Mówca: Włodzimierz Nykiel
Data: 2018-05-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Panie Premierze! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska mam zaszczyt przedstawić stanowisko dotyczące projektów ustaw Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce i Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce to akt prawny o doniosłym znaczeniu nie tylko dla funkcjonowania szkolnictwa wyższego i nauki, ale także dla rozwoju kraju, zawierający ważne i rozległe regulacje prawne. Nie ulega jednak wątpliwości, że dobrze funkcjonującym unormowaniom prawnym w tym zakresie winien towarzyszyć znaczny wzrost nakładów na szkolnictwo wyższe i naukę. Bez niego nawet najlepsze rozwiązania prawne nie przyniosą oczekiwanych rezultatów. Bardzo często zarzuca się naszym uczelniom, a także instytucjom prowadzącym badania naukowe niskie miejsce w rozmaitych rankingach. Jednakże jeżeli porównamy nakłady na nasze szkolnictwo i na naszą naukę, to okaże się, że efektywność tych nakładów jest co najmniej przyzwoita. Jeżeli np. zestawimy ze sobą nakłady na badania i liczbę patentów, to się okaże, że nie jesteśmy w takich zestawieniach bardzo daleko. Projekt ustawy powstał w wyniku relatywnie długo trwających prac różnych gremiów: trzy zespoły przygotowywały projekty wstępne, powołano zespół wspierający bezpośrednio pana ministra, odbył się cykl konferencji poświęconych poszczególnym sferom funkcjonowania szkolnictwa wyższego i nauki. Sam projekt minister nauki i szkolnictwa wyższego przedstawił podczas Narodowego Kongresu Nauki. Projekt zyskał akceptację części środowiska, choć trzeba podkreślić, że liczne są jednak głosy ujemnie oceniające reformy. Pozytywnie ocenia się szereg rozwiązań, m.in. ujednolicenie strumienia finansowania uczelni. Tutaj zgadzam się z panem ministrem co do tego, że to umacnia autonomię. Wysoko ocenia się także system stypendialny dla doktorantów, urlopy dla doktorantów, studia, nową ideę przede wszystkim studiów doktoranckich. Można także docenić wycofanie się z niektórych złych rozwiązań, jak np. forma powoływania uczelni. Nie mam wątpliwości, że powinna to być forma ustawowa. W art. 9 ust. 2 projektu czytamy, że uczelnia jest autonomiczna na zasadach określonych w ustawie. Zastanawiające jest, dlaczego zrezygnowano z brzmienia obecnie obowiązującego, które pozwolę sobie przypomnieć. Dziś obowiązujący przepis brzmi następująco: ˝Uczelnia jest autonomiczna we wszystkich obszarach swojego działania na zasadach określonych w ustawie˝. W świetle unormowań zawartych w projekcie realizacja zasady autonomii uczelni rodzi wątpliwości. W liście otwartym profesorów polskich ośrodków naukowych do parlamentarzystów Rzeczypospolitej Polskiej wyrażana jest obawa, a nawet przekonanie, że ustawa zlikwiduje autonomię uczelni oraz że nastąpi likwidacja samorządności akademickiej i zagrożenie autorytaryzmem. Duże obawy z tego punktu widzenia rodzi powołana w projekcie obok dotychczasowych organów uczelni publicznych, czyli rektora i senatu, rada uczelni. W myśl art. 19 ust. 1 w skład rady uczelni wchodzi 6 albo 8 osób powoływanych przez senat oraz przewodniczący samorządu studenckiego, przy czym osoby spoza uczelni stanowią ponad 50% składu rady uczelni. Rada ma zapewnić odpowiedni kontakt z otoczeniem. To na pewno należy ocenić dodatnio, także według dzisiejszych sformułowań dotyczących monitorowania gospodarki finansowej, zarządzania, ale rada uczelni ma bardzo szerokie kompetencje poza już przeze mnie wskazanymi. Do jej zadań należy m.in. wybór rektora albo wskazywanie kandydatów na rektora po zaopiniowaniu przez senat. I tu można powiedzieć, że rada uczelni w zaproponowanym składzie to odstąpienie od zasady autonomii uczelni, nawet jeżeli przyjmiemy, że jest wybierana przez senat. Na tle tej regulacji może bowiem dojść do sytuacji, że rektorem uczelni zostanie osoba narzucona wspólnocie akademickiej, że zdecydują o tym osoby niebędące członkami tej wspólnoty. Przecież przez autonomię rozumie się prawo zbiorowości do rozstrzygania swoich spraw wewnętrznych. W przytaczanym już przeze mnie liście otwartym profesorów polskich ośrodków naukowych formułowane są poważne obawy dotyczące funkcjonowania rady uczelni. Tu wskazuje się, że będzie ona działała w Polsce w warunkach odbiegających jednak od europejskich standardów demokracji i praworządności. Na tej podstawie w tym liście formułuje się obawy. Nie ulega wątpliwości, że rada uczelni nie powinna mieć możliwości wyboru rektora. Wskazywanie kandydatów na rektora mogłoby mieć miejsce, ale tylko w przypadku ich akceptacji przez senat, nie tylko opinii. Ustawa wprowadza daleko idącą dowolność, także w przypadku uczelni publicznych, w zakresie kształtowania wewnętrznej struktury organizacyjnej uczelni. Zgłaszane są liczne wątpliwości, czy tego rodzaju rozwiązanie zrywające z naszą tradycją akademicką będzie sprzyjać sprawnemu zarządzaniu uczelniami publicznymi. Wydaje się, że utrzymanie podstawowych jednostek organizacyjnych z dziekanami i radami wydziałów jest zasadne. Nie mielibyśmy wówczas kontrowersyjnego rozwiązania przekazującego senatowi uprawnienia do nadawania stopni naukowych. Można by sobie regulację wyobrazić w ten sposób: regulacja ma kształt tradycyjny, ale jest przepis, który pozwala na odstępstwa. Nie jest dobrym pomysłem koncepcja profesora uczelni po doktoracie za osiągnięcia dydaktyczne. Zniesienie wymogu habilitacji oraz możliwość zostania profesorem na podstawie osiągnięć dydaktycznych może prowadzić do utrzymywania na uczelniach słabszej czy słabej kadry. Obecne rozwiązania dotyczące nakładów na szkolnictwo wyższe i naukę są o wiele mniej korzystne niż w poprzednich wersjach ustawy. Patrzę, ile zostało mi czasu.