Mówca: Wincenty Elsner
Data: 2012-07-12 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałkini! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić w imieniu klubu Ruch Palikota stanowisko w sprawie sprawozdania generalnego inspektora ochrony danych osobowych za rok 2011. Ruch Palikota będzie za przyjęciem tego sprawozdania. Nie sposób w ciągu dziesięciu minut omówić wszystkich kwestii poruszonych w tym sprawozdaniu, dlatego chciałbym skupić się tylko na jednej sprawie, na praktycznym wyłączeniu spod działania ustawy działalności kościołów w zakresie gromadzenia i przetwarzania danych osobowych. Jaki mamy stan prawny w tym momencie? Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych zawiera art. 43 ust. 2, który w praktyce uniemożliwia GIODO kontrolę prawidłowości gromadzenia i przetwarzania danych osobowych przez kościoły i związki wyznaniowe. Ustawa mówi bowiem, że w odniesieniu do kościołów i związków wyznaniowych generalnemu inspektorowi nie przysługują uprawnienia określone w art. 12 pkt 2, art. 14 pkt 1, 3-5 i art. 15-18. W tych wymienionych artykułach mówi się o możliwości przeprowadzenia kontroli prawidłowości gromadzenia i przetwarzania danych osobowych przez GIODO. Dodatkowo w art. 43 ust. 1 pkt 3 zwalnia się kościoły i związki wyznaniowe z obowiązku rejestracji zbiorów danych. Ta sprawa była już podnoszona przez posła Roberta Biedronia 17 lutego przy okazji debaty nad sprawozdaniem z działalności GIODO za lata 2009-2010. Wówczas poseł Robert Biedroń mówił: Zapis ustawowy wprowadzający szczególny sposób traktowania kościołów i związków wyznaniowych zawdzięczamy posłom II kadencji Sejmu, którzy pracowali nad tą ustawą. Ten zapis niestety jest niezgodny z dyrektywą unijną 95/46/WE, którą posłowie transponowali do polskiego prawa przed przyjęciem ustawy w 1997 r., a która mówi wyraźnie, że państwo członkowskie może ograniczyć organom nadzorczym dostęp do danych osobowych, ale tylko w kilku dziedzinach wymienionych enumeratywnie. Jest to bezpieczeństwo publiczne, interes ekonomiczny lub finansowy oraz walka z przestępczością. Posłowie II kadencji zignorowali ten zapis i dodali do listy zbiorów podlegających wyłączeniom także kartoteki parafialne. W ten sposób ustawa o ochronie danych osobowych stawia kościoły i związki wyznaniowe na tym samym poziomie co Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Agencję Wywiadu, Centralne Biuro Antykorupcyjne czy Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Powstaje retoryczne pytanie: Czy kościoły i inne związki wyznaniowe, w tym Kościół katolicki, to służby wywiadowcze, które powinny dysponować taką samą ochroną jak służby specjalne, Policja, czy wywiad? Na ten temat wypowiedział również się całkiem niedawno dr Rafał Wiewiórowski, generalny inspektor ochrony danych osobowych, na antenie Radia TOK/FM. Wskazał, że sceptycznie podchodzi do jakichkolwiek wyłączeń w odniesieniu do zasad ochrony danych osobowych niezależnie od tego, jakich obszarów życia społecznego one dotyczą, i twierdził, że jeśli są one wprowadzane, to należałoby wykazać ich niezbędność w demokratycznym państwie prawnym. Dotychczas ten problem podnoszony był tylko w kontekście osób występujących z Kościoła. Jeden typowy przykład. Pan Robert 20 lat temu przestał być katolikiem, jednak do tej pory figuruje w kościelnych bazach, mimo że prosił proboszcza o usunięcie nazwiska. Gdy to nie pomogło, zwrócił się o pomoc do generalnego inspektora ochrony danych osobowych, ale inspektor nie interweniował, powołując się