Mówca: Spraw Zagranicznych Radosław Sikorski
Data: 2013-12-12 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Rozumiem, że na wniosek opozycji, zarówno tej z lewej strony, która przybyła, jak i tej z prawej strony, która pokazuje, jak bardzo się interesuje sprawą... (Poseł Cezary Olejniczak: Na majdanie jest.) ...przedstawiam informację na temat przebiegu i rezultatów szczytu Partnerstwa Wschodniego w Wilnie. Wysoka Izbo! Polityka wschodnia to zadanie ponad podziałami politycznymi. Tak jak wszystkie rządy w wolnej Polsce opowiadały się za integracją euroatlantycką, tak niezmiennie wspieramy europejskie aspiracje Ukrainy. Robimy to konsekwentnie od 1991 r., kiedy jako pierwsi na świecie uznaliśmy niepodległość tego kraju. Ten rząd od pierwszej kadencji realizuje projekt Partnerstwa Wschodniego, a zgodny i silny głos Polski na wschodzie przyczynia się do tego, że Unia Europejska coraz bardziej docenia nasze działania. Kiedy inicjowaliśmy Partnerstwo Wschodnie, niektórzy ironizowali, że to projekt, który wylądował jeszcze przed startem. Dziś nikt nie może powiedzieć, że Partnerstwo Wschodnie to fikcja, o czym czasami słychać także na tej sali, bo to właśnie dzięki Polsce polityka sąsiedztwa Unii Europejskiej otworzyła się na wschód. Podczas gdy jeszcze kilka lat temu oczy Europy zwrócone były tylko na południe, dziś uwagę Europy i świata przykuwa również sytuacja na wschodzie. Wszak kraje Partnerstwa Wschodniego to nie tylko sąsiedzi Europy, to także, a może przede wszystkim, europejscy sąsiedzi. Stale przypominamy o tym fakcie naszym przyjaciołom w Unii Europejskiej. Wyobraźmy sobie przez chwilę, jak wyglądałaby sytuacja bez Partnerstwa Wschodniego. Czy relacje z tymi państwami rozwijałyby się dynamiczniej? Myślę, że wszyscy przyznają, że nie. Dodatkowo mielibyśmy do czynienia z mniejszym zaangażowaniem międzynarodowych instytucji finansowych. Relacje z państwami partnerskimi nie urosłyby do takiej rangi, jaką mamy obecnie, m.in. dzięki regularnym szczytom Partnerstwa Wschodniego na szczeblu głów państw i szefów rządów, a na tle sąsiedztwa południowego dotychczasowy dorobek polityki Partnerstwa Wschodniego jest bardziej niż spektakularny. Dodam, że do tej pory Unia zaczęła negocjacje dotyczące strefy wolnego handlu tylko z jednym krajem Południa - Marokiem. Żadne inne państwo na południu nie negocjuje tego typu umów. W kwestii zniesienia wiz porównanie ze Wschodem jest jeszcze bardziej wydatne. Z żadnym krajem południowego sąsiedztwa Unia Europejska nie prowadzi dialogu o liberalizacji reżimu wizowego. Szanowni Państwo! Wszyscy pamiętamy, iż to Polska wraz ze Szwecją była inicjatorem Partnerstwa Wschodniego. Partnerstwo jest zarazem pierwszą polską inicjatywą, która stała się integralną częścią polityki zagranicznej Unii Europejskiej. Nigdy nie wątpiliśmy, że był to dobry pomysł, i nie mamy żadnej wątpliwości również teraz, po trzecim już - po Pradze i Warszawie - szczycie Partnerstwa Wschodniego, tym razem w Wilnie. Dowodem znaczenia tej inicjatywy była obecność reprezentantów wszystkich 28 państw Unii oraz 6 państw partnerskich, spośród których aż 30 na najwyższym możliwym szczeblu, a ponadto obecność najwyższych przedstawicieli instytucji europejskich. Wszyscy jednak wiemy, że szczyt w Wilnie przysłoniła decyzja Ukrainy o wstrzymaniu procesu przygotowań do podpisania umowy stowarzyszeniowej oraz o wolnym handlu. Martwi nas ta decyzja, ale w polskiej polityce wschodniej nic ona nie zmienia. Od lat nasze priorytety są jasne i konsekwentnie je realizujemy. Na