Mówca: Katarzyna Maria Piekarska (tekst niewygłoszony)
Data: 2023-02-08 (Sejm RP, kadencja 9)

Panie Marszałku! Moje dzisiejsze oświadczenie dotyczy nowego nurtu w naukach prawnych, jakim jest zielona wiktymologia, którego istnienia Wysoka Izba powinna być moim zdaniem świadoma jako odpowiedzialna za kształtowanie polskiego prawa. Art. 1 ustawy o ochronie zwierząt stanowi, że zwierzę nie jest rzeczą. Niestety, fakt ten nie zawsze jest odzwierciedlany czy to w prawie, czy w praktyce - różnorakie formy okrucieństwa wobec zwierząt wciąż spotykają się z obojętnością organów państwa. Sejm ciągle nie może uchwalić tak, wydawałoby się, oczywistych spraw jak zakaz trzymania psów na łańcuchach czy zakaz występowania zwierząt w cyrkach. Istnieją jednak rozwijające się w naukach prawnych nowe nurty kryminologiczne i wiktymologiczne postulujące przyznanie zwierzętom podmiotowości i domagające się skrupulatnego badania okoliczności, w jakich padają one ofiarą okrucieństwa, z wykorzystaniem analogicznych metod i aparatu pojęciowego co w przypadku badania okrucieństw popełnianych przeciwko ludziom. Dotyczy to zresztą nie tylko zwierząt, bo nurty te starają się także zwrócić uwagę na szerszy problem stosunku człowieka do środowiska naturalnego i jego postępującej degradacji. Zielona kryminologia powstała w latach 90. ubiegłego stulecia w kręgu badaczy amerykańskich. Wśród jej pionierów wskazać należy m.in. twórcę pojęcia Michaela Lyncha oraz ważnego zwolennika praw zwierząt Piersa Beirne'a. Kryminologia, jak zapewne wszyscy państwo wiecie, zajmuje się badaniem sprawców przestępstw, poszukiwaniem motywacji i przyczyn ich działania, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym. Z kolei zielona kryminologia była próbą poszerzenia nauki w kierunku, o którym nie myślano nawet w głębokim XIX w., gdzie sięgają jej korzenie. Odchodząc od antropocentryzmu, proponowała zajęcie się takimi problemami jak degradacja środowiska naturalnego, drenaż zasobów naturalnych, zanieczyszczenie powietrza, a także okrucieństwo wobec zwierząt. Tak jak z kryminologii wyodrębniła się wiktymologia - nauka nie o przestępcy, ale o ofierze, tak rosnąca grupa autorów postuluje wyodrębnienie i rozwinięcie zielonej wiktymologii. Mimo rosnącego zainteresowania zagadnieniem, wciąż jest to dyscyplina na wczesnym etapie rozwoju. Podczas gdy klasyczna wiktymologia uważa człowieka, i tylko człowieka, za ofiarę, zielona wychodzi poza to ujęcie i utrzymuje, że przyroda i jej składniki, jak woda, powietrze, gleba, ziemia, drzewa, zwierzęta, a nawet przyszłe, jeszcze nienarodzone pokolenia, mogą być zielonymi ofiarami. Samo w sobie to ujęcie może nie wydawać się aż tak przełomowe na gruncie języka potocznego, ale z pewnością ma moc prawdziwie rewolucyjną w odniesieniu do nauk prawnych. Zwierzęta nie mogą stanowić ofiary przestępstwa w sensie prawnym. Polskie prawo posługuje się zwłaszcza pojęciem pokrzywdzonego, którym zgodnie z definicją z art. 49 Kodeksu postępowania karnego jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało naruszone bądź zagrożone. Podobnie ofiara definiowana jest w Deklaracji podstawowych zasad wymiaru sprawiedliwości ONZ z 1985 r. jako osoba, która poniosła uszczerbek na zdrowiu fizycznym lub psychicznym, doznała strat materialnych albo istotnego naruszenia praw podstawowych. Polska Karta Praw Ofiary z 1999 r. określa ofiarę jako osobę fizyczną, której dobro prawnie chronione zostało naruszone. Krótko mówiąc, wychodzi na to, że na gruncie prawnym można skrzywdzić nawet osobę prawną jak firma, ale nie zwierzęta. Zdaniem teoretyków zielonej wiktymologii wszystkie te definicje należy cisnąć na śmietnik historii, bo poza swoim zakresem pozostawiają miliardy istot, które czują i cierpią, a które nie są traktowane jako podmioty, a okrucieństwo wobec nich analizowane jest jako wystąpienie bardziej przeciwko pewnemu porządkowi prawnemu niż przeciwko nim bezpośrednio. Nils Christie - to imię i nazwisko dobrze znane wiktymologom. Badacz ten sformułował w latach 80. bardzo słynną koncepcję ofiary idealnej, tj. takiej ofiary, która przychodzi na myśl, gdy myśli się o przestępstwach i pod którą jakby tworzone były instytucje prawne. Ofiara idealna jest słaba, praworządna, nieznajoma dla sprawcy albo niemająca z nim zatargów, kooperuje z Policją... Zdaniem Christiego za każdym razem, gdy pojawia się pokrzywdzony niespełniający tych cech, który np. jest muskularnym mężczyzną albo popełniał w przeszłości