Mówca: Marcin Święcicki
Data: 2016-11-04 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Przedstawione dwa projekty ustaw mają na celu zwiększenie zatrudnienia w zakładach wśród osób pozbawionych wolności. W ostatnich latach osoby zatrudnione w zakładach zamkniętych, w więzieniach pracują w mniejszym zakresie, niż to miało miejsce szereg lat temu. Co na to wpłynęło? Wpłynął na to m.in. wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który postanowił w 2010 r., że płaca minimalna w więzieniu powinna wynosić tyle co płaca minimalna poza więzieniem. Ta decyzja Trybunału Konstytucyjnego, podyktowana względami humanitarnymi, doprowadziła jednak do tego, że atrakcyjność pracy więźniów dla przedsiębiorstw komercyjnych znacznie spadła. O ile w roku 2010 ponad 2/3 zatrudnionych więźniów pracowało odpłatnie, to w roku 2015 zaledwie 40% pracowało odpłatnie. Liczba ta, w wartościach ogólnych, zmniejszyła się z 17 tys. do 10 tys., natomiast bardzo wzrosła liczba zatrudnionych nieodpłatnie - z 8 tys. do 14 tys. Zarówno Rada Europy, jak i Helsińska Fundacja Praw Człowieka, a także rozmaite badania wskazują, że praca w więzieniu jest rzeczą pożyteczną i celową. Podtrzymuje zdolność więźnia do zarabiania, do systematycznej pracy. Również psychologicznie na niego dobrze działa, bo mu urozmaica życie. Nie musi on 23 z 24 godzin spędzać w celi, gdzie ma kilka metrów do dyspozycji, często poniżej nawet ustawowych 3 m. Przeciwdziała zjawisku wykluczenia społecznego, wreszcie umożliwia więźniowi opłacenie jakichś własnych potrzeb, pozwala mieć środki na własne potrzeby, na spłatę zobowiązań czy na pomoc swojej rodzinie. Przedstawione tutaj propozycje zmierzają do tego, żeby zwiększyć środki, które będzie się potrącać z płacy więźniów na fundusz aktywizacji zawodowej więźniów, który to fundusz umożliwia przede wszystkim pewien zwrot ryczałtowy przedsiębiorcy, który więźnia zatrudnia, jak również budowę np. jakichś hal, gdzie mogliby pracować więźniowie, czy też kształcenie więźniów. Z tym wiąże się pewne niebezpieczeństwo, a mianowicie czy możemy w ten sposób zmniejszać płacę minimalną, bo to jest faktycznie poniżej płacy minimalnej. Otóż w tej sprawie, i w uzasadnieniu Trybunału Konstytucyjnego, i w innych materiałach, jest odpowiedź, że płaca minimalna poza więzieniem służy zapewnieniu minimalnych warunków do życia, natomiast w więzieniu więzień ma te minimalne warunki zapewnione, czyli ta płaca jest czymś więcej niż tylko zapewnieniem minimalnych warunków, które są już opłacone przez państwo. W związku z tym takie potrącenia, tym bardziej służące aktywizacji zawodowej innych więźniów, wydają się uzasadnione. Natomiast jednocześnie w tej ustawie poszerza się bardzo zakres prac nieodpłatnych. Dotychczas prace nieodpłatne mogły mieć charakter tylko porządkowy, w ramach potrzeb więzienia czy też dla samorządu terytorialnego. Tutaj rozszerza się to na wszelkie właściwie placówki będące własnością Skarbu Państwa, również spółki prawa handlowego będące własnością Skarbu Państwa. A więc zaczynamy zbliżać się dość niebezpiecznie do pewnej granicy, powiedziałbym, pracy niewolniczej, pracy przymusowej. A mianowicie można będzie zatrudniać więźniów nieodpłatnie np. przy pracach w kopalniach państwowych, jeśli jest tam 100% kapitału państwowego. Tutaj już byśmy wkroczyli na teren, powiedziałbym, niezgodny z zaleceniami międzynarodowych konwencji, więc uważam, że należałoby się tej sprawie dokładnie przyjrzeć, żeby to rozszerzenie prac bezpłatnych nie naruszało zakazu pracy niewolniczej i rzeczywiście mieściło się w ramach prac świadczonych na cele niekomercyjne, nie dla zysku, tylko rzeczywiście dla dobra publicznego, na cele publiczne. Suma tych potrąceń obecnie przekroczy 50%. Jest kolejna propozycja, żeby zastanowić się, czy jednak może nie zejść przynajmniej poniżej tej psychologicznej granicy 50%, np. żeby na fundusz aktywizacji zawodowej nie potrącać 45%, ale może 40%, to wtedy byśmy się zmieścili w sumie w tych potrąceniach, poniżej połowy byłyby te potrącenia. Wreszcie za pracę nieodpłatną więzień może spodziewać się jakiejś nagrody (Dzwonek) w postaci przepustek, większej liczby widzeń. Czy nie należałoby tego jakoś jednak skategoryzować, żeby można było mniej więcej ustalić konkretnie, co można zrobić za te pieniądze? Platforma Obywatelska, która sama popierała tego rodzaju rozwiązania, przygotowywała pewne propozycje w tym zakresie...