Mówca: Anna Grodzka
Data: 2014-06-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowny Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Poselskiego Twój Ruch mam zaszczyt przedstawić opinię na temat informacji o działalności rzecznika praw obywatelskich za rok 2013 oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Chciałabym z tego miejsca wyrazić moje głębokie wyrazy uznania dla pracy pani rzecznik i zastępców oraz wszystkich pracowników Biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Jest to bowiem, nie waham się użyć tego słowa, jedyny w Polsce organ władzy publicznej podejmujący obserwacje i interwencje oraz tworzący diagnozy uwzględniające systemowe, horyzontalne, szczegółowe bolączki systemu praw obywatelskich i praw człowieka w naszym kraju. Za tę odwagę, a przede wszystkim ciężką i rzetelną pracę bardzo serdecznie w imieniu klubu dziękuję. Czynię to również, mam nadzieję, w imieniu wszystkich Polek i Polaków. Ponadsześćsetstronicowy raport z działalności rzecznika za 2013 r. stawia pod znakiem zapytania wiele rozwiązań lub ich brak w systemie prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Nie mamy podstaw do zachwytu, jeżeli chodzi o wiele aspektów dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Chodzi o przewlekłość postępowań, niejasność pouczeń sądowych, niejasne zasady wynagradzania biegłych, niejasny status instytucji ławnika, dostęp do akt prokuratorskich i wiele innych. Brakuje realizacji konstytucyjnych gwarancji przestrzegania praw i wolności obywatelskich, szczególnie w zakresie prawa do informacji, prywatności czy wolności zgromadzeń i sumienia. Brakuje wykonywania prawa międzynarodowego, zwłaszcza w zakresie praw obywatelskich i praw socjalnych, co szczególnie ważne. Taki stan przestrzegania praw człowieka 25 lat po uzyskaniu wolności, po wprowadzeniu nowego systemu, który miał opierać się na prawach człowieka, jest czymś, co w przeciwieństwie do działalności biura pani rzecznik nie przynosi Polsce chluby. Chciałabym w tym miejscu zwrócić szczególną uwagę na cztery zagadnienia. Po pierwsze, wciąż nierozwiązana jest paląca kwestia systemowej darmowej pomocy prawnej, która była szeroko omawiana zarówno w sprawozdaniu, jak i przez moich przedmówców. W swoich wystąpieniach pani rzecznik wielokrotnie podkreślała problem braku możliwości korzystania ze środków prawnych przysługujących osobom pokrzywdzonym z różnych przyczyn, wynikający z niedostępności, szczególnie dla niezamożnych obywateli i obywatelek, porad i usług prawnych, zwłaszcza tych przedsądowych. Nie chcę powtarzać wszystkich argumentów, które dzisiaj na tej sali padły, za koniecznością wprowadzenia pomocy prawnej i finansowania, myślę, że, tak jak pani rzecznik sugerowała, w postaci grantów dla organizacji, które już się tym zajmują. Przedstawiałabym to jako konkluzję naszej dzisiejszej debaty i wymaganie dla rządu, żeby przyznać niezbędne środki na realizację tego zadania, bowiem dostęp do ochrony prawnej nie może być ograniczony ze względu na ubóstwo. Dlatego właśnie jest to niezbędne. Drugim zagadnieniem, o którym pani prof. Irena Lipowicz mówi i o co upomina się od lat, są prawa lokatorów i osób bezdomnych. Mnie również bulwersuje ta sytuacja, przygotowałam i złożyliśmy w parlamencie projekt ustawy, który nowelizuje ustawę o ochronie lokatorów, dlatego że brakuje nam jednolitego standardu ochrony przed eksmisją na bruk w przypadku, gdy egzekucja obowiązku opróżnienia lokalu wykonywana jest na drodze administracyjnej. Brakuje nam rozwiązań chroniących przed bezdomnością w świetle przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów, gdzie osoby bywają pozbawione takiej ochrony w toku prowadzonej egzekucji z nieruchomości. To budzi wątpliwości co do zgodności z konstytucją, z zasadą równości obywateli wobec prawa, a także z zasadą ochrony i opieki państwa wobec rodziny i osób niepełnosprawnych, które często podlegają eksmisji. Brakuje nam rozwiązań dotyczących dramatycznych sytuacji eksmisji dłużników bez prawa do lokalu socjalnego, wśród których znajdują się małoletni. Wówczas komornicy zwracają się do sądu o wydanie zarządzenia