Mówca: Piotr Szeliga (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2013-09-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Oświadczenie w sprawie sytuacji w placówkach oświatowych Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Z powodu trudnej sytuacji finansowej, zbyt małej subwencji oświatowej z budżetu państwa, Karty Nauczyciela i niżu demograficznego władze polskich miast likwidują szkoły. W najbliższych latach mogą zamknąć kilkaset kolejnych. Tym razem nie chodzi już tylko o małe, wiejskie szkoły. Likwidować i łączyć niektóre szkoły ze swojego terenu zaczną wkrótce: Poznań, Kraków, Częstochowa, Radom, Wałbrzych, Bytom i Mysłowice. O tym, jak dramatyczna jest sytuacja, świadczy fakt, że nawet władze Warszawy, najbogatszego miasta w Polsce, chcą w najbliższych 3 latach zlikwidować lub połączyć z innymi kilkanaście samorządowych szkół. Gotowe plany reorganizacji systemu oświaty, które zakładają zamykanie części placówek lub łączenie ich z innymi, ma już wiele polskich miast. W skali całego kraju może to oznaczać likwidację nawet kilkuset szkół w ciągu kilku lat. Wywoła to z pewnością ostre protesty rodziców, które jednak nie na wiele się zdadzą. Samorządy są w sytuacji bez wyjścia. Główna przyczyna to sytuacja finansowa samorządów. Dodatkowe - spadająca od lat liczba uczniów w szkołach (w ciągu ostatnich 5 lat, głównie wskutek niżu demograficznego, zamknięto 3 tys. szkół, przede wszystkim wiejskich) i zbyt mała subwencja oświatowa z budżetu państwa, niepokrywająca miastom kosztów utrzymania szkół. To jest najboleśniejsze dla samorządów, bo muszą z tego powodu dokładać do oświaty. W przypadku miast średniej wielkości oznacza to dodatkowe wydatki rzędu dziesiątków milionów złotych rocznie (w Mysłowicach to 35 mln zł, a w Koninie - 23 mln zł), a w największych aglomeracjach - nawet setki milionów. Z tego powodu co roku powtarzają się problemy z domknięciem budżetu na oświatę. W budżecie stolicy na 2012 r. brakuje aż 200 mln zł na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem warszawskich szkół. Koszty utrzymania szkół są ogromne (same pensje ponad 650 tys. nauczycieli szkolnych kosztują rocznie ponad 30 mld zł) i stanowią w większości samorządowych budżetów największą pozycję. Na dodatek w ostatnich latach sytuacja finansowa polskich samorządów pogorszyła się na tyle, że nie mogą sobie pozwolić na dokładanie do oświaty tyle co wcześniej. Subwencja oświatowa jest naliczana od każdego ucznia, więc im mniej dzieci w szkole, tym mniejszą dostaje ona subwencję z budżetu państwa. Niż demograficzny sprawia, że uczniów ubywa. Już dziś część szkolnych sal stoi z tego powodu pusta. Kolejny problem to zmiana zasad odpłatności za przedszkola. Występuje tu kilka problemów. Jednym z nich jest brak wystarczającej liczby miejsc dla tych dzieci. Dotyczy to dużych miast, ale i terenów wiejskich, gdzie do tej pory przedszkola, a przede wszystkim tzw. zerówki dla dzieci 6-letnich, były usytuowane w przestrzeni szkół podstawowych. Jest zaś różnica między dzieckiem 3-letnim a 6-letnim (przynajmniej z perspektywy rodziców, bo dla władz oświatowych to zdaje się nie być problemem). Niedawny raport NIK pokazywał nieprzygotowanie wielu szkół do przyjmowania sześciolatków w szkołach, a przecież problem wzmaga się przy dzieciach jeszcze młodszych (podobnie mówią badania sanepidu oraz trochę przemilczane wyniki mówiące o tym, iż co czwarty sześciolatek w szkole traci ochotę do nauki - wśród siedmiolatków wynik jest trzykrotnie mniejszy). Mają być ogłaszane konkursy dla przedszkoli prywatnych, aby mogły otrzymywać dotację taką jak publiczne. Tylko że wtedy muszą realizować ów wymóg godzin dodatkowych za złotówkę. A w niektórych pobierane dotąd opłaty zdecydowanie przewyższały te sumy (w Warszawie opłaty miesięczne dochodzą do 1500 zł za miesiąc). Drugim jest finansowanie obecności dzieci w przedszkolach. Owa złotówka za każdą kolejną godzinę pobytu dziecka ponad podstawowe 5 godzin i dotacja przekazana przez państwo nie pokryją dotychczasowych wydatków. Teoretycznie jest to działanie zmierzające ku rozwiązaniom w wielu krajach Europy, gdzie edukacja przedszkolna jest w pełni bezpłatna. Ba, ale nie uwzględniono praktyki, chociażby tej, że koszt ten wzrastał progresywnie do kolejnych godzin (średnia za godzinę wynosiła ok. 2-3 zł) czy też rodzice dobrowolnie dopłacali do pewnych zajęć dodatkowych, takich jak: język angielski, rytmika, taniec, a nawet karate. Do tej pory na tego typu zajęcia przedszkola otrzymywały więc dodatkowe pieniądze od rodziców (to koszt nawet ok. 200-300 zł miesięcznie), teraz mają otrzymywać dotację od państwa (414 zł na dziecko za czas od września do grudnia 2013 r., 1242 zł w 2014 r.). Tak jak to zazwyczaj bywa, połączenie zasad kapitalizmu z socjalizmem musi zgrzytać. Trudno bowiem znaleźć wspólny mianownik dla zasad wolnego rynku i sztywnych odgórnych norm. Ta sytuacja w ogóle pokazuje, że w sferze edukacji ową wolność decyzji przesunięto w dół zbyt daleko. W ten sposób zbyt różnicuje się ofertę, dostęp uczniów do w miarę podobnej (ale szerokiej) oferty. Tyle się mówi o tym, aby system szkolny znajdował złoty środek między egalitaryzmem a elitarnym wymiarem szkoły (szczególnie w odniesieniu do zamożności rodziców). Państwo w różny sposób wycofywało się z tej roli. Oczekuję niezwłocznego przedstawienia przez rząd propozycji zmierzających do szybkiej poprawy sytuacji w placówkach oświatowych, jak również warunków socjalno-bytowych nauczycieli.