Mówca: Komisji Nadzoru Finansowego Andrzej Jakubiak
Data: 2015-09-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Informacja, którą chcę przedstawić Wysokiej Izbie, a odnosi się ona do sytuacji finansowej w kasach, z jaką mamy do czynienia po pierwszym półroczu 2015 r., pokazuje, w jaki sposób jest realizowana ustawa dotycząca spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych i jakie są tego efekty. Odnosi się to przede wszystkim do zastanej sytuacji finansowej i tego, w jaki sposób działalność kas była prowadzona w poprzednim okresie, w tym również obejmującym wejście w życie ustawy o SKOK. Na wstępie chcę powiedzieć, że w porównaniu do końca poprzedniego roku, tj. roku 2014, sytuacja zarówno w przypadku kas, jak i Kasy Krajowej nie uległa istotnej zmianie, ale przede wszystkim, i to jest najważniejsze, nie uległa poprawie. Mianowicie na koniec czerwca nastąpił w kasach spadek aktywów o 800 mln zł, tj. o prawie 6%, depozytów - o prawie 500 mln zł, tj. o prawie 4%. Jednocześnie należy zwrócić uwagę na to, iż mamy do czynienia z bardzo dużym bagażem kredytów przeterminowanych, jeśli chodzi o sektor SKOK, wynoszącym blisko 3 mld zł przy portfelu wynoszącym niecałe 9 mld zł, co oznacza, że praktycznie rzecz biorąc, 30% tego portfela to są kredyty nieregularne. Z tego, co jest najistotniejsze, to to, że prawie 1800 mln zł to są kredyty, które są nieobsługiwane przez okres 12 miesięcy. Przez 12 miesięcy kasy nie otrzymują ani spłaty odsetek, ani spłaty kapitału, co jest ważniejsze. Jeżeli do tego dodamy, iż w aktywach kas znajdują się skrypty dłużne, które zostały wydane kasom za ponad 2 mld zł przeterminowanych kredytów, to pokazuje, z jaką skalą problemu mamy dzisiaj do czynienia. Pragnę przy tym podkreślić też, że dane, które przedstawiam i będę państwu przedstawiał, odnoszą się do tych kas, które funkcjonują. Nie obejmują one już tych pięciu kas, których działalność została zakończona. Mam tu na myśli kasę Wspólnota, SKOK Wołomin, SKOK Wesoła, SKOK św. Jana z Kęt i SKOK Kopernik. Jeśli chodzi o wszystkie te kasy, tych pięć kas, to tak czy inaczej koszty restrukturyzacji poniósł lub będzie musiał ponieść Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Jeżelibyśmy dobrze policzyli, to kwota, o której będę mówił, wynosi ponad 3,5 mld zł. Trzeba też mieć na uwadze to, iż sytuacja, o której mówiłem, jeśli chodzi o wyniki, o sytuację bilansową spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, będzie prawdopodobnie wyglądała jeszcze gorzej, dlatego iż nie uwzględnia ona wyników inspekcji prowadzonych przez pracowników urzędu. Zgodnie z wynikami inspekcji 21 kas na 24 skontrolowane, a odnosi się to do 42% podmiotów sektora, powinno dokonać korekt swojej sprawozdawczości. 12 kas na 49 działających posiada ujemne fundusze własne, co stanowi 1/4 podmiotów sektora SKOK, jednakże gdyby uwzględnić wyniki inspekcji, to liczba ta wzrośnie do 17. Obecnie 31 kas na 49 działających w sektorze generuje stratę bieżącą, czyli na bieżąco ich sytuacja nie ulega poprawie, a wręcz przeciwnie - z każdym miesiącem jest gorzej. Te podmioty to 63% całkowitej liczby podmiotów tworzących sektor SKOK. 40 podmiotów na 49 funkcjonujących jest zobowiązanych do realizacji programów postępowania naprawczego. Komisja do tej pory zaaprobowała tylko dziewięć takich programów. Trzeba podkreślić, że niezależnie od ustaleń inspekcyjnych, o czym dzisiaj już była mowa, komisja skorzystała z przysługującego jej zgodnie z ustawą uprawnienia do zlecenia dokonania ponownego badania sprawozdania finansowego kasy. Z tego uprawnienia komisja skorzystała w stosunku do sześciu największych