Mówca: Krajowej Rady Sądownictwa Dariusz Zawistowski
Data: 2017-07-18 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Bardzo dziękuję za możliwość zabrania głosu w tej tak ważnej sprawie dla sądownictwa polskiego i dla ustroju polskiego państwa. Na początek chciałbym powiedzieć, że projekt ustawy o Sądzie Najwyższym, zmieniający w sposób zasadniczy sposób funkcjonowania sądu, w sposób ewidentny godzi w polską tradycję konstytucyjną, w tradycję demokratycznego państwa prawnego. (Oklaski) Nie ulega wątpliwości, że niezależność sądów w tej tradycji demokratycznej państwa jest niezwykle ważna, bo przyjmuje się, że sądy niezależne są fundamentem państwa prawnego i trójpodział władzy należy do zasadniczych elementów państwa demokratycznego. Nie ma państwa demokratycznego, w którym zasada niezależności sądów i trójpodziału władzy nie jest respektowana. Ten projekt w sposób oczywisty jest niezgodny z konstytucją. Czasami możemy mieć wątpliwości, bo prawnicy niekiedy zgłaszają różne zastrzeżenia, jest możliwa różna wykładnia przepisów, ale w tym przypadku w wielu aspektach takich wątpliwości po prostu nie ma. Wystarczy przeczytać przepis konstytucji, żeby wiedzieć, że proponowane rozwiązania są z nią niezgodne. Jeden z przykładów był tutaj już podany. Chodzi o 6-letnią kadencję pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. Nie może budzić wątpliwości, że ustawą nie można skrócić tej kadencji. Druga kwestia to pozbawienie z urzędu na mocy ustawy funkcji wszystkich sędziów Sądu Najwyższego. Jest to ewidentnie niezgodne z konstytucją, bo konstytucja gwarantuje nieusuwalność z urzędu sędziego. Nie można ustawą usunąć sędziego z urzędu. Kolejna kwestia wiąże się z przyznaniem ministrowi sprawiedliwości jakichś superkompetencji nadzorczych nad Sądem Najwyższym. Chciałbym przypomnieć, że konstytucja nie powierza ministrowi sprawiedliwości jakichkolwiek kompetencji w powoływaniu sędziów do sprawowania tego urzędu. One są zastrzeżone wyłącznie dla prezydenta i prezydent może to zrobić na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Tymczasem w tym projekcie znalazł się zapis, że to minister sprawiedliwości będzie decydował o tym, kto będzie sędzią Sądu Najwyższego. Będzie miał możliwość zgłaszania prezydentowi wniosków o wyznaczenie prezesów Sądu Najwyższego w tych izbach, które mają być tworzone, czy będzie mógł wyznaczyć osobę pełniącą funkcję pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. Dodajmy do tego, że nie ma tutaj żadnych ograniczeń czasowych co do tego, jak długo ta funkcja miałaby być pełniona. Jest to ewidentne naruszenie konstytucji i naruszenie uprawnień prezydenta. Jest więc zastanawiające, dlaczego państwo proponujecie takie rozwiązania, które nie tylko godzą w niezależność władzy sądowniczej, ale też ograniczają uprawnienia prezydenta. To tyle tytułem wstępu. Chciałbym się natomiast odnieść do uzasadnienia projektu tej ustawy, które właściwie nie jest uzasadnieniem, bo znajduje się w nim przytoczenie proponowanych zmian, natomiast brak jest jakiejkolwiek argumentacji, która miałaby wskazywać, że przeprowadzenie tych zmian jest konieczne. (Oklaski) (Głos z sali: Merytorycznego uzasadnienia nie ma.) Tymczasem dokonywanie zmian ustrojowych, i to tak fundamentalnych, musiałoby się opierać na jakimś rzeczowym uzasadnieniu, którego - powtarzam - nie ma. Natomiast jeżeli przyjrzymy się bliżej pewnym kwestiom, które tutaj są powoływane, to one są powoływane w sposób oczywisty niezgodnie z okolicznościami, które można by było uznać za prawdziwe. Chciałbym się odnieść tylko do kilku takich przykładowych argumentów, które są oczywiście nieprawdziwe. A więc znajduje się tutaj takie stwierdzenie, że ta zmiana ma poprawić sprawność postępowania, co być może miałoby być jakimś uzasadnieniem, że to jest element reformy wymiaru sprawiedliwości. Chciałem podkreślić, że nie ma w tej ustawie żadnego przepisu, który jest w stanie poprawić funkcjonowanie Sądu Najwyższego pod kątem sprawności postępowania. (Oklaski) I nie są też żadnymi przykładami reformy wymiaru sprawiedliwości, uchwalone już ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, ustroju sądów powszechnych. One, łącznie z tą ustawą o Sądzie Najwyższym, która prawdopodobnie zostanie też za chwilę uchwalona, nie stanowią żadnego przełomu, nie stanowią reformy wymiaru sprawiedliwości, więc trzeba stanowczo powiedzieć, że twierdzenia takie, że projektodawca ma na myśli poprawę funkcjonowania sądów i wprowadzenie reformy wymiaru sprawiedliwości, są zupełnie nieuzasadnione. Chciałbym powiedzieć, że środowisko sędziowskie i np. Krajowa Rada Sądownictwa, ale też stowarzyszenia sędziowskie zgłaszały wiele takich postulatów, które mogą poprawić funkcjonowanie sądów, z tym że nikt z sędziami na ten temat nie chce rozmawiać. Te wszystkie projekty, o których tutaj mówimy, były utrzymywane w głębokiej tajemnicy, co jest zupełnie niezrozumiałe i stanowi kuriozum w skali europejskiej. Jeżeli rozmawiamy z sędziami z innych krajów, a należymy do Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa i mamy takie kontakty, to oni nie chcą uwierzyć, że na temat proponowanych zmian tak istotnych w wymiarze sprawiedliwości w ogóle z sędziami nikt nie rozmawia. To jest coś, co jest zupełnie niezrozumiałe. I twierdzenie, że sędziowie nie chcą reformy wymiaru sprawiedliwości, jest kompletnym nieporozumieniem. Chciałbym podać jeden taki przykład ewidentny... (Poseł Teresa Wargocka: Co robiliście przez 27 lat?) Jeżeli pani poseł pozwoli, to ja będę kontynuował. (Poseł Iwona Arent: Proszę, proszę.) ...o którym państwo zapominacie. To z inicjatywy Krajowej Rady Sądownictwa została przywrócona instytucja asesora sądowego z myślą o tym, że będzie stanowiła istotną nowość i poprawi funkcjonowanie sądu. Problem jest tylko taki, że obecny Sejm instytucję asesora sądowego zupełnie wywrócił i poddał ją nadzorowi ministra sprawiedliwości. Tymczasem według projektu, który był wcześniej uchwalony, asesor miał mieć taką niezależną pozycję jak sędzia, miał być powoływany przez prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Ta zmiana, której państwo dokonaliście, na pewno nie pomoże w zwiększeniu zaufania do sądów. (Oklaski) (Poseł Grzegorz Janik: Wszystko pomoże.) Dziękuję za tę uwagę panu posłowi. Chciałbym powiedzieć, że głęboko nieprawdziwe jest twierdzenie, że te zmiany projektowane w ustawie o Sądzie Najwyższym mogą przyczynić się do poprawy sprawności postępowania. (Poseł Teresa Wargocka: Może jakości.) Żeby nie być gołosłownym, odwołam się do przykładu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, w której orzekam. W tym roku wpłynęło do Izby Cywilnej Sądu Najwyższego już 2,5 tys. spraw, co oznacza, że przeciętnie w miesiącu to jest ok. 400 spraw. W tej chwili w izbie orzeka 30 sędziów. (Głos z sali: O czym to świadczy?) Państwo proponujecie utworzenie Izby Prawa Prywatnego, w której będzie 18 sędziów i oni będą rozpoznawali nie tylko te sprawy cywilne, o których tutaj mówimy, ale również inne sprawy przeniesione prawdopodobnie z izby pracy i ubezpieczeń społecznych. Czy w tym projekcie jest jedno zdanie na ten temat, co będzie się działo ze sprawami, które już są wyznaczone na sierpień, wrzesień, październik? Nikt się tym kompletnie nie interesuje. (Poseł Zbigniew Ajchler: Tak robią dyktatorzy.) I państwo mówicie, że ten projekt ma poprawić sprawność postępowania, ma być dobry dla obywateli? Jak może być dobry dla obywateli? Macie zapisane w projekcie 14 dni na jego wejście w życie. Co będzie z tymi sprawami, które są już wyznaczone? (Głos z sali: Damy radę.) (Poseł Ewa Kopacz: Oni się tym nie przejmują.) Ale to jest, niestety, przykład na to, jak naprawdę są traktowani obywatele. (Oklaski) Nie chodzi o demagogię ani pozory, tylko o to, co się obywatelom rzeczywiście proponuje. Mówiłem już o kompetencjach ministra sprawiedliwości jako przykładzie na niekonstytucyjność tych rozwiązań. Państwo mówicie, że dla dobra Sądu Najwyższego będzie teraz istniała możliwość powoływania na stanowiska sędziów osób o szczególnie wysokich kwalifikacjach. (Poseł Sławomir Nitras: Jakich?) (Poseł Ewa Kopacz: Legitymacja PiS-u.) Te osoby mają wyróżniać się wiedzą prawniczą. Chciałbym, żebyście państwo tę swoją proponowaną zmianę porównali z tym, co jest obecnie w Sądzie Najwyższym, jak to funkcjonuje. W tym projekcie zakłada się, że sędzią Sądu Najwyższego będzie mógł zostać np. prokurator z 10-letnim stażem pracy, prokurator z najniższego szczebla prokuratury. Szczerze, mam wątpliwości, czy to są takie osoby, spośród których powinno się wybierać sędziów Sądu Najwyższego. (Oklaski) (Poseł Sławomir Nitras: Trybunał Konstytucyjny pokazuje.) (Głos z sali: I żeby uczciwy był.) I żeby tutaj się nie oderwać od okoliczności faktycznych, chciałbym powiedzieć, że obecnie spośród sędziów, którzy są sędziami Sądu Najwyższego, mniej więcej 1/3 sędziów to są profesorowie prawa, a pozostali to są sędziowie, którzy zostali wybrani już, praktycznie rzecz biorąc, po zakończeniu ich kariery zawodowej w sądownictwie powszechnym. (Poseł Teresa Wargocka: No właśnie.) To są praktycznie wszyscy kandydaci, którzy byli wybierani spośród sędziów sądów apelacyjnych, a więc mają za sobą kilkudziesięcioletni okres orzekania w sądach. (Poseł Teresa Wargocka: Właśnie, właśnie.) Wiem, że państwu może się to nie podobać, dlatego że niektórzy z nich mogli zacząć pracę przed 1989 r., co - rozumiem - jest traktowane jako zbrodnia. Sam należę do takich sędziów, bo dostałem nominację sędziowską w 1987 r., ale nie uważam się za komunistę i osobę związaną z poprzednim systemem. (Poseł Jakub Rutnicki: Piotrowicz ma dobre doświadczenie, prokurator stanu wojennego.) (Poseł Borys Budka: Kryże!) Chciałbym państwu przypomnieć, bo może to umknęło państwa uwadze, że czas biegnie i od 1989 r. upłynęło już wiele lat, nastąpiła zmiana pokoleniowa w Sądzie Najwyższym. Tutaj nie ma takich sędziów... (Poseł Adam Szłapka: A Piotrowicz ciągle taki sam.) ...którzy mają krew na rękach i orzekali w czasach stalinowskich. (Poruszenie na sali) (Poseł Jakub Rutnicki: Jest Piotrowicz!) (Głos z sali: Dostawał ordery!) Chciałbym też odnieść się do argumentu, że projektowana zmiana ma gwarantować większą bezstronność sędziów. Jeżeli chodzi o te rozwiązania, które tutaj są proponowane, wydaje mi się to dosyć trudne do uzasadnienia, dlatego że dotychczas procedura wyboru sędziów do Sądu Najwyższego miała charakter konkursowy. Były ogłoszenia o wolnym miejscu sędziowskim w Sądzie Najwyższym, kandydaci