Mówca: Lidia Staroń
Data: 2013-01-04 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Prawo spółdzielcze, podobnie jak prawo spółek handlowych, jest częścią prawa cywilnego. Nie stanowi ono odrębnego działu prawa cywilnego, ale dyscyplinę prawniczą, której regulacje wkraczają przede wszystkim w materię części ogólnej prawa cywilnego oraz prawa rzeczowego, zobowiązań, rodzinnego i spadkowego, a także innych dyscyplin prawniczych bądź gałęzi prawa, zwłaszcza prawa rolnego, to są przepisy o spółdzielniach produkcji rolnej, i prawa pracy, chodzi o przepisy o spółdzielniach pracy i spółdzielniach socjalnych. Stosunek członkostwa w spółdzielni jest cywilnoprawnym stosunkiem niemajątkowym. Cywilnoprawny charakter maja także takie instytucje prawa spółdzielczego, jak statut spółdzielni, postępowanie wewnątrzspółdzielcze czy uchwały organów spółdzielni. Przepisy dotyczące spółdzielni tradycyjnie znajdują się w aktach normatywnych odrębnych zarówno w stosunku do regulacji ogólnych prawa cywilnego, jak i do przepisów o spółkach handlowych. Pierwszym aktem normatywnym w tym zakresie była ustawa z 29 października 1920 r. o spółdzielniach, istotnie zmieniona w roku 1934 i w drugiej połowie lat 40. XX wieku. Ustawa ta zawierała regulacje dotyczące części ogólnej prawa spółdzielczego, związków spółdzielczych i Rady Spółdzielczej. Została ona zastąpiona przez ustawę z lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach, która obok regulacji z zakresu części ogólnej prawa spółdzielczego, związków spółdzielczych i Naczelnej Rady Spółdzielczej normowała także szczegółową problematykę rolniczych spółdzielni produkcyjnych, spółdzielni pracy i spółdzielni budownictwa mieszkaniowego. Ta ustawa została zastąpiona przez ustawę z 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze. W okresie zmian ustrojowych w latach 1989-1990 przystąpiono do prac nad nowelizacją tej ustawy w celu jej dostosowania do nowych warunków ekonomicznych, politycznych i społecznych. W efekcie tych prac powstała ustawa z 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy Prawo spółdzielcze oraz o zmianie niektórych innych ustaw, która wprowadziła zmianę przepisów ogólnych o spółdzielni i jej statucie, gospodarce spółdzielni oraz związkach spółdzielczych i Krajowej Radzie Spółdzielczej. Zmiany te okazały się jednak zdecydowanie niewystarczające, zwłaszcza wobec niedostatecznej ochrony praw członków spółdzielni i ułomności przepisów o odpowiedzialności członków władz spółdzielni, a także wobec uchwalenia nowych zasad spółdzielczych przez Międzynarodowy Związek Spółdzielczy na kongresie, który odbył się we wrześniu 1995 r. w Manchesterze. Niewystarczające były także zmiany wprowadzane ustawą z dnia 3 czerwca 2005 r. Ta ustawa wprowadziła kilka zmian w Prawie spółdzielczym, ale były to zmiany bardzo wówczas niewymierne. Nie budzi zatem wątpliwości potrzeba dokonania w Prawie spółdzielczym dalszych, istotnych zmian, jednak nie w postaci kolejnej nowelizacji, ale uchwalenia nowej ustawy. Dotychczasowe próby uchwalenia przez Sejm nowej ustawy w obszarze prawa spółdzielczego skończyły się niepowodzeniem. Dlatego niezbędny jest nowy projekt ustawy o spółdzielniach, który - podobnie jak ustawa o spółdzielniach z 1920 r. - będzie zawierał wyłącznie przepisy części ogólnej prawa spółdzielczego oraz przepisy o związkach spółdzielczych i Krajowej Radzie Spółdzielczej. Wyszliśmy z założenia, że ze względów pragmatycznych poza ogólną ustawą spółdzielczą powinny znajdywać się nie tylko, jak jest obecnie, przepisy dotyczące banków spółdzielczych, spółdzielczych kas oszczędnościowo-kredytowych, spółdzielni mieszkaniowych i spółdzielni socjalnych, ale również, inaczej niż jest obecnie, przepisy regulujące działalność spółdzielni produkcji rolnej, a więc przede wszystkim rolniczych spółdzielni produkcyjnych, i spółdzielni pracy. Do