Mówca: Waldemar Andzel (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2015-04-22 (Sejm RP, kadencja 7)

Oświadczenie w sprawie 75. rocznicy utworzenia Związku Odwetu Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 20 kwietnia br. miała miejsce 75. rocznica utworzenia Związku Odwetu. Chciałbym zatem przybliżyć historię i cele działalności tej organizacji wojskowej funkcjonującej w okresie II wojny światowej. Związek Odwetu był sabotażowo-dywersyjną organizacją Związku Walki Zbrojnej. Został powołany do życia w kwietniu 1940 r. zgodnie z rozkazem komendanta ZWZ Stefana Roweckiego ˝Grota˝. Utworzenie tego rodzaju jednostki związane było z chęcią ujęcia walki bieżącej w odrębne ramy organizacyjne z własnym ośrodkiem dyspozycyjnym i organizacją na wszystkich szczeblach dowodzenia w terenie. Z początku niechętnie zapatrywano się na otwarte wystąpienie przeciw Niemcom, przewidując niewielkie szansę Polaków w takim starciu. Jednak wraz z kolejnymi posunięciami niemieckiej administracji coraz bardziej skłaniano się ku idei zorganizowania regularnego zbrojnego oporu wobec nieprzyjaciela. Wyrazem tego było utworzenie Związku Odwetu. Formalnie podlegał on Związkowi Walki Zbrojnej i działał w jego strukturach, w praktyce jednak struktury te były odrębne, a powiązania z ZWZ dość luźne. Działania sabotażowo-dywersyjne miały na celu dezorganizację swobodnej gospodarki i bezpieczeństwa Niemiec na ziemiach Polski, utrudnianie zaopatrzenia Niemców w żywność i surowce, zasianie w szeregach wroga niepewności sytuacji, a także podtrzymywanie patriotycznej, zwartej postawy Polaków. Klęski wojsk aliantów w starciach z Niemcami mające początek w maju 1940 r. doprowadziły do ograniczenia działalności Związku Odwetu. Trwająca kilka miesięcy przerwa w działaniach sabotażowo-dywersyjnych wykorzystana została przede wszystkim na rozbudowę, usprawnienie i szkolenie aparatu dywersyjnego. Jednak nawet w tym okresie dokonano kilkadziesiąt akcji sabotażu i dywersji. Przykładami mogą być: sierpniowa akcja zderzenia transportu wojskowego z transportem towarowym w Warszawie, zamach bombowy na posterunek policji niemieckiej w Rybniku czy mające miejsce w październiku rozbicie wagonu z amunicją w okolicach Skarżyska-Kamiennej. 14 lutego 1941 r. wydany został rozkaz wzmożenia akcji sabotażowej, który zakończył okres bierności Związku Odwetu. Akcje sabotażowe miały wtedy być wymierzone m.in. w magazyny, składy materiałów wojennych czy transporty amunicji i paliwa. Zakładano też rozmyślne psucie maszyn i materiałów oraz bierny opór w zakładach przemysłu wojennego. Efekty wzmożonej działalności szybko uwidoczniły się. Pełny wymiar akcji sabotażowo-dywersyjnych nastąpił po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej. W drugim półroczu 1941 r. dokonano ich ok. 26 tys. Najgłośniejszą akcją Związku Odwetu była akcja ˝Wieniec˝, której inicjatorem był podpułkownik Franciszek Niepokólczycki ˝Teodor˝. Miała miejsce 8 października 1942 r. na liniach warszawskiego węzła kolejowego. Przecięte zostały tory w Markach, Rembertowie, Aninie, Legionowie, Gołąbkach oraz na linii do Kutna. Spowodowało to wstrzymanie przyjmowania wszystkich pociągów towarowych i wojskowych kierowanych do Warszawy i na wschód. Związek Odwetu zakończył swoją działalność po utworzeniu Kierownictwa Walki Konspiracyjnej. Działania organizacji ze względu na stosowane metody można określić jako dywersję techniczną. Utworzenie KWK dało początek nowemu okresowi nakierowanemu bardziej na dywersję bojową.