Mówca: Sprawozdawca Witold Pahl
Data: 2014-02-20 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka pragnę przedstawić sprawozdanie o projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Celem projektu jest zwiększenie poziomu bezpieczeństwa, ochrony dzieci, małoletnich osób, które są szczególnie narażone na niegodziwe traktowanie, wykorzystanie w celach seksualnych. Celem projektu jest również podniesienie poziomu skuteczności zwalczania przestępstw związanych z pornografią dziecięcą. Tak więc chodzi o sferę, która jest przedmiotem prac parlamentu już od wielu lat, ale szczególnie od roku 2008, kiedy zostały wprowadzone pierwsze przepisy mające na celu podniesienie efektywności zwalczania cyberprzestępczości. Tak więc rządowy projekt ustawy ma na celu nie tylko implementację dyrektywy Parlamentu Europejskiego w tej sferze, jest nie tylko próbą - w przekonaniu komisji na pewno udaną - korelacji rozwiązań konwencji Rady Europy w tej materii z polskimi regulacjami, ale również zmierza w kierunku uporządkowania systematyki prawa karnego w tym zakresie. Należy zwrócić uwagę na to, że obowiązkiem ustawodawcy, jeśli chodzi o kreowanie polityki karnej, jest przede wszystkim bardzo szybka reakcja na pojawiające się w otoczeniu społecznym zjawiska patologiczne. Rzeczywiście, wprowadzenie tych rozwiązań w roku 2008 spowodowało znaczący spadek liczby przestępstw w pierwszym okresie ich obowiązywania. Widać to w załączonej do projektu ustawy dokumentacji. Według niej ta liczba znacząco spadła w 2009 r. i 2010 r., jednak już w roku 2010 za przestępstwa dotyczące wolności seksualnej i obyczajności skazano ok. 2000 osób, a pokrzywdzonych małoletnich jest ok. 10 tys. Widać bardzo wyraźnie, że ingerencja ustawodawcy była tutaj konieczna. Można te działania realizować, posługując się różnymi instrumentami. Takie instrumenty oczywiście wynikają z dyrektywy i z postanowień konwencyjnych. Jest to, tak jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny, uprawnienie ustawodawcy do określania przede wszystkim surowości przepisów, mówiąc potocznie, ale to jest również obowiązek takiej reakcji, która spowoduje, iż ustawodawca dokona dodatkowej typizacji przestępstw. Chodzi o takie przestępstwa, które wcześniej, również w praktyce sądowej, nie były w sposób czytelny rozróżniane, a co za tym idzie, sankcje orzekane za przestępstwa, które różniły się, jeśli chodzi o znamiona, o skutek, jeśli chodzi o psychikę małoletnich dzieci, o to spustoszenie, w odbiorze społecznym tego rodzaju czynów, system był niedoskonały i w odczuciu społecznym brakowało akceptacji dla stosowania tego systemu, a więc zawierał w sobie postulat mówiący o konieczności zmiany przepisów. Warto w związku z tym jednoznacznie wskazać na szereg zmian, które zostaną wprowadzone do polskiego porządku prawnego, jeśli Wysoka Izba uchwali te przepisy. W pierwszej kolejności chciałbym jednak zwrócić uwagę na kwestię, która była przedmiotem dosyć szerokiej dyskusji na posiedzeniu podkomisji i komisji, to jest na kwestię wyjaśnienia powodu, dla którego komisja nie zdecydowała się na wprowadzenie nowego rodzajowo chronionego dobra, jakim w założeniu miał być wyalienowany czy też wydzielony z szeroko pojętej ochrony obyczajności rozwój psychoseksualny dziecka. Komisja zapoznała się z szeregiem opinii w tej sprawie. Nie ulega wątpliwości, zdaniem komisji, że w ramach pojęcia obyczajności ta sfera, niezwykle ważna, na którą rząd zwraca uwagę i która jest jedną z kierunkowych dyrektyw tychże prac legislacyjnych, jest już wystarczająco przez ustawodawcę określona. Dlatego też wprowadzenie pojęcia rozwoju psychoseksualnego małoletnich, które nie występuje w języku prawnym - chociaż nic nie stoi na przeszkodzie, aby wprowadzać nieznane dotychczas prawodawcy rozwiązania - i które, zdaniem komisji, jest pojęciem, jest zwrotem z zakresu psychologii i ma treść szeroką i nieostrą, może spowodować szereg implikacji w trakcie postępowania prokuratorskiego czy sądowego. Istniałaby duża trudność wskazania tych znamion czynów w odniesieniu do określonych stanów faktycznych, które powodują, że istnieje możliwość bardzo