Mówca: Edukacji Narodowej Krystyna Szumilas
Data: 2012-03-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! Nie ma poczucia tożsamości i wspólnoty bez wspólnego przeżywania i rozumienia historii. Historia uczy poszukiwania odpowiedzi na pytania, kim jesteśmy, jakie są nasze korzenie, dlaczego tworzymy wspólnotę. Znajomość historii umożliwia skorzystanie z doświadczeń poprzednich pokoleń. Historia jest szkołą krytycznego myślenia, analizy i interpretacji faktów. Nauka historii ma szczególne znaczenie w naszej ojczyźnie. Ma szczególne znaczenie dla Polaków dlatego, że Polska była krajem pozbawionym w różnych okresach historycznych własnego szkolnictwa, była i jest krajem doświadczonym walką o tożsamość narodową. Dlatego na tej sali, jak przypuszczam, nie muszę przekonywać nikogo, że nauczanie historii jest ważne dla poczucia tożsamości narodowej, dla naszej świadomości obywatelskiej i politycznej, a także dla naszej przyszłości. Dlatego od razu, na początku swojego wystąpienia chciałabym przedstawić państwu posłom informację o tym, że nauczanie historii zostało potraktowane w podstawie programowej i ramowych planach nauczania w sposób priorytetowy. Liczba godzin historii w szkole podstawowej i gimnazjum nie zmieniła się. Stara i nowa podstawa programowa określiła, że w tygodniu każdy uczeń w planie lekcji ma dwie godziny historii. Również liczba godzin historii w szkołach średnich, czyli liceach ogólnokształcących i technikach, nie zmniejszyła się, a wręcz zwiększyła. Dzisiaj uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum ma dwie godziny historii w klasie pierwszej, dwie godziny historii w klasie drugiej i jedną godzinę historii w trzeciej, jeżeli uczy się na poziomie podstawowym tego przedmiotu. W przyszłości, od 1 września 2012 r., uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum, który nie wybierze historii jako przedmiotu rozszerzonego, będzie w klasie pierwszej uczył się historii dwie godziny w tygodniu, w klasie drugiej dwie godziny w tygodniu, w klasie trzeciej dwie godziny w tygodniu. (Głos z sali: Ale to nie historia, proszę nas nie okłamywać. To wychowanie obywatelskie.) A więc liczba godzin nauczania przedmiotów: historia oraz historia i społeczeństwo nie zmieni się, a właściwie będzie wręcz większa. To tyle, jeżeli chodzi o liczbę godzin i jej zwiększenie. (Głos z sali: Dlatego głodują?) Odniosę się teraz do informacji, które, myślę, wynikają raczej z nieznajomości podstawy programowej lub nieznajomości filozofii zmiany, a dotyczą treści i sposobu nauczania historii. Pragnę przypomnieć państwu posłom, iż mimo deklaracji z wielu stron o tym, jak ważne jest nauczanie historii, jak ważna jest wiedza historyczna, mimo podejmowania wielu działań związanych z edukacją historyczną ostatnie lata były okresem, w którym środowiska naukowe, sami nauczyciele i eksperci zwracali uwagę na ciągle obniżający się stan wiedzy historycznej. Niepokojem napawała wszystkich informacja o zmniejszającej się liczbie absolwentów szkół średnich wybierających egzamin maturalny z historii, z roku na rok mniej absolwentów liceów ogólnokształcących wybierało historię jako przedmiot dodatkowy. Być może u podstaw takiego stanu leży przekonanie, że ucząc się historii, przygotowując się do egzaminu maturalnego z historii, konieczne jest opanowanie przepastnej wiedzy faktograficznej, docenianej w pełni jedynie przez wąskie grono pasjonatów. Być może również przyczyną jest to, że dostanie się na kierunek historia na uczelniach wyższych nie jest obwarowane koniecznością zdania egzaminu maturalnego z tego przedmiotu. Wielu ekspertów, nauczycieli i naukowców zwraca również uwagę na częste pomijanie w szkole lub pobieżne traktowanie historii najnowszej. Przyczyną takiego stanu rzeczy było to, że w starej podstawie programowej nauczanie