Mówca: Henryk Siedlaczek
Data: 2014-03-21 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Stan lasów w Polsce, a także realizacja ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝ są corocznie przedmiotem oceny parlamentu. Obowiązek ten wynika z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach. Jak przebiega realizacja ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝? Program ten został przyjęty przez Radę Ministrów w czerwcu 1995 r., kilkanaście lat przed początkiem wyznaczania obszarów zaliczonych do sieci Natura 2000. Zakładano w nim zwiększenie lesistości Polski do 30% w 2020 r. i do 33% w 2050 r. Aktualnie lesistość Polski wynosi 29,3%, a zgodnie z szacunkami do 2020 r. uda się zwiększyć do 29,7% w wyniku zalesienia 56 tys. ha gruntów. Przy uwzględnieniu potencjału wzrostu, jaki tkwi w przeklasyfikowaniu gruntów na leśne, przy wsparciu Unii Europejskiej oraz wszystkich odnowień naturalnych na nieużytkowanych gruntach prywatnych realizacja programu do 2020 r. wydaje się możliwa. Niestety, nie można tego powiedzieć o perspektywie roku 2050. Osiągnięcie docelowej lesistości 33% do 2050 r. oznaczałoby konieczność przeznaczenia na zalesienie około 1,5 mln ha gruntu. Do 2003 r. realizacja programu przebiegała zgodnie z przyjętymi założeniami, po czym zaczęła się zmniejszać powierzchnia zalesień, co wynikało głównie ze zmniejszającej się co roku podaży gruntów. Krytyczny spadek możliwości zalesień został spowodowany ograniczeniami wynikającymi z ustanowienia obszarów sieci Natura 2000, a także ograniczeniami wszelkich form nieodpłatnego rozdysponowania nieruchomości zasobów własności rolnej Skarbu Państwa oraz spadkiem atrakcyjności wsparcia z rolniczych funduszy Unii Europejskiej, konkurencyjnością płatności obszarowej i skróceniem okresu przyznawania premii zalesieniowej. Liczne ograniczenia zalesień, głównie ekonomiczne, przyrodnicze i formalne, jakie pojawiły się w ostatnich latach, przemawiają za koniecznością dokonania aktualizacji ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝, która zgodnie z założeniami programu jest przewidziana w roku bieżącym. W kontekście ograniczonych możliwości realizacji założeń powierzchniowych programu jego rewizja musi obejmować jakościowe cele zalesiania, czyli wyznaczanie obszarów preferowanych do zalesiania ze względu na potrzeby środowiskowe, na przykład tworzenie korytarzy ekologicznych dla dużych ssaków lub zalesienie stref wododziałowych, ochronę i retencjonowanie wód powierzchniowych i podziemnych. Zadania te powinny być w większym stopniu uwzględnione w planach rozwoju i planowaniu przestrzennym na wszystkich poziomach ich opracowania, ale to już nie jest tylko zadanie leśników. Konkludując, głównym czynnikiem, który spowoduje niezrealizowanie nakreślonego 19 lat temu ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝, jest ograniczenie podaży gruntów wywołane zmianą priorytetów ich wykorzystania. Odnosząc się do informacji o stanie lasów w 2012 r., można jednoznacznie stwierdzić, że podstawowe cele polityki leśnej państwa są realizowane w głównej mierze przez organizację gospodarczą Lasy Państwowe. Zwiększają się zasoby drewna na pniu, które obecnie wynoszą ponad 2,4 mld m 3 , czyli ponad dwa razy więcej niż w latach 70. XX w., co jest wynikiem zarówno struktury klas wieku, jak i konsekwentnie realizowanych zasad zrównoważonego użytkowania i rozwoju pozaprodukcyjnych funkcji lasów. Wzrasta średni wiek drzewostanów z powodów, o których przed chwilą mówiłem, ale też ze względu na objęcie kolejnymi formami ochrony i ograniczeniem użytkowania wielu cennych przyrodniczo lasów. Poprawił się także stan zdrowotny i sanitarny lasów w stosunku do 2011 r., szczególnie lasów Beskidu Śląskiego i Żywieckiego. Stało się tak za sprawą uwarunkowań pogodowych, ale i zintegrowanej pracy leśników w sferze prognozowania, organizacji czy przestrzegania reżimów sanitarnych. Leśnicy