Mówca: Piotr Babinetz
Data: 2022-04-28 (Sejm RP, kadencja 9)

Dziękuję bardzo. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Mam zaszczyt w imieniu wnioskodawców, czyli posłów Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość, przedstawić projekt nowelizacji ustawy o Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia. Przypomnę, że centrum zostało powołane ustawą z 25 marca 2011 r. Powiem też, że od początku tak klub Prawo i Sprawiedliwość, jak i ja byliśmy przeciwni takiej formule powstania tej instytucji. Cieszę się, że teraz w konsensie z Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz przedstawicielami samego centrum możemy podjąć sprawę jego gruntownego przekształcenia i rozszerzenia obszaru jego działalności. Powody powołania wówczas, w 2011 r., przez koalicję PO-PSL instytucji centrum w takiej formule i poprzez taką ustawę były przecież ideologiczne i osłonowe. Była to prorosyjska operacja mająca prowadzić do ocieplenia wizerunku Moskwy po tragedii smoleńskiej. Pominięcie Litwy, Łotwy czy Estonii można wytłumaczyć ich członkostwem w UE i w NATO. Rzeczywiście jest dobra możliwość współpracy z tymi państwami i z tymi narodami w innych formułach. Natomiast brak Ukrainy i Białorusi, a może także Mołdawii i Gruzji albo ogólnego odniesienia się do krajów Europy Wschodniej był jednak afrontem wobec tych państw i narodów. Niemniej, i to jest ciekawe, polskie centrum prowadziło, zarówno pod poprzednim, jak i pod obecnym kierownictwem szczególnie, pożyteczną działalność. Warto może o tym powiedzieć parę słów, parę zdań. Są to badania źródłowe w archiwach rosyjskich, ukraińskich i brytyjskich, wydawnictwa naukowe, edycje źródeł do relacji polsko-sowieckich, monografie zbiorowe, m.in. o łamaniu prawa międzynarodowego przez Rosję poprzez chociażby aneksję Krymu, również na temat relacji polsko-ukraińskich, konferencje naukowe w Polsce i za granicą, m.in. w Stanach Zjednoczonych, transatlantyckie forum na temat Rosji. Bardzo cenna, bardzo ważna działalność i osiągnięcie tego centrum to wirtualny przewodnik Katyń Pro Memoria - przewodnik po cmentarzach takich jak Katyń, Miednoje, Charków i Bykownia. Kolejna rzecz, kolejny obszar działań to szkoły letnie dla młodych naukowców i dziennikarzy z narodów Europy Środkowo-Wschodniej, szeroko rozumianej, bo uczestniczą w tym młodzi naukowcy i dziennikarze z bardzo wielu krajów, kursy prawa międzynarodowego, przypominanie pojęcia ludobójstwa. W pierwszych latach to także wymiana młodzieży z Rosją, m.in. z rejonu królewieckiego czy z rejonu Bajkału. Bajkał to ważne miejsce nie tylko geograficznie, ale historycznie, bo pamiętamy, że po powstaniu styczniowym tam przecież Polacy kontynuowali walkę przeciwko rosyjskiemu zaborcy, właśnie w powstaniu bajkalskim w 1866 r. Wreszcie współpraca z Memoriałem, m.in. w sprawie operacji antypolskiej NKWD z lat 1937-1938, czyli dokumentowanie historii tych co najmniej 111 tys. Polaków, a może i znacznie większej liczby Polaków, którzy mieszkali na terenie Związku Sowieckiego - ale nie dlatego, że taki był ich wybór, tylko dlatego, że Związek Sowiecki ich, że tak powiem, dopadł - i zostali w latach 1937-1938 wymordowani tylko za to, że byli Polakami. Było to ludobójstwo dokonane na Polakach. Konferencja w Rzymie na temat nauczania św. Jana Pawła II w kontekście narodów Europy Wschodniej i wpływu nauczania św. Jana Pawła II na narody Europy Wschodniej, na wyzwalanie się spod komunizmu, jak też na temat percepcji nauczania świętego papieża Polaka współcześnie także na tych obszarach i wśród narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Ciekawy obszar działalności to również niezależne badania opinii publicznej w Rosji, które niestety zresztą potwierdzały i potwierdzają popularność koncepcji imperialnej - moskiewskiej, rosyjskiej, bolszewickiej i współcześnie postbolszewickiej imperialnej koncepcji agresji rosyjskiej na różne państwa, na różne narody w celu odzyskania dawnego Związku Sowieckiego i oddziaływania na co najmniej połowę Europy. Wydawane jest też pismo ˝Nowaja Polsza˝ w języku rosyjskim do Rosjan, a następnie utworzony został portal rosyjskojęzyczny Nowaja Polsza czy wreszcie, pomimo że wychodzi to dla dobra sprawy szerzej troszkę niż ta formuła narzucona przez ustawodawcę, wąska i ideologiczna formuła centrum, utworzony został portal Nowa Polszcza w języku ukraińskim dla Ukraińców, czy też mamy cykl dyskusji w Kijowie, Lwowie czy Odessie o współpracy z Ukrainą, o okupacji Krymu i Donbasu, o prawie międzynarodowym, o perspektywach zakończenia rosyjskiej okupacji części Ukrainy. Są badania źródłowe w archiwach SBU, czyli Ukraińskich Służb Specjalnych, dotyczące przecież w jakże dużej mierze losów Polaków. To także komentowanie spraw ukraińsko-rosyjskich w ukraińskich mediach, promowanie informacji o polskiej polityce zagranicznej wobec Ukrainy. W tym kontekście widzimy, jak to wielka była strata, że ta instytucja ze względu na to, jaką przyjęto ustawę, nie mogła oddziaływać na znacznie szerszym polu Europy Środkowo-Wschodniej