Mówca: Anna Grodzka
Data: 2013-10-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałkini! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! 14 maja 2011 r. w Muzeum Narodowym został zawarty ˝Pakt dla kultury˝ między rządem Donalda Tuska a Obywatelami Kultury. Wśród postanowień, tych najbardziej znanych oczywiście, jest postanowienie w sprawie 1% z budżetu na kulturę, co powoli, trzeba przyznać, staje się rzeczywistością dzięki polityce rządu. I to cieszy, tu należy oddać honor. Ale chcę też wskazać na niektóre punkty pochodzące z tego paktu, które w moim przekonaniu wymagają dalszej uwagi, dalszego dopracowania. Wśród nich jest przede wszystkim taki, że wydatkowanie środków publicznych musi odbywać się zgodnie z zasadą powszechnego i równego dostępu do kultury. To jest postanowienie zapisane w pakcie. I tu mamy problem. Zbyt często skomercjalizowany jest do niej dostęp i skoncentrowana jest ona w wielkich ośrodkach miejskich, co jednak zaprzecza tej idei. Jednak dalej jest dużo pracy przed nami, żebyśmy zarówno docierali z kulturą fizycznie bliżej odbiorcy, jak i poprzez próbę odkomercjalizowania czy sposób dofinansowań spowodowali obniżanie ceny dostępu do niej. Realizując - to jest kolejny punkt - zadania publiczne zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości władza publiczna w pierwszej kolejności wspiera inicjatywy wynikające z aktywności obywatelskiej i działalności statutowej instytucji kultury. Czy istnieje równowaga między obywatelskimi inicjatywami a instytucjonalnymi? Śmiem twierdzić, że nie, że ta równowaga jest naruszona, że zbyt mało środków w całym tym pięknym budżecie przeznaczanych jest na wspieranie kultury żywej. Rząd zobowiązał się także do stałej współpracy ze stroną społeczną i środowiskiem naukowym w zakresie wprowadzenia nowoczesnych rozwiązań edukacyjnych służących kształceniu kompetencji językowych, komunikacyjnych, medialnych i artystycznych dla dzieci i młodzieży. Wprowadzone rozwiązania miały podlegać systematycznej ewaluacji. To jednak nadal nie działa tak, jakbyśmy chcieli, i to też jest zadanie do wykonania. Niezbędne jest szybkie podjęcie prac nad dostosowaniem prawa autorskiego do nowych wyzwań technologicznych, by w skuteczny sposób zabezpieczyć prawa twórców i użytkowników w Internecie. To kolejne stwierdzenie z ˝Paktu dla kultury˝. Prawo autorskie wymaga rzeczywiście pilnie tych prac. Tymczasem zamiast tego przygotowano nam cichcem umowę ACTA, która była raczej wyrazem dbałości o interesy międzynarodowych korporacji niż twórców, szła w poprzek interesów twórców i była wbrew interesowi społeczeństwa. Natomiast prace nad ustawą dotyczącą prawa autorskiego nie postępują, przynajmniej nic mi na ten temat nie wiadomo. W ˝Pakcie dla kultury˝ zapisano także, że rząd we współpracy z sygnatariuszami ˝Paktu dla kultury˝ będzie realizował strategię rozwoju kapitału społecznego. Tutaj powiedziałabym takie wielkie: ech! Właśnie to jest istotą tej zmiany, której, myślę, teraz powinniśmy - czy ludzie, czy społeczeństwo, czy twórcy kultury - jak gdyby oczekiwać. Polityka rządu w zakresie kultury, reprezentowana przez pana ministra, zasługuje na pochwałę w zakresie administrowania infrastrukturą. To rzeczywiście wielki krok do przodu i tutaj zrobiono bardzo wiele. Natomiast w sferze inicjatyw legislacyjnych, przede wszystkim, jak myślę, tego rodzaju, które pozwoliłyby uruchomić tę kulturę, w ramach której działa się przede wszystkim na poziomie powiatów, gmin, województw, samorządowo, tych inicjatyw i pomysłów na to jest zbyt mało, tych inicjatyw nie widać, w szczególności takich, które będą właśnie pomagały budować kapitał społeczny. Kapitał ludzki można tworzyć indywidualnie, natomiast kapitału społecznego się nie da. Sztuka to potrafi, ale sztuka osadzona społecznie, sztuka uczestnicząca, angażująca, sztuka, która wypływa z potrzeb społeczeństwa, z inicjatywy ludzi kultury. Budowanie instytucji kultury i ochrona dziedzictwa narodowego same przez się nie tworzą kultury. Korzystając z tych dóbr, tworzą je ludzie osadzeni w społecznej rzeczywistości - ludzie wrażliwi, niepokorni, ludzie