Mówca: Elżbieta Achinger
Data: 2013-01-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. Panie Marszałku! Niniejszy projekt ma na celu, po pierwsze, unowocześnienie i racjonalizację rozwiązań prawa karnego materialnego i procesowego w zakresie ścigania za przestępstwo zgwałcenia poprzez wprowadzenie w znacznym zakresie trybu ścigania z urzędu, po drugie, osiągnięcie również większej niż w obowiązującym stanie prawnym ochrony ofiar przestępstwa przewidzianego w art. 198 K.k. poprzez wprowadzenie w stosunku do nich zasad analogicznych jak w wypadku czynów przewidzianych w art. 197 § 1 i 2, po trzecie, dostosowanie prawa polskiego do standardów ochrony małoletniej ofiary przestępstwa przeciwko wolności seksualnej, zawartych w aktach prawa unijnego i międzynarodowego. W zakresie poszczególnych przepisów projekt dokonuje zmian niezbędnych w celu wprowadzenia w polskim prawie trybu ścigania z urzędu bez potrzeby składania wniosku oraz zmian mających na celu ochronę ofiary przestępstwa. Podstawowym celem projektu jest takie ukształtowanie trybu ścigania w sprawach dotyczących zgwałcenia, aby w większy sposób uwzględniał on stan psychiczny ofiary. Zespół stresu pourazowego powoduje, że w krótkim okresie po zdarzeniu ofiara zachowuje się biernie i stara się wyprzeć zgwałcenie ze świadomości. Trzeba dodatkowo podkreślić, że ten właśnie okres ma kluczowe znaczenie dla organów ścigania ze względu na konieczność zabezpieczenia dowodów i przeprowadzenia wszystkich niezbędnych czynności. Zmiana trybu ścigania ma też znaczenie dla osiągnięcia skutków prewencyjnych wobec sprawcy. W przypadku przestępstw seksualnych istnieje stosunkowo duże prawdopodobieństwo recydywy szczególnej, czyli ponownego popełnienia podobnego przestępstwa. Ze statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości, które przedstawiał przed chwilą pan poseł Kozdroń, wynika, że faktycznie około 35% sprawców zgwałcenia popełniło ten czyn ponownie w warunkach recydywy. Doprowadza do tego brak reakcji ze strony organów ścigania. Z uwagi na powyższe projekt wprowadza bezwarunkowy tryb ścigania z urzędu, jeśli pokrzywdzony w czasie popełnienia przestępstwa na jego szkodę był małoletni, a także wtedy, gdy zgwałcenie jest zbrodnią. Jednocześnie jednak z uwagi na fakt, że przestępstwo zgwałcenia dotyczy wysoce intymnej sfery życia człowieka niezbędne jest zapewnienie pokrzywdzonemu możliwości podjęcia decyzji w kwestii udziału w postępowaniu karnym. Projekt przewiduje zatem rozwiązanie polegające na tym, że ściganie zgwałcenia w trybie podstawowym nie będzie uzależnione od wniosku, jeżeli sam pełnoletni pokrzywdzony złoży zawiadomienie o przestępstwie. W takim wypadku należy bowiem uznać, że pokrzywdzony w wystarczający sposób przejawił wolę ścigania i ukarania sprawcy. Jednakże w innych wypadkach, gdy na przykład zawiadomienie o przestępstwie będzie pochodzić od osoby trzeciej, wniosek pokrzywdzonego o ściganie będzie absolutnie wymagany. Omawiane czyny dotyczą szczególnie intymnej sfery życia człowieka i łączą się ze szczególną traumą. Pokrzywdzony nie w każdym wypadku będzie zdecydowany omawiać tę intymną sferę życia z osobami trzecimi, w szczególności w sytuacjach tak sformalizowanych i stresogennych, jakie wiążą się z uczestnictwem w postępowaniu karnym. Prowadzenie postępowania karnego w sprawach o tak specyficzne przestępstwo nie