Mówca: Tadeusz Iwiński
Data: 2013-05-10 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Zacznę od tego, że ta debata zawiera w sobie między innymi szereg pułapek i dla tu obecnych, i dla wszystkich parlamentarzystów, posłów i senatorów, dlatego że my w jakimś stopniu oceniamy też samych siebie, to, jak mówimy, a ponadto jesteśmy trochę w sytuacji, o której najwybitniejszy poeta niemiecki Johann Wolfgang Goethe mówił, cytuję: Każdemu się wydaje, że ponieważ umie mówić, może poprawnie rozprawiać o języku. Tak oczywiście nie jest, chociaż sama ta debata w sali plenarnej ma swoje znaczenie i była poprzedzona szalenie ciekawą dyskusją na posiedzeniu Komisji Kultury i Środków Przekazu sprzed pięciu tygodni. Ten dokument, który otrzymaliśmy, jest interesujący, chociaż, szczerze mówiąc, momentami niechlujnie przygotowany. Niechlujnie w tym sensie, że nawet nie są ponumerowane jego strony, więc trudno znaleźć poszczególne eseje. To jest zbiór momentami przypadkowych esejów, ale skądinąd bardzo ciekawych, w których brakuje też pewnej finalizacji, brakuje określonych puent. Z drugiej strony, we wprowadzeniu do tego dokumentu, bo jednak jest wprowadzenie pana prof. Walerego Pisarka, proszę na to zwrócić uwagę, jest napisane, cytuję: że w sumie miniona kadencja Sejmu i Senatu w przeciwieństwie do dwóch poprzednich była pomyślna dla prawnego umocnienia statusu polszczyzny jako języka urzędowego w Rzeczypospolitej Polskiej. Akcentuję słowo: prawnego, ponieważ, jak rozumiem, nie chcę tu dokonywać egzegezy za pana profesora, rzeczywiście mieliśmy do czynienia z bardzo dużą liczbą nowelizacji ustawy z 1999 r. o języku polskim i w lutym 2011 r. ukazało się obwieszczenie marszałka w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o języku polskim, prawnego. Natomiast czy zwiększył się poziom jakby sprawności językowej, o której klasyk języka polskiego i wybitny poeta mówił, że chodzi o to, żeby powiedzieć giętkim językiem wszystko to, o czym myśli głowa, to jest trudne zadanie, a jeszcze później przenieść to na papier, także na papier urzędowy. A więc to jest podwójne wyzwanie. Otóż to, że Rada Języka Polskiego przy Prezydium PAN dokonuje co dwa lata takiej oceny, jak mówiła pani profesor Kłosińska, to jest rzecz szalenie potrzebna i wszyscy wiemy, jaki jest punkt docelowy. Chodzi o to, żeby język polski był przyjazny obywatelowi, żeby nie mnożyły się sytuacje, które określam mianem - dziękuję też za zacytowanie mnie w tym bardzo dużym tekście - potworków językowych. I dobrze rzeczywiście, że odbył się kongres językowy, że odbyła się debata u prezydenta Rzeczypospolitej. Wzięto tutaj - z punktu widzenia metodologicznego może być to kontrowersyjne, ale jest ciekawe - pod lupę język urzędowy siedmiu ministerstw: Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Ministerstwa Sportu i Turystyki, Ministerstwa Środowiska oraz Ministerstwa Zdrowia, a także Narodowego Funduszu Zdrowia, ponieważ Narodowy Fundusz Zdrowia jako instytucja szalenie często kontaktuje się z obywatelami i to, co tam jest napisane, ma szczególne znaczenie. Zacznę od tytułu tego dokumentu: sprawozdanie ze stanu ochrony języka polskiego w danym okresie. Ja nie jestem przekonany, czy w ogóle ma miejsce ochrona języka polskiego nad Wisłą. Ochrona ma miejsce od wielu lat, niektórym może się wydawać dziwaczna, we Francji, gdzie język francuski jest, jak wszędzie, wypierany przez anglicyzmy, a zwłaszcza amerykanizmy - o tym właśnie mówiłem na posiedzeniu komisji kultury - i z français i anglais tworzy się franglais. Są tam od tylu lat określone limity na przykład emitowania filmów w telewizjach, w różnych kanałach telewizji państwowej w języku francuskim czy emitowania piosenek w języku francuskim itd. To jest ochrona. Ona się może wydawać i jest na pewno niedostateczna, niekiedy śmieszna, ale to