Mówca: Andrzej Romanek
Data: 2013-07-12 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Otóż, ten projekt, co prawda niewielki, ale niezwykle istotny, zakłada nowelizację Kodeksu postępowania karnego i dodanie w art. 49 Kodeksu postępowania karnego § 5 o treści, którą zacytuję: ˝Na postanowienie odmowy nadania statusu pokrzywdzonego przysługuje zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy˝. Szanowni państwo, Wysoka Izbo, w czym jest istota rzeczy? Otóż dzisiaj sytuacja wygląda w ten sposób, że na etapie postępowania przygotowawczego nie ma absolutnie żadnej kontroli tego, czy osoba, która czuje się pokrzywdzona, nawet jeżeli czuje się pokrzywdzona w sposób nieuzasadniony z punktu widzenia przepisów prawa procesowego, jest pokrzywdzona, ona nie może tego stanu rzeczy w żaden sposób zweryfikować. Prokurator wedle swojego uznania, przepraszam za to określenie, oczywiście mając na uwadze przepisy Kodeksu postępowania karnego, odmawia przymiotu strony, ale nie odmawia tego w sposób sformalizowany, i nie dopuszcza tym samym tej strony do procesu. Skoro osoba nie ma statusu pokrzywdzonego, nie jest stroną, a więc, mówiąc wprost, nie przysługują jej żadne uprawnienia procesowe, żadne. Nagle może się okazać, że jest zupełnie inaczej. Osoba ta w istocie rzeczy głęboko przekonana, że jest jednak stroną, może mieć rację, bo z punktu widzenia przepisów Kodeksu postępowania karnego okazałoby się, że w rzeczy samej tak jest i że prokurator był w błędzie. Przecież wiele decyzji procesowych wydawanych przez prokuratora, a nawet przez sąd, jest zaskarżanych i weryfikowanych zgodnie z wolą stron. To jest przecież powszechna praktyka. Jaka jest istota i waga tej regulacji? Powiem o tym jeszcze w taki sposób. Szanowni państwo, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że ten przymiot procesowy strony dla osoby w toku postępowania karnego jest tak istotny, że ona potem w toku postępowania sądowego, jeżeli ma przymiot strony, pokrzywdzonego, przedzierzgnie się albo może się przedzierzgnąć w oskarżyciela posiłkowego, w powoda cywilnego czy w oskarżyciela prywatnego. A więc konsekwencją nabycia tego statusu na etapie postępowania przygotowawczego są kolejne sprawy, to ma dalej idące konsekwencje dla tejże osoby. Chcę zwrócić uwagę na fakt, bo te aspekty też były podnoszone, że zgadzam się z tym, że istotę tego, czy ktoś jest pokrzywdzony, czy też nie, definiują przepisy Kodeksu karnego, nie Kodeksu postępowania karnego. Kodeks postępowania karnego wprowadza legalną definicję pokrzywdzonego w art. 49, mówiąc, że jest to osoba fizyczna czy też prawna, której dobro prawne, chronione prawem, oczywiście przewidzianym w przepisach Kodeksu karnego, bezpośrednio zostało naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. W niektórych przypadkach, trzeba sobie jasno z tego zdawać sprawę, dobro prawne, chociażby w przypadku przestępstwa zabójstwa, jest to dobro życia, w przypadku uszkodzenia ciała - zdrowia, integralności cielesnej, ale są też inne dobra - mienie, własność, prawo własności w przypadku przestępstw kradzieży. Proszę zauważyć, że są też takie przestępstwa, w przypadku których kwestia dobra prawnego i bezpośredniości naruszenia czy zagrożenia, jeżeli chodzi o kwestię pokrzywdzenia, wywołuje gigantycznie dużo kontrowersji, bardzo dużo kontrowersji. Weźmy przykład art. 231, przykład przestępstwa urzędniczego. Kto w takim aspekcie z osób fizycznych miałby