tej drodze oczywiście będą kroki do przodu i czasami zdarzy się krok w tył. Małymi, ale pewnymi krokami pomagamy naszym wschodnim sąsiadom zbliżać się do Unii i zachodnich standardów. Ten plan będziemy realizować nadal. Wysoki Sejmie! Zanim przyjrzymy się sytuacji na Ukrainie, przypomnę o najważniejszych rezultatach szczytu. Nasi partnerzy - Mołdawia i Gruzja - podjęli kluczowe dla swojej przyszłości decyzje. Parafowanie umów stowarzyszeniowych oraz o strefach wolnego handlu jest dla tych krajów ukoronowaniem wieloletnich wysiłków modernizacyjnych. Wprowadziły one reformy i efektywnie wykorzystują unijną ofertę. Już teraz przynosi to konkretne efekty. Zgodnie z zasadą ˝więcej za więcej˝ oba kraje korzystają ze zwiększonej pomocy Unii i są na dobrej drodze do szybkiego podpisania swoich umów w przyszłym roku. Optymizmem napawa fakt, że podpisanie umowy z Mołdawią powinno nastąpić najpóźniej na początku września przyszłego roku. Oznaczałoby to, że ratyfikacja tej umowy przez Mołdawię i co za tym idzie - uruchomienie jej tymczasowego stosowania byłyby możliwe jeszcze przed wyborami parlamentarnymi w tym kraju, czyli przed listopadem przyszłego roku. Gruzja i Mołdawia to naturalni liderzy Partnerstwa Wschodniego. Będziemy utwierdzać ich w przekonaniu, że podjęli słuszne decyzje. Kolejny sukces szczytu to coraz bliższa perspektywa ruchu bezwizowego. W trakcie szczytu gratulowaliśmy Mołdawii wypełnienia niezbędnych wymogów, co umożliwi - mamy nadzieję, że już w przyszłym roku - zniesienie wiz dla obywateli tego kraju. W ślad za Mołdawią idą Ukraina i Gruzja, które są już bliskie spełnienia warunków w procesie wizowym. Również Azerbejdżan podpisał w trakcie szczytu umowę o ułatwieniach wizowych, a Armenia uczyniła to już przed rokiem. W tym momencie wszystkie państwa partnerskie z wyjątkiem Białorusi już korzystają lub niedługo korzystać będą z tych ułatwień, ale na szczycie także Białoruś zadeklarowała gotowość do rozpoczęcia negocjacji dotyczących analogicznej umowy wizowej. Podczas szczytu wzmocniliśmy realne instrumenty oddziaływania Partnerstwa Wschodniego. Od przyszłego roku uczelnie i studenci z państw partnerskich, podobnie jak ich unijni koledzy, będą mogli brać udział w programie Erasmus+. Dzięki niemu wielu studentów z państw partnerskich będzie mogło studiować w Unii Europejskiej. W ramach Partnerstwa Wschodniego wspieramy też wymianę młodzieży i wolontariat europejski. Pozwoli to na realizację 1400 projektów, z których skorzysta ok. 21 tys. młodych ludzi. Nadal będziemy wzmacniać inicjatywy flagowe. Ich efekty widzimy już teraz: inicjatywy zintegrowanego zarządzania granicami to ponad 1 tys. przeszkolonych urzędników i wzmacnianie infrastruktury na przejściach granicznych. Szczyt poparł także listę projektów transportowych, które usprawnią połączenia pomiędzy naszymi krajami. W ramach Partnerstwa Wschodniego wspieramy małą i średnią przedsiębiorczość. Udzielono już 25 tys. pożyczek wspierających lokalny biznes, o łącznej wartości prawie 100 mln euro. Sukcesem zakończyło się także II Forum Biznesu Partnerstwa Wschodniego, którego pierwsze spotkanie organizowała Polska we wrześniu 2011 r. w Sopocie. Szczególnie ważne jest kształtowanie społeczeństwa obywatelskiego u naszych wschodnioeuropejskich sąsiadów. Dzięki partnerstwu wspierany będzie również ten proces. Prężnie rozwija się Forum Społeczeństwa Obywatelskiego Partnerstwa Wschodniego. W październiku tego roku w Kiszyniowie odbyło się już piąte plenarne spotkanie, z udziałem ponad 250 organizacji