mogli się zgłaszać, przechodzili procedurę weryfikacyjną. Jeżeli to byli sędziowie, którzy dotychczas orzekali w sądach powszechnych, byli poddawani ocenie wizytatorów, zgromadzeń sędziów, później te oceny trafiały do Krajowej Rady Sądownictwa i Krajowa Rada Sądownictwa wskazywała panu prezydentowi kandydatów na sędziów. Chciałbym przypomnieć, że duża część sędziów Sądu Najwyższego została powołana nawet przez obecnie urzędującego pana prezydenta. I co się teraz proponuje w zamian? Mamy w projekcie taki zapis, że w Sądzie Najwyższym ma zostać 44 sędziów na początek. Kto ma wskazywać kandydatów na te stanowiska? Minister sprawiedliwości. (Głos z sali: Prezes.) Państwo proponujecie jeszcze taki zapis, że będzie jedno miejsce i on na to jedno miejsce będzie zgłaszał jednego kandydata. Jeżeli to jest proces demokratyzacji wyboru sędziów do Sądu Najwyższego, to nie bardzo dostrzegam, na czym ta różnica polepszająca demokratyzację wyboru miałaby polegać. Moim zdaniem to będzie nie demokratyzacja, tylko coś zupełnie odwrotnego. Mówicie też państwo, że tutaj się zapewni obywatelom większą bezstronność rozstrzygnięć, równość traktowania wobec prawa. Mam co do tego również wątpliwości, dlatego że jeżeli ci sędziowie będą powoływani na wniosek ministra sprawiedliwości, a minister sprawiedliwości jest równocześnie prokuratorem generalnym i składa skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego, to jest pytanie, czy tutaj rzeczywiście gwarantuje się w większym stopniu równość praw dla obywateli, czy ci obywatele, którzy będą postawieni przed takim Sądem Najwyższym, który został de facto powołany przez ministra sprawiedliwości, a on będzie jednocześnie oskarżycielem przed tym sądem, będą mieli zagwarantowane równe prawa. Mówiło się też przy zmianie ustawy o ustroju sądów powszechnych, że gwarancją bezstronności sądów ma być losowy przydział spraw. Pani prezes mówiła już dzisiaj o art. 62, który zakłada, że sprawy będzie teraz przydzielał poszczególnym sędziom prezes izby. Kim będzie prezes izby? To będzie sędzia Sądu Najwyższego, którego wskaże minister sprawiedliwości. A więc jest pytanie, czy taki przydział spraw rzeczywiście zwiększy gwarancję bezstronności przy orzekaniu przed Sądem Najwyższym. Osobiście jestem głęboko przekonany... (Poseł Ryszard Petru: Nie, wiadomo, że nie.) ...że tak nie będzie. Poza tym państwo tutaj mówili, że chcecie poprawić sytuację obywateli. Te rozwiązania, które są proponowane, de facto doprowadzą do ograniczenia dostępu obywateli do Sądu Najwyższego, bo oni mieli zagwarantowaną możliwość w miarę szybkiego rozpoznawania sprawy przed Sądem Najwyższym. Te zmiany, które są proponowane, przynajmniej na jakiś czas spowodują, że będą musieli czekać na rozstrzygnięcia dłużej. I żeby to nie było stwierdzenie gołosłowne, proponuję, żeby państwo zapamiętali sobie pewne dane o charakterze obiektywnym. Odwołam się znowu do przykładu Izby Cywilnej, w której orzekam. Powiedziałem, ile spraw wpływa do Izby Cywilnej; obecnie czeka na rozpoznanie w Izbie Cywilnej 1500 spraw, to jest mniej więcej 4-5-miesięczny wpływ spraw do tej izby. Proponuję, żebyście państwo zapytali, ile trzeba będzie czekać na rozpoznanie skargi kasacyjnej w grudniu tego roku po tych zmianach, które mają poprawić funkcjonowanie Sądu Najwyższego. Chciałbym też podkreślić, że ta ustawa czy projekt ustawy o Sądzie Najwyższym nie może być oceniany w oderwaniu od przyjętych już ustaw o Krajowej Radzie Sądownictwa i ustroju sądów powszechnych. Pojawiło się w przestrzeni medialnej stwierdzenie, że te przepisy łącznie rozumiane czy rozpatrywane stanowią pewien ciąg technologiczny - chodzi o to, żeby doprowadzić do pełnego upolitycznienia sądownictwa w Polsce. My jako Krajowa Rada Sądownictwa zgłaszaliśmy szereg zastrzeżeń do projektu ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Trzy rozwiązania przyjęte w tej ustawie są w naszej ocenie, w ocenie Krajowej Rady Sądownictwa, ewidentnie niezgodne z konstytucją. Są to: skrócenie kadencji członków Krajowej Rady Sądownictwa - zresztą, dodajmy, chodzi wyłącznie o sędziów wybranych do Krajowej Rady Sądownictwa, a ta kadencja jest 4-letnia, jest to zapis w konstytucji dość oczywisty, uważamy, że ustawą tej kadencji nie można skrócić - podział Krajowej Rady Sądownictwa na dwa zgromadzenia, zgromadzenie polityków i zgromadzenie sędziów - nie ma do tego żadnej podstawy konstytucyjnej, dlatego że konstytucja przewiduje, że Krajowa Rada Sądownictwa składa się z 25 osób i każdy członek Krajowej Rady Sądownictwa ma taki sam głos w Krajowej Radzie Sądownictwa, jako ciało kolegialne Krajowa Rada Sądownictwa podejmuje uchwały większością głosów, cała Krajowa Rada Sądownictwa, a nie zgromadzenie; w tym zgromadzeniu polityków sędziowie będą stanowili mniejszość, co pozwoli zablokować każdą uchwałę, która dla polityków będzie niewygodna. To jest ewidentnie sprzeczne nie tylko z konstytucją, ale też ze standardami europejskimi, które przewidują, że w Krajowej Radzie Sądownictwa sędziowie powinni stanowić większość. Dlaczego? Dlatego że jest to jedna z gwarancji niezależności władzy sądowniczej. Sposób wyboru sędziów jest jedną z gwarancji niezależności władzy sądowniczej. I kwestia trzecia, która wiąże się ze sposobem wyboru sędziów do rady. Nie będę powtarzał tych argumentów, które wskazują na to, że sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa powinni wybierać sami sędziowie. Wymaga to analizy przepisów, myśmy takiej analizy dokonali, te analizy znajdują się w uzasadnieniach stanowiska Krajowej Rady Sądownictwa, ale zwracaliśmy też uwagę na to, że przyjęcie takiego modelu, iż to politycy będą wskazywali sędziów, którzy będą wybierani do rady, doprowadzi do upolitycznienia procesu wyboru sędziów do rady. Można byłoby się zastanawiać, kiedy się okaże, że taki polityczny wybór może być pomocny. Wydaje się, że może się to okazać za chwilę, bo jak powiedziałem, w ustawie o Krajowej Radzie Sądownictwa są takie zapisy, które przyznają pewne kompetencje Krajowej Radzie Sądownictwa, zapewne już tej nowej. Teraz chciałbym zwrócić uwagę na kwestię bardzo istotną, chociaż istotną głównie dla prawników, tzn. kwestię formalną związaną z przyjęciem tego projektu. Otóż w państwie prawa obowiązują określone zasady tworzenia prawa. Jeżeli chodzi o przepisy o charakterze ustrojowym - a z takimi przepisami mamy tutaj do czynienia, bo ustawa o Sądzie Najwyższym jest na pewno ustawą o kwestiach ustrojowych - to w tego rodzaju regulacjach powinno się zwracać szczególną uwagę na proces tworzenia prawa, bo to jest niezwykle ważne. W ustawie o Krajowej Radzie Sądownictwa znajduje się zapis, że każdy projekt ustawy, który dotyczy funkcjonowania sądownictwa, powinien być poddany ocenie Krajowej Rady Sądownictwa. My o tym projekcie dowiedzieliśmy się w piątek. Jako przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa zwołałem na jutro... przepraszam, na dzisiaj nadzwyczajne posiedzenie Krajowej Rady Sądownictwa z uwagi na to, że była informacja, iż ten projekt ma być rozpoznawany jutro. (Poseł Ewa Kopacz: Skandal i hańba.) To przesunięcie terminu rozpoznawania projektu oznacza, że Krajowa Rada Sądownictwa nie będzie miała szansy przedstawienia swojej opinii w takim trybie, w jakim przewidziano to w przepisach prawa. Chciałbym też przypomnieć, że naruszanie przepisów dotyczących przyjmowania przepisów prawa może być podstawą uznania ich za niekonstytucyjne niezależnie od tego, jaka jest treść tych przepisów, więc proponowałbym państwu posłom, inicjatorom tej ustawy, żeby również na to zwrócili uwagę. W związku z tym, że nie mieliśmy możliwości sporządzenia tej opinii, chciałbym państwu teraz przedstawić projekt stanowiska Krajowej Rady Sądownictwa na temat tej ustawy. Sąd Najwyższy jest pierwszym sądem państwa, sprawującym nadzór nad działalnością wszystkich sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania. Sąd ten ma zatem konstytucyjną legitymację do wpływania na treść nawet prawomocnych rozstrzygnięć wydawanych przez sądy. W zakresie nadzoru judykacyjnego Sąd Najwyższy nie tylko rozpoznaje środki zaskarżenia od orzeczeń sądów powszechnych i wojskowych, ale przede wszystkim posiada kompetencje do podejmowania uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie, jak również uchwał zawierających rozstrzygnięcia zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości w konkretnej, rozpoznawanej przez sąd sprawie. Realizacja tych niezwykle ważnych kompetencji Sądu Najwyższego pozwala na podniesienie poziomu jednolitości orzecznictwa sądów w różnych dziedzinach funkcjonowania państwa. Dotychczasowy autorytet Sądu Najwyższego sprawia, że wykładnia przepisów prawnych dokonywana przez składy orzekające tego sądu, choć nie posiada powszechnej mocy obowiązującej, jest szanowana przez przedstawicieli nauki prawa i uznawana przez sądy. Sąd Najwyższy jest gwarantem demokratycznego i zgodnego z prawem wyboru władz publicznych. Pierwszy prezes Sądu Najwyższego wskazuje trzech sędziów Sądu Najwyższego wchodzących w skład Państwowej Komisji Wyborczej. Co więcej, konstytucja powierzyła Sądowi Najwyższemu kompetencje do rozpatrywania protestów wyborczych, stwierdzania ważności wyborów do Sejmu, Senatu i na prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jak również stwierdzenie ważności referendum ogólnokrajowego. Na podobnej zasadzie przyznano Sądowi Najwyższemu kompetencje do rozpoznawania odwołań od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa w sprawach dotyczących przedstawiania prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosków o powołanie sędziów. Sąd Najwyższy czuwa zatem, aby powoływanie do sprawowania władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej odbywało się zgodnie z prawem. Sąd Najwyższy rozpoznaje ponadto środki prawne związane z funkcjonowaniem partii politycznych, przez co jego orzecznictwo ma wpływ na pluralistyczny charakter debaty publicznej. Nie bez znaczenia jest również fakt, że pierwszy prezes Sądu Najwyższego z urzędu jest - w myśl Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - przewodniczącym Trybunału Stanu i jako jedyna osoba niepochodząca z wyboru Sejmu może orzekać w sprawie odpowiedzialności konstytucyjnej prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, członków rządu i innych najważniejszych funkcjonariuszy publicznych. Sąd Najwyższy zarówno pod rządami obecnie obowiązujących przepisów, jak i po wejściu w życie opiniowanej ustawy sprawuje nadzór judykacyjny nad postępowaniem