z wizją. Instytucje kultury zbyt często koncentrują się na obronie swojego istnienia, zbyt często nie potrafią otworzyć się na twórców i swoje otoczenie. Zbyt rzadko przyjmują rolę katalizatora kultury czy stymulują proces twórczy, wywołując go realnie, w rzeczywistości. Zamiast formułować taki rodzaj współpracy z otoczeniem, który nie ma sztywnych granic, który traktuje swoje otoczenie twórcze jak inspirację dla siebie i podmiot działań twórczych, instytucje kultury same stają się tym podmiotem. Znacznie mniej chętnie stają się narzędziem - myślę, że właśnie powinny być narzędziem, przestrzenią dla działań twórczych - a bardziej starają się realizować swoją wizję. Kultura żywa - tak to określę i myślę, że jesteśmy w stanie się zrozumieć, bo nie jest ona wyodrębniona w żaden sposób w sprawozdaniach finansowych - nadal otrzymuje zbyt mało środków, gdyż w całym bilansie zostały one w zbyt wielkim stopniu spożytkowane na finansowanie samych instytucji kultury, które przede wszystkim muszą zapewnić sobie trwanie. Dla przykładu w Małopolsce ze środków europejskich pobudowaliśmy nowe, wspaniałe instytucje kultury. W Krakowie taką perłą jest na pewno Małopolski Ogród Sztuki, ale to oznacza, że w budżecie samorządu trzeba przewidzieć środki na jego utrzymanie, a jeśli tak, to gdzie indziej ich zabraknie. W tej sytuacji zagrożone są niezależne inicjatywy kulturalne, bo instytucja, na którą poszło tak wiele środków, musi istnieć. Nadal brakuje konsultacji, także tych lokalnych, środowiskowych zespołów konsultacyjnych, które konsultują sprawy kultury z Obywatelami Kultury. Nie zawsze są we wszystkich miejscach, to znaczy w praktyce, i nie zawsze działają dobrze. Popatrzmy na przykład, co teraz dzieje się z obsadą stanowisk dyrektorskich. W ostatnim czasie w Warszawie działo się dużo w tej sprawie. Środowisko kultury rzadko bywa stroną zawieranego kontraktu menadżerskiego. Są stawiane warunki do przyjęcia, i tak albo nie. Siła kultury powstaje nie ze środków finansowych kierowanych w stronę twórców, choć oczywiście bez nich by nie istniała, lecz z interakcji ze społeczeństwem, z otwartości na emocje i fantazję jej twórczych przedstawicieli. Kultura żywa to kultura genetycznie społeczna, związana z życiem i z niego wynikająca. Inaczej staje się tylko menadżerowaniem i administrowaniem. Jest to problem, jaki stwarza dzisiejsza, w znacznej mierze jednak arbitralna, polityka kulturalna. Bez dominacji kultury żywej, wynikającej z bieżących, czasem niepoprawnych politycznie, refleksji i emocji społecznych, gwarantuje nam jedynie trwanie, a nie rozwój społeczny, rozwój kapitału społecznego. Koncentracja środków na odnowie zabytków i tworzeniu pomników kultury, choć konieczna, realizacji tych celów nie zapewni. Jeszcze jedno. Obywatele Kultury wskazywali na konieczność zmian w prawie mających wpływ na funkcjonowanie i finansowanie kultury w Polsce, w tym w przesłanym do Sejmu projekcie ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz ustawie o zamówieniach publicznych i finansach publicznych. Podnoszono też kwestię ustawy o mediach publicznych. W tej sprawie nic albo prawie nic się nie stało. (Dzwonek) Ostatnia sprawa, którą poruszali wszyscy moi poprzednicy. Polska nadal nie ma mediów publicznych. Zdajmy sobie wreszcie z tego sprawę. Z nazwy publiczne telewizje i stacje radiowe muszą ścigać się na oglądalność i słuchalność z mediami komercyjnymi. W ten sposób same stają się komercyjne, zaniżają swój poziom do powszechnych gustów. Ministerstwo kultury i środków przekazu nie może pozbyć się przenoszonej ciąży - rodzącego się projektu nowej ustawy medialnej - i nic nie zapowiada, że niebawem urodzi. Media publiczne powinny działać bez reklam, trzeba to wreszcie jasno powiedzieć. Powinno nas być stać na finansowanie mediów publicznych w polityce kulturalnej Polski. Bez mediów prawdziwie publicznych nie może istnieć demokracja ani obywatelskość, tak reklamowana w nazwie rządzącej partii. Media publiczne muszą stać się ośrodkiem niezależnej kultury i niezależnej debaty społecznej. Czego boją się rządzący? Społeczeństwa? Dziękuję bardzo.