i Europy Wschodniej. Przecież te wszystkie działania centrum mogłoby prowadzić w relacjach z państwami i z narodami, z bardzo wieloma państwami i bardzo, bardzo wieloma narodami Europy Środkowo-Wschodniej i Europy Wschodniej. Byłoby to bardzo ważne i byłoby to, myślę, z pożytkiem dla nawet współczesnej, obecnej sytuacji w Europie Środkowej i w Europie Wschodniej. Warto też wspomnieć, że obecnie przewodniczącym rady centrum jest wybitny historyk, może jeden z największych współczesnych historyków polskich, a w Kanadzie najlepszy znawca historii Europy Środkowo-Wschodniej i Rosji, prof. Andrzej Nowak. Można również powiedzieć, że to wybitny polski intelektualista. Trzeba też pamiętać, że chociaż formalnie powstało również podobne centrum, niby-bliźniacze, po stronie rosyjskiej, był to niby-odpowiednik polskiego centrum, ale promowało ono i promuje antypolską wersję historii i relacji moskiewsko-polskich. Współpracowało zresztą ze środowiskami postkomunistycznymi w Polsce i z pożytecznymi idiotami Moskwy. Polskie centrum zawiesiło współpracę z rosyjskim niby- odpowiednikiem w 2014 r. Epizodycznie utrzymywało jeszcze kontakty sportowe, a szczególnie w obszarze wymiany młodzieży, do 2018 r. Jeżeli chodzi o obecną sytuację, to dyskutowaliśmy o tym już wielokrotnie, ale teraz jest pilna potrzeba, chociażby ze względu na to, że o ile do tej kolejnej moskiewskiej agresji na Ukrainę można było jeszcze w tej formule centrum pewne działania prowadzić, także w relacjach polsko-ukraińskich, to teraz, przy takim stopniu agresji, takim stopniu barbarzyństwa i ludobójstwa moskiewskiego w tej formule centrum nie może skutecznie działać w relacjach... W relacjach polsko-rosyjskich i tak nie mogło działać, bo nie takie były założenia ustawodawców i tych, którzy inspirowali te działania od strony rosyjskiej, a w relacjach polsko-ukraińskich czy innych w tej chwili jest to niemożliwe. Teraz głównym zadaniem tej zmiany, tej nowelizacji jest szeroka współpraca. Jakie instrumenty do tego uznaliśmy za potrzebne? Oczywiście zmiana nazwy centrum z Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia - nazwy dzisiaj już nie tylko absurdalnej, ale można wręcz powiedzieć, że obraźliwej dla innych narodów Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej. Padła propozycja, aby zmienić nazwę na Centrum Dialogu im. Juliusza Jaroszewskiego. Sama nazwa, jak mówiłem, utrudniała współpracę np. z Ukrainą, a teraz w dobie ludobójczej agresji moskiewskiej prawie uniemożliwiła kontakty z Ukraińcami. Ważna zmiana pojawiła się w art. 3. Jest tam zapis, że celem działalności centrum jest inicjowanie, wspieranie i podejmowanie działań na rzecz dialogu i porozumienia w stosunkach polsko-ukraińskich, polsko-białoruskich i polsko-rosyjskich. To jest właśnie to rozszerzenie, rozszerzenie minimum, zakresu i obszaru współpracy. Również pojawiły się wynikające z tego oczywiste zmiany zapisów, jak np. odnoszące się do zadań centrum dotyczących upowszechniania w Polsce i poza jej granicami wiedzy o sytuacji politycznej, historii, kulturze, dziedzictwie narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Pojawił się także zapis dotyczący dofinansowywania przedsięwzięć podejmowanych na rzecz dialogu i porozumienia w stosunkach polsko-ukraińskich, polsko-białoruskich i polsko-rosyjskich. Wreszcie jest zmiana w art. 22 ust. 6: fundusz stypendialny tworzy się ze środków z dotacji podmiotowej, o której mowa w art. 20 ust. 2 pkt 1 w kwocie nie wyżej niż 5% dotacji podmiotowej określonej w ustawie budżetowej na dany rok. Fundusz stypendialny może zostać powiększony o środki przekazane centrum na podstawie odrębnych umów o finansowanie lub dofinansowanie stypendiów. Jeśli mamy realnie współpracować, czy to w tej chwili przede wszystkim z Ukraińcami, ale przecież także w perspektywie z innymi narodami Europy Środkowej, Środkowo-Wschodniej, musi być możliwość przyznawania stypendiów, aby ta współpraca była realna i konkretna. Generalnie celem nowelizacji jest takie przekształcenie centrum, aby dało to możliwość szerokiej współpracy polsko-ukraińskiej i rozwinięcia dynamicznych i efektywnych działań w Ukrainie przy jednoczesnym pozostawieniu instrumentów do kontaktu i w miarę możliwości współpracy z opozycją w Rosji czy na Białorusi, a także rozszerzenia narzędzi do kontaktu z Polakami, także na Białorusi i w Rosji. Pamiętajmy też o Polakach, którzy przecież mieszkają w Ukrainie, na Białorusi, w Rosji i w Kazachstanie czy wielu innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej czy Europy Wschodniej. Ponadto chcemy też otworzyć możliwość współpracy z Mołdawią, jak też Gruzją i szerzej z państwami i narodami Kaukazu. W imieniu wnioskodawców proszę panią marszałek o skierowanie projektu tej ustawy, tej nowelizacji do Komisji Kultury i Środków Przekazu, tak abyśmy mogli skutecznie nad nią procedować i w konsekwencji doprowadzić do rozwoju współpracy między narodami polskim, ukraińskim, ale także innymi narodami Europy Środkowo-Wschodniej. Dziękuję bardzo. (Oklaski)