reprezentujących społeczeństwa obywatelskie państw partnerskich i unijnych. Dzięki działaniom Polski udało się uruchomić unijny fundusz Civil Society Facility w wysokości 37 mln euro, skierowany do społeczeństw obywatelskich państw Partnerstwa. Dobrze działa Akademia Administracji Publicznej Partnerstwa Wschodniego, której mury niebawem opuści 200. absolwent. Jak państwo doskonale wiecie, aktywnie rozwija się także współpraca parlamentarna między krajami Unii a państwami Partnerstwa. Swój wkład w te działania ma Zgromadzenie Parlamentarne Euronest. A dzięki Konferencji Władz Lokalnych i Regionalnych Partnerstwo rozwija się także na szczeblu regionalnym. Wysoka Izbo! Postrzeganie szczytu wileńskiego w kategoriach wygranej bądź przegranej oznaczałoby przyjęcie zero-jedynkowej, zimnowojennej logiki. Jak słusznie zauważył ostatnio unijny komisarz Stefan Fuele, szczyt wileński trwa nadal na ulicach i placach Kijowa oraz innych miast ukraińskich. Euromajdany to największe prounijne demonstracje w dziejach Unii Europejskiej. Są one dziś żywym dowodem, że Partnerstwo Wschodnie jest dla obywateli Ukrainy sprawą fundamentalną. Partnerstwo dało Ukrainie realną możliwość wyboru i ten wybór mimo negatywnej decyzji władz dokonuje się dzisiaj w sumieniu każdego Ukraińca dosłownie w tych dniach. Czy zgadza się on z decyzją prezydenta Janukowicza, czy też nie, każdy rozważa tę decyzję, mając w świadomości realną szansę, która nadal leży na stole. W środku kryzysu gospodarczego nie jest łatwo myśleć o wyższych celach czy o odległej przyszłości. Ale mimo to Ukraińcy robią to właśnie teraz i mimo mrozu wychodzą na ulice, aby to zademonstrować. Nakłanialiśmy naszych partnerów w Unii Europejskiej do wspólnej skoordynowanej akcji poparcia dla Ukrainy. Również dzięki temu ten kraj jest dla Unii ważniejszym partnerem, niż był dotychczas. Nawet bez podpisania umowy znacząco przybliżyliśmy Unię i Ukrainę do siebie. Wysoka Izbo! Demokratyzacja i modernizacja na Wschodzie to priorytet polskiej polityki zagranicznej. Dzięki rozbudowanej sieci konsulatów na Ukrainie nasza obecność jest bardziej widoczna niż jakiegokolwiek innego państwa. Wydajemy najwięcej wiz Schengen, a mały ruch graniczny zapewnia bezwizowy pobyt w Polsce setkom tysięcy obywateli ze strefy przygranicznej Ukrainy. Dyplomacją unijną w Kijowie kieruje doświadczony polski dyplomata Jan Tombiński. Swoistym potwierdzeniem naszego zaangażowania na Ukrainie jest także to, że to właśnie pod polską ambasadą zebrał się podstawiony tłum ze sztandarami oskarżającymi naszą placówkę o bycie ˝sztabem rewolucji˝. Co może być większym komplementem? Temat Partnerstwa Wschodniego poruszamy na każdym forum. Robimy to konsekwentnie od wielu lat podczas każdej rozmowy z naszymi zagranicznymi partnerami. Odbyliśmy niezliczoną ilość spotkań na różnych szczeblach. Mamy za sobą dziesiątki wizyt i setki godzin dyskusji. Prowadzę regularne konsultacje, nawet dzisiaj, z wysoką przedstawiciel Catherine Ashton, unijnym komisarzem Fuele i innymi ministrami spraw zagranicznych państw członkowskich Unii, jak również Departamentem Stanu USA. Różnymi kanałami Polska zabiega o przygotowanie właściwej oferty dla Ukrainy i wspiera w tym administrację unijną i międzynarodowe instytucje finansowe. Wsparcie techniczne i finansowe jest Ukrainie niezbędne w procesie implementacji umowy stowarzyszeniowej z Unią. Mimo napotkanych trudności jestem przekonany, że bez Partnerstwa i bez zaangażowania Polski nie doszłoby do tak bliskiej integracji państw Europy Wschodniej z