te mogą obejmować grzywny administracyjne oraz nieważność lub stwierdzenie nieważności powołania lub wyboru dyrektorów niewykonawczych dokonanego w sposób sprzeczny z przepisami krajowymi przyjętymi na podstawie dyrektywy. W Polsce zasady funkcjonowania spółek akcyjnych uregulowane są w ustawie z 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych. Polski ustawodawca przyjął dualistyczny model organów spółek akcyjnych, co oznacza funkcjonowanie równocześnie zarządu oraz rady nadzorczej. Nie funkcjonuje natomiast charakterystyczna dla modelu monistycznego rada dyrektorów podzielona na dyrektorów wykonawczych i niewykonawczych. Zasady wyboru rady nadzorczej uregulowane są w art. 385 Kodeksu spółek handlowych, który przewiduje, że rada składa się przynajmniej z trzech, a w spółkach publicznych przynajmniej pięciu członków wybieranych przez walne zgromadzenie. Prawo polskie nie ogranicza swobody akcjonariuszy w zakresie wyboru członków rady nadzorczej, w szczególności nie nakłada obowiązku zapewnienia parytetu płci w radzie. Akcjonariusze swobodnie decydują o składzie rady nadzorczej. Zapewnienie zrównoważonego udziału kobiet i mężczyzn w wykonywaniu funkcji zarządu i nadzoru rekomendowane jest spółkom publicznym i akcjonariuszom przez Giełdę Papierów Wartościowych w zakresie dobrych praktyk. Dobre praktyki to dokument spółek notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych (załącznik do uchwały nr 20 z 2011 r. rady giełdy z dnia 19 października 2011 r.) Na gruncie prawa polskiego warto również pamiętać o obowiązującym Kodeksie pracy, ze szczególnym uwzględnieniem artykułów od 18 3a do 18 3e rozdziału 2a: Równe traktowanie w zatrudnieniu. Wejście w życie dyrektywy wymagałoby dokonania zmian w Kodeksie spółek handlowych albo uchwalenia nowej ustawy. Ewentualna implementacja dyrektywy napotkałaby poważne trudności, które spowodowane są przyjęciem w dyrektywie oraz w jej uzasadnieniu metody analizy funkcjonowania rady nadzorczej spółek akcyjnych z perspektywy prawa pracy i stosunku pracy. W prawie polskim członek rady nadzorczej powołany jest na stanowisko uchwałą walnego zgromadzenia wspólników. Osoba wybrana do rady nadzorczej może, ale nie musi, być zatrudniona w spółce na podstawie umowy o pracę. W praktyce członkowie rady nadzorczej na ogół nie są pracownikami spółki, a wynagrodzenie za posiedzenia rady nadzorczej uzyskują na podstawie umowy zlecenia albo innej podobnej umowy zawartej ze spółką. Członkowie rady nadzorczej nie są wyłaniani w drodze konkursu, ale wybierani przez akcjonariuszy w głosowaniu tajnym lub przez grupy akcjonariuszy w tak zwanym głosowaniu grupami. Dyrektywa opiera się na założeniu, że pomimo posiadania odpowiedniego wykształcenia, kompetencji oraz doświadczenia kobiety nie są zatrudniane, są one dyskryminowane w procedurze zatrudnienia, na stanowiskach dyrektorów niewykonawczych oraz członków rad nadzorczych. Jednakże żaden poziom wykształcenia, kompetencji i doświadczenia nie gwarantuje członkostwa w radzie nadzorczej spółki, ponieważ członkostwo uzyskiwane jest na podstawie głosowania akcjonariuszy, którzy wybierają osoby cieszące się największym zaufaniem bez względu na płeć, wykształcenie, zawód czy doświadczenie. Możliwość wyboru członków rady nadzorczej jest kompetencją akcjonariuszy przyznaną im w celu zapewnienia nadzoru nad spółką. Obowiązkowe parytety w składzie rady nadzorczej spółki akcyjnej muszą łączyć się z ograniczeniem swobody akcjonariuszy w wyborze członków tego organu, a zatem z ograniczeniem wolności gospodarczej. Uzasadnienie dyrektywy jest nieadekwatne do mechanizmu funkcjonowania spółek akcyjnych. W szczególności w tym uzasadnieniu podnosi się brak przejrzystości procedur rekrutacji i kryteriów kwalifikacji odnoszących się do stanowisk w organach spółek w większości państw członkowskich. Członkostwo w radzie nadzorczej nie jest kolejnym szczeblem awansu w karierze pracownika spółki. Rada nadzorcza istnieje w pierwszym rzędzie w interesie akcjonariuszy, aby zapewnić kontrolę i nadzór nad funkcjonowaniem spółki, w szczególności zarządu. Zarzut braku przejrzystości w procedurze powoływania członków rady nadzorczej jest nietrafny. Procedura ta opiera się na założeniu, że akcjonariusze spółki, którzy zainwestowali w