historii w szkole podstawowej, w gimnazjum i w szkole ponadgimnazjalnej rozpoczynało się od starożytności. Na każdym z tych etapów kształcenia stara podstawa programowa wymagała przerobienia całego materiału z historii. W liceum ogólnokształcącym, kiedy kandydaci, absolwenci, przyszli studenci, przygotowywali się do egzaminu maturalnego, brakowało już czasu na historię najnowszą i często wątki, tematy ważne z punktu widzenia wiedzy historycznej i przygotowania ucznia do życia we współczesnym świecie, we współczesnej Polsce były pomijane lub traktowane w sposób pobieżny. Myślę, rozumiem, że takie jest przekonanie tutaj, na tej sali, iż najwyższy czas, aby podjąć działania zmierzające z jednej strony do podniesienia rangi przedmiotu, jakim jest historia, z drugiej - do znalezienia czasu w szkole na nauczanie historii najnowszej. Naszym obowiązkiem jest zainteresowanie historią tych, którzy nie są nią zainteresowani, a są to na ogół uczniowie, którzy nie wybierają tego przedmiotu jako przedmiotu rozszerzonego i w konsekwencji nie wybierają go jako przedmiotu na egzamin maturalny. Naszym obowiązkiem jest również uczenie zainteresowanych w sposób jak najbardziej nowoczesny i jak najbardziej przygotowujący ich do studiowania na uczelniach humanistycznych. Nauczanie historii należy potraktować w sposób ciągły, łącząc ze sobą poszczególne etapy edukacyjne, bo przecież kształtowanie postaw patriotycznych nie rozpoczyna się dopiero w szkole ponadgimnazjalnej. Już na etapie poznawania polskiego godła i ojczystych legend zaczynamy formułować tożsamość młodego człowieka. To na nauczycielach szkół podstawowych i gimnazjum, w okresie kluczowym dla rozwoju dziecka, spoczywa największa odpowiedzialność za jej kształtowanie. Czas szkoły ponadgimnazjalnej to czas na poznawanie tych trudniejszych tematów związanych z wiedzą historyczną, ale to również czas na podsumowanie tego, czego uczeń nauczył się w poprzednich latach, na podsumowanie, wyciągnięcie wniosków, przeanalizowanie, jakie znaczenie dla współczesnego życia młodego człowieka ma wiedza historyczna, ma tożsamość narodowa, mają doświadczenia płynące ze znajomości tego, co działo się wcześniej w naszym kraju. A więc chodzi o zapewnienie ciągłości nauczania historii, jak również o to, aby przywrócić rangę historii najnowszej i czas na jej realizację. W gimnazjum uczniowie poznają historię do roku 1918, a w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej, w liceum ogólnokształcącym i technikum, historię najnowszą, historię po 1918 r. To zagwarantuje, że historia najnowsza odzyska swoją rangę w nauczaniu historii. To zagwarantuje, że młodzi Polacy, absolwenci liceum ogólnokształcącego i technikum, będą mieli wiedzę o tym, co zdarzyło się w naszym kraju po roku 1918. I tak jak powiedziałam, w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej historię najnowszą poznawać będą uczniowie przez dwie godziny w tygodniu. To bardzo długi i wystarczający czas na to, aby zgłębić ten temat. Obawy państwa posłów nauczycieli... (Głos z sali: I głodujących w Krakowie.) ...wzbudziło podzielenie kursu historii na tą część, której uczą się... (Poseł Jadwiga Wiśniewska: Tę część.) ...tę część, której uczą się gimnazjaliści, którą poznają w gimnazjum, do 1918 r., oraz na część nauki historii kontynuowaną w szkołach ponadgimnazjalnych, czyli w pierwszej klasie liceum ogólnokształcącego i technikum. Aby zapewnić, że gimnazjaliści przyjdą do szkoły ponadgimnazjalnej z wiedzą historyczną na takim poziomie, aby można było kontynuować jej naukę w szkole ponadgimnazjalnej, po raz pierwszy w tym roku gimnazjaliści będą obowiązkowo zdawać egzamin z zakresu historii i wiedzy o społeczeństwie na egzaminie gimnazjalnym. Z jednej strony zagwarantuje to wiedzę o tym, na jakim poziomie jest wiedza historyczna