Mówca: Sprawozdawca Magdalena Kochan
Data: 2014-07-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję bardzo. Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! 6 maja 2014 r. grupa posłów złożyła do laski marszałkowskiej nowelizację ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz niektórych innych ustaw. 10 lipca projekt został skierowany przez panią marszałek do pierwszego czytania w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, która powoła nadzwyczajną podkomisję do procedowania projektu. Podkomisja spotykała się 15 i 16 lipca na wielogodzinnych posiedzeniach, a 22 lipca Komisja Polityki Społecznej i Rodziny przyjęła sprawozdanie z prac tej podkomisji. Muszę także powiedzieć, że projektodawcy wycofali autopoprawką cały szereg zmian związanych z kodeksowymi zmianami. Biorąc pod uwagę fakt, że na rozwiązania zawarte w tej nowelizacji czeka bardzo wiele osób w bardzo wielu środowiskach, które realizują ustawę, uznaliśmy za istotne i ważne przyspieszenie prac nad tym, nad czym można pracować szybko, co nie znaczy niedobrze i niechlujnie, natomiast zmiany związane z procedurami, kodeksowymi zapisami przedstawimy Wysokiej Izbie w innym terminie. Chciałabym zapowiedzieć, że tego rodzaju zmiany zobowiązaliśmy się przedstawić Wysokiej Izbie i tej obietnicy dotrzymamy. Czego - w najważniejszych punktach - dotyczy nowelizacja ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej? Upodmiotowiliśmy zapisami tej ustawy dziecko, tak naprawdę adresata całości zapisów ustawowych, zarówno w ustawie matce, jak i w proponowanych zmianach. Sięgając do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i mając na uwadze ratyfikowaną przez Polskę kartę praw dziecka, wprowadziliśmy jako normę konieczność wysłuchania - nie przesłuchania - dziecka w każdej sprawie, w której zbierają się zespoły oceniające. W każdej sprawie, w której sędzia lub opiekun będą decydować o sprawach związanych z dzieckiem, warto wysłuchać zdania dziecka, biorąc pod uwagę jego wiek, dojrzałość, i jeśli jest to możliwe, spełnić jego oczekiwania. Oczywiście nie zawsze będzie to możliwe, ale także wtedy warto rozmawiać z dzieckiem, tłumaczyć mu, dlaczego wnioski wyciągane przez nie są wadliwe, na ile zaszkodzą, a nie pomogą, wbrew temu, co myśli dziecko. Zwiększono rolę rodziców, uznając, że praca z dzieckiem - nawet wtedy, kiedy przydarzyło się nieszczęście rodzinie i dziecku, oddzielono je od rodziców biologicznych - powinna być prowadzona. Czas, który dziecko spędza - przynajmniej pierwszy okres - poza swoją rodziną, powinien być czasem przeznaczonym na zastanowienie się i na pracę z rodziną biologiczną, z rodzicami. Uznaliśmy zatem, że w każdym miejscu, w którym oceniamy - obowiązkowo co pół roku - sytuację dziecka w pieczy zastępczej, dopraszamy do zespołu oceniającego rodziców biologicznych dziecka. Jeżeli zechcą oni skorzystać z tej możliwości, to będą w ten sposób udowadniać, że bliski jest im los dziecka, interesują się nim i wykazują wszelkie dane do tego, żeby uwierzyć im, że chcą powrotu dziecka do rodziny. Wtedy warto wspierać taką rodzinę. Jeżeli nie skorzystają z tej propozycji, to łatwiejsze będzie - określone już w ustawie, o czym powiem za chwilę - szybsze decydowanie o tym, co dalej z dzieckiem. Chodzi o to, żeby dziecko miało poczucie stabilności, nawet wtedy, kiedy przebywa poza swoją rodziną biologiczną. Wzmocniono także nadzór wojewodów nad realizacją wszystkich zadań przypisanych jednostkom samorządu terytorialnego w zakresie tej ustawy. To tyle o ogólnych kwestiach. Natomiast jeżeli chodzi o zadania gminy, która, jak pamiętamy, jest odpowiedzialna za wspieranie rodziny, zmniejszono liczbę rodzin objętych pracą asystenta rodziny, określając ją maksymalnie na 15. Dzisiaj obowiązuje zapis mówiący o 20 rodzinach. Wskazano na możliwość finansowania działalności placówek wsparcia dziennego z funduszy pozostających w dyspozycji gminnych komisji przeciwdziałania alkoholizmowi, pod warunkiem wszakże, że w tych świetlicach, w tych ośrodkach wsparcia dziennego będzie prowadzona terapia zarówno dla dzieci, jak i rodziców. Wójt, burmistrz, prezydent ma półtora roku, do 1 lipca 2015 r., na powtórne dokonanie oceny, czy placówki wsparcia dziennego dziś działające są wystarczająco