się czuć pokrzywdzony? Kto? Tu pojawia się gigantyczny problem, zresztą problem, który - nie ukrywam - pojawił się, wypłynął w praktyce ostatnich lat, a na skutek pewnej protezy prawnej został w sposób jednoznaczny rozstrzygnięty, ale kwestie legislacyjne niestety nie zostały w tej materii podjęte. W związku z powyższym i mając na uwadze te dobra, przepis art. 49 i dobra chronione przepisami Kodeksu karnego, my musimy mieć pełną świadomość tego, że pozostawienie w gestii prokuratora, bez możliwości weryfikacji takiej decyzji, rozstrzygnięcia co do tego, czy osoba ma przymiot pokrzywdzonego, a co za tym idzie przymiot strony, czy też nie, jest przejawem głębokiego, dalekiego zaufania do tych rozstrzygnięć prokuratora. My jako Solidarna Polska uważamy, że to zaufanie niestety w wielu przypadkach zostało nadszarpnięte. Co więcej, uważamy, że w takich sytuacjach to rozstrzygnięcie prokuratora, które nie przyjmuje formy decyzji procesowej, powinno być weryfikowane, powinna to być decyzja procesowa, a do tego powinno to być weryfikowane przez niezawisły sąd. Idźmy dalej. Otóż tak naprawdę, bo ten argument też jest podnoszony, ta kwestia dotyczy niewielkiej liczby osób, ale dla tych osób jest to rzecz kluczowa, dotyczy to tych osób, które we własnym głębokim przekonaniu są pokrzywdzonymi, a prokurator uważa, że tego statusu nie mają. Kiedy nie ma co do tego wątpliwości, prokurator nie będzie musiał podejmować żadnego rozstrzygnięcia w formie decyzji procesowej, nie będzie musiał wydawać żadnego postanowienia. Jeżeli prokurator uzna, że ktoś ma status pokrzywdzonego, to po prostu będzie go traktował jako stronę i ta osoba będzie mogła dokonywać wszelkich czynności procesowych, od składania wniosków dowodowych, przeglądania akt, po zaskarżanie czynności podejmowanych przez prokuratora w takim zakresie, w jakim prawo, przepisy Kodeksu postępowania to dopuszczają. Zatem zarzut zbyt daleko idącego skomplikowania procedury jest zarzutem nieuzasadnionym. My mówimy o stosowaniu tego tylko w razie odmowy, tylko w razie odmowy nadania tego statusu. Jeżeli prokurator przyjmie, że ta osoba ten status posiada, a zatem ma też status strony, nie powinno być w tej materii żadnych wątpliwości. Idąc dalej, chcę zwrócić uwagę na kolejny fakt, o którym tu już wspomniałem. Otóż, przymiot procesowy na etapie postępowania przygotowawczego, przymiot pokrzywdzonego, a tym samym przymiot strony, powoduje, że w dalszym postępowaniu ta osoba zachowuje ten status prawny, przymiot strony. Oczywiście może go stracić, słusznie to podkreśla Krajowa Rada Prokuratury czy prokurator generalny, jeżeli sąd tak uzna, ale to już sąd niezawisły musi uznać, że ta osoba nie ma przymiotu strony. Ale argumentując za takim rozwiązaniem i zwracając uwagę na potrzebę jego wprowadzenia, chciałbym zwrócić uwagę na argumenty, które też się pojawiły, ale które, wedle mojej opinii, są absolutnie nietrafne. Otóż pierwszy argument, że przecież pokrzywdzony, nawet jeżeli nie przedzierzgnie się w oskarżyciela posiłkowego, w powoda cywilnego, i tak ma w toku postępowania przed sądem wiele praw. No tak, ale kto ma te prawa? Pokrzywdzony. Ale status pokrzywdzonego jest rozstrzygany w pierwszej kolejności przez prokuratora, potem ewentualnie, jeżeli ta osoba nie przybrała statusu strony w postępowaniu przed sądem, przez niezawisły sąd. Ale ten status pokrzywdzonego musi być potwierdzony. To jest też istota rzeczy, na którą zwracamy