Mówca: Krzysztof Janusz Kozik (tekst niewygłoszony)
Data: 2022-10-27 (Sejm RP, kadencja 9)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie i Panowie Posłowie! Dzisiaj przypada 21. rocznica pierwszych w Polsce po II wojnie światowej całkowicie wolnych wyborów parlamentarnych. Między rokiem 1928 a rokiem 1989 w Polsce nie było wolnych wyborów. System partyjny po II wojnie światowej byt zawłaszczony przez Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą i stronnictwa sojusznicze pozostające pod zdecydowanym wpływem Związku Radzieckiego. Stan ten utrzymywał się do 1989 r., kiedy na skutek obrad okrągłego stołu doszło do częściowo wolnych wyborów. Przyjęto wtedy następujący podział mandatów w przyszłej izbie niższej parlamentu: 65%, czyli 299 miejsc, dla koalicji partyjno-rządowej i 35%, czyli 161 miejsc, dla kandydatów bezpartyjnych. Miało to stworzyć iluzję współudziału opozycji w rządzeniu krajem, a jednocześnie zapewnić PZPR ciągłość rządzenia. Walka o 161 miejsc w Sejmie oraz o wszystkie mandaty senatorskie, których było 100, miała charakter otwarty i demokratyczny. Jednocześnie konkurowali o nie także kandydaci jawnie wspierani lub nieformalnie popierani przez obóz władzy, reprezentanci różnych organizacji społecznych i zawodowych oraz osoby niezależne. Wyłoniony wówczas skład Sejmu i Senatu zupełnie nie odzwierciedlał nowego podziału kształtującej się sceny politycznej. Stanowiące większość Sejmu z 1989 r. siły wywodzące się z PRL nie miały demokratycznego mandatu i znajdowały się pod silną presją ugrupowań solidarnościowych, dlatego łatwo zgodziły się na proponowane przez rząd i prezydenta zmiany. Z kolei przedstawiciele formacji wyłaniających się stopniowo z ˝Solidarności˝ i środowisk dawnej opozycji demokratycznej nastawali się na przeprowadzenie wolnych wyborów. Powoływali się na brak reprezentatywności tzw. Sejmu kontraktowego, podkreślając, że tylko wolne wybory do parlamentu będą oczywistym zwieńczeniem budowy systemu demokratycznego po wolnych wyborach prezydenckich i samorządowych z 1990 r. Domagali się wyborów w maju. Istotnym podnoszonym argumentem był fakt przeprowadzenia w pełni wolnych wyborów parlamentarnych we wszystkich krajach postkomunistycznych. Ich zorganizowanie było ważne z punktu widzenia negocjacji dotyczących przyjęcia do niektórych organizacji międzynarodowych oraz podpisania umowy stowarzyszeniowej z Europejską Wspólnotą Gospodarczą. Ostatecznie Sejm 9 marca 1991 r. przyjął uchwałę o zorganizowaniu wyborów jesienią tego roku, nie później niż 30 października. Do ustalenia pozostawała ordynacja wyborcza. Po długich debatach posłowie wypracowali zasadę proporcjonalnego podziału mandatów. Ordynacja była efektem myślenia zakładającego, że należy tak ustawić próg wyborczy, tak aby jak najwięcej sił politycznych mogło zaistnieć w Sejmie. Pierwsze prawdziwie wolne wybory parlamentarne w Polsce odbyły się właśnie 27 października 1991 r. Walka o wszystkie mandaty poselskie i senatorskie miała charakter otwarty i demokratyczny. Początkowo prezydent powierzył misję sformowania nowego rządu Bronisławowi Geremkowi reprezentującemu posiadającą najwięcej mandatów Unię Demokratyczną, jednak Geremek nie byt w stanie utworzyć większości wystarczającej do uzyskania wotum zaufania. Ostatecznie więc gabinet został sformowany przez Jana Olszewskiego. Powstała koalicja PC, ZChN i Porozumienia Ludowego, jednak bez trwalej większości parlamentarnej. Pierwszy demokratyczny rząd III RP został obalony w czasie tzw. nocy teczek 4 czerwca 1992 r. Tego dnia przeciwna lustracji stworzona naprędce i popierana przez Lecha Wałęsę koalicja przerwała na lata proces wprowadzania pozytywnych przemian i wyhamowała możliwy szybszy rozwój Polski w oparciu o wykorzystanie potencjału gospodarczego. Mimo że istnienie Sejmu I kadencji było zaledwie 2-letnim epizodem w dziejach III RP, to prowadzone w nim spory miały ogromny wpływ na dalsze losy odrodzonej Polski. Był to okres, w którym rozgorzała wymiana zdań na temat kształtu odradzającego się po rządach komunistycznych państwa polskiego. Ten proces był fundamentem przemian gospodarczych i wzrostu znaczenia naszego kraju na arenie międzynarodowej, który zaowocował m.in. wstąpieniem do Sojuszu Północnoatlantyckiego, czyli NATO, i Unii Europejskiej.