Mówca: Ryszard Terlecki
Data: 2017-07-20 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie przedstawicielu, proszę nie obrażać posłów. Bardzo proszę. (Poseł Urszula Augustyn: Panie marszałku, poseł pana obraża...) Bardzo proszę, bo będę zmuszony przerwać. Przedstawiciel Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej Wincenty Sławomir Broniarz: Panie Marszałku! Szanowna Wysoka Izbo! To, co dzieje się wokół debaty o referendum, to, co dzieje się chociażby od wczorajszego posiedzenia Komisji Ustawodawczej (Oklaski), pokazuje, że niestety większość rządząca boi się po prostu tego referendum. Przypomnę, że 9 stycznia 2017 r. pan prezydent podpisał ustawę, 30 stycznia zawiązany został komitet referendalny, a 20 kwietnia, jak pani poseł sprawozdawca Komisji Ustawodawczej stwierdziła, złożono ponad 910 tys. podpisów do pana marszałka Kuchcińskiego, który wówczas zadeklarował, że dołoży wszelkich starań, żeby niezwłocznie, w możliwie najkrótszym terminie, rozpocząć procedowanie nad tym dokumentem. (Poseł Artur Dunin: Jak zwykle kłamał.) Otóż okazało się, że to trwało ponad 3 miesiące. Głosy policzone były w ciągu 2 tygodni i nic nie stało na przeszkodzie, powtórzę, nic nie stało na przeszkodzie, aby można było rozpocząć debatę o referendum. Rozpoczęła się natomiast gra na zwłokę. Nie bardzo wiadomo było, dlaczego tak się dzieje. Dzisiaj wiemy, że państwo dokładacie wszelkich starań, a w wystąpieniach niektórych posłów to widać bardzo dobitnie, żeby ośmieszyć ideę referendum, żeby pokazać jej absurdalność, żeby udowodnić, że wszystko zostało już zrealizowane i sama myśl referendalna, sama czynność referendalna jest po prostu zbędna, niepotrzebna i wprowadzi tylko i wyłącznie chaos. (Poseł Zbigniew Dolata: To prawda.) Nic bardziej błędnego. Większego chaosu, aniżeli wynika z założeń reformy, która dopiero rozpoczyna swoje działanie od 1 września 2017 r., większego chaosu nikt nie jest w stanie wprowadzić. Nawet referendum, które byłoby zrobione wiosną 2018 r., będzie niczym w porównaniu z tym, co czeka nas w momencie rozpoczęcia tej nikomu niepotrzebnej, pełnej chaosu działalności wynikającej z założeń, których realizatorką jest pani minister Anna Zalewska. Państwo robicie wszystko, żeby udowodnić, że opinia publiczna... że mylono się, dokonując tego ogromnego wysiłku i zbierając ponad 910 tys. podpisów. Próbujecie pokazać, w głosach pana posła Piontkowskiego to widać bardzo wyraźnie, że to jacyś aparatczycy, jacyś urzędnicy związkowi, partyjni. Byłbym szczerze zadowolony, gdyby Związek Nauczycielstwa Polskiego liczył 900 tys. członków, ale bez wątpienia to był ogromny wysiłek rodziców. W mroźne dni lutowe, kiedy długopisy zamarzały na rynku katowickim, rodzice zbierali te podpisy, panie pośle, i próba zdezawuowania ich ogromnego wysiłku wydaje się, że zostanie także przez nich we właściwy sposób oceniona przy kolejnych czynnościach wyborczych. Ale po co to wszystko państwo robicie? Po to, żeby kalendarz był przeciw samej reformie, żeby pokazać, że już jest za późno. Samorządy mówią bardzo wyraźnie: nie zaistniały jeszcze żadne fakty, które by mogły powodować, że nie jesteśmy w stanie tego cofnąć. Nie zaistniały żadne fakty, ani formalne, ani prawne, których nie da się wycofać. Nawet wypowiedzenia, które otrzymało ponad 10 tys. nauczycieli mocą decyzji dyrektora szkoły, jesteśmy w stanie wycofać, bo Wysoka Izba ma ku temu stosowne instrumenty, żeby takie regulacje prawne przyjąć. Ponad 20 tys. osób, które będą pracowały w niepełnym wymiarze czasu pracy, to są te osoby, które czekają na wycofanie tego projektu, po to żeby można było