uwagę. Podam przykład z własnego doświadczenia. Otóż złożyłem zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. No i co? Prokurator odmówił wszczęcia postępowania. Co dalej? Zgłosiłem wniosek o wydanie odpisu postanowienia wraz z uzasadnieniem i doręczenia. I proszę bardzo, dostałem odpowiedź, zarządzenie prokuratora, w którym ten pisze: odmówić uznania Andrzeja Romanka za pokrzywdzonego w ramach danego postępowania. I co ja mogę z tym zrobić? Nic. Mógłbym zastosować protezę, o której zresztą wspomina prokurator generalny. Jest to proteza skądinąd ciekawa, ale czy właściwa? Jest to proteza niewłaściwa. Przecież mógłbym wnieść zażalenie i wówczas oczywiście samo to wniesienie byłoby podstawą do odmowy przyjęcia środka tego zaskarżenia jako wniesionego przez osobą nieuprawnioną, a w konsekwencji na tę odmowę mógłbym wnieść zażalenie i wtedy mógłbym weryfikować, szanowni państwo, aspekt przymiotu strony. Ale jak wnosić zażalenie na odmowę, kiedy też z tego wcześniejszego postanowienia co do meritum rozstrzygnięcia kompletnie nie możemy znać, bo nikt go nam nie dostarczy, nie doręczy. Tak się niestety w praktyce zdarzyło, jeżeli chodzi o prowadzone przez prokuraturę powszechną, nie prokuraturę wojskową, podnoszone przez przedstawicieli czy osoby, które czuły się pokrzywdzonymi w katastrofie smoleńskiej, śledztwo w sprawie zarzutów dotyczących przestępstwa urzędniczego z art. 231. Dopiero ta procedura z art. 429 w związku z art. 465 § 1 K.p.k. dała tym osobom szansę udziału w postępowaniu. Ale kiedy? Prokurator powiedział: nie jesteście stroną. Sąd zweryfikował tę decyzję i powiedział: nie, prokurator nie ma racji, jednak przymiot strony wam przysługuje, dając szansę uczestnictwa w toczącym się postępowaniu. To dowodzi, że rozwiązania proponowane przez Solidarną Polskę są rozwiązaniami racjonalnymi. Co więcej, proszę zauważyć, że zarzuty wobec proponowanych rozwiązań składa nie kto inny, jak prokurator generalny, i nie kto inny, jak Krajowa Rada Prokuratury. Zarzuty, z którymi nie zgadzamy się w całej rozciągłości. Zgadzamy się tylko z jednym argumentem, nie zarzutem. Otóż prawdą jest, że nowelizacje Kodeksu postępowania karnego, a także Kodeksu karnego są częste. To prawda. Podaje się tu liczbę 80, tyle było tych nowelizacji wedle pisma Krajowej Rady Prokuratury. Ale, proszę państwa, czy to jest nasza wina, że te kodeksy są po prostu słabe - zarówno Kodeks karny, jak i Kodeks postępowania karnego - i wymagają tak wielokrotnej nowelizacji? Przecież nie jest to wina posłów, którzy chcą te przepisy ulepszyć, poprawić. Nie jest to nasza wina. Ktoś przyjął ten Kodeks postępowania karnego i Kodeks karny z 1997 r. One są, delikatnie rzecz ujmując, mało doskonałe, niezbyt dobre. Trzeba je po prostu poprawiać. Oczywiście przez osoby, o których mówię, czyli między innymi przez prokuratora generalnego, podnoszone jest, że nie ma najmniejszego problemu, bo przecież zmienił się Kodeks postępowania karnego i od 23 lipca będziemy mieć sprawę prostą. Na odmowę wszczęcia czy na umorzenie będzie przysługiwała osobie zawiadamiającej możliwość wniesienia zażalenia, ale też pod jednym warunkiem: jeżeli na skutek takich zdarzeń doszło do naruszenia prawa osoby zawiadamiającej. Bo, proszę państwa, nie okłamujmy się. Przecież to jest przepis pusty. Są to tak naprawdę pozorne regulacje. Co więcej, będzie to miało miejsce tylko w sytuacji, kiedy będzie odmowa lub umorzenie