Mówca: Sprawozdawca Aleksandra Kot
Data: 2026-01-21 (Sejm RP, kadencja 10)

Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach z druku nr 2086. Sprawozdanie obejmuje siedem projektów ustaw, które dotyczą zmian w postępowaniu karnym. Pozwolę sobie już nie przytaczać numerów druków. Projekty te są rozpatrywane łącznie. Projektem wiodącym jest rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw z druku nr 1600. Ten projekt ustawy zakłada bardzo obszerną reformę Kodeksu postępowania karnego i innych przepisów związanych z postępowaniem karnym. Celem tego projektu jest dostosowanie standardów w zakresie prawa do obrony do najwyższych standardów państwa prawa i do norm prawa unijnego. Jedną z ważniejszych zmian, które zakłada ten projekt ustawy, jest nowa definicja podejrzanego. Zgodnie z projektem ustawy za podejrzaną uważa się osobę, co do której zebrane dowody dostatecznie uzasadniają podejrzenie popełnienia przez nią przestępstwa i wobec której podjęto czynność procesową ukierunkowaną na jej ściganie. W związku z tym według projektu ustawy przedstawienie zarzutów nie będzie już jedyną, ale jedną z czynności, które będą skutkować nabyciem statusu podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym. Przykładowo od momentu zatrzymania w związku z podejrzaniem popełnienia przestępstwa zatrzymany uzyskuje status podejrzanego, bo zatrzymanie jest czynnością, która jest ukierunkowana na jego ściganie. Wobec powyższego ma on prawo do skorzystania z pomocy obrońców, o czym jest pouczany. W konsekwencji nie będzie też żadnej wątpliwości, że adwokat czy radca prawny udzielający pomocy prawnej zatrzymanemu ma status obrońcy. Na pełniejszą realizację prawa do obrony wpływa również zmiana art. 72 § 2a k.p.k., zgodnie z którym osoba głucha lub niema ma prawo do skorzystania z tłumacza również w przypadku udziału w czynnościach postępowania w czasie np. rozprawy czy w czasie kontaktu z obrońcą, bo w obecnym stanie prawnym ta kwestia jest ujęta bardzo wąsko. Pomoc tłumacza języka migowego jest ograniczona jedynie do przesłuchania oskarżonego. Warto też wspomnieć, że jednym z ważniejszych elementów tego projektu ustawy są zmiany dotyczące tymczasowego aresztowania. Tymczasowe aresztowanie, które jest środkiem najdalej ingerującym w konstytucyjną wolność osobistą, musi być stosowane z ostrożnością i wyłącznie w sytuacjach, w których inne środki zapobiegawcze okażą się niewystarczające. Pomimo tej zasady praktyka orzecznicza i dane statystyczne wskazują na wyraźny wzrost stosowania aresztu tymczasowego, w szczególności na podstawie przesłanki surowości kary. W odpowiedzi na ten trend projekt przewiduje zawężenie tej przesłanki poprzez podniesienie progu, przy którym może być ona brana pod uwagę, w zakresie przestępstw zagrożonych karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 10 lat. Dodatkowym mechanizmem ograniczającym nadużywanie tej przesłanki jest wprowadzenie maksymalnego czasu stosowania tymczasowego aresztowania opartego na surowości grożącej kary, który do momentu wydania wyroku przez sąd I instancji nie może przekroczyć 12 miesięcy. Oprócz tego ważną zmianą jest wprowadzenie regulacji, zgodnie z którą tymczasowe aresztowanie nie może być stosowane, jeśli przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 2 lata. Bardzo ważne zmiany dotyczą też przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania, bo projekt ustawy wprowadza zasadę, zgodnie z którą dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy jest to konieczne dla postępowania przygotowawczego. Chodzi o to, by zapobiec sytuacjom, w których przedłużanie izolacji, tymczasowego aresztowania następuje z przyczyn leżących po stronie organów, które prowadzą postępowanie przygotowawcze, czyli np. wtedy, gdy te organy są nieefektywne w prowadzeniu tego postępowania i przedłużają zastosowanie tego środka, mimo że nie ma ku temu obiektywnych przyczyn. Wobec tego projekt ustawy zakłada wprowadzenie art. 263 § 2 k.p.k., który nakłada na sąd obowiązek oceny sprawności postępowania