Mówca: Finansów Paweł Szałamacha
Data: 2015-12-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Panie i Panowie! Nowelizacja ustawy budżetowej na rok 2015 wynika z aktualnych danych. Z tych danych wynika, że dochody budżetu państwa w roku 2015 będą niższe od zaplanowanych o 10,5 mld zł, tj. o ok. 3,5%. Głównym powodem tych niższych dochodów jest VAT, sprawa powracająca od wielu lat. Wpływy z tego podatku będą niższe o 3,3 mld zł, a w przypadku podatku akcyzowego te wpływy będą niższe o 600 mln zł. Te niższe wpływy z podatku VAT-owskiego i akcyzy będą częściowo skompensowane wyższymi dochodami z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych i fizycznych i dochodów niepodatkowych. Dodatkowo w momencie gdy przygotowywaliśmy tę nowelę, ujawniają się naturalne oszczędności w wydatkach budżetu państwa: ok. 6,6 mld zł. Jest to wynikiem oszczędności z powodu niewykorzystywanych rezerw celowych, blokad środków dokonanych przez dysponentów. Niemniej jednak spadające tak raptownie dochody i ograniczona możliwość tych oszczędności powodują, że przedkładamy tę nowelę, według której limit deficytu będzie podwyższony o kwotę 3,9 mld zł, tj. będzie wynosił niemalże 50 mld zł - 49,98 mld zł. W związku z tym aktualne szacunki każą nam brać pod uwagę to, że deficyt ogółem sektora instytucji rządowych i samorządowych może incydentalnie przekroczyć 3% za rok 2015, ale oczywiście będzie on zależał od dwóch czynników, tak jak zwykle w takich równaniach, od licznika i mianownika, czyli od tego, jak będzie wyglądał ostatecznie PKB i jak będzie wyglądało wykonanie deficytu 31 grudnia. Te liczby są znane opinii publicznej od szeregu dni, różnić się będziemy oczywiście, jeśli chodzi o uzasadnienie, o kontekst i o konsekwencje. W związku z tym w obliczu tak drastycznie spadających dochodów, wpływów podatkowych rząd ma do wyboru kilka ścieżek postępowania: może nic nie robić, natomiast ta opcja oczywiście dla naszego środowiska politycznego - dla Prawa i Sprawiedliwości - nie jest opcją do zaakceptowania, może naciskać na nierealizowanie wydatków, wywierać presję na dysponentów części budżetowych, ażeby zaplanowane wydatki w budżecie nie były dokonywane w ogóle bądź żeby przenoszono je w czasie, bądź też może znowelizować budżet, opracować nowelizację i przyjść z nią tutaj, do Wysokiej Izby. Zdecydowaliśmy się na tę trzecią opcję, ponieważ sytuacja z VAT jest realna, nasila się od lat i obrazuje stan finansów publicznych w dłuższym okresie. Ten problem nie nazywa się jedynie problemem podatku VAT-owskiego, ale - szerzej - VAT jest symptomem problemów ze zdolnością państwa polskiego do finansowania swojej działalności. Stan finansów ma oczywiście dwie strony, czyli wydatkową, za którą odpowiadają pozostali ministrowie, która w poprzednich latach miała takie objawy jak infoafera, jak korweta za 800 mln zł, która ostatecznie jest statkiem patrolowym, czy drogi ekspresowe za 200 mln zł za kilometr. Tę sferę muszą naprawić inni ministrowie. W moim przypadku odpowiadam za sferę dochodową i zilustruję problem VAT-owski na kilku liczbach, ponieważ jak powiedziałem, on narasta od lat, ma charakter systemowy i załamał się przez ostatnich 8 lat. Podatek VAT-owski był bardzo wydajnym podatkiem i jego wpływy wzrastały dosyć dynamicznie przez szereg lat. I tak te podstawowe dane, które można przytoczyć, to: rok 2004, ostatni pełen rok rządów Sojuszu Lewicy Demokratycznej - 62 mld zł, rok 2005 - 75 mld zł, 2006 r. - 84 mld zł wpływów, 2007 r. - 96 mld zł wpływów, czyli widzimy bardzo przyzwoitą dynamikę. Później następuje wyhamowanie bądź załamanie i można uznać, że w roku 2008/2009 tą przyczyną mógł być kryzys finansowy, nie tylko przyczyny leżące po stronie polskiej gospodarki. I tak było rzeczywiście. Rok 2009 to było spektakularne wręcz załamanie wpływów w stosunku do założonych. Założone w ustawie budżetowej wpływy z VAT to było 118 mld zł, zrealizowano 99 mld zł, czyli ubytek czy nieuzyskane wpływy były rzędu 19 mld zł. Później to się niejako ustabilizowało, ale nadal wpływy z VAT rosły wolniej, niż wskazywałyby na to inne zjawiska, czyli realna gospodarka. Ogółem pomiędzy rokiem 2010 a rokiem 2015 te wpływy nominalnie wzrosły o ok. 13%, natomiast polski PKB wzrósł o ok. 24-25%, co pokazuje różnicę rozjeżdżania się, pomiędzy tym jak rośnie gospodarka kraju i jak spada zdolność państwa do poboru podatków. Ten spadek nastąpił - paradoksalnie dla niektórych, a dla niektórych jest to skutek oczywisty - pomimo zwiększenia stawek podatkowych VAT w 2012 r. Rezultat