Mówca: Elżbieta Radziszewska
Data: 2013-10-22 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Właściwie już niewiele zostało mi do dodania, ponieważ pan minister wiele aspektów wytłumaczył, ale chciałabym powiedzieć i podkreślić to, że komisja przez wiele godzin pracy bardzo skrupulatnie i rzetelnie analizowała każdy przepis tej ustawy i tam, gdzie można było ten przepis uczynić bardziej czytelnym, mniej wątpliwym czy w ogóle lepszym, tak w pracach nad tą ustawą go zmienialiśmy. Wszystkie argumenty, o których mówili państwo posłowie, padły również na posiedzeniach komisji. Jest rzeczą oczywistą, że obowiązujące dzisiaj przepisy prawa nie mają zastosowania do sytuacji, jaką mamy. Jesteśmy w trochę innej sytuacji niż wiele krajów zachodnich, w których takie przepisy już od wielu lat istnieją i były oceniane i przez własne trybunały konstytucyjne, i przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. My powoli budujemy to nasze państwo prawa, wypełniając również luki. W tym wypadku mieliśmy lukę i rzeczywiście brak tych przepisów mógłby pozwolić na to, że wyjątkowo groźni przestępcy w przyszłym roku mogliby znaleźć się na wolności. Dokładnie zapoznaliśmy się z opiniami psychiatrów, którzy brali udział zwłaszcza w początkowych posiedzeniach komisji, wczytując się w ich opinie i wypowiedzi na posiedzeniach komisji. Tak jak powiedziałam w trakcie wystąpienia, podobne argumenty padały ze strony psychiatrów w innych krajach europejskich i ja to poniekąd rozumiem, dlatego że jeżeli mówimy o zaburzeniach psychicznych, najczęściej dla przeciętnego człowieka zaburzenie psychiczne jest równoznaczne z chorobą psychiczną, ale niestety tak nie jest. Klasyfikacja ICD-10, o której mówiłam, jest międzynarodową klasyfikacją dotyczącą wszystkich chorób i mówi nie tylko o chorobach, lecz również o innych zaburzeniach. Nie wszystko, co jest ujęte w klasyfikacji chorób, jest schorzeniem, które da się wyleczyć. W związku z tym były te wątpliwości co do skuteczności terapeutycznej niektórych postępowań, a przecież wiemy, że w przypadku niejednego schorzenia i niejednej choroby, nie tylko natury psychicznej, dzisiaj, na obecnym etapie, nawet przy bardzo szybkim postępie, technologii, jeśli chodzi o diagnostykę i różnego typu terapie, nie jesteśmy w stanie wyleczyć pacjenta. Dotyczy to również pacjentów, którzy są opisani w międzynarodowej klasyfikacji ICD-10. Tam - cały rozdział V - pod literą ˝F˝ kryją się bardzo różne schorzenia psychiatryczne, psychiczne, w tym zaburzenia osobowości. Na posiedzeniu komisji ta dyskusja była bardzo żywa, ale chciałabym przypomnieć jedną rzecz wynikającą z orzeczenia Trybunału Praw Człowieka dotyczącego sprawy Winterwerp przeciwko Holandii. Tam w opinii na temat zapewnienia zgodności pozbawienia wolności z europejskimi standardami, dotyczącej właśnie osób z zaburzeniami umysłowymi, Trybunał ustalił dokładne wymagania konieczne do zapewnienia zgodności pozbawienia wolności z zapisami, które wynikają z konwencji. To przede wszystkim stwierdzenie tych zaburzeń na podstawie opinii medycznej - czyli to medyk, specjalista określa, czy mamy do czynienia z zaburzeniem, które nie jest chorobą umysłową, ale zaburzeniem umysłowym, pojęcie szersze. Jest ono takiego rodzaju lub stopnia, że wymaga przymusowego zamknięcia, a zasadność kontynuowania pozbawienia wolności zależy od utrzymywania się zaburzenia umysłowego. To znaczy, że Trybunał w swoim postanowieniu uznał, zgodnie zresztą z art. 5 konwencji, który mówi o prawie do wolności i bezpieczeństwie osobistym, że każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem - i tu mamy zapisy, na podstawie których Trybunał się wypowiada - przypadków zgodnego z prawem, i w trybie ustalonym przez prawo, zatrzymania lub aresztowania w celu postawienia