na przepisy ustawy i umowę z Kościołem. Fakt wpływania znacznej ilości skarg potwierdza sprawozdanie GIODO, które zacytuję: ˝odnotować należy wzrost liczby skarg zawierających zarzut przetwarzania danych osobowych przez proboszczów parafii Kościoła Katolickiego. Skarżący się wskazywali w nich, iż pomimo złożenia oświadczenia o wystąpieniu z Kościoła Katolickiego nie została o tym fakcie zamieszczona stosowna adnotacja w księdze chrztu. (...) Z wyjaśnień uzyskanych przez Generalnego Inspektora wynikało, że osoby skarżące się wciąż są członkami Kościoła Katolickiego, ponieważ nie przeszły formalnej procedury apostazji. Powyższa procedura postępowania zagwarantowana jest przez konkordat podpisany pomiędzy Kościołem Katolickim w Polsce a Państwem. W związku z powyższym organ ochrony danych osobowych umarzał postępowania administracyjnie w takich sprawach˝. Nie wiadomo, ile takich skarg wpłynęło, dlatego że zostały one w sprawozdaniu umieszczone w ostatniej części pod nazwą ˝inne˝ razem z 391 innymi skargami. Wydaje się, że główny inspektor nieprawidłowo powołuje się na zapisy konkordatu. Należałoby przywołać Kodeks prawa kanonicznego, z tym że - i to bardzo ważna informacja - 9 kwietnia 2010 r. wszedł w życie dekret papieża Benedykta XVI usuwający z Kodeksu prawa kanonicznego wzmianki o formalnym akcie wystąpienia z Kościoła. W rezultacie nie można już formalnie wystąpić z Kościoła katolickiego. Oznacza to z punktu widzenia prawa kanonicznego odzyskanie pełnej mocy kanonu 11 mówiącego o tym, że ustawom kościelnym podlegają wszyscy ochrzczeni w Kościele katolickim, czyli że kto raz zostaje katolikiem, zostaje nim na zawsze, co potwierdza prawnik ks. dr Dariusz Walencik, mówiąc o decyzji papieża. Na szczęście w tej Izbie nie musimy debatować i pochylać się nad zapisami Kodeksu prawa kanonicznego, dlatego przywołam ustawę o gwarancjach wolności i sumienia z dnia 17 maja 1989 r. mówiącą, że, korzystając z wolności sumienia i wyznania, obywatele mogą w szczególności należeć lub nie należeć do Kościołów i innych związków wyznaniowych ( art. 2 ust. 2a). Istnienie tego problemu potwierdza w sprawozdaniu GIODO, piszący tak m.in.: ˝W praktyce swego działania organ ds. ochrony danych osobowych napotyka też problemy z określeniem, czy dana osoba należy czy nie należy do danego kościoła albo związku wyznaniowego. W opinii GIODO wskazane byłoby uregulowanie tej kwestii zarówno w przypadku kościołów i związków wyznaniowych, które posiadają osobną regulację ustawową o stosunku Państwa do nich, jak i w przypadku innych kościołów i związków wyznaniowych˝. Generalny inspektor ochrony danych osobowych sugeruje, by w przyszłych rozwiązaniach prawnych kwestie te uregulować prawnie w sposób niepozostawiający wątpliwości interpretacyjnych. Należy jednak zauważyć, że to nie tylko kwestia osób apostatów, osób występujących z Kościoła, stosunkowo w tej chwili wąskiej grupy osób. Dane osobowe gromadzone przez kościoły dotyczą wszystkich katolików, członków innych kościołów i myślę, że my też chcielibyśmy wiedzieć, czy te dane gromadzone są prawidłowo, czy przetwarzane są prawidłowo, czy są bezpieczne. A to obecny przepis art. 43 ust. 2 uniemożliwia. Poza tym to nie jest tylko kwestia ksiąg parafialnych. Przywołam tutaj art. 14 konkordatu: ˝Kościół katolicki ma prawo zakładać i prowadzić placówki oświatowe i wychowawcze, w tym przedszkola i szkoły wszystkich rodzajów, zgodnie z przepisami prawa kanonicznego i na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy˝. Ale jest