kas. Ponownemu badaniu zostały poddane sprawozdania za 2013 r. i w czasie tego badania biegły stwierdził istotne nieprawidłowości w zatwierdzonych sprawozdaniach. Uwzględnienie korekt zaproponowanych przez biegłego rewidenta dotyczących sprawozdań finansowych zbadanych kas powodowałoby spadek wyników za 2013 r. o prawie 250 mln zł, do poziomu minus 371 mln zł, a niedobór funduszy własnych - do poziomu ponad 1200 mln zł. To oznacza, iż tyle środków brakuje w spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych, w całym sektorze, ażeby mogły one prowadzić swoją działalność w sposób bezpieczny. Była już o tym mowa. Powtórzę, że to nie jest tak, jak się powszechnie uważa, iż kasy są instytucjami finansowymi, które obsługują drobnych ciułaczy. Mamy tutaj do czynienia z wielomilionowymi kredytami. Najwyższa kwota udzielonego kredytu wynosi ponad 19 mln zł. Średni kredyt wynosi ponad 10 tys. zł. Średni depozyt wynosi 22 tys. zł, przy czym niecałe 10% stanowią depozyty w wysokości do 10 tys. zł, a najwyższy depozyt złożony w sektorze SKOK wynosi ponad 18 mln zł. (Poseł Jerzy Szmit: Pani minister mówiła co innego.) (Poseł Krystyna Skowrońska: Pan posłucha, panie pośle.) (Poseł Jerzy Szmit: Słucham.) (Poseł Krystyna Skowrońska: To dobrze.) Oczywiście w zależności od daty, na jaką sporządza się sprawozdanie, te kwoty mogą być różne. (Poseł Jerzy Szmit: Ale uzgodnijcie to państwo. Niech pan już mówi dalej.) (Poseł Krystyna Skowrońska: Niech się pan nie denerwuje.) (Poseł Jerzy Szmit: Jestem spokojny.) Jak powiedziałem, niedobór kapitału w sektorze SKOK wynosi, zdaniem komisji, ponad 1,2 mld zł, a poziom funduszy własnych jest ujemny dla całego sektora i wynosi 439 mln zł. (Głos z sali: Ile?) 439 mln zł. Współczynnik wypłacalności, który jest powszechnie stosowaną miarą bezpieczeństwa podmiotów, na koniec czerwca wynosił 1%. Przy uwzględnieniu korekt jest to wartość ujemna - prawie 3,8% przy normie ustawowej, która wynosi 5%... (Poseł Krystyna Skowrońska: Dla banków jest wyższa.) ...a dla banków wynosi ona 8%. Wartość 5% jest dlatego niższa, iż ustawodawca, dając SKOK-om pewne przywileje, brał pod uwagę kwestie związane z założeniem, że mamy do czynienia z więzią. W wielu przypadkach stwierdzamy, że ta więź ma charakter jedynie formalny. W wielu kasach stwierdzamy nieprawidłowości dotyczące zarówno badania zdolności kredytowej, klasyfikacji aktywów, jak i samych sprawozdań. W tych przypadkach komisja składa wnioski do prokuratury. Sześć takich zawiadomień złożyła komisja, a w 20 przypadkach takie zawiadomienia zostały złożone przez powoływanych przez komisję zarządców komisarycznych. Jakie działania podejmowała komisja w okresie obowiązywania ustawy? Między innymi postawiony został zarzut, że komisja, jako organ uprawniony do wykonywania czynności nadzorczych, nie korzystała ze swoich uprawnień. W okresie od stycznia 2013 r. do czerwca 2015 r. w ramach działalności analitycznych komisja opublikowała na stronach internetowych 10 raportów na temat sytuacji ekonomiczno-finansowej sektora SKOK. Już pierwszy raport opublikowany na podstawie pierwszych przesłanych do komisji sprawozdań wskazywał na bardzo trudną sytuację sektora SKOK, nawet trudniejszą, niż wynikało z raportu otwarcia. Jak państwo pamiętacie, w momencie wejścia w życie ustawy - 26 października ustawa weszła w życie - na dzień 30 września zostało przeprowadzone badanie sprawozdań finansowych kas. Przeprowadzili je biegłi, którym to badanie zleciły same kasy. W przypadku kilkunastu kas te badania wykazały, iż w przypadku kontynuowania działalności przez te kasy istnieje istotne zagrożenie dla ich działalności, co