gimnazjalistów, z drugiej strony da informację nauczycielom szkół ponadgimnazjalnych o tym, w jakim stopniu opanowali uczniowie gimnazjum wiedzę historyczną do roku 1918, a z trzeciej strony jest to element motywujący uczniów do tego, aby historii naprawdę się uczyć. Podstawowym zadaniem szkoły średniej jest efektywne kształcenie i przygotowanie młodego człowieka do dorosłego życia. W polskiej tradycji liceum ogólnokształcące przede wszystkim przygotowuje ucznia do studiowania, do wybrania jakiegoś kierunku, który chce pogłębiać na uczelni wyższej. A więc szkoła ponadgimnazjalna musi wyposażyć absolwenta w znajomość kanonu wiedzy ogólnej, ale też musi przygotować go do dalszej edukacji na uczelni wyższej, a w przypadku technikum - do pracy w wybranym zawodzie. Zatem w liceum ogólnokształcącym uczeń musi poznać kanon wiedzy ogólnej. Przez cały okres edukacji w liceum ogólnokształcącym będzie uczył się języka polskiego jako rdzenia wykształcenia ogólnego i matematyki jako królowej nauk ścisłych. Również z tych przedmiotów uczeń będzie zdawał obowiązkową maturę na poziomie podstawowym. Każdy uczeń, który po zakończeniu liceum ogólnokształcącego będzie chciał studiować, będzie musiał przystąpić obowiązkowo do egzaminu z języka polskiego, matematyki i języka obcego, i tych przedmiotów będzie uczył się podczas całej nauki w szkole średniej. Ale też, wsłuchując się w potrzeby uczelni wyższych, wsłuchując się w głosy naukowców, wsłuchując się w głosy uczelni, zaproponowaliśmy takie rozwiązanie, aby po pierwszej klasie liceum ogólnokształcącego uczeń wybrał co najmniej dwa przedmioty i uczył się ich na poziomie rozszerzonym. To gwarantuje, że będzie on przygotowany do matury na poziomie rozszerzonym, co ułatwi mu w przyszłości dostanie się na wyższą uczelnię, ale również zagwarantuje to, że jako przyszły student osiągnie powodzenie. Przecież takie jest zadanie szkoły średniej, takie jest zadanie liceum ogólnokształcącego - aby przekazać kanon wiedzy ogólnej i przygotować do studiowania, przygotować do aktywnego uczestnictwa w nauce na wyższej uczelni. Ponieważ liceum ogólnokształcące musi zrównoważyć wiedzę ścisłą z wiedzą humanistyczną, trzeba wbudować w organizację liceum ogólnokształcącego takie mechanizmy, które pozwolą na to, aby uczeń wybierający przedmioty ścisłe otrzymał podstawę, poznał kanon wiedzy humanistycznej, a uczeń wybierający przedmioty humanistyczne otrzymał kanon wiedzy ścisłej. Dlatego też nowa podstawa programowa i ramowy plan nauczania zakłada, że uczeń, który wybrał przedmioty rozszerzone spośród przedmiotów ścisłych, obowiązkowo musi uczęszczać na przedmiot: historia i społeczeństwo, a uczeń, który wybierze przedmioty humanistyczne, musi obowiązkowo uczęszczać na przedmiot przyroda, który łączy w sobie fizykę, geografię, biologię i chemię. Każdy uczeń będący uczniem liceum ogólnokształcącego przez cały okres nauki będzie się uczył historii. Jeżeli wybierze ją na poziomie rozszerzonym, to od 1 września 2012 r. liczba godzin historii zwiększy się dla niego z obecnych 14 do 20, co oznacza, że w pierwszej klasie będzie miał dwie godziny historii, a w drugiej i trzeciej - po cztery godziny historii. Pozwoli to na dobre przygotowanie do egzaminu z historii na poziomie rozszerzonym. Jeżeli uczeń liceum ogólnokształcącego nie wybierze historii na poziomie rozszerzonym, to będzie miał obowiązek uczestniczenia od drugiej klasy w przedmiocie historia i społeczeństwo i będzie się go uczył w wymiarze dwóch godzin tygodniowo w klasie drugiej, dwóch godzin tygodniowo w klasie trzeciej, co łącznie z dwiema godzinami z klasy pierwszej da sześć godzin w cyklu kształcenia. Przypominam, że do tej pory było to pięć godzin w cyklu kształcenia. Padały zarzuty, że przedmiot historia i społeczeństwo to nie to samo, co nauczanie historii. Nie