Mówca: Sprawozdawca Agata Katarzyna Wojtyszek
Data: 2023-06-15 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam przyjemność przedstawić sprawozdanie Komisji Infrastruktury oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy o publicznym transporcie zbiorowym oraz niektórych innych ustaw. Marszałek Sejmu, zgodnie z art. 37 ust. 1 i art. 40 ust. 1 regulaminu Sejmu, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu, skierowała w dniu 24 maja 2023 r. powyższy projekt ustawy do Komisji Infrastruktury oraz Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej do pierwszego czytania. Komisje Infrastruktury oraz Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej po przeprowadzeniu pierwszego czytania oraz rozpatrzeniu tego projektu ustawy na posiedzeniu w dniu 13 czerwca 2023 r. wnoszą, aby Wysoki Sejm uchwalić raczył załączony projekt ustawy. Omawiany projekt dotyczy zmian w 12 ustawach, m.in. ustawie o publicznym transporcie zbiorowym czy ustawie z dnia 16 maja 2019 r. o Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej. Najważniejsze zmiany dotyczą zwiększenia z 800 mln zł do 1 mld zł budżetu Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej, utrzymania na stałe obecnego poziomu dopłaty z funduszu dla organizatorów publicznych transportów w kwocie nie wyższej niż 3 zł do 1 wozokilometra przewozu od 2024 r., umożliwienia wojewodom zawierania z organizatorami, oprócz rocznych umów o dopłatę, również umów wieloletnich o dopłatę z funduszu rozwoju przewozów autobusowych nawet do 10 lat, utrzymania możliwości ubiegania się o dopłatę z budżetu państwa, jeśli chodzi o stosowanie ulg ustawowych za przejazd przez przewoźników, którzy nie są operatorami publicznego transportu. W wielu rejonach kraju nadal nie ma wystarczającego dostępu do autobusowej komunikacji publicznej lub nie funkcjonuje ona w ogóle. Wynika to z postępującej likwidacji przez przewoźników niedochodowych, lecz ważnych z przyczyn społecznych linii regularnych. Tym samym pasażerowie są pozbawiani kolejnych połączeń autobusowych, a w związku z tym - dostępu do publicznego transportu zbiorowego. Zjawisko to przybiera formę tzw. białych plam komunikacyjnych, które przekłada się na wykluczenie społeczne dużej części obywateli. Mając na uwadze ten fakt, rząd Prawa i Sprawiedliwości przyjął ustawę z dnia 16 maja 2019 r. o Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej, tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2464, zwaną dalej ustawą o funduszu. Przepisy tej ustawy weszły w życie 18 lipca 2019 r. Fundusz rozwoju przewozów autobusowych stanowi instrument wsparcia jednostek samorządu terytorialnego będących organizatorami publicznego transportu zbiorowego w realizacji zadań własnych, dotyczących zapewnienia funkcjonowania publicznego transportu zbiorowego w zakresie przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej. Wprowadzenie mechanizmu wsparcia dla jednostek samorządu terytorialnego pomaga w przeciwdziałaniu wykluczeniu komunikacyjnemu i likwiduje białe plamy transportowe na mapie kraju. Do czasu powstania funduszu ze względu na niewystarczające środki finansowe jednostki samorządu terytorialnego poza miastami nie podejmowały się organizacji takich przewozów, a obywatele zamieszkujący zwłaszcza obszary położone z dala od dużych ośrodków miejskich byli pozbawieni dostępu do komunikacji publicznej. Niewystarczający dostęp do autobusowej komunikacji publicznej przełożył się na wykluczenie społeczne dużej części obywateli w wielu regionach kraju. Fundusz jest pierwszym narzędziem wsparcia finansowego jednostek JST w organizacji publicznej transportu drogowego. Rozwiązania przewidziane w ramach funduszu stwarzają jednostkom samorządu terytorialnego, które są organizatorami publicznego transportu zbiorowego, warunki do uruchamiania autobusowych przewozów o charakterze użyteczności publicznej, a także do tworzenia spójnej i zorganizowanej sieci transportu publicznego na ich obszarze z uwzględnieniem dofinansowania przewozów. Dofinansowanie przewozów o charakterze użyteczności publicznej ze środków funduszu przyczynia się do uruchomienia nowych linii komunikacyjnych, zwiększenia dostępności komunikacji autobusowej dla pasażerów, również na obszarach, na których ta komunikacja obecnie nie istnieje lub nie funkcjonuje w wymiarze, który mógłby zaspokoić podstawowe potrzeby obywateli. Funkcjonowanie funduszu zostało zaplanowane w perspektywie wieloletniej. Od 2020 r. dysponent funduszu przewiduje kwoty w wysokości corocznie 800 mln zł, a teraz przewidywana zmiana to podniesienie tej kwoty do 1mld zł. W 