przygotowawczego. Sąd po rozpoznaniu wniosku o przedłużenie tymczasowego aresztowania będzie zobowiązany do ustalenia, w jakim zakresie zostały zrealizowane czynności procesowe zaplanowane we wcześniejszych wnioskach i do oceny przyczyn niewykonania, nieukończenia tych czynności. Kiedy sąd stwierdzi, że postępowanie jest prowadzone w sposób nieefektywny lub jego organizacja nie zapewnia sprawnego toku sprawy, będzie uprawniony do odmowy dalszego stosowania tego środka, który, jak już wcześniej wspomniałam, musi być tym środkiem ostatecznym. Ta regulacja, zmiana ma na celu zdyscyplinowanie treści tych wniosków, by zawierały szczegółowy opis, rzetelne rozliczanie tego, co zostało zrobione w czasie postępowania przygotowawczego, i tę realną prognozę dalszego toku postępowania, aby faktycznie udowodnić, że przedłużenie tymczasowego aresztowania jest zasadne. Ważną zmianą, która wpływa na realizację prawa do obrony, jest nowelizacja art. 156 § 5a k.p.k., który zakłada wprowadzenie obowiązku informowania podejrzanego i jego obrońcy o złożonym wniosku o tymczasowe aresztowanie i prawie do zapoznania się z aktami. Zobowiązuje również do niezwłocznego udostępnienia akt na wniosek podejrzanego lub jego obrońcy w zakresie materiałów, które stanowiły podstawę wniosku, i umożliwienie sporządzenia kopii i odpisów akt. Ważną zmianą z perspektywy prawa do obrony jest również przedłużenie terminu na wniesienie apelacji z 14 dni do 30 dni w takich sytuacjach, sprawach, w których ze względu na złożony charakter sąd sporządza uzasadnienie wyroku w wydłużonym terminie. Chodzi o to, że jeśli ta sprawa rzeczywiście jest wielotomowa, złożona, a sąd sporządza to uzasadnienie w wydłużonym terminie, to takie prawo powinno również przysługiwać obrońcy, który przecież tak samo jak sąd musi zapoznać się z tą obszerną, wielowątkową sprawą i dopiero wtedy może w pełni zapewnić to prawo do obrony i złożyć środek odwoławczy. Ważną zmianą jest również zmiana art. 168a k.p.k., która ma ograniczyć możliwość wykorzystywania w procesie karnym dowodów uzyskanych z naruszeniem prawa, zwłaszcza przez organy państwa. Przeprowadzenie i wykorzystanie do celów postępowania karnego dowodu uzyskanego w sposób nielegalny będzie, oczywiście w przypadku wejścia w życie tej ustawy, niedopuszczalne. Ważną zmianą, która dotyczy relacji między obrońcą a osobą podejrzaną, oskarżoną, jest również zmiana art. 73 k.p.k., która ma na celu zagwarantowanie poufności kontaktów między podejrzanym lub oskarżonym a jego obrońcą. Adwokaci, radcowie prawni wykonują zawód zaufania publicznego, więc nie ma podstaw do zakładania, że będą nadużywać swojej funkcji czy działać w jakiś sposób zagrażający postępowaniu karnemu. Skuteczne korzystanie z prawa do obrony wymaga, aby kontakt z obrońcą był swobodny i poufny, natomiast w obecnym stanie prawnym dopuszczane są wyjątki od tej zasady, które umożliwiają w określonych przypadkach kontrolę korespondencji czy innych form kontaktu między podejrzanym a obrońcą. Projekt ustawy rezygnuje z tych rozwiązań, uznając, że ograniczają prawo do poufnego kontaktu z obrońcą. Ważną zmianą z perspektywy sądu jest zmiana art. 99a § 1 k.p.k., która odstępuje od obowiązku sporządzania uzasadnienia wyroku sądu na formularzu. Formularze z perspektywy sądu były ograniczające. Również z perspektywy profesjonalnych pełnomocników nie dawały pełnego obrazu motywów, którymi kierował się sąd, wydając dane orzeczenie. Ten projekt ustawy, tak jak wspomniałam, zawiera bardzo obszerne regulacje dotyczące przede wszystkim wzmocnienia prawa do obrony, gwarancji procesowych. Wzmacnia ochronę praw jednostki i przywraca pewne standardy praworządności w postępowaniu karnym, uwzględniając zarówno potrzeby wymiaru sprawiedliwości, jak i konstytucyjne prawa jednostki, prawa obywatela. Proponowane regulacje wynikają z praktyki orzeczniczej, z postulatów profesjonalnych pełnomocników, środowisk prawniczych, jak i z norm prawa unijnego. Wobec powyższego komisja wnosi, aby Wysoki Sejm uchwalił załączony projekt ustawy. Dziękuję. (Oklaski)