Mówca: Julia Pitera
Data: 2013-10-10 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! W 2002 r. i w 2003 r. pewna firma kurierska, podpisując umowę regulującą zasady świadczenia usług przewozowych, nakazała każdemu z kurierów wystawienie na rzecz spółki weksla in blanco. Weksel miał służyć jako zabezpieczenie przesyłek i mógł być uruchomiony w przypadku powstania roszczeń spółki wynikających z nieprzestrzegania warunków zawartej umowy. W 2003 r. firma zaprzestała prowadzenia działalności i wypowiedziała kurierom umowy. Nie wypłaciła jednak większości wynagrodzeń za świadczenie usług przewozowych oraz nie zwróciła podpisanych weksli, mimo że kurierzy wywiązali się z podjętych zleceń. W 2006 r. weksle, każdy na kwotę 50 tys. zł, zostały uruchomione. Pokrzywdzeni kurierzy, których było w Polsce blisko 100, podjęli w sądach z góry przegraną walkę. W zeszły roku zwróciła się do posłów z błaganiem o pomoc 22-letnia Katarzyna, która przez rok miała być stażystką na pół etatu, a potem samodzielnym pracownikiem w zakładzie usługowym. Nie było to jednak żadne zatrudnienie na pół etatu, pracowała bowiem dzień w dzień po 8 godzin za ok. 600 zł, dlatego po paru tygodniach wypowiedziała umowę. Niestety, Katarzyna wraz z umową o pracę podpisała również weksel in blanco na 8 tys. zł. Ponadto w umowie lojalnościowej, którą musiała podpisać, znalazł się zapis, że pracownik ma zwrócić koszty szkoleń, a pracodawca może wystąpić również z innymi roszczeniami. Skończyło się egzekucją komorniczą, tak jak w przypadku wielu innych z nią zatrudnionych pracowników. Głośna była niedawno sprawa Wojciecha W. Prokuratura zajęła się nim w 2011 r. Wojciech W., człowiek majętny, maltretował swoich pracowników, bił, upokarzał i straszył. Mógł sobie na to pozwolić, gdyż kazał im wraz z umową podpisywać weksle in blanco. A oni milczeli, bo bali się utraty pracy - przecież zerwanie umowy o pracę groziło pracownikom ogromnymi odszkodowaniami. Takie historie znane są każdemu, nie tylko z poczty poselskiej, lecz także z doniesień prasowych, radiowych i telewizyjnych, bo tzw. weksle za pracę stały się już prawdziwą plagą. Muszą je podpisywać przede wszystkim rzemieślnicy i pracownicy fizyczni. Stosowanie weksli w odniesieniu do stosunków pracy nie jest problemem nowym i jest wykorzystywane mimo braku podstaw w Kodeksie pracy do takiego żądania. Kodeks pracy bowiem w sposób wyraźny określa zasady odpowiedzialności pracownika wobec pracodawcy z tytułu odpowiedzialności materialnej, umowy o zakazie konkurencji w trakcie trwania stosunku pracy czy zwrotu kosztów podnoszenia kwalifikacji zawodowych. Nie istnieją zatem podstawy do stosowania weksli in blanco przy zatrudnianiu pracowników, tymczasem w praktyce, niestety, są one nadal stosowane. Problem stosowania weksli jako zabezpieczenia stosunku pracy znalazł także odzwierciedlenie w wyroku Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2011 r. Według Sądu Najwyższego przepisy zawarte w dziale piątym Kodeksu pracy, art. 114-127, kompleksowo i, co do zasady, całościowo regulują podstawy i zasady odpowiedzialności materialnej pracowników za szkody majątkowe wyrządzone w mieniu pracodawcy. Taki wniosek wyraźnie, jednoznacznie i wprost, zdaniem sądu, wynika przede wszystkim z art. 114 Kodeksu pracy stanowiącego, że pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę, ponosi odpowiedzialność materialną według zasad określonych w przepisach rozdziału I. Regulacja ta zawiera również odniesienie zarówno do przepisów o odpowiedzialności pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy, jak i zasad określonych w tym rozdziale. Wyklucza to możliwość i dopuszczalność przyjęcia, że w wymienionych zasadniczych zakresach: wskazanych podstaw i zasad, określonych w przepisach