Mówca: Barbara Dolniak (tekst niewygłoszony)
Data: 2018-09-13 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Poselskiego Nowoczesna mam zaszczyt przedstawić stanowisko w sprawie komisyjnego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, druk nr 2697. Projekt ustawy dotyczy zniesienia instytucji tzw. przedsądu. Należy jednak wskazać, że uzasadnienie projektu nie zawiera argumentów przeciwko samej instytucji, a jedynie negatywne oceny związane z jej funkcjonowaniem. Opierają się one na błędnych założeniach co do treści obowiązujących przepisów, praktyki orzeczniczej Sądu Najwyższego oraz nie uwzględniają charakteru postępowania kasacyjnego. W konsekwencji wadliwe są również wnioski oparte na ww. przesłankach, zarówno co do zakresu potrzebnych zmian, jak i co do proponowanych rozwiązań. Wbrew twierdzeniom projektodawcy funkcjonowanie instytucji przedsądu oraz możliwość orzekania przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy nie budzą tak poważnych wątpliwości, by uzasadniały zupełne ich zniesienie. Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną, nie jest trzecią instancją sądową. Nie rozpoznaje sprawy, lecz rozpoznaje skargę kasacyjną w interesie publicznym, wyjaśniając istotne zagadnienia prawne, dokonując wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów bądź usuwając z obrotu prawnego orzeczenia wydane w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwe. Wymaga wyraźnego podkreślenia, że skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego orzeczenia, które jest skuteczne i podlega wykonaniu. Tylko zatem w wyjątkowych sytuacjach takie orzeczenie powinno podlegać zmianie w drodze zastosowania nadzwyczajnych środków prawnych. Funkcjonowanie przymusu adwokacko-radcowskiego w postępowaniu kasacyjnym powoduje, że przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, które wydają się zbyt ogólne, nie są tak postrzegane przez mających doświadczenie procesowe profesjonalnych prawników. Poza tym nieocenioną pomoc w tym zakresie stanowi bogate i jednolite orzecznictwo Sądu Najwyższego. Odwołanie się wyłącznie do treści przepisu art. 398 9 § 1 k.p.c., bez analizy orzecznictwa precyzującego treść normatywną zwrotów użytych w tym przepisie, nie może stanowić podstaw do formułowania ocen dotyczących funkcjonowania tych przepisów. Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie potwierdzał, że prawo dostępu do sądu przy rozpatrywaniu kasacji może podlegać pewnym ograniczeniom, obowiązująca konstytucja ustanawia zasadę dwuinstancyjności, a zakres kognicji polskiego Sądu Najwyższego jest bardzo szeroki w porównaniu do regulacji obowiązujących w innych państwach. Wbrew zawartemu w uzasadnieniu stwierdzeniu, że projektowana ustawa nie wywoła skutków gospodarczych ani finansowych, w tym skutków finansowych dla sektora finansów publicznych, należy zauważyć, że wskutek zrealizowania projektu istotnie wydłuży się czas postępowania kasacyjnego z uwagi na zwiększenie liczby spraw podlegających rozpoznaniu, co zwiększy również liczbę zasadnych roszczeń odszkodowawczych obywateli wywodzonych z przewlekłości postępowania. Taki wniosek jest uzasadniony, jeżeli weźmie się pod uwagę funkcjonowanie sądów najwyższych w tych krajach Europy, w których instytucja przedsądu nie została wprowadzona. Tymczasem, jak wynika z informacji o działalności Sądu Najwyższego w 2017 r., średni czas oczekiwania na merytoryczne rozpoznanie sprawy wynosił np. w Izbie Cywilnej - 9 miesięcy. Po zmianach okres niepewności będzie wynosił nawet kilka lat. Projekt przewiduje nie tylko likwidację przedsądu, ale nadto głęboko ogranicza zakres rozpatrywania sprawy sądowej przez Sąd Najwyższy, likwidując możliwość orzekania reformatoryjnego na podstawie art. 398 16 k.p.c. (przez całkowite skreślenie tego przepisu, a także stosowną zmianę elementów konstrukcyjnych skargi kasacyjnej określonych w art. 398 4 § l pkt 3 k.p.c.) czy uwzględnienia przez Sąd Najwyższy z urzędu braku pozytywnych przesłanek procesowych (skreślenie art. 398 19 k.p.c.). Rzeczywistych przyczyn skreślenia tych przepisów uzasadnienie projektu nie wyjaśnia. Pomijam tu wywód ze s. 3 uzasadnienia, z którego wynikałoby, że chodzi o element zmniejszający jakoby obciążenie Sądu Najwyższego pracą orzeczniczą - nie będzie już bowiem potrzebne merytoryczne orzekanie. Ta ocena wydaje się niepoparta nie tylko analizą przesłanek w postaci statystyk i opracowań merytorycznych, lecz przede wszystkim głębszym rozeznaniem w strukturze i pojęciach prawa procesowego cywilnego. Likwidacja przedsądu w wielu wypadkach nie przyniesie wzrostu odsetek spraw, w których dojdzie do uchylenia zaskarżonego wyroku lub postanowienia co do istoty kończącego postępowanie w sprawie oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi. Skargi bezzasadne będą i tak oddalane, choć znacznie większym kosztem. Można by ewentualnie poprawić odbiór przedsądu, wprowadzając wymóg, aby w tym przedmiocie orzekał Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów w miejsce jednego sędziego, a więc w takim samym składzie, w jakim obecnie jest rozpoznawana skarga kasacyjna. To wymaga jednak analizy i merytorycznej dyskusji. Pochopne zmiany nie prowadzą nigdy do niczego pozytywnego. Jak wynika z informacji z działalności Sądu Najwyższego za rok 2017, wady działalności legislacyjnej stają się szczególnie widoczne w przypadku kodeksów, a zwłaszcza Kodeksu postępowania cywilnego, który sukcesywnie traci czytelność i spójność, stając się zlepkiem niejednokrotnie przypadkowych, niepoddających się systematyzacji unormowań sprawiających coraz więcej problemów interpretacyjnych i praktycznych. Kwestia ta podnoszona była również w informacji za rok 2016.