wykonali tam olbrzymią pracę. Tylko w ostatnich latach usunęli ponad 5 mln m 3 zaatakowanych przez owady drzew. Na prawie 11 tys. ha po klęsce zamierania świerka rosną już nowe lasy w Beskidach. Zmniejszyła się powierzchnia średniego pożaru, co jest między innymi wynikiem ciągle doskonalonego sytemu ochrony przeciwpożarowej lasów. Jednak niepokojącym zjawiskiem jest duży i stale wzrastający udział podpaleń - powyżej 50%. Rocznie w polskich lasach powstaje średnio 6 tys. pożarów. Lasy państwowe stworzyły i ciągle doskonalą jeden z najsprawniejszych w Europie systemów ochrony przeciwpożarowej lasów, obejmując nim lasy wszystkich form własności i ponosząc w całości koszty jego utrzymania. Każdego roku zwiększa się też podaż drewna na rynek o 500-700 tys. m 3 . Jest to efekt racjonalizacji użytkowania oraz wchodzenia w fazę użytkowania drzewostanów z powojennych zalesień, co w połączeniu z rozsądną polityką cenową ma istotny wpływ na rozwój polskiego przemysłu drzewnego i tworzenie miejsc pracy. Leśnictwo wraz z przetwarzającym jej produkty przemysłem daje 8% PKB i ponad 0,5 mln miejsc pracy. Polski przemysł meblowy jest już trzecim eksporterem mebli spośród krajów europejskich. Finalizowanych jest wiele programów środowiskowych, które są finansowane ze środków unijnych, a realizowane przez Lasy Państwowe. Chodzi o program małej retencji w górach i na nizinach, tak ważny dla gospodarki i przyrody, czy rekultywację terenów zdegradowanych i popoligonowych. Działania te nie przekładają się wprost na przychody Lasów Państwowych, ale są wkładem leśnictwa w rozwój kraju. Bardzo dobrze wykorzystywane są środki z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy, które poprzez nadleśnictwa realizowane są też w lasach innych własności. Zakończony i wzorowo rozliczony został program REW-BE-LAS, czyli rewitalizacja beskidzkich lasów, realizowany w ramach Interreg, a polegający na odbudowie lasu po klęsce zamierania świerczyn na polsko-słowackim pograniczu w Beskidzie Śląskim i Żywieckim. Sejmowa Komisja Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa miała już dwukrotnie okazję zapoznać się z sytuacją w lasach beskidzkich i bardzo wysoko ocenia profesjonalizm oraz unikalne nie tylko w skali europejskiej, lecz także światowej osiągnięcia leśników, którzy powstrzymali proces rozpadu świerczyn. Lasy Państwowe kontynuowały rozbudowę nowoczesnego szkółkarstwa i bazy przechowalniczej nasion, również z zamierających drzewostanów, zgodnie z opracowanymi i konsekwentnie realizowanymi programami rozwojowymi. W tym zakresie polskie leśnictwo należy do przodujących w świecie. Lasy Państwowe realizują znacznym nakładem środków własnych szeroki program edukacji ekologicznej. Stale rozbudowywana jest baza edukacyjna. Utworzyły one ponad 6,5 tys. obiektów edukacyjnych. Każdego roku korzysta z nich około 3 mln osób. Obiekty wykorzystywane w Lasach Państwowych do edukacji leśnej to 66 ośrodków edukacji leśnej, 1013 ścieżek edukacyjnych, dydaktycznych, 302 izby edukacji leśnej, 545 wiat edukacyjnych (tzw. zielone klasy), 106 parków i ogrodów dendrologicznych, 1840 punktów edukacyjnych i 2676 innych obiektów. Leśne ścieżki dydaktyczne cieszą się największą popularnością. Przez cały rok odbywają się na nich zajęcia przygotowywane przez leśników dla różnych grup wiekowych. Można odwiedzać je także samodzielnie. Również nadleśnictwa przygotowały izby edukacji leśnej i wiaty edukacyjne. Poszerza się oferta leśnych ośrodków edukacyjnych. Każde nadleśnictwo ma opracowany ˝Program edukacji leśnej społeczeństwa w nadleśnictwie˝. Zdecydowana większość osób korzystających z obiektów edukacyjnych to grupy szkolne. Leśnicy szczególnie chętnie zapraszają dzieci i młodzież, wiedząc, że już wkrótce to od młodych ludzi zależeć będzie przyszłość naszych lasów. To także misja Lasów Państwowych. Na początku 2012 r. dyrektor generalny Lasów Państwowych wprowadził do stosowania cztery