jej akcje, powinni mieć możliwość swobodnego zdecydowania, jakie osoby sprawować będą nadzór nad funkcjonowaniem spółki. Próba ustawowego określenia kryteriów powołania członków rady nadzorczej, obojętnie, czy kryterium tym jest płeć, czy inne cechy kandydata, stanowi ograniczenie swobody walnego zgromadzenia spółki i akcjonariuszy. Swobody tej akcjonariusze nie powinni być pozbawieni, biorąc pod uwagę, że to oni ponoszą ekonomiczne ryzyko związane z niepowodzeniem gospodarczym. Proponowane w dyrektywie rozwiązania naruszają Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności zasadę wolności działania gospodarczej - art. 20 konstytucji, zasadę ochrony własności innych praw majątkowych - art. 64 konstytucji oraz zasadę równości - art. 32 ust. 1 konstytucji. Wprowadzenie parytetów w stosunku do członków organów spółki stanowi ograniczenie gwarantowanej przez art. 20 konstytucji zasady swobody działalności gospodarczej spółek akcyjnych. Wolność działalności gospodarczej obejmuje także swobodę ukształtowania składu osobowego organów spółki. Ograniczenie swobody akcjonariuszy co do wyboru członków rady nadzorczej stanowi ograniczenie praw akcjonariuszy do nadzoru nad działaniem spółki. Akcja jest zespołem praw majątkowych, stanowiących ekwiwalent udziału majątkowego akcjonariuszy w spółce. W znaczeniu ekonomicznym możliwość wyboru rady nadzorczej stanowi dla akcjonariuszy jedną z form nadzoru nad zarządzaniem ich majątkiem. Własność i inne prawa majątkowe, w tym także prawa wynikające z akcji, podlegają ochronie na podstawie art. 64 konstytucji. Nałożenie na istniejące spółki obowiązku zachowania określonego parytetu płci w radzie nadzorczej pozbawi akcjonariuszy obecnie przysługującego im prawa do swobodnego kształtowania składu tego organu. Nałożenie obowiązku zachowania równowagi płci tylko w stosunku do jednego z organów niektórych spółek giełdowych stanowi naruszenie wyrażonej w art. 32 konstytucji zasady równego traktowania. Niejasne jest, dlaczego obowiązek ten dotyczyć ma tylko jednego organu i nie obejmuje zarządu, dyrektorów wykonawczych, dlaczego nie obejmuje nienotowanych na giełdzie spółek akcyjnych oraz spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Prawa konstytucyjne nie mają charakteru absolutnego. Mogą one zostać ograniczone na podstawie art. 31 ust. 3 konstytucji, jednak tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa, porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Proponowane w dyrektywie zmiany nie spełniają tych przesłanek. Zaproponowane w dyrektywie w sposób niewiążący sankcje związane z jej naruszeniem, w szczególności nieważność wyboru osoby powołanej niezgodnie z dyrektywą, są nieadekwatne do naruszeń. Nieważność wyboru skutkować będzie nieważnością wszystkich czynności dokonanych przez taką osobę oraz uchwał podjętych przez organ w czasie, gdy ta osoba w nim zasiadała. W praktyce oznaczać to może podważenie szeregu czynności ze szkodą dla innych podmiotów gospodarczych, kontrahentów spółki, którzy nie zdawali sobie sprawy z wadliwości sposobu powołania członka rady nadzorczej. Opiniowana dyrektywa narusza zasadę pomocniczości. Zasada pomocniczości wyrażona jest w art. 5 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej. Przepis ten stanowi, że w dziedzinach, które nie należą do jej wyłącznej kompetencji, Unia podejmuje działania tylko wówczas i tylko w takim zakresie, w jakim cele zamierzonego działania nie mogą zostać osiągnięte w sposób wystarczający przez państwa członkowskie, zarówno na poziomie centralnym, jak i regionalnym oraz lokalnym, jeśli ze względu na rozmiar lub skutki proponowanego działania możliwe jest lepsze ich osiągnięcie na poziomie Unii. Podstawowy cel dyrektywy - zapewnienie równego uczestnictwa kobiet w organach spółek, może zostać osiągnięty przez ustawodawców krajowych. W uzasadnieniu dyrektywy brak jest argumentów świadczących o niemożności skutecznego zapewnienia parytetu płci przez ustawodawców krajowych. Brak takich przepisów nie jest wynikiem niemożności ich uchwalenia przez parlamenty krajowe, ale pozostawienia kwestii kształtowania składu rady nadzorczej akcjonariuszom spółki. Dotychczasowe doświadczenia świadczą jedynie o ograniczonej skuteczności środków niewiążących, zaleceń. Jeśli