Mówca: Bartosz Kownacki
Data: 2013-08-27 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Każdy, kto chociaż raz miał styczność z wymiarem sprawiedliwości, ma świadomość tego, że wymaga on gruntownej reformy. Zmiany wymagają również przepisy Kodeksu postępowania karnego, który obowiązuje u nas od przeszło 15 lat. Dobrze, że tego rodzaju prace, zmiany są podejmowane również przez rząd. Problem jednak w tym, w jakim kierunku te zmiany będą podążały, jaki kierunek obierze władza, co będzie chciała, do jakich zmian będzie chciała doprowadzić. O to toczyliśmy spór - bardzo gorący, ale merytoryczny - przez ostatnich kilka miesięcy w podkomisji, a później w komisji sejmowej. Jakkolwiek trzeba przyznać, że spośród tych kilkuset poprawek duża część to zmiany konieczne, dobre, i sensowne, to niestety znalazła się, jest grupa kilkunastu kluczowych, fundamentalnych z punktu widzenia tej nowelizacji zmian, która powoduje, że trzeba wprost powiedzieć, iż jest to nowelizacja, która bardziej sprzyja przestępcy, niestety bardziej sprzyja przestępczości zorganizowanej aniżeli państwu, społeczeństwu, zwykłemu obywatelowi. Miałem nadzieję, że również w tych spornych przepisach uda się znaleźć kompromis. Niestety do tego nie doszło. Zastanawiałem się dlaczego. Odpowiedź jest bardzo prosta: dlatego że zderzyliśmy się z dwoma fundamentalnie różnymi spojrzeniami na funkcje państwa. Jedno spojrzenie, prezentowane przez Prawo i Sprawiedliwość, to wizja silnego i sprawnego państwa, państwa, które nadmiernie nie reguluje życia społecznego, nie ogranicza swobód i wolności jednostki, ale jeżeli już tego dotyka, to robi to sprawnie i skutecznie, bo tak należy to rozumieć - jako wykonywanie swoich uprawnień przez państwo, jak również jako realizowanie obowiązków państwa, zapewnienie wymiaru sprawiedliwości, zapewnie elementarnego poczucia bezpieczeństwa zwykłemu obywatelowi. Druga wizja państwa to wizja państwa słabego, wycofującego się, które przyznaje się do tego, że nie daje rady w walce z przestępczością, a z drugiej strony, państwa, jak to zwykle bywa ze słabym państwem, niestety niebywale opresyjnego w stosunku do obywateli. Mam wrażenie, że posłowie, którzy opowiedzieli się za tymi zmianami, zapomnieli o podstawowej funkcji czy o podstawowych funkcjach prawa karnego, a tym samym o funkcjach państwa, czyli funkcji sprawiedliwościowej, tj. obowiązku ukarania sprawcy i naprawienia szkody, podkreślam, zarówno ukarania sprawcy, jak i naprawienia szkody, i funkcji gwarancyjnej, czyli gwarantującej, że pewna grupa dóbr społecznych powszechnie akceptowalnych będzie chroniona prawem i będzie gwarancja, że nie będzie ono nadmiernie często łamane. W zamian za to państwo wybraliście takie rozwiązanie, w którym de facto przestępstwo to jest konflikt między pokrzywdzonym a sprawcą przestępstwa, przestępcą, w którym państwo specjalnie nie powinno się udzielać, bo tak należy rozumieć jedną z kluczowych zmian w tej nowelizacji, czyli zmianę polegającą na wprowadzeniu art. 59a do Kodeksu karnego. Otóż państwo przewidujecie, że można umorzyć w teoretycznie drobnych przestępstwach postępowanie karne, jeżeli jest zgoda sprawcy, ewentualnie jeżeli naprawiono szkodę, dokonano zadośćuczynienia. W tym momencie mylicie rolę i interes, jaki ma pokrzywdzony, i interes państwa w prowadzeniu postępowania karnego. Podstawowym interesem pokrzywdzonego, szczególnie w przypadku przestępstw przeciwko mieniu, jest uzyskanie naprawienia szkody, odzyskanie tego, co zostało skradzione, ale interes państwa i rola państwa jest zupełnie inna. Nie tylko naprawienie szkody temu indywidualnemu pokrzywdzonemu, zagwarantowanie, że sprawca nie będzie popełniał kolejnych przestępstw, ale także że innym sprawcom nie będzie opłacało się popełnianie przestępstw. Co powoduje ta zmiana? Ta zmiana doprowadzona do sytuacji, w której przestępca może kalkulować: mogę kraść, ale jak już zostanę złapany, to muszę oddać to, co ukradłem. Zostanę złapany raz na dziesięć razy, czyli 10% to są koszty prowadzenia przeze mnie działalności przestępczej, bo i tak nie będę skazany i tak nie będę uznany za przestępcę, mogę jeszcze uniknąć odpowiedzialności karnej. Argumentem za tym miałoby być to, że dzięki temu prokuratura i sądy będą mogły zajmować się tymi najbardziej poważnymi sprawami. Ale równocześnie państwo jest niebywale opresyjne, dlatego że jest ogromna grupa przestępstw, rzeczywiście błahych, drobnych, w których nie ma zindywidualizowanego pokrzywdzonego. W takich sytuacjach z tego art. 59a nie będzie można skorzystać. Mówiąc inaczej, te przepisy pozwalają na to, ażeby okradać obywatela, ograniczać jego wolność, ale jeżeli już na przykład mąż za zgodą żony sfałszuje podpis przy odbiorze listu poleconego, to