o umieszczeniu małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo instytucjonalnej pieczy zastępczej. Chcę jasno wyrazić zdanie, iż zgodnie z art. 75 konstytucji państwo polskie powinno prowadzić aktywną politykę w dziedzinie zapobiegania bezdomności, a nie czyni tak naprawdę od lat w tej sprawie nic. Kolejny problem to obowiązująca tzw. ustawa równościowa. Chyba nie da się znaleźć środowisk, ale także instytucji życia publicznego, pozytywnie oceniających jej kształt. Wobec ustawy formułowane są zarówno postulaty odnoszące się do treści jej przepisów, niekompetentności jej regulacji, jak i zarzuty związane z jej ewentualną niekonstytucyjnością, ale także odnoszące się do praktyki jej stosowania, wskazujące na jej dysfunkcyjność. Niektóre z tych uwag formułowane były już na etapie przygotowania ustawy. Pani rzecznik w swoich wystąpieniach wskazuje na konieczność nowelizacji ustawy poprzez usunięcie wadliwego rozwiązania różnych poziomów ochrony osób, które padły ofiarą dyskryminacji, zawierającego zamknięty katalog cech, ze względu na które nie wolno dyskryminować, i zamknięty katalog sytuacji, w których dyskryminacja jest zakazana. Jest to dla naszego parlamentu zadanie do wykonania, zresztą jest ich więcej. Mówiła pani rzecznik o tym w swoim dzisiejszym przemówieniu. W chwili obecnej można stwierdzić, że ustawa o równym traktowaniu z uwagi na znikomą liczbę spraw wniesionych do sądów, a jeszcze mniejszą pozytywnie rozpatrzonych, w minimalnym stopniu przyczynia się do zapewnienia efektywnej ochrony prawnej ofiar dyskryminacji. Ostatnim, ale moim zdaniem najważniejszym, problemem, na który chcę zwrócić uwagę i na który zwraca uwagę sprawozdanie przedstawione przez panią rzecznik, jest sytuacja, do której doprowadzono, mianowicie, że podpisana i ratyfikowana konwencja ONZ na temat osób niepełnosprawnych nie jest tak naprawdę realizowana. Działania podjęte przez ministra Kosiniaka-Kamysza w postaci okrągłego stołu, który w tej chwili niby się odbywa, niby się nie odbywa, są już bardzo głośno krytykowane przez środowiska osób niepełnosprawnych i środowiska osób zajmujących się problematyką osób niepełnosprawnych. Mają one charakter ruchów pozornych i nie prowadzą tak naprawdę do żadnych systemowych, skoordynowanych rozstrzygnięć. Dlatego też trzeba zmierzać do tego, aby wreszcie rząd usiadł do stołu z czynnikami społecznymi i próbował rzetelnie tę sprawę rozwiązać, nie w taki sposób, w jaki jest to w tej chwili robione. Ustawa regulująca działalność rzecznika nakłada na osobę piastującą ten urząd obowiązek ochrony wolności i praw człowieka określonych w konstytucji oraz w innych aktach normatywnych, w tym również obowiązki z zakresu realizacji zasady równego traktowania. To dotyczy także konwencji ONZ, dotyczy także zadania, które stoi przed panią rzecznik, ale jest niemożliwe do wykonania, jeśli nie będzie właściwego odzewu i właściwej współpracy ze strony rządu. Chcę także podziękować pani rzecznik za bardzo rzetelne i zrównoważone przedstawienie problemu dotyczącego wpływu edukacji i wychowania w rodzinie czy wzajemnych relacji pomiędzy tymi wartościami w przypadku stanowiska w sprawie równościowego przedszkola. Uważamy, że to stanowisko wiele wnosi w kwestii zrozumienia całej tej sytuacji dotyczącej relacji pomiędzy wolnością jednych ludzi a ograniczaniem wolności drugich ludzi. Polecam uważną lekturę tego dokumentu. (Dzwonek) Wysoka Izbo! Pani Minister! Panie Marszałku! Efektywne i pełne sprawowanie urzędu rzecznika praw obywatelskich wymaga odpowiednich gwarancji finansowych. Niejednokrotnie słyszeliśmy o brakach kadrowych i minimalizowaniu liczby wizytacji rzecznika. Nie możemy dopuścić do takiej sytuacji, w której rzecznik dopominający się o problem przewlekłości postępowań administracyjnych i sądowych sam do takiej sytuacji będzie zmuszony. Apeluję wraz z całą sejmową Komisją Sprawiedliwości i Praw Człowieka o uwzględnienie próśb pani rzecznik i zwiększenie nakładów finansowych na działalność biura w ramach najbliższych prac nad budżetem na przyszły rok. Polski nie stać na więcej niesprawiedliwości. Dziękuję bardzo. (Oklaski)