czasu uchwalenia nowych przepisów, nowych ustaw w tym zakresie byłyby utrzymane w mocy przepisy art. 138-203 ustawy Prawo spółdzielcze. O takim kształcie projektowanej ustawy zdecydowały również względy historyczne. Teraz odniosę się do projektowanej ustawy i do zapisów szczegółowych, które ona zawiera. Od początku prac nad tą ustawą nie budziła naszej wątpliwości potrzeba sformułowania definicji spółdzielni, nawiązującej do ustawy o spółdzielniach z roku 1920, w szczególności do precyzyjnego określania celów spółdzielni. Według art. 1 ustawy o spółdzielniach z tegoż roku celem obligatoryjnym było podniesienie zarobku lub poziomu gospodarstwa członków przez prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa, a celem fakultatywnym - również podniesienie poziomu kulturalnego członków. Takie sformułowanie pozwalało na wyraźne odróżnienie celów spółdzielni od celów spółek handlowych. Spółki są bowiem w zasadzie nastawione na osiąganie i maksymalizację zysku, natomiast w spółdzielniach albo w ogóle nie występuje zysk (nadwyżka bilansowa), albo wprawdzie występuje, ale nie powinien być celem samym w sobie, a jedynie środkiem do realizacji innych, wyżej wskazanych celów. Proponowane definicja spółdzielni (art. 1 projektu) jest dostosowana do stanowiska Międzynarodowego Związku Spółdzielczego, a także do poprzedzającej te zasady definicji spółdzielni, określenia wartości spółdzielczych i do pierwszej zasady spółdzielczej. W projekcie proponuje się przyjęcie rozwiązania, że spółdzielnia jest samorządnym i niezależnym zrzeszeniem o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, do którego przynależność jest dobrowolna, a członkostwo jest dostępne dla wszystkich osób na zasadach określonych w ustawie i statucie. W art. 1 ust. 2 projektu określono cel spółdzielni, którym jest dążenie do podniesienia poziomu życia członków i ich rodzin przez prowadzenie działalności gospodarczej, przy osobistym lub majątkowym współdziałaniu członków. Wskazano też, że działalność gospodarcza spółdzielni może mieć charakter niezarobkowy. Artykuł 2 projektu rozwija sformułowania obecnego art. 2 Prawa spółdzielczego, który wskazuje na podstawy prawne działalności spółdzielni, czyli ustawę albo zarejestrowany statut. Podkreśla się, że statut reguluje organizację i sposób działania spółdzielni oraz stosunki między spółdzielnią a jej członkami w granicach określonych przez ustawę. Przewiduje się ponadto obowiązek zamieszczenia tekstów statutu i regulaminów na ogólnodostępnej stronie internetowej spółdzielni. Przepisy obowiązującej ustawy Prawo spółdzielcze w art. 3 określają majątek spółdzielni jako prywatną własność jej członków. W doktrynie na ogół przyjmuje się, że wspomniany przepis formułuje ekonomiczną definicję własności spółdzielczej, dlatego proponujemy jego utrzymanie. Jego pominięcie byłoby niezrozumiałe dla spółdzielców i mogłoby wywołać niepotrzebne spory interpretacyjne. Projektowana ustawa nie zawiera, inaczej niż Kodeks spółek handlowych, przepisu określającego jej stosunek do Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie do stosunków spółdzielczych stosuje się wprost przepisy Kodeksu cywilnego. W przepisach projektowanej ustawy dotyczących zakładania i rejestrowania spółdzielni uwzględniono, z pewnymi modyfikacjami, rozwiązania przyjęte w ustawie z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym. Nowym rozwiązaniem w przepisach o statucie jest przepis, według którego postanowienie statutu sprzeczne z ustawą jest nieważne, czyli art. 6 ust. 4 projektu. Co do członkostwa w spółdzielni, postępowania wewnątrzspółdzielczego, proponujemy zmniejszenie minimalnej liczby założycieli spółdzielni do 5 osób. Już zresztą w obecnie obowiązującej ustawie Prawo spółdzielcze taki wyjątek od reguły, 10 członków, został przewidziany dla niektórych rodzajów spółdzielni. Proponuje