2019 r. jako wojewoda świętokrzyski razem z wieloma samorządami miałam przyjemność wprowadzać ten program na teren mojego województwa. To samo czynili inni wojewodowie we wszystkich innych województwach. Pierwsze linie autobusowe powstały już we wrześniu 2019 r. To było chociażby w gminie Końskie w woj. świętokrzyskim, w pow. opatowskim, gdzie po kilku latach funkcjonowania można stawiać te miejsca za wzór dla innych samorządów. Przez kilka lat zostały tam stworzone dobrze funkcjonujące systemy komunikacyjne. Niestety nie wszystkie białe plamy komunikacyjne udało się zlikwidować. Nie wszystkie samorządy od początku rozpoczęły działania w zakresie likwidacji tych plam, a też nie wszystkie z jednakową intensywnością zajęły się tematem. Zatem konieczne są dalsze działania, aby te białe plamy komunikacyjne likwidować. 3 lata praktycznego funkcjonowania funduszu pokazały skuteczność jego funkcjonowania i zasadność przyjętych rozwiązań. W ramach projektowanych rozwiązań zaproponowano takie, które pozwolą na usprawnienie funkcjonowania istniejącego już funduszu i zapewnią organizatorom jeszcze większą dostępność do środków. W ramach zmian ustawy o Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej zaproponowano możliwość zawierania wieloletnich umów o dopłatę z funduszu oraz zmianę sposobu podziału. Podział ten jest dokonywany w oparciu o takie kryteria jak: powierzchnia, liczba mieszkańców województwa, wartość produktu krajowego brutto województwa oraz zaspokojenie potrzeb przewozowych na obszarze województwa. 3 lata praktycznego funkcjonowania funduszu wskazują na poprawność funkcjonowania aktualnego sposobu dystrybucji środków, z tego względu zasadne jest utrzymanie funkcjonujących obecnie rozwiązań, które sprawdzają się w praktyce. Obecnie przewidziano utworzenie rezerwy w kwocie stanowiącej równowartość 5% środków przewidzianych na dofinansowanie zadań własnych organizatorów dotyczących zapewnienia funkcjonowania publicznego transportu zbiorowego w zakresie przewozów autobusowych, tj. 40 mln zł. Utworzenie rezerwy w ramach środków funduszu, pozostanie w dyspozycji ministra właściwego do spraw transportu, zapewni większą elastyczność w dysponowaniu środków funduszu i pozwoli na szybką reakcję dysponenta, w przypadku gdy w danym województwie środki funduszu będą na poziomie niewystraczającym do realizacji wszystkich wniosków organizatorów. Nowy sposób podziału wynika z konieczności uwzględnienia wieloletnich umów o dopłatę z funduszu. W projektowanej ustawie we wniosku dodano też obligatoryjny element, tj. datę uruchomienia każdej linii komunikacyjnej, na której będą wykonywane przewozy autobusowe o charakterze użyteczności publicznej. Nowy element wniosku ma związek z art. 11e ustawy o funduszu, zgodnie z którym linie komunikacyjne nieuruchomione w terminie wskazanym we wniosku nie będą podlegać dofinansowaniu ze środków funduszu, a środki przeznaczone na ich finansowanie będą uznawane za środki niezaangażowane. W projektowanej ustawie wprowadzono również uprawnienia dla wojewody do żądania dokumentów związanych z wykorzystywaniem środków z funduszu bez wszczynania kontroli, o której mowa w art. 18. Taki przepis wzmocni kontrolę wojewody nad prawidłowością wydatkowania środków. Zwiększono maksymalny limit wydatków z budżetu państwa przeznaczonych na dofinansowanie funduszu w latach 2024-2033. Począwszy od 2024 r., ustalono maksymalny limit wydatków z budżetu państwa przeznaczonych na dofinansowanie Funduszu rozwoju przewozów autobusowych o charakterze użyteczności publicznej do kwoty 400 mln zł. Potrzeba dokonania tych zmian wynika ze stale rosnącego zainteresowania organizatorów publicznego transportu zbiorowego możliwością korzystania ze środków z tego programu. Z roku na rok organizatorzy wnioskują o coraz większe kwoty wsparcia. W 2022 r. dopłatą z tego funduszu objęto 5705 linii komunikacyjnych, a kwota dopłaty, o którą wnioskowali organizatorzy, to 774,7 mln zł. W związku z rosnącym zainteresowaniem organizatorów publicznego transportu korzystaniem z tego funduszu stosownie do zapotrzebowania zgłaszanego przez organizatorów w 2023 r. wojewodowie będą mogli ogłaszać kolejne nabory wniosków o objęcie dopłatą z funduszu. W związku z powyższym należy przewidywać, że w 2023 r. wojewodowie podpiszą z organizatorami publicznego transportu zbiorowego umowę o dopłatę na całą kwotę planowanych przychodów funduszu. Mając na uwadze tak ważny temat, jakim jest komunikacja publiczna i dostosowanie tej komunikacji do potrzeb naszych mieszkańców, zasadne jest przyjęcie omawianej ustawy. Bardzo dziękuję.