przed właściwym organem, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie popełnienia czynu zagrożonego karą lub jeśli jest to konieczne w celu zapobieżenia popełnieniu takiego czynu lub uniemożliwienia ucieczki po jego dokonaniu. Jeszcze pkt e, który mówi o pozbawieniu wolności osoby w celu zapobieżenia szerzeniu przez nią choroby zakaźnej, osoby umysłowo chorej, alkoholika, narkomana lub włóczęgi - w takim tłumaczeniu. Jedno jest pewne: pojęcie osoby, którą określa się jako osobę z zaburzeniami osobowościowymi, mental disorders, jest pojęciem dość szerokim. Dyskutowaliśmy o tym wszystkim, ale dzisiaj, w odpowiedzi na prośbę, na dyskusję ze specjalistami psychiatrami, została przez klub Platformy Obywatelskiej złożona poprawka, która zmienia nazwę ośrodka: ośrodek nie będzie już Krajowym Ośrodkiem Terapii Zaburzeń Psychicznych, bo to może rzeczywiście sugerować, że jest dla osób z chorobą psychiczną. Zgodnie z uzgodnieniami ze środowiskiem psychiatrów będzie to Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym. To pojęcie szersze, bardziej zrozumiałe, i myślę, że bardziej adekwatne do potrzeb tej ustawy. Rozumiem wątpliwości psychiatrów, ale tak to jest, że bardzo różne zaburzenia osobowości, często niemożliwe do wyleczenia, stwarzają takie problemy, że osoba z tego typu zaburzeniami stanowi zagrożenie dla innych osób we własnej społeczności. Komisja pracowała również nad projektem z druku nr 1538 i został on odrzucony w głosowaniu, dlatego że - już pewnie państwo rozumiecie dlaczego - zaproponowane tam zostały zmiany Kodeksu karnego, czyli tego typu zapisy, które mogłyby rzeczywiście budzić wątpliwości nie tylko konstytucyjne, lecz także co do dobrej realizacji zapisów konwencji stojącej na straży praw człowieka, i pewnie mogłyby powstać wątpliwości, jeśli chodzi o uznanie, że w tym wypadku zasada ne bis in idem została złamana. Chciałabym tylko króciutko odnieść się do tego, co powiedział pan poseł Mularczyk. Szkoda, że pan poseł nie uczestniczył w pracach cały czas, w tych wszystkich naszych uzgodnieniach, które były wielogodzinne - rzeczywiście nie miałby wątpliwości, że ta ustawa nie służy do tłumienia niepokornych obywateli: nie każda osoba, która w domniemaniu mogłaby się nie podobać szeroko rozumianej władzy, trafiłaby do zakładu psychiatrycznego. Argument, że ustawa jest droga, bo dzisiaj nie ma na renty, według mnie jest bardzo demagogiczny i niesprawiedliwy. Poza tym nie ma w tej ustawie - szkoda, że pan poseł nie przeczytał sprawozdania - firm ochroniarskich, więc jakim firmom ochroniarskim mielibyśmy, ci, którzy głosują za tą ustawą, dać zarobić, skoro w sprawozdaniu dzisiaj omawianym firm ochroniarskich nie ma. Na zakończenie chciałabym jeszcze tylko powiedzieć, że w sposób, myślę, bardzo wnikliwy zapoznaliśmy się ze wszystkimi ekspertyzami poszczególnych pań i panów prawników i jednak zawsze przyświecało nam to, że w sytuacjach wyjątkowych, przy wypełnieniu wszystkich przesłanek wynikających z art. 1 tej ustawy, naszym obowiązkiem jest zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom i to bezpieczeństwo ma pierwszeństwo przed zabezpieczeniem konstytucyjnych praw jednostki, zwłaszcza jej prawa do wolności, ale jednostki, która jest niebezpieczna dla innych. Tego typu pogląd nie ma nic wspólnego z wypowiedzianym dzisiaj zarzutem, jakobyśmy mieli cokolwiek robić na zasadzie: co opinia publiczna na to powie lub co ludzie na to powiedzą. Nie chodzi o to, co powiedzą ludzie, ale chodzi o to, czy będą oni mieli zaufanie do państwa odnośnie do tego, że państwo dba o to, aby czuli się oni bezpiecznie we własnym kraju. Wystarczy porozmawiać z ludźmi na temat tych niebezpiecznych przestępców. Jeszcze nic się nie wydarzyło, a ludzie mają poczucie, że byłoby niedobrze, gdyby tak groźni