zgadzam się z tym stwierdzeniem. Nie zgadzają się z tym stwierdzeniem również eksperci przygotowujący... (Głos z sali: Którzy?) ...podstawę programową oraz nauczyciele, którzy przygotowują się w tej chwili do... (Poseł Arkadiusz Mularczyk: Nazwiska, konkretnie.) ...nauczania historii i społeczeństwa w liceum ogólnokształcącym. (Poseł Jadwiga Wiśniewska: Pani zna wszystkich nauczycieli, że takie sądy wygłasza?) Zaczynając uczyć się historii... (Głos z sali: Powinniście być szczęśliwi, że tu jesteście.) ...w drugiej klasie liceum ogólnokształcącego, uczeń ma za sobą siedem lat edukacji historycznej: trzy lata szkoły podstawowej, trzy lata gimnazjum i rok pierwszej klasy liceum ogólnokształcącego. Przez siedem lat uczył się historycznego elementarza, a teraz w wieku 16 lat będzie mógł pogłębić tę wiedzę, będzie miał czas na pogłębioną refleksję. Przedmiot historia i społeczeństwo, który w swojej nazwie ma również dziedzictwo epok, wymaga właśnie pogłębionej refleksji, a jednocześnie pozwala spojrzeć na historię oczyma współczesnego młodego człowieka. Najważniejszym wątkiem tematycznym jest w nim ˝Ojczysty Panteon i ojczyste spory˝, który obejmuje wszystkie kluczowe zagadnienia historii polskiej. Realizując go, młody człowiek spojrzy na swoje dziedzictwo, rozumiejąc współczesne problemy. Ucząc się historii i społeczeństwa, uczeń pogłębi swoją dotychczasową wiedzę tak, by mógł zrozumieć procesy historyczne i wyciągnąć z nich wnioski. Nie poprzestanie na znajomości samych faktów i dat. Lekcja nie będzie quizem ani podawaniem wiedzy stricte encyklopedycznej, ale okazją do wytłumaczenia uczniom coraz bardziej złożonego świata. Każdy wątek zawiera konkretne treści służące temu celowi. Tytuły poszczególnych wątków to w istocie pytania, jakie często stawia sobie młody człowiek. Obok wspomnianego już panteonu są jeszcze takie wątki jak ˝Wojna i wojskowość˝, czyli jak i o co walczyli nasi przodkowie, ˝Rządzący i rządzeni˝, czyli m.in. jakie są korzenie polskiego parlamentaryzmu, ˝Kobieta, mężczyzna, rodzina˝, czyli jak zrozumieć przemiany życia społecznego w kolejnych epokach... (Głos z sali: Jak zrobić in vitro.) ...˝Gospodarka˝, czyli jak kształtowały się systemy gospodarcze współczesnego świata. Dzięki takiemu podejściu uczeń ma możliwość powiązania wiedzy historycznej z różnymi problemami, które otaczają go we współczesnym świecie. Trzeba rozumieć zapisy podstawy. To nie są tytuły zwykłych opowiadań. To są konkretne wymagania docelowe, a więc do czego uczeń ma dojść poprzez analizowanie różnych treści i przykładów. I tak na przykład zapis: ˝uczeń charakteryzuje wybrane sylwetki wodzów i ich strategię z okresu Rzeczypospolitej przedrozbiorowej˝, z wątku ˝Wojna i wojskowość˝, oznacza, że trzeba będzie poznać relacje państwa polskiego z sąsiadami i walkę kolejnych pokoleń o zachowanie całości państwa, poznać bohaterskich hetmanów i zwykłych żołnierzy. Zapis wymagania: ˝uczeń analizuje funkcjonowanie staropolskiego patriotyzmu na tle porównawczym˝, z wątku ˝Rządzący i rządzeni˝, oznacza poznanie różnorodnych aspektów republikańskiej tradycji, którą się szczycimy, pokazanie, że w czasach, gdy we Francji panował absolutyzm, nasi przodkowie współdecydowali o sprawach swojej Rzeczypospolitej. Zapis wymagania: ˝uczeń analizuje wielokulturowość społeczeństwa II Rzeczypospolitej˝, z wątku ˝Swojskość i obcość˝, oznacza dobre poznanie jednego z ważniejszych problemów okresu międzywojennego, ale przecież ważnego także dla współczesności. Zdobycie kanonu wiedzy ogólnej oraz dobre przygotowanie do studiowania to dalej podstawowe zadania liceum ogólnokształcącego. Można powiedzieć, że od września liceum będzie się lepiej wywiązywać z przypisanych mu tradycyjnych przecież zadań. Odpowiadając również na pytanie państwa posłów, czy szesnastolatek jest zdolny