jednak państwa członkowskie zdecydowały się wprowadzić parytety w organach spółek, cel ten zrealizowany może być z powodzeniem przez ustawodawców krajowych. Należy zwrócić uwagę, że dotychczas problematyka dotycząca katalogu, kompetencji oraz zasad powoływania i odwoływania organów spółek akcyjnych nie została w ramach Unii Europejskiej ujednolicona. Nawet w kwestii tak zasadniczej, jak monistyczny albo dualistyczny model zarządzania spółką, porządek prawny Unii Europejskiej charakteryzuje duże zróżnicowanie. Jeżeli podstawowa kwestia, jaką jest występowanie w spółce dyrektorów niewykonawczych albo rady nadzorczej, nie stanowi bariery dla rozwoju rynku wewnętrznego, to tym bardziej barierą taką nie mogą być regulacje dotyczące partycypacji kobiet w tych organach. W opiniowanym dokumencie nie przywołano danych uzasadniających twierdzenie, że brak regulacji dotyczących równości płci w negatywny sposób wpływa na decyzje inwestorów dotyczące nabycia akcji spółki. Nie jest też jasne, w jaki sposób proponowane w dyrektywie rozwiązania poprawią wyniki spółek. Brak jest także przesłanek świadczących o negatywnym wpływie braku regulacji dotyczących parytetów w organach spółek na funkcjonowanie rynku wewnętrznego. Dodatkowo wejście w życie dyrektywy może prowadzić do konieczności nawiązywania z członkami rady nadzorczej stosunków pracy, w większym stopniu ograniczając swobodę spółki. Wejście w życie opiniowanej dyrektywy ograniczy wolność działalności gospodarczej spółek akcyjnych oraz prawo akcjonariuszy do swobodnego wyboru członków rady nadzorczej. Proponowana dyrektywa narusza zasadę pomocniczości. Kwestia parytetów w organach spółek może zostać, jeśli taka będzie wola ustawodawcy, uregulowana w prawie krajowym. Jako podstawa prawna projektu wskazany został art. 157 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przepis ten upoważnia Parlament Europejski i Radę do przyjmowania środków zmierzających do zapewnienia stosowania zasady równości szans i równości traktowania mężczyzn i kobiet w dziedzinie zatrudnienia i pracy, w tym zasady równości wynagradzania za taką samą pracę lub pracę w takiej samej wartości. Przywołana podstawa prawna projektowanej dyrektywy budzi pewne wątpliwości. Przepisy art. 157 ust. 1 i ust. 2 posługują się pojęciem pracownika. Trybunał Sprawiedliwości określił, że jest to pojęcie autonomiczne prawa Unii Europejskiej i oznacza osobę, która przez określony czas wykonuje świadczenia na rzecz i pod kierownictwem innej osoby, w zamian za co otrzymuje wynagrodzenie. Przepis art. 157 ust. 3 traktatu, który jest bezpośrednią podstawą przyjęcia projektowanej dyrektywy, nie posługuje się pojęciem pracownika, lecz pojęciami pracy i zatrudnienia. Posługując się wykładnią systemową, należy jednak uznać, że pojęcia te dotyczą stosunku, w którym jedną ze stron jest pracownik, o którym stanowi art. 157 ust. 1 i 2 traktatu. Zgodnie z art. 2 pkt 5 projektowanej dyrektywy dotyczyć ma ona każdego członka rady nadzorczej. Tymczasem, jak zwrócono uwagę wyżej, piastowanie funkcji członka rady nadzorczej spółki akcyjnej nie zawsze łączy się z zatrudnieniem w tej spółce w rozumieniu traktatu, a przywołany przepis upoważnia jedynie do przyjmowania środków zapewniających równość w dziedzinie zatrudnienia i pracy. Projekt nie uwzględnia różnych form zatrudnienia członków rad nadzorczych spółek, występujących w poszczególnych państwach członkowskich. Prowadzi to do rozciągnięcia zakresu obowiązywania projektowanej dyrektywy poza granice podstawy prawnej jej przyjęcia. Wniosek dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawy równowagi płci wśród dyrektorów niewykonawczych spółek, których akcje są notowane na giełdzie i odnośnych środków nie zasługuje na poparcie. Jest on niezgodny z zasadą pomocniczości. Cele dyrektywy mogą zostać zrealizowane na poziomie prawa poszczególnych państw członkowskich, jednak zapewnienie równego udziału kobiet i mężczyzn w radach nadzorczych odbyłoby się kosztem swobody działalności gospodarczej spółek akcyjnych oraz prawa akcjonariuszy do swobodnego wyboru członków rady nadzorczej. W związku z powyższym uzasadnione i konieczne jest przyjęcie przez Wysoką Izbę uchwały stwierdzającej naruszenie zasady pomocniczości. Dziękuję bardzo. (Oklaski)