Mówca: Robert Biedroń
Data: 2013-03-06 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! W imieniu Klubu Poselskiego Ruch Palikota chciałbym przedstawić stanowisko klubu dotyczące sprawozdania rządu z funkcjonowania ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie za lata 2010 i 2011. Cieszę się, że będę mógł dzisiaj przedstawić to stanowisko, bo przez wiele lat prowadziłem organizacje pozarządowe, byłem współzałożycielem sporej liczby organizacji pozarządowych, zakładałem organizacje pozarządowe. Wydaje się, że w sferze rozwoju społeczeństwa obywatelskiego jest jeszcze wiele do nadrobienia i do zrobienia. Nawet to mające 200 stron sprawozdanie nie opisuje całości problematyki, z jaką musimy się zmierzyć, jeśli chodzi o funkcjonowanie wolontariatu, organizacji pożytku publicznego. Wolontariusze to taka szczególna grupa naszego społeczeństwa. Pracują, nie pobierając wynagrodzenia, często bez większego wsparcia ze strony środowiska, szkoły, zakładów pracy, bez zrozumienia ze strony innych - szczególnie w obecnej dobie bogacenia się społeczeństwa, gdy praca bez wynagrodzenia uważana jest za rodzaj naiwności. Wolontariusze czerpią z tej pracy satysfakcję, zyskują nowych znajomych, przyjaciół, zdobywają umiejętności, które pozwalają im na zdobycie lepszej pozycji na rynku pracy. Warto podkreślić, że wszystkie demokracje świata korzystają z działalności sektora pozarządowego. Miarą demokracji jest często właśnie poziom udziału społeczeństwa w wolontariacie i w działaniach pożytku publicznego. Uznając tą ważną rolę sektora pozarządowego, warto pochylić się nad sprawozdaniem przedstawionym przez rząd. Jest tutaj analiza, ocena wielkości, jakości sektora pozarządowego w Polsce w kontekście Unii Europejskiej. Dziwnym trafem to zestawienie zawiera tylko i wyłącznie kraje Europy Środkowo-Wschodniej, pomijając całkowicie kraje Europy Zachodniej. Nie wiem, z czego to wynika, że pomija się te kraje, pomija się Stany Zjednoczone, pomija się Kanadę. Być może z tego, że w większości tych krajów poziom zaangażowania społecznego, zresztą we wszystkich tych krajach - Polska w takim zestawieniu, gdybyśmy zestawili Polskę z krajami Europy Zachodniej, byłaby prawdopodobnie na szarym końcu - we wszystkich tych krajach zaangażowanie społeczne w wolontariat, organizacje pozarządowe jest dużo większe. W Polsce w wolontariat angażuje się jedynie kilkanaście procent społeczeństwa. W krajach skandynawskich, w Holandii udział ten przekracza 50%. O tym niestety rząd nie wspomina. Woli się porównywać do krajów z naszego regionu, krajów Europy Środkowo-Wschodniej, a mam nadzieję, że ambicje nie tylko pana ministra, lecz także całego rządu są w tej dziedzinie dużo większe. Patrząc na podawane suche liczby, można powiedzieć tak: 41 mld zł - na tyle oceniana jest wartość zajęć niezarobkowych. To potencjalnie dałoby prawie 3% wzrostu produktu krajowego brutto, czyli jest to dość spory sektor gospodarki, dość niewymierny, ale wpływ wolontariuszy na nasze PKB, przynajmniej teoretycznie, jest dość spory. Ale znów niestety w porównaniu z takimi krajami jak Stany Zjednoczone czy wiele innych demokracji europejskich to jest bardzo mało. W Stanach Zjednoczonych to 12% PKB i aż 1,5 bln zł. W takim porównaniu nadal widać słabość naszego systemu. Wiem, panie ministrze - znam pana z pana działalności - jak wiele robicie w tej dziedzinie, żeby to zmienić, ale wydaje się, że nadal musimy jeszcze dużo, dużo więcej zrobić w tym zakresie. Przechodząc już do konkretów, odnosząc się do sprawozdania już bardziej szczegółowo, powiem, że niewykorzystany jest potencjał osób starszych. W Polsce emeryci wśród wolontariuszy to przecież tylko 11%, a w Wielkiej Brytanii należą do najbardziej aktywnej grupy wolontariuszy. Warto byłoby położyć większy nacisk właśnie na zaangażowanie osób starszych. Widać w tym sprawozdaniu, że Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej, z którym mieliśmy do czynienia, jakoś wpłynął na te statystyki, ale nadal zaangażowanie osób starszych, szczególnie przy starzejącym się społeczeństwie, jest niewspółmierne do odsetka innych grup społecznych. Promocja wolontariatu też pozostawia wiele do życzenia. Jeśli chodzi o promocję w szkołach, to wiem, że w tym zakresie też coś jest robione, ale to nadal nie przekłada się na wymierny wzrost zaangażowania. Co poza tym? Nadal za słabe jest zaangażowanie administracji publicznej i władz samorządowych w tworzenie miejsc pracy dla wolontariuszy. Nie możemy dowiedzieć się z tego sprawozdania, ile urzędów prowadzi taką działalność, a ile nie prowadzi. Zresztą dlaczego nie