Mówca: Waldemar Andzel (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-12-05 (Sejm RP, kadencja 7)

Oświadczenie poselskie z okazji 280. rocznicy urodzin księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Książę Adam Kazimierz Czartoryski herbu Pogoń Litewska zasłynął jako polityk, dramatopisarz, krytyk literacki i teatralny, publicysta, mecenas sztuki, a także przywódca Stronnictwa Patriotycznego. Był również szefem Gwardii Pieszej Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1765-1783. 1 grudnia br. obchodziliśmy 280. rocznicę urodzin tego wybitnego Polaka. Adam Kazimierz był synem Augusta Aleksandra - wojewody ruskiego - oraz Zofii Sieniawskiej. Urodził się w Gdańsku. Jego wychowanie było wszechstronne i starannie zaplanowane. Początkowo szkolił się w domu pod okiem francuskich guwernerów. W wieku 18 lat rozpoczął studia na uniwersytetach w Dreźnie, Brukseli i we Włoszech. Trzy lata później pojechał z pierwszą misją dyplomatyczną do Wiednia. Po jej zakończeniu kontynuował naukę w Anglii. W tym wypadku nie chodziło o studia uniwersyteckie, lecz o życiowo-społeczne oraz przede wszystkim o przygotowanie do życia politycznego. Po powrocie do kraju, za namową ojca, który liczył, że Adam Kazimierz zasiądzie kiedyś na polskim tronie, trzykrotnie zasiadał w sejmie. W tym czasie został generałem ziem podolskich i przedstawicielem obozu reform. W roku 1759, znowu za namową ojca, wyjechał do Petersburga dla zjednania sobie poparcia politycznego dla familii Czartoryskich. Wyjazd przyniósł oczekiwany sukces, a młody Czartoryski po powrocie do Polski był ogólnie lubiany. Adam Kazimierz nigdy jednak nie chciał być politykiem. Zapowiedział, że jeżeli miałby zostać królem Polski, to zrzekłby się tytułu. Interesowała go nauka i praca wychowawcza. Był patriotą. Angażował się w prace nad przebudową i odnową zagrożonej ojczyzny. W 1763 r. wraz z Franciszkiem Bohomolcem wydał pierwsze numery ˝Monitora˝ - postępowego jak na tamte czasy czasopisma moralno-społecznego, w którym krytykowano sarmatyzm, wady szlachty i ogólnie epokę saską. Celem było wychowanie nowego, patriotycznego społeczeństwa pasującego do współczesnego nurtu oświecenia w Europie. W tym samym roku, po śmierci władcy Augusta III, książę Czartoryski został wybrany na marszałka sejmu konwokacyjnego. Po wyborze Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla Adam Kazimierz Czartoryski zajął się energicznie organizacją Szkoły Rycerskiej w Warszawie i Korpusu Kadetów. Stworzył ˝Katechizm Kadecki˝ i wraz z członkami Towarzystwa Literatów szereg podręczników. Szkoła ta zapewniała wykształcenie nie tylko wojskowe, lecz także ogólne, w tym patriotyczne. Jej wychowankami byli m.in. Tadeusz Kościuszko i Julian Ursyn Niemcewicz. Adam Kazimierz był jednym z twórców Komisji Edukacji Narodowej. W dobie Sejmu Czteroletniego współdziałał w projektowaniu zmian ustrojowych w Polsce. Poparł Konstytucję 3 maja i powstanie kościuszkowskie, co spowodowało konfiskatę jego dóbr przez władze rosyjskie. W wieku 61 lat osiadł w Puławach, gdzie stworzył ważny ośrodek życia politycznego i kulturalnego. Był członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, znanym mecenasem artystów i uczonych. W 1812 r. został marszałkiem Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. Był to człowiek o wielu pasjach, wszechstronnie wykształcony, posiadający wiedzę z zakresu wielu dziedzin. Za swoje zasługi został odznaczony Orderem Orła Białego, Orderem Świętego Stanisława Biskupa Męczennika oraz wieloma innymi. Dziękuję.