Mówca: Aleksander Mrówczyński
Data: 2017-09-13 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! 1 września 1939 r. nad ranem nasza ojczyzna została w zdradziecki sposób zaatakowana przez wojska III Rzeszy. Niemcy wkroczyli do Polski, przynosząc 6 długich lat okupacji, mordów, terroru, holokaustu, grabieży majątku narodowego, niszczenia miast. Chojnice jako miasto graniczne, które dopiero w 1920 r. znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej, w sposób szczególny zostały doświadczone już w pierwszych godzinach wojny. Ok. godz. 4.30 na chojnicki dworzec kolejowy zamiast planowego pociągu pasażerskiego Berlin - Królewiec wjechał pociąg pancerny, z którego zaatakowano obiekty dworcowe i kolejarzy. Wśród pierwszych ofiar i jeńców II wojny światowej znaleźli się pracownicy stacji w Chojnicach, kolejarze, pasażerowie czekający na dworcu. Żołnierze 1 Batalionu Strzelców, jednego z trzech tego typu batalionów fortecznych w armii II RP, rozpoczęli walkę w obronie Chojnic. Unieruchomiono pociąg pancerny, walczono na zaatakowanych przedpolach miasta. Padły pierwsze ofiary wśród polskich żołnierzy. 1 września w godzinach wieczornych ułani pułku ułanów pomorskich przeprowadzili udany atak na Niemców z 76. Pułku Piechoty Zmotoryzowanej z 20. Dywizji Piechoty Zmotoryzowanej, który był częścią XIX korpusu pancernego słynnego gen. Heinza Guderiana. Ułani dokonali szarży w okolicach miejscowości Krojanty pod Chojnicami. W trakcie szarży na żołnierzy Wehrmachtu na miejscu poległ m.in. dowódca płk Kazimierz Mastalerz, dowódca 1. szwadronu rtm. Eugeniusz Świeściak oraz 20 ułanów. Efektem ataku na żołnierzy gen. Guderiana było rozpoznanie sił wroga i powstrzymanie jego marszu w kierunku wschodnim do przeprawy na Brdzie. Niemcy byli bardzo mocno zaskoczeni atakiem polskiej kawalerii, co skutecznie opóźniło ich dalszy marsz, dając możliwość przegrupowania się i zajęcia bezpiecznych pozycji przez żołnierzy Grupy Operacyjnej ˝Czersk˝. 2 września gen. Grzmot-Skotnicki, wizytując ułanów, symbolicznie udekorował pułk swoim orderem Virtuti Militari. Po wycofaniu polskich żołnierzy do Chojnic wkroczyli Niemcy, którzy byli owacyjnie witani przez niemieckich mieszkańców miasta. Władza hitlerowska przy pomocy mniejszości niemieckiej bardzo szybko została zainstalowana w Chojnicach. Z ogromną determinacją niszczono wszelkie oznaki polskości. Już w październiku na polach w okolicach Igieł, w chojnickiej Dolinie Śmierci rozpoczęto masowe egzekucje Polaków, mieszkańców Chojnic i okolic. Była to planowa eksterminacja chojniczan według list przygotowanych przez członków niemieckich organizacji, którzy wytypowali najbardziej aktywnych działaczy polskich organizacji i stowarzyszeń. Wśród pierwszych ofiar mordu w Dolinie Śmierci byli uczniowie, harcerze, urzędnicy, działacze społeczni oraz 200 chorych psychicznie, którzy nie pasowali do niemieckiego modelu społeczeństwa. Szacuje się, że w Dolinie Śmierci zamordowano ok. 2 tys. Polaków. Dla chojniczan okupacja niemiecka oznaczała przede wszystkim ogromny terror, głód, strach o dzień jutrzejszy w obliczu mordów w Dolinie Śmierci, wywózki do obozów śmierci i na roboty do Niemiec. Z tego miejsca składam hołd mieszkańcom mojego rodzinnego miasta Chojnice, którzy zginęli z rąk niemieckich oprawców w Dolinie Śmierci, zostali zmuszeni do opuszczenia miasta, doświadczyli terroru okupanta. Składam hołd kolejarzom, strażnikom granicznym, bohaterskim ułanom z 18. Pułku Ułanów Pomorskich, żołnierzom 1. Batalionu Strzelców, którzy dzielnie walczyli z agresją w pierwszych godzinach wojny. Dziękuję bardzo. (Oklaski)