Mówca: Grzegorz Furgo
Data: 2017-03-22 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Proszę państwa, już w okresie dwudziestolecia międzywojennego przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych powstała komórka, której celem była restytucja dóbr kultury wywiezionych z Polski. Jej prace ogniskowały się w pierwszej kolejności na sprowadzaniu poloników z Rosji na podstawie traktatu ryskiego z 1921 r. II wojna światowa przerwała te prace, a jednocześnie spowodowała, że zbiór dóbr kultury utraconych przez instytucjonalnych i prywatnych właścicieli w Polsce rozrósł się do niebotycznych rozmiarów. Straty wojenne poniesione przez Polskę w dziedzinie dóbr kultury są niezwykle trudne do oszacowania, często wręcz jest to niemożliwe. Znaczna część oryginalnej dokumentacji źródłowej, takiej jak księgi inwentarzowe czy spisy, została wywieziona lub świadomie zniszczona przez okupanta niemieckiego lub wojska radzieckie, zatem pełne odtworzenie przedwojennych zasobów wielu czołowych zbiorów i kolekcji jest nierealne. Rejestrację szkód poniesionych przez polską kulturę rozpoczęto już we wrześniu 1939 r. i prowadzono przez cały okres okupacji. W 1944 r. polscy historycy funkcjonujący w podziemiu opracowali pierwsze wykazy zbiorcze obejmujące straty zbiorów zarówno publicznych, jak i prywatnych. Było to pierwsze zestawienie strat uwzględniające straty poniesione przez wszystkich właścicieli, w tym kościoły katolickie i synagogi, a także towarzystwa, muzea i zbiory prywatne. Po zakończeniu działań wojennych materiał ten stał się podstawowym zbiorem dla rejestru strat opracowanego przez Biuro Rewindykacji i Odszkodowań działające przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, a także wykorzystywany był przez polską misję restytucyjną poszukującą dóbr kultury wywiezionych z Polski i mogących znajdować się na terenie stref okupacyjnych w Niemczech i Austrii. Biuro to zostało zlikwidowane w 1951 r. Aktualnie Ministerstwo Spraw Zagranicznych szacuje, że liczba utraconych dzieł sztuki, wywiezionych lub zniszczonych, to ok. 516 tys. obiektów, z zastrzeżeniem, że liczba ta nie może oddać stanu rzeczywistego ze względu na świadome działania okupantów. Obejmuje ona jedynie te obiekty, które zostały zarejestrowane w latach powojennych, przy czym skupiono się głównie na dziełach sztuki dawnej. Od 1992 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zarejestrowało 63 tys. zabytków zaginionych z terenu Polski w obecnych jej granicach. Ustawa, o której dzisiaj dyskutujemy, ma wypełnić lukę w polskim prawodawstwie w zakresie restytucji utraconych dóbr kultury. Ta ogromna liczba utraconych obiektów, głębokie poczucie straty, jakiej wspólnie doświadczamy, potwierdzają konieczność wprowadzenia uregulowań obowiązujących w każdym z państw Europy. Do tej pory często państwu polskiemu było łatwiej zablokować toczącą się aukcję z namierzonym obiektem w Stanach Zjednoczonych niż w Europie. Ustawa o restytucji narodowych dóbr kultury to w pierwszej kolejności transpozycja do polskiego prawodawstwa dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 maja 2014 r. w sprawie zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych niezgodnie z prawem z terytorium państwa członkowskiego Wspólnoty Europejskiej. Obowiązek uchwalenia ustawy wynika z art. 19 ust. 1 dyrektywy, który nakłada na państwa członkowskie Unii Europejskiej obowiązek implementowania dyrektywy do prawa polskiego. Ustawa ma dostosować obowiązujące przepisy prawa polskiego do nowego stanu prawnego w prawie unijnym. Ogólnym celem dyrektywy i ustawy o restytucji dóbr kultury jest uregulowanie, ujednolicenie, a przede wszystkim ułatwienie odzyskiwania dóbr kultury nielegalnie wywiezionych do innego państwa na obszarze Wspólnoty Europejskiej. Ustawa ta ma chronić integralność dziedzictwa kulturowego każdego z państw europejskich, ustanawiając jego pierwszeństwo w dochodzeniu praw swoich obywateli oraz instytucji publicznych w odzyskiwaniu utraconych dóbr kultury. Ustawa tworzy mechanizm prawny postępowania o zwrot dobra kultury, przy czym prowadzone jest ono przed sądem państwa, na którego terytorium wyprowadzono zostało dobro kultury, na wniosek państwa członkowskiego ubiegającego się o zwrot. Drugą stroną takiego postępowania jest aktualny posiadacz wyprowadzonego dobra kultury. Niezwykle istotną cechą tej ustawy jest z punktu widzenia polskiej historii ustanowienie prymatu ochrony dziedzictwa kulturowego państwa członkowskiego nad prawami właściciela dobra kultury, albowiem celem wprowadzenia regulacji unijnych jest ochrona dziedzictwa kulturowego każdego indywidualnego państwa członkowskiego i integralności tego dziedzictwa. Natomiast może też się zdarzyć, że obywatel, który w skutek przestępstwa utracił (Dzwonek) wyprowadzone dobro kultury, odniesie...