Mówca: Bartłomiej Wróblewski
Data: 2021-11-30 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Szanowni Państwo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość mam zaszczyt przedstawić poselski projekt ustawy o powołaniu Polskiego Instytutu Rodziny i Demografii. Zgodnie z art. 18 polskiej konstytucji rodzina i małżeństwo, rodzicielstwo i macierzyństwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Wynikające z tego obowiązki państwa mają charakter szczególny, ponieważ zostały zapisane w ustawie zasadniczej, i to w jej pierwszym rozdziale, co wskazuje na ich wagę i pozycję w aksjologii naszej konstytucji. Konstytucja zresztą w kolejnych postanowieniach rozwija te regulacje, w szczególności w art. 48, art. 71 i art. 72 konkretyzuje prawa rodziny, rodziców i dzieci. Dla państwa wynika z nich z jednej strony obowiązek nienaruszania i przeciwdziałania naruszeniom praw rodziny, małżonków i rodziców, a także dzieci wynikającym z działań władzy publicznej, ale także mogących wynikać z działań innych podmiotów, z drugiej strony z tych przepisów konstytucyjnych wynika też konieczność wypełnienia pozytywnego obowiązku w zakresie podejmowania działań służących rozwojowi i dobremu życiu polskich rodzin. To jest konstytucyjna podstawa i zachęta do powołania Polskiego Instytutu Rodziny i Demografii. Regulacje naszej ustawy zasadniczej odpowiadają szeroko podzielanemu w Polsce przekonaniu. Zgodnie z badaniami opinii publicznej od lat niezmiennie rodzina należy do najważniejszych wartości dla Polaków. Możemy też powiedzieć, że rodzina i demografia to ostatecznie dwie najważniejsze sprawy dla Polski, nie tylko zresztą dla naszego kraju, ale też dla całej Europy. Jest obecnie oczywiście wiele wyzwań społecznych, gospodarczych i politycznych, w sferze polityki energetycznej, związanych z epidemią koronawirusa, wojną hybrydową na wschodniej granicy Polski, wschodniej granicy Unii Europejskiej, a być może także z głębszymi zagrożeniami geopolitycznymi na wschodzie Europy. Innymi słowy, wyzwań obecnego czasu jest wiele, ale mamy podstawę sądzić, że uda się nam większość z nich przezwyciężyć, w niemałej części w krótkim czasie, a w każdym razie w ciągu kilku lat. Ale wyzwanie demograficzne wydaje się większe, wydaje się mieć zupełnie inną skalę, a ostatecznie ta sprawa, sprawa demografii, wyznacza pozycję i przyszłość społeczeństw i państw, także pozycję i przyszłość Polski i polskiego społeczeństwa. Demografia uzależniona jest od sytuacji i kondycji rodziny. Stąd myśl i potrzeba powołania Polskiego Instytutu Rodziny i Demografii. Oczywiste jest, że wzrost demograficzny stanowi podstawowy czynnik zapewnienia trwałości społeczeństw oraz ich rozwoju. Nie ma wątpliwości, że bez tzw. zastępowalności pokoleń w perspektywie kilkudziesięciu lat dochodzi do gwałtownego spadku ogólnej liczby ludności, a tym samym osób czynnych na rynku pracy, co z kolei stanowi chociażby poważne obciążenie dla systemu ubezpieczeń społecznych. Jednocześnie wzrost odsetka osób starszych w społeczeństwie generuje szereg wyzwań, którym sprostanie wymaga odpowiednich zasobów ekonomicznych i osobowych. Do tego zaś konieczne jest zagwarantowanie wspomnianej zastępowalności pokoleń. W tym kontekście możemy mówić o konieczności podejmowania działań z perspektywą nie na lata, ale na dekady, działań zapewniających bezpieczeństwo demograficzne Polski. Jak dowodzą statystyki i prognozy, bezpieczeństwo demograficzne naszego kraju jest poważnie zagrożone. Główny Urząd Statystyczny już w roku 2014 wskazywał, że w 2050 r. liczba ludności Polski w porównaniu z liczbą z roku 2013 zmniejszy się o 12%, tj. o ok. 4,5 mln. W ślad za tym podążą poważne zmiany w strukturze populacji. Osoby powyżej 65. roku życia będą stanowić 1/3 wszystkich mieszkańców Polski. Programy takie jak 500+ doprowadziły w pewnym stopniu do wyhamowania spadku liczby urodzeń... (Poseł Krystyna Skowrońska: Nieprawda!) ...zwiększyły też poziom bezpieczeństwa finansowego polskich rodzin... (Poseł Adam Szłapka: W statystyki pan zajrzy.) ...ale musimy zrobić więcej. Warto przy tym zaznaczyć, że świadomość konieczności wypracowania spójnej, kompleksowej i długofalowej polityki w zakresie demografii jest komunikowana i podnoszona przez przedstawicieli instytucji rządowych, czego przykładem jest ˝Strategia demograficzna 2040˝. Doceniając wagę tego dokumentu, należy - podobnie jak to zrobili jego autorzy - zwrócić