Mówca: Sprawozdawca Michał Dworczyk
Data: 2016-03-31 (Sejm RP, kadencja 8)

Dziękuję bardzo. Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Łączności z Polakami za Granicą oraz Komisji Spraw Zagranicznych mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie o komisyjnym projekcie ustawy o zmianie ustawy o Karcie Polaka oraz niektórych innych ustaw, druk nr 157. Proszę państwa, nowelizacja ustawy o Karcie Polaka, którą zapoczątkowaliśmy w tej kadencji, miała trzy zasadnicze punkty, miała na celu wprowadzenie trzech zasadniczych zmian. Po pierwsze, wprowadzała ona pewną rewolucję, jeśli chodzi o myślenie o tej ustawie. Przypomnijmy, że w 2007 r., kiedy ta ustawa została uchwalona, była ona przeznaczona głównie dla naszych rodaków na Wschodzie, którzy mieszkają cały czas na byłych kresach I i II Rzeczypospolitej i nie zamierzają przyjeżdżać do Polski na stałe. Ustawa miała na celu pomóc im w utrzymaniu kontaktu z macierzą. Między innymi temu były podporządkowane takie rozwiązania, jak ułatwienie otrzymywania wiz, zwolnienie z opłat za naukę w Polsce czy zniżki, jeśli chodzi o transport publiczny bądź wstęp do muzeów. W tej nowelizacji wychodzimy naprzeciw również tym Polakom na Wschodzie, którzy chcą do Polski przyjechać i osiedlić się w naszym kraju na stałe. Po raz pierwszy w historii dajemy naszym rodakom wybór: jeżeli chcecie mieszkać tam, gdzie mieszkali wasi ojcowie, dziadkowie, będziemy wam pomagać w podtrzymywaniu polskości poza granicami kraju, ale jeżeli chcecie przyjechać do macierzy, również dajemy wam taką możliwość i wspieramy was, dajemy możliwość osiedlania się. W praktyce miałoby to wyglądać tak, że posiadacz Karty Polaka, który przyjeżdża do Polski z zamiarem osiedlenia się tu na stałe, otrzymuje z automatu bezpłatnie kartę stałego pobytu, następnie po roku otrzymuje obywatelstwo polskie, a w tym czasie może liczyć na różnego rodzaju pomoc w tym najtrudniejszym okresie adaptacji. Druga ważna zmiana, którą wprowadzamy w tej nowelizacji, to możliwość uzyskania Karty Polaka nie tak, jak do tej pory, wyłącznie w konsulatach Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie organem wydającym kartę był konsul, ale również w urzędach wojewódzkich, gdzie organem wydającym byłby wojewoda. To jest szczególnie ważne dla obywateli tych krajów, w których nie ma pełnej demokracji, takich jak Białoruś, gdzie władze lokalne niechętnie patrzą na posiadaczy Karty Polaka i osoby ubiegające się o ten dokument, gdzie władze wprowadziły prawo, które niektórym grupom zawodowym zakazuje ubiegania się o Kartę Polaka. Dzięki tej nowelizacji nasi rodacy, przyjeżdżając z Białorusi do Polski, będą mogli w urzędzie wojewódzkim, czy to w Białymstoku, czy w Lublinie, czy w innym mieście, złożyć dokumenty, a potem odebrać Kartę Polaka. Trzeci bardzo ważny punkt tej nowelizacji, o którym trzeba powiedzieć, to jest zmiana myślenia i zmiana podejścia do naszych rodaków na Wschodzie, którzy posiadają Kartę Polaka, ale nie posiadają polskiego obywatelstwa. Otóż wprowadzamy przepis, dzięki któremu nasi rodacy w sytuacjach ekstraordynaryjnych, w sytuacjach, w których będzie zagrożone ich zdrowie bądź życie, będą mogli być traktowani na zasadach podobnych do zasad dotyczących obywateli polskich, oczywiście przy poszanowaniu prawa międzynarodowego. Chcemy tym zapisem dać bardzo jasny sygnał, że dla nas, dla obecnego rządu, dla obecnego parlamentu nasi rodacy poza granicami kraju, niezależnie od tego, czy posiadają polskie obywatelstwo, czy go nie posiadają, są bardzo, bardzo istotni i traktowani będą priorytetowo. W trakcie prac komisji i podkomisji zostały wprowadzone pewne poprawki, które zostały przez komisje przegłosowane. Ograniczę się do wymienienia kilku najważniejszych. Jeżeli będą później pytania, będzie taka potrzeba, to będę rozwijał kwestie poszczególnych zmian. Pierwsza zmiana w stosunku do projektu złożonego pierwotnie polega na zmianie zakresu świadczeń. Tutaj zderzyliśmy się z jednej strony z pewną rzeczywistością finansową, z drugiej strony - z obawami artykułowanymi m.in. przez środowiska kresowe. Otóż pierwotnie chcieliśmy, aby osoba, która przyjeżdża do Polski z zamiarem osiedlenia się tutaj na stałe, miała możliwość uzyskania w pierwszym roku pobytu, czyli w tym najtrudniejszym okresie adaptacyjnym, podobnej pomocy, jaką otrzymują osoby przyjeżdżające do naszego kraju w ramach procesu repatriacji. Środowiska kresowe wskazały na zagrożenie, że stworzenie tak mocnej zachęty, tak dużych udogodnień doprowadzi do swoistego drenażu z Polaków terenów kresów I i II Rzeczypospolitej, natomiast po analizach wykonanych w porozumieniu z rządem, z przedstawicielami rządu okazało się, że tak bogate świadczenia przekroczyłyby możliwości budżetu państwa polskiego. Dlatego wprowadziliśmy w ramach prac komisji zmianę, która sprowadza się do tego, że każda osoba, która będzie chciała osiedlić się w Polsce w tym trybie, uzyskać polskie obywatelstwo, w ciągu pierwszych 3 miesięcy pobytu będzie mogła liczyć na comiesięczny zasiłek finansowy w wysokości 50% minimalnego wynagrodzenia, a przez kolejne 6 miesięcy będzie to 60% tej kwoty. Mówiąc w pewnym uproszczeniu, każda osoba, która chce osiedlić się w Polsce w tym trybie, będzie mogła liczyć na uzyskiwanie średnio 600 zł dofinansowania przez 9 miesięcy. Z jednej strony to nie jest duża kwota, ale z drugiej strony dla osób, które przyjeżdżają tutaj i nie mają na starcie żadnego wsparcia, to będzie bez wątpienia duża pomoc. Druga ważna zmiana, którą wprowadzamy, jest podyktowana troską o budżet. Jest to wprowadzenie mechanizmu, który pozwoli na kontrolowanie wydatków ponoszonych przez budżet państwa polskiego podczas realizacji ustawy o Karcie Polaka. Te świadczenia, o których przed chwilą mówiłem, będą realizowane ze specjalnej rezerwy celowej stworzonej na poczet właśnie realizacji ustawy o Karcie Polaka. Natomiast my wprowadzamy taką możliwość, że monitorujący wykorzystanie tej rezerwy minister spraw wewnętrznych i administracji, widząc, że kwota rezerwy celowej jest wykorzystana w 75%, będzie mógł podjąć działania zmierzające do wstrzymania wypłaty świadczeń. Co to oznacza? To oznacza, że nasi rodacy nadal będą mogli składać wnioski o kartę stałego pobytu, będą ją otrzymywać i po roku będą otrzymywać obywatelstwo polskie, jeśli będzie taka ich wola, natomiast po wykorzystaniu kwoty zawartej w rezerwie celowej budżetu państwa polskiego nie będą mieli możliwości otrzymywania świadczenia. Kolejna ważna zmiana dotyczy urzędów wojewódzkich, w których będzie można ubiegać się o otrzymanie Karty Polaka. Pierwotnie myśleliśmy, że będzie można to zrobić u wszystkich wojewodów. Później, po analizie sytuacji, ewentualnych oczekiwań, zapotrzebowań oraz możliwości infrastruktury i możliwości administracyjnych doszliśmy do wniosku, że należy wprowadzić zapis, że to Rada Ministrów będzie mogła wskazywać urzędy wojewódzkie i tych wojewodów, którzy będą mogli wydawać Kartę Polaka. Rada Ministrów będzie mogła również wskazać kraje, których obywatele będą mogli ubiegać się w tych urzędach wojewódzkich o otrzymanie Karty Polaka. Kolejna ważna zmiana, która też podyktowana jest analizą obecnej sytuacji, czyli analizą tego, jak w tej chwili działa infrastruktura informatyczna, która jest stworzona na potrzeby funkcjonowania ustawy o Karcie Polaka - również chodzi tu o możliwości finansowe budżetu państwa polskiego - dotyczy okresu vacatio legis. Mianowicie proponujemy, żeby ustawa, przepisy dotyczące osiedlania się tutaj, otrzymywania karty stałego pobytu weszły w życie 3 miesiące od daty ogłoszenia ustawy, natomiast przepisy, które będą dotyczyły kompetencji wojewodów, czyli możliwości ubiegania się o Kartę Polaka w urzędach wojewódzkich, oraz świadczeń, które będą wypłacane osobom chcącym osiedlić się w Polsce w tym trybie, mają wejść w życie dopiero od 1 stycznia 2017 r., czyli ok. 5 miesięcy później. Trzeba powiedzieć, że komisja stosunkowo zgodnie przegłosowała te zmiany, choć nie obyło się bez dyskusji. Zostały przedłożone też trzy wnioski mniejszości. Przedstawię państwu te wnioski, one są stosunkowo krótkie. Otóż pierwszy wniosek dotyczy rozdziału 2b: Forma i tryb udzielania wsparcia posiadaczowi Karty Polaka przyznanej na czas nieoznaczony. Proponuje się, aby art. 8k brzmiał następująco: ˝1. Karta Polaka przyznana na czas nieoznaczony uprawnia jej posiadacza do uzyskania pomocy finansowej w wysokości jednej dziesiątej przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w Rzeczypospolitej Polskiej w sektorze przedsiębiorstw bez nagród z zysku ogłaszanego przez Główny Urząd Statystyczny za miesiąc grudzień poprzedzający rok, w którym jest wypłacana pomoc. 2. Pomoc, o której mowa w ust. 1, ma charakter corocznej, jednorazowej wypłaty w walucie miejscowej po przeliczeniu z polskich złotych wg kursu średniego NBP z dnia złożenia wniosku. Wypłaty pomocy dokonuje konsul lub upoważniony pracownik konsularny. 3. Minister właściwy do spraw zagranicznych określi, w drodze rozporządzenia, tryb, sposób oraz terminy składania wniosków, uwzględniając konieczność sprawnego i szybkiego postępowania˝. To jest poprawka mniejszości zgłoszona przez pana posła Gryglasa. Ta poprawka... Intencje są absolutnie słuszne, dlatego że sprowadzają się do tego, aby naszym rodakom w podeszłym wieku wypłacać pewne świadczenie, które będą mogli wykorzystać np. na zakup leków czy opłaty komunalne. Wiemy, że emerytury w takich krajach jak Białoruś, Ukraina czy Rosja są bardzo niskie, więc bez wątpienia byłoby to przydatne rozwiązanie, ale też, chcąc być odpowiedzialną - po dokonaniu przeliczeń, z których wynika, że to rozwiązanie w wersji proponowanej przez pana posła podrożyłoby o ok. 20% funkcjonowanie tej ustawy - komisja zarekomendowała negatywnie tę poprawkę. Druga poprawka dotyczy art. 1. W pkt 9 lit. b powinna brzmieć: ˝ust. 4 otrzymuje brzmienie: 4. Minister właściwy do spraw zagranicznych określi, w drodze rozporządzenia: 1) sposób wydawania zaświadczeń, o których mowa w ust. 3 pkt 7, 2) wzór zaświadczenia, o którym mowa w ust. 3 pkt 7, 3) wykaz organizacji polskich lub polonijnych uprawnionych do wystawiania zaświadczeń, o których mowa w ust. 3 pkt 7, biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia wiarygodności wydawanych zaświadczeń oraz uwzględniając zakres informacji o działalności wnioskodawcy, które poświadczają jego zaangażowanie na rzecz języka i kultury polskiej lub polskiej mniejszości narodowej˝. Proszę państwa, intencja tej poprawki jest taka, aby uszczelnić możliwość, tak ją interpretuję, przyznawania Karty Polaka osobom, które nie posiadają dokumentów potwierdzających ich polskie pochodzenie. Przypomnę, że przepis, który wprowadził możliwość otrzymania Karty Polaka na podstawie zaświadczenia wydanego przez organizację polską działającą na Wschodzie, wziął się stąd, że część naszych rodaków w czasach sowieckich, w dwudziestoleciu międzywojennym była poddana bardzo mocnym represjom: wywózki do Kazachstanu w 1936 r. z terenów Ukrainy sowieckiej czy operacja polska na terenach Związku Sowieckiego, w ramach której rozstrzelano 111 tys. Polaków tylko dlatego właśnie, że byli Polakami, a kilkadziesiąt tysięcy zesłano do łagrów. Te oraz inne traumatyczne wydarzenia doprowadziły do tego, że część naszych rodaków świadomie zniszczyła wszystkie dokumenty poświadczające ich polskie pochodzenie. I dla tych osób właśnie przewidziano taki tryb uzyskania Karty Polaka. Warto podkreślić, że w tej chwili nie jest tak, że każda organizacja polonijna może wystawić zaświadczenie. To organizacja, która jest wskazana w rozporządzeniu prezesa Rady Ministrów, na wniosek ministra spraw zagranicznych ma prawo wystawiać tego rodzaju zaświadczenia. Dla przykładu, na Ukrainie są dwie takie polskie organizacje, na Białorusi jedna. W naszym przekonaniu nie należy tutaj wprowadzać dodatkowych obostrzeń i restrykcji. Mogłoby to ograniczyć się do wprowadzenia wyłącznie większej biurokracji, a nie przyczyniłoby się do poprawy działania tej ustawy. Dlatego też komisja negatywnie zarekomendowała tę poprawkę. Autorem poprawki jest również pan poseł Gryglas. Jest to przedstawione właśnie jako wniosek mniejszości. I trzeci wniosek mniejszości. Otóż jest propozycja, by w art. 1 w pkt 9 lit. d nadać brzmienie: ˝dodaje się ust. 8 w brzmieniu: 8. W odniesieniu do wnioskodawców, którzy nie wykazali posiadania znajomości języka polskiego w trybie przewidzianym w ust. 7, oceny znajomości języka polskiego dokonuje podczas rozmowy konsul, a w przypadku, o którym mowa w art. 12 ust. 4 - wojewoda. Oceny znajomości języka polskiego konsul lub wojewoda dokonuje zgodnie z europejskim systemem certyfikacji języków obcych dla poziomu A1 (najniższy podstawowy)˝. Tę propozycję złożyła pani poseł Fabisiak. Intencja jest zrozumiała, natomiast ten sposób sformułowania poprawki jest nie do zaakceptowania, dlatego że ten zapis nakładałby na konsulów i wojewodów obowiązek de facto oceny poziomu znajomości języka, do czego ci urzędnicy nie mają kompetencji ani uprawnień. Stąd tego rodzaju działanie mogłoby zostać zakwestionowane w bardzo prosty sposób. Ponadto dzisiaj na posiedzeniu komisji usłyszeliśmy od przedstawiciela Ministerstwa Spraw Zagranicznych, że w ogóle ten zapis jest sprzeczny z obowiązującymi przepisami. Dlatego komisja zarekomendowała negatywnie tę poprawkę i właśnie jako wniosek mniejszości ją przed chwilą zaprezentowałem. Proszę Państwa! Komisja wszystkie przedstawione poprawki przyjęła jednogłośnie. Mam nadzieję, że dalszy proces legislacyjny również w podobnym, zgodnym, w zgodnej atmosferze będzie przebiegał. Bardzo dziękuję.