Unią. Unia nareszcie ma mechanizm wsparcia reform i modernizacji państw Europy Wschodniej z realnymi funduszami - 2,5 mld euro, w latach 2010-2013. Oczywiście zawsze można chcieć więcej, ale 2,5 mld euro to realne fundusze. Ruch bezwizowy, polityczne stowarzyszenie oraz gospodarcza integracja wschodnich partnerów Unii stają się faktem. To wszystko dzięki Partnerstwu. To, jak na tej integracji zależy obywatelom, widać dziś na ulicach Ukrainy. Kiedy wspólnie ze Szwecją Polska tworzyła Partnerstwo Wschodnie, robiliśmy to właśnie z myślą o społeczeństwach tych państw. Wysoka Izbo! Należy oczywiście brać pod uwagę trudną sytuację Ukrainy, jej problemy gospodarcze i bezprecedensowe naciski Federacji Rosyjskiej. Jednak to reformy, a nie ich unikanie, są jedyną drogą do wzmocnienia Ukrainy. One też pozwolą na uruchomienie dodatkowego wsparcia, w tym finansowego. Takie są też warunki międzynarodowych instytucji finansowych. Staraliśmy się zrobić jak najwięcej dla Ukraińców, ale nie możemy niczego zrobić zamiast nich. Nie podpiszemy umowy za Ukrainę, tak jak nie przeprowadzimy za nią reform. Reformy i decyzje należą do Ukrainy i ukraińskich władz. Szanowne Panie Posłanki i Szanowni Panowie Posłowie! Paradoksalnie przez nagły zwrot władz ukraińskich o Partnerstwie mówi dziś cały świat. Rozmawiałem o tym nawet w RPA, gdzie reprezentowałem rząd podczas uroczystości na cześć Nelsona Mandeli. Sam Nelson Mandela mawiał, że nie ma czegoś takiego jak częściowa wolność. Europa oferuje wszystkim krajom Partnerstwa Wschodniego wolność prawdziwą, wolność decydowania o własnym losie, wolność gospodarczą i polityczną. Europa to najwyższe standardy zarówno społeczne, jak i gospodarcze. Choć umowa stowarzyszeniowa nie podlega dalszym negocjacjom, jesteśmy otwarci na rozmowę z państwami partnerskimi na temat warunków jej implementacji. Wysoka Izbo! Zrobiliśmy, tak Polska, jak i Unia Europejska, wszystko, co w naszej mocy, by przekonać władze Ukrainy do podpisania umowy. Cała Unia dokonała wyjątkowej mobilizacji, organizując w Wilnie tuż przed szczytem nadzwyczajne posiedzenia na szczeblu szefów państw i głów rządów włącznie. Na moją prośbę zorganizowano spotkanie koordynacyjne ministrów spraw zagranicznych państw Unii tuż przed oficjalnym rozpoczęciem szczytu, tak aby uzyskać pewność, że Unia Europejska jest gotowa podpisać umowę stowarzyszeniową, i Unia tę gotowość zadeklarowała. Unia gotowa była podpisać umowę z Ukrainą i to Kijów podjął decyzję, która ma bez wątpienia charakter strategiczny i brzemienny w skutki. Wierzymy jednak, że europejski wybór Ukrainy jest wciąż możliwą i nieodległą perspektywą. Musimy także konsekwentnie i cierpliwie tłumaczyć krajom poza Partnerstwem Wschodnim, czym ono jest, kłaść nacisk na to, że nie zagraża ono ich interesom, ale przeciwnie, będzie także służyć poprawie ich relacji z krajami Partnerstwa - poprawie klimatu biznesowego, umocnieniu i zwiększeniu związków gospodarczych w regionie na przejrzystych, uczciwych zasadach. W tym kontekście chciałbym wspomnieć o roli Rosji, która nie była i nie jest zainteresowana udziałem w Partnerstwie Wschodnim. Rosja, obok m.in. Stanów Zjednoczonych, Japonii, Norwegii, Szwajcarii i Turcji, należy do grupy przyjaciół Partnerstwa Wschodniego, ale jej rola jest pasywna. Niemniej jednak unijna oferta współpracy dla Rosji leży na stole. Chodzi o zmodernizowane i pogłębione porozumienie o partnerstwie i współpracy, tzw. PCA 2, oraz o partnerstwo dla modernizacji. Jednocześnie Unia Europejska, w tym i Polska, prowadzi dialog