Mówca: Łukasz Krupa
Data: 2014-02-07 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Wiele uwag i wiele informacji usłyszeliśmy w związku z prezentowaniem stanowisk klubów i od samej pani rzecznik. Oczywiście uwagi dotyczą terminów rozpatrywania wniosków, tego, że niewłaściwie realizowana jest ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej w zakresie psychogeriatrii oraz ochrony zdrowia psychicznego, zwłaszcza w odniesieniu do dzieci i młodzieży, co wynika z braku wystarczającej liczby specjalistów. Podnoszona była też kwestia protestu pieczątkowego, czyli łamania istotnych zbiorowych praw pacjentów przez właśnie liczne ograniczenia dostępu do leków refundowanych, a także ograniczenie listy leków refundowanych. Zmiany na tej liście to potwierdzają, 1,5 mld oszczędności w Narodowym Funduszu Zdrowia z tego tytułu. Nie do końca też swoją rolę wypełniają wojewódzkie komisje do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych, gdyż ich intencją było zmniejszenie liczby wniosków składanych do sądów. Orzekają one stosunkowo niskie kwoty, więc pacjenci i tak wolą często na drodze sądowej dochodzić swoich praw i zadośćuczynienia, i ta liczba postępowań nie maleje. Chciałbym trochę więcej czasu poświęcić na zagadnienie, które w sprawozdaniu rzeczniczki praw pacjenta zostało poruszone bardzo marginalnie. Chodzi o kwestię ochrony praw reprodukcyjnych kobiet. Przypadki naruszenia tych praw są spowodowane nadmiernym stosowaniem przez lekarzy tzw. klauzuli sumienia, która zakłada, że lekarz kierujący się swoim sumieniem może odmówić wykonania świadczenia medycznego. W obecnej sytuacji dochodzi do takich absurdów, że pacjentki przed skorzystaniem z usługi porady ginekologicznej zastanawiają się często, czy lekarz, do którego idą, wyznaje jakieś określony system przekonań religijnych, czy nie. Zazwyczaj to, czy lekarz wyznaje określony system przekonań, warunkuje wykonanie określonych świadczeń. Mam tu na myśli chociażby zabieg legalnego w polskim prawie w danym zakresie przerywania ciąży, zlecenie badań prenatalnych czy przepisanie środków antykoncepcyjnych lub tzw. antykoncepcji awaryjnej, stosowanej do 72 godzin po stosunku. Pacjentka w takich sytuacjach nie jest w stanie wyegzekwować swoich praw. Dochodzi czasem do takich absurdów, że nikt w całym szpitalu lub w innej placówce medycznej nie chce udzielić wyżej wymienionych świadczeń. Komitet Bioetyki przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk 12 listopada 2013 r. wydał stanowisko w sprawie tzw. klauzuli sumienia. Możemy z niego wyczytać: Przypadki odmowy wykonania przez polskich lekarzy legalnych i uzasadnionych świadczeń zdrowotnych coraz częściej trafiają na łamy prasy i stają się przedmiotem publicznej krytyki, a nawet postępowań sądowych. Najczęściej sprawy te dotyczą procedur medycznych z zakresu szeroko rozumianej medycyny reprodukcyjnej, diagnostyki prenatalnej i przerywania ciąży. W dwóch takich sprawach zapadły ostatnio wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu stwierdzające, że postawa polskich lekarzy oraz niezapewnienie przez państwo polskie skutecznych instrumentów prawnych, pozwalających pacjentowi na wyegzekwowanie należnego mu świadczenia, doprowadziło do poważnego naruszania m.in. postanowień art. 3 oraz art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Podobne zastrzeżenia wobec praktyki stosowania regulacji dotyczących tzw. klauzuli sumienia od lat formułowane są przez liczne podmioty międzynarodowe stojące na straży praw człowieka, w tym m.in. przez Komitet Praw Człowieka ONZ powołany do kontroli realizacji postanowień Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, którego Polska jest stroną. W październiku 2010 r. komitet przekazał rządowi polskiemu uwagi dotyczące uchybień w stosowaniu postanowień paktu. Zwrócił uwagę, że wiele obywatelek polskich pozbawionych jest dostępu do świadczeń z zakresu zdrowia reprodukcyjnego, w szczególności poradnictwa związanego z metodami zapobiegania ciąży, badań prenatalnych oraz zgodnych z polskim prawem zabiegów przerywania ciąży. Komitet wyraził zaniepokojenie faktem, że regulacje prawne umożliwiające lekarzowi uchylenie się od wykonania świadczeń medycznych z powodu własnych przekonań światopoglądowych są niewłaściwie stosowane. Zalecił państwu polskiemu wprowadzenie odpowiednich regulacji, uniemożliwiających lekarzom wykorzystywanie wspomnianych przepisów w celach niezgodnych z intencjami ustawodawcy. Z prawem do wolności sumienia i wyznania skorelowany jest obowiązek państwa do zapewnienia każdemu obywatelowi swobody wyboru religii i przekonań oraz wyrażania ich indywidualnie i zbiorowo, prywatnie i publicznie. Państwo nie może wprowadzać rozwiązań prawnych faworyzujących tylko jeden wybrany system wartości, a tym samym zmuszać części obywateli do działań niezgodnych z ich sumieniem. Obowiązkiem państwa jest ponadto zapewnienie każdemu człowiekowi ochrony przed zakusami ze strony innych jednostek i grup, pragnących narzucić mu swoje przekonania