jasnego, niebudzącego wątpliwości wyprowadzenia tego dobra chronionego jako dobra, które stanowiłoby chronione dobro, a co za tym idzie, w oparciu o takie stwierdzenie można byłoby dokonać penalizacji czynów. Tak więc byłyby to też problemy, które powodowałyby wątpliwości związane z konstrukcją przestępstwa podobnego w art. 115 § 3, z konsekwencją - to jest kwestia określenia czynu podobnego, recydywy. W związku z tym, absolutnie potwierdzając intencję, jaka była, jaka jest przedmiotem wystąpienia wnioskodawcy, trzeba bardzo wyraźnie podkreślić, że komisja ma pełną świadomość, iż jeśli chodzi o tego rodzaju część, sferę obyczajowości, która również zawiera w sobie elementy bardzo szeroko pojętego, ale niedookreślonego rozwoju psychoseksualnego, przy braku wzorca, przy braku możliwości odpowiedzenia na pytanie, jak różnicować rozwój psychoseksualny w odniesieniu do osób małoletnich, które są zdemoralizowane, tutaj również dochodziłoby do trudności interpretacyjnych i ta kwestia stanowiłaby z pewnością przedmiot bardzo skomplikowanych, niejasnych również dla stron postępowania, rozwiązań sądowych. Stąd dla uniknięcia tego rodzaju wątpliwości, kierując się zasadą dookreśloności prawa, jasności przepisów prawa, precyzji prawa, uznaliśmy, że to zaproponowane pojęcie mieści się w pojęciu dobra chronionego, jakim jest ochrona obyczajności. Legło to u podstaw decyzji komisji, aby nie wprowadzać dodatkowej kaskadowości, jeśli chodzi o zakres tych chronionych dóbr. Konsekwencją tego było oczywiście pozostawienie aktualnie obowiązującej treści rozdziału XXV Kodeksu karnego i brak uzasadnionej potrzeby wprowadzania tego pojęcia do innych zaproponowanych przepisów. Stąd przyjęte sprawozdanie różni się zakresowo od pierwotnego przedłożenia. Kolejna wątpliwość, tu już przechodzę do wskazania konkretnych rozwiązań, wiązała się z kwestią przedawnienia karalności. To bardzo poważny problem, który także wymaga oparcia się na pewnej aksjologii leżącej u podstaw decyzji racjonalnego ustawodawcy, bo te dwa pojęcia korespondują ze sobą. Komisja miała tutaj pewien dylemat w związku z tym, że były propozycje mówiące o 10-letnim okresie przedawnienia po ukończeniu 18. roku życia przez osobę pokrzywdzoną tym przestępstwem określonym w art. 189a § 1 i w rozdziale XXV. Dzisiaj obowiązujący okres 5 lat jest oczywiście okresem zbyt krótkim, dlatego że uniemożliwia często ofiarom, które są zależne od sprawców tych przestępstw, niczym nieskrępowane wystąpienie do organów ścigania z wnioskiem o ściganie. Zależność ekonomiczna, często emocjonalna wynikająca z faktu wspólnego zamieszkania mogła w sposób, wydaje się, znaczący wpływać na brak inicjatywy ze strony osób pokrzywdzonych, jeśli chodzi o wystąpienie z wnioskiem o ściganie. Okres 10-letni wydawał się rozwiązaniem właściwym, niemniej doszliśmy do wniosku - biorąc pod uwagę tzw. syndrom włoski, takie ukute socjologiczne pojęcie, a więc fakt, iż dzisiaj dzieci czy też osoby bliskie, jeśli chodzi o stosunek pokrewieństwa, przebywają wspólnie z osobami, które są sprawcami, dłużej - uznaliśmy, że okres na złożenie wniosku czy zgłoszenie, a więc też okres przedawnienia karalności dla takiej osoby, powinien się wiązać z ukończeniem 30. roku życia. Zdajemy sobie sprawę, że odchodzimy od pewnej systematyki, jaka funkcjonuje w Kodeksie karnym, ale wydaje się, że podstawą nie powinno być przywiązanie do liczb, a przede wszystkim bardzo czytelne odczytywanie zjawisk socjologicznych, które występują obecnie, tym bardziej że w innych porządkach prawnych ten okres bywa znacznie dłuższy, jeśli chodzi o możliwość ścigania. Natomiast tym wyznacznikiem limitującym była przede wszystkim funkcjonalność, a więc możliwość skutecznego przeprowadzenia przez sąd czy przez organy ścigania postępowania dowodowego w rozsądnym czasie, czyli w czasie umożliwiającym świadkom bądź sprawcom, podejrzanym bądź pokrzywdzonym rzetelne odtworzenie wydarzeń, które wiążą się ze zdarzeniem będącym podstawą do wszczęcia postępowania. Im później to będzie złożone, tym trudniej będzie ustalić stan faktyczny w sprawie. A więc to wypośrodkowanie wypełnia jakby te dwa rygory, dwie