Mówca: Sylwester Chruszcz (tekst niewygłoszony)
Data: 2017-02-23 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 20 lutego obchodziliśmy rocznicę urodzin żołnierza wyklętego Anatola Radziwonika ps. Olech, podporucznika Wojska Polskiego, od 1943 r. w Armii Krajowej, jednego z dowódców oddziałów podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego, ostatniego dowódcy zorganizowanych struktur polskiego podziemia niepodległościowego na ziemi nowogródzkiej. Nie za bardzo wiemy, kiedy ˝Olech˝ przystąpił do konspiracji. Wiemy na pewno, że w 1943 r. dowodził jedną z kilku placówek konspiracyjnych Obwodu Szczuczyn AK. Za swoje zaangażowanie otrzymał awans na stopień podporucznika. Na początku 1944 r. zamienił działalność konspiracyjną na partyzantkę. Objął dowodzenie plutonem w 2. kompanii 7. batalionu 77. Pułku Piechoty AK pod komendą słynnego por. Jana Piwnika ˝Ponurego˝. Na początku 1944 r. objął dowództwo plutonu w 7. batalionie 77. Pułku Piechoty AK. Walczył przeciwko Niemcom m.in. w Możejkowie Małym i Wielkim oraz pod Kowczykami. Razem ze swoim oddziałem brał udział w wielu operacjach bojowych przeciwko Niemcom, np. w zwycięskiej akcji zlikwidowania niemieckiego garnizonu w Jewłaszach w dniu 16 czerwca 1944 r. Na początku lipca jego batalion wyruszył w stronę Wilna, aby wziąć udział w operacji pod kryptonimem ˝Ostra Brama˝. Plan zakładał zdobycie Wilna bronionego przez garnizon niemiecki, zanim wkroczą do niego Sowieci. Niestety operacja została przyśpieszona i jego oddział nie zdążył na czas. Uratowało go to od rozbrojenia przez Rosjan. Okupacja niemiecka została zamieniona na sowiecką, ale ˝Olech˝ nie zamierzał składać broni. Razem ze swoimi ludźmi postanowił dalej walczyć na Kresach, zaświadczając o polskości tych ziem. Czekał na konferencję pokojową, która jak przypuszczał, rozwiąże sprawę Kresów na korzyść Polski. Niestety zachodni alianci sprawę wschodniej granicy Polski ustalili już na konferencji w Teheranie w 1943 r. Nie poinformowali o tym swego najwierniejszego sojusznika, czyli Polski. ˝Olech˝ w 1945 r. objął funkcję komendanta obwodów Szczuczyn i Lida. Dowodził również silnym oddziałem partyzanckim (w 1945 r. podlegało mu ok. 800 osób). Kiedy już było wiadomo, że wschodnia granica Polski oprze się na linii Curzona, jego oddziały zaczęły stopniowo się wykruszać. Radziwonik dał wolną rękę swoim podkomendnym. Część z nich postanowiła wyruszyć do Polski i tam walczyć, wielu zrezygnowało, sporo zginęło w obławach NKWD. Zmasowane ataki na partyzantów ˝Olecha˝, którzy byli oczywiście podzieleni na kilka mniejszych oddziałów, rozpoczęły się z początkiem 1949 r. Wielu żołnierzy zginęło, m.in. ppor. Witold Maleńczyk ˝Cygan˝, który był zastępcą komendanta. Pętla wokół szyi Radziwonika zaciskała się coraz bardziej. 12 maja razem z kilkunastoma towarzyszami został otoczony przez kilka pierścieni wojsk NKWD w okolicach Raczkowszczyzny. Przeżyły tylko trzy osoby. ˝Olech˝ poległ 12 maja 1949 r. nad rzeczką Niewisza podczas próby przebicia się przez pierścień kolejnej sowieckiej obławy. Razem ze śmiercią ˝Olecha˝ nastał kres zorganizowanego oporu na Grodzieńszczyźnie. Jednakże wielu partyzantów walczyło do połowy lat 50. Na odwrocie jednego ze zdjęć przedstawiających partyzantów Radziwonika widnieje napis: ˝Nic dla siebie, wszystko dla Ojczyzny˝. Było to motto kresowych oddziałów, które komendant wpajał swoim wiernym żołnierzom. Pamiętajmy o tym ostatnim dowódcy Grodzieńszczyzny, szczególnie podczas zbliżającego się Narodowego Dnia Pamięci ˝Żołnierzy Wyklętych˝. Przebieg posiedzenia