światopoglądowe. W raporcie Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny z 2013 r. - raport nazywał się ˝20 lat tzw. ustawy antyaborcyjnej w Polsce˝ - w komentarzu do działań rządu na podstawie rocznych sprawozdań Rady Ministrów, w rozdziale o realizacji ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży w zakresie zapewnienia dostępu do antykoncepcji, badań prenatalnych i legalnej aborcji oraz skutków jej funkcjonowania możemy wyczytać: Pierwszy problem dotyczy regulacji prawnych. Jak słusznie wskazują autorzy sprawozdania za rok 2011, obecnie podstawowym aktem prawnym, dającym kobiecie możliwość skorzystania z dodatkowej diagnostyki płodu, jest rozporządzenie ministra zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z tytułu programów zdrowotnych. Nie obowiązuje już jednak rozporządzenie ministra zdrowia w zakresie świadczeń opieki zdrowotnej, w tym badań przesiewowych oraz okresów, w których te badania są przeprowadzane, które w załączniku nr 3 regulowało kwestie związane z badaniami prenatalnymi. Straciło one moc w związku z wykreśleniem podstawy prawnej z ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych i nie zostało zastąpione żadnym innym aktem prawnym. Rodzi to skutki w postaci braku choćby ogólnej definicji badań prenatalnych w polskim prawie. Dostęp do badań prenatalnych jest zagadnieniem bardzo ważnym i istotnym sygnałem dla polskiego rządu winien być wydany przez Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu wyrok przeciwko Polsce, który dotyczył właśnie naruszeń praw człowieka w zakresie dostępu do badań prenatalnych. Sprawozdania z ostatnich lat zawierają też odniesienia do praw pacjenta i działalności rzecznika praw pacjenta. Jest to uzasadnione w kontekście prawa pacjenta do sprzeciwu wobec orzeczenia lub opinii lekarskiej, prawa będącego środkiem wprowadzonym na mocy wyroku Trybunału przeciwko Polsce. Sprzeciw jest mechanizmem o bardzo wąskich możliwościach stosowania. Jedną z sytuacji, w których można z niego skorzystać, jest posiadanie orzeczenia, którego treść uniemożliwia skorzystanie z prawa do przerywania ciąży. Federacja wielokrotnie przy różnych okazjach sygnalizowała rozmaite problemy związane zarówno z samą regulacją prawa do sprzeciwu, jak i praktycznymi możliwościami stosowania tego prawa w praktyce. Komitet Ministrów Rady Europy wciąż nie zdecydował, czy środek ten, będący elementem wykonania jednego z wyroków Trybunału, jest skuteczny i stanowi właściwą implementację postanowień tego orzeczenia. Wciąż jednak brak jest działań rządu skierowanych na rzetelną analizę prawa do sprzeciwu oraz diagnozę w zakresie możliwości jego stosowania. Wobec powyższych informacji zasadna byłaby likwidacja tzw. klauzuli sumienia lub przynajmniej monitorowanie nadużywania przez lekarzy klauzuli sumienia oraz utworzenie i publikowanie listy placówek, w których Polki mogą skorzystać ze świadczeń gwarantowanych w podstawowym koszyku świadczeń, związanych z ich prawami reprodukcyjnymi i seksualnymi. Sumienie jest kwestią subiektywną i nie powinno być wyznacznikiem postępowania w kwestiach medycznych. Lekarze, podejmując decyzje medyczne, powinni kierować się przede wszystkim ochroną zdrowia i życia pacjentki, a nie swoimi przekonaniami światopoglądowymi. Jak widać, większość kwestii, których dotyczą zgłoszenia łamania praw pacjenta, spowodowana jest nieudolnością systemu ochrony zdrowia, błędami w tym systemie, brakiem właściwych uregulowań prawnych lub nieprzeprowadzaniem oczekiwanych i pożądanych zmian w prawie już obowiązującym. Za te sprawy w głównej mierze odpowiedzialny jest minister zdrowia i jego ministerstwo. Działalność tego ministra Twój Ruch ocenia, jak wiadomo, bardzo krytycznie. Pani rzecznik w swoim wystąpieniu bardzo dokładnie wskazała, gdzie najczęściej stwierdzano uchybienia i w jakich sprawach zgłaszała swoje uwagi i wnioski do Ministerstwa Zdrowia. Bardzo ważne i jednocześnie niepokojące, o czym usłyszeliśmy, jest to, że liczba wniosków w badanych okresach wzrosła na niekorzyść, nastąpił wzrost liczby tych wniosków o kilkadziesiąt procent, co świadczy o pogarszającej się sytuacji w służbie zdrowia. Pani rzecznik powiedziała też, że blisko dwukrotnie wzrosła liczba zasadnych wniosków, tzn. że to, o czym publicznie się mówi, iż w służbie zdrowia źle się dzieje, znajduje potwierdzenie w tym sprawozdaniu. Twój Ruch docenia dobre intencje pani rzecznik. Zdajemy sobie sprawę, że czterokrotnie niższy budżet w stosunku do budżetu rzecznika praw obywatelskich przy rosnącej liczbie wniosków i pewnych ograniczeniach (Dzwonek), jeżeli chodzi o narzędzia do egzekwowania praw pracowniczych, które są nałożone na panią rzecznik, powoduje, że nie wszystkie działania są tak skuteczne, jak byśmy oczekiwali, natomiast zdając sobie sprawę, że wiele z tych zaniechań jest spowodowanych po prostu złym systemem opieki zdrowotnej w Polsce, za co pani rzecznik bezpośrednio nie odpowiada, Twój Ruch wstrzyma się od głosowania nad przyjęciem tej informacji. Dziękuję bardzo.