wartości. Drugi temat, który też wynika z dyrektywy, ale jest związany z polskim zjawiskiem tzw. galerianek. Do tej pory w oparciu o przepisy art. 199 § 3 Kodeksu karnego karane było doprowadzenie do poddania się czynnościom seksualnym tylko i wyłącznie w sytuacji, kiedy to sprawca inicjował to zdarzenie. Dzisiaj, uwzględniając również treść dyrektywy, ale przede wszystkim biorąc pod uwagę występujące w naszym otoczeniu zjawiska patologiczne, każda osoba mająca świadomość, że dojdzie do czynności seksualnej z osobą małoletnią, również z inicjatywy takiej osoby, będzie podlegała karze pozbawienia wolności do lat 5. Kolejna bardzo istotna zmiana to przede wszystkim wprowadzenie nowego określenia osoby małoletniej w rozumieniu zdecydowanej większości przepisów, które uległy modyfikacji, zmianie lub które zostały dodane w rozdziale XXV. Dotyczy to podwyższenia wieku w odniesieniu do osoby uznawanej za małoletnią. A więc uznajemy, iż osobą małoletnią jest osoba, która nie ukończyła lat 18. W poszczególnych jednostkach redakcyjnych, tak jak to ma miejsce w art. 200 § 3: prezentacja treści pornograficznych, rozpowszechnianie, umożliwienie zapoznania się z tymi treściami, również sankcja ulega podwyższeniu z lat 2 do lat 3. Co do typizacji w § 4 - sądy również miały z tym często problemy - to jeżeli te czynności, te zdarzenia będą miały na celu zaspokojenie seksualne nie tylko sprawcy, ale także innej osoby, poszerzamy zakres podmiotowy i przedmiotowy odpowiedzialności, jeśli to będzie dotyczyło pomocnictwa w stosunku do osoby małoletniej poniżej lat 15. A więc tutaj dokonujemy w dalszym ciągu tej zmiany, ale ona poprzez typizację, poprzez wprowadzenie jeszcze kontratypów będzie bardzo wyraźnie wskazywała, iż ustawodawca w tym zakresie rozróżnia czyny popełnione przez osoby, które nie ukończyły lat 15, które powinny być karane w sposób szczególnie surowy z uwagi na tzw. element wieku przyzwolenia. Kolejny problem, jaki funkcjonował w otoczeniu, to jest pojawiająca się dosyć nachalna reklama czy też promocja działalności polegającej na rozpowszechnianiu treści pornograficznych. Ta część życia społecznego nie podlegała do tej pory penalizacji. Rzeczywiście mamy tutaj do czynienia z pewną luką w przepisach, stąd wprowadzenie tego przepisu w sposób skuteczny powinno wyeliminować tego rodzaju patologie z obiegu publicznego. Oczywiście odnosi się to do małoletnich poniżej lat 15. Podwyższenie odpowiedzialności dotyczy art. 202 § 1. Państwo doskonale znacie jego treść ze sprawozdania, ale oczywiście to też jest dowód na to, iż polityka karna w zakresie ochrony, jeśli chodzi o wolność seksualną, obyczajność, powinna być zdecydowanie surowsza z uwagi na odnotowany przez Komendę Główną Policji wzrost przestępstw w tym zakresie. W przypadku prezentacji twardej pornografii odpowiedzialność podlega zdecydowanemu podwyższeniu z poprzednio obowiązujących: od 6 miesięcy do lat 8, do obecnie proponowanych: od lat 2 do lat 12. A więc rzeczywiście w tym zakresie wydaje się, że dzięki tym przepisom, biorąc pod uwagę proponowane już wstępnie założenia do ogólnej części Kodeksu karnego, sądy, uwzględniając oczywiście zasady swobody orzekania sądów, będą orzekały surowe kary, które zdaniem komisji oraz projektodawcy powinny skutecznie wyeliminować tę chyba najbardziej odrażającą w tej sferze obyczajności część życia społecznego. Wprowadzana jest tu zupełna nowość - utrwalanie treści pornograficznych z udziałem małoletniego. Z pewnością wprowadzanie tutaj jakiejś typizacji, dzielenie czy wprowadzenie kontratypów stworzyłoby sądom duży problem. Dlatego rzeczywiście możliwość nagrywania stosunków seksualnych odbywających się pomiędzy osobami, które nie ukończyły 18. roku życia, z punktu widzenia obowiązujących i proponowanych przepisów nie podlega penalizacji z uwagi na wiek przyzwolenia, jaki obowiązuje. Natomiast zastrzeżenie, iż jest to dla celów prywatnych, jest zupełnie oczywiste i wskazywanie tego w przepisach uznalibyśmy za zbytnią kazuistykę, która również ograniczałaby swobodę oceny materiału dowodowego przez sąd. Wyrażamy przekonanie, że zarówno prokuratura, jak i sądy w oparciu o już ustalone orzecznictwo nie powinny w tym zakresie mieć wątpliwości ze stosowaniem tychże przepisów. Również nowy przepis mówiący o uczestnictwie w prezentacji treści pornograficznych jest poszerzeniem zakresu. Do tej pory nie było to penalizowane, przynajmniej sądy różnie interpretowały takie zdarzenia. Tutaj jest uszczegółowienie postępowań, zachowań sprawcy bądź sprawców i myślę, że jeśli chodzi o orzecznictwo sądowe, sądy też troszeczkę odetchną, bo nie będzie wątpliwości interpretacyjnych w tym zakresie. Ostatnia z tych części szczególnych to kwestia dotycząca kuplerstwa i sutenerstwa. Również tutaj proponujemy podwyższenie odpowiedzialności karnej od 3 miesięcy do lat 5. Poprzednio było to zagrożenie do lat 3. Oczywiście konsekwencją tego rodzaju propozycji jest budzące wątpliwości, ale myślę, że tutaj powinniśmy bardzo stanowczo je rozwiać, uprawnienie operacyjno-rozpoznawcze Policji. Rzeczywiście w art. 2 projektu zawartego w sprawozdaniu proponujemy, aby do ściśle określonych przepisów już funkcjonujących dodać te, które są wynikiem, urobkiem prac podkomisji, i aby w tym zakresie dla skutecznego przeciwdziałania, dla prewencji dać uprawnienia Policji do podejmowania takich czynności. To zdaje egzamin, szczególnie jeśli chodzi o przestępstwo groomingu. Utworzenie w poszczególnych komendach Policji specjalnych grup, wydziałów, które zajmują się walką w cyberprzestrzeni z cyberprzestępczością, dało bardzo dobre wyniki. Ze statystyk Komendy Głównej Policji wynika, że rzeczywiście dało się zauważyć bardzo wyraźny spadek liczby tychże przestępstw. Tak więc myślę, że powinniśmy w tej bardzo wrażliwej sferze jednak dać policji te uprawnienia, bo to sfera niezwykle ważna, a podlegają te uprawnienia tym samym standardom konstytucyjnym, jeśli chodzi o ochronę czy przeciwdziałanie ich nadużywaniu. Aby nie przedłużać, odniosę się do kwestii, które również są pochodnymi dyrektywy i konwencji, wynikają z tej dyrektywy i konwencji, ale także wiążą się z udziałem w przykrych doświadczeniach, jakich byliśmy świadkami w ostatnim okresie. Chodzi o dopuszczanie się przez tych, którzy zajmują się opieką nad dziećmi, popełniania przestępstw przeciwko wolności seksualnej czy obyczajności na szkodę małoletnich. Dotyczy to osób, które były uprzednio już skazywane i w myśl ówcześnie obowiązujących przepisów - przypominam, że parlament uchwalił już zmiany mówiące o braku zatarcia skazania za popełnienie poszczególnych przestępstw w tym zakresie - po prostu mają zatarte skazanie - są takie osoby - a dopuściły się szczególnie odrażających przestępstw. Nie tylko nakładamy na te osoby obowiązek przedłożenia organizatorom wypoczynku informacji z Krajowego Rejestru Karnego o braku karalności, bo to będzie dotyczyło tych, w wypadku których zatarcia nie było, ale i w ustawie o systemie oświaty jest wprowadzony zakaz sprawowania opieki nad dziećmi, w sytuacji kiedy w oparciu o przepisy art. 59a w ramach innych środków zabezpieczających taki zakaz orzeczono. Tak więc myślę, że ta ostatnia szczelina, która dawała możliwość kontaktu z dziećmi szczególnie pedofilom, mającym władczy jakby imperatyw poprzez ochronę, poprzez wychowanie, opiekę - przynajmniej taką mamy nadzieję - została tutaj skutecznie zablokowana. Oczywiście konsekwencją tych rozwiązań jest przyjęcie określonych przepisów do ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Uznaliśmy też, że ustawa z uwagi na jej charakter kodeksowy powinna wejść w życie w terminie 30 dni od daty jej ogłoszenia. Jeszcze raz pragnę podziękować przede wszystkim stronie rządowej za przygotowanie tak szczegółowego i niezwykle komplementarnego rozwiązania - które oczywiście poddane zostało pewnej weryfikacji ze strony członków podkomisji - bez względu na rezultat procedowania, jeśli chodzi o uchwalenie tej ustawy przez Sejm, a za zaangażowanie przedstawicielom wszystkich partii politycznych, bez wyjątku. Przyjęcie tego projektu będzie godne najwyższego uznania. Liczę na to, że debata nad tym punktem, która się rozpocznie, pozwoli nam na zyskanie pełnego przekonania co do słuszności przyjętych rozwiązań. Bardzo dziękuję.