oznacza, że biegli - podkreślam, że byli to biegli, którzy byli wybrani przez same kasy - stwierdzali, iż kasy te już wtedy były, praktycznie rzecz biorąc, niewypłacalne. Dotychczas, jak już mówiłem, 41 kas jest objętych postępowaniem naprawczym. Są one zobowiązane do przygotowania programu naprawczego. Tylko w przypadku dziewięciu kas takie programy zostały przyjęte. W pozostałych przypadkach sytuacja jest tak trudna, że trudno mówić o tym, że bez dodatkowego, istotnego wsparcia z zewnątrz jest to możliwe. O wsparciu zewnętrznym, jeśli będę mógł powiedzieć, to parę słów powiem. W 21 przypadkach komisja prowadzi postępowania dotyczące ustanowienia zarządcy komisarycznego, w tym postępowanie dotyczące Kasy Krajowej. Wszystkie kasy mają zatwierdzone statuty - z wyjątkiem Kasy Krajowej, która nie poprawia swojego statutu w sposób, który byłby zgodny z przepisami ustawy o SKOK i oczekiwaniami Komisji Nadzoru Finansowego. 18 prezesów SKOK zostało zatwierdzonych. Jak powiedziałem, w 21 przypadkach prowadzone są postępowania w przedmiocie ustanowienia zarządcy komisarycznego. Dotychczas taki zarządca został ustanowiony już w 11 kasach, z czego trzy kasy zostały przejęte przez banki przy pomocy i wsparciu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego. To przejęcie dotyczyło SKOK-u im. Św. Jana z Kęt, który został przejęty przez Alior Bank przy wsparciu udzielonym przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny w wysokości 15 mln zł. SKOK Kopernik został przejęty przez Bank PKO SA przy wsparciu dotacją - tak powinienem mówić - z Bankowego Funduszu Gwarancyjnego w kwocie ponad 100 mln zł, a SKOK Wesoła przez PKO BP przy wsparciu kwotą 200 mln zł, co oznacza, że jak mówimy o wydatkowaniu środków publicznych, to musimy uwzględniać również te kwoty. Mogę powiedzieć jeszcze jedną rzecz: gdyby doszło do upadłości, kwoty te byłyby na pewno znacznie wyższe niż kwoty udzielonych dotacji. Na wypłatę środków gwarantowanych przeznaczonych zostało 3062 mln zł. To prawda, że ponad 2 mld zł to jest wypłata depozytu SKOK-u Wołomin. Jeszcze będę o tym szerzej mówił, jeśli państwo pozwolicie. Trzeba też jednak powiedzieć, że ponad 800 mln zł to jest wypłata depozytów gwarantowanych SKOK-u Wspólnota, w przypadku którego nie można mówić o tym, że była zorganizowana grupa przestępcza powiązana z WSI. To była kwota brakujących aktywów. W momencie zgłaszania wniosku o upadłość to było 400 mln zł przy sumie bilansowej 900 mln zł, czyli w tym SKOK-u nie było połowy bilansu. Stało się to na skutek wystąpienia najróżniejszego rodzaju okoliczności, w tym również błędów, jakie popełniała Kasa Krajowa, akceptując łączenia SKOK-ów, które były niewypłacalne. To też trzeba powiedzieć. Poseł Romanek mówił, że do momentu objęcia systemu SKOK nadzorem nie upadł żaden SKOK. Nie upadł, nie mógł upaść, jeżeli łączyło się kasy, które miały ujemne fundusze własne. Z dwóch minusów nigdy nie zrobi się plus. To dopiero później, wtedy kiedy został ustanowiony niezależny nadzór państwowy, kiedy dokonano prawidłowej wyceny aktywów, kiedy rozliczono owe liczne transakcje związane z outsourcingiem całej działalności operacyjnej, a SKOK Wspólnota jest tego najlepszym przykładem... Mamy do czynienia z wydzielaniem całej działalności operacyjnej do spółki zewnętrznej, za co zostały objęte udziały, a przecież i te udziały zostały zaliczone do wyniku. I nagle pojawił się zysk. To samo dotyczy skryptów dłużnych. SKOK Wspólnota sprzedał przeterminowanie od wielu miesięcy, by nie mówić: lat, kredyty, a za to otrzymał rzekomo w pełni wartościowe skrypty dłużne. (Poseł Krystyna Skowrońska: Nie są nic