Mówca: Zofia Czernow
Data: 2013-07-10 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Pani Rzecznik! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska mam zaszczyt przedstawić stanowisko w sprawie informacji o działalności rzecznika praw obywatelskich za rok 2012 oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela, druk nr 1328. Rzecznik praw obywatelskich stoi na straży określonych w konstytucji oraz innych aktach normatywnych wolności i praw człowieka i obywatela. Każdy obywatel w myśl art. 80 konstytucji ma prawo wystąpienia do rzecznika praw obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. W 2012 r. do biura rzecznika wpłynęło ogółem 62 400 wniosków, tj. o 7% więcej niż w roku poprzednim, a w nowych sprawach wpłynęło blisko 29 000 wniosków, co stanowi wzrost o 5%. Podobnie jak w latach poprzednich najwięcej wniosków dotyczyło zagadnień prawa karnego, następnie prawa cywilnego oraz prawa administracyjnego i gospodarczego. W okresie sprawozdawczym rozpatrzono 32 224 sprawy, w tym aż w 59% pouczono wnioskodawców o przysługujących im środkach działania. Tak duża liczba spraw, w których udzielono informacji o przysługujących wnioskodawcom środkach działania, wskazuje na niski stan świadomości prawnej i potrzebę lepszej edukacji prawnej obywateli. Podzielamy ten pogląd, wielu obywateli zwracających się o pomoc rzecznika często nie oczekuje ochrony ich praw, lecz poszukuje informacji, w jaki sposób i gdzie powinni załatwić swoje sprawy. Konieczne jest podjęcie działań zapewniających obywatelom, zwłaszcza niezamożnym, bezpłatną pomoc prawną. W 2012 r. rzecznik skierowała 292 wystąpienia problemowe, w tym 151 wystąpień o podjęcie inicjatywy prawodawczej. Rzecznik korzystała ze swoich uprawnień w celu podważenia obowiązywania wadliwego aktu normatywnego. W 2012 r. skierowała do Trybunału Konstytucyjnego 19 wniosków o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych z przepisami wyższego rzędu lub z konstytucją. W sprawach indywidualnych, rozstrzyganych przez sądy, rzecznik wniosła do Sądu Najwyższego 46 skarg kasacyjnych od prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych. Powyższe liczby świadczą o dużej aktywności i skuteczności działania rzecznika praw obywatelskich, bowiem w porównaniu do roku poprzedniego liczba wystąpień rzecznika w sprawie naruszeń prawa, wniosków o zmianę prawa lub podważenia obowiązywania aktu normatywnego wzrosła średnio aż o 50%. Najwięcej spraw kierowanych do rzecznika oraz podejmowanych z jego inicjatywy dotyczyło prawa do sądowej ochrony wolności i praw jednostki. Moim zdaniem wśród szerokiego katalogu spraw w tym zakresie podkreślić należy przewlekłość postępowań z uwagi na oczekiwanie na opinię biegłych. Przewlekłość postępowania spowodowana długotrwałym oczekiwaniem na opinię biegłych stanowi naruszenie prawa obywatela do rozstrzygnięcia jego sprawy w rozsądnym terminie. W celu rozwiązania tego problemu podjęte zostały działania nadzorcze nad terminowością pracy biegłych, jednak rozwiązanie problemu przyniesie uchwalenie przez Sejm nowej ustawy o pracy biegłych, której projekt jest w przygotowaniu. W zakresie zagadnień dotyczących bezpieczeństwa obywateli przedmiotem zainteresowania rzecznika było m.in. działanie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw. Obecna ustawa nie przewiduje skutecznej pomocy dla osób pokrzywdzonych. Wiele skarg kierowanych do rzecznika dotyczyło braku odpowiedniej reakcji organów ścigania na kradzieże o wartości nieprzekraczającej 250 zł oraz przypadków drastycznego traktowania lokatorów przez nowych właścicieli budynków w celu zmuszenia ich do opuszczenia mieszkań. Sprawy te jako nadal aktualne pozostają w zainteresowaniu rzecznika. Zdaniem rzecznika sytuacja w zakresie ochrony zdrowia wysuwa problemy bezpieczeństwa zdrowotnego społeczeństwa oraz opieki zdrowotnej na czołowe miejsce wśród dolegliwych bolączek społecznych. Napływające do rzecznika skargi świadczą o wciąż niezadowalającym poziomie świadczeń z zakresu opieki zdrowotnej. Najczęściej zgłaszane zastrzeżenia dotyczyły ograniczonego dostępu do świadczeń zdrowotnych, zwłaszcza wysokospecjalistycznych, długotrwałego oczekiwania pacjentów na udzielenie świadczenia, jak również nieprawidłowego leczenia. Rzecznik sygnalizowała także problem niedostatecznych rozwiązań prawnych w zakresie finansowania i udzielania pomocy medycznej osobom bezdomnym nieobjętym ubezpieczeniem zdrowotnym. Liczne skargi napływające do rzecznika praw obywatelskich potwierdzają, że