bezpieczne dla dzieci, zapewniają im właściwy poziom higieny, właściwy poziom bezpieczeństwa i czy mogą być nadal prowadzone w tych miejscach, w których są prowadzone. Jeśli tak, wyraża na to zgodę. Natomiast te, które powstaną po tym czasie, będą już musiały spełniać kryteria zawarte w rozporządzeniu ministra pracy i polityki społecznej, a delegację do napisania takiego rozporządzenia zawarliśmy w ustawie. Wójt, burmistrz, prezydent ma także obowiązek kontrolowania, zakres tej kontroli określiliśmy w ustawie, wszystkich placówek, wszystkich organizacji, które realizują zadania z zakresu wspierania rodziny. Powiat, jednostka samorządu terytorialnego, która od 2004 r. realizuje jako zadanie własne całą pieczę zastępczą, także zmniejszy liczbę rodzin zastępczych objętych pomocą koordynatora pieczy zastępczej. Podobnie jak w gminie zamiast 20 rodzin, które mogą być objęte pomocą, będzie można nią objąć nie więcej niż 15. Wyznaczamy termin 18 miesięcy na to, żeby organizator pieczy zastępczej lub dyrektor placówki określił i zdecydował o wysłaniu do sądu wniosku o uporządkowanie sytuacji dziecka. Uważamy, że 2, 3, 4 lata, często 5 lat bez podjęcia decyzji, czy dziecko wróci do domu, czy kwalifikuje się do adopcji, czy ma pozostać w systemie pieczy zastępczej, to sytuacja bardzo niedobra dla samego dziecka, dla jego poczucia stabilizacji, dla jego poczucia, że jest już wreszcie w miejscu, w którym jest chciane, kochane i w którym dorośnie. 18 miesięcy wyznaczamy jako ten nieprzekraczalny termin decydowania, co dalej. Jeśli w tym terminie nic się nie dzieje, organizator pieczy zastępczej lub dyrektor placówki, w której przebywa dziecko, wysyła wniosek do sądu rodzinnego o uporządkowanie spraw i zadecydowanie o dalszych losach dziecka. To bardzo ważna zmiana, potrzeba jej wprowadzenia była bardzo mocno akcentowana w trakcie obrad podkomisji przez stronę społeczną, szczególnie przez koalicję na rzecz rodzicielstwa zastępczego Fundacji Przyjaciółka. Uwzględniliśmy to w zapisach ustawy. Przesądzono o nierozdzielaniu małoletnich lub nieusamodzielnionych jeszcze młodocianych rodziców z dziećmi. Zadecydowaliśmy, że mogą pozostawać albo w rodzinach zastępczych, w których są, albo w placówkach. Przewidzieliśmy także sposób finansowania najmłodszych członków tej społeczności. Uważamy, że mama i dziecko mają prawo być ze sobą. Powinni mieć wsparcie dorosłych bez względu na to, czy przebywają w rodzinie zastępczej, czy przebywają w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Takie rozwiązania, naszym zdaniem, gwarantują lepszy związek dziecka i mamy, jest to jednak już mała rodzina, która wymaga wsparcia i to wsparcie dostanie, a nie sztuczne rozdzielanie, bardzo krzywdzące dla dzieci i dla małoletnich czy młodocianych rodziców, które było do tej pory stosowaną praktyką. Uregulowano sprawy odpłatności za pobyt dzieci w zakładach opieki leczniczej, także w zakładach rehabilitacyjnych, czyniąc odpowiedzialnych za to finansowanie starostów powiatów, w których dzieci przyszły na świat. Jeśli nie jest to możliwe, bywa tak niestety dość często, to starostę, na którego terenie działał sąd wydający pierwsze postanowienie o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Unikamy zatem takich przypadków, w których starosta jednego powiatu, na terenie którego istnieje zakład opieki leczniczej, nagle z dnia na dzień musiałby znaleźć środki na doposażanie, dofinansowanie części socjalnej pobytu w tych zakładach czterdziestki, piętnastki, dwudziestki dzieci. Jest to rozwiązanie, które zapewnia każdemu dziecku dofinansowanie kosztów jego pobytu w takim miejscu, a jednocześnie nie obciąża tylko jednego starostwa powiatowego. Uznano, że dochody dziecka przebywającego w pieczy zastępczej - a bywa tak, że dziecko posiada dochody, a to w postaci renty po zmarłych rodzicach, a to w postaci alimentów - które są dzisiaj z tego powodu zaniżane, obniżane o połowę dochodów, które starostwo przeznacza na wychowanie dziecka, nie mogą być mu zabierane. Stosowną do tego poprawkę, choć dyskusja na ten temat odbyła się wczoraj podczas posiedzenia Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, w imieniu wnioskodawców złoży pani poseł Janina Okrągły. Musieliśmy doprecyzować wiele zapisów, ale intencja została