warte.) Nie chodzi tylko o to, że one nigdzie nie są notowane, jak mówiła pani minister. Chodzi o to, że one były oparte czy ich potencjalne rozliczenie opierało się na windykacji tych przeterminowanych od bardzo długiego czasu kredytów. One nigdy nie wróciłyby do bilansu. Były to czynności, zabiegi o charakterze czysto rachunkowym, księgowym, które miały zaciemnić sytuację, jeśli chodzi o standing finansowy, osiągane wyniki, wreszcie kwestię najważniejszą, związaną z wypłacalnością. Podstawową przyczyną tej złej sytuacji jest jakość portfela kredytowego. Mówiłem o tym. W naszej ocenie jest ona bardzo zła i niczego tutaj nie zmienią żadne zasady rachunkowości. Nie ma co zwalać winy na ustawodawcę, na ministra finansów, że ustalił on takie, a nie inne zasady rachunkowości i zasady tworzenia odpisu, bo te zasady, Wysoka Izbo, są i tak łagodniejsze, bardziej przyjazne SKOK-om niż te, które są rekomendowane przez Światową Radę Związków Kredytowych. One są łagodniejsze niż zasady w wielu państwach, o których dzisiaj moglibyśmy powiedzieć, że są krajami dopiero rozwijającymi się. Wielokrotnie o tym mówiłem. Nie można winić termometru, że stwierdził, że jest gorączka, ani nie można obwiniać nadzorcy za to, że wykrył tę chorobę. Problem polega tylko na tym, jak ją należy leczyć. (Oklaski) Sytuacja, jak powiedziałem, jest trudna. Są dwie ścieżki tzw. autosanacji przy wsparciu środkami Kasy Krajowej. Problem polega na tym, iż środki, którymi do tej pory dysponowała Kasa Krajowa, są środkami, które praktycznie zostają już wyczerpane. Tych środków jest bardzo niewiele, a jest, tak jak mówiłem, grupa kas, które wykazują stratę bieżącą, ujemne fundusze własne, czyli są niewypłacalne i nadal generują straty... (Poseł Krystyna Skowrońska: Jeszcze większe.) ...mimo że otrzymały pomoc. Niektóre z tych kas otrzymały pomoc z Kasy Krajowej dwukrotnie lub trzykrotnie. Ta pomoc jest czasami, mówiąc krótko, po prostu przejadana. Takich kas, które otrzymały pomoc, a które mają fundusze ujemne i bieżąco generują stratę, jest sześć. Wszystkie to są kasy, które są przedmiotem naszej szczególnej uwagi. W naszej ocenie, z uwagi na to, iż w Kasie Krajowej zaczyna brakować środków - było 400 mln zł, a dzisiaj, praktycznie rzecz biorąc, zostało tych środków bardzo mało, są to tylko dziesiątki milionów złotych - jedyną drogą ratowania depozytów, bo taka jest misja Komisji Nadzoru Finansowego, jest kontynuowanie procesów przejęć. To nie są łatwe procesy, ale tylko w ten sposób można zapewnić ciągłość obsługi i bezpieczeństwo depozytów. Należy się więc liczyć, Wysoki Sejmie, z tym, iż kwota, o której mówiłem, czyli 3 mld zł wypłaconych depozytów, ponad 315 mln zł udzielonej dotacji, będzie większa. Z pewnością będzie znacznie większa, jeżeli chcemy ratować depozyty, tak aby nie doprowadzać do wypłaty środków gwarantowanych, bo jest to rozwiązanie najdroższe. Chciałbym też powiedzieć, że nadal oczekujemy, mimo iż te środki, które są dzisiaj w Kasie Krajowej jako fundusz stabilizacyjny, są na wyczerpaniu, ażeby te środki, które są jeszcze dostępne w Luksemburgu w SKOK Holding, a są poza jurysdykcją nie tylko Komisji Nadzoru Finansowego, ale państwa polskiego, powróciły w formie dywidendy, a nie w formie zaciąganych przez kasę zobowiązań, i zostały wpłacone na fundusz stabilizacyjny, tak aby można było dokonywać wsparcia tych kas, gdzie samodzielna sanacja ma jeszcze szansę na powodzenie. Oczekujemy również ze strony Kasy Krajowej - i tutaj muszę powiedzieć, że jak do tej pory bezskutecznie - rozwiązania problemu sieci spółek, których wiele w naszej ocenie jest absolutnie niezwiązanych z prowadzoną przez