do wybrania przedmiotów na poziomie rozszerzonym, czy szesnastolatek jest zdolny do wybrania swojej własnej drogi życiowej, można sobie zadać pytanie, czy jest on zdolny do wyboru zawodu. Przecież ponad 50% populacji w wieku szesnastu lat wybiera zawód, wybiera szkołę na poziomie technikum czy zasadniczej szkoły zawodowej. Jeszcze parę lat temu to piętnastolatek wybierał swoją dalszą drogę życiową i w wieku piętnastu lat musiał podejmować decyzję, czy pójdzie do liceum ogólnokształcącego, czy do technikum, czy do zasadniczej szkoły zawodowej. Myślę, że państwo nie chcą przesunąć tego wieku wyboru dalszej drogi kształcenia, wyboru kształcenia zawodowego lub ogólnokształcącego na czas późniejszy. Niedawno w Sejmie była dyskusja na temat roli i rangi szkolnictwa zawodowego i większość izby opowiada się za tym, aby po gimnazjum możliwe było wybranie liceum ogólnokształcącego lub technikum, lub zasadniczej szkoły zawodowej. Oczywiście możemy się zastanawiać, dlaczego słabszy uczeń, który wybiera szkołę zawodową, jest zdolny do wyboru zawodu, a uczeń, który przecież lepiej orientuje się w tym, co będzie chciał robić w przyszłości, jest do tego gorzej przygotowany. Mając też na uwadze to, że każdy uczeń może w trakcie swojego okresu kształcenia zmienić decyzję co do swojej przyszłości zawodowej i ogólnokształcącej, dyrektorzy szkół ponadgimnazjalnych, przygotowując w tym roku ofertę dla gimnazjalistów, mogą poinformować ich o tym, jakie profile na poziomie rozszerzonym będą realizowane w konkretnej szkole, ale mogą również, informując ich o tych profilach, przesunąć okres decyzji o wyborze konkretnego rozszerzenia, profilu na koniec klasy pierwszej. Ci, którzy są zdecydowani co do swojej przyszłości i wiedzą, jakich przedmiotów będą chcieli się uczyć na poziomie rozszerzonym, mogą tego wyboru dokonać już na etapie rekrutacji do szkoły ponadgimnazjalnej. Ci, którzy chcą ten wybór odsunąć w czasie, będą mogli zrobić to pod koniec klasy I, wybierając taką szkołę, która to umożliwia. Podstawa programowa i ramowe plany nauczania były poddane bardzo szerokim konsultacjom społecznym. Eksperci przeanalizowali ponad 2,5 tys. opinii i uwag oraz 200 recenzji sporządzonych przez fachowców z poszczególnych dziedzin kształcenia. Podstawę programową wysłano do 87 organizacji społecznych, najważniejszych i tych działających w obszarze edukacji. Około 14 z organizacji, które zostały poproszone o udział w konsultacjach, zabrało w nich głos, przekazując swoje uwagi. (Głos z sali: Proszę wymienić.) Pozytywnie podstawę programową zaopiniowała Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Wyższych, czyli rektorzy państwowych uczelni wyższych, którym bardzo zależy na jakości kandydatów, na jakości wiedzy ich przyszłych studentów. Pozytywnie również zaopiniowała podstawę programową Rada Główna Szkolnictwa Wyższego, a więc znowu ciało, które reprezentuje szkolnictwo wyższe i które jest bardzo zainteresowane tym, aby kandydaci - uczniowie liceów ogólnokształcących i techników byli dobrze przygotowani do studiowania na uczelni wyższej. Pozytywnie też zaopiniowało projekt podstawy programowej Prezydium Państwowej Komisji Akredytacyjnej, czyli komisji oceniającej działalność uczelni wyższej. Także Polskie Towarzystwo Historyczne czy Stowarzyszenie Polonistów zabrało głos w tej sprawie i pozytywnie zaopiniowało wyżej wymieniony dokument. Projekt rozporządzenia został również wysłany do IPN. IPN nie zabrał głosu w tej sprawie. Dzisiaj, panie i panowie posłowie, jesteśmy w takim momencie, że dyrektorzy szkół ponadgimnazjalnych przygotowują organizację nowego roku szkolnego od 1 września 2012 r., a gimnazjaliści, przygotowując się do egzaminu gimnazjalnego, zaczynają myśleć, zaczynają podejmować decyzje, do jakich szkół ponadgimnazjalnych złożą swoje dokumenty, w