uwagę na potrzebę i efektywność działań prodemograficznych prowadzonych w sposób długofalowy i kompleksowy, co potwierdzają doświadczenia takich państw jak Francja, Szwecja czy Węgry. Oznacza to m.in., że osiągnięcie celów demograficznych możliwe jest jedynie wtedy, gdy oprzemy się na rzetelnych i wszechstronnych badaniach naukowych oraz wielowymiarowych działaniach prowadzonych w sposób ciągły i konsekwentny, a więc zapewniający bieżące monitorowanie trendów związanych z szeroko pojętą demografią, a także gdy wypracujemy odpowiednie rekomendacje w celu przeciwdziałania występowaniu negatywnych zjawisk w tym obszarze. Obecnie w Polsce nie istnieje instytucja zajmująca się w kompleksowy sposób badaniem zjawisk demograficznych, zwłaszcza niskiej dzietności, ich wpływu na sytuację społeczeństwa oraz wypracowywaniem adekwatnych sposobów radzenia sobie z zaistniałą sytuacją. Dobrym przykładem takiej instytucji we Francji jest INED, czyli tamtejszy Narodowy Instytut Badań nad Demografią, instytucja, która została założona już w 1945 r. Francja z problemem, z którym borykamy się dzisiaj w Polsce, borykała się już w okresie międzywojennym, stąd myślenie na ten temat ma tam znacznie dłuższą historię niż w Polsce. Nie ma przy tym wątpliwości, że konieczność konsekwentnego kształtowania skutecznej strategii radzenia sobie z zaistniałym kryzysem jest pilnym zadaniem, od którego realizacji zależeć będzie przyszły poziom życia zarówno obecnych, jak i przyszłych pokoleń. Uważamy, że istnieje konieczność powołania wyspecjalizowanej jednostki zajmującej się kompleksowymi studiami nad procesami zachodzącymi w sferze demografii. Chodzi o instytucję, w której zostanie zagwarantowany odpowiedni stopień niezależności od czynników związanych z prowadzeniem bieżącej działalności politycznej. Jest to niezbędne dla wypracowania właściwych rekomendacji w zakresie prowadzenia polityki prodemograficznej. Takie instytucje powstały w wielu państwach na świecie: we wspomnianej Francji, ale także w Stanach Zjednoczonych. (Poseł Monika Wielichowska: I na Węgrzech.) W naszej części Europy - w Czechach, na Słowacji... (Poseł Monika Wielichowska: Na Węgrzech.) ...na Węgrzech, tak jak pani słusznie powiedziała, pani poseł. Cieszę się, że ma pani taką dużą wiedzę w tym zakresie. (Poseł Monika Wielichowska: Mam, mam.) Pięknie. Powiedziałem kilka słów o założeniach... (Głos z sali: 0,5 mln trzeba wypłacić.) ...które legły u podstaw projektu stworzenia tej instytucji, ale teraz kilka słów o zadaniach instytutu. Zadania instytutu zostały określone w art. 3 projektu ustawy w zakresie umożliwiającym kompleksowe badanie zarówno zjawisk demograficznych, jak i związanych z nimi procesów, oraz wypracowywanie rekomendacji i narzędzi umożliwiających organom państwa prowadzenie odpowiedniej polityki w odniesieniu do pojawiających się wyzwań. Koresponduje to ze ˝Strategią demograficzną 2040˝ oraz ˝Strategią na rzecz odpowiedzialnego rozwoju˝, w której pułapkę demograficzną wskazano jako jedną z najważniejszych barier rozwojowych Polski w najbliższych dekadach. Teraz krótko o tych zadaniach. Po pierwsze, to merytoryczne zaplecze dla trwałej, organicznej polityki prorodzinnej. Po drugie, instytut jest pomyślany jako instytucja naukowa i think tank diagnozujący i prognozujący procesy demograficzne, szanse i zagrożenia, analizujący te procesy wraz z kontekstem kulturowym i ekonomicznym. Po trzecie, do jego zadań należą tworzenie rozwiązań polityki rodzinnej i demograficznej oraz promocja rodziny. I wreszcie po czwarte, instytut jest pomyślany jako instytucja chroniąca prawa rodziny, rodziców i dzieci. Prezes instytutu będzie swoistym rzecznikiem praw rodziny i będzie miał kompetencje analogiczne do innych rzeczników. (Poseł Adam Szłapka: A ile będzie zarabiał?) Będzie uprawniony m.in. do udziału w stosownych postępowaniach wnioskowania o wystąpienie z inicjatywą ustawodawczą oraz inicjowania stosownych zmian w prawie miejscowym. Te przepisy w tym zakresie - mówię to, ponieważ w opinii publicznej pojawiły się nieprawdziwe informacje - literalnie zostały przeniesiona z dwóch ustaw: z ustawy z 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich i z drugiej ustawy z 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka. Nie ma tu żadnych oryginalnych rozwiązań. Wszystkie są tymi... (Poseł Adam Szłapka: Oryginalna jest tylko kasa.) (Poseł Krystyna Skowrońska: To po co, to po co?)