przestępstwa, będzie on w mniejszym stopniu postrzegany jako ofiara, spotka się częściej z brakiem zaufania i w związku z tym może nie znaleźć pełnego wsparcia w instytucjach prawnych. Koncepcja ta jest bardzo sławna, ale Flynn i Hall w 2017 r. zwrócili uwagę, że jest również dodatkowy, ukryty warunek: ofiara idealna jest człowiekiem. Jeśli jest nią zwierzę, w ogóle nie jest w ten sposób traktowana i nie może liczyć na odpowiednią pomoc. Taki sposób myślenia zdaniem tych autorów jest przejawem nieuzasadnionej dyskryminacji. Korzyści z rozwinięcia zielonej wiktymologii zwierząt jako teorii akademickiej są bardzo różnorodne. Dlatego należy kibicować naukowcom, którzy biorą na siebie pracę w tej młodej dyscyplinie. Przykładowo klasyczna wiktymologia pomogła prawodawcom znacznie lepiej zrozumieć okoliczności sprawiające, że niektórzy ludzie są bardziej narażeni na przestępstwa ze względu na wiek, płeć, miejsce zamieszkania, styl życia, wygląd i szereg innych czynników. Z drugiej strony wyjaśniła, dlaczego niektóre osoby otaczane są większą opieką organów państwa, a inne mogą być ignorowane. Zielona wiktymologia podobnie zauważa tego rodzaju zróżnicowanie w przypadku zwierząt. Jesse Dowens wysunęła koncepcję zwierzęcej ofiary idealnej. Do tej kategorii należałoby zaliczyć przede wszystkim gatunki zagrożone wyginięciem albo uważane za towarzyszy człowieka, jak psy i koty. Okrucieństwo wobec nich bulwersuje media i opinię publiczną, podczas gdy to, co dzieje się na kurzych fermach czy w rzeźniach mało kogo interesuje. Zielona wiktymologia zwraca także uwagę na efekt Bambi sprawiający, że człowiek nie otacza taką samą opieką prawną zwierząt, które kulturowo nie kojarzą nam się przyjemnie. Szczur również jest zwierzęciem czującym i nawet jeśli trzeba pozbywać się ich z miast, otwarte pozostaje pytaniem, w jaki sposób to robić. Mamy także skłonność do ignorowania cierpienia, które nawet w niewielkim stopniu jest dla nas korzystne ekonomicznie. Zielona wiktymologia kładzie też ogromny nacisk na problem szkód wyrządzanych środowisku naturalnemu. Jak to ujęli Flynn i Hall, zawsze gdy człowiek degraduje środowisko naturalne, to następuje wiktymizacja zwierząt, które są od niego uzależnione. Omawiane przeze mnie podejście przekłada się także na propozycje konkretnych rozwiązań prawnych. Ofiara czy też pokrzywdzony ma przecież swoje prawa. Większość praw ludzkiego pokrzywdzonego z oczywistych przyczyn nie odnosi się do zwierząt. Dlaczego jednak np. nie powołać urzędu rzecznika praw zwierząt, który mógłby monitorować działalność organów ścigania bądź nawet przyłączać się jako oskarżyciel posiłkowy do spraw, w których pokrzywdzonymi są ci, którzy sami nie mogą za siebie mówić? Dlaczego podczas badania konkretnych przypadków okrucieństwa i w wymierzaniu kar nie położyć większego nacisku na realne cierpienie zwierzęcia, uwzględniając jego strach i inne szkody emocjonalne, korzystając szeroko z opinii wykwalifikowanych biegłych? A dlaczego zwierząt nie uczynić podmiotami sprawiedliwości naprawczej? Oczywiście zwierzę nie dostanie odszkodowania na konto, nie o to chodzi. Ale przecież chociażby korporacje odpowiedzialne za degradację środowiska naturalnego mogłyby być obowiązane do podejmowania działań zmierzających do wyrównania z nawiązką wywołanych swoją działalnością szkód i do tego, by w ten sposób odpłacić naturze za wyrządzone jej krzywdy. Wreszcie, zielona wiktymologia dąży do dostarczenia merytorycznego wsparcia prawodawcom i twórcom publicznych instytucji, tak by umożliwić bardziej skuteczne zapobieganie okrucieństwu wobec zwierząt poprzez mądre prawa, skuteczne organy ścigania i szeroko zakrojoną edukację młodych pokoleń. Jest to koncepcja, którą prawodawcy powinni znać, bo świat się zmienia i wraz z nim zmieniają się poglądy na to, jakie funkcje powinno spełniać prawo. Nie ma powodu, byśmy - o ile wierzymy, że funkcją prawa jest dbanie o szeroko pojętą sprawiedliwość i zapobieganie cierpieniu - nie byli skłonni uznawać wszystkich istot czujących za potencjalne ofiary bezprawnych działań ludzi. Nawet jeśli dla kogoś sprawiedliwość niewiele znaczy, nawet jeśli interesuje go tylko koniec własnego nosa, silnie zalecam takiej osobie zrewidować swoje podejście do świata i jego nieludzkich mieszkańców, bo dotychczasowy stosunek człowieka do przyrody sprowadził na jego cywilizację groźbę katastrofy klimatycznej i ekologicznej, a na jej zapobieżenie pozostaje coraz mniej czasu.