się w związku z tym w art. 43 projektu, że w spółdzielniach zrzeszających mniej niż 10 członków, z wyjątkiem spółdzielni zrzeszających wyłącznie osoby prawne, a także w spółdzielniach zrzeszających mniej niż 100 członków, jeżeli statut tak stanowi, nie byłoby rady nadzorczej, a prawo nadzoru i kontroli przysługiwałoby każdemu członkowi, na wzór art. 212 Kodeksu spółek handlowych, zaś ustawowe kompetencje przewidziane dla rady nadzorczej należałyby do walnego zgromadzenia. Przysługujące w takim wypadku każdemu członkowi spółdzielni prawo nadzoru i kontroli obejmowałoby uprawnienia do przeglądania ksiąg i dokumentów spółdzielni, sprawdzania bezpośrednio stanu majątkowego spółdzielni i żądania wyjaśnień od zarządu. Przepisy o prawach i obowiązkach członków spółdzielni zostały utrzymane z ustawy z dnia 3 czerwca 2005 r. Nowym rozwiązaniem jest rezygnacja z konstrukcji deklaracji członkowskiej składanej przez osobę ubiegającą się o przyjęcie do spółdzielni, natomiast członkostwo spółdzielni powstaje w wyniku zawarcia umowy (art. 10 projektu). Udziały członkowskie spółdzielni nadal co do zasady pozostają niezbywalne, jednakże, co ważne, dopuszczalna jest ich ograniczona zbywalność, mianowicie między członkami lub między członkiem a osobą przystępującą do spółdzielni (art. 14 ust. 1 projektu). Przepisy o ustaniu członkostwa są w zasadzie wzorowane na przepisach obecnie obowiązujących. Podstawowa zmiana polega na uproszczeniu obecnie skomplikowanej procedury wystąpienia ze spółdzielni i wprowadzeniu jednego określenia: okres wypowiedzenia. W projekcie ustawy modyfikuje się postępowanie wewnątrzspółdzielcze w taki sposób, że byłoby ono w pełni fakultatywne, a statut nie mógłby go ani wyłączyć, ani ograniczyć, ani też wprowadzić obowiązku jego wyczerpania w sprawach, w których przysługuje droga sądowa (art. 27 projektu). Rozwiązanie to zdecydowanie prowadzi do wzmocnienia praw członków spółdzielni, którzy będą samodzielnie decydować o tym, czy od razu dochodzić roszczeń w drodze sądowej, czy też żądać ochrony przed organami spółdzielni. Co do organów spółdzielni - przepisy o organach spółdzielni zostały skonstruowane w taki sposób, aby zapewnić członkom możliwość pełnego udziału w zarządzaniu spółdzielnią. Zmiana przepisów ogólnych o organach spółdzielni zmierza przede wszystkim do uporządkowania procedury głosowania przez przyjęcie rozwiązań względnie obowiązujących (tzn. dopuszczających odmienne regulacje statutowe), określających zasady podejmowania uchwał przez organy. Nowością jest zwłaszcza wprowadzenie wymagania co do kworum w odniesieniu do wszystkich organów spółdzielni (art. 29 ust. 1 projektu), z wyjątkiem dotyczącym walnego zgromadzenia. Dotychczas taka regulacja względnie obowiązująca odnosiła się tylko do walnego zgromadzenia, zaś inne organy spółdzielni (zwłaszcza rada nadzorcza i zarząd) mogły ważnie obradować i podejmować uchwały niezależnie od kworum. Proponuje się także wprowadzenie przepisu, zgodnie z którym członkowie organów spółdzielni nie mogą brać udziału w głosowaniu w sprawach wyłącznie ich dotyczących. Jest to rozszerzenie obecnie obowiązującej reguły dotyczącej członków rady nadzorczej i zarządu spółdzielni. Według projektu walne zgromadzenie może niezależnie od porządku obrad podejmować uchwały w niektórych sprawach należących do jego wyłącznej właściwości (art. 35 ust. 3). Stanowi to słuszną reakcję na zjawiska występujące zwłaszcza w spółdzielniach mieszkaniowych, polegające na nieumieszczeniu przez zarząd niektórych spółdzielni w porządku obrad spraw o szczególnie istotnym znaczeniu. W piśmiennictwie kontrowersyjny jest problem tzw. uchwał nieistniejących. Ustawa z 3 czerwca 2005 r. wyraźnie wskazała na istnienie takiej kategorii uchwał. Dlatego w tym projekcie wymienia się przykładowo takie sytuacje, w których uchwała walnego zgromadzenia jest