dyscyplinarnym prowadzonym wobec sędziów, prokuratorów, notariuszy oraz osób wykonujących takie zawody prawnicze jak adwokat, komornik i radca prawny. Sąd Najwyższy kontroluje ponadto legalność niektórych decyzji podejmowanych przez organy samorządu zawodowego. Oznacza to, że Sąd Najwyższy posiada kompetencje mające bezpośredni wpływ na status i uprawnienia osób, które są powołane do wymierzania sprawiedliwości, ścigania przestępstw, ochrony obywateli przed nadużyciami przedstawicieli władzy i pomocy prawnej. Z uwagi na to, że minister sprawiedliwości sprawuje nadzór administracyjny nad działalnością sądów i powszechnych, i wojskowych, Sąd Najwyższy zawsze pozostawał poza sferą wpływów ministra. Świadczy to o silnej niezależności Sądu Najwyższego od władzy politycznej, dzięki czemu sędziowie Sądu Najwyższego mogli wykonywać działalność orzeczniczą w interesie publicznym, kierując się swoją zaawansowaną wiedzą prawniczą. Dzięki temu i apolityczności Sądu Najwyższego obywatele mogą liczyć na rozpoznanie ich spraw w niższych instancjach przez niezależny i niezawisły sąd. Dotychczasowe przepisy przyznawały istotne uprawnienia prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej, który w drodze rozporządzenia regulował istotne kwestie dla funkcjonowania Sądu Najwyższego. Opiniowany projekt marginalizuje rolę prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a minister sprawiedliwości przejmuje dotychczasowe kompetencje prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jak też liczne kompetencje przysługujące do tej pory pierwszemu prezesowi Sądu Najwyższego. Te i inne zadania wykonywane przez Sąd Najwyższy sprawiają, że jego status musi podlegać szczególnej ochronie w ramach demokratycznego państwa prawnego, stanowiąc podstawę struktury i funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. I na ten temat mamy liczne wypowiedzi przedstawicieli doktryny. Z tego względu zmiany przepisów regulujących funkcjonowanie Sądu Najwyższego powinny być wszechstronnie i wyczerpująco przeanalizowane i wprowadzone bez pośpiechu w celu zagwarantowania najwyższego standardu legislacji. Treść przepisów regulujących funkcjonowanie Sądu Najwyższego musi w pełni respektować konstytucyjne zasady podziału władzy, odrębności i niezależności sądów oraz niezawisłości sędziów. Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny, zasada podziału władzy zakłada szczególny sposób określenia stosunków między władzą sądowniczą a pozostałymi władzami. W stosunkach między władzą ustawodawczą a wykonawczą możliwe są różne formy wzajemnych oddziaływań. Dopuszcza się również istnienie obszarów, w których kompetencje organów należących do obu władz przecinają się lub nakładają. Natomiast relacje między władzą sądowniczą a pozostałymi władzami muszą opierać się na zasadzie separacji. Koniecznym elementem zasady podziału władzy jest niezależność sądów i niezawisłość sędziów. Zasady odrębności i niezależności sądów zakładają wydzielenie sądownictwa spod zwierzchnictwa funkcjonariuszy rządu i parlamentu. Z kolei na niezawisłość sędziego składają się takie czynniki, jak bezstronność w stosunku do uczestników postępowania, niezależność wobec instytucji pozasądowych, samodzielność sędziego wobec władz sądowych, niezależność od wpływów czynników politycznych, a zwłaszcza partii politycznych, oraz wewnętrzna niezależność sędziego. To są również poglądy powszechnie akceptowane w doktrynie, nie będę przytaczał autorów tych wypowiedzi. Opiniowany projekt ustawy o Sądzie Najwyższym znosi niezależność sędziów wobec instytucji pozasądowych, a przede wszystkim jego wolność od wpływów czynników politycznych i partyjnych. Z uwagi na to, że minister sprawiedliwości sprawuje funkcję prokuratora generalnego, sędziowie, których los będzie w tak istotnym stopniu uzależniony od woli ministra sprawiedliwości, mogą utracić przymiot bezstronności wobec uczestników postępowań sądowych. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa opiniowany projekt ustawy jest przejawem rażącego naruszenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, podważa bowiem konstytucyjne gwarancje niezależności i odrębności Sądu Najwyższego oraz autorytet tego organu, który od czasu jego odnowienia w wolnej Polsce po 1990 r. jest budowany przez kolejne pokolenia najwybitniejszych polskich prawników. Teraz odnośnie do przepisów przejściowych. Projektodawca proponuje, by nazajutrz po dniu wejścia w życie opiniowanego projektu ustawy wszyscy sędziowie Sądu Najwyższego zostali z mocy prawa przeniesieni w stan spoczynku, z wyjątkiem sędziów wskazanych przez ministra sprawiedliwości. Autor projektu sugeruje, że dopuszczalność przeniesienia sędziów Sądu Najwyższego w stan spoczynku wynika z art. 180 ust. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którym w razie zmiany ustroju sądów lub zmiany granic okręgów sądowych wolno sędziego przenosić do innego sądu lub w stan spoczynku, z pozostawieniem mu pełnego uposażenia. Tymczasem uzasadnienie opiniowanego projektu ustawy dowodzi, że celem zmian wprowadzanych w Sądzie Najwyższym nie jest zmiana ustroju sądów, a przede wszystkim zmiana jego składu i dostosowanie jego orzecznictwa do oczekiwań polityków. Obowiązek przejścia w stan spoczynku przewidziany w art. 87 § 1 projektu należy zatem ocenić jednoznacznie jako pewną represję wymierzoną w sędziów Sądu Najwyższego. Krajowa Rada Sądownictwa przypomina, że nawet w przypadku rzeczywistej zmiany ustroju sądów przeniesienie sędziego w stan spoczynku jest środkiem o charakterze ostatecznym i musi podlegać kontroli sądowej zgodnie z konstytucyjnymi i konwencyjnymi standardami ochrony praw jednostki. Tutaj się oczywiście żadnych gwarancji ochrony praw dla sędziów, którzy mają przejść w stan spoczynku, nie przewiduje, nie przewiduje się żadnego trybu odwołania od tej decyzji o przejściu w stan spoczynku. W uzasadnieniu projektu stwierdzono, że po jego wejściu w życie, w następstwie projektowanego utworzenia nowych izb i wydziałów oraz zmian kognicji i zmiany procedury, Sąd Najwyższy stanie się de facto zupełnie nowym sądem, tak w charakterze ustrojowym, jak i funkcjonalnym. W naszej ocenie opiniowany projekt nie zmienia ustroju Sądu Najwyższego. Zmiana ustroju Sądu Najwyższego jest bowiem niemożliwa bez zmiany Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z której wynikają zasadnicze uregulowania ustrojowe Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy nadal pozostanie organem sprawującym konstytucyjny nadzór w zakresie orzekania nad działalnością sądów powszechnych i sądów wojskowych. Nadal będzie też posiadał przyznane wyłącznie Sądowi Najwyższemu konstytucyjne kompetencje do rozpoznawania protestów wyborczych i stwierdzania ważności wyborów i referendów ogólnokrajowych. Co więcej, sąd ten nadal będzie rozpoznawał sprawy dyscyplinarne sędziów i osób wykonujących zawody prawnicze oraz inne sprawy powierzone mu w drodze innych ustaw. Należy zdecydowanie stwierdzić, że zmiana liczby i nazw jednostek wewnętrznych Sądu Najwyższego nie może być utożsamiana ze zmianą ustroju tego sądu. Czym innym jest bowiem organizacja wewnętrzna sądu, tzn. podział sądu na izby lub wydziały, a czym innym ustrój sądów, a więc struktura i wzajemne powiązania sądów w ramach sądownictwa powszechnego, administracyjnego i wojskowego. Ustrojodawca posługuje się w różnych miejscach tymi pojęciami. Nie bez powodu w art. 180 ust. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej na uzasadnienie przeniesienia w stan spoczynku sędziego wybrał zmianę ustroju sądów, a nie zmianę organizacji wewnętrznej sądu. (Poseł Ewa Kopacz: Oczywiście, brawo.) Za trafnością takiego stanowiska przemawia przede wszystkim charakter proponowanych zmian organizacyjnych wewnątrz Sądu Najwyższego. Dotychczas w Sądzie Najwyższym istniały izby odpowiadające strukturze wewnętrznej sądownictwa powszechnego i wojskowego: Izba Cywilna, Izba Karna, Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych oraz Izba Wojskowa. Rozwiązanie takie determinowało transparentny podział właściwości pomiędzy izbami Sądu Najwyższego. Obecnie projektodawca proponuje, aby w Sądzie Najwyższym funkcjonowały trzy izby: Izba Prawa Prywatnego, Izba Prawa Publicznego oraz Izba Dyscyplinarna. O ile projektodawca wyraźnie wskazuje właściwość ostatniej z nich, to w odniesieniu do pierwszych dwóch w uzasadnieniu projektu stwierdzono, że podział ten stanowi nawiązanie do zakorzenionego w doktrynie dychotomicznego podziału na prawo publiczne i prawo prywatne dokonywanego w oparciu o przedmiot regulacji, charakter podmiotów oraz metodę działania prawa, tj. kształtowania stosunków prawnych i sytuacji prawnych. To sformułowanie nie ma jednak żadnego związku z konstytucyjną strukturą wymiaru sprawiedliwości. Sprawy z zakresu prawa publicznego i prawa prywatnego są rozpoznawane przez różne sądy, także sądy administracyjne, i w różnych procedurach. W praktyce zatem zmiana organizacji wewnętrznej Sądu Najwyższego sprowadza się do utworzenia Izby Dyscyplinarnej, której przyznaje się niektóre uprawnienia dotychczasowej Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych. W pozostałym zakresie przedstawione propozycje prowadzą do zmiany nazw Izby Cywilnej na Izbę Prawa Prywatnego oraz Izby Karnej i Izby Wojskowej na Izbę Prawa Publicznego i podziału między te trzy izby dotychczasowej właściwości Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych. Nie jest to zatem nawet zaawansowana zmiana organizacyjna, skoro ogranicza się w praktyce do zmian nazw jednostek organizacyjnych i związanego z tym przesunięcia niektórych kategorii spraw. Należy zatem ponownie stwierdzić, że projektowana ustawa nie zmieni ustroju Sądu Najwyższego i w żadnym razie nie uzasadnia przeniesienia w stan spoczynku sędziów Sądu Najwyższego powołanych do pełnienia tego urzędu na podstawie przepisów dotychczasowych. Nie daje także podstaw do przeniesienia sędziów Sądu Najwyższego na stanowiska sędziowskie na niższych szczeblach sądownictwa. W art. 87 tego projektu przyznano ministrowi sprawiedliwości kompetencje do wskazywania sędziów Sądu Najwyższego, którzy nie zostaną z mocy prawa przeniesieni w stan spoczynku. Projektodawca nie wskazuje przy tym żadnych kryteriów, którymi minister sprawiedliwości powinien kierować się, podejmując tę decyzję. Sędzia wskazany przez ministra do pozostania w czynnej służbie sędziowskiej nie będzie mógł odwołać się od tej decyzji. Rozwiązanie to przyznaje ministrowi sprawiedliwości nieznaną polskiemu systemowi