przestępcy, tacy, których nie da się wyleczyć, kończyli dzisiaj odbywanie kary w sytuacji, gdy nie ma przepisów, które pozwoliłyby zatrzymać ich w ośrodku terapeutycznym, i że nic nie robimy, by to poczucie bezpieczeństwa całej społeczności było ważne. Na koniec chciałabym powiedzieć o jeszcze jednej kwestii. Oczywiście bardzo cenimy wypowiedzi pań i panów prawników, którzy zabierali głos na posiedzeniu naszej komisji, jednak w jednej z opinii bardzo niepokojąco zabrzmiało w kontekście tego, o czym dzisiaj mówimy, następujące zdanie pani, która je w tej opinii napisała: ˝Uważam, że nic więc nie zagraża bezpieczeństwu dzieci tak bardzo jak zgoda na łamanie konstytucyjnych podstaw państwa prawa pod pretekstem ich, dzieci, bezpieczeństwa˝. Ta ustawa nie służy jako pretekst. I widzimy realne niebezpieczeństwo. W związku z tym mówienie, że: w imię pewnych czystych intencji stwierdzamy, że ta ustawa jest niekonstytucyjna i to jest największa zbrodnia na świecie... No, wyroki, postanowienia Trybunału Praw Człowieka, uzasadnienia, analiza przepisów prawnych obowiązujących w innych krajach i ten ostatni wyrok Trybunału Konstytucyjnego niemieckiego pokazują, że takie zdanie, myślę, nie powinno paść z ust kogoś, kto mieni się znawcą prawa międzynarodowego i praw człowieka. W tejże samej opinii niebezpiecznie było też jedno zdanie: ˝Także orzeczenia, że osoby te dotknięte są pedofilią lub skłonnością do sadyzmu, nie uzasadniają izolacji. Pedofilom należy stworzyć na wolności warunki radzenia sobie z ich przypadłością. Podobnie osobom skłonnym do sadyzmu˝. Okej, bardzo ważna jest terapia, tylko jeżeli nie można jej prowadzić w warunkach wolnościowych i jeżeli sprawca najcięższych przestępstw zapowiada często, że będzie robił to nadal, on nie panuje nad swoimi emocjami, jest poczytalny, nie jest chory psychicznie, ma zaburzoną osobowość, nie wyobrażam sobie, żebyśmy mieli na wniosek pani ekspert odrzucić projekt ustawy, dlatego że pani uważa, iż dla bezpieczeństwa dzieci powinniśmy ją odrzucić, a także, po pierwsze, prowadzić edukację tychże niebezpiecznych przestępców w warunkach wolnościowych. Nie wyobrażam sobie, jakich i pod jakimi rygorami, bo przecież przymusu leczenia nie ma. Zgodnie z ustawą o zdrowiu psychicznym nie można kogoś, kto ma zaburzenia, kto nie ma choroby psychicznej, przymusić, nawet sądownie, do leczenia ani nie można go inaczej niż sądownie zmusić do tego, by był leczony w warunkach zamkniętego zakładu psychiatrycznego. Podważa się to, co jest w tej ustawie. Pani ekspert napisała: ˝Projektodawca podkreśla - i to zostało wytłuszczone - że planowana izolacja różni się od warunków więziennych. To prawda - tak nieludzkie warunki są w więzieniu niedopuszczalne˝. Muszę powiedzieć, że jest to pochylanie się nad przestępcą, mordercą, potencjalnym gwałcicielem, zabójcą, osobą, która niesie ryzyko dla innych członków społeczeństwa, pochylanie się tylko nad nią, a nie nad potencjalnymi ofiarami. Powiem szczerze, że ze zdziwieniem przeczytałam tę opinię. Polecam wczytanie się w nią, dlatego że jest niesprawiedliwa wobec projektu, ale w takiej ludzkiej warstwie, powiedziałabym, jest nawet niebezpieczna, mając na uwadze orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. (Poseł Krystyna Pawłowicz: Czyja to jest opinia?) Pani prof. Płatek. Na zakończenie chciałabym bardzo serdecznie podziękować wszystkim posłom z komisji za prace nad tą bardzo trudną ustawą, za rzeczywiście bardzo skwapliwe i skrupulatne pochylanie się, i panom z Ministerstwa Sprawiedliwości za cierpliwe wysłuchiwanie wszystkich uwag posłów, za odpowiadanie na pytania i za gotowość do pracy, żeby tę ustawę uczynić jak najbardziej konstytucyjną, jak najbardziej zgodną z konwencją i odpowiadającą na oczekiwania społeczne. Bardzo dziękuję.