mówić o tym, że mamy pełen etat zatrudnieniowy. Na razie zrobiliście państwo z tego referendum rodzaj karykatury. A przecież w kampanii obiecywaliście, że to referenda będą sposobem, instrumentem pozyskiwania wiedzy o rzeczywistych oczekiwaniach suwerena. Dzisiaj nagle okazuje się, że idąc do Wysokiej Izby, przechodzę przez kordon policji i bramki. Mam wrażenie, że strzeżecie tego suwerena. Tylko przed kim? Przed własnymi błędnymi decyzjami. (Oklaski) Chcę także zwrócić uwagę na to, że ta rzeczywistość, która towarzyszy tej debacie referendalnej od kilku miesięcy, przerosła wasze oczekiwania. Nie spodziewaliście się państwo tego, że uda nam się w ciągu dwóch miesięcy zgromadzić ponad 900 tys. podpisów, że uda nam się poruszyć opinię publiczną, przekonać ją do tego, że szkoła wymaga zmian, ale że szkoła wymaga naprawdę wnikliwego przyjrzenia się temu, co ona niesie, jakie wartości przynosi i jakie efekty są oczekiwane przez społeczeństwo od nauczycieli, ale także uczniów, od całego systemu edukacji. Jednak to przerosło wasze oczekiwania. Dzisiaj możemy śmiało powiedzieć, że jeżeli chodzi o deklaracje składane wtedy, kiedy startowaliśmy, że wszyscy są zwolennikami reformy, że wszyscy są za likwidacją gimnazjów, to dzisiaj nawet statystyka przemawia przeciwko wam. (Poseł Zbigniew Dolata: Większość za.) Bo reforma jest zła. Bo reforma jest niepotrzebna. Bo reforma nie dotyka tych obszarów, w których zmian w szkole oczekujemy. Bo ta reforma jest próbą... (Poseł Zbigniew Dolata: Sam pan chciał likwidacji gimnazjów.) Tak, panie pośle, i mam odwagę powiedzieć, cytując pana ministra Handke, że rzeczą tragiczną... (Poseł Andrzej Melak: Byliście przecież za.) ...jest tkwienie w błędzie. Człowiek ma prawo się mylić... (Poseł Zbigniew Dolata: Pomylił się. Teraz też się pan myli.) ...errare humanum est, ale problem polega na tym... Panie pośle, proszę nie przeszkadzać. (Poseł Urszula Augustyn: Niech się pan melisy napije.) Przedstawiciel Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej Wincenty Sławomir Broniarz: ...że głupotą, cytuję Handkego, jest tkwienie w tym błędzie. Niech pan przedstawiciel skończy spokojnie... Przedstawiciel Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej Wincenty Sławomir Broniarz: Chcę także zwrócić uwagę na to, że reforma uderza w polską edukację, uderza w polskiego ucznia. Nauczyciele w taki czy inny sposób sobie z tym wszystkim poradzą, bo to jest grupa bardzo ambitna, mobilna, umiejąca się uczyć, umiejąca wykorzystywać predyspozycje, które posiada. Jednak największym beneficjentem, negatywnym beneficjentem, tych zmian będzie przede wszystkim polskie dziecko, polski uczeń. To jest reforma silnie nacechowana elementami ideologicznymi. Pani minister chwali się tym, że ma sukcesy w zakresie szkolnictwa zawodowego. Być może te sukcesy polegają na tym, że jak grzyby po deszczu powstają firmy malujące szyldy, robiące pieczątki i zajmujące się tego rodzaju działalnością gospodarczą, do której specjalne wykształcenie ani umiejętności nie są potrzebne. Natomiast w zakresie zmian w szkolnictwie zawodowym poza likwidacją niektórych zawodów nie zachodzą żadne inne przesłanki. Wystarczy popatrzeć na statystykę co do dzieci, które rzekomo idą do tych szkół branżowych. Zwracamy także uwagę na rzecz następującą. Próbowaliśmy w ciągu tej debaty referendalnej, także na wczorajszym posiedzeniu komisji, apelując o maksymalne przyśpieszenie tego wówczas, kiedy było to jeszcze możliwe, bo przecież mogliśmy to zrobić jeszcze w trakcie roku szkolnego, nawoływać do tego, żeby rzeczywiście dyskusja miała charakter merytoryczny, a nie