Mówca: Dariusz Rosati
Data: 2013-08-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Panowie Premierzy! Panowie Ministrowie! Szanowni Państwo! Rząd zaproponował nowelizację budżetu na 2013 r. Ta nowelizacja polega na tym, że uwzględniając obecną sytuację i systematyczny spadek dochodów budżetowych w stosunku do założeń sformułowanych w ustawie budżetowej, nowelizacja przewiduje obniżenie dochodów budżetowych w tym roku o 23,7 mld zł, ograniczenie wydatków o 7,7 mld zł i wzrost deficytu o 16 mld zł, czyli o 1% PKB. Pan minister finansów mówił tutaj obszernie o przyczynach, które doprowadziły do tej decyzji. Bezpośrednią przyczyną jest oczywiście słabsza, niż przewidywano, sytuacja gospodarcza zarówno w Polsce, jak i w bezpośrednim otoczeniu zagranicznym Polski, przede wszystkim w strefie euro, i wyniki gospodarcze gorsze od założonych. Produkt krajowy brutto zamiast o 2,5% wzrósł w ubiegłym roku tylko o 1,9% i wiele wskazuje na to, że w tym roku, zamiast wzrosnąć o 2,2%, wzrośnie tylko o 1,5%. W efekcie dochody z podatku VAT będą niższe o 13,4 mld zł, dochody z podatku CIT - o 7,6 mld zł, dochody z akcyzy - o 4,7 mld zł, a dochody z podatku PIT - o 2 mld zł. Główną przyczyną spadku dochodów z VAT o 13 mld zł, czyli o prawie 10%, jest to, że przy niezmienionej praktycznie konsumpcji wewnętrznej, indywidualnej mamy do czynienia ze spadkiem spożycia zbiorowego i wydatków rządowych, budżetowych, które ogólnie powodują spadek dochodów z VAT. Jeśli chodzi o spadek dochodów z CIT, również znaczący, to główną tego przyczyną jest niekorzystne ukształtowanie się rozliczenia rocznego. W tym przypadku mieliśmy do czynienia z dużymi zwrotami podatku do podmiotów gospodarczych i znacznie mniejszymi niż przewidywane płatnościami ze strony firm. Jakie są przyczyny tych gorszych wyników gospodarczych, których rok temu na etapie konstrukcji budżetu nie przewidywaliśmy? Po pierwsze, i o tym była już mowa, oczywiście znacznie gorszy przebieg sytuacji gospodarczej w strefie euro. W strefie euro mieliśmy do czynienia ze zjawiskiem właściwie do tej pory niespotykanym, mianowicie z recesją, która trwała przez 6 kolejnych kwartałów z rzędu. To jest sytuacja, jak powiedziałem, bez precedensu. Nawet w 2009 r., gdy kryzys był najgłębszy, recesja nie trwała tak długo. To miało ogromny wpływ na sprzedaż eksportową. Pan premier Rostowski mówił tutaj już o tym, jak bardzo polska gospodarka uzależniona jest od sprzedaży do strefy euro, i w związku z tym gorszy, niż oczekiwano, poziom popytu w strefie euro spowodował, że polski eksport ucierpiał znacznie silniej. Drugą przyczyną, równie ważną, była konsolidacja fiskalna, którą przechodzi polska gospodarka od trzech lat, w szczególności dostosowanie fiskalne związane z działaniami oszczędnościowymi i dążeniem do obniżenia poziomu zadłużenia, które wynosiło według danych faktycznych 4% PKB w latach 2011-2012 - to jest bardzo duża skala konsolidacji fiskalnej - natomiast w kategoriach strukturalnych nawet 4,5% PKB. Przypomnę, że dyrektywy Unii Europejskiej nakazują dokonywanie konsolidacji najczęściej w tempie 0,5% PKB w skali roku. My dokonaliśmy konsolidacji rzędu 4% w ciągu dwóch lat, czyli, można powiedzieć, z intensywnością czterokrotnie większą. Konsolidacja tej skali spowodowała ograniczenie