znowelizowane instrukcje i zasady dotyczące głównych działów gospodarowania: hodowli, ochrony, urządzania i ochrony przeciwpożarowej lasów. Są to dokumenty o fundamentalnym znaczeniu dla gospodarki leśnej, wykorzystują najnowsze osiągnięcia naukowe i praktyczne, a ich zasadniczym celem jest zachowanie i zrównoważone użytkowanie zasobów przyrodniczych, a także rozwój ochronnych i społecznych funkcji lasów. Dominującym podmiotem zarządzającym zasobami leśnymi w Polsce, jak wiadomo, jest organizacja gospodarcza Lasy Państwowe. Lasy Państwowe to nie podmiot prawa handlowego nastawiony na zysk, ale organizacja wypełniająca misję wobec tego i przyszłych pokoleń. Lasy Państwowe są jedną z najsprawniej działających organizacji gospodarczych w Polsce. To dzięki tej organizacji, jej świetnie wyszkolonej kadrze (ponad 50% leśników legitymuje się wyższym wykształceniem), wypracowanemu unikalnemu w skali Europy modelowi leśnictwa i odpowiedzialnego gospodarowania zasoby leśne w Polsce stale się powiększają pomimo tego, że zgodnie z ustawą o lasach cele społeczne i ochronne dominują nad produkcyjnymi. Polskie lasy są głównym zasobem różnorodności gatunkowej i genetycznej warunkującej nie tylko ciągłość życia, a poprzez zrównoważone użytkowanie oraz rozwój pozaprodukcyjnych funkcji wpływają także na rozwój cywilizacyjny i społeczny. Ten polski model leśnictwa jest wysoko ceniony na świecie i całkowicie zbieżny z międzynarodowymi konwencjami z zakresu ochrony środowiska. Leśnictwo w Polsce przeszło bardzo pomyślnie okres transformacji ustrojowej ostatnich 20 lat, z jednej strony redukując zatrudnienie o 75 tys. osób, a z drugiej strony kreując rynek usług. Polskie leśnictwo ma dobre oprzyrządowanie prawne i jest organizacją samofinansującą się. Zostało to także dostrzeżone i docenione przez międzynarodową społeczność, bowiem polskie Lasy Państwowe, o czym mało kto wie, jako jedyne w Europie otrzymały nagrodę UNESCO za zrównoważoną gospodarkę leśną, którą to nagrodę w Rio de Janeiro kilka miesięcy temu odebrał dyrektor generalny Lasów Państwowych pan Adam Wasiak, czym Lasy Państwowe nie chwalą się, a powinny. Można powiedzieć, że dzięki dotychczasowej polityce leśnej państwa, realizowanej w przeważającej mierze przez Lasy Państwowe, oraz reakcji na oczekiwania społeczne zwiększa się powierzchnia obszarów chronionych w lasach, konsekwentnie prowadzona jest przebudowa drzewostanów, ograniczane są powierzchnie zrębów, dla wzmocnienia i zachowania różnorodności gatunkowej pozostawia się około 10% dojrzałych drzewostanów do naturalnego rozkładu, zwiększa się ilość martwego drewna, prowadzi się reintrodukcję i restytucję gatunków, realizowane są programy retencjonowania wody na obszarach leśnych i prowadzona jest ochrona przeciwpożarowa lasów wszystkich form własności. I to jest właśnie misja Lasów Państwowych. Jednak takie zhierarchizowanie celów powoduje postępujące ograniczenie wpływów i stały wzrost kosztów. Te zagadnienia winny być więc monitorowane. Wśród problemów i wyzwań, przed którymi stoi polskie leśnictwo, wymieniłbym narastający problem rosnącej populacji łosi w północno-wschodniej Polsce, zagrażający lokalnie trwałości lasów. Wydaje się, że rozsądne użytkowanie tej populacji jest koniecznością, tak jak koniecznością jest wydłużenie okresu polowań na jelenie na wzór sąsiadów z Zachodu, bowiem populacja tego gatunku stale i nadmiernie wzrasta. Powoli zaczynamy także poznawać skutki wyznaczenia na blisko 40% powierzchni Lasów Państwowych obszarów Natura 2000, tj. zdecydowanie zwiększonych kosztów gospodarowania na tych obszarach i zmniejszenia przychodów z tytułu licznych ograniczeń. Myślę, że podział kompetencji i odpowiedzialności pomiędzy RDOŚ a Lasami Państwowymi jest nieczytelny, a przez to konfliktogenny. Kto inny bowiem formułuje ograniczenia i generuje koszty, a kto inny ponosi konsekwencje. W całym procesie decyzyjnym nie dokonuje się bilansu