zwiększonych tych stawek o 1 punkt procentowy był także dla niektórych zaskoczeniem, dla niektórych był także oczywisty, tzn. minister finansów zebrał odpowiednio mniej. Jednocześnie narastają zwroty podatku VAT. Zwrotowi co do zasady podlega nadwyżka podatku naliczonego, czyli to są te faktury, które podatnik otrzymuje, nad VAT należnym, czyli wykazanym w tych, które wystawia. Widzimy także, że zwroty podatku VAT w liczbach bezwzględnych, jak i względnych rosną w tempie zwykle szybszym niż narastają inne zjawiska, które mogły na to wskazywać, czyli eksport bądź wzrost PKB. Są nieliczne odchylenia w niektórych latach, ale generalnie taka jest tendencja. Pomiędzy rokiem 2006, kiedy rządziło Prawo i Sprawiedliwość, te zwroty wyniosły 28 mld zł, a za ostatni rok, za który mamy dane, rok 2014, to jest 51 mld zł. I jak powtarzam, zwykle przekraczały one zjawiska w realnej gospodarce. Takim rokiem szczególnego załamania był rok 2011, wtedy zwroty podatku VAT-owskiego wzrosły o 27%. Powyższe dane to są dane rzeczywiste, tzn. te wpływy bądź zwroty, które można obliczyć. Drugą stroną... W debacie publicznej funkcjonuje zjawisko tzw. luki VAT-owskiej, którą jest trudniej obliczyć, można ją jedynie oszacować. Luka VAT-owska, czyli ta różnica między rzeczywistymi wpływami uzyskanymi a wpływami, które byłyby uzyskiwane, gdyby wszystkie należności podatkowe były uregulowane w pełnej wysokości na czas. Bardzo różne źródła, różne instytuty, różne agencje szacują tę lukę VAT-owską. Żadne z tych źródeł, żadna z tych organizacji nie są zaprzyjaźnione bądź kontrolowane przez Prawo i Sprawiedliwość. One stosują jednolitą metodologię wobec bardzo wielu krajów, przykładowo OECD-owskiej grupy odniesienia. Te dane są danymi niepokojącymi. Notabene ja mam wrażenie, że poprzednie kierownictwo Ministerstwa Finansów także zaczęło się niepokoić tymi danymi, zaczęło podejmować pewne kroki w celu poprawy sytuacji. No ale jakie są to dane? Chociażby Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych w jednym z raportów szacowało wysokość tej luki - za ostatnie dane, które są dostępne, za rok 2011 - na 5,4 mld euro. To samo źródło stwierdza przekrojowo, że był jeden okres w najnowszej historii naszego kraju, kiedy ta luka się zmniejszała z pierwszego roku danego okresu w wysokości 1,9 mld do 1,2 mld, do 0,5 mld, ażeby w następnym roku eksplodować do 2,7 mld. Jakie to są lata, które podałem? (Poseł Jan Łopata: Lata 2006-2007.) To są oczywiście lata 2006-2007, kiedy ta luka spadła do 0,5 mld euro po to, żeby następnie bardzo dynamicznie wzrosnąć już w następnym roku do 2,7 mld. To są dane właśnie tego CASE. Inne źródło to jest firma PricewaterhouseCoopers, która także szacuje to od lat, wiem także, że Ministerstwo Finansów, poprzednie kierownictwo też miało dostęp do tych danych i też próbowało się zmierzyć z tym tematem. Oni stosują inną metodologię, w tym przypadku dane są nieco świeższe, ale także to są bardzo, bardzo wysokie kwoty. Oni szacują, że za rok 2015 ta luka VAT-owska w Polsce wynosi 53 mld, tak. Wobec tego możemy się zapytać, dlaczego - pomimo że państwo polskie jest mniej skuteczne w pobieraniu tych podatków - jednocześnie w powszechnym odczuciu podatników system podatkowy, administracja są nieprzyjazne, opresywne. Chyba także się zgodzimy co do tego, takiej oceny. Moim zdaniem jest tak dlatego, że administracja reaguje na ten problem w najprostszy z możliwych sposobów i tak zareagowała, tak zareagowała parę lat temu, podwyższając VAT o 1 punkt procentowy. Powtarzam, dla niektórych było to zdziwienie, dla niektórych nie: w następnym roku zebrała tego podatku mniej. Tak więc problem dochodów państwa polskiego i jego zdolności do funkcjonowania jest problemem realnym. Ja bym wskazał kilka przyczyn, powodów, nie pretendując do tego, że jest to diagnoza pełna i całkowita. Pierwszym jest prawo podatkowe i jego stosowanie. Drugim - administracja podatkowa, zasoby ludzkie, ich kompetencje i motywacja. Trzecim - systemy informatyczne, którymi się ona posługuje. A czwartym jest pewien wymiar niematerialny, kultura, system wartości w społeczeństwie, gotowość podatników, gotowość obywateli do utrzymywania własnego państwa, wspomagana lub nie przez działania rządu, który ci obywatele wyłaniają. My w Polsce historycznie - można tak powiedzieć, niektórzy by twierdzili, niektórzy historycy by tak twierdzili - nigdy nie byliśmy liderem, jeżeli chodzi o ten ostatni element, o tę gotowość do łożenia na własne państwo. Naród polityczny I Rzeczypospolitej, ograniