Mówca: Ewa Kozanecka
Data: 2017-02-24 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie połączonych komisji: Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny o przedstawionym przez głównego inspektora pracy sprawozdaniu z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2015 r. wraz ze stanowiskiem Rady Ochrony Pracy w sprawie działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2015 r., zawartym w druku sejmowym nr 707. Pani Marszałek! Panie i Panowie Posłowie! Dnia 7 lipca 2016 r. marszałek Sejmu skierował powyższe sprawozdanie celem rozpatrzenia do Komisji do Spraw Kontroli Państwowej oraz Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, które przyjęły sprawozdanie podczas posiedzenia w dniu 5 września 2016 r., druk nr 800. Komisje po wysłuchaniu sprawozdania, które przedstawił główny inspektor pracy, podkreślają, że wypełnianie przez Państwową Inspekcję Pracy misji polegającej na skutecznym egzekwowaniu przepisów prawa pracy, w tym także BHP, oznacza instytucjonalne weto dla łamania prawa, a tym samym przywraca porządek prawny w stosunkach pracy. Posłowie połączonych komisji po wysłuchaniu sprawozdania podkreślają, że nie jest łatwo stać na straży obowiązujących przepisów, które często są niespójne, niejednoznaczne, przestarzałe i stwarzają wiele trudności w interpretacji nie tylko pracodawcom, ale również inspektorom pracy, którzy od lat formułują liczne wnioski dotyczące konieczności zmian legislacyjnych w tym zakresie. Wspomniane powyżej problemy, które w istotny sposób wpływają na jakość kontroli przeprowadzanych przez inspektorów pracy, pozwalają wysnuć tezę o konieczności przeprowadzenia istotnych zmian, tak aby stanowione w Polsce prawo pełniło rolę regulatora rzeczywistości i sprzyjało ochronie pracy zapisanej w konstytucji. Z drugiej strony ważne jest kompetentne i odpowiednie zarządzanie zasobami kadrowymi i ważna jest ich ewentualna zmiana, w przypadku gdy okręgowi inspektorzy pracy, sami łamiąc prawo, stosują m.in. praktyki mobbingu. Jako przykład można tutaj podać sytuację, która ma miejsce w Bydgoszczy. Nie bez powodu mówię o tym na początku wystąpienia. Ważne, by spojrzeć na statystyczne i pozastatystyczne efekty pracy inspektorów poprzez pryzmat obiektywnych ograniczeń, które mają wpływ na poziom skuteczności realizowanych zadań. Ze sprawozdania, a także z doświadczeń wynikają pewne ograniczenia związane z pozostającymi w dyspozycji inspektora pracy instrumentami kontrolnymi. Podam dwa przykłady. Środowisko inspekcyjne dyskutuje o tym, iż uzyskanie możliwości rozpoczynania i prowadzenia kontroli na podstawie tylko legitymacji służbowej zamiast okazywania upoważnienia znacznie poprawiłoby skuteczność czynności kontrolnych. Po drugie, to brak uprawnienia dla inspektora pracy do wydawania nakazu przekształcania umów cywilnoprawnych w umowy o pracę w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy. Dodam, że ostatnie wyniki kontroli PIP wskazują na wzrastającą tendencję do zastępowania umów o pracę umowami cywilnoprawnymi. Jestem przekonana, że ów deficyt prawny ma negatywny udział w walce z patologią nadużywania umów cywilnoprawnych i z pewnością rodzi poczucie bezradności wśród inspektorów pracy. Dlatego też nadal aktualny jest postulat formułowany wcześniej przez posłów Prawa i Sprawiedliwości, dotyczący rozszerzenia uprawnień inspektorskich o prawo wydawania nakazów przekształcania umów cywilnoprawnych w umowy o pracę, co ograniczyłoby skalę zastępowania umów o pracę tzw. umowami śmieciowymi. Podczas planowych kontroli w zakładach różnych branż inspektorzy stwierdzili, że prawie 27% zawartych umów cywilnoprawnych miało cechy umowy o pracę. Dzięki interwencji inspektorów pracy ponad 8 tys. osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych uzyskało umowy o pracę. Doceniając działania inspekcji na rzecz likwidacji naruszeń prawa w omawianym obszarze, trudno jednak uznać osiągnięte efekty za wystarczające i zadowalające w zestawieniu ze skalą problemu i społecznymi oczekiwaniami. Mam nadzieję, że wprowadzenie nowych regulacji prawnych, o których mówiłam przed chwilą, podniesie poziom efektywności kontrolnej Państwowej Inspekcji Pracy. Jak wynika ze sprawozdania, kontrole inspekcji pracy obejmujące zatrudnienie w szarej strefie nie w pełni oddają rzeczywistą skalę problemu. W tym miejscu pragnę zwrócić uwagę na zatrudnianie cudzoziemców. W wyniku przeprowadzenia blisko 3 tys. kontroli legalności zatrudnienia i wykonywania pracy przez cudzoziemców w co trzeciej przeprowadzonej kontroli inspektorzy ujawnili naruszenia prawa. Obejmując kontrolą tzw. legalność zatrudnienia, ujawniono też 49 nielegalnych agencji zatrudnienia, a w ponad połowie spośród skontrolowanych 425 odnotowano różnego rodzaju nieprawidłowości; ich liczba znacznie wzrosła. Państwowa Inspekcja Pracy od kilku lat wskazuje na potrzebę doprecyzowania możliwości zatrudniania pracowników tymczasowych w ramach umów cywilnoprawnych. Ograniczenie rozmiarów nielegalnego zatrudnienia to zadanie, które