Mówca: Magdalena Kochan
Data: 2012-07-26 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Celem projektu ustawy zmieniającej przepisy Kodeksu karnego i Kodeksu postępowania karnego jest stworzenie efektywnych mechanizmów przeciwdziałania wybranym przestępstwom przeciwko wolności seksualnej oraz obyczajności, a jednocześnie lepszej niż dzisiaj, skuteczniejszej ochrony prawnej ofiar tych przestępstw. Myślę tutaj o przestępstwach zgwałcenia, wykorzystania bezradności, a także nadużycia zależności lub krytycznego położenia, które w myśl dzisiaj obowiązującego art. 205 Kodeksu karnego są ścigane na wniosek ofiary tego przestępstwa. Korzenie takich rozwiązań prawnych tkwią bardzo głęboko, w początkach XX w. Polski Kodeks karny z roku 1932 przewidywał takie rozwiązania, powielił je Kodeks karny z 1969 r. Pewnie źródłem takiego stanowienia prawa było przekonanie, że sfera seksualna życia człowieka to najbardziej intymna sfera życia człowieka, a zatem do jego wyłącznej decyzji należy, czy popełnienie zbrodni zagarnięcia tej wolności seksualnej może być ścigane przez prawo bez zgody osoby tym przestępstwem dotkniętej. Ale takie przekonanie wynikało także z faktu, że to ofiara miała być tym, kto się wstydzi takiego przestępstwa, kto boi się dyskryminacji, potępienia społecznego i takiego stwierdzenia, że to przestępstwo zhańbiło jego ofiarę, a nie zhańbiło przestępcy, który tego przestępstwa dokonuje. Gdyby tak na to popatrzeć, to w praktyce ofiara, która się wstydzi, że popełniono na niej przestępstwo, nie mogłaby dochodzić swoich praw, zatem wszystkie kodeksy świata nie byłyby jej potrzebne, bo przecież powstały po to, żeby chronić uczciwych obywateli przed nieuczciwymi. Skoro zatem sprawca przestępstwa może się czuć bezkarnie, a ofiara przestępstwa powinna się wstydzić, że na niej to przestępstwo popełniono, to dochodzenie jakiegokolwiek prawa byłoby nielogiczne i bezsensowne. Szczęściem zmiany kulturowe, które od tamtego czasu zaszły w polskim społeczeństwie, są znaczne i dzisiaj coraz rzadziej - aczkolwiek jeszcze - spotyka się takie stwierdzenia, że ktoś sprowokował przestępstwo gwałtu, a po co zadawał się z nieodpowiednim towarzystwem, a po co był w spódnicy zbyt krótkiej, a po co w ogóle malował się w taki prowokujący sposób, a może źle się zachowywał. To się zdarza, ale coraz rzadziej. Potwierdzają to między innymi statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości. W roku 2000 zaledwie 56 osób zdecydowało się na złożenie wniosku o ściganie przestępstwa gwałtu. W roku 2011 zdecydowane dochodzić swoich praw były już 1784 osoby. Jeśli jednak rozmawia się z organizacjami społecznymi, które pomagają ofiarom tych przestępstw, które przeciwdziałają przemocy w jakiejkolwiek jej formie, a przemocy domowej szczególnie, to słyszy się, że to jest zaledwie wierzchołek góry lodowej i że te szacunki trzeba zwielokrotnić. Nasza krytyka dotychczasowych rozwiązań i propozycje zmian w tym zakresie wynikają także z troski o małoletnich. Dzieci nie mają zdolności do czynności prawnych, zatem nie złożą wniosku o ściganie przestępcy, który dokonuje przestępstwa gwałtu, często wielokrotnie, na osobie małoletniej, a bywa on albo z kręgu jej najbliższej rodziny, ciągle o tym donosi prasa, albo ten czyn dokonywany jest przez wychowawcę w instytucjonalnej placówce, w której dziecko przebywa, i wtedy dziecko pozostaje bez żadnej prawnej ochrony. Nie można nie wspominać przy omawianiu tego typu rozwiązań, jakie dzisiaj obowiązują, o osobach, które są bezradne życiowo i które nawet nie wiedzą o przysługujących im prawach, zatem jeśli staną się ofiarami tego rodzaju przestępstwa, nie wiedzą, że mogą złożyć wniosek o ściganie swojego oprawcy. Nie można także zapominać o takich sytuacjach, w których nie dochodzi do ścigania sprawców przestępstwa gwałtu, które kończy się śmiercią osoby gwałconej, bo wtedy, jeśli najbliżsi ofierze nie złożą wniosku o ściganie, państwo jest bezradne, organa ścigania nie przystąpią do ścigania tego przestępstwa. Warto także pamiętać, że brak wniosku o ściganie przestępstwa gwałtu może wynikać również ze świadomej, ale zupełnie niedobrowolnej rezygnacji z jego złożenia przez osobę pokrzywdzoną. Ulega ona bowiem groźbie, szantażowi, zwykłemu strachowi przed przemocą, którą może wywierać na nią przestępca i wymagać w taki sposób, o którym mówiłam przed chwilą, nieskładania wniosku o jego ściganie. Nie wspomnę o tym, że w wielu przypadkach przestępca po prostu proponuje ofierze gratyfikacje finansowe. Nie można także nie pamiętać o tym, że przestępstwo przeciwko wolności seksualnej jest nierzadko w Polsce związane z miejscem pracy. Kobiety, bo one podlegają najczęściej temu mobbingowi, to młode, samotne, często samotnie utrzymujące swoje rodziny panie, które boją się złożyć wniosek, ponieważ boją się utracić swoje miejsce pracy, jedyne źródło utrzymania. Nie sposób także pominąć faktu, że w Polsce przebywa obecnie około 300 tys. osób, imigrantów z odległych kręgów kulturowych, odrębnych niż nasz, europejski. Opinia publiczna była poruszona sytuacją Afganki, która zgwałcona, została osądzona za cudzołóstwo i osadzona w więzieniu. Presja opinii publicznej spowodowała, że wyszła z więzienia, ale pod warunkiem, że poślubi swojego oprawcę. Nie bez znaczenia jest fakt, że w Polsce został osądzony Pakistańczyk, który według swojego prawa popełnił zabójstwo honorowe, bo zamordował swoją jakoby nieposłuszną żonę Polkę. W jego kraju nie było to przestępstwo, w Polsce został skazany. Jeśli weźmiemy pod uwagę, że wielu imigrantów z krajów azjatyckich, z innych kręgów, jak powiedziałam, niż krąg kulturowy europejski, często przebywa w takiej sytuacji, że nie do końca zna język polski, to gdyby to przestępstwo dotknęło kobiety takiego pochodzenia, to po pierwsze, nieznajomość polskich przepisów powoduje, że nie umieją się w nich poruszać, po drugie, często boją się one kontaktu z organami ścigania, ponieważ najzwyczajniej w świecie boją się ekstradycji i obawiają się, że złożenie przez nie wniosku o ściganie tego rodzaju przestępstwa w Polsce okaże się, że ma dla nich bardzo nieprzyjemne konsekwencje, wiąże się z przykrymi doświadczeniami w ich własnym kraju. Wniosek z tego taki, że to przestępstwo popełnione na żyjącej w Polsce imigrantce pozostaje bezkarne. Uważamy, że jest to sytuacja nie do zaakceptowania. Chcę powiedzieć, że umiarkowani przeciwnicy proponowanych zmian w Kodeksie karnym i Kodeksie postępowania karanego podnoszą także argument o negatywnych kosztach, jakie ponoszą poszkodowani w trakcie procesu karnego. Jesteśmy przekonani, że w ostatnim czasie zmieniły się realia procesowe i sposób działania organów ścigania. Szkolenia i ich właściwy program podniosły, naszym zdaniem, merytoryczne kwalifikacje pracowników wymiaru sprawiedliwości i zapewne zapobiegają wtórnej wiktymizacji pokrzywdzonych podczas czynności w procesie karnym. Sąd Najwyższy uchwalił wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwo zgwałcenia co do takiego prowadzenia procesu, aby nie narażać pokrzywdzonego na zbędne przykrości, w tym unikać wielokrotnego przesłuchania, i aby uwzględnione zostały prawnie chronione interesy pokrzywdzonego. Od kogo bardziej niż od pracowników wymiaru sprawiedliwości i pracowników organów ścigania należy wymagać przestrzegania prawa? Uważamy też, że jedyna już, kodeksowa forma ścigania zbrodni na wniosek pokrzywdzonego koniecznie wymaga zmiany także dlatego, że częściowo zrealizowano nasz postulat, a mianowicie w art. 118a § 2 pkt 4 Kodeksu karnego, który to przepis jest nawiązaniem do przepisów zawartych w Rzymskim Statucie Międzynarodowego Trybunału Karnego z 17 lipca 1998 r., który Polska ratyfikowała w listopadzie 2001 r. Wyżej wymieniony artykuł mówi, że każdy, kto biorąc udział w masowym zamachu lub choćby w jednym z powtarzających się zamachów skierowanych przeciwko grupie ludności, podjętych w celu wykonania lub wsparcia polityki państwa lub organizacji, dopuszcza się zgwałcenia albo stosując przemoc, groźbę bezprawną lub podstęp, w inny sposób narusza wolność seksualną osoby, podlega ściganiu z mocy prawa. W związku z powyższym proponujemy uchylenie z Kodeksu karnego art. 205, a konsekwencją tego rodzaju rozwiązania jest konieczność zmiany brzmienia art. 12 § 3 Kodeksu postępowania karnego. Na koniec chcę powiedzieć, że biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, że regulacje dzisiaj wynikające z art. 205 Kodeksu karnego nie są słuszne z punktu widzenia interesu społecznego. Jeśli osoba pokrzywdzona wykazuje brak woli ścigania sprawcy np. z powodu zaoferowania jej korzyści majątkowej, ze strachu, z powodu szantażu czy w związku z innym sposobem wpływania na nią, żeby tego wniosku nie składała, to wymiar sprawiedliwości nie może reagować. Rośnie zatem poczucie bezkarności sprawców, a wśród obywateli słabnie zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Zapewnienie poczucia bezpieczeństwa i zapobieganie przestępczości jest jedną z podstawowych powinności państwa wobec obywateli. Jesteśmy przekonani, że tryb ścigania z urzędu zgwałcenia, wykorzystania bezradności, a także nadużycia zależności lub krytycznego położenia, a więc przestępstw uważanych powszechnie za najcięższe, w sposób bez porównania lepszy niż ściganie ich na wniosek zapewni ochronę poszkodowanym. Wnosimy o przekazanie projektu tej ustawy do dalszych prac legislacyjnych. Dziękuję bardzo. (Oklaski)