Mówca: Magdalena Błeńska
Data: 2016-05-18 (Sejm RP, kadencja 8)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Proponowane zmiany w przepisach ustawy o instytutach badawczych zmierzają przede wszystkim do zwiększenia możliwości nadzorczych ministra nadzorującego konkretny państwowy instytut badawczy. Zgodnie z projektem ministrowie dostaną szerokie możliwości w zakresie obsadzania stanowisk kierowniczych w państwowych instytutach badawczych. Dotyczy to możliwości swobodnego wyboru dyrektora, tzn. wyboru spośród kilku przedstawionych kandydatów, czy prawa ich odwołania na podstawie nieprecyzyjnych, ogólnych sformułowań, jak np. ˝niedawanie gwarancji należytej realizacji zadań˝, mimo iż, jak wiemy, kandydat posiada wymagane kwalifikacje i spełnia kryteria merytoryczne. Warto wspomnieć, że pierwotny projekt dotyczył wszystkich instytutów, po pracach komisji dotyczy on obecnie jedynie instytutów o statucie państwowego instytutu badawczego. Ponadto rada naukowa państwowych instytutów badawczych będzie składała się w 50% z przedstawicieli pracowników oraz w 50% z osób niebędących pracownikami. Obecnie osoby spoza instytutu stanowią 30-50% członków rady. Pozycja rady naukowej państwowych instytutów będzie osłabiona również ze względu na pozbawienie jej możliwości wnioskowania o powołanie dyrektora. Pozostanie jej jedynie możliwość wnioskowania o jego odwołanie. Niestety pracownik instytutu inny niż zastępca, wyznaczony do pełnienia obowiązków dyrektora nadal nie będzie musiał posiadać znajomości języków obcych. Pani poseł sprawozdawca stwierdziła, że obecne przepisy uniemożliwiają ministrowi należytą kontrolę. Tymczasem jak wynika z przeprowadzonej w ostatnich latach kontroli NIK, dotychczasowe kompetencje nadzorcze i tak nie były należycie wykorzystywane. Najwyższa Izba Kontroli stwierdza, iż: Nadzór ministrów nad instytutami badawczymi koncentrował się przede wszystkim na kwestiach finansowych i organizacyjnych, w mniejszym zakresie uwzględniał efekty ich działalności naukowej i wdrożeniowej. Podczas kontroli instytutów badawczych ministrowie nie wykorzystywali ocen formułowanych przez Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych. Ministrowie w sposób nierzetelny realizowali obowiązek kontroli instytutów, co uniemożliwiało dokonanie kompleksowej oceny ich działalności. Wpływ na niepełne wykorzystanie potencjału badawczego instytutów mogły mieć: nieokreślenie kierunków rozwoju ich działalności, zaangażowanie w działalność usługową, niedostateczny rozwój młodych kadr naukowych skutkujący luką pokoleniową oraz nieprawidłowe dokonywanie ocen okresowych pracowników. Nasuwa się więc pytanie, czy dodatkowe rozszerzenie nadzoru ministrów cokolwiek w tym zakresie zmieni i czy realnie usprawni funkcjonowanie państwowych instytutów badawczych. Instytuty badawcze zatrudniają w Polsce, w przeliczeniu na pełne etaty, aż 42 tys. osób, a ich działalność nadal nie przekłada się na uzyskiwanie ważnych patentów zagranicznych w liczbach choćby podobnych do liczb w krajach zachodnich. Dziś praktyczne zastosowanie dla gospodarki znajduje jedynie 20% tej i tak nikłej ilości wypracowanych patentów. Dodatkowymi bolączkami obecnego systemu jest brak reform strukturalnych, brak należytego zaangażowania i pozyskania młodych naukowców, brak współpracy z gospodarką i brak wpływu na gospodarkę. Wymiana kadry to jedyna zmiana, jaką proponowana ustawa wprowadza, i jest raczej mało prawdopodobne, iż przyczyni się ona do realnej poprawy sytuacji w tym obszarze, a przede wszystkim wątpliwy jest jej wpływ na realną poprawę jakości pracy instytutów. Klub Kukiz’15 postuluje głęboką restrukturyzację instytutów badawczych, a nawet ich redukcję czy konsolidację, a nie ich jeszcze mocniejsze uzależnienie od władz państwowych. Dziękuję. (Oklaski)