podaje się takich informacji? Często też praca wolontariuszy wchodzi w sferę stażu zawodowego i pracodawcy wykorzystują wolontariat, nieodpłatną pracę wolontariuszy do pracy zarobkowej. Chciałbym zapytać, jak rząd zamierza przeciwdziałać tego typu działaniom. To jest wykorzystywanie i wypaczanie idei wolontariatu. Warto się zastanowić, co stoi na przeszkodzie, żeby temu przeciwdziałać. Pan minister wspomniał, że mija 10 lat od wprowadzenia mechanizmu pożytku publicznego. W tym miejscu warto podjąć kwestię już poruszaną: dominacji niektórych organizacji pozarządowych, które zawłaszczają udział w dochodach z 1%. Jest 10 organizacji pozarządowych, które zbierają aż 90% wszystkich środków z tej puli 400 mln zł. One są głównie z Warszawy, czyli jest taki warszawocentryzm tych organizacji. Jak doprowadzić do tego, żeby to było bardziej rozpraszane? Zresztą sprawozdawca komisji pan poseł Tomaszewski też zwracał na to uwagę. Zwracano także uwagę na to, że przekazywanie 1% często ma miejsce w przypadku konkretnych osób, czyli chodzi o te subkonta, o których wspomnieliśmy. To może być sprzeczne nie tylko z etyką pożytku publicznego. Przecież idea pożytku publicznego to idea pożytku właśnie publicznego, dla ogółu społeczeństwa. I temu też służy ten pożytek publiczny. A więc może to budzić wątpliwości pod względem etycznym, ale wątpliwości może też budzić skala nadużyć. Chciałbym zapytać: W jaki sposób ministerstwo działa w tej dziedzinie? Jest bardzo mało organizacji zajmujących się prawami człowieka. Z czego to wynika? Chciałbym zapytać pana ministra, dlaczego jest ich tak mało, co ministerstwo robi, żeby akurat tych organizacji, które często zajmują się patrzeniem władzy na ręce, interweniują w przypadku łamania prawa jednostek, było więcej. Być może trzeba spróbować zredefiniować założenia rządowej strategii wspierania rozwoju społeczeństwa obywatelskiego i bardziej zdywersyfikować działania w tym zakresie. Być może należy też zastanowić się nad nowelizacją przepisów regulujących kwestię wolontariatu w Polsce. Mieliśmy do czynienia z przypadkami dyskryminacji, nierównego traktowania wolontariuszy. Przypomnę na przykład głośny przypadek, opisywany przecież przez media. Podczas mistrzostw Europy Euro 2012 odmówiono młodemu Polakowi pełnienia funkcji wolontariusza tylko dlatego, że jego ojciec był Palestyńczykiem. Nie powinno do tego dochodzić. Być może jesteśmy w stanie coś zrobić w tym zakresie. Wspominałem już o warszawocentryzmie. Chodzi o to, jak sprawić, żeby w tym zakresie poziom takich województw jak opolskie czy lubuskie, gdzie ta aktywność jest mała, doszlusował do poziomu tych bardziej zaangażowanych. Chciałbym się z tego sprawozdania dowiedzieć, co zrobić, żeby tak się stało. Teraz tego nie wiemy. Jak się rozkłada zaangażowanie, jeżeli chodzi o wolontariat, to - co pokazał nam ostatnio Główny Urząd Statystyczny w raporcie na ten temat - ono przede wszystkim dotyczy rodzin. Jeżeli już komuś pomagamy, to chodzi o najbliższą rodzinę, a przecież wolontariat ma funkcjonować bezinteresownie, często na rzecz ogółu społeczeństwa. Jak sprawić, żebyśmy dzielili się tym potencjałem nie tylko z naszą najbliższą rodziną, żebyśmy pomagali bezinteresownie? (Dzwonek) Już kończę, panie marszałku. Jak sprawić też, żeby panowała większa równość, jeżeli chodzi o udział kobiet i mężczyzn w zarządach organizacji? Ostatni raport Klon/Jawor i Instytutu Spraw Publicznych dotyczący kondycji sektora organizacji pozarządowych pokazuje, że widoczna jest nierówność w odniesieniu do udziału w zarządach organizacji pozarządowych. Kobiet w zarządach jest mniej, mimo że, jeśli chodzi o liczbę wolontariuszy, jest ich więcej. Jak to się dzieje, że tam jest ich mniej? Kończąc już, chciałbym powiedzieć, że społeczeństwo ma takie przeświadczenie - tutaj znów Klon/Jawor przeprowadził analizę dotyczącą organizacji pozarządowych w 2012 r. - że organizacje pozarządowe mają zbyt mały wpływ na rozwiązywanie problemów społecznych, pomimo, że ludzie są przekonani, iż te organizacje zastępują często instytucje państwowe, jeżeli chodzi o ich działalność, co też chyba jest jakąś nieprawidłowością, bo one powinny ją uzupełniać, współpracować z tymi instytucjami, a nie je zastępować. Już kończę, kończę, panie marszałku. Jak sprawić, żeby ich wpływ na współdecydowanie, współuczestniczenie w podejmowaniu przez rząd decyzji był większy? W związku z powyższym, pomimo słów krytyki, trzymając kciuki za rozwój wolontariatu i organizacji pożytku publicznego oraz mając nadzieję, że rząd rozważy uwagi naszego klubu, będziemy głosować za przyjęciem sprawozdania.