Mówca: Krzysztof Paszyk
Data: 2021-12-02 (Sejm RP, kadencja 9)

Dziękuję bardzo. Szanowny Panie Marszałku! Panie, Panowie Posłowie! Panie Ministrze! Przypadł mi w udziale zaszczyt przedstawienia w imieniu Klubu Parlamentarnego Koalicja Polska - Polskie Stronnictwo Ludowe, Unia Europejskich Demokratów i Konserwatyści projektu dotyczącego powołania sądów pokoju. Na początek może kilka słów o okolicznościach, w jakich ten projekt powstał. Nie jest to projekt napisany tylko w gronie naszych posłów czy ekspertów, ten projekt urodził się w drodze daleko idących konsultacji społecznych. Dzięki uprzejmości pana marszałka Piotra Zgorzelskiego kilkukrotnie tu, w parlamencie, odbyły się posiedzenia okrągłego stołu dotyczące właśnie potrzeb i miejsc, gdzie te zmiany w sądownictwie są najbardziej potrzebne. W tych konsultacjach również, co chciałbym bardzo podkreślić, wzięły udział organizacje zrzeszające osoby pokrzywdzone przez wymiar sprawiedliwości, osoby, które bezsilnie przez wiele ostatnich lat próbowały walczyć o sprawiedliwość, ale ten system wymiaru sprawiedliwości i sądownictwo im nie do końca na to pozwalały. Dzięki tym wielu godzinom rozmów właśnie wskazano na to, że przywrócenie do sądownictwa polskiego instytucji sądów pokoju i sędziów pokoju jest jedną z tych najbardziej oczekiwanych właśnie przez osoby, które zderzyły się z wieloma utrudnieniami, z wieloma barierami, jeśli chodzi o dostępność, jeśli chodzi o możliwości walki o sprawiedliwość przed polskimi sądami. Dzięki temu powstał projekt ustawy, który mam przyjemność zaprezentować. Projekt ten wywodzi się, tak jak to padło z ust obydwu przedmówców prezentujących również bardzo podobne projekty, po pierwsze, właśnie z braku zaufania, z pewnej niemocy, jeśli chodzi o dostęp do wymiaru sprawiedliwości, do sądów, po drugie, ze zjawiska, które obserwujemy z niezwykłym zaniepokojeniem, tj. wydłużających się i to właściwie w każdej kategorii spraw, wydłużających się terminów rozpatrywania spraw przed polskimi sądami. Wiele osób właśnie z tych przywołanych przeze mnie środowisk pokrzywdzonych przez wymiar sprawiedliwości bardzo zaufało dzisiaj rządzącym, którzy odpowiadają za wymiar sprawiedliwości. Wielu uwierzyło w hasła, że wymiar sprawiedliwości zostanie zreformowany, odmieniony, że będzie on sprawniejszy, bardziej dostępny. Dzisiaj są niezwykle rozgoryczeni, bo okazuje się, że właściwie z tych zapowiedzi nic nie zostało. Jest znacznie, znacznie gorzej i znacznie, znacznie drożej, bo nie możemy pomijać faktu, że wzrosły opłaty sądowe. Wydaje się dzisiaj, jak mało kiedy, patrząc na projekty, które zostały złożone przez różne kluby, ale też włącza się w to wszystko pan prezydent, że mamy podobną receptę na usprawnienie, na zmianę tego stanu rzeczy, który jest w instytucji sądów pokoju. Przechodząc do projektu, który mam przyjemność zaprezentować, powiem, że jego założeniem jest to, aby sądy pokoju odciążyły sądownictwo powszechne poprzez przejęcie znacznej części spraw należących do właściwości sądów rejonowych, zapewniając w ten sposób szybsze i bardziej sprawne prowadzenie postępowań sądowych. Dane jednoznacznie wskazują na to, że największa niewydolność orzecznicza jest na poziomie sądów rejonowych. Rokrocznie rośnie przewlekłość postępowań przed sądami rejonowymi. O ile w 2015 r. terminy rozpraw były wyznaczane z 3-miesięcznym okresem oczekiwania, o tyle obecnie termin oczekiwania na rozprawy zwiększył się ponaddwukrotnie. Sądy pokoju występują w wielu państwach europejskich, często posiadających długoletnią tradycję demokratyczną, m.in. w Wielkiej Brytanii, ale też w Belgii, Szwajcarii, we Włoszech, w Luksemburgu, Portugalii czy na Malcie. Projektowane rozwiązanie zakłada powołanie sądów pokoju we wszystkich powiatach, miastach na prawach powiatu i dzielnicach gminy Warszawa. Proponuje się, aby sądy pokoju - obok sądów rejonowych, okręgowych i apelacyjnych - stanowiły czwarty element sądownictwa powszechnego, usytuowany najniżej w tej hierarchii. Proponuje się, aby kandydaci na sędziów pokoju byli wybierani w wyborach powszechnych na poziomie jednostek samorządu terytorialnego, powiatów oraz dzielnic gminy Warszawa. Sędziowie pokoju będą wybierani w wyborach powszechnych odbywających się wraz z wyborami samorządowymi. To jest rozwiązanie, które ma racjonalizować koszty wyboru sędziów. Osoba wybrana przez obywateli będzie siłą rzeczy o wiele bardziej niezależna od pozostałych władz, posiadając własny mandat wyborczy, a tym samym poparcie obywateli, niż osoba powoływana przez zamknięte gremia. To jest wyróżnik na tle pozostałych projektów - że oddajemy wybór tego sędziego czy każdego sędziego w 100% obywatelom. Istotnym elementem projektu ustawy jest przydzielenie każdemu sędziemu pokoju dwóch asystentów. To też jest wyróżnik na