rozdziału I działu piątego Kodeksu pracy, ponoszenia ogólnej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną pracodawcy, w mieniu innym niż powierzone z obowiązkiem zwrotu lub do wyliczenia się, może wystąpić sprawa o istotnym znaczeniu nieunormowana przepisami prawa w rozumieniu art. 13 Kodeksu pracy, której ujawnienie wymagałoby jej usunięcia przez posiłkowe i odpowiednie zastosowanie przepisów Kodeksu cywilnego, które nie są sprzeczne z zasadami prawa pracy, w tym z unormowanymi zasadami ponoszenia pracowniczej odpowiedzialności materialnej. Sąd Najwyższy stwierdził również, że stosowanie zabezpieczeń wekslowych roszczeń pracodawcy o naprawienie szkód wyrządzonych przez pracowników jest niedopuszczalne i nieważne nie tylko dlatego, że nie ma podstawy prawnej ani uzasadnienia stosowania przepisów prawa wekslowego w odniesieniu do stosunków pracy, lecz także dlatego, że dopuszczenie odpowiedzialności z weksli w stosunkach pracy byłoby w sposób oczywisty sprzeczne z zasadami prawa pracy, a w szczególności z zasadami odpowiedzialności materialnej pracowników uregulowanymi w Kodeksie pracy, które z istoty i natury stosunku pracy i materialnej odpowiedzialności pracowników przekreślają i wykluczają legalność konstruowania abstrakcyjnych pracowniczych zobowiązań wynikających ze stosunku pracy. Między innymi z tego powodu Sąd Najwyższy uznał, że przepisy i zasady prawa pracy, w szczególności zawarte w dziale piątym Kodeksu pracy, sprzeciwiają się temu i wykluczają dopuszczenie weksli gwarancyjnych jako środka dodatkowego zabezpieczenia roszczeń pracodawcy o naprawienie potencjalnych szkód wyrządzonych przez pracownika w mieniu pracodawcy, co oznacza, że takie weksle są nieważne z mocy samego prawa. Nabywca weksla nie może zatem dochodzić zaspokojenia wekslowego z weksla nieważnego z mocy prawa. Mimo tak jednoznacznego stanowiska Sądu Najwyższego Państwowa Inspekcja Pracy potwierdza, że stosowanie weksli in blanco jako zabezpieczenia stosunku pracy jest nadal praktykowane i stanowi jeden z dyżurnych tematów zarówno porad prawnych, jak i skarg wnoszonych do inspekcji pracy. Problem jednak w tym, że bez wprowadzenia jednoznacznego zakazu do Kodeksu pracy inspekcja pozostaje bezradna. Ta zła praktyka będzie zatem trwała do czasu dokonania nowelizacji Kodeksu pracy. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Uchwalenie tego projektu jest sprawą niezwykle pilną, bowiem każdy dzień zwłoki oznacza kolejne potencjalne ofiary tego mechanizmu współczesnego niewolnictwa. To dramaty ludzi często kompletnie nieświadomych swoich praw, a rozpaczliwie poszukujących pracy, gotowych podjąć ją nawet za cenę podpisania weksla in blanco, nieświadomych pułapki bez wyjścia, w którą na pozór dobrowolnie wpadają. Wobec formułowanych czasami obaw pragnę jednocześnie dodatkowo podkreślić, że proponowane zmiany w żaden sposób nie ograniczają odpowiedzialności pracownika, w szczególności za szkodę wyrządzoną w mieniu powierzonym mu przez pracodawcę. Pracodawca będzie mógł dochodzić od pracowników wszystkich dotychczas przysługujących mu roszczeń w odpowiednim postępowaniu sądowym. Jedyna różnica polega na tym, że nie będą one mogły być zabezpieczane wekslem i dobrowolnym poddaniem się egzekucji, co wyrówna szanse między pracodawcą i pracownikiem i da pracownikowi możliwość podjęcia skutecznej obrony przed nieuzasadnionymi roszczeniami. Obecny stan prawny umożliwia bowiem pracodawcy dochodzenie od pracowników za pomocą weksla roszczeń wątpliwych, a nawet kwot nienależnych. (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Cezary Grabarczyk) Wnosimy zatem o przekazanie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks pracy, druk nr 1752, do dalszych prac legislacyjnych. Dziękuję bardzo, panie marszałku.