Mówca: Józef Lassota (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2012-09-12 (Sejm RP, kadencja 7)

˝Krzyk jeden pomknął wzdłuż granicy i zanim zmilkł, zagrzmiały działa, to w bój z szybkością nawałnicy Armia Czerwona wyruszała˝ - tak w ˝Balladzie wrześniowej˝ śpiewał Jacek Kaczmarski. 17 września 1939 r. o godz. 3 nad ranem wojska sowieckie przekroczyły granicę Rzeczypospolitej Polskiej. Mijając posterunki graniczne, czerwonoarmiści wymachiwali do zaskoczonych żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP) białymi flagami, celowo dezinformowali Polaków, głosząc, iż przekroczyli granicę w charakterze sojuszników w walce z Niemcami. Mimo tego wiele strażnic KOP stawiło zacięty opór. Najdłużej broniącymi się placówkami były ˝Ludwikowo˝, ˝Sienkiewicze˝ oraz ˝Dawidówek˝. Sztab generalny dopiero trzy godziny później otrzymał pierwsze informacje o przekroczeniu granicy przez Sowietów. Wielu dowódców wojsk liniowych nie wiedziało, jak zachować się w obliczu nowego zagrożenia. Stawiano jednak dzielnie opór przeważającemu pod każdym względem napastnikowi. Do Wilna, które od połowy września przygotowywało się do odparcia ataku niemieckiego, 17 września wycofały się oddziały pułku KOP ˝Wilno˝, 20. Bateria Plot. oraz Baon Obrony Narodowej ˝Postawy˝. Łącznie garnizon miasta stanowiło prawie 7 tys. żołnierzy, jednak pozbawionych artylerii i broni przeciwpancernej. Funkcję dowódcy obrony objął najstarszy stopniem oficer - pułkownik dyplomowany Jarosław Okulicz-Kozaryn. Wieczorem 18 września, po otrzymaniu meldunków o zbliżaniu się czołgów sowieckich, wydał on rozkaz odwrotu na granicę litewską, po czym sam opuścił Wilno. Zamieszanie, jakie powstało w wyniku wydania takiego rozkazu, sprawiło, iż doszło do szeregu nieskoordynowanych walk z wkraczającą do miasta Armią Czerwoną. Harcerze i warta honorowa przy grobie z sercem marszałka Piłsudskiego na Rossie walczyli do końca. Zdecydowana większość improwizowanego garnizonu Wilna wycofała się z miasta i w dniach 19-20 września przekroczyła granicę Litwy. W Grodnie stacjonowały tylko słabo uzbrojone oddziały rezerwowe oraz wartownicze, dowodzone przez pułkownika w stanie spoczynku Bronisława Adamowicza. Dowódca Okręgu Warownego ˝Grodno˝ zamierzał wykonać rozkaz generała Olszyny-Wilczyńskiego i ewakuować wojsko z miasta w razie pojawienia się Armii Czerwonej, jednakże wiceprezydent Grodna Roman Sawicki prezentował całkowicie inne stanowisko i wezwał ludność cywilną do budowy umocnień oraz walki z nieprzyjacielem. 20 września do miasta od południowego zachodu wjechało ok. 20 czołgów sowieckiego 15. Korpusu Pancernego, pokonały one most na Niemnie i bez przeszkód dotarły do centrum. W mieście jednak natrafiły na twardy opór, który unieszkodliwił 8 czołgów. Opór ten stanowił celny ogień z działka przeciwlotniczego oraz młodzież szkolna uzbrojona w butelki z benzyną. Pozostałe czołgi zostały zmuszone do odwrotu. Obrońców wzmocnili żołnierze zgrupowania ˝Wołkowysk˝ pod dowództwem generała w stanie spoczynku Wacława Przeździeckiego (Rezerwowa Brygada Kawalerii), które weszło do miasta w nocy z 20 na 21 września. Następnego dnia Sowieci jednak ponowili atak. Piechota wsparta czołgami oraz silną artylerią w ciągu kilku godzin opanowała most na Niemnie i ponownie wdarła się do miasta. Wobec beznadziejnej sytuacji, przeważającej siły wroga Polacy zdecydowali się na odwrót. Walki jednak trwały do późnych godzin wieczornych. Złowrogim epilogiem było wymordowanie przez Sowietów wziętych do niewoli obrońców Grodna, których masowe groby odkryto dopiero w roku 1992. Większość Rezerwowej Brygady Kawalerii, stanowiącej trzon obrony Grodna, wkrótce przekroczyła granicę Litwy. Generał Olszyna-Wilczyński został 22 września zatrzymany przez zmotoryzowaną kolumnę sowiecką pod Spoćkiniami i wraz ze swym adiutantem kapitanem w stanie spoczynku Mieczysławem Skrzemeskim zamordowany.