Mówca: Waldemar Andzel (tekst niewygłoszony)
Data: 2016-09-14 (Sejm RP, kadencja 8)

Oświadczenie w sprawie 185. rocznicy śmierci gen. Józefa Sowińskiego Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 6 września obchodziliśmy 185. rocznicę śmierci polskiego generała Józefa Sowińskiego - dowódcy obrony reduty na Woli w Warszawie w 1831 r., który stał się bohaterem narodowym swojej epoki. Józef Sowiński przyszedł na świat 15 marca 1777 r. Był synem królewskiego urzędnika i adwokata - Cypriana Sowińskiego. Uczył się w Akademii Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej, tzw. Szkole Rycerskiej. Kiedy w 1794 r. wybuchła insurekcja kościuszkowska, Sowiński wstąpił do wojska powstańczego i wziął udział w walce o Warszawę. 1 maja 1794 r. uzyskał stopień podporucznika. Aż do kapitulacji walczył w korpusie Jana Henryka Dąbrowskiego. Po demobilizacji, która nastąpiła po rozbiorach Polski, Sowiński spędził kilka lat w majątku rodziców. Jednak już w 1799 r. wstąpił do pruskiej armii i po 12 latach, podczas których awansował na porucznika, podał się do dymisji. Przez lata służby Sowiński stał się przyjacielem generała księcia Augusta Pruskiego. W połowie 1811 r. Józef Sowiński wstąpił do Armii Księstwa Warszawskiego. Został wówczas szefem szwadronu pułku artylerii konnej w stopniu kapitana. Po około roku służby wziął udział w wyprawie Napoleona przeciwko Imperium Rosyjskiemu na Moskwę. Wziął wtedy udział m.in. w bitwie pod Smoleńskiem. Następnie przystąpił do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. Dzielnie walczył i dowodził swoimi żołnierzami aż do momentu, kiedy w bitwie pod Borodino został poważnie ranny w nogę, którą lekarze musieli amputować. Od tamtej pory do poruszania się potrzebował kuli. Z czasem Sowiński dostał się do rosyjskiej niewoli, z której w 1813 r. pomógł mu uwolnić się jego przyjaciel, generał Pruski. Za kampanię moskiewską Sowiński został odznaczony Orderem Virtuti Militari i francuską Legią Honorową. Kiedy wrócił do Warszawy, został dyrektorem Arsenału Budowniczego w Królestwie Polskim. Jako podpułkownik pełnił tę funkcję aż do 1820 r. We wrześniu, już jako pułkownik, został komendantem wojskowej Szkoły Aplikacyjnej. Otrzymał wówczas Order św. Anny II klasy z gwiazdą. Odznaczono go także Orderem św. Stanisława II klasy z nadania Mikołaja I Romanowa. Kiedy wybuchło powstanie listopadowe, Sowiński początkowo starał się powstrzymać swoich podopiecznych przed udziałem w walkach. Obawiał się bowiem, że powstanie szybko upadnie, a jego wychowankowie staną się ofiarami represji. Z czasem jednak Sowiński zdecydował się przyjąć stanowisko dowódcy artylerii garnizonu warszawskiego. Wiosną 1831 r. został dyrektorem wydziału artylerii Komisji Rządowej Wojny. Choć miał duży autorytet, to niestety, jako inwalida, nie był angażowany do służby liniowej. Dopiero w lipcu, na swoją prośbę, został dowódcą reduty nr 56 na Woli. W miarę zbliżania się wojsk rosyjskich do Warszawy w sierpniu powierzono mu dowodzenie obroną Woli, a 22 sierpnia awansowano na generała brygady. To właśnie na Wolę skierowane zostało 6 września 1831 r. główne uderzenie sił rosyjskich. Kilkugodzinna obrona prowadzona przez Sowińskiego nie miała szans powodzenia. Przewaga wroga była zbyt duża. Dokładne okoliczności śmierci generała Sowińskiego nie są znane. Jego bohaterska postawa sprawiła jednak, że o tych wydarzeniach zaczęto tworzyć legendy i uwieczniać je w dziełach poetyckich i literackich. Publicznie podano wersję o zabiciu generała na posterunku bojowym. I tę wersję właśnie uwiecznili Wojciech Kossak na obrazie ˝Generał Sowiński na szańcach Woli˝ oraz Juliusz Słowacki w utworze ˝Sowiński w okopach Woli˝. Najprawdopodobniej jednak generał Sowiński zginął podczas rzezi, kiedy to grupa żołnierzy z generałem na czele przyjęła propozycję kapitulacji i złożyła broń, a do Rosjan zaczęto strzelać. Wróg uznał, że kapitulacja była podstępem, i bezbronni już Polacy zostali wymordowani. Ciała generała Józefa Sowińskiego nigdy nie odnaleziono. Dziękuję.