ochrona praw osób niepełnosprawnych w wielu aspektach i płaszczyznach funkcjonowania w społeczeństwie wymaga dalszych działań i zmian na rzecz poprawy ich sytuacji. Konieczna jest kontynuacja przedsięwzięć, których celem jest zapewnienie osobom o ograniczonej sprawności godnego życia i zapobieganie ich wykluczeniu ze społeczeństwa. Nadal niezwykle ważna sprawa to niska dostępność infrastruktury publicznej dla osób z niepełnosprawnością. Zapewnienie należytej ochrony prawnej konsumentom to kolejny ważny problem dotykający coraz większej liczby obywateli, zwłaszcza małych miejscowości, a także osób starszych. Brak rzetelnych informacji, agresywna polityka sprzedażowa, nieuczciwe praktyki, a często celowe wprowadzanie w błąd to niebezpieczne pułapki dla niezorientowanych konsumentów. Liczne skargi dotyczą działalności parabanków, braku należytej i pełnej informacji prywatnych instytucji pożyczkowych, a także zastraszania dłużników przez windykatorów. Szczególnego zainteresowania i uwagi parlamentu wymaga ta część informacji rzecznika, która poświęcona jest realizacji prawa do dobrej legislacji. Zdaniem rzecznika zdecydowanej reformy wymaga proces stanowienia prawa. W okresie sprawozdawczym rzecznik nadal monitorowała nieprawidłowości w procesie stanowienia prawa, w tym zjawisko opóźnienia w realizowaniu obligatoryjnych upoważnień ustawowych. Wprawdzie liczba niezrealizowanych upoważnień do wydania aktów wykonawczych przez organy administracji rządowej w 2012 r. uległa zmniejszeniu w porównaniu do lat poprzednich, jednak nadal utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie. Rzecznik wskazuje na obowiązek ogłaszania aktów normatywnych z zachowaniem odpowiedniego vacatio legis, co jest jedną z podstaw ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Występują opóźnienia w uchwalaniu ustaw dostosowujących polskie prawo do prawa Unii Europejskiej. Rzecznik monitoruje postępy związane z wdrażaniem prawa Unii Europejskiej w Polsce oraz przestrzega przed skutkami niepełnej i nieterminowej implementacji tego prawa do polskiego porządku prawnego w zakresie dotyczącym ochrony praw i wolności. Trudno nie zgodzić się z tą oceną. Pozytywnie należy ocenić działalność rzecznika jako krajowego mechanizmu prewencji, a więc organu wizytującego miejsca, gdzie przebywają osoby pozbawione wolności. Przypomnę, że w 2012 r. po raz pierwszy Sejm zabezpieczył w budżecie państwa środki finansowe na to zadanie. Przeprowadzono 121 wizytacji miejsc zatrzymań, podczas których nie stwierdzono sytuacji świadczących o stosowaniu tortur. Jednak mimo to w miejscach pozbawienia wolności dochodzi do sytuacji, które zgodnie z normami mechanizmu są poniżającym lub nieludzkim traktowaniem bądź karaniem. Uwagi przeprowadzonych wizytacji dotyczyły głównie potrzeby remontów oddziałów mieszkalnych, zabudowy kącików sanitarnych oraz zapewnienia poczucia intymności osobom pozbawionym wolności, w tym szczególnie zapewnienia ochrony prawa do tajemnicy medycznej. Wnioski wynikające z kontroli jednostek dla nieletnich w znaczącym stopniu uwzględnione zostały w procedowanym obecnie w Sejmie projekcie ustawy o zmianie ustawy o nieletnich. Na uwagę zasługują działania rzecznika w zakresie edukacji społecznej. Organizowano liczne debaty i konferencje na temat ważnych problemów zgłaszanych przez obywateli i organizacje pozarządowe, na przykład funkcjonowanie osób w podeszłym wieku, program wsparcia dla dzieci ofiar wypadków drogowych, sytuacja ludzi bezdomnych i inne. Dorobek rzecznika stanowi także działalność wydawnicza podejmująca aktualną problematykę społeczną. Reasumując, pragnę podkreślić, że informacja rzecznika opracowana została bardzo szczegółowo, wnikliwie oraz rzetelnie i, jak powiedział pan marszałek, budzi sumienia parlamentarzystów, przynajmniej powinna budzić. Zawiera dane o wszystkich podstawowych działaniach rzecznika, wskazuje na obszary wymagające zmian w obowiązującym prawie, w tym także na konieczność dobrej legislacji. Bardzo szczegółowo i wyczerpująco przedstawia stan przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Dzięki aktywności rzecznika i jego biura w minionym roku ulepszono obowiązujące prawo bądź podjęto działania w celu jego zmiany. Informacja złożona przez rzecznika praw obywatelskich, a także działalność rzecznika w 2012 r. zasługują na wysoką ocenę. W imieniu klubu Platforma Obywatelska pragnę podziękować pani profesor Irenie Lipowicz, rzecznikowi praw obywatelskich, za działalność w 2012 r. Dziękuję za uwagę. (Oklaski)