pytanie: Czy tych placówek oświatowych, przedszkoli, szkół różnych rodzajów prowadzonych przez księży, prowadzonych przez siostry zakonne też dotyczy art. 43 ust. 2? To jest pytanie do generalnego inspektora. Jeżeli dotyczy, oznacza to, że sprawa niedostępności tych danych, braku kontroli sposobu przetwarzania tych danych jest znacznie większym problemem niż nam się wydaje. Co do 2011 r., w sprawozdaniu informuje się o 12 bardzo szczegółowych kontrolach przeprowadzonych w przedszkolach. W dwóch przedszkolach kontrola ujawniła brak zabezpieczeń kopii zapasowych przed nieuprawnionym przejęciem, modyfikacją lub uszkodzeniem czy zniszczeniem. Kopie zapasowe systemów informatycznych, w których przetwarzane były dane osobowe, przechowywano na dyskach serwera, niemniej w pomieszczeniu, w którym znajdował się serwer, nie zainstalowano urządzeń ochrony przeciwpożarowej ani nie wyposażono tego pomieszczenia w klimatyzację. Ja chciałbym zadać pytanie: Czy są dane informujące o tym, iż w przedszkolach prowadzonych przez siostry zakonne czy w szkołach prowadzonych przez księży tego typu kontrole wykazały, że serwery znajdują się pomieszczeniach klimatyzowanych, a środki ochrony przeciwpożarowej są zainstalowane w serwerowniach? Obawiam się, że nie mamy takich ani żadnych innych informacji na temat gromadzenia i przetwarzania danych przez placówki oświatowe i wychowawcze prowadzone przez księży czy przez siostry zakonne, generalnie prowadzone przez Kościół. Sprawa następna, Caritas i instytucje podobne do Caritasu. Caritas Polska to instytucja charytatywna Konferencji Episkopatu Polski. Caritas prowadzi placówki opiekuńcze i wychowawcze, ośrodki rehabilitacyjne, zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze itd. Tutaj dochodzi dodatkowo działanie przepisu art. 27 ust. 2 pkt 4, który mówi o danych wrażliwych. Jeżeli jednostki opiekuńcze i wychowawcze takie jak Caritas również podlegają tym wyłączeniom w zakresie możliwości kontroli przetwarzania danych osobowych i obowiązku zgłaszania tych baz danych do GIODO, to będziemy mieli też do czynienia ze sprawą danych wrażliwych, ponieważ art. 27 ust. 2 pkt 4 daje możliwość przetwarzania przez kościoły i związki wyznaniowe w określonych sytuacjach również danych wrażliwych. Problem ten dostrzega GIODO i zostało to przywołane przez pana ministra w wystąpieniu - że pomimo ograniczenia przez ustawodawcę uprawnień organu do spraw ochrony danych osobowych do kontroli przetwarzania danych o działalności kościołów i innych związków wyznaniowych pojawiły się jednak w tym obszarze pewne kwestie wymagające pilnego rozwiązania. Takim pilnym rozwiązaniem jest nowelizacja art. 43. Ruch Palikota złożył odpowiednie propozycje dotyczące zmiany art. 43, tak aby związki wyznaniowe i kościoły funkcjonowały, jeżeli chodzi o ochronę (Dzwonek) danych osobowych, na tych samych warunkach, na jakich funkcjonują wszystkie inne instytucje publiczne i organizacje. W grudniu 2011 r. pan minister na antenie Radia Zet powiedział: ˝Proponowane zwiększenie uprawnień GIODO w stosunku do kościołów i związków wyznaniowych jest jednym z rozwiązań, które może przyjąć ustawodawca i ustrojodawca, regulując stosunki państwo - Kościół. Nie mam nic przeciwko tego typu regulacji˝. Ale, panie ministrze, liczymy na pana pomoc w przekonaniu większości parlamentarnej co do celowości zmian w ustawie o ochronie danych osobowych w zakresie art. 43. Tak jak powiedziałem, Ruch Palikota będzie głosował za przyjęciem sprawozdania GIODO za rok 2011. Dziękuję.