Mówca: Krzysztof Janusz Kozik (tekst niewygłoszony)
Data: 2022-11-04 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Kilkanaście dni temu wspominaliśmy 59. rocznicę śmierci Józefa Franczaka ps. Lalek. Jest on uznawany za ostatniego żołnierza podziemia niepodległościowego działającego aktywnie na terenie Polski. Jego miejsce pobytu zostało wykryte przez komunistów po wielu latach nieudanych obław i pościgów. Zginął 21 października 1963 r. z bronią w ręku podczas obławy bezpieki we wsi Majdan na Lubelszczyźnie. Józef Franczak urodził się 17 marca 1918 r. w Kozicach Górnych na Lubelszczyźnie w ubogiej chłopskiej rodzinie. W wieku 17 lat postanowił zgłosić się jako ochotnik do Wojska Polskiego. Ukończył szkołę żandarmerii w Grudziądzu. Józef Franczak nie zamierzał bezczynnie przyglądać się, jak okupanci niszczą jego ukochaną ojczyznę i Polaków. Zaangażował się w działalność konspiracyjną, najpierw w Związku Walki Zbrojnej, a następnie w Armii Krajowej. Po wkroczeniu Rosjan w 1944 r. na tereny Lubelszczyzny został wcielony do 2. Armii Wojska Polskiego, z której zdezerterował w styczniu 1945 r. Początkowo ukrywał się na Pomorzu i poszukiwał możliwości ucieczki na Zachód. Wobec braku takich możliwości zdecydował się na powrót w rodzinne strony, gdzie włączył się w działalność podziemia antykomunistycznego. Wziął udział w kilku operacjach. 16 czerwca 1946 r. został aresztowany. Podczas przewożenia do więzienia zdołał się uwolnić i rozbroić konwojentów. Zdania o komunistach nie zmienił czas tzw. odwilży w 1956 r., kiedy to do władzy doszedł Władysław Gomułka po kilkuletnim okresie stalinizmu i rządów Bolesława Bieruta. Franczak chciał żyć w wolnej, suwerennej i niezależnej od żadnych obcych mocarstw Polsce. Nie zamierzał skapitulować. Postanowił do końca walczyć z bronią w ręku. Nie skorzystał z amnestii. Obawiał się, że w jego przypadku komuniści nie okażą wyrozumiałości. Bezpieka rozpoczęła szeroko zakrojone poszukiwania ˝Lalka˝. W ramach tych działań inwigilacją objęto najbliższą rodzinę Franczaka i jego znajomych. W rejonie jego działania pozyskano szereg tajnych współpracowników, a w kilku budynkach założono podsłuch. Komuniści rozesłali za Józefem Franczakiem list gończy. Został on opublikowany w gazetach wraz ze zdjęciem. Opisywano go jako bandytę stanowiącego postrach dla mieszkańców podlubelskich wsi. Za jego schwytanie wyznaczono wysoką nagrodę pieniężną. Na trop Józefa Franczaka służby wpadły dopiero w 1963 r. Stało się to dzięki nawiązaniu współpracy ze Stanisławem Mazurem ps. Michał, który był kuzynem narzeczonej ˝Lalka˝. Stanisław Mazur przekazał bezpiece, że ma kontakt z Franczakiem i ten darzy go zaufaniem. Za wydanie Franczaka Mazur miał otrzymać 5 tys. zł. 21 października 1963 r. dom Wacława Becia został otoczony przez SB i ZOMO, łącznie przez 37 funkcjonariuszy. Podczas wymiany strzałów ˝Lalek˝ został śmiertelnie ranny i po kilku minutach zmarł. Ciało Franczaka, pozbawione głowy, pogrzebano na cmentarzu w Lublinie, gdzie chowano żołnierzy podziemia niepodległościowego skazywanych przez sądy wojskowe na karę śmierci. Oby współczesne pokolenie pamiętało o takich bohaterach jak ostatni żołnierz wyklęty, który do końca pozostał wierny wyznawanym ideałom i żadna bezpieka nie była w stanie go złamać. Dziękuję za uwagę.