Mówca: Jarosław Pięta
Data: 2013-03-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt w imieniu posłów wnioskodawców, czyli Komisji do Spraw Kontroli Państwowej, przedstawić propozycje zmian ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego. Projekt ten został zawarty w druku nr 1097. Wysoka Izbo! Najwyższa Izba Kontroli ma ustawowy obowiązek zawiadomić organy ścigania o przestępstwach ujawnionych w toku kontroli - art. 63 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli, Dz. U. z 2012 r. poz. 82. Jako zawiadamiający NIK ma uprawnienie do złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania karnego w każdej sprawie. Stanowi o tym art. 306 § 1 Kodeksu postępowania karnego, który mówi, że odwołanie od takiej decyzji przysługuje nie tylko pokrzywdzonemu, lecz również instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, która w związku ze swoją działalnością ujawniła przestępstwo i złożyła zawiadomienie. Inaczej sytuacja przedstawia się w przypadku umorzenia postępowania. W tych sprawach NIK nie zawsze ma legitymację procesową do składania środków odwoławczych. Ustawodawca w art. 306 § 1 K.p.k. przyznał to uprawnienie stronom, tj. pokrzywdzonemu i podejrzanemu. W związku z tym w ramach działalności kontrolnej Izba może korzystać z tego prawa tylko wtedy, gdy wykonuje uprawnienia pokrzywdzonego na podstawie art. 49 § 4 K.p.k. Powołany przepis ogranicza możliwość korzystania z uprawnień pokrzywdzonego tylko do tych przypadków, gdy przestępstwem została wyrządzona szkoda w mieniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej i nie działa organ pokrzywdzonej instytucji. W wielu sprawach Izba nie ma możliwości zaskarżenia decyzji organu ścigania o umorzeniu postępowania. Dotyczy to przede wszystkim spraw, w przypadku których z reguły nie ma szkody w mieniu, zaś ich przedmiotem jest np. fałszowanie dokumentów, poświadczenie nieprawdy określone w art. 270 Kodeksu karnego czy w art. 271 Kodeksu karnego, prowadzenie ksiąg rachunkowych wbrew przepisom ustawy lub podawanie w księgach nierzetelnych danych - art. 77 pkt 1 ustawy o rachunkowości, jak również samowola budowlana określona w art. 90 ustawy Prawo budowlane i wiele innych. Podobnie rzecz przedstawia się, jeśli chodzi o wypełnienie przesłanki odnoszącej się do braku działania organu pokrzywdzonej instytucji. Wielokrotnie organy orzekające w sprawie odmawiały NIK prawa do zastępowania pokrzywdzonego, mimo że organy pokrzywdzonych instytucji nie wykazywały żadnej inicjatywy w toku prowadzonego postępowania, w tym nie składały środków odwoławczych w sytuacji, gdy wymagały tego interesy tych instytucji. W doktrynie i w judykaturze utrwalił się pogląd, że zakres pojęcia ˝nie działa˝ należy ograniczyć do sytuacji, gdy materiał dowodowy wskazuje, że określona jednostka organizacyjna nie daje dostatecznych gwarancji czuwania nad interesem danej instytucji przez niepodejmowanie działań procesowych. Oceny tej dokonuje prokurator na podstawie wyników postępowania przygotowawczego. Do jego obowiązków należy zbadanie, czy zachodzą przesłanki wstąpienia organu kontroli w prawa pokrzywdzonej instytucji. Samo nieskorzystanie przez pokrzywdzonego z możliwości zaskarżenia decyzji nie oznacza jeszcze, że nie działa organ pokrzywdzonej instytucji, i nie świadczy o nienależytym czuwaniu przez ten organ nad interesami pokrzywdzonej instytucji, lecz świadczy o uznaniu zasadności decyzji prokuratora. Taka interpretacja art. 49 § 4 K.p.k. w wielu sprawach wyłącza udział NIK w postępowaniu. Dlatego w celu zapewnienia lepszej ochrony interesu publicznego niezbędna jest nowelizacja tego przepisu. Zaproponowana zmiana spowoduje, że organ kontroli państwowej, który w toku kontroli ujawnił przestępstwo lub wystąpił o wszczęcie postępowania, mógłby wykonywać prawa pokrzywdzonego niezależnie od czynności podejmowanych przez pokrzywdzonego w toku prowadzonego postępowania. Zapewni to lepszą i skuteczniejszą ochronę interesów pokrzywdzonej instytucji i, co za tym idzie, interesu publicznego. Umożliwi to też poddanie kontroli niezawisłego sądu większej liczby decyzji prokuratury, które nie zawsze są przekonujące. Oczywiste jest, że nie zawsze organ pokrzywdzonej instytucji będzie zainteresowany zaskarżeniem decyzji umarzającej postępowanie, zwłaszcza w sytuacji gdy ustalenia kontroli wskazują na odpowiedzialność osób kierujących tą instytucją za ujawnione nieprawidłowości. W celu skuteczniejszej ochrony interesu publicznego uzasadnione jest też wprowadzenie zmian w art. 325e K.p.k. poprzez przyznanie izbie uprawnienia do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia o odmowie wszczęcia dochodzenia oraz o umorzeniu dochodzenia, podobnie jak to uczyniono w odniesieniu do inspektora pracy w art. 325e § 1a K.p.k. Zgodnie z treścią art. 325e § 1 K.p.k. postanowienia m.in. o odmowie wszczęcia dochodzenia oraz o umorzeniu dochodzenia nie wymagają uzasadnienia. Brak uzasadnienia tych decyzji utrudnia jednak dokonanie oceny ich trafności i podjęcia właściwej decyzji odnośnie do konieczności ich zaskarżenia. Ponadto uniemożliwia instancji wyższej, rozpatrującej zażalenie, poznanie motywów zaskarżonej decyzji, co utrudnia ocenę jej zasadności. Wskazać też trzeba, że przyznanie przez ustawodawcę jednemu tylko podmiotowi, tj. inspektorowi pracy, prawa do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia postanowienia o odmowie wszczęcia i umorzenia dochodzenia wprowadza nierówność między podmiotami uprawnionymi do wnoszenia zażalenia na postanowienie wydawane w tych sprawach. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Kontroli Państwowej, posłów wnioskodawców, zwracam się do Wysokiej Izby, do pań i panów posłów, do wszystkich klubów parlamentarnych o poparcie tego projektu. Dziękuję bardzo.