konstytucyjnemu kompetencję do samodzielnego, dowolnego, dyskrecjonalnego i niczym nieskrępowanego ustalania składu Sądu Najwyższego przez ministra sprawiedliwości. Takie uprawnienie jest pogwałceniem konstytucyjnej zasady odrębności władzy sądowniczej od organów innych władz. Jedynie prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, działając na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, może wpływać na skład sądu, dokonując nominacji sędziowskich. W świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej minister sprawiedliwości nie posiada żadnych kompetencji odnoszących się do powoływania sędziów Sądu Najwyższego poza uprawnieniami przysługującymi mu jako członkowi Krajowej Rady Sądownictwa. I tutaj dodam od siebie, że pan minister z tych uprawnień nie korzysta, bo dotychczas był na posiedzeniu rady dwa razy, mniej więcej 1,5 roku temu. Pod rządami projektowanej ustawy minister sprawiedliwości będzie mógł kształtować skład Sądu Najwyższego zupełnie dowolnie, co pozbawi wszystkich sędziów Sądu Najwyższego przymiotu niezawisłości i będzie stanowić rządową represję za dotychczasową działalność orzeczniczą. Rozwiązanie to w podobnym stopniu uwłacza tym sędziom Sądu Najwyższego, którzy przejdą w stan spoczynku, a dotychczas sprawują swój urząd z poświęceniem, jak i tym, których minister pozostawi w czynnej służbie jako wybranych. Z tego powodu mogą oni utracić zaufanie społeczne i przymiot politycznej bezstronności, co jest, dodajmy, poważnym zagrożeniem. Jeżeli mówimy o bezstronności sądów, to zwykle myślimy o gwarancjach bezstronności przyznanych przez prawo, ale doktryna prawa jednoznacznie podkreśla, że równie ważne jak elementy bezstronności przyznane prawo jest w odbiorze społecznym odczucie, czy sędzia jest uważany za bezstronnego. Jeżeli w opinii publicznej sędzia nie będzie uważany za bezstronnego, to nie spełni tego konstytucyjnego warunku sędziego bezstronnego. A więc wszystkie zmiany, które podważają zaufanie opinii publicznej do bezstronności sądu, są tak naprawdę zmianami godzącym w bezstronność sądu. (Oklaski) Krajowa Rada Sądownictwa zauważa, że w opiniowanym projekcie proponuje się tylko przejściowe odebranie prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej jego konstytucyjnej kompetencji do powoływania pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. Przewidziano to w art. 183 ust. 3. Projektodawca chce, aby w razie spodziewanego usunięcia ze składu Sądu Najwyższego obecnej pierwszej prezes Sądu Najwyższego zadania i kompetencje pierwszego prezesa Sądu Najwyższego wykonywał sędzia wskazany przez ministra sprawiedliwości. Należy podkreślić, że urząd pierwszego prezesa Sądu Najwyższego jest określany wyłącznie przez przyznane mu zadania i obowiązki. Jeżeli zatem jakiemukolwiek funkcjonariuszowi powierza się zadania i obowiązki pierwszego prezesa Sądu Najwyższego, powierzenie to może nastąpić wyłącznie w trybie uregulowanym w art. 183 ust. 3 Konstytucji. Minister sprawiedliwości nie może zatem przejmować konstytucyjnej kompetencji Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego do wskazywania kandydatów na stanowisko pierwszego prezesa Sądu Najwyższego ani tym bardziej konstytucyjnej kompetencji prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do powoływania pierwszego prezesa Sądu Najwyższego, nawet na przejściowy okres. Warto odnotować, że projektodawca przyznaje w tym przepisie ministrowi większą władzę co do nominacji pierwszego prezesa Sądu Najwyższego niż ta, która przysługuje prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Minister może powierzyć te czynności dowolnie wybranemu sędziemu Sądu Najwyższego, a prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wyłącznie jednemu spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego. Równie istotny jest fakt, że nominat ministra sprawiedliwości może pełnić obowiązki pierwszego prezesa Sądu Najwyższego przez bliżej nieokreślony czas, skoro zgodnie z art. 93 § 3 projektu wybór kandydatów na pierwszego prezesa może zostać przeprowadzony dopiero po objęciu ostatniego wolnego stanowiska sędziego Sądu Najwyższego. Należy dodatkowo wskazać, że Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zalicza powołanie pierwszego prezesa Sądu Najwyższego do katalogu prezydenckich prerogatyw, co jednoznacznie zakłada brak udziału przedstawicieli rządu w tej procedurze. Podporządkowanie stanowisk kierowniczych w Sądzie Najwyższym ministrowi sprawiedliwości dotyczy również stanowisk prezesów Sądu Najwyższego kierujących pracami poszczególnych izb. To bowiem wyłącznie minister sprawiedliwości będzie decydował o tym, kogo prezydent Rzeczypospolitej Polskiej będzie mógł powołać po raz pierwszy na stanowiska prezesów Sądu Najwyższego na podstawie opiniowanego obecnie projektu ustawy o Sądzie Najwyższym. Kompetencję tę przyznano ministrowi sprawiedliwości, choć w tekście zasadniczym projektu, chodzi o art. 14 § 2, to zgromadzenie sędziów danej izby posiada prawo wskazywania trzech kandydatów na stanowisko prezesa Sądu Najwyższego. Tym samym minister sprawiedliwości nie tylko eliminuje udział zgromadzenia sędziów izby w pierwszej nominacji prezesa Sądu Najwyższego, ale również ogranicza kompetencje prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, który będzie musiał niejako zatwierdzić ministerialnego kandydata. Również i w tym zakresie rozwiązanie to stanowi naruszenie konstytucyjnego zakazu uzależniania nominacji prezesa Sądu Najwyższego od zgody przedstawiciela rządu. Na tym jednak nie kończą się szczególne uprawnienia ministra sprawiedliwości wobec Sądu Najwyższego i jego sędziów. W związku z niekonstytucyjnym przesunięciem sędziów w stan spoczynku projektodawca proponuje specjalną ścieżkę uzupełnienia składu Sądu Najwyższego o nowych sędziów. W tej procedurze nie będą mogli wziąć udziału wszyscy zainteresowani, którzy spełniają ustawowe kryteria powołania na ten urząd, ale wyłącznie osoby, które zostaną wskazane przez ministra sprawiedliwości. Jedynie bowiem minister sprawiedliwości będzie mógł wskazać Krajowej Radzie Sądownictwa kandydatów na stanowiska sędziów. Nie jest przy tym jasne, w jaki sposób minister będzie dokonywał wyboru i selekcji tych kandydatów, co sprawia, że omawiane rozwiązanie nie tylko podważa niezawisłość przyszłych ministerialnych sędziów Sądu Najwyższego, ale ma również charakter korupcjogenny. Rozwiązanie to narusza także konstytucyjne prawo dostępu do służby publicznej na jednakowych warunkach, m.in. przez zakaz samodzielnego zgłaszania kandydata oraz wyłączenie możliwości złożenia przez kandydata odwołania do Sądu Najwyższego od uchwały Krajowej Rady Sądownictwa. Dodajmy w tym momencie, że w ramach obecnej procedury nominowania sędziów każda uchwała Krajowej Rady Sądownictwa podlegała zaskarżeniu do Sądu Najwyższego i że wszystkie osoby, które kandydowały do objęcia zwolnionego miejsca sędziego Sądu Najwyższego, w przypadku kiedy nie zgadzały się z uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa, mogły złożyć odwołanie do Sądu Najwyższego, co gwarantowało drogę sądową w sprawie oceny uchwały Krajowej Rady Sądownictwa. Nie znalazłem w uzasadnieniu projektu argumentów, które przemawiają za tym, że ma być ta droga wyłączona i że to ma być element demokratyzacji dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Co równie istotne, projektodawca zobowiązuje radę do rozpatrzenia tych kandydatur w ciągu 14 dni. Należy w tym miejscu podkreślić, że kandydatury te prawdopodobnie mają być rozpatrywane przez te dwa odrębne zgromadzenia rady, zgodnie ze zmienionymi już przepisami o KRS. W świetle art. 94 § 4 tego projektu bezskuteczny upływ tego terminu będzie równoznaczny z przedstawieniem prezydentowi RP przez Krajową Radę Sądownictwa wniosku o powołanie na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego kandydata zgłoszonego przez ministra. Niezwykle istotne jest to, że kandydaci na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego nie zostaną poddani ocenie pod kątem ich kwalifikacji zawodowych. Chodzi o oceny ich zawodowych kwalifikacji. Minister nie został bowiem zobowiązany do przedstawienia wyników takiej oceny Krajowej Radzie Sądownictwa, a Krajowa Rada Sądownictwa w ciągu 14 dni nie będzie miała żadnej możliwości zgromadzenia materiałów pozwalających na jakąkolwiek ocenę dotychczasowego dorobku kandydatów do najważniejszego sądu w państwie, a co dopiero na ich rzetelną analizę. Ponadto rozwiązanie zaproponowane w art. 92 § 4 projektu podważa konstytucyjną pozycję Krajowej Rady Sądownictwa, sprowadzając ją de facto do roli podmiotu opiniującego wniosek ministra sprawiedliwości o powołanie sędziego Sądu Najwyższego. Tymczasem dopóki art. 179 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej nie zostanie zmieniony w trybie określonym w art. 235 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, dopóty wyłącznie Krajowa Rada Sądownictwa może przedstawić prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o powołanie sędziego Sądu Najwyższego i nie jest dopuszczalne wprowadzenie w drodze ustawy domniemań i fikcji prawnych, które w praktyce pozbawią radę możliwości wykonywania przyznanych wyłącznie jej konstytucyjnych kompetencji. Wpływ ministra sprawiedliwości na obsadę kadrową Sądu Najwyższego będzie realizowany również przez prawo delegowania sędziów sądów powszechnych, także sędziów, którzy nie posiadają żadnego doświadczenia w postępowaniu odwoławczym, do wykonywania czynności sędziów Sądu Najwyższego. Projekt dopuszcza, by sędzia delegowany wydawał orzeczenia w Sądzie Najwyższym w składzie jednoosobowym, a nawet aby w składzie trzyosobowym większość jego członków stanowili sędziowie delegowani, którzy będą mogli w ten sposób przegłosować sędziego Sądu Najwyższego, który został prawidłowo powołany do Sądu Najwyższego. Należy w tym miejscu przypomnieć, że już obecnie dopuszczalne jest delegowanie sędziów sądów powszechnych i sądów wojskowych do Sądu Najwyższego, którzy jednak w żadnym wypadku nie mogą stanowić większości składu orzekającego. To zaś oznacza, że po wejściu w życie opiniowanego projektu ustawy minister sprawiedliwości uzyska następujące nadzwyczajne kompetencje: spośród obecnych sędziów Sądu Najwyższego wskaże tych, którzy pozostaną w Sądzie Najwyższym i będą mogli orzekać, wyznaczy sędziego, który będzie pełnił obowiązki pierwszego prezesa Sądu Najwyższego nawet przez wiele miesięcy, będzie delegował do Sądu Najwyższego sędziów sądów powszechnych, którzy będą mogli przegłosować sędziów Sądu Najwyższego w składzie trzyosobowym, co zresztą nie jest dopuszczalne w sądach powszechnych, jako jedyny będzie mógł zgłosić kandydata na sędziego Sądu Najwyższego do Krajowej Rady Sądownictwa w pierwszym naborze sędziów Sądu Najwyższego, jako jedyny będzie mógł zgłosić kandydata na stanowisko prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą izb. Tak skonstruowane uprawnienia ministra sprawiedliwości realizowane wobec sędziów Sądu Najwyższego przyznają temu politykowi w zasadzie absolutną władzę nad Sądem Najwyższym w okresie przejściowym. Tu już nawet pojawiło się takie dość obrazowe stwierdzenie, że jeżeli ten projekt zostanie zrealizowany, to Sąd Najwyższy stanie się departamentem Ministerstwa Sprawiedliwości. I wiele na to wskazuje, że tak rzeczywiście ta sprawa mogłaby wyglądać. Tak skonstruowane uprawnienia ministra sprawiedliwości przyznają temu - jeszcze raz to powtórzę - politykowi w zasadzie absolutną władzę nad Sądem Najwyższym w okresie przejściowym. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa treść przepisów przejściowych omawianego projektu nawiązuje do pewnych historycznych rozwiązań, które godziły w niezależność sądownictwa, wprowadzonych np. na mocy dekretu z 8 marca 1945 r. o częściowej zmianie Prawa o ustroju sądów powszechnych. Ponadto opiniowany projekt zakłada ustanie zatrudnienia obecnych pracowników Sądu Najwyższego, w tym ekspertów zatrudnionych w Biurze Studiów i Analiz Sądu Najwyższego, jak również drastyczne obniżenie ich wynagrodzeń. Takie unormowanie narusza zasadę zaufania obywateli do państwa, jego organów oraz naraża Sąd Najwyższy na utratę wysoko wykwalifikowanych i doświadczonych pracowników. Osoby pozbawione pracy w tym trybie zostaną pozbawione de facto prawa do sądu, co narazi Skarb Państwa na konieczność wypłaty odszkodowań zasądzanych z tego tytułu przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. Teraz uwagi odnoszące się do struktury organizacyjnej sędziów Sądu Najwyższego. Jak już wskazano, opiniowany projekt ustawy zakłada wprowadzenie zmian w strukturze organizacyjnej Sądu Najwyższego przez zmiany nazw izb sądu oraz utworzenie Izby Dyscyplinarnej. Projekt nie określa jednak w wyczerpujący sposób właściwości Izby Prawa Publicznego ani Izby Prawa Prywatnego, pozostawiając te niezwykle istotne kwestie do ustalenia w regulaminie. Do tej pory regulamin Sądu Najwyższego był uchwalany przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego, co stanowiło dowód poszanowania przez ustawodawcę niezależności i odrębności Sądu Najwyższego. Obecnie projektodawcy proponują, aby regulamin Sądu Najwyższego był wydawany przez ministra sprawiedliwości w drodze rozporządzenia. Regulamin Sądu Najwyższego wydawany przez ministra sprawiedliwości ma ponadto określać całkowitą liczbę stanowisk sędziów w Sądzie Najwyższym i jego poszczególnych izbach. Dotychczas liczbę stanowisk sędziów Sądu Najwyższego określał prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Zakłada się pominięcie jakiegokolwiek, nawet opiniodawczego, udziału organów Sądu Najwyższego w tej procedurze. Zasady funkcjonowania oraz liczebność składu Sądu Najwyższego będzie zatem w nieskrępowany sposób określał minister sprawiedliwości, który jako prokurator generalny jest stroną lub przełożonym stron w większości postępowań toczących się przed Sądem Najwyższym. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa, jeżeli projektodawca chce, jak twierdzi w uzasadnieniu, żeby regulamin Sądu Najwyższego był aktem prawa powszechnie obowiązującego, optymalnym rozwiązaniem byłoby przyznanie kompetencji do wydania rozporządzenia prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego. Autor opiniowanego projektu ustawy zakłada przyznanie Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego szerokiej autonomii w ramach struktury tego sądu oraz powierza prezesowi Sądu Najwyższego kierującemu pracami Izby Dyscyplinarnej szczególne uprawnienia, które w zasadzie czynią go przełożonym służbowym pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. O tym mówi art. 13 § 7 tego projektu. Krajowa Rada Sądownictwa przypomina, że struktura wewnętrzna Sądu Najwyższego nie może prowadzić do różnicowania stosunków służbowych sędziów Sądu Najwyższego. Proponowany szczególny status Izby Dyscyplinarnej wskazuje, że zostanie ona w zasadzie drugim Sądem Najwyższym, a nie częścią Sądu Najwyższego. Z kolei przyznanie sędziom tej izby wyższego wynagrodzenia niż wszystkim innym sędziom oraz prawa rozpoznawania spraw dotyczących Sądu Najwyższego wskazuje, że Izba Dyscyplinarna ma stanowić sąd przełożony wobec Sądu Najwyższego. Rozwiązania te są niespójne i w sposób niebudzący wątpliwości naruszają konstytucyjny standard regulacji organizacji wewnętrznej Sądu Najwyższego oraz podważają szczególny status pierwszego prezesa Sądu Najwyższego. Tutaj dodajmy może od razu, że projekt zakłada, że sędziowie orzekający w Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego będą mieli wynagrodzenie wyższe o 40%. A więc jest pytanie: Dlaczego mają być w ten sposób dodatkowo uposażani? Tutaj należy się odwołać właśnie do naszej tradycji konstytucyjnej i podkreślić, że po zmianach ustrojowych w 1989 r. przyjęto takie zasady, że w sądownictwie nie może być stosowana żadna forma nagród czy wyróżniania sędziów. Bo chodziło o to, żeby nie dawać instrumentu nikomu spoza władzy sądowniczej do zdobywania w ten sposób przychylności sędziów. A więc jest pytanie: Po co został wprowadzony taki mechanizm? Tutaj jeszcze od siebie dodam, że ten projekt zakłada, że sędziowie Sądu Najwyższego będą mogli się w sprawach stosunku pracy odwoływać wyłącznie do tej Izby Dyscyplinarnej, co naprawdę oznacza, że zamyka się sędziom drogę dostępu do sądu pracy. Mamy tutaj jeszcze regulacje proceduralne, które wskazują, że te sprawy dyscyplinarne czy w Izbie Dyscyplinarnej mają być generalnie rozpoznawane jednoosobowo. A więc to też jest duża zmiana, moim zdaniem na niekorzyść w przypadku porównania jej z regulacją obecnie obowiązującą, gdzie - jak wiemy - w I instancji sprawy dyscyplinarne rozpoznawało trzech sędziów sądów apelacyjnych, a w postępowaniu odwoławczym - trzech sędziów Sądu Najwyższego. Jeżeli więc chodzi o gwarancje bezstronności, to to jest przykład na to, że te gwarancje zostaną obniżone, a nie podwyższone. W opiniowanym projekcie wprowadza się zmiany w zakresie wymagań stawianych kandydatom na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego oraz trybu rozpoznawania kandydatów. Dotychczas sędzią Sądu Najwyższego mogła zostać osoba, która posiada co najmniej 10-letni staż pracy na stanowisku sędziego, prokuratora, prezesa Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, jej wiceprezesa lub radcy oraz wykonywania w Polsce zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza albo jest profesorem lub doktorem habilitowanym nauk prawnych. W praktyce poza profesorami prawa do Sądu Najwyższego powoływano przede wszystkim sędziów sądów apelacyjnych z wieloletnim doświadczeniem orzeczniczym. Proponowane rozwiązania, zwłaszcza art. 24 § 1 pkt 6 projektu, charakteryzują się daleko posuniętą kazuistyką, co uzasadnia podejrzenie, że zostały przygotowane z myślą o konkretnych osobach mających zostać sędziami Sądu Najwyższego, w tym przede wszystkim w nadzwyczajnym trybie, tym uregulowanym w art. 92 projektu. Przykładowo sędzią Sądu Najwyższego będzie mogła zostać osoba, której jedyne doświadczenie zawodowe sprowadza się do 5-letniego zatrudnienia na stanowisku prokuratora Instytutu Pamięci Narodowej, albo osoba, która została powołana na stanowisko prokuratora Prokuratury Krajowej i która sprawowała przez 1 dzień przed zgłoszeniem na wolne stanowisko sędziego ten urząd, a więc praktycznie bez żadnego doświadczenia. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa proponowane brzmienie art. 24 § 1 pkt 6 projektu ustawy jest zaprzeczeniem dotychczasowych zasad powoływania w skład Sądu Najwyższego osób o szczególnie wybitnych kwalifikacjach merytorycznych. Co więcej, w procedurze rozpatrywania i oceny kandydatów na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego nie przewidziano procedury oceny kwalifikacji kandydatów. Obecnie dorobek zawodowy i życiowy każdego kandydata na sędziego Sądu Najwyższego podlega skrupulatnej, wnikliwej analizie dokonywanej przez wizytatora, sporządzonej przez niego ocenie kwalifikacji kandydata. Projektodawca nie chce jednak, aby kandydaci do najwyższego sądu w państwie byli poddawani merytorycznej ocenie. Ponadto odmawia prawa wyrażania opinii o kandydacie pierwszemu prezesowi Sądu Najwyższego oraz organom samorządu sędziowskiego. Krajowa Rada Sądownictwa będzie mogła oceniać zgłoszoną kandydaturę wyłącznie na podstawie treści karty zgłoszenia wypełnionej przez samego kandydata. Wbrew sugestiom zawartym w uzasadnieniu opiniowanego projektu tak ukształtowanej procedury nie sposób określić jako transparentnej, skoro Krajowa Rada Sądownictwa i prezydent Rzeczypospolitej Polskiej zostaną pozbawieni możliwości zapoznania się z kwalifikacjami zawodowymi kandydata, jego dorobkiem zawodowym i doświadczeniem życiowym. I tutaj dodam od siebie, że według wszystkich standardów międzynarodowych - to się podkreśla - procedura nominacyjna wszystkich sędziów musi być transparentna, że nie może być żadnych wątpliwości co do tego, dlaczego określona osoba została powołana na stanowisko sędziego. Jeżeli projekt nie przewiduje jakichkolwiek kryteriów, które będą oceniane i będą stanowić podstawę oceny ministra, że to jest dobry kandydat na sędziego Sądu Najwyższego, to jest rzeczywiście zasadnicze pytanie: Skąd minister będzie wiedział, że to jest dobry kandydat? Czy pan minister dokonał już na dzień dzisiejszy takiej analizy np. co do potencjalnych kandydatów i w oparciu o co takiej oceny będzie dokonywał? Czym będzie się kierował pan prezydent, uznając, że to jest dobry kandydat na stanowisko sędziego? Dotychczas ma potężny materiał zgromadzony w tym postępowaniu kwalifikacyjnym, ma uchwałę Krajowej Rady Sądownictwa z uzasadnieniem. A co będzie zawierało to uzasadnienie Krajowej Rady Sądownictwa o przedstawieniu tego kandydata? W licznych przepisach projektowanej ustawy proponuje się przyznanie ministrowi sprawiedliwości istotnych kompetencji mających wpływ na możliwość objęcia lub dalsze pełnienie urzędu sędziego Sądu Najwyższego. W szczególności minister sprawiedliwości będzie odtąd decydował o takich sprawach, jak: możliwość pełnienia urzędu przez