postępowania. Kiedy tego nie będzie, to osoba, która uważa, że mimo wszystko spełnia przesłanki z art. 49, tego faktu nie będzie mogła zweryfikować, bo ani nie będzie miała postanowienia o umorzeniu, ani postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. I co ona może zrobić? Nic, może stać z boku toczącego się procesu i dowiadywać się o faktach. Skąd? Z mediów, jeżeli to jest przestępstwo, które znajduje się w kręgu zainteresowania mediów, a jeżeli nie, to nie zrobi po prostu nic. Nie ma żadnych możliwości. A więc argumentacja, która pojawia się w piśmie pana prokuratora generalnego, jest argumentacją niezasadną. Ona ma tylko częściowe i to bardzo wątpliwe uzasadnienie. Podkreślam: bardzo wątpliwe uzasadnienie. Na dowód tego, choć nie wiem, czy ten argument może do państwa przemawiać, przytoczę stanowisko Sądu Najwyższego. Pierwszy prezes Sądu Najwyższego pisze: ˝Nie wnoszę uwag do poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego˝. Nie sądzę, że prezes Sądu Najwyższego nie wniósł zastrzeżeń z lenistwa. Zapewne uznał, że to rozwiązanie ma swoje racje i dlatego też nie wniósł żadnych zastrzeżeń w przeciwieństwie, tak jak podkreśliłem, do organów prokuratury. Do czego zmierzam? Otóż obawy, które pojawiają się, że dojdzie do nadmiernej formalizacji procesu, są obawami kompletnie nieuzasadnionymi. Po pierwsze, ten odsetek osób, które chcą zweryfikować swój status procesowy, jest naprawdę niewielki, wbrew pozorom niewielki. Dajmy im szansę. Po drugie, tak jak podkreśliłem, prokurator nie ma obowiązku ustalania - przepraszam, w myśl tego przepisu, bo obowiązek swój ma - i wydawania stosownego formalnego postanowienia, kto jest, a kto nie jest pokrzywdzonym. Ma tylko obowiązek w naszym przypadku, kiedy jest odmowa nadania tego statusu, czyli chodzi o ten wąski wycinek osób, niewielki. Jeżeli uważa, że to jest osoba, która tych przesłanek Kodeksu postępowania karnego, a także Kodeksu karnego nie spełnia, ma obowiązek wydać postanowienie o odmowie nadania statusu pokrzywdzonego, które będzie postępowaniem zaskarżalnym i weryfikowanym przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy. W związku z powyższym, Wysoka Izbo, myślę, że te argumenty, o których mówiłem, a także, co podkreślam, kwestie dotyczące państwa prawa, jak również kwestie dotyczące pewności co do stron toczącego się postępowania przemawiają za tym, wbrew argumentom, podkreślam, chybionym zarówno prokuratora generalnego, jak i Krajowej Rady Prokuratury, powinny zasługiwać na uwzględnienie, co więcej, powinniśmy o tym problemie dotyczącym praw procesowych w ogóle głębiej podyskutować, bo nie ukrywam, że jak dzisiaj patrzę, chociaż to się poniekąd zmieniło, na przepisy Kodeksu postępowania karnego, to tam kluczem jest oskarżony i jego prawa - oskarżony i jego prawa - natomiast pokrzywdzony i jego prawa schodzą niestety na plan dalszy. Odniosę się do jeszcze jednej rzeczy, która mnie po prostu, mówiąc wprost, zaskoczyła w argumentacji podnoszonej przez Krajową Radę Prokuratury, która twierdzi, że przecież w toku postępowania może dojść do weryfikacji, może się okazać, że nie jest ta osoba pokrzywdzona, a zatem musimy niejako antycypować przyszłość, dlatego że to ewentualnie rozstrzygnąłby sąd itd. Z tego punktu widzenia nie stawiajmy nikomu zarzutu, nie wnośmy aktu oskarżenia, bo przecież wiele osób też jest uniewinnianych. To co mamy antycypować? Takie są reguły procesu. Człowiek jest