Mówca: Arkadiusz Mularczyk (tekst niewygłoszony)
Data: 2019-01-17 (Sejm RP, kadencja 8)

Oświadczenie na temat 80. rocznicy utworzenia Polskiego Państwa Podziemnego oraz 75. rocznicy utworzenia 1. Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej Szanowny Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! W roku 2019 wspominać będziemy 75. rocznicę utworzenia 1. Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej oraz 80. rocznicę utworzenia Polskiego Państwa Podziemnego. 1. Pułk Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej został utworzony rozkazem Komendy Okręgu AK Kraków, z dnia 22 września 1944 r., z oddziałów partyzanckich na Podhalu i Sądecczyźnie. Działał na rozległym terenie, od Jasła po Jordanów. Dowódcą pułku został mjr Adam Stabrawa ps. ˝Borowy˝. Siedziba dowódcy pułku znajdowała się w okolicach masywu Mogielicy. Na początku września 1944 r. pułk został skoncentrowany w rejonie Turbacza w Gorcach, a 24 września dowódca formacji wraz z żołnierzami złożyli przysięgę podczas mszy świętej odprawianej przez ks. Jana Czuja. Pod koniec wojny l. Pułk Strzelców Podhalańskich AK liczył 1030 żołnierzy. Niezwykle chlubnie w historii Sądecczyzny czasów II wojny światowej zapisały się także Związek Walki Zbrojnej, a od lutego 1942 r. Armia Krajowa. W Nowym Sączu działała w konspiracji komenda lokalnego podziemia - Inspektorat Nowosądecki. 17 maja 1941 r. gestapo aresztowało komendanta inspektoratu kpt. Wacława Szyćkę i jego żonę, kurierkę. Komendant Szyćko zmarł w wyniku tortur, a żona do końca wojny była więziona w obozach koncentracyjnych. Podobnych ofiar sądeckiego podziemia było setki. Kolejna fala aresztowań w Sądeckiem przyszła w 1944 r. Nie przeszkodziła jednak w uderzeniach na niemiecki transport, linie zaopatrzeniowe, w nękaniu dywersyjnym, w prowadzeniu skrzynek kontaktowych, a czyniły to całe rodziny, m.in. Barbackich, Kutscherów, Dobrzańskich, Dudzińskich, Flisów, Freislerów, Harsdorfów, Janczych, Królów, Rysiów, Stadnickich, Stobieckich, Stefaniszynów, Szafranów, Szurmiaków, Wąsowiczów, Zubków i innych. Działały tutaj również specjalne grupy zwalczające konfidentów i agentów gestapo, których w 1944 r. likwidowano na podstawie wyroków wojskowych i cywilnych sądów specjalnych. Struktury państwa podziemnego zaczęły również tępić bandytów, którzy podszywali się pod partyzantkę i rabowali mieszkańców. Śmiałe i brawurowe akcje przeprowadzał m.in. oddział partyzancki mjr. Juliana Zubka ps. ˝Tatar˝. Dowodzona przez Zubka 9. kompania 3. batalionu l. Pułku Strzelców Podhalańskich powstała formalnie latem 1944 r. i grupowała głównie młodych żołnierzy z rodzin kolejarskich, robotniczych, rzemieślniczych Nowego Sącza i okolic. Zimowa ofensywa w styczniu 1945 r. i wkroczenie Armii Czerwonej zakończyły działalność podziemia AK na Sądecczyźnie. Dowódca l. Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej mjr Adam Stabrawa nakazał ukryć cały sprzęt i wyposażenie oddziału, wypłacić odprawę wszystkim urlopowanym żołnierzom bez względu na stopień. Po wojnie władza ludowa prześladowała wojennych bohaterów. Każdy żołnierz państwa podziemnego w oczach ówczesnej władzy był potencjalnym wrogiem Polski Ludowej. Dzisiaj o tamtych bohaterach lokalnych struktur państwa podziemnego przypomina Muzeum l. Pułku Strzelców Podhalańskich AK w Szczawie, w którym zgromadzono liczne pamiątki z okresu II wojny światowej, w tym sztandar, mundury, listy, fotografie upamiętniające działania formacji. W Szczawie znajduje się też pomnik poświęcony żołnierzom 1. Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej i członkom ruchu oporu, mieszkańcom okolicznych wiosek gminy Kamienica, którzy walcząc, ginęli za wolność ojczyzny. Każdego roku, w pierwszą niedzielę po 15 sierpnia, tuż obok starego drewnianego kościółka w Szczawie odbywają się uroczystości tzw. Odpustu Partyzanckiego, a przy pomniku bohaterów 1. Pułku Strzelców Podhalańskich AK organizowany jest apel poległych.