skutków. Od lat powtarzającym się mankamentem jest brak lub nieaktualność uproszczonych planów urządzenia lasu dla lasów prywatnych. Ten problem trzeba załatwić systemowo, gdyż zaczyna być problemem wstydliwym. Sądzę, że należałoby dokonać rozeznania, jakich kwot potrzeba starostom, aby ten problem wreszcie uregulować, i czy istnieje tu możliwość dofinansowania. Ten problem odczułem na własnej skórze, kiedy przez siedem lat byłem starostą raciborskim, więc coś wiem na ten temat. To bardzo trudny problem, ale warto go rozwiązać. Chciałbym także poruszyć kwestie prawne i wspomnieć o konieczności podejmowania działań nowelizacyjnych, których potrzebę dyktuje życie. Zanim do tego przejdę, chciałbym powiedzieć, iż ostatnia nowelizacja ustawy o lasach wzbudziła wiele dyskusji i emocji. Ja chciałbym odnieść się tylko do jednego jej fragmentu, a mianowicie rozdzielenia etatów użytków rębnych od przedrębnych i nadania charakteru nieprzekraczalności tylko tym pierwszym, co pozwoli zracjonalizować użytkowanie lasów, drewna na pniu i co było długo oczekiwaną zmianą zarówno przez leśników, jak i przemysł drzewny. Obowiązujące obecnie rozwiązania prawne umożliwiają instytucjom spoza Lasów Państwowych zbyt daleko idącą ingerencję w kształtowanie planu urządzania lasu będącego podstawowym dokumentem, w oparciu o który nadleśniczy prowadzi gospodarkę leśną przez okres 10 lat. Analogiczna sytuacja ma miejsce przy opracowywaniu i wprowadzaniu w życie planów zadań ochronnych dla utworzonych na gruntach leśnych obszarów Natura 2000. Ingerencje te, forsowane i wymuszane przez instytucje i organizacje nieponoszące odpowiedzialności za skutki swych działań, generalnie zmierzają do wyłączenia z gospodarki leśnej coraz to nowych obszarów lasów oraz do zmniejszania pozyskania drewna w stopniu nieuzasadnionym nie tylko ekonomicznie, ale również przyrodniczo i społecznie. Oby te ograniczenia nie doprowadziły do utraty rentowności Lasów Państwowych i uniemożliwiły samofinansowanie się Lasów Państwowych, co stanowi wymóg ustawowy. W celu umożliwienia optymalizacji relacji pomiędzy gospodarką leśną a ochroną terenów leśnych, zwłaszcza bierną, należy podjąć prace nad nowelizacją ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody mające na celu powierzenie dyrektorowi regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych nadzoru nad obszarem Natura 2000, w przypadku gdy dominującą część powierzchni obszaru stanowią grunty leśne - analogicznie do nadzoru, który aktualnie sprawują dyrektorzy regionalnych dyrekcji ochrony środowiska oraz dyrektorzy parków narodowych czy urzędów morskich. Należałoby również znowelizować zapisy w ustawie o ochronie przyrody związane z restrykcyjną ochroną gatunkową. Jest to jedyna forma ochrony przyrody obowiązująca nie tylko na wybranych powierzchniach, na przykład w rezerwatach i na obszarach Natura 2000, ale na całym obszarze kraju. Długi katalog zakazów wprowadzonych wobec gatunków i warunki uzyskania zgody na odstępstwa od tych zakazów sprawiają, że podmiot gospodarczo użytkujący przyrodę nie posiada zgodnej z prawem możliwości uzyskania zgody na nieuchronne w praktyce na przykład zabicie biegacza, mrówki czy zniszczenie gniazda sikorki. W lasach zagospodarowanych prowadzi się ochronę gatunków na dużych obszarach, co oznacza, że wraz z naturalnymi zmianami warunków związanych z fazami rozwoju, a także pracami leśnymi, na przykład prowadzeniem planowych wyrębów, w jednych miejscach gatunki te giną, a pojawiają się w innych. O tym, że dotychczasowe zasady prowadzenia gospodarki leśnej nie stanowią zagrożenia dla gatunków chronionych, świadczy chociażby to, że 38% powierzchni Lasów Państwowych jest włączonych do obszarów przyrodniczo cennych, jak Natura 2000. Brak tego zapisu grozi poważnymi konsekwencjami gospodarczymi nie tylko dla leśnictwa, ale także dla przemysłu drzewnego. Dodam, że przygotowywana aktualnie nowelizacja ustawy o...