jakich szkołach ponadgimnazjalnych rozpoczną edukację od 1 września 2012 r. Dzisiaj najważniejsze jest przekazanie wszelkich niezbędnych do podjęcia tych decyzji informacji. Gimnazjaliści powinni wiedzieć, co czeka ich w szkołach ponadgimnazjalnych od 1 września 2012 r., co wiąże się z wyborem takiej lub innej szkoły, na co mają zwrócić uwagę, wybierając szkołę i składając do niej dokumenty. Taka wiedza potrzebna jest również rodzicom. Dlatego Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało szeroką kampanię informacyjną dla gimnazjalistów i rodziców, tak aby informacje niezbędne do podejmowania przez nich decyzji były jak najszersze, aby ułatwić im podejmowanie tych decyzji. Dzisiaj gimnazjalista, wybierając szkołę średnią ogólnokształcącą lub technikum, musi zastanowić się nad tym, jakich przedmiotów będzie chciał się uczyć na poziomie rozszerzonym od II klasy szkoły średniej. Jeżeli jest zdecydowany, może wybrać taką szkołę, która już na początku rekrutacji oczekuje od niego deklaracji co do przedmiotów, których będzie się uczył na poziomie rozszerzonym, lub, jeżeli jeszcze nie jest zdecydowany, może wybrać taką szkołę, która tej deklaracji od niego będzie wymagała pod koniec klasy I. Dzisiaj też jest ważne, aby dyrektorzy szkół ponadgimnazjalnych, dyrektorzy gimnazjów i nauczyciele obu typów szkół mieli pełną informację i w sposób rzetelny i kompetentny informowali gimnazjalistów i rodziców, co czeka ich od 1 września 2012 r. Ważny jest też udział ośrodków doskonalenia nauczycieli i kuratorów oświaty w całym tym procesie. Szanowni Państwo! Podstawa programowa określająca treści kształcenia i wymagania oraz tygodniową liczbę godzin przeznaczonych na poszczególne przedmioty musi być efektem badań ekspertów i szerokiej dyskusji, a nie nacisków politycznych. Nowa podstawa programowa, która od 2009 r. obowiązuje w gimnazjach i szkołach podstawowych, oraz rozporządzenie określające tygodniową liczbę godzin poszczególnych przedmiotów spełniają te warunki. Dokumenty te zostały przygotowane przez ekspertów, naukowców i nauczycieli, na podstawie doświadczeń i wniosków wynikających z badań i dotychczasowej praktyki. Poddane te dokumenty były również szerokim konsultacjom społecznym. Na ich temat wypowiedziało się wiele środowisk i osób, a w ich ostatecznym kształcie uwzględniono wiele zgłoszonych uwag i postulatów. Najbliższy okres to czas podejmowania przez uczniów klas III gimnazjów decyzji o wyborze szkoły ponadgimnazjalnej. Obowiązkiem nas wszystkich jest udzielenie im i ich rodzicom pełnych, rzetelnych informacji niezbędnych do podjęcia ważnych dla ich przyszłości decyzji. Dlatego też zwracam się do państwa posłów, do nauczycieli, dyrektorów szkół i rodziców o szerokie informowanie o tym, jak będzie wyglądała nauka obecnych gimnazjalistów w szkole średniej, o rzetelne przekazywanie informacji o przedmiotach nauczanych w szkole średniej, o liczbie godzin przeznaczonych na te przedmioty. I apeluję do wszystkich państwa o pomoc gimnazjalistom w podejmowaniu tych życiowych, ważnych dla nich decyzji. Myślę, że dzisiaj jest czas na realizację tych postulatów, które są związane z poprawą jakości kształcenia. Dzisiaj jest czas na to, aby przygotować szkołę ponadgimnazjalną do przyjęcia gimnazjalistów, którzy już przez 3 lata uczą się zgodnie z nową podstawą programową, którzy przez 3 lata przygotowywali się do nowego sposobu kształcenia, którzy już mają za sobą pierwszy etap tego nowego sposobu kształcenia. Historia jest i będzie ważnym przedmiotem nauczania, historia jest i będzie przedmiotem, który pozwala na poznanie swoich korzeni, który pozwala na to, aby znaleźć swoje miejsce również we współczesnym świecie. (Głos z sali: Dlatego wróci.) Ułatwmy to i nauczycielom, i uczniom. Dziękuję bardzo. (Oklaski) (Głos z sali: Brawo.)