Mówca: Michał Gramatyka
Data: 2021-12-02 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Polska 2050 słynie z tego, że nie waha się sięgać po rozwiązania nowe i niestandardowe - ale nie po to żeby podążać za modą, tylko po to żeby poprawić życie Polek i Polaków. Wiem, że ˝sędziowie pokoju˝ to jest świetna nazwa, że budzi bardzo pozytywne emocje, bardzo pozytywne konotacje. Historię prawa miałem z prof. Adamem Lityńskim, jestem więc w tej niewielkiej grupie, która wie, może nie pamięta, ale wie, jak funkcjonowali sędziowie pokoju w Księstwie Warszawskim czy w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. Prezentowane dzisiaj rozwiązania nawiązują jednak głównie do wzorców anglosaskich, ze swojej natury obcych polskiemu systemowi prawnemu. Mają szczytny cel - poprawić skuteczność wymiaru sprawiedliwości, przyspieszyć jego funkcjonowanie, odciążyć zawodowych sędziów. Ale nie mają szacunku dla polskiej tradycji oraz dla polskiej konstytucji - idą wbrew zasadzie nieusuwalności sędziów, burzą dwuinstancyjny tok postępowania. A przecież szybkość i sprawność postępowań sądowych można zapewnić już dziś, tu i teraz, i to stosunkowo niewielkimi środkami. W sądach jest dziś o połowę mniej asystentów sędziego niż samych sędziów. Gdyby, wzorem proponowanych projektów, każdy sędzia sądu powszechnego miał jednego czy dwoje asystentów, to postępowania z pewnością nabrałyby rozpędu. Podobnie pewnie zadziałałoby wzmocnienie kompetencyjne referendarzy sądowych czy inna prosta rzecz - zapewnienie godnych warunków pracy i płacy administracji sądowej. W naszym pomyśle na Polskę 2050 zaproponowaliśmy utworzenie sądów pierwszego kontaktu w każdym powiecie - zgodnych z ładem konstytucyjnym, obsługiwanych przez asesorów i ławników, działających w oparciu o uproszczoną procedurę, ze znacząco obniżonymi opłatami sądowymi. Mogłyby one przejąć nawet 1/3 wszystkich spraw. Z pewnością z tym projektem jeszcze wrócimy. Wśród prezentowanych rozwiązań sensownym punktem wyjścia do dalszych prac w naszej ocenie jest koncepcja Lewicy, z instytucją sprzeciwu wobec orzeczenia sędziego pokoju. Wychodzi ona ze słusznego założenia, że sędziowie pokoju nie są i nie będą sędziami w rozumieniu konstytucyjnym. Pilotaż zaproponowany w tym samym projekcie też jest mądrym wyjściem, mądrym rozwiązaniem. Może nie w dwóch arbitralnie wybranych województwach, ale np. w kilkunastu powiatach wyselekcjonowanych w oparciu o statystyki dotyczące czasu trwania postępowań. Oczywiście w żaden sposób nie zmniejsza to wagi wyzwania, bo całość prac tak czy siak musiałaby się skończyć zmianą konstytucji po ewentualnym okresie pilotażu. Zupełnie przy okazji powiem, że szkoda, że pominięto dobry pomysł Fundacji Court Watch Polska dotyczący powoływania na sędziów pokoju doświadczonych ławników. Warto pamiętać, że już dzisiaj panuje dosyć duży kryzys w zakresie procesu powoływania ławników. Polki i Polacy nie chcą podejmować się tej społecznej roli. Jesteśmy gotowi do dalszych prac nad projektami pod warunkiem zapewnienia ich zgodności z polską konstytucją. Ani projekt pana prezydenta, jakkolwiek dobrze dopracowany legislacyjnie i w wielu punktach ciekawy, np. w zakresie procedury wyborczej, ani koncepcja koleżanek i kolegów z PSL-u nie zapewniają tej zgodności. Art. 175, art. 176, art. 179 - to tylko najważniejsze naruszenia. Równie istotnym hamulcem jest dalsze zwiększanie kompetencji upolitycznionej Krajowej Rady Sądownictwa czy kalki z tzw. ustawy kagańcowej, czyli rozwiązania, za które nalicza się dziś Polsce 1 mln euro kary dziennie. Na marginesie, żaden z przedstawionych dziś projektów, o czym wspominał mój przedmówca, nie ma oceny skutków regulacji. Nie wiem, na jakiej podstawie szacowano liczbę spraw dla sędziów pokoju czy ich realne obciążenie. Mamy głęboką nadzieję, że w całej koncepcji sędziów pokoju nie chodzi o zaprowadzenie jakiejś formy sprawiedliwości ludowej, a po prostu o zwiększenie udziału Polek i Polaków w orzekaniu. Prawnicy wulgarnie nazywają to czynnikiem społecznym. Mocno wierzymy, że lekarstwo, które zostanie wypracowane przez Sejm, nie okaże się gorsze od samej choroby. Bardzo dziękuję.