z Rosją na temat liberalizacji wizowej. Elementem tego dialogu jest wdrożenie małego ruchu granicznego z obwodem królewieckim, który to mały ruch graniczny cieszy się olbrzymim powodzeniem po obu stronach granicy. (Gwar na sali) Nie słyszę, pani poseł. (Poseł Anna Fotyga: Ja do siebie mówię.) A, dziękuję. Wysoka Izbo! Po szczycie w Wilnie sytuacja na Ukrainie jest bardzo napięta. Spora część społeczeństwa ukraińskiego nie zgadza się z decyzją prezydenta Janukowycza o niepodpisywaniu umowy stowarzyszeniowej. Masowe protesty w wielu miastach na Ukrainie pokazały, jak bardzo Ukraińcy, zwłaszcza młodzi, są zdeterminowani w przybliżaniu swojego kraju do Unii Europejskiej. Władze ukraińskie nie spodziewały się tak ogromnej proeuropejskiej determinacji społecznej. Odpowiedź na masowe protesty w wielu przypadkach była nieadekwatna, często bardzo brutalna. Doszło do kilku pacyfikacji i do wypierania demonstrantów przez siły porządkowe. Wśród poszkodowanych byli również Polacy. MSZ dwukrotnie wzywał ambasadora Ukrainy w celu przedstawienia naszego zaniepokojenia sytuacją na Ukrainie. Oczekujemy wyjaśnień w sprawie pobicia polskich obywateli. Oczekujemy wyjaśnień od władz kraju, który przewodzi pracom OBWE, organizacji stojącej przecież na straży przestrzegania praw człowieka, w tym wolności słowa i pokojowego zgromadzenia. W świetle napięć, do których doszło na Ukrainie, polska dyplomacja stanęła przed kolejnym trudnym zadaniem. Dlatego 5 grudnia, czyli dokładnie tydzień po szczycie w Wilnie, udałem się do Kijowa, aby przy okazji szczytu OBWE wspólnie z ministrem spraw zagranicznych Szwecji Carlem Bildtem spotkać się z przedstawicielami administracji prezydenta, rządu, w tym premiera, opozycji oraz społecznego euromajdanu w Kijowie. W trakcie wizyty apelowałem o wzajemny i konstruktywny dialog, unikanie przemocy i eskalacji napięcia. Zaznaczam, że swój apel kierowałem do obu stron, zachęcałem i wyrażałem gotowość do mediacji pomiędzy władzą a opozycją. Naszą aktywność koordynujemy z Europejską Służbą Działań Zewnętrznych, Komisją Europejską i Departamentem Stanu USA. Niestety wydarzenia ostatnich dwóch dni nie sprzyjają dialogowi i na pewno nie budują klimatu zaufania pomiędzy władzą a opozycją na Ukrainie. Po raz kolejny wraz z naszymi partnerami podjęliśmy działania na rzecz przełamania impasu. Premier Tusk zwrócił się wczoraj do szefa Rady Europejskiej, by w związku z ostatnimi wydarzeniami w Kijowie sytuacja na Ukrainie stała się pierwszym i najważniejszym punktem obrad najbliższego posiedzenia szefów państw i rządów Unii. Nasze wysiłki nie pozostały bez wpływu na zachowanie władz wobec pokojowych, proeuropejskich demonstracji. Sądzimy, że przyczyniły się m.in. do wycofywania sił porządkowych z Majdanu Niezależności i spowodowały, że prezydent Janukowycz po raz kolejny zadeklarował gotowość do zorganizowania okrągłego stołu - okrągłego stołu z opozycją. Mam nadzieję, że dotrzyma tych zobowiązań. Poniedziałkowe posiedzenie Rady do Spraw Zagranicznych Unii Europejskiej w znacznej mierze będzie poświęcone sytuacji na Ukrainie, także na nasz wniosek. Tak jak poprzednio zdecydowanie podniesiemy kwestię konieczności europejskiego zaangażowania na Ukrainie. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Oferta Unii pozostaje wciąż na stole i nie zamierzamy obecnie rozmawiać o Ukrainie z nikim innym jak tylko z jej przedstawicielami. Wciąż aktualna też jest nasza oferta mediacji. Czekamy na ruch władz ukraińskich. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)