SKOK-i działalnością depozytowo-kredytową. Czemu służy taka spółka, która zajmuje się sprzedażą wczasów? Nie służą również podstawowej działalności prowadzonej przez SKOK-i spółki, które zajmują się działalnością stricte wydawniczą. W tym zakresie, Wysoki Sejmie, nie ma żadnych pozytywnych rozwiązań. Jedynym podmiotem, który został sprzedany, jest TFI SKOK, a więc podmiot nadzorowany przez komisję. Tylko w przypadku tego podmiotu, w ocenie potencjalnych nabywców, sytuacja mogła być dobrze rozpoznana, bo był on nadzorowany przez komisję. To też tak ? propos tego, o czym mówił pan poseł Romanek. Wracając do ostatniej kwestii, czyli do Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej Wołomin. Problem tej kasy polegał na tym, iż przez cały czas wykonywania nadzoru przez komisję kasa ta pokazywała bardzo dobre wyniki, które były badane i audytowane m.in. przez wymienioną przez pana posła Romanka firmę BDO Binder, ale również i innego biegłego rewidenta, który potwierdzał te dane. Dopiero w wyniku ustaleń komisji - to pragnę powiedzieć - i współpracy z Prokuraturą Okręgową w Gorzowie możliwe było właściwe zdiagnozowanie sytuacji finansowej tej kasy i podjęcie działań, które służyłyby wprowadzeniu zarządcy komisarycznego. Pragnę poinformować Wysoką Izbę, o czym już mówiłem na wielu forach wielokrotnie, iż w momencie wprowadzenia zarządcy komisarycznego, kiedy mieliśmy do czynienia z bardzo trudną sytuacją, został aresztowany cały zarząd, w sprawozdaniu za wrzesień kasa ta wykazywała wielomilionowy zysk, a przez Kasę Krajową jeszcze rok wcześniej była wskazywana jako jeden z tych podmiotów, wokół którego może dokonywać się konsolidacja w sektorze SKOK. Kasa Krajowa nie złożyła zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przez zarząd przestępstwa związanego z fałszowaniem ksiąg rachunkowych, mimo że, jak wiele osób starało się to przedstawić publicznie, Kasa Krajowa informowała o tym komisję. Pytanie: Dlaczego sama tego nie uczyniła, dopiero musiała to uczynić komisja? W maju 2013 r. zostało to już dokonane przez komisję, w sytuacji gdy nadzorem efektywnie objęliśmy to dopiero tak naprawdę pod koniec stycznia. Obowiązująca ustawa o SKOK w sposób może niedoskonały, ale jednak stwarza możliwości zapewnienia bezpieczeństwa depozytów. Mam tu na myśli zwłaszcza tych deponentów, którzy prowadzą tam swoje interesy, jeśli chodzi o depozyty czy kredyty, w niewielkim rozmiarze. Komisja, to podkreślałem również wielokrotnie, uważa, iż kasy oszczędnościowo-kredytowe są istotnym dopełnieniem sektora bankowego, chociaż nie w wymiarze liczbowym, bo pamiętajmy, iż sektor SKOK to jest zaledwie 1-1,5% sektora aktywów bankowych. Nie jest to duży i znaczący gracz na rynku usług finansowych. Ostatnie miesiące i lata pokazały, że jest to sektor, który bez wsparcia zewnętrznego - mówię to z całą pewnością i z przekonaniem - by nie przetrwał, który bez tego wsparcia nie przetrwa. Trzeba się liczyć z tym, iż konieczne będzie angażowanie kolejnych dziesiątków milionów złotych ze środków publicznych, by ratować ten sektor. To jest ten pozytywny efekt dotyczący obowiązywania ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych i ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym. Jest tak nie tylko w kontekście objęcia gwarancjami, ale też w kontekście możliwości udzielania wsparcia, jeżeli chodzi o sektor instytucji publicznych, co być może jest istotniejsze. Środki na wewnętrzną restrukturyzację, jeszcze raz powtarzam, w Kasie Krajowej są na wyczerpaniu. Te środki, niezależnie od naszej oceny dotyczącej skali potrzeb i skali trudności, są niewystarczające. Bardzo dziękuję.