popytu krajowego, głównie ze strony sektora rządowego, a to oczywiście nie mogło pozostać bez wpływu na produkcję, czyli na kształtowanie się PKB. Nie pomagała nam polityka pieniężna, o czym też była mowa, która pozostawała bardzo restrykcyjna. Ten wysoki poziom realnych stóp procentowych ograniczał popyt na kredyty, a to powodowało spadek wydatków i utrudnienia w inwestycjach, co oczywiście miało negatywny wpływ na dynamikę gospodarczą w Polsce. W efekcie tych zjawisk również inflacja ukształtowała się na poziomie znacznie niższym od założonego. Przewidujemy, że inflacja roczna w tym roku mniej więcej będzie na poziomie 1,6, podczas gdy planowano ją na poziomie 2,7% w skali roku. Ten spadek inflacji, który skądinąd jest zjawiskiem korzystnym, akurat ma negatywne konsekwencje dla budżetu, ponieważ obniża nominalną wartość dochodów budżetowych. Wreszcie na gorszy, niż oczekiwano, wynik w zakresie dochodów budżetowych wpłynęła także odmienna od założonej struktura popytu końcowego w naszej gospodarce. Mianowicie stosunkowo, proporcjonalnie więcej z całej produkcji produktów i usług szło na eksport, a - jak wszyscy wiemy - eksport nie jest obciążony podatkiem VAT, natomiast proporcjonalnie mniej konsumowaliśmy w kraju. A więc dochody podatkowe uległy obniżeniu z tego tytułu. Musimy jednak dodać, że założenia makroekonomiczne, które legły u podstaw ustawy budżetowej, nad którą pracowaliśmy rok temu, niecały rok temu, były nadmiernie optymistyczne. Usprawiedliwieniem oczywiście jest fakt, o którym wspomniał pan premier Rostowski, że w istocie rzeczy pomylili się wszyscy. Nie tylko pomylił się Europejski Bank Centralny. Komisja Europejska, formułując prognozy dla krajów członkowskich, też uważała, że wzrost gospodarczy zarówno w strefie euro, jak i w Polsce będzie w 2013 r. wyższy, niż ostatecznie się okazał. Pomylił się także Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Wszyscy uważali, że 2013 r. będzie lepszy. Myślę jednak, że nie można poprzestać na tym stwierdzeniu, dlatego, że tu, w tej Izbie, w trakcie debaty budżetowej jednak padały stwierdzenia o tym, że założenia do budżetu są nadmiernie optymistyczne i być może trzeba będzie ten budżet nowelizować. Załóżmy przez chwilę, że minister finansów zachowałby się nie optymistycznie, tylko realistycznie, mógłby zapytać jakiejś wróżki, która by mu powiedziała... (Poseł Marek Matuszewski: Urbana niech zapyta.) ...jaki będzie rzeczywisty przebieg sytuacji gospodarczej w 2013 r., albo mógłby zapytać posłów opozycji, którzy oczywiście wiedzą lepiej, ponieważ już rok temu wiedzieli, jaki będzie wzrost PKB w 2013 r., i rzeczywiście według prognoz otrzymanych od tej wróżki albo od opozycji skonstruowałby projekt budżetu. Otóż, szanowni państwo, ponieważ od trzech lat Polska przekracza tzw. pierwszy próg ostrożnościowy, czyli zadłużenie w Polsce przekracza 50% PKB, obowiązuje zasada, że przy konstrukcji budżetu na kolejne lata stosunek deficytu budżetowego do dochodów budżetowych nie może być większy niż ten, który obowiązywał w poprzednim budżecie. W budżecie na 2012 r. stosunek deficytu do dochodu wynosił 11,9%. Gdyby minister finansów przewidział, że sytuacja będzie gorsza, niż początkowo zakładał, i przygotował budżet realistyczny, to znaczy taki, który dokładnie przewidywałby