ideologiczny, nie partyjny, nie taki emocjonalny, jaki narzucało Ministerstwo Edukacji Narodowej. I co się okazało? Kiedy dyskutujemy o meritum, to okazuje się, że król jest nagi, że za państwem nie stoi nikt, nie stoi żaden potencjał intelektualny, żadne środowisko, żadne ugrupowanie - i tutaj korzystam z tych kwantyfikatorów, które przez pana posła Piontkowskiego są używane, że wszyscy - nie stoi nikt, kto by was popierał, żadne środowisko naukowe, żadne zgromadzenie środowiskowe odwołujące się do poszczególnych umiejętności, kompetencji, predyspozycji i sfer nauki nie popiera was. Pani minister powołała się na 27 chyba z 34 rektorów szkół, z reguły chyba niepublicznych. Biorąc pod uwagę to, że mamy szkół wyższych ponad 400, rzeczywiście współczynnik poparcia jest tutaj kolosalny. 27 rektorów szkół, które bazują na tych, którzy nie będą w stanie dostać się do dobrych, państwowych uczelni wyższych i będą zasilali niepubliczne uczelnie prywatne, jest niejako zwolennikami tej reformy, bo nikt inny. I zwrócę uwagę na to, że żaden z ekspertów państwa nie poparł. A więc założenia tej reformy wynikają albo z państwa ideologicznych, politycznych przesłanek, albo z własnego życiowego doświadczenia, które absolutnie korzeniami sięga PRL-u. Cała ta metodologia, doświadczenie, idea wynikająca z faktu, że będzie jeden rząd - jedna partia, która kieruje, a rząd rządzi - że będziemy mieli do czynienia z określonym kanonem lektur, cech, umiejętności, predyspozycji wypływających z dyspozycyjności partyjnej, jak było w latach PRL-u, to jest to, co was cechuje. Bo tutaj macie doświadczenie, tu wiecie, na czym się opierać. Powtórzę, żadna wartość intelektualna za tą reformą się nie kryje. Dziwne, że nawet Komitet Nauk Pedagogicznych był temu przeciwny. Dziwne, że środowiska, na które można było liczyć, że zechcą państwa poprzeć ze względu na pewien układ polityczny, również w tej materii wypowiedziały się przeciwko. Pytanie dotyczące tego, co robił związek, bo takowe pytanie się pojawiało, jest pytaniem niezmiernie ważnym i tu, w tej Wysokiej Izbie, odpowiedź musi paść. Związek Nauczycielstwa Polskiego w momencie, kiedy pan prezydent podpisał tę inicjatywę, wiedział, że pozostaje nam tylko i wyłącznie kwestia referendalna. Bo czym innym byłoby działanie, które moglibyśmy podjąć 27 czerwca 2016 r., jak nie tylko i wyłącznie dyskusją o gimnazjach. Tu, w tej Izbie, założenia reformy pani minister przedstawiła na przełomie listopada i grudnia. Wówczas poznaliśmy całe spektrum zmian, które za tą reformą, jeżeli to jest właściwe określenie, się kryje. I wówczas podjęliśmy działania zmierzające do tego, żeby w debacie parlamentarnej, w rozmowie z panem prezydentem, w debacie publicznej przekonać, że szkoła potrzebuje zmian, powtórzę to po raz drugi, ale nie takich. I wówczas, bazując również na własnym doświadczeniu, a także na własnych błędach, które popełnialiśmy, podstawowych, w pierwszych latach funkcjonowania gimnazjów, potrafiliśmy uznać, że zbudowany został system oświaty oparty na ogromnym wysiłku tysięcy nauczycieli gimnazjalnych, system oświaty bazujący na bardzo dużym zaangażowaniu samorządów terytorialnych, na ogromnych wydatkach tych samorządów i że tego systemu nie wolno nam zniszczyć. To jest coś, co spowodowało, że pani minister jeździ na szczyty nauczycielskie i może chwalić się naszymi osiągnięciami - naszymi, nie swoimi - chwalić się może sukcesami polskiego ucznia, polskiego studenta, polskiego nauczyciela. Rodzi się więc pytanie, dlaczego chcemy to niszczyć. To jest coś, co wiąże się także (Oklaski) z oceną polskiego systemu oświaty przez państwa