Mówca: Elżbieta Achinger
Data: 2013-08-27 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu Platforma Obywatelska dotyczące sprawozdania komisji kodyfikacyjnej o projektach ustaw o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny i niektórych innych ustaw, o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, druki nr 870, 945, 378 i 1586. Prace komisji kodyfikacyjnej w przedmiotowej sprawie obejmowały procedowanie nad kilkoma projektami zgłoszonymi zarówno przez stronę rządową, jak i kluby poselskie - implementowano w ramach tworzonego projektu ustawy rozwiązania proponowane przez poszczególne kluby. Opracowany projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego, ustawy Kodeks karny i niektórych innych ustaw to gruntowna i całościowa nowelizacja przepisów postępowania karnego, która znacząco przeciwdziałać będzie nadmiernej przewlekłości postępowań, a także nadmiernej długotrwałości stosowanego w Polsce tymczasowego aresztowania. Prezentowany projekt jest wynikiem bardzo dogłębnej analizy wynikającej z przeprowadzonych konsultacji środowiskowych zarówno wśród teoretyków prawa, jak i praktyków wymiaru sprawiedliwości. Postawiono sobie za cel kilka spraw, co postaram się wypunktować. Ponieważ ta problematyka faktycznie jest bardzo obszerna, skupię się tylko na tym, co najważniejsze. Pierwszy cel dotyczy przemodelowania postępowania jurysdykcyjnego w kierunku większej kontradyktoryjności, która stwarza najlepsze warunki do wyjaśnienia prawdy materialnej i służy najlepiej poszanowaniu praw uczestników postępowania. Przedstawione powyżej założenie prowadzi do przerzucenia odpowiedzialności za wynik postępowania z sądu na strony, a w pierwszym zaś rzędzie, z uwagi na obowiązującą zasadę domniemania niewinności, na oskarżyciela. Sąd powinien pełnić tutaj rolę biernego arbitra, który po przeprowadzeniu przez strony uprzednio wnioskowanych i dopuszczonych przez sąd dowodów wyda sprawiedliwe rozstrzygnięcie. Oczywiście ta nowa reguła będzie podlegać ograniczeniom wynikającym z tego, że przeprowadzenie niektórych dowodów jest obligatoryjne. Chodzi np. o dowód z opinii biegłych psychiatrów czy też dowód dotyczący karty karnej skazanego czy oskarżonego. W takich sytuacjach sąd nie może być pozbawiony możliwości przeprowadzenia dowodu w sytuacji pasywności stron. Zakłada się jednak, że w takiej sytuacji sąd będzie mógł uznać, że zachodzi wyjątkowy i szczególnie uzasadniony przypadek. W ramach omawianego projektu nastąpi wzmocnienie pozycji oskarżonego, który w mniejszym niż dotąd stopniu będzie chroniony przez paternalizm ze strony sądu, a przede wszystkim będzie miał szerszy dostęp do obrony z urzędu poprzez włączenie do kręgu obrońców radców prawnych, co powinno spowodować nie tylko konkurencyjność, ale i zwiększyć dostępność pomocy prawnej, a także poprzez rozbudowanie systemu pouczeń oskarżonego o przysługujących mu uprawnieniach i konsekwencjach dokonywanych przezeń wyborów, co dotyczy zresztą także innych uczestników postępowania. Następny cel to przemodelowanie w zakresie niezbędnym dla zbudowania modelu kontradyktoryjnej rozprawy - postępowania przygotowawczego, zwłaszcza w zakresie celów, do osiągnięcia których to postępowanie zmierza. Kolejny to usprawnienie i przyspieszenie postępowania dzięki stworzeniu prawnych ram w kwestii szerszego wykorzystywania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego i w szerszym zakresie wykorzystywania idei sprawiedliwości naprawczej, także dzięki nowemu ujęciu instytucji mediacji, którą również prokurator może zastosować już na etapie postępowania przygotowawczego. Cieszymy się bardzo z możliwości wprowadzenia tego typu rozwiązań, bo na pewno zmniejszą one ilość spraw w postępowaniu sądowym. Projekt przewiduje możliwość dostarczenia stronom niezbędnej