sędziego, który zbliża się do 65. roku życia i jest zdolny ze względu na stan zdrowia do pełnienia tego urzędu, możliwość prowadzenia przez sędziego Sądu Najwyższego zajęć dydaktycznych w szkołach wyższych w wymiarze przekraczającym 50 godzin lekcyjnych w skali roku, możliwość podjęcia przez sędziego Sądu Najwyższego dodatkowego zatrudnienia na stanowisku naukowo-dydaktycznym, a także innego zajęcia lub sposobu zarobkowania. Oznacza to, że minister sprawiedliwości będzie miał większy wpływ na status sędziego Sądu Najwyższego niż na status sędziego sądu rejonowego. W tym drugim przypadku większość uprawnień realizuje bowiem właściwy prezes sądu, a więc, dodajmy, ktoś, kto jest w ramach władzy sądowniczej, natomiast tutaj te wszystkie uprawnienia przyznaje się ministrowi sprawiedliwości, który jest poza sferą władzy sądowniczej. (Głos z sali: Jest zmiana.) W tym drugim przypadku mamy kompetencje prezesa właściwego sądu. Opiniowany projekt marginalizuje zatem rolę pierwszego prezesa Sądu Najwyższego oraz prezesa Sądu Najwyższego, który kieruje pracami określonej izby, w której orzeka dany sędzia. Po wejściu w życie zaproponowanych zmian pozycja ustrojowa prezesa sądu okręgowego będzie silniejsza i bardziej stabilna niż pozycja pierwszego prezesa Sądu Najwyższego i prezesów Sądu Najwyższego. W zakresie dotyczącym procedury sądowej opiniowany projekt zakłada, że przydział spraw i wyznaczanie składu orzekającego do rozpoznawania spraw w Sądzie Najwyższym będą należały do właściwego prezesa Sądu Najwyższego, a więc prezesa kierującego pracami określonej izby. Tymczasem z zapowiedzi ministra sprawiedliwości wynikało, że reforma sądownictwa będzie polegać m.in. na wprowadzeniu systemu losowego przydziału spraw sędziom. Na stronie internetowej ministerstwa można nadal przeczytać, że losowy przydział spraw ma chronić przed nadużyciami i dawać pewność, że sprawa nie zostanie przydzielona sędziemu umyślnie wybranemu do danej sprawy. Z tej przyczyny, w ocenie Krajowej Rady Sądownictwa, w świetle pozostałych regulacji zawartych w opiniowanym projekcie, niezbędne jest wprowadzenie w Sądzie Najwyższym zasady losowania sędziów sprawozdawców i składów orzekających. Nowy tryb powołania prezesów Sądu Najwyższego wskazuje, że wykazywane przez ministra sprawiedliwości obawy co do możliwości nadużyć przy wyznaczaniu składów orzekających tym razem staną się uzasadnione. I teraz chciałbym powiedzieć, jak to wygląda w praktyce obecnie. Każda sprawa w Sądzie Najwyższym przydzielana jest de facto w sposób losowy, bo według kolejności wpływu. Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracami izby wyznacza określony skład i temu składowi przewodniczący wydziału przypisuje sprawy według kolejności wpływu. A więc mamy do czynienia de facto z pewnym rodzajem rozwiązania, losowego przyznawania spraw, natomiast projekt ten zakłada zupełnie ręczne sterowanie, bo każda sprawa będzie konkretnemu sędziemu przydzielana osobiście przez prezesa kierującego pracami określonej izby. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów. Projektowana ustawa wprowadza nowe rozwiązania dotyczące postępowań dyscyplinarnych wobec sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych i sędziów sądów wojskowych. W istotny sposób zostanie wzmocniona rola ministra sprawiedliwości, który jest nie tylko organem władzy wykonawczej, ale zajmuje też stanowisko prokuratora generalnego i jest w związku z tym przełożonym wszystkich prokuratorów występujących w postępowaniach sądowych w charakterze stron. Minister sprawiedliwości uzyska kompetencje do powoływania ad hoc do każdej sprawy rzecznika dyscyplinarnego ministra sprawiedliwości, który będzie wyznaczany spośród prokuratorów przedstawionych przez prokuratora krajowego. Rzecznik dyscyplinarny ministra sprawiedliwości będzie uprawniony do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego wobec sędziego na wniosek ministra sprawiedliwości. Będzie mógł też przystąpić do toczącego się postępowania. Jego powołanie - to jest bardzo istotne - przez ministra sprawiedliwości będzie równoznaczne z wyłączeniem od podejmowania w sprawie czynności przez właściwego rzecznika dyscyplinarnego Sądu Najwyższego, rzecznika dyscyplinarnego sądów powszechnych i jego zastępców oraz rzecznika dyscyplinarnego sądów wojskowych i jego zastępców, którzy są powoływani spośród sędziów na 4-letnią kadencję. Rzecznik dyscyplinarny ministra sprawiedliwości będzie uprawniony do stawiania sędziom zarzutów dyscyplinarnych i wszczynania postępowań przed sądem dyscyplinarnym. Ustawa nie wprowadza żadnego wyłączenia co do osób mogących pełnić funkcję rzecznika dyscyplinarnego ministra sprawiedliwości, a więc prokurator będzie mógł jednocześnie występować w charakterze oskarżyciela przed sądem dyscyplinarnym wobec sędziego oraz jako strona lub uczestnik postępowania prowadzonego w sprawie rozpoznawanej przez takiego sędziego jako obwinionego, co będzie trudne do pogodzenia z punktu widzenia bezstronności sędziego. A więc z tego wynika, że minister sprawiedliwości może nie mieć jeszcze zaufania specjalnie do tych stałych rzeczników dyscyplinarnych, i przepis wyraźnie mu zezwala na to, że jak będzie miał jakąś ekstrasprawę, którą będzie szczególnie zainteresowany, to wyznaczy sobie takiego specrzecznika dyscyplinarnego wyłącznie do tej sprawy i jego powołanie wyłączy możliwość występowania w sprawie tych osób, które są normalnie rzecznikami dyscyplinarnymi. Minister sprawiedliwości prokurator generalny poza uprawnieniem do powoływania rzecznika dyscyplinarnego ministra sprawiedliwości uzyska również prawo do występowania z żądaniem wszczęcia przez każdego rzecznika dyscyplinarnego czynności wyjaśniających wobec sędziego, które mogą zakończyć się wszczęciem postępowania dyscyplinarnego lub odmową jego wszczęcia. W przypadku wydania przez rzecznika dyscyplinarnego postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub postanowienia o umorzeniu postępowania dyscyplinarnego minister sprawiedliwości będzie mógł złożyć sprzeciw wobec takiego postanowienia. Sprzeciw będzie wiążący dla rzecznika dyscyplinarnego, a więc - generalnie rzecz biorąc - nie będzie miał wyboru. W razie złożenia sprzeciwu rzecznik dyscyplinarny będzie zobowiązany wszcząć lub dalej prowadzić umorzone wcześniej postępowanie dyscyplinarne, mimo że w jego ocenie brak jest podstaw do prowadzenia takiego postępowania. Nadto zawarte w sprzeciwie wskazania ministra sprawiedliwości co do dalszego toku postępowania mają być wiążące dla rzecznika dyscyplinarnego, czyli - jednym słowem - rzecznik musi robić to, co mu powie minister sprawiedliwości. Oznacza to, że minister sprawiedliwości i jednocześnie prokurator generalny będzie uprawniony do arbitralnego i jednoosobowego decydowania o wszczęciu i prowadzeniu każdego postępowania dyscyplinarnego wobec sędziów Sądu Najwyższego, sędziów sądów powszechnych oraz sędziów sądów wojskowych. Pozycja ministra sprawiedliwości będzie nadzwyczajna i istotnie silniejsza w porównaniu z pozostałymi podmiotami uprawnionymi do występowania z żądaniem przeprowadzenia przez rzecznika dyscyplinarnego postępowania wyjaśniającego, do których zgodnie z projektem w odniesieniu do sędziów Sądu Najwyższego zalicza się pierwszego prezesa Sądu Najwyższego, prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Dyscyplinarnej, Kolegium Sądu Najwyższego i prokuratora krajowego, natomiast w odniesieniu do sądów powszechnych - prezesa sądu apelacyjnego, prezesa sądu okręgowego, kolegium sądu apelacyjnego, kolegium sądu okręgowego, a także Krajową Radę Sądownictwa, a w odniesieniu do sędziów sądów wojskowych - Krajową Radę Sądownictwa, ministra obrony narodowej, prezesów właściwych sądów wojskowych oraz kolegium właściwego sądu wojskowego, którym to podmiotom na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub jego umorzenia będzie przysługiwało zażalenie rozpoznawane przez sąd dyscyplinarny. Zażalenie nie będzie wiążące dla rzecznika dyscyplinarnego, chyba że zostanie uwzględnione przez sąd dyscyplinarny. W razie jego uwzględnienia rzecznik będzie jednak związany wskazaniami sądu dyscyplinarnego co do dalszego toku postępowania, a nie - jak w przypadku sprzeciwu ministra sprawiedliwości - wskazaniami zawartymi w złożonym środku zaskarżenia, czyli sprzeciwie. A więc tutaj mamy zupełnie inną sytuację. Zdecydowanie negatywnie należy ocenić również projektowane przepisy w zakresie, w jakim dotyczą wyznaczania sędziów do orzekania w sprawach dyscyplinarnych dotyczących sędziów sądów powszechnych i sędziów sądów wojskowych w I instancji oraz powoływania rzeczników dyscyplinarnych w sądach powszechnych i wojskowych. Niedopuszczalna i sprzeczna z ustawą zasadniczą jest regulacja, zgodnie z którą minister sprawiedliwości jako organ władzy wykonawczej, pełniący jednocześnie funkcję przełożonego wszystkich prokuratorów, będzie wybierał sędziów do orzekania w sądach dyscyplinarnych i powierzał im pełnienie tych obowiązków. Mówi o tym projektowany art. 110a § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych i art. 39 § 1 ustawy Prawo o ustroju sądów wojskowych. Minister sprawiedliwości będzie dodatkowo powoływał rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych oraz dwóch zastępców rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów powszechnych - to jest projektowany art. 112 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych - a także rzecznika dyscyplinarnego sędziów sądów wojskowych oraz jego zastępcę - projektowany art. 40 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów wojskowych - którzy pełnią funkcję oskarżyciela w postępowaniu dyscyplinarnym oraz decydują o postawieniu lub odmowie postawienia zarzutów dyscyplinarnych, co w określonych sytuacjach, także w razie uniewinnienia sędziego przed sądem dyscyplinarnym, może mieć istotny wpływ na przebieg dalszej kariery zawodowej sędziego. W takiej sytuacji zarówno oskarżyciel w postępowaniu dyscyplinarnym, jak i członkowie sądów dyscyplinarnych będą uzależnieni od przedstawiciela władzy wykonawczej, co narusza nie tylko konstytucyjną zasadę demokratycznego państwa prawnego, zasadę trójpodziału władzy, ale także prawo do sądu, zgodnie z którym każdy ma prawo do rozpoznania jego sprawy przez niezawisły, niezależny i bezstronny sąd. To dotyczy również sędziów, którzy mają odpowiadać w postępowaniu dyscyplinarnym, bo sędziowie są też obywatelami - chciałbym to przypomnieć. Nadto uwzględniając okoliczność, że to minister sprawiedliwości będzie