Mówca: Sprawozdawca Urszula Pasławska
Data: 2018-07-19 (Sejm RP, kadencja 8)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! W imieniu Komisji Kultury i Środków Przekazu mam przyjemność przedstawić sprawozdanie w sprawie projektów uchwał poselskiego i komisyjnego w sprawie ustanowienia roku 2019 Rokiem Stanisława Moniuszki. Komisja kultury 10 maja przeprowadziła pierwsze czytanie, przygotowała uchwałę, która jest oczywiście zawarta w przedstawionym państwu druku. Bezpośrednią przyczyną przygotowania tej uchwały jest oczywiście rocznica, którą będziemy obchodzić w 2019 r. Jest to 200-lecie urodzin Stanisława Moniuszki, o którym chciałoby się powiedzieć słowami napisanymi o Adamie Mickiewiczu: My z niego wszyscy. To słynne zdanie dzisiaj należy powtarzać o Stanisławie Moniuszce - jednym z największych polskich kompozytorów i patriotów. Bo nie kto inny, ale właśnie on ocalił od zapomnienia polską kulturę ludową, uwieczniając tradycyjne pieśni w swoich śpiewnikach. Każdy Polak wychował się na ˝Prząśniczkach˝ czy ariach z ˝Halki˝, każdy z nas, bez wyjątku, zna choć ze słyszenia utwory Moniuszki, nawet jeśli od razu nie kojarzy ich z jego nazwiskiem. Kompozytor wywarł więc niezwykły wpływ na polskie dziedzictwo kulturowe, na tożsamość narodową. Ogłoszenie roku 2019 Rokiem Stanisława Moniuszki jest naszym obowiązkiem, naszą historyczną powinnością. Musimy to wypełnić w roku następującym po roku obchodów jubileuszu 100-lecia niepodległości. Moniuszko obok Chopina jest powszechnie nazywany największym kompozytorem patriotą. Nie wybrał emigracji, lecz poświecił się popularyzowaniu narodowego dziedzictwa na miejscu, co w czasie zaborów było arcytrudnym zadaniem. Chopin był lirykiem, Moniuszko był epikiem. Jako pierwszy zdał sobie sprawę, że połączenie muzyki z poezją będzie najskuteczniejszym sposobem propagowania kultury w społeczeństwie. Za pomocą tej metody upowszechniano nie tylko melodie ludowe, lecz także literaturę polską. Z pełną świadomością komponował niemal wyłącznie dzieła wokalne, w których słowa odgrywają rolę nie mniejszą niż melodia. W liście do Jana Ignacego Kraszewskiego pisał: Niemieccy muzycy wyborem poezji umieją siebie inspirować, i ich Schiller, Goethe i wszyscy najsławniejsi poeci znaleźli po nieraz najszczęśliwsze melodie. Smutno widzieć, że u nas nikt z piszących muzykę dotąd nie próbował swoich sił na poezjach od dawana wyglądających śpiewaka. W utworach uparcie lansował tematykę narodową, nierzadko świadomie narażając się na szykany ze strony cenzury, zaborców. Nie ukrywał, że jego głównym celem było zachęcenie Polaków do wspólnego muzykowania, szczególnie śpiewania, jako najskuteczniejszego sposobu na utrzymanie polskiego dziedzictwa kulturowego. Nie ma więc przesady w stwierdzeniu, że Moniuszko był największym kulturowym emisariuszem polskości aż do czasu odzyskania niepodległości w 1918 r. Szczególnie widoczne było to na terenie zaboru pruskiego. Tutaj na wzór niemiecki działało wiele amatorskich chórów i zespołów. Moniuszkowska spuścizna była podstawą ich repertuaru, przyczyniała się do budowania polskiej tożsamości i dumy z przynależności do narodu. Moniuszko jako pierwszy kompozytor przeciwstawił się monopolowi opery włoskiej, która w XIX w. była głównym elementem kulturowego kosmopolityzmu zagrażającego polskiej tożsamości. Próbował też w miarę możliwości promować swoje patriotyczne dzieła w Europie. ˝Halkę˝ grywano w Moskwie, Petersburgu czy Pradze, gdzie orkiestrą symfoniczną dyrygował słynny Bedřich Smetana, wielki fan Moniuszki. Stanisław Moniuszko był artystą wszechstronnym i pracowitym. Pozostawił po sobie sześć oper, ballady chóralne, kilka operetek, wiele utworów kantatowo-oratoryjnych, wywarł też nieoceniony wpływ na polską pedagogikę, który wciąż pozostaje aktualny. Jego ˝Pamiętnik do nauki harmonii˝ do dziś używany jest w polskiej nauce muzyki. Co więcej, może zaimponować współczesnym Polakom jako wzór osobowościowy nauczyciela i twórcy. Swoją karierę rozpoczął jako organista w Wilnie, by stać się głównym dyrygentem warszawskiej Opery Narodowej i wykładowcą Instytutu Muzycznego. Zmarł przedwcześnie, w wieku 53 lat, w pełni sił twórczych. Jego pogrzeb w Warszawie w czerwcu 1872 r. stał się wielką manifestacją patriotyczną, w której udział wzięło kilka tysięcy osób. Moniuszce zawdzięczamy więc nie tylko kompozycje, ale także znaczną część naszej własnej tożsamości. Niestety, rozwój kultury popularnej i środków masowego przekazu przyczynił się do zaniku popularności muzyki poważnej w ogóle, w tym także tej opartej na rodzinnych tradycjach ludowych. Należy dołożyć wszelkich starań, by ogłoszenie roku 2019 Rokiem Stanisława Moniuszki nie było wyłącznie symbolem ani pustosłowiem, by jak najlepiej oddać hołd kompozytorowi poprzez regularne przypominanie Polakom jego twórczości. Tak jak Moniuszko 100 lat temu ocalił od zapomnienia kulturę ludową, tak my dziś musimy ocalić od zapomnienia jego muzykę. Komisja Kultury i Środków Przekazu rekomenduje Wysokiemu Sejmowi po dyskusji przyjęcie przedmiotowej uchwały. Dziękuję bardzo. (Oklaski) (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Stanisław Tyszka)