wiedzy o istocie i zasadach postępowania mediacyjnego, na podstawie której mogą one wyrazić świadomą zgodę na wzięcie udziału w mediacji. W projekcie proponuje się zagwarantowanie zasady poufności mediacji, nakazując ujawnienie w sprawozdaniu tylko jej wyników. Ta zasada oznacza również, że informacje o przebiegu mediacji nie mogą być udzielone żadnej osobie postronnej, organowi procesowemu, który przekazał sprawę na drogę postępowania mediacyjnego lub przed którym toczy się postępowanie karne. Informacje ujawnione w toku procedury mediacji nie mogą być wykorzystywane jako materiał dowodowy w postępowaniu karnym. Propozycje w zakresie rozszerzenia konsensualizmu procesowego stanowią realizację powszechnie już formułowanego postulatu środowisk o rozszerzenie zakresu zastosowania instytucji wniosku o skazanie bez rozprawy i tzw. wniosku o dobrowolne poddanie się karze, a także odformalizowanie postępowania w przedmiocie obydwu tych wniosków. Kolejny cel realizowany poprzez rozwiązania ustawowe to usunięcie fasadowości postępowania dzięki nowemu określeniu sposobu procedowania opartego na rezygnacji z szeregu czynności niesłużących ani wyjaśnianiu prawdy w procesie, ani poszanowaniu gwarancji uczestników postępowania, ani realizacji zasady sprawiedliwej represji. W duchu kontradyktoryjności przyjmuje się, że udział stron w rozprawie sądowej, co nie dotyczy oczywiście oskarżyciela publicznego, powinien być co do zasady prawem, a nie obowiązkiem. Jedynie w sprawach o najcięższe przestępstwa obowiązkowy będzie udział oskarżonego w czynnościach rozpoczynających rozprawę. Następna kwestia dotyczy ukształtowania na nowo podstaw stosowania środków zapobiegawczych w sposób zapobiegający ich nadmiernemu wykorzystywaniu w praktyce procesowej, a zarazem lepiej gwarantujący osiągnięcie podstawowego celu, jakim jest zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania, a także lepiej chroniący gwarancje procesowe oskarżonego oraz w szerszym niż obecnie zakresie umożliwiający dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody i krzywdy wyrządzone wykonywaniem tych środków w toku postępowania. Kolejny cel to ograniczenie przewlekłości postępowania dzięki nowemu ukształtowaniu modelu postępowania odwoławczego w sposób umożliwiający szersze orzekanie reformatoryjne, a tym samym ograniczający kasatoryjność tego postępowania przyczyniającą się do przedłużania postępowania karnego. Następna kwestia to odciążenie sędziów, prezesów sądów i przewodniczących wydziałów poprzez ukonstytuowanie możliwości podejmowania decyzji o charakterze porządkowym i technicznym przez referendarzy sądowych, a dzięki temu umożliwienie wykorzystania czasu pracy sędziów w bardziej efektywny sposób. Projekt stwarza możliwość powierzenia referendarzom określonych czynności w postępowaniu karnym. Jest to wyjście naprzeciw postulatom wskazującym, że udział w tym postępowaniu referendarzy poprzez wykonywanie zadań z zakresu ochrony prawnej byłby istotnym instrumentem usprawnienia tego postępowania i odciążenia sędziów od czasochłonnych, chociaż nieskomplikowanych pod względem prawnym czynności. Kolejny efekt nowelizacji do uzyskanie pełnej zgodności rozwiązań kodeksowych ze standardami ujawniającymi się na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także usunięcie oczywistych i ujawnionych w orzecznictwie sądowym usterek obowiązującej regulacji. W podsumowaniu pragnę zaznaczyć, że prezentowany projekt - bardzo obszernie omówiony przez mojego przedmówcę, kolegę sprawozdawcę - stanowi spójną i kompleksowo przemyślaną całość. Jedne zmiany generują oczywiście konieczność zaproponowania innych. Klub Parlamentarny Platforma Obywatelska w pełni popiera przedstawiony projekt i rekomenduje Wysokiej Izbie jego przyjęcie. Dziękuję bardzo. (Oklaski)