wielkość dochodów budżetowych, jaka rzeczywiście wystąpi w tej chwili w polskim budżecie, czyli gdyby przygotował budżet z dochodami o 23,7 mld zł niższymi, to co by się stało? Ponieważ obowiązuje relacja deficytu do dochodów, to oczywiście minister finansów musiałby jednocześnie zaplanować wydatki niższe o prawie 27 mld zł, to jest ponad 1,5% PKB mniej. Chciałbym zobaczyć i usłyszeć dyskusję tutaj, na tej sali, gdyby minister finansów przyszedł i powiedział, że obniżamy wydatki, szanowni państwo, o 27 mld zł w stosunku do założenia budżetowego. Minister finansów, którego myśli nie mogę zgadywać, ale mogę przypuszczać, jakie są, postanowił odwlec w czasie tę decyzję, to znaczy przyjął założenie, że sytuacja gospodarcza będzie się rozwijać w taki sposób, jak to przewidują największe instytucje prognostyczne na świecie, czyli Europejski Bank Centralny, Komisja Europejska i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Zakładał, że rzeczywiście w 2013 r. będziemy mieli niewielką, ale wyraźną poprawę sytuacji, i zaplanował budżet właśnie pod ten scenariusz. Ostatecznie, jak dzisiaj widzimy, sytuacja jednak okazała się gorsza, w związku z tym trzeba dokonać nowelizacji budżetu. Ta nowelizacja dokonywana jest dziś, ale w istocie rzeczy wybór, jaki miał minister finansów, był taki: czy dokonać tej nowelizacji, czyli w istocie rzeczy skonstruować oszczędny budżet już w ubiegłym roku z dochodami mniejszymi o 24 mld i wydatkami mniejszymi o 27 mld, czy poczekać pół roku i zobaczyć, jak się będzie rozwijała sytuacja, a jeżeli nie będzie ona tak dobra, jak można było przypuszczać, to zrobić tę nowelizację w połowie roku. Mam wrażenie, że minister finansów zdecydował się właśnie na ten drugi wariant. Ostatecznie, gdy okazało się, że nie można jednak liczyć na poprawę sytuacji, to cięcie w wydatkach i ewentualne zwiększenie deficytu - za chwilę powiem o tym więcej - zdecydował się robić w połowie roku. Myślę, że to była dobra decyzja, dlatego że rok temu w fazie konstrukcji budżetu nie wiedziano na pewno, czy sytuacja będzie gorsza w 2013 r. Tak jak powiedziałem, wiele instytucji i ośrodków prognostycznych mówiło, że będzie się ona poprawiać. Myślę, że wtedy planowanie budżetu z wydatkami niższymi o 27 mld byłoby jednak rzeczą niewłaściwą. Musimy to zrobić już teraz. Właściwie uważam, że to było racjonalne działanie. Jedyną rzeczą, o jaką mógłbym prosić ministra finansów, jest to, żeby być może w ubiegłym roku jesienią, gdy pracowaliśmy nad tym budżetem, powiedział nam o tych dylematach. Wtedy albo zakładamy sobie optymistyczny, względnie optymistyczny, ale zgodny z prognozami międzynarodowymi rozwój sytuacji w 2013 r., albo zakładamy bardzo konserwatywnie, że jednak będzie gorzej, a nie lepiej, i związku z tym przygotowujemy niższy budżet. Myślę, że cała Izba zdecydowałaby się poprzeć zdecydowanie jednak ten pierwszy wariant. Nawiasem mówiąc, to jest taka sytuacja, w której dobrze byłoby mieć właśnie jakąś być może instytucję, która by w sposób niezależny oceniła te prognozy i założenia makroekonomiczne. Cała ta sytuacja, jaka powstała obecnie przy nowelizacji budżetu, myślę, jest pewnym argumentem za tym, żeby być może jeszcze raz wrócić do idei Rady Polityki Fiskalnej, która byłaby właśnie takim niezależnym ciałem oceniającym