może oznaczać przymuszania ofiary do złożenia zeznań, byłoby to bowiem dla niej dodatkowym i silnie traumatycznym doświadczeniem. W tym wypadku interes państwa, jakim jest osiągnięcie odpowiedzialności sprawcy, powinien ustąpić przed prawem człowieka do prywatności. Projekt wprowadza dla pokrzywdzonego prawo do odmowy składania zeznań we wszystkich sprawach, w których postępowanie karne toczy się z urzędu. Respektując wolę ochrony prywatności, należy zatem wprowadzić przepisy, które zapewniałyby maksymalną równowagę między ochroną ofiary a implikacjami wynikającymi z faktu wszczęcia postępowania karnego i ścigania określonego przestępstwa. W tym celu projekt dokonuje zmiany art. 186 K.p.k. Proponowana zmiana określa ramy czasowe, w obrębie których pokrzywdzony w sprawie o ścigany z urzędu czyn może podjąć decyzję, czy chce składać zeznania w postępowaniu karnym, czy też nie. Cezurę wyznacza tu moment zakończenia przesłuchania pokrzywdzonego przez sąd w postępowaniu przygotowawczym. Pokrzywdzony, który w tym inicjalnym okresie postępowania podejmie decyzję, że chce zeznawać w postępowaniu karnym i uruchomić machinę ścigania, nie będzie już potem mógł wycofać się z tej decyzji. Zmianę trybu ścigania należy uzupełnić o dodatkowe gwarancje związane z ponownym przeżywaniem traumy w trakcie przesłuchań. Należy wprowadzić zasadę pojedynczego przesłuchiwania ofiary zgwałcenia, podobnie jak to ma miejsce wobec małoletnich. Projekt wprowadza nowy tryb przesłuchania pokrzywdzonego w sprawie o czyn z art. 197. Z uwagi na fakt, że jest to tryb ograniczający prawa podejrzanego w procesie karnym, projektodawca nie rozszerza go na inne przestępstwa przeciwko wolności seksualnej. (Dzwonek) Zgodnie z projektowanym art. 185c K.p.k. zawiadomienie o przestępstwie, jeżeli złoży je pokrzywdzony, będzie ograniczone do wskazania najważniejszych faktów i dowodów. Pokrzywdzony co do zasady powinien zostać przesłuchany tylko raz w toku postępowania przygotowawczego na posiedzeniu prowadzonym przez sąd. Przesłuchanie to będzie obligatoryjnie utrwalane za pomocą urządzenia rejestrującego, aby nie było też potrzeby powtarzania. Projektowana regulacja wprowadza ponadto w § 4 rozwiązanie, zgodnie z którym, jeżeli przesłuchanie odbywa się z udziałem biegłego psychologa, powinien być on osobą tej samej płci co pokrzywdzony. I wreszcie zmiany dotyczące małoletnich. Projektowane zmiany służą wdrożeniu do prawa polskiego dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystywania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej. Projektowane zmiany dotyczą tego, aby liczba przesłuchań była jak najbardziej ograniczona, a przesłuchania przeprowadzane tylko w tych wypadkach, gdy jest to absolutnie niezbędne do celów postępowania przygotowawczego. Dotyczą także tego, aby pokrzywdzonemu dziecku mógł zawsze towarzyszyć jego przedstawiciel prawny lub wybrana przez niego osoba dorosła, o ile nie podjęto w stosunku do niej odmiennych decyzji, wreszcie tego, aby wszystkie przesłuchania pokrzywdzonego dziecka lub w odpowiednich przypadkach dziecka występującego w roli świadka były rejestrowane audiowizualnie. Podsumowując, pragnę podkreślić, iż proponowane zmiany są bardzo korzystne, służą unowocześnieniu prawa karnego i procedury karnej w tym zakresie oraz są w pełni popierane przez Klub Parlamentarny Platforma Obywatelska. Dziękuję.