nieistniejąca. W art. 37 ust. 4 projektu sprecyzowano, na wzór Kodeksu spółek handlowych, przesłanki zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia do sądu. W art. 39 ust. 1 projektu wskazano przesłanki uchylenia bądź ustalenia nieważności uchwały przez sąd ze względów formalnych, odwołując się do ustalonego w tym zakresie orzecznictwa Sądu Najwyższego. W przepisach dotyczących rady nadzorczej zamieszczono w projekcie kilka bardzo istotnych i oczekiwanych zmian. Po pierwsze, wprowadza się możliwość przyjęcia w statucie rozwiązania, że członkami rady nadzorczej nie będą mogły być osoby zatrudnione w spółdzielni, z wyjątkiem spółdzielni pracy (art. 41 ust. 3 i 4). Po drugie, ogranicza się liczbę kolejnych kadencji i czas ich trwania. Po trzecie, proponuje się wyłączenie obecnie przewidzianej w ustawie Prawo spółdzielcze szczególnej ochrony stosunku pracy członków rady nadzorczej, z wyjątkiem spółdzielni pracy, co w pewnym sensie stanowi konsekwencję wcześniej wskazanej zmiany. Po czwarte, proponuje się rozwiązanie, że członkom rady nadzorczej, podobnie jak obecnie członkom zarządu, udziela się absolutorium, a walne zgromadzenie może odwołać tych członków rady, którym tego absolutorium nie udzieliło, niezależnie od tego, który organ, zgodnie z postanowieniami statutu, wybiera członków rady. Propozycja ta zmierza do zwiększenia odpowiedzialności organizacyjnej członków rady. Po piąte, proponuje się wprowadzenie obowiązku odbycia szkolenia przez członków rady z zakresu podstaw funkcjonowania gospodarki spółdzielczej. W przepisach dotyczących zarządu poprawia się niefortunnie sformułowane przepisy o składaniu oświadczeń woli przez spółdzielnię o zarządzie jednoosobowym i o pełnomocnikach spółdzielni, które wywołują wiele wątpliwości interpretacyjnych. Daleko idące zmiany przewidziano w przepisach wspólnych o radzie i zarządzie (oraz likwidatorze) spółdzielni. Po pierwsze, proponuje się możliwość określenia w statucie wymagań, jakie powinna spełniać osoba wchodząca w skład rady lub zarządu. Po drugie, określa się wymagania podmiotowe wobec członków rady lub zarządu oraz przedstawiciela na zebranie przedstawicieli i likwidatora. Po trzecie, rozszerza się i precyzuje zakazy dotyczące jednoczesnego pełnienia określonych funkcji w spółdzielni. Po czwarte, obok obecnie obowiązujących przepisów antykonkurencyjnych wprowadza się przepisy antykorupcyjne. Przepisy antykonkurencyjne nie zapobiegały bowiem sytuacjom, gdy członkowie zarządu lub rady jako przedsiębiorcy albo wspólnicy lub członkowie organów przedsiębiorcy pozostają ze spółdzielnią w stosunkach cywilnoprawnych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Po piąte, precyzuje się na wzór Kodeksu spółek handlowych zasady odpowiedzialności członków rady lub zarządu za szkody wyrządzone spółdzielni. Wszystkie te zmiany w oczywisty sposób przyczynią się do zapewnienia służebnej roli organów spółdzielni wobec jej członków. Kwestia gospodarki i lustracji spółdzielni. Projektowana ustawa nie przewiduje istotnych zmian w stosunku do obowiązujących przepisów o gospodarce spółdzielni - art. od 67 do 90 Prawa spółdzielczego. Są one dostosowane do ogólnie obowiązujących przepisów o prowadzeniu działalności gospodarczej, zwłaszcza przepisów o rachunkowości oraz o biegłych rewidentach i ich samorządzie, a ponadto obecnie zapewniają członkom spółdzielni swobodę w zakresie określenia sposobu podziału nadwyżki bilansowej. Proponuje się natomiast istotne zmiany w zakresie przepisów o lustracji spółdzielni. Dotychczasowa praktyka wskazuje bowiem na to, że lustracja jest często przeprowadzana przez związki rewizyjne według reguł koleżeńskich. Może być tak, że prezes jednej spółdzielni będący jednocześnie lustratorem dokonuje na zasadach wzajemności lustracji innej spółdzielni, czyli tak naprawdę obecnie przeprowadzane lustracje są bardzo