Mówca: Sprawozdawca Barbara Dziuk
Data: 2023-06-15 (Sejm RP, kadencja 9)

Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej chcę przedłożyć sprawozdanie dotyczące druku nr 3280, rządowego projektu ustawy o wielkoobszarowych terenach zdegradowanych. 25 kwietnia br. Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o wielkoobszarowych terenach zdegradowanych. Projektowana ustawa autorstwa Ministerstwa Klimatu i Środowiska ma rozwiązać problem odpadów niebezpiecznych zgromadzonych w przeszłości bez zabezpieczenia, w szczególności przez podmioty należące w przeszłości lub do chwili obecnej do Skarbu Państwa. Skutkiem pozostawiania tych odpadów mogą być emisje substancji do wód powierzchniowych i podziemnych, emisje substancji do powietrza, a także zanieczyszczenie powierzchni ziemi, a finalnie również zagrożenie dla zdrowia lub życia ludzkiego. Problemem są niestety przypadki, które zdarzają się, gdy wyegzekwowanie wykonania obowiązku wyeliminowania lub ograniczenia wpływu na środowisko zgromadzonych odpadów jest bardzo trudne, ponieważ zdeponowanie odpadów nastąpiło dawno temu, a na przestrzeni wielu lat tereny, na których znajdują się odpady, znalazły się we władaniu wielu podmiotów, w tym również podmiotów prywatnych, gdyż następował podział gruntów i ich własności. Na wielkoobszarowych terenach zdegradowanych oprócz składowisk odpadów znajdują się także miejsca, na których znajdują się odpady o nieuregulowanym statusie prawnym. Miejsc tych nie można klasyfikować jako obiekty budowlane przeznaczone do składowania odpadów w rozumieniu przepisów ustawy o odpadach. Należy zwrócić uwagę, iż problem dotyczy głównie odpadów gromadzonych w przeszłości na wielkoobszarowych terenach państwowych zakładów przemysłowych, w czasach przed obowiązywaniem szczególnych przepisów regulujących gospodarowanie odpadami w sposób zapewniający właściwy poziom ochrony środowiska. Przykładami terenów, gdzie stwierdzono występowanie omawianych problemów, są m.in. tereny dawnych Zakładów Chemicznych Zachem w Bydgoszczy, byłych Zakładów Chemicznych Organika-Azot w Jaworznie, Zakładów Przemysłu Barwników Boruta w Zgierzu, ale także w moim mieście, w Tarnowskich Górach, byłych Zakładów Chemicznych Tarnowskie Góry. To bomba ekologiczna, która tyka od ponad ćwierć wieku. Tu muszę zaznaczyć, że obecnie problemy formalnoprawne z wyrejestrowaniem tych zakładów z KRS zostały zlikwidowane. Co do kwestii finansowania, oceny skutków regulacji, w projekcie wskazano też źródła, z których będzie można uzyskać środki na likwidację niebezpiecznych odpadów. Jednym z nich jest KPO. Na finansowanie prac badawczo-koncepcyjnych zarezerwowano kwotę 55 mln euro. Jednak dodatkowe prace terenowe związane z poprawą stanu środowisku będą musiały być sfinansowane z innych źródeł krajowych i europejskich. Kolejnym źródłem ma być m.in. program FEnIKS - na ten cel zarezerwowano 40 mln euro - regionalne programy operacyjne i Fundusz InvestEU na zasadach gwarancji kredytowej ze strony Unii Europejskiej. W projekcie dodano, że finansowania w formie zwrotnej i bezzwrotnej mogą udzielać Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska. Co ważne, nowe przepisy mają wejść w życie po 14 dniach od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. Najistotniejsze rozwiązania projektu ustawy. Zdefiniowany zostanie wielkoobszarowy teren zdegradowany oraz składowiska historycznych odpadów przemysłowych i miejsca gromadzenia historycznych odpadów przemysłowych. Główny inspektor ochrony środowiska będzie miał obowiązek prowadzenia ewidencji zarówno rozpoznanych, jak i dotychczas nierozpoznanych wielkoobszarowych terenów zdegradowanych. Wskazane zostaną organy administracji, które będą odpowiedzialne za poprawę stanu środowiska na wielkoobszarowych terenach zdegradowanych. Chodzi o wójta, burmistrza, prezydenta miasta lub, dla terenów zamkniętych, regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Organy administracji będą miały podejmować działania dotyczące poprawy stanu środowiska na wielkoobszarowym terenie zdegradowanym, w miarę dostępności środków na ten cel, w tym wkomponowania kompleksowej oceny stanu środowiska oraz opracowania i wykonania planu jego poprawy. Przewiduje się wydanie przez starostę na wniosek wójta, burmistrza lub prezydenta miasta decyzji w sprawie poprawy stanu środowiska na wielkoobszarowym terenie zdegradowanym oraz zgodnych z nią decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości lub zezwolenia na czasowe zajęcie nieruchomości. Przepis wskazuje, że wójt, burmistrz lub prezydent miasta staje się posiadaczem odpadów zgromadzonych na wywłaszczonej lub czasowo zajętej nieruchomości. Pojawia się uprawnienie dla wójta, burmistrza lub prezydenta miasta wykonującego projekt poprawy stanu środowiska na wielkoobszarowym terenie zdegradowanym dające pierwszeństwo w pozyskaniu będącej przedmiotem postępowania egzekucyjnego i komorniczego nieruchomości, na której projekt ma być wykonany. Zobowiązuje się wójta, burmistrza lub prezydenta miasta do zapewnienia funkcjonowania instalacji i urządzeń ochrony środowiska, które powstały w związku z wykonywaniem projektu poprawy stanu środowiska. Wprowadza się zakaz sprzedaży przejętych nieruchomości do czasu zakończenia wykonywania projektu poprawy stanu środowiska oraz, w przypadku funkcjonowania na danej nieruchomości instalacji ochrony środowiska, do czasu, gdy jej funkcjonowanie jest konieczne do zachowania właściwego stanu. Zagwarantowany jest zwrot poniesionych kosztów poprawy stanu środowiska w przypadku zwrotu nieruchomości. Zobowiązuje się wójta, burmistrza lub prezydenta miasta do wydania decyzji dotyczącej zabezpieczenia wielkoobszarowego terenu zdegradowanego przez ogrodzenie, prowadzenie wizyjnego systemu kontroli lub ograniczenie sposobu jego używania, jeżeli jest to konieczne z uwagi na ochronę zdrowia. Podsumowując: obecne przepisy są mało efektywne, a zagadnienie wielkoobszarowych terenów zdegradowanych jest dodatkowo skomplikowane z uwagi na kwestie pozostające przynajmniej częściowo poza zakresem przepisów dotyczących ochrony środowiska, takie jak obecność zdegradowanych infrastruktury i budynków, upadłość przedsiębiorstw i określenie ich następców prawnych, problemy z określeniem własności gruntów, handel zanieczyszczonymi nieruchomościami oraz kwestie dopuszczalności pomocy publicznej. Wobec tego przepisy o gospodarce odpadami lub z zakresu ochrony powierzchni ziemi okazują się nieefektywne w odniesieniu do rozwiązywania tego rodzaju problemów poszczególnych terenów. Dziękuję bardzo. (Oklaski)