przyjęta przez członków komisji. Ustalono, że można zatrudnić do pomocy w rodzinie drugiego ze współmałżonków, choć do tej pory było tak, że prowadzący rodzinny dom dziecka, sam zatrudniony, mógł zatrudnić osobę z zewnątrz, a nie mógł zatrudnić współmałżonka. Uznaliśmy, że dla dzieci lepsze jest zatrudnienie drugiego rodzica. To są dodatkowe dochody dla tej małej rodziny, poza tym dodatkowe obowiązki wykonuje w tej rodzinie ktoś, kogo dzieci znają, akceptują i kochają. Objęliśmy asystą rodziny usamodzielniających się i opuszczających placówki wychowanków. Wspieramy ich asystą rodziny, wspieramy także radami psychologicznymi. Jest to zadanie obligatoryjne dla gmin. Chcemy pomóc tym młodym ludziom w starcie w nowe, dorosłe życie. Umożliwiliśmy staroście prowadzenie wspólnej obsługi administracyjnej dla wszystkich placówek, organizacji, które wykonują zadania z tego zakresu. Jeśli chodzi o ośrodki adopcyjne, jak wynika z ustawy, działające jako zadanie zlecone w samorządzie województwa, po pierwsze, powiększamy zakres ich zadań o konieczność aktywnego poszukiwania kandydatów na rodziców przysposabiających. Po drugie, doprecyzowujemy bardzo solidnie przepisy dotyczące gromadzenia i przetwarzania danych osobowych, które w zakresie tej ustawy ośrodki adopcyjne muszą posiadać i przetwarzać. Wprowadzamy zasadę nierozdzielania rodzeństw i konieczność umieszczania ich w jednej rodzinie przysposabiającej, chyba że dobro dziecka wymaga czego innego. Ale to są odstępstwa od reguły, a nie reguła. Ustalono także, że kontakt rodziców adopcyjnych pochodzących spoza Polski, a więc rodziców przysposabiających w tak zwanej adopcji międzynarodowej, może nastąpić dopiero wtedy, kiedy organ centralny, czyli centralny ośrodek adopcyjny, wyda zgodę na międzynarodowe przysposobienie dziecka, nie wcześniej. Nie może dochodzić do sytuacji, w której przed zapadnięciem decyzji o możliwości przejścia dziecka do adopcji międzynarodowej, poza Polską, jego kontakt z rodzicami spoza Polski jest już tak silny, że nie pozostaje nic innego, jak tę adopcję zaakceptować. Uważamy, że do tych kontaktów może dochodzić dopiero wtedy, kiedy rzeczywiście zarówno dziecko zostanie zakwalifikowane do adopcji międzynarodowej, jak i rodzice adopcyjni dowiedzą się o tym. Dopiero wtedy te kontakty mogą nastąpić. Wymagamy od ośrodków adopcyjnych uwzględniania opinii organizacji pieczy zastępczej i zespołów do spraw oceny dziecka, uznając, że te kontakty między organizacjami i instytucjami zajmującymi się pieczą zastępczą są konieczne przy podjęciu ostatecznej decyzji o przekazaniu dzieci do adopcji. Wprowadziliśmy także ułatwienia, jeśli chodzi o czas, w którym ośrodek adopcyjny jest zobowiązany zakwalifikować dziecko do adopcji i wszcząć poszukiwania kandydatów na rodziców adopcyjnych. 14-dniowy okres, który miały do tej pory ośrodki adopcyjne, wydawał się niedobry. Przedłużyliśmy ten okres także na wniosek ośrodków adopcyjnych. Ustalono także zakres kontroli, jaką marszałek obejmuje nad zadaniami wynikającymi z tej ustawy. To tyle, jeśli chodzi o zapisy. A teraz jeszcze tylko dwa słowa, bardzo istotne i ważne. Chciałabym bardzo serdecznie podziękować wszystkim, którzy brali udział w pracach nad tym projektem, poczynając od pracowników powiatowych centrów pomocy rodzinie, OPS-ów, MOPS-ów, regionalnych ośrodków polityki społecznej, z którymi kontaktowali się zarówno posłowie, jak i przedstawiciele ministerstwa. Chciałabym bardzo serdecznie podziękować organizacjom pozarządowym, które organizując szereg konferencji w tej sprawie, naprawdę pomagały poprzez swoje wnioski pisać tę zmianę do ustawy, przewidzianą już ustawą matką, która weszła w życie 1 stycznia 2012 r., ponieważ ma ona zapisany obowiązek monitorowania działania jej przepisów, a z tego monitoringu wynikające wnioski zawarliśmy w nowelizacji. Chciałabym także bardzo serdecznie podziękować pani minister i jej współpracownikom, a także panu ministrowi, rzecznikowi praw dziecka Markowi Michalakowi i jego współpracownikom za pomoc w pisaniu tego projektu. Osobne podziękowania kieruję do legislatorów sejmowych, bez pomocy których praca nad tą ustawą byłaby pewnie o wiele, wiele trudniejsza. W imieniu komisji rekomenduję przyjęcie nowelizacji ustawy. Dziękuję bardzo.