często iluzoryczne. Cele lustracji zostały określone podobnie jak obecnie - art. 65 ust. 5 projektu. Zmiany polegają zaś głównie na tym, że wprowadza się jako regułę przeprowadzanie lustracji nie przez związki spółdzielcze - dotychczas: rewizyjne - ale przez niezależnego lustratora wybranego z listy lustratorów oraz wprowadza się nowe zasady przeprowadzania postępowania kwalifikacyjnego lustratorów, zakończonego egzaminem, przez Komisję Nadzoru Lustracyjnego składającą się z 21 członków, w tym 6 powoływanych przez Krajową Radę Spółdzielczą oraz po 3 powoływanych przez właściwych ministrów. Wprowadza się także regułę, że członek zarządu, kierownik bieżącej działalności gospodarczej spółdzielni, pełnomocnik lub prokurent nie może być lustratorem. Proponowane w projekcie zmiany sprawiają, tak nam się przynajmniej wydaje, że lustracja spółdzielcza odzyska swoje pierwotne znaczenie przewidziane w ustawie z dnia 29 października 1920 r. o spółdzielniach. Szczególnie istotne jest to, że lustracja przestanie być instrumentem oddziaływania związków spółdzielczych na zrzeszone w nich spółdzielnie, ale to same spółdzielnie będą samodzielnie decydować o tym, któremu z uprawnionych lustratorów powierzyć przeprowadzenie lustracji. Co do przekształcenia organizacyjnego i ustania spółdzielni proponowane przepisy o łączeniu się spółdzielni nie zawierają istotnych zmian w porównaniu z obecnie obowiązującym Prawem spółdzielczym. W dalszym ciągu przewiduje się tylko jeden model łączenia się spółdzielni, mianowicie inkorporację, to znaczy przejęcie jednej spółdzielni przez inną spółdzielnię. Również w przepisach o podziale spółdzielni nie proponuje się istotnych zmian. W szczególności proponuje się utrzymanie regulacji dotyczących dokonania podziału na żądanie członków, których prawa i obowiązki majątkowe są związane z wyodrębnioną organizacyjnie jednostką spółdzielni, z częścią majątku spółdzielni, która nadaje się do takiego wyodrębnienia, czyli tzw. podział na wniosek, na żądanie mniejszości - art. 82 projektu. W projekcie pomija się przepisy dotyczące upadłości spółdzielni, wychodząc z założenia, że jest to materia regulowana przez przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego. Kwestia związków spółdzielczych, Krajowej Rady Spółdzielczej i przepisów karnych. Obowiązujące przepisy ustawy Prawo spółdzielcze o związkach spółdzielczych, wprowadzone przez ustawę z dnia 7 lipca 1994 r., nie wymagają obecnie istotnych zmian, z jednym wyjątkiem: związki spółdzielcze tracą mianowicie, jak wyżej wskazano, uprawnienia w zakresie przeprowadzania lustracji zrzeszonych spółdzielni. Przestają być zatem związkami rewizyjnymi. Zdecydowanie wadliwe są obecnie obowiązujące przepisy ustawy Prawo spółdzielcze o Krajowym Samorządzie Spółdzielczym obejmujące zwoływany co cztery lata Kongres Spółdzielczości oraz Krajową Radę Spółdzielczą. Przewiduje się zatem likwidację Kongresu Spółdzielczości będącego fasadowym organem Krajowego Samorządu Spółdzielczego. Projekt ustawy nie przewiduje istnienia takiego organu. Natomiast Krajowa Rada Spółdzielcza będąca najwyższą samorządową organizacją ruchu spółdzielczego zrzesza czy będzie zrzeszać spółdzielnie zarejestrowane w Rzeczypospolitej Polskiej. Projekt ustawy wprowadza i zawiera także przepisy karne. Dotyczą one odpowiedzialności karanej członków zarządów, rad nadzorczych i likwidatorów spółdzielni oraz odpowiednio: członków organów, związków spółdzielczych i rady spółdzielczej - artykuły od 120 do 123 projektu. W zakresie nawet dość szczegółowym omówiłam wszystkie istotniejsze zmiany. Co do mniej istotnych, które znajdują się w projekcie, oczywiście licząc na dalsze owocne procedowanie, wnoszę, i wydaje się, że tak być powinno, o powstanie nadzwyczajnej komisji do rozpatrzenia wszystkich projektów dotyczących materii spółdzielczej. Bardzo dziękuję. (Oklaski)