z nami sąsiadujące, które się na nas wzorują. Nie Brazylia, pani minister, nie Brazylia, która zmierza w kierunku absolutnej degrengolady i ukrócenia wydatków na oświatę, ale właśnie państwa sąsiednie. Minister Ukrainy, minister edukacji Ukrainy pisała doktorat na temat naszego systemu oświaty i teraz ze zdziwieniem stwierdza, że my to niszczymy. Wszyscy sąsiedzi nam tego zazdroszczą, a my to chcemy rozwalić. Rodzi się więc pytanie: dlaczego? Dlaczego nie chcemy zapytać narodu, nawet 17 września? Wczorajsze posiedzenie komisji wyraźnie pokazało, że pan przewodniczący Ast przyszedł po to, żeby je odbyć, bo nawet nie był w stanie skorelować pewnych czynności wynikających z ustawy referendalnej z tym kalendarzem, o którym mówimy w kontekście naszej reformy. Więc jeszcze raz, zanim przystąpię do odpowiedzi, apeluję o to, abyśmy to rozważyli i dali szansę suwerenowi. Jeżeli jest tak, że tyle tysięcy czy tyle procent obywateli popiera tę reformę, to dlaczego nie oddać im głosu? Dlaczego nie zaufać, że oni mają rację? A chcemy, aby Wysoka Izba jeszcze w dniu dzisiejszym podjęła taką decyzję, abyśmy ten element karykaturalny, który na wczorajszym posiedzeniu komisji się jawił, umieli przekuć w sukces nas wszystkich, żeby pokazać, że mamy odwagę pytać ludzi. Mamy świadomość, że możemy to referendum przegrać, ale mamy także świadomość tego, że obywatele zdecydują w tej materii sami, tak jak im kiedyś mówiliśmy, deklarowaliśmy, tak jak większość rządząca im to obiecywała. Padło bardzo wiele pytań dotyczących owej reformy. I zwrócę uwagę na rzecz następującą. Pani minister mówi, że ma 5, 7, 10, 12 tys. nowych miejsc pracy. Postaraliśmy się szybko zweryfikować to w kuratoriach oświaty i można uznać, że to jest jakiś dziwoląg statystyczny, bo owszem, jest 180 godzin w danym województwie dla nauczycieli matematyki, ale te 180 godzin nie przekłada się na 10 etatów, bo te 180 godzin jest rozczłonkowanych na kilkadziesiąt powiatów i gmin. Potencjalny nauczyciel może to zagospodarować w ramach nie jednej szkoły, ale kilkunastu, kilkudziesięciu. Rekordzista, informatyk, otrzymał propozycję 1 godziny pracy w jednej szkole, czyli musiałby na swój etat pracować w 18 szkołach. Ponad 10 tys. nauczycieli zostało z końcem bieżącego roku szkolnego, chociaż rok szkolny kończy się de facto 31 sierpnia, zwolnionych, otrzymało rozwiązanie stosunku pracy bądź wygaszono z nimi ten stosunek pracy. Ponad 22 tys. osób, moich koleżanek i kolegów nauczycieli, będzie pracowało w niepełnym wymiarze czasu pracy. Co to oznacza dla młodego nauczyciela? Co to oznacza dla osoby, która ma wynagrodzenie na poziomie 2300 zł brutto? Oznacza to dokładnie tyle, że jeżeli będzie pracować nawet na pół etatu, to dostanie na rękę 800-900 zł, a kredyty, zobowiązania, wydatki związane z utrzymaniem rodziny pozostają. To jest ten element oszukańczy, który pojawia się w przekazie Ministerstwa Edukacji Narodowej, który pokazuje, że nie macie państwo odwagi przyznać się do tego, że konsekwencją reformy musiały być zwolnienia, o czym od samego początku mówiliśmy, bo byłoby to czymś niezrozumiałym, swoistym wkładem Polski w ekonomię światową, gdyby okazało się, że mimo zlikwidowania 7,5 tys. zakładów pracy, nikt by tej pracy nie stracił. Zwracamy uwagę także na to, że opowieści, iż mamy gotową podstawę programową, że mamy gotowe podręczniki, to są tylko i wyłącznie opowieści pani minister edukacji narodowej. Zastanawiam się, jak premier rządu, kierownik tego zakładu pracy, może dawać wiarę tego rodzaju zapewnieniom, w sytuacji gdy wystarczy otworzyć Internet, wystarczy otworzyć jakiekolwiek medium