Mówca: Sprawozdawca Jerzy Kozdroń
Data: 2012-06-13 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! W imieniu Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach mam niewątpliwą przyjemność przedstawić sprawozdania o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego. Po odbyciu pierwszego czytania na plenarnym posiedzeniu Sejmu 25 kwietnia 2012 r. projekt senacki został skierowany do Komisji Nadzwyczajnej. Komisja Nadzwyczajna na dwóch swoich posiedzeniach, w dniach 26 kwietnia i 24 maja, pracowała nad przedłożonym projektem ustawy i po dosyć intensywnej przeróbce przedkłada go Wysokiej Izbie z wnioskiem o jego uchwalenie. Czego ten senacki projekt dotyczy? Jak wielu z państwa, którzy go czytali, zauważyło, jest to projekt nieduży, że tak powiem, punktowo ujmujący kwestię związaną z kosztami procesów w postępowaniu karnym. Chodzi o koszty procesu w postępowaniu karnym w sytuacji, kiedy zapadł wyrok uniewinniający lub umarzający postępowanie. Na tym tle Trybunał Konstytucyjny 18 października 2011 r. wydał swój wyrok zakresowy, w którym stwierdził niekonstytucyjność art. 632 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego, i stąd ta niewielka nowelizacja związana z usunięciem tej wadliwości. Należałoby zacząć od początku i powiedzieć, że w sytuacji, kiedy zapada wyrok uniewinniający lub umarzający postępowanie, z art. 632 wynika, iż koszty procesu ponosi w sprawach z oskarżenia publicznego Skarb Państwa, a w sprawach z oskarżenia prywatnego - oskarżyciel prywatny. Przy czym to jest zasada, ale od tej zasady ustawodawca w swojej mądrości wprowadził pewien wyjątek. Ten wyjątek przewidziany jest przede wszystkim w art. 632a, który mówi, że nie w każdej sytuacji, kiedy następuje umorzenie postępowania karnego, koszty procesu powinien ponosić Skarb Państwa albo też oskarżyciel prywatny. Są bowiem sytuacje, w których umorzenie postępowania spowodowane było zawinionym postępowaniem oskarżonego, zawinionym postępowaniem sądu, oskarżyciela czy też przyczynami obiektywnymi, takimi jak śmierć oskarżonego. W takich sytuacjach stosowanie tych dwóch prostych zasad, że koszty procesu w sprawach z oskarżenia prywatnego ponosi oskarżyciel prywatny, a w sprawach z oskarżenia publicznego - Skarb Państwa, byłoby z punktu widzenia konstytucji, zasad sprawiedliwości społecznej niesłuszne. Dlatego zostały wprowadzone wyjątki w art. 632a, w którym mówi się, że w wyjątkowych sytuacjach, kiedy następuje umorzenie postępowania karnego, sąd może - podkreślam to wyraźnie, sąd może - obciążyć w całości lub w części oskarżonego, a więc jest to odstępstwo od zasady, że to Skarb Państwa ponosi te koszty, zaś w sprawach z oskarżenia prywatnego można wyjątkowo obciążyć oskarżonego lub Skarb Państwa. Teraz wracam do wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Jak się sformułuje pewną zasadę, to zawsze okazuje się, że nie o wszystkim pamiętaliśmy i nie wszystko dało się przewidzieć. Trybunał Konstytucyjny rozpatrywał skargę konstytucyjną w takiej oto sytuacji, że w toku procesu karnego zmarł oskarżony - zmarł oskarżony, a pokrzywdzony poniósł jakieś uzasadnione wydatki na sprawę, bo wynajął pełnomocnika, na co poniósł te wydatki, i w tej sytuacji powstał problem, kto ma te koszty uzasadnionego wydatku na popieranie jego sprawy ponieść. W świetle przepisów zasada jest jasna - w tym zakresie nikt nie ponosi kosztów, jest to strata samego pokrzywdzonego. W związku z tym zwrócił się on do trybunału i trybunał, interpretując art. 45 konstytucji, a więc prawo do sądu, stwierdził, że w tym zakresie ten przepis jest niekonstytucyjny, i uznał, że są sytuacje, kiedy w toku postępowania - w toku postępowania, podkreślam - następuje umorzenie sprawy, i wówczas sąd może uwzględnić również te uzasadnione wydatki, a więc nie tylko koszty obrony i koszty sądowe zasądzić od Skarbu Państwa, ale również w takich sytuacjach można obciążyć Skarb Państwa i zasądzić na rzecz pokrzywdzonego czy oskarżyciela posiłkowego, czy też powoda cywilnego zwrot uzasadnionych wydatków na profesjonalnego pełnomocnika od Skarbu Państwa. Ten wyjątek wprowadzono jako zasadę. Dlaczego mówię, że ˝w toku postępowania˝? Ponieważ to dotyczy sytuacji, kiedy okoliczności leżące u podstaw umorzenia postępowania nie mogły istnieć przed rozpoczęciem procesu. One musiały powstać w toku postępowania. Na przykład mamy przewlekłe postępowanie prowadzone przez sąd, wskutek czego nastąpiła taka oto sytuacja, że oskarżony po prostu umarł. I w tej sytuacji sąd może ocenić, sąd ocenia, że jest to uzasadnione, że jest to sytuacja, w której należy zwrócić temu pełnomocnikowi pokrzywdzonego czy też powodowi cywilnemu, czy oskarżycielowi posiłkowemu koszt tych uzasadnionych wydatków. I dlatego też komisja kodyfikacyjna, podzielając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, wprowadziła do art. 632a drugi wyjątek od tej zasady, polegający na tym, że jeżeli przyczyny umorzenia powstały w toku postępowania, co jeszcze raz podkreślam, sąd może orzec - a więc nie musi, tylko ocenia sytuację i w swoim imperium o tym orzeka - zwrot uzasadnionych wydatków z tytułu ustanowienia jednego pełnomocnika, a więc nie kilku, nie dwóch, tylko jednego pełnomocnika. Proszę Wysoki Sejm, aby łaskawie podszedł do przedłożonego przez nas sprawozdania i raczył uchwalić przedstawiony projekt ustawy. Dziękuję.