omylny. Człowiek jest po prostu omylny, ale dajmy szansę tym, którzy wedle swoich głębokich przekonań, niekoniecznie słusznych, bo też może się okazać, że po weryfikacji te osoby nie nabędą tego statusu... Sprawmy, żeby mieli szansę sprawdzić, czy w tym procesie mogą wystąpić w charakterze strony, a co za tym idzie - występować potem w dalszym toku tego procesu, chociażby jako oskarżyciel posiłkowy czy też powód cywilny, chociaż te powództwa cywilne są wnoszone wyjątkowo, podkreślam, rzadko. Dajmy im tę szansę. Będzie to dowodziło, że Polska jest państwem prawa, bo strzeże prawa wszystkich osób, nawet tych, które błędnie uważają, są przekonane, że mają te prawa. Przynajmniej dajemy tym ludziom szansę zweryfikować te prawa. Z własnego doświadczenia, podkreślam, też się przekonałem, że jest wiele osób, które w toku postępowania karnego dopominały się, mówiąc wprost, swoich praw. Nikt tych praw nie uwzględniał, bo brak było decyzji, którą mogliby zaskarżyć. Chodzili, pukali do drzwi, ale nie było odzewu, żadnego odzewu. I pytali: Co ja mam zrobić? Proteza, o której mówiłem, ale tylko w dwóch przypadkach: umorzenia postępowania lub odmowy wszczęcia, a jeżeli nie, to nie było wyboru. Nie było wyboru. I co wtedy? W związku z powyższym zwracam uwagę na te aspekty i podkreślam: nie utrudni to prokuratorom postępowania, proszę mi wierzyć, a na pewno pomoże. Zwracam uwagę na jeszcze jedną rzecz, wbrew temu, co mówią niektórzy, bo takie argumenty też się pewnie pojawią. To nieprawda, że osoby, które dopominają się swoich praw, to są tzw. sądowi pieniacze. To nieprawda, bo przecież trudno określić osoby, które dopominały się swoich praw, jeśli chodzi o zarzut z art. 231, w sprawach dotyczących katastrofy smoleńskiej - przepraszam za to określenie - że to są ludzie pieniacze. To są ludzie głęboko dotknięci tragedią, którzy chcieli tylko prawdy, doszukiwać się prawdy i stawiać argumenty w toku postępowania karnego, poszukiwać tego, co jest istotą procesu karnego, czyli prawdy. Podkreślam - jest z nami pan minister - że istotą procesu - dobrze, że do dzisiaj rządzi ta reguła - jest poszukiwanie prawdy materialnej. Były propozycje i zakusy, żeby to zmienić, ale na razie zostało jak zostało. Żeby więc ta prawda była odkryta w czasami tak trudnych sprawach, ale też w innych sprawach, bo dotyczy to ludzi, to ten element weryfikacji na etapie postępowania przygotowawczego co do osób, które są głęboko przekonane, że są pokrzywdzonymi i przysługuje im przymiot strony, i mogą w tym procesie po prostu brać udział, ta weryfikacja powinna jednak nastąpić. To jest opinia nie tylko moja, lecz także bardzo wielu osób, z którymi też rozmawiałem na ten temat, osób, które jako praktycy też się po prostu spotykały z takimi zdarzeniami. Niestety, chcąc pomóc klientowi, rozkładały ręce, mówiąc: nie ma żadnych wielkich możliwości. Dlatego zwracam się do Wysokiej Izby z ogromną prośbą o poparcie tego rozwiązania, rozwiązania, które potwierdzi i podkreśli, że Polska w rzeczy samej jest państwem prawa, a także ustabilizuje proces po stronie osób pokrzywdzonych, da pewność, a przynajmniej wysokie prawdopodobieństwo, prawdopodobieństwo graniczące z pewnością, że w tym procesie biorą udział osoby, które w tym procesie, jednym, drugim czy dziesiątym, mają prawo brać udział. Taka jest istota czy intencja tejże nowelizacji. Dziękuję uprzejmie. (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Marek Kuchciński)