zewnętrzne, z wyjątkiem ˝Gazety Polskiej˝, żeby przeczytać, że jest całkowicie inaczej. Tu nie chodzi o to, żeby wygrać interes Związku Nauczycielstwa Polskiego. Tu nie chodzi o to, żeby udowodnić, że minister edukacji narodowej się myli. Tu chodzi o to, abyśmy nie położyli na stosie tej nieudanej reformy losu tysięcy, milionów polskich uczniów, bo to oni za to zapłacą. My dorośli jakoś sobie poradzimy, my dorośli w taki czy inny sposób potrafimy się w tej rzeczywistości odnaleźć. Ale co ma zrobić dziecko, które z nadzieją wierzyło w to, że w momencie kiedy skończy 6 klasę, pójdzie do gimnazjum? Nawet w tym samym budynku, ale to gimnazjum było dla niego szansą na lepszy start, start w to dorosłe życie, zyskanie nowych nauczycieli, nowego środowiska, zupełnie innego odruchu psychologicznego związanego ze zmianą szkoły w tym przypadku. I nagle okazuje się, że mądrzejsi dorośli zdecydowali inaczej. Chcę zwrócić uwagę na to, że to jest właśnie bawienie się losem polskich uczniów. Pan poseł Piontkowski zarzuca nam, że to aktywiści partyjni zbierali podpisy. Panie pośle, ja się urodziłem w 1958 r., więc marzec 1968 r. znam tylko i wyłącznie z historii, ale jako żywo przypomniał mi się, gdy słuchałem pana wystąpienia, Władysław Gomułka, który mówił o marcowych Żydach i o tych wystąpieniach marcowych. I tembr głosu, i stylistyka, i opowieści o tym... (Poseł Dariusz Piontkowski: Marcowe Żydy?) ...że to jacyś tam partyjni aktywiści czynią to zło, jako żywo mi się to przypomina. Pyta pan... (Poseł Dariusz Piontkowski: Zaprzecza pan?) ...wszyscy członkowie związku... (Głos z sali: Panie pośle...) Jeszcze raz, bo nie słyszę pana. (Poseł Dariusz Piontkowski: Zaprzecza pan, że aktywiści zbierali podpisy?) Ale proszę, panie przedstawicielu... Przedstawiciel Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej Wincenty Sławomir Broniarz: Panie pośle, wszyscy członkowie związku... Proszę nie dyskutować z posłami na sali i kończyć, zmierzać do końca swojego wystąpienia, które pan powtarza po raz kolejny. Przedstawiciel Komitetu Inicjatywy Ustawodawczej Wincenty Sławomir Broniarz: ...wszyscy członkowie związku... (Poseł Rafał Grupiński: Proszę uspokoić posła.) ...zbierali te podpisy, było ich ponad 500 tys., natomiast pozostałe 400 tys. zebrali obywatele, zwykli obywatele tego kraju. (Oklaski) Jest to ich ogromną zasługą. Ale pan mówi, że to pytanie jest złe, że pytanie jest niefortunne, nietrafione itd. To dlaczego pan podczas tej pierwszej debaty głosował za przekazaniem tego wniosku do dalszej debaty w komisji? Należało przyjść i powiedzieć: to pytanie jest złe, głupie, nietrafione, niekonstytucyjne. Aczkolwiek byłby pan w tym czasie odosobniony. (Poseł Zbigniew Dolata: Mówiliśmy o tym.) Wszyscy... (Głos z sali: Panie pośle...) ...wszyscy uznali, że to pytanie jest pytaniem adekwatnym do zaistniałej (Gwar na sali, dzwonek) sytuacji, bo to nie jest pytanie o gimnazja. To pytanie o całość złożoności tej reformy. Obawiamy się tego, że wprowadzenie tych zmian, o których samo założenie reformy mówi, niestety w całym ciągu logicznych zdarzeń będzie się odbywało kosztem szkoły, kosztem samorządów. I na pytanie dotyczące tego, jak samorządy są do tego przygotowane, mogę śmiało odpowiedzieć, że nie ma środków na ten cel. Pani minister najpierw w swoich wypowiedziach, wystąpieniach mówiła: reforma będzie bezkosztowa. Potem nagle okazało się, że w tych kosztach reformy pojawiają się twarde zobowiązania, twarde oczekiwania i zaczęły te pieniądze powoli, powoli rosnąć, tyle tylko że mamy stałą kwotę ok. 910 mln, która ma wystarczyć na wszystko. W zależności od