decydował o liczbie sędziów wchodzących w skład poszczególnych sądów dyscyplinarnych, natomiast orzekanie w sądzie dyscyplinarnym będzie obligatoryjne dla sędziego i niezależne od wykonywania pozostałych obowiązków służbowych, ta kadencja sędziego sądu dyscyplinarnego będzie trwała 6 lat. Powstaje obawa, że powierzenie obowiązków w sądach dyscyplinarnych może być środkiem represji w rękach ministra sprawiedliwości wobec niepokornych sędziów. Projektodawca nie wprowadza żadnych rozwiązań, które pozwalałyby sędziom bezkolizyjnie łączyć obowiązki orzecznicze w sądzie, w którym normalnie pracują, z obowiązkami sędziego sądu dyscyplinarnego, które mogą być od siebie znacznie oddalone. Może to doprowadzić do nadmiernego obciążenia pracą sędziów i w konsekwencji negatywnie wpływać na poziom ich orzecznictwa. Proponowane rozwiązanie przeczy założeniom ustawy, która w ocenie projektodawcy ma się przyczynić do usprawnienia wymiaru sprawiedliwości, i w rzeczywistości może prowadzić do przewlekłości postępowań. Kolejne rozwiązanie, które narusza podstawowe zasady porządku prawnego określone w konstytucji, dotyczy przyznania ministrowi sprawiedliwości prawa wglądu w czynności sądu dyscyplinarnego I instancji oraz prawa do zwracania przez ministra sprawiedliwości sądowi dyscyplinarnemu uwagi na stwierdzone uchybienia, żądania wyjaśnień oraz usunięcia skutków uchybienia, a więc prawa do wiążącego ingerowania w sądowe postępowanie dyscyplinarne. O tym mówi projektowany art. 112d ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 41 ustawy Prawo o ustroju sądów wojskowych. W demokratycznym państwie prawnym niedopuszczalna jest sytuacja, w której organ władzy wykonawczej ingeruje w przebieg postępowania sądowego, a tym bardziej wydaje jakiekolwiek zalecenia czy decyzje wiążące sąd. Wprawdzie w projekcie ustawy wprowadzono regulację, że czynności ministra sprawiedliwości nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której członkowie sądów dyscyplinarnych są niezawiśli, jednak regulacja ta ma jedynie pozorny charakter, bowiem trudno sobie wyobrazić, powiedzieć, jakie zalecenia wydawane sądowi przez ministra sprawiedliwości wkraczają czy nie wkraczają w sferę niezawisłości sędziego. W razie niewykonania zaleceń przez sędziego, który jest członkiem sądu dyscyplinarnego, nie można więc wykluczyć sytuacji, w której minister sprawiedliwości skorzysta z przyznawanych mu uprawnień i powoła rzecznika dyscyplinarnego ministra sprawiedliwości celem wszczęcia postępowania dyscyplinarnego wobec takiego sędziego prowadzącego postępowanie dyscyplinarne. Opiniowane rozwiązania nie tylko naruszają, ale wręcz burzą zasadę trójpodziału władzy, przekraczając w niedopuszczalny dla państw demokratycznych sposób granicę równoważenia się i przenikania władzy wykonawczej i władzy sądowniczej. W art. 173 konstytucji ustrojodawca położył szczególny akcent na odrębność i niezależność władzy sądowniczej od władzy ustawodawczej i wykonawczej nie dlatego, żeby uprzywilejować władzę sądowniczą w porównaniu z innymi władzami, lecz dlatego, że tylko w ten sposób można zapewnić obywatelom ochronę ich konstytucyjnych praw i wolności, w tym również wyrażone w art. 45 ust. 1 konstytucji prawo do sprawiedliwego rozpoznania ich sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Sędzia, który będzie uzależniony od władzy wykonawczej, a konkretnie ministra sprawiedliwości, albo będzie obawiał się możliwych konsekwencji dyscyplinarnych w razie orzekania w inny sposób, niż życzyłby sobie minister sprawiedliwości, nie będzie stanowił odpowiedniej gwarancji ochrony wolności i praw konstytucyjnych jednostki. Może to osłabić zaufanie obywateli do wymiaru sprawiedliwości. Wskazać należy, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 października 2015 r. w sprawie o sygn. akt Kp 1/15 stwierdził, że przyznanie ministrowi sprawiedliwości kompetencji do żądania akt spraw sądowych zakończonych prawomocnym orzeczeniem sądowym i akt spraw będących w toku ingeruje w istotę władzy sądowniczej oraz narusza zasadę niezawisłości sędziowskiej. Konsekwencją wprowadzenia opiniowanego przepisu jest również konieczność przetwarzania zawartych w aktach postępowań sądowych informacji zawierających dane osobowe, w tym dane wrażliwe, co narusza konstytucyjne prawo jednostek do prywatności. A więc tutaj chciałbym podkreślić, że Trybunał Konstytucyjny powiedział, że nawet zażądanie przez ministra sprawiedliwości akt w toku postępowania po to, żeby minister miał wgląd w te akta, narusza zasadę niezależności władzy sądowniczej, a co dopiero wydawanie przez ministra poleceń sędziemu, jak ma prowadzić postępowanie dyscyplinarne. (Oklaski) Rada negatywnie ocenia możliwość występowania przez prezesa Sądu Najwyższego kierującego Izbą Dyscyplinarną do rzecznika dyscyplinarnego Sądu Najwyższego z żądaniem podjęcia czynności wyjaśniających wobec sędziów Sądu Najwyższego, które mogą zakończyć się postawieniem sędziemu zarzutów dyscyplinarnych, oraz prawo do wnoszenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub jego umorzenia. Uwzględniając okoliczność, że prezes Sądu Najwyższego kierujący Izbą Dyscyplinarną będzie odpowiedzialny za organizację i pracę Izby Dyscyplinarnej, do której kompetencji należy orzekanie w sprawach dyscyplinarnych sędziów Sądu Najwyższego w I i II instancji, stwierdzić należy, że omawiane uprawnienie jest tak naprawdę zbliżone - i tożsame w skutkach - do prowadzenia spraw dyscyplinarnych przez sąd dyscyplinarny z urzędu. Kuriozalne wręcz wydaje się proponowane rozwiązanie, żeby Izba Dyscyplinarna, a więc tak naprawdę sędziowie podlegli prezesowi izby, była właściwa do rozpoznania zażalenia wnoszonego przez tego prezesa na postanowienie rzecznika dyscyplinarnego w przedmiocie odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania dyscyplinarnego. Jest to sprzeczne z elementarnymi zasadami postępowania sądowego, ponieważ pozbawia sędziego objętego postępowaniem możliwości wyjaśnienia czy jakiejś obrony jego praw i gwarancji procesowych (Oklaski), w szczególności prawa do niezależnego i niezawisłego sądu. Wydaje się to dosyć oczywiste, bo jeżeli jest on podległy temu prezesowi, a ten składa zażalenie na postanowienie o odmowie ścigania dyscyplinarnego tego sędziego, to w jakiej on jest wtedy sytuacji? Prezes izby będzie mógł decydować bezpośrednio lub za pośrednictwem podlegającego mu służbowo sędziego kierującego Wydziałem Pierwszym Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego np. o składzie osobowym sądu rozpoznającego zgłoszone przez niego zażalenie. Oddalenie zażalenia wiązałoby się z wystąpieniem przez członków składu orzekającego przeciwko swojemu przełożonemu, co z kolei może się wiązać z kreowaniem konfliktów służbowych w Izbie Dyscyplinarnej. Zakładając nawet, że w ocenie składu orzekającego zażalenie prezesa izby będzie uzasadnione, to i tak odbiór społeczny tego rozstrzygnięcia będzie negatywny z uwagi na istniejące zależności służbowe. Zgodnie z art. 52 projektowanej ustawy o Sądzie Najwyższym zmniejszona zostanie liczebność składów orzeczniczych w sprawach dyscyplinarnych prowadzonych przez sędziów Sądu Najwyższego. W I instancji sprawy te będą rozpoznawane co do zasady jednoosobowo, a w II instancji w składach trzyosobowych. Obecnie w I instancji orzekają składy trzy-, a w II instancji siedmioosobowe. Proponowane składy orzecznicze są nieadekwatne do rangi i znaczenia orzeczenia dyscyplinarnego oraz zwiększają ryzyko nacisków ze strony władzy wykonawczej, w szczególności gdy uwzględni się liczne uprawnienia ministra sprawiedliwości dotyczące postępowań dyscyplinarnych. Jednocześnie projektodawca przewiduje, że sprawy dyscyplinarne sędziów sądów powszechnych i sędziów sądów wojskowych będą rozpoznawane w I instancji odpowiednio przez sądy dyscyplinarne przy sądach apelacyjnych lub sądy dyscyplinarne przy wojskowych sądach okręgowych w składach trzyosobowych. Projektodawca nie przedstawił żadnych argumentów, które uzasadniałyby wprowadzenie takiego dualizmu rozwiązań, jeżeli chodzi o skład sądów dyscyplinarnych rozpoznających analogiczne sprawy dla sędziów sądów powszechnych i sędziów Sądu Najwyższego. Proponowane rozwiązanie nie znajduje uzasadnienia, w szczególności gdy uwzględni się ustawowe kompetencje Sądu Najwyższego, w tym samą rangę i pozycję ustrojową jego sędziów. Ustawodawca nie wyjaśnił w projekcie, dlaczego w jego ocenie sprawy dyscyplinarne sędziów sądów powszechnych i sędziów sądów wojskowych wymagają pogłębionej analizy faktycznej i prawnej w porównaniu do tych postępowań dyscyplinarnych, które będą dotyczyły sędziów Sądu Najwyższego, skoro sprawy te są tożsame i oparte na jednakowych przesłankach odpowiedzialności dyscyplinarnej. Negatywnie trzeba ocenić propozycję publikowania wyroków dyscyplinarnych na stronie internetowej Sądu Najwyższego, o czym mówi projektowany art. 109a ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, publikacja wyroku stanowi bowiem dodatkową sankcję nieprzewidzianą w katalogu kar dyscyplinarnych. Prowadzi to do podwójnego karania za przewinienie dyscyplinarne, a więc skazania na określoną karę dyscyplinarną za delikt, a oprócz tego do opublikowania tego orzeczenia. Nadto publikacja orzeczeń dyscyplinarnych w każdej sprawie, także w razie ukarania sędziego karą upomnienia za drobne przewinienia dyscyplinarne, nie jest uzasadniona interesem publicznym, a może wiązać się z osłabieniem zaufania społecznego do takiego sędziego i skutkować później np. dużą liczbą wniosków o jego wyłączenie od orzekania w sprawach, które będą przecież normalnie rozpoznawane przez tego sędziego, co w istocie prowadziłoby do wydłużenia czasu trwania postępowań sądowych i miałoby negatywny wpływ na funkcjonowanie sądów. Poza tym publikowanie orzeczeń dyscyplinarnych we wszystkich sprawach może obniżyć zaufanie obywateli do wymiaru sprawiedliwości. Ja tutaj jeszcze dodam, pomijając może dalszą część uzasadnienia tego fragmentu, że obecnie wszystkie orzeczenia dyscyplinarne Sądu Najwyższego są oczywiście dostępne, bo są one publikowane, a postępowanie dyscyplinarne jest w pełni jawne, tzn. postępowanie dyscyplinarne prowadzone jest według reguł procedury karnej i każdy obywatel zainteresowany wynikiem tego postępowania może przyjść do sądu i przyglądać się temu postępowaniu - zarówno przed sądem I instancji, jak i przed sądem II instancji. Tutaj nie ma żadnej tajemnicy, jeżeli chodzi o postępowanie dyscyplinarne, jest tylko problem tego rodzaju, czy wprowadzenie obowiązku