przerasta możliwości inspekcji i wymaga ingerencji państwa polegającej na stworzeniu konsekwentnej polityki angażującej wiele instytucji na rzecz walki z pracą nierejestrowaną. Sprzymierzeńcem Państwowej Inspekcji Pracy jest Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Dlatego też, wychodząc poza ramy sprawozdania połączonych komisji, pragnę przekazać słowa uznania pod adresem tegoż ministerstwa - autora projektu dotyczącego zmian w ustawie o pracownikach tymczasowych, który uwzględnia postulaty Państwowej Inspekcji Pracy. Przewiduje on m.in. zaostrzenie sankcji z tytułu powierzania pracy tymczasowej z naruszeniem obowiązujących przepisów. Pozytywnie należy też ocenić uchwalony przez Sejm rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę oraz niektórych innych ustaw. Ustawa zakłada wprowadzenie minimalnej stawki godzinowej dla umów zlecenia oraz umów o świadczenie usług. Jak wynika ze sprawozdania głównego inspektora pracy, stałym tematem kontrolnym Państwowej Inspekcji Pracy jest czas pracy. Tu niestety inspektorzy corocznie dostarczają dowodów potwierdzających liczne i często rażące naruszenia przepisów. Na ogół dotyczyły one nieprzestrzegania przez pracodawców obowiązku określenia systemów czasu pracy, rozkładów czasu pracy i okresów rozliczeniowych w układzie zbiorowym pracy, regulaminie pracy lub w obwieszczeniu. W takiej sytuacji nie było możliwe prawidłowe planowanie i rozliczanie czasu pracy. Ze sprawozdania wynika również, że wzrósł odsetek pracodawców nierekompensujących pracy w godzinach nadliczbowych będących rezultatem przekroczenia przeciętnej tygodniowej lub dobowej normy czasu pracy. Rośnie także liczba naruszeń przepisów dotyczących zapewnienia wypoczynku dobowego i tygodniowego w 5-dniowym tygodniu pracy. Może to mieć bardzo negatywne konsekwencje społeczne, ponieważ zwiększa ryzyko błędu skutkującego wypadkiem. Problemy polskiego rynku pracy to także nieprawidłowości w wypłacaniu wynagrodzeń. Kompleksowe kontrole wypłaty wynagrodzenia w ok. 1600 podmiotach wykazały, że choć zmniejszył się odsetek pracodawców niewypłacających wynagrodzenia za pracę, to jednak wzrósł odsetek niewypłacających należności za pracę ponadnormatywną. Więcej też było pracodawców nieterminowo płacących i zaniżających wypłaty. W ponad 7 tys. przypadków inspektorzy wydali decyzje nakazujące natychmiastową wypłatę wynagrodzenia lub innych świadczeń ze stosunku pracy. Skuteczność inspekcji można zauważyć w egzekwowaniu zaległych wynagrodzeń. Z satysfakcją należy odnotować obowiązujące od 1 września 2016 r. zmiany w przepisach, które nakładają na pracodawców obowiązek potwierdzania warunków umowy o pracę na piśmie przed dopuszczeniem pracownika do pracy, a nie w pierwszym dniu pracy lub, jak wynikało z wielu kontroli, nawet po kilkudziesięciu dniach. Pozwoli to na likwidację tzw. syndromu pierwszej dniówki, patologii, na którą wielokrotnie wskazywali także posłowie Prawa i Sprawiedliwości. Z nadzieją przyjęto też przepisy limitujące maksymalny dopuszczalny okres trwania umowy o pracę na czas określony, które mają ograniczyć skalę nadużyć przy stosowaniu umów terminowych polegających przede wszystkim na zawieraniu umów długookresowych, w tym, jak wykazały kontrole inspektorów pracy, nawet na dłużej niż 5 lat. Podsumowując rok 2015, kolejny rok pracy inspekcji, należy zaznaczyć, że inspektorzy przeprowadzili ponad 88 tys. kontroli u ponad 71 tys. pracodawców i innych podmiotów gospodarczych. Ujawniono ponad 86 tys. wykroczeń przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, wydano ponad 300 tys. decyzji z zakresu BHP, w tym ponad 7 tys. nakazujących natychmiastowe wstrzymanie pracy ze względu na bezpośrednie zagrożenia dla zdrowia i życia, a także 9 tys. decyzji nakazujących wstrzymanie eksploatacji maszyn. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Z uwagi na kolejne nowe zadania i obowiązki Państwowej Inspekcji Pracy niezbędne jest zwiększenie środków finansowych wspierających jej działalność oraz rozszerzenie uprawnień tej instytucji. Żeby móc mówić o skuteczności działań jakiejkolwiek instytucji kontrolnej, muszą być spełnione podstawowe warunki, także muszą nastąpić odpowiednie zmiany w zarządzaniu kadrami i wyeliminowanie patologii, których dopuszczają się często sami okręgowi inspektorzy pracy. Oceniając pozytywnie działalność Państwowej Inspekcji Pracy w 2015 r., chciałabym podziękować inspektorom pracy za efekty ich pracy, jak również wyrazić nadzieję, że stanowione z należytą starannością prawo umożliwi skuteczniejszą działalność inspekcji i lepszą ochronę uprawnień pracowniczych. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Komisje: do Spraw Kontroli Państwowej oraz Polityki Społecznej i Rodziny po rozpatrzeniu sprawozdania z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2015 r. wraz ze stanowiskiem Rady Ochrony Pracy, które to rozpatrzenie miało miejsce na posiedzeniu w dniu 5 września 2016 r., wznoszą o to, aby Wysoki Sejm przyjął sprawozdanie z druku nr 707. Dziękuję.