tego, o co pytamy, czy pytamy o zwolnionych nauczycieli i odprawy, czy pytamy o wsparcie samorządów, czy pytamy o przyjazd dzieci z zagranicy, czy pytamy o inne wydatki, stale ta sama kwota pieniędzy w tym obszarze się pojawia. A 10 tys. nauczycieli zostało zwolnionych z pracy. Im należne są także odprawy. Nie ma żadnego pomysłu na jakiekolwiek działania osłonowe w tym zakresie. Natomiast samorządy, Związek Powiatów Polskich, mówią: 2 mld zł. 2 mld zł wydadzą samorządy w pierwszych 2 latach na realizację reformy. To są te pieniądze, które można przeznaczyć na inne, zupełnie inne cele, choćby związane z tą edukacją. Od przyszłego roku, od listopada, ma być Internet szerokopasmowy w szkołach, do których to czynności, działań i zadań większość nauczycieli niestety nie jest przygotowana - nie z własnej winy, nie, bo my się chcemy uczyć, tyle tylko że robi się to absolutnie w sposób partyzancki, w sposób, który nie przystaje do oczekiwań, do rzeczywistości, do tego, z czym się mamy zmierzyć w kontekście tego Internetu. Ale próbujemy... (Wypowiedź poza mikrofonem) ...próbujemy pokazać, że odbywają się szkolenia, odbywają się konsultacje, odbywają się debaty. Nic bardziej błędnego. Nie uda się nauczyć programowania, w sytuacji gdy mamy do czynienia z małą liczbą godzin na to przeznaczonych i z takim chaosem, który się w tej sytuacji pojawia... (Poseł Zbigniew Dolata: Nauczyciele są zdolni.) ...i to pokazały... (Poseł Urszula Augustyn: Niech pan nie przeszkadza wreszcie. Nie przeszkadzaj człowieku.) ...także te debaty organizowane w 16 województwach przez Radio TOK FM. Zwracamy także uwagę na to, że to, o czym pani minister mówi, że są gotowe podręczniki, że są gotowe programy, jest tylko i wyłącznie jej... (Poseł Krystyna Szumilas: O podatku paliwowym może pan poseł mówić.) ...jakby gołym stwierdzeniem, niepopartym żadną twardą liczbą. Wydawcy nas informują, pełni zaniepokojenia, że wydali masę pieniędzy na przygotowanie podręczników i nagle okazuje się, że to są pieniądze wyrzucone w błoto, ale z drugiej strony ta reforma wymusza tego rodzaju działania, które są zbędne z formalnego punktu widzenia. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Na ten temat można by mówić bardzo, bardzo długo. Problem tylko polega na tym, że dzisiaj Wysoka Izba musi zadecydować, czy, po pierwsze, jesteśmy w stanie jako osoby dorosłe, odpowiedzialne, z małymi wyjątkami, przyznać się do popełnionego błędu i umieć się z tego błędu wycofać, i powiedzieć, że rzeczywiście należy, jeżeli oświata wymaga zmian, zacząć to od początku, od edukacji przedszkolnej, od I klasy i przeprowadzić to w całym ciągu logicznych zdarzeń do ostatniej klasy - i do tego my jesteśmy gotowi - czy też będziemy próbowali dokonywać zmian od środka, po to żeby zrealizować założenie ideowe. Tylko pan Marian Piłka miał publicznie odwagę powiedzieć, że rzeczywistym celem tej reformy nie jest jakakolwiek kwestia gimnazjalna, tylko jest potrzeba wychowania nowego człowieka, nowego obywatela. Takiego, który będzie mierny, bierny, ale wierny. Takiego, który będzie wychowany na kanonie lektur XIX-XX-wiecznych, których to lektur nie będzie chciał czytać. Takiego, który będzie absolutnie podporządkowany dyspozycyjności i dyrektywności, po to żeby przestać umieć myśleć samodzielnie. Reasumując, mam wrażenie, i pełne oczekiwanie, wyrażone także w imieniu 900 tys. tych, którzy się podpisali, że Wysoka Izba podzieli te nasze nadzieje, że będzie miała odwagę poddać się woli suwerena, woli narodu i zdecydować o tym, aby 17 września referendum się odbyło. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)