tle pozostałych projektów. Uważamy, że zapewni to sprawność funkcjonowania projektowanej instytucji oraz szybkie załatwianie prowadzonych postępowań, co jest jednym z założeń projektodawców. Projekt zakłada, że sądy staną się sądami I instancji w sprawach najprostszych, o najniższym ciężarze gatunkowym. Proponujemy przekazanie sądom pokoju następujących kategorii spraw: spraw o wykroczenia; spraw karnych zagrożonych karą grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do roku; jak również następujących spraw cywilnych: o prawa majątkowe, świadczenie, jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tys. zł; spraw, o których mowa w dziale II tytułu II Kodeksu cywilnego, tj. o roszczenia z rękojmi lub gwarancji, jeśli wartość przedmiotu umowy nie przekracza kwoty 2 tys. zł; sporów z powództwa najemcy lokalu mieszkalnego przeciwko wynajmującemu; spraw określonych w art. 144 Kodeksu cywilnego, tj. spory sąsiedzkie o tzw. immisje; sporów z czynów niedozwolonych, jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tys. zł, a dochodzone przez powoda roszczenie nie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej; sporów o naruszenie posiadania, jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tys. zł; sporów o wydanie własności i o ochronę własności, jeśli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tys. zł. Sądy rejonowe staną się instancją odwoławczą od rozstrzygnięć zapadłych w sądach pokoju. Kandydaci na sędziów pokoju nie będą uprawnieni do prowadzenia kampanii wyborczej, bowiem mogłoby to stać w sprzeczności z ich niezawisłością. Sądy pokoju mają zostać usytuowane w strukturze organizacyjnej sądów rejonowych. Wyraża się to w przyjętej konstrukcji, wedle której będą one miały siedzibę w siedzibie sądu rejonowego, zaś ich finansowanie będzie dokonywane z budżetu państwa w części przekazanej corocznie na finansowanie sądownictwa powszechnego. Mając na uwadze to, że sądy pokoju mają występować na poziomie każdego powiatu i miasta na prawach powiatu, jak również dzielnicy m.st. Warszawy, zaś nie w każdej z tych jednostek podziału terytorialnego istnieje sąd rejonowy, dlatego proponuje się otworzenie oddziałów zamiejscowych sądów rejonowych i urządzenie w nich sądów pokoju. Kandydaci na sędziów pokoju mają spełniać wymogi jak kandydaci na sędziów sądu rejonowego. W tym zakresie proponuje się jednak modyfikację polegającą na określeniu wyższej granicy wieku, czyli 35 lat. Przewiduje się, że funkcjonowanie sądów pokoju spowoduje znaczne przyspieszenie postępowań prowadzonych przez sądy powszechne. W ocenie autorów projektu zaproponowane w nim rozwiązania, zwłaszcza wybór kandydatów na sędziów pokoju w wyborach powszechnych, spowoduje zwiększenie zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości. Dotychczas wprowadzane reformy wymiaru sprawiedliwości wielokrotnie uzasadniane są potrzebą przybliżania wymiaru sprawiedliwości do ludzi i zwiększania udziału czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Uzasadnienie takie nie zmienia jednak faktu, że ustawy uchwalane przez Sejm w ostatnich latach w żaden sposób nie spełniały tej funkcji. Projektowana ustawa ma być też swego rodzaju odpowiedzią ustawodawcy na dokonaną w 2001 r. na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego likwidację kolegiów do spraw wykroczeń i przekazanie rozpoznawanych przez nie spraw wydziałom karnym sądów rejonowych. Ten zabieg pozostawał oczywiście w zgodzie z konstytucją, w której wymiar sprawiedliwości został powierzony wyłącznie sądom. Tymczasem kolegia do spraw wykroczeń były organami pozasądowymi i jako takie nie mieściły się w konstytucyjnej konstrukcji władzy sądowniczej. Niemniej zabieg ten spowodował powstanie znacznego obciążenia sądów rejonowych, wpływając na postępującą w kolejnych latach przewlekłość postępowań sądowych. Celem długofalowym, który postawił sobie projektodawca jako konsekwencję projektowanych regulacji, stanowiącym niejako efekt celu doraźnego w postaci przyspieszenia postępowań sądowych, jest osiągnięcie znacznego wzrostu zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości. Zaufanie to będzie możliwe do odbudowania jedynie w sytuacji, gdy obywatele uzyskają rzeczywisty wpływ w procesie wskazywania kandydatów na sędziów pokoju oraz gdy postępowania sądowe ulegną przyspieszeniu. Na takie rozwiązania oczekują obywatele, co wynika z licznych sondaży i badań społecznych. W imieniu wnioskodawców chcę powiedzieć, panie marszałku, Wysoka Izbo, że liczymy na dobrą, konstruktywną dyskusję nad wszystkimi projektami oraz na to, że nie ulegną one jakiemuś długotrwałemu mrożeniu na kolejnym etapie i że będziemy mogli w realnym, niedługim terminie doprowadzić do powstania całościowej ustawy dotyczącej sądów pokoju. Dziękuję bardzo. (Oklaski)