jest ochrona. Natomiast u nas nie widzę ochrony, u nas widzę często zespół działań przypadkowych - często interesujących, dobrze, że się ukazał wielki słownik języka polskiego i internetowy itd. A więc pytanie: Co można zrobić? Profesor Andrzej Markowski, który jest szefem Rady Języka Polskiego, zaproponował - wydaje mi się, że to rzecz szalenie ważna, choć pewnie trudna do realizacji, i to jest długa droga, jak się mówi po angielsku, to jest long way to Tipperary - żeby zacząć od szkoły, bo jeżeli nie zaczniemy od szkoły, to nic nie będzie się działo. Mianowicie chodzi o to, żeby to, co się nazywa ˝polski˝, rozbić na dwa przedmioty: na język polski właściwy, a także na literaturę i kulturę. Być może dopiero po wielu latach będzie można określić ewentualnie tego skuteczność. Nie chcę wskazywać, ponieważ ten zbiór jest ciekawy, ale też nie mogę oprzeć się pokusie, a nie jestem specjalnie złośliwy, żeby nie wskazać na to, że sami autorzy tych esejów często wprowadzają terminy kontrowersyjne, nie chcę mówić o potworkach językowych, typu tekstologia, łączliwość itd. Często nobody is perfect, nikt z nas nie jest doskonały, mam tego świadomość, ale akurat w takim przypadku trzeba o to szalenie dbać. Mówił pan poseł Bauć, że kultura powinna być najważniejsza itd. Ale nie jak definiował kiedyś słynny numer ˝Szpilek˝ wydany jeszcze w Polsce Ludowej, wzorowany na wielkiej encyklopedii powszechnej, bo nie było wtedy wielkiej encyklopedii powszechnej - hasło ˝Kultura˝ brzmiało: ˝Kultura˝ - kino w Płońsku. A dzisiaj nawet kin nie ma. Nie wiem, czy w Płońsku - czasem przejeżdżam przez Płońsk - uchowało się jakieś kino, bo generalnie liczba kin się zmniejsza. A więc, jeśli chodzi o te przypadki, analiza tych stron internetowych, sposobu komunikowania się ministerstw i urzędów centralnych jest trafna, ona jest bezlitosna, tylko jest pytanie o możliwości wyciągnięcia z tego wniosków w praktyce i co do tego istnieją poważne wątpliwości. Chciałbym też powiedzieć, że nie zawsze poloniści i specjaliści od języka polskiego sami się z sobą zgadzają. Gdybym tu dokonywał - jeszcze raz użyję tego słowa, ale pochodzi ono z łaciny, jak wiadomo - egzegezy, to można byłoby tu wskazać na pewne wewnętrzne sprzeczności. Ale jeżeli chodzi o ochronę języka, to my mamy pewne działania, bo też bez mediów tego się nie uczyni i dobry rozgłos i sława wielu programów, które prowadzą wybitni polscy językoznawcy - tu nie chcę nikogo urazić, ale wielu z nich, i profesor Miodek, i sam profesor Pisarek, i często profesor Markowski itd. - odgrywa istotną rolę, lecz oczywiście w za małym stopniu. Dlatego powtarzam swoją tezę, że jednak bez udziału szkoły na bardzo dużą skalę niczego się nie uczyni. Przechodząc do puenty, powiedziałbym tak: W tekście mówi się - to jest szalenie ciekawa rzecz, w Polsce to jest nieznane specjalnie nawet wśród językoznawców - że istnieje współczynnik Gunninga, współczynnik mglistości językowej. Właśnie brak komunikatywności to jest sytuacja, w której ten współczynnik mglistości językowej jest bardzo wysoki. Tak więc naszym celem byłoby wprowadzenie współczynnika, który oczywiście nie istnieje, czyli współczynnika jasności czy klarowności językowej. Jeżeli ten współczynnik klarowności byłby wyższy od współczynnika mglistości, to wtedy nasze zadanie zostałoby zrealizowane. Chodzi również o to - o czym pisał pięknie Antoine de Saint-Exupéry - aby mowa nie była źródłem nieporozumień. Kazus pani prof. Lipowicz świadczy właśnie o tym, że język pism urzędowych doprowadza do nieporozumień wśród obywateli. Wreszcie, chciałbym na koniec zacytować mojego ulubionego Oscara Wilde’a: Język jest ojcem, a nie dzieckiem, myśli. Otóż w naszych warunkach język jest co najwyżej dzieckiem, ponieważ brak mu dojrzałości i daleko mu do ojcostwa czy macierzyństwa. Dziękuję bardzo. (Oklaski)