państwo opresyjne będzie ścigało takie poważne, w cudzysłowie, przestępstwo niebywale skutecznie. To pokazuje, że państwo zgadza się: możesz uderzyć, przestępco, w zwykłego obywatela, bylebyś nie naruszał interesów państwa. Na coś takiego zgody być nie może. Tę opresyjność państwa pokazują inne przepisy, na przykład w przypadku oskarżonego czy podsądnego. Przewidujecie państwo rezygnację z uzasadnienia aktu oskarżenia, rezygnację z uzasadnienia aktu oskarżenia co do zasady. Nawet procedura cywilna przewiduje w pozwie minimum uzasadnienia, a państwo w prawie karnym, przecież nie każdy podsądny jest prawnikiem, przewidujecie, że tego uzasadnienia nie będzie, bo będą dowody i okoliczności, na jaką okoliczność mają być przywołane. Zwykły obywatel tego nie rozumie. On się będzie czuł się jak w ˝Procesie˝ Kafki w takim procesie. Na to również zgody być nie może. Wreszcie, idąc dalej, dwie kluczowe zmiany, czyli ta, o której już wcześniej wspomniano, podwyższenie progu, od którego czyn będzie uznawany za przestępstwo, do kwoty 400 zł. To jest zielone światło dla przestępczości, zielone światło dla popełniania drobnych, ale jakże uciążliwych dla zwykłego obywatela przestępstw - przestępstw kieszonkowych, aktów drobnego wandalizmu. To jest wreszcie uderzenie w działalność gospodarczą, w handlowców, bo dzisiaj szacuje się, że koszty prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie handlu są o 1,5% wyższe ze względu na kradzieże wewnątrz- i zewnątrzsklepowe, bo to nie ma żadnego znaczenia. Jeżeli podwyższymy tę kwotę, to będzie ten koszt prawdopodobnie dwu-, a być może nawet trzykrotnie wyższy, bo ilość dóbr, które będzie można ukraść, będzie dużo większa. To zwiększy koszty prowadzenia działalności gospodarczej, a z drugiej strony zapewni ogromny dopływ miliardów złotych w skali roku dla przestępczości, często do zorganizowanych grup przestępczych, bo to one się parają tego rodzaju działalnością. Duże sieci hipermarketów, duże sklepy jeszcze jakoś sobie z tym poradzą, przerzucając koszty na klientów. A co zrobi drobny sklepikarz, którego przychód miesięcznie wynosi 1000 zł? Dwie kradzieże i ta działalność przestaje mu się opłacać. Wreszcie fundamentalna, najważniejsza zmiana w tym kodeksie, czyli wprowadzenie kontradyktoryjności de facto dwóch teoretycznie równoważnych stron. Czy ktoś przewidział, czy policja i prokuratura są do tego przygotowane? Otóż trzeba sobie jasno powiedzieć - nie są i nie będą w przeciągu tego roku przygotowane, to nie będzie żadna równoważność stron. Państwo argumentujecie - będzie miała szansę prokuratura, dlatego że na 100% dzisiaj wpływających spraw wpłynie tylko 30%, czyli o 70% zmniejszymy wpływ spraw do sądu. Gwarantuję, że gdybyśmy nie zmienili ani jednego przepisu w procedurze karnej odnośnie do samego procesu, a tylko 30% spraw wpływałoby, to mielibyśmy najbardziej sprawny wymiar sprawiedliwości w Europie, a pewnie i na świecie, więc to nie jest argument za tym, że trzeba wprowadzić proces kontradyktoryjny. Wreszcie dla mnie najważniejszy argument przemawiający za odrzuceniem tych zmian. Otóż po wprowadzeniu procesu kontradyktoryjnego liczba uniewinnień z 2%, dzisiaj to jest mniej więcej taka skala, wzrośnie do kilkunastu, a nawet do kilkudziesięciu procent. Mówił o tym pan minister, ale to też jest doświadczenie innych państw. Rodzi się zasadnicze pytanie: Czy prokurator będzie kierował akty oskarżenia w stosunku do osób niewinnych i one będą później uniewinniane, współczuję każdemu podsądnemu w takiej sytuacji, czy też będzie tak, że te kilkadziesiąt czy kilkanaście procent to będą osoby obiektywnie winne, które w świetle dzisiejszej procedury karnej byłyby skazane, ale które ze względu na nieudolność prokuratury lub wcześniej policji zostały uniewinnione? Z czym mamy wtedy do czynienia? Z tym, że zwykły obywatel nie rozumie, co się stało. Przestrzegałbym bardzo przed takim hurraoptymizmem, przed procesem kontradyktoryjnym, dlatego że ilekroć rozmija się poczucie sprawiedliwości w społeczeństwie z wymiarem sprawiedliwości sprawowanym przez sądy, tylekroć ludzie wykonywanie sprawiedliwości zaczynają brać we własne ręce, a to jest najgorsze z możliwych rozwiązań. Dlatego Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość złożył szereg poprawek do tych zmian. Pracowaliśmy nad nimi w trakcie prac komisji sejmowej. Składamy je ponownie i mamy nadzieję, że jednak zostaną uwzględnione i przyjęte, bo, tak jak powiedziałem, duża część zmian była korzystna dla wymiaru sprawiedliwości. Jeżeli jednak nie, to niestety nasz klub parlamentarny będzie musiał opowiedzieć się przeciwko tej nowelizacji, bo ona w tym kształcie jest niczym innym jak zielonym światłem dla przestępców. Dziękuję bardzo.