Mówca: Iwona Maria Kozłowska
Data: 2025-12-19 (Sejm RP, kadencja 10)

Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Koalicji Obywatelskiej mam zaszczyt przedstawić stanowisko w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych oraz niektórych innych ustaw. Przedmiotem dzisiejszej debaty nie jest zwykła zmiana techniczna ani korekta legislacyjna. To projekt, który dotyka fundamentów naszego stosunku do historii, do sprawiedliwości oraz do ludzi, którym zawdzięczamy wolną Polskę. Ustawa z 2015 r. była aktem potrzebnym. Państwo polskie w sposób systemowy uznało tych, którzy w czasach PRL sprzeciwiali się dyktaturze, ryzykując wolność, swoje zdrowie i życie. Uzupełniła ona system ochrony weteranów walk o niepodległość, stała się jego częścią obok ustawy kombatanckiej z 1991 r., realizując konstytucyjny obowiązek otaczania szczególną opieką osób szczególnie zasłużonych dla państwa. Jednak 10 lat funkcjonowania tego dokumentu pokazało, że nie wszystkie rozwiązania okazały się sprawiedliwe. W praktyce pojawiły się luki, wątpliwości interpretacyjne i sytuacje, w których osoby bezsprzecznie zasłużone nie mogły uzyskać należnego im statusu. Ten projekt jest odpowiedzią na głos samych działaczy opozycji i ich rodzin oraz instytucji, które na co dzień stosują te przepisy. Jednym z najważniejszych problemów, które nowelizacja rozwiązuje, jest kwestia młodzieżowej opozycji antykomunistycznej. W obecnym stanie prawnym osoby, które działały na rzecz wolnej Polski przed ukończeniem 17. roku życia, często były wykluczane z możliwości uzyskania statusu działacza opozycji. Powodem był formalny brak zagrożenia odpowiedzialnością karną. Ale przecież wszyscy wiemy, że młodzi ludzie byli represjonowani, usuwani ze szkół, zatrzymywani, zastraszani, kierowani do poprawczaków, otrzymywali tzw. wilcze bilety. Ten projekt wreszcie jasno mówi: represje wobec nieletnich też były represjami politycznymi i państwo ma obowiązek je uznać. Kolejna bardzo istotna zmiana dotyczy zasad badania rzekomej współpracy z aparatem bezpieczeństwa PRL. Dotychczas obowiązywało podejście czysto formalne. Wystarczył ślad w dokumentach IPN, nawet bez faktycznej współpracy, by dana osoba została wykluczona. Projekt wprowadza bardziej sprawiedliwą, dwuetapową procedurę, która pozwala zbadać, czy współpraca rzeczywiście miała miejsce. Co ważne, wyklucza się możliwość opierania decyzji na zeznaniach byłych funkcjonariuszy aparatu represji, których wiarygodność oczywiście budzi dużo wątpliwości. To rozwiązanie przywraca elementarną sprawiedliwość proceduralną. Projekt porządkuje także kwestie uznawania represji. Dziś mamy do czynienia ze swego rodzaju absurdem. Ta sama forma represji bywa uznawana albo nie, w zależności od tego, czy wynikała z działalności systematycznej, czy z udziału w wystąpieniu wolnościowym. Nowelizacja wprowadza prostą i czytelną zasadę: represja pozostaje represją, niezależnie od formy działalności niepodległościowej. Nie sposób pominąć rozwiązań dotyczących rodzin. Projekt przywraca elementarną równość, przyznając wdowom i wdowcom po działaczach opozycji antykomunistycznej takie same uprawnienia, jakie od lat przysługują rodzinom kombatantów z okresu wojennego i powojennego. To kwestia nie tylko finansowa, ale przede wszystkim moralna. Państwo nie może różnicować zasług tylko dlatego, że ktoś walczył o wolność w innym historycznym okresie. Ważnym elementem jest także wprowadzenie świadczenia solidarnościowego dla tych działaczy, którzy osiągnęli wiek emerytalny, ale z powodu represji nie wypracowali minimalnego stażu pracy. To wyraz solidarności państwa z ludźmi, którym system odebrał możliwość normalnego życia zawodowego. Szanowni Państwo! Ta nowelizacja nie pisze historii na nowo. Ona ją uczciwie domyka. Usuwa niesprawiedliwości, porządkuje chaos interpretacyjny i pokazuje, że państwo polskie potrafi uczyć się na własnych błędach i wyciągać wnioski. To projekt, który nie dzieli, lecz przywraca godność. I właśnie dlatego zasługuje na poparcie. Klub Koalicji Obywatelskiej rekomenduje ten projekt do dalszych prac. Bardzo dziękuję. (Oklaski)