założenia makroekonomiczne. Być może debata publiczna by na tym skorzystała. Jak wygląda struktura cięć wydatków, które proponuje minister finansów? Dokładnie przyjrzałem się tym propozycjom i wydaje mi się, że spełniają one ten podstawowy warunek, jaki powinien być przestrzegany przy tego typu decyzji, a mianowicie w sytuacji, kiedy trzeba dokonać pewnych oszczędności, pewne obszary jednak powinny być chronione. To są właściwie dwie dziedziny. Po pierwsze, wydatki społeczne, które decydują o poziomie życia i warunkach bytowych osób najsłabszych i najuboższych, oraz wydatki rozwojowe. Z tego punktu widzenia, muszę powiedzieć, właściwie nie mam większych zastrzeżeń do zaproponowanej struktury ograniczania wydatków. Największy ciężar cięć bierze na siebie Ministerstwo Obrony Narodowej, ale jednocześnie mamy tutaj obietnice, że wstrzymanie pewnych wydatków inwestycyjnych, pewnych projektów inwestycyjnych i modernizacyjnych polskiej armii ma charakter przejściowy, tymczasowy i że te wydatki w kolejnych latach zostaną odpowiednio zwiększone. Kolejne zasadnicze pozycje, które ulegają ograniczeniu, jeśli chodzi o wydatki, to obsługa długu zagranicznego i transport kolejowy. Słyszeliśmy już tutaj wyjaśnienia pani minister Majszczyk o tym, że w istocie rzeczy transport kolejowy nie ucierpi, bo środków będzie dokładnie tyle samo, ile było, tyle tylko, że nie będzie to finansowanie z budżetu. Wreszcie rezerwy celowe. Właściwie znowu jedyna rzecz, która mnie tu niepokoi, to dość znaczne obcięcie wydatków na naukę. Jeżeli rzeczywiście uważamy, że powinniśmy chronić wydatki rozwojowe, które przyczyniają się do tworzenia potencjału wzrostowego w naszej gospodarce, tworzenia nowych miejsc pracy, to wydaje mi się, że jednak wydatki na naukę powinny być tutaj chronione. Minister finansów, Rada Ministrów w tej chwili proponuje zwiększenie deficytu o 16 mld zł do ponad 51 mld zł łącznie. Każdy ekonomista, ale pewnie i każdy poseł siedzący na tej sali, kiedy słyszy propozycję zwiększania deficytu, natychmiast czuje się nieswojo, dlatego że w normalnych warunkach wzrost deficytu jest czymś, na co trzeba patrzeć z podejrzliwością. Niemniej jednak jesteśmy w szczególnej sytuacji. Wzrost deficytu oczywiście oznacza również wzrost zadłużenia. Niemniej jednak spójrzmy na obecną sytuację Polski. Jesteśmy w sytuacji najgłębszego spowolnienia od 2001 r. Nawet w 2009 r., w szczycie kryzysu czy w dole kryzysu, ta sytuacja, jeśli chodzi o wzrost gospodarczy w Polsce, była nieco lepsza. Pierwsza połowa tego roku, I kwartał - 0,5, II kwartał - 0,8 wzrostu. To jest najniższe tempo wzrostu gospodarczego w Polsce od ponad 10 lat. Ograniczanie wydatków w tej sytuacji byłoby działaniem nierozsądnym, działaniem sprzecznym z logiką ekonomiczną. W sytuacji tak głębokiego spowolnienia, na szczęście nie recesji, ale spowolnienia, polityka dalszego ograniczania wydatków byłaby polityką nieroztropną. Dlatego jest rzeczą słuszną, że w tej sytuacji zwiększamy deficyt, tak żeby zapewnić funkcjonowanie państwa w podstawowych dziedzinach, żeby starczyło środków na sfinansowanie podstawowych funkcji państwa i jednocześnie żeby nie wpędzić gospodarki w recesję. Alternatywa jest taka, że oczywiście rząd mógł zaproponować cięcia wydatków na pełną kwotę niedoborów dochodowych, czyli na pełną kwotę 24 mln zł. W takiej sytuacji mielibyśmy bardzo silny negatywny impuls prorecesyjny, który gospodarka z całą pewnością odczułaby bardzo boleśnie. Przypuszczam, że taka decyzja wpędziłaby polską gospodarkę po prostu w recesję. Nie mówię już o spowolnieniu, ale o recesji. W związku z tym utrzymanie cięć wydatkowych w pewnych rozsądnych granicach i jednocześnie zwiększenie deficytu w sytuacji głębokiego spowolnienia jest, uważam, dobrą polityką. Niemniej chciałbym zapytać pana ministra finansów, jak to ostatecznie odbije się na polskim długu. W dokumentach rządowych, które otrzymaliśmy, nie ma symulacji zachowania się relacji długu do PKB w odniesieniu do całego sektora finansów publicznych. Chciałbym wiedzieć, jakie są przewidywania, jak będzie wyglądała ta relacja na koniec tego roku po tym, gdy ewentualnie podejmiemy decyzję o zwiększeniu tegorocznego deficytu do poziomu ponad 51 mld zł. Chciałbym teraz bardzo krótko odnieść się do ustawy okołobudżetowej. Tak jak co roku przyjmujemy pewne zmiany w obowiązujących przepisach ustawowych po to, żeby dostosować je do podstawowych wielkości budżetowych, tak jest i tutaj, ale jeśli chodzi o przepisy ustawowe wymagające zmiany przy okazji nowelizacji, obecnej nowelizacji budżetu, to jest ich niewiele. Była o tym mowa. Po pierwsze, aby dokonać oszczędności w wydatkach Ministerstwa Obrony Narodowej, potrzebne jest czasowe zawieszenie działania ustawy z 2001 r. o przebudowie i modernizacji Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej. Trzymamy rząd za słowo, że jest to przejściowe i w następnych latach wrócimy do wydatków na poziomie 1,95% PKB, bo tak stanowi ustawa i takie są nasze zobowiązania sojusznicze. Druga zmiana to jest zmiana o mniejszej wadze, to jest wstrzymanie waloryzacji, również przejściowo, na jeden rok, wydatków związanych z poprawą jakości w szkolnictwie wyższym. Wreszcie trzecia zmiana to ta zmiana, która pozwala finansować rozwój infrastruktury kolejowej nie ze środków budżetowych, ale ze środków spółki PKP PLK w kwocie 1 mld zł. Pamiętajmy, że jest to zmiana, która oczywiście zwiększa ostatecznie zobowiązania całego szeroko rozumianego sektora finansów publicznych, chociaż formalnie PKP PLK nie jest częścią sektora finansów publicznych. Miejmy na uwadze to, że jest to dodatkowe zobowiązanie, ale oczywiście w bezpośrednich swoich skutkach łagodzi czy ułatwia sytuację budżetową. (Dzwonek) Na koniec chciałbym państwa poprosić o rzetelną dyskusję nad projektem nowelizacji budżetu. Znalazłem cytat, słowa niejakiego Stanisława Trębickiego z lutego 1923 r. - to był taki działacz gospodarczy i publiczny - cytat, który do tej sytuacji, z którą będziemy mieli na tej sali za chwilę do czynienia, pasuje. To jest krótki cytat: Dzięki niezdolności do wspólnej pracy dwóch skrzydeł sejmowych, prawego i lewego, polski orzeł jest niezdolny do lotu, a od stworzenia świata żaden ptak o jednym skrzydle nie latał i dopóki oba nie uderzą zgodnie, będziemy się tylko szamotać na tej ziemi. Proponuję również w imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska skierowanie projektu nowelizacji budżetu do pracy w Komisji Finansów Publicznych oraz skierowanie do tejże komisji projektu zmiany ustawy okołobudżetowej. Dziękuję bardzo. (Oklaski)