publikowania tych orzeczeń nie jest tak naprawdę dodatkową karą, formą dodatkowej kary. Projektodawca wprowadza również regulacje, które w istotny sposób ograniczają prawa procesowe obwinionego w toku postępowania dyscyplinarnego. Zgodnie z projektowanym art. 113 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych na uzasadniony wniosek obwinionego sędziego, który nie może brać udziału w postępowaniu dyscyplinarnym z powodu choroby, prezes sądu dyscyplinarnego albo sąd dyscyplinarny wyznacza obligatoryjnie dla niego obrońcę spośród adwokatów lub radców prawnych. Jednakże w świetle projektowanego art. 113a ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych to prawo do obrony ma charakter pozorny, ponieważ przepis ten stanowi, że czynności związane z wyznaczeniem obrońcy z urzędu oraz podjęciem przez niego obrony nie hamują biegu postępowania. Nie można więc wykluczyć sytuacji, że do czasu wyznaczenia obrońcy z urzędu lub podjęcia przez niego obrony, co wiąże się m.in. z koniecznością zapoznania się z aktami sprawy oraz ustaleniem odpowiedniej linii obrony z obwinionym sędzią, a także zgromadzeniem i zgłoszeniem wniosków dowodowych, sprawa zostanie zakończona lub przeprowadzone zostaną inne istotne dla wyniku tego postępowania czynności procesowe. W rzeczywistości obwiniony sędzia zostanie pozbawiony konstytucyjnego prawa do sądu, na które składa się również prawo do obrony. Skoro ustawodawca wprowadza obronę obligatoryjną w określonych sytuacjach, powinien wprowadzić również gwarancje procesowe, aby obrona taka miała charakter realny i gwarantowała obwinionemu minimum standardów procesowych obowiązujących w państwach demokratycznych. Kolejnym przepisem ograniczającym konstytucyjne prawo do sądu obwinionego sędziego jest projektowany art. 121 § 3 Prawa o ustroju sądów powszechnych, zgodnie z którym w postępowaniu odwoławczym nie stosuje się art. 454 Kodeksu postępowania karnego. Przepis art. 454 § 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że sąd odwoławczy nie może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w I instancji lub co do którego w I instancji umorzono lub warunkowo umorzono postępowanie. Przepis ten pozbawia obwinionego sędziego prawa do dwuinstancyjnego postępowania dyscyplinarnego, ponieważ w przypadku uniewinnienia przez sąd I instancji i następnie skazania przez sąd II instancji obwiniony sędzia zostanie pozbawiony możliwości odwołania się od orzeczenia uznającego go za winnego i wymierzającego mu karę dyscyplinarną, nawet gdy takie orzeczenie będzie wadliwe. Wprowadzany przepis jest niezgodny z art. 176 konstytucji, stanowiącym, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. W doktrynie i w judykaturze przyjmuje się powszechnie, że konstytucyjna zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego zakłada w szczególności dostęp do sądu II instancji, a co za tym idzie, przyznanie stronie odpowiednich środków zaskarżenia. I tutaj też mamy liczne wypowiedzi przedstawicieli doktryny na ten temat. Projektowany przepis art. 115c ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych przenosi do postępowania dyscyplinarnego rozwiązania, które umożliwiają wykorzystywanie przeciwko obwinionemu sędziemu dowodów zdobytych z naruszeniem przepisów prawa oraz w wyniku stosowania kontroli operacyjnej. Projektodawca nie dostrzega jednak celu postępowania dyscyplinarnego, który nie jest tożsamy z celem postępowania karnego. W doktrynie przyjmuje się, że odpowiedzialność dyscyplinarna służy przede wszystkim ochronie wizerunku służby sędziowskiej w tym sensie, że wskazuje na funkcjonowanie podwyższonych standardów dla sędziów, ich rzetelnego egzekwowania w wypadku ich naruszenia. Nie oznacza to jednak, że postępowanie dyscyplinarne jest równoznaczne z postępowaniem karnym, dotyczy bowiem zdecydowanej większości czynów, które nie wyczerpują znamion przestępstwa. Odpowiednie stosowanie procedury karnej ma szczególny walor gwarancyjny, bowiem zapewnia, z jednej strony, pewną procesową ochronę praw obwinionego sędziego, z drugiej, nadaje postępowaniu dyscyplinarnemu odpowiednią do wagi społecznej deliktów powagę. W wypadku gdy delikt dyscyplinarny wyczerpuje jednocześnie znamiona przestępstwa, odpowiedzialność dyscyplinarna jest w pełni niezależna w tym sensie, że poniesienie przez sędziego odpowiedzialności karnej nie zwalnia go od odpowiedzialności zawodowej i dyscyplinarnej. Krajowa Rada Sądownictwa zdecydowanie negatywnie ocenia projektowany art. 104 ustawy, na podstawie którego minister sprawiedliwości będzie mógł żądać wznowienia każdego postępowania dyscyplinarnego zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym przez rzecznika dyscyplinarnego przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Podkreślenia wymaga, że rzecznicy dyscyplinarni w świetle obecnie obowiązujących przepisów prawa są organami niezależnymi, działają na podstawie i w granicach prawa. Możliwość w zasadzie nieograniczonego wznawiania postępowań prawomocnie zakończonych podważa podstawowe zasady porządku prawnego, w szczególności pewność prawa. Uprawnienie do występowania przez ministra sprawiedliwości z wnioskiem o wznowienie zostało oparte na niesprecyzowanych, w istocie uznaniowych przesłankach określonych w ten sposób, jak dobro wymiaru sprawiedliwości lub ujawnienie nowych faktów lub dowodów. Przede wszystkim ta pierwsza z wymienionych przesłanek jest niezwykle pojemna i może w zasadzie objąć każdy przypadek, w którym rzecznik dyscyplinarny prawomocnie zakończył sprawę. Podkreślenia wymaga, że w obecnie obowiązującym stanie prawnym minister sprawiedliwości posiada prawa do wystąpienia z wnioskiem o wznowienie postępowania dyscyplinarnego, jednakże wznowienie postępowania na niekorzyść obwinionego może nastąpić, jeżeli umorzenie postępowania lub wydanie wyroku nastąpiło wskutek przestępstwa albo jeżeli w ciągu 5 lat od umorzenia lub wydania wyroku wyjdą na jaw nowe okoliczności lub dowody, które mogą uzasadniać skazanie lub wymierzenie kary surowszej. Rozwiązanie przedstawione w opiniowanym projekcie umożliwi nieograniczone wznawianie postępowań dyscyplinarnych, także postępowań zakończonych wiele lat temu, co w świetle przepisów o przedawnieniu przewinień dyscyplinarnych podważa racjonalność instytucji przedawnienia. Wprowadzenie tego rodzaju rozwiązań podważa również zaufanie do organów państwa i stanowionego prawa. I na koniec jeszcze wnioski. W ocenie Krajowej Rady Sądownictwa wejście w życie omawianych przepisów będzie równoznaczne z faktycznym zawieszeniem stosowania konstytucyjnych zasad trójpodziału i równowagi władz oraz zasady odrębności i niezależności sądownictwa. Biorąc pod uwagę, że Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych oraz że prawo do sądu jest podstawowym środkiem ochrony praw jednostki, Krajowa Rada Sądownictwa wyraża obawę co do możliwości zapewnienia obywatelom ochrony prawnej przed nadużyciami władzy publicznej po wprowadzeniu tych zmian. Należy w tym miejscu odnotować, że w uzasadnieniu opiniowanego projektu wymieniono przykłady orzeczeń Sądu Najwyższego, które zostały negatywnie ocenione przez projektodawcę. Ten fragment uzasadnienia miałby być jakby uzasadnieniem dla wymiany kadry orzeczniczej i zmiany składu Sądu Najwyższego. Chciałbym podkreślić, że orzecznictwo Sądu Najwyższego powinno być oceniane w inny sposób, z merytorycznego punktu widzenia, to nie powinno się przekładać na żadne kwestie personalne. Autor uzasadnienia tego projektu, który jest nazwany projektem poselskim, stwierdził, że jest on elementem szerszej reformy wymiaru sprawiedliwości, która ma zagwarantować sprawiedliwość wyroków sądowych, szybsze postępowanie i przywrócić zaufanie społeczne do sądu. Należy z rozczarowaniem stwierdzić, że w ciągu dotychczasowych ok. 20 miesięcy funkcjonowania ministra sprawiedliwości żaden z przedstawionych elementów tzw. reformy sądownictwa nie prowadzi do tego rodzaju celów. Opiniowana ustawa o Sądzie Najwyższym nie zagwarantuje sprawiedliwych wyroków sądowych ani nie przywróci zaufania społecznego do sądu, nie sprawi, że sądy będą postrzegane jako niezależne, a raczej jako podległe ministrowi sprawiedliwości, przez niego obsadzone i przez niego kontrolowane. Wbrew zapowiedziom autora uzasadnienia tego projektu wejście w życie nie przyspieszy postępowań sądowych, a w zakresie dotyczącym Sądu Najwyższego dojdzie do faktycznego paraliżu jego działalności z uwagi na wymianę składu sędziowskiego na szeroką skalę. Prawdziwym pokrzywdzonym przez opiniowany projekt ustawy nie będzie jednak grupa kilkudziesięciu sędziów Sądu Najwyższego albo pracowników Sądu Najwyższego, którzy zostaną, być może, wyrzuceni z pracy, ale wszyscy obywatele i inne osoby, które znajdą się pod jurysdykcją państwa polskiego, każda osoba niesłusznie oskarżona o najmniejsze choćby przestępstwo, wszyscy, którzy pozostają lub mogą stać się stroną w sporze prawnym z politykiem lub urzędem państwowym bez względu na to, czy są wielkimi przedsiębiorcami, czy zwykłymi konsumentami. Sąd Najwyższy, choć formalnie będzie oczywiście istniał, będzie pozbawiony niezbędnego autorytetu, kwalifikacji merytorycznych i odpowiedniego, można dodać, zaufania społecznego. Wszystkie zmiany w Sądzie Najwyższym muszą być analizowane w kontekście funkcji tego sądu jako gwaranta prawidłowości przebiegu wyborów parlamentarnych i prezydenckich. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargi na działalność Państwowej Komisji Wyborczej oraz protesty wyborcze, jak również wydaje uchwały w sprawie ważności wyborów i referendów. Podporządkowanie sędziów Sądu Najwyższego de facto jednemu politykowi rodzi bardzo poważne i uzasadnione obawy związane z obiektywizmem i rzetelnością kontroli, np. legalności wyborów. W związku z tym należy wyrazić taki głęboki niepokój związany również ze sposobem rozpoznawania tego projektu. Został on wniesiony do Sejmu jako projekt poselski, choć niektórzy posłowie przyznają, że nie zapoznali się z jego treścią przed jego podpisaniem. Ponadto pierwsze czytanie tego projektu zostało przeprowadzone w ten sposób, to już mogę zaktualizować, że Krajowa Rada Sądownictwa nie miała możliwości zaopiniowania go w sposób przewidziany w ustawie. Od siebie dodam, że wydaje się dosyć oczywiste, że ten projekt jest w wielu miejscach niekonstytucyjny i jego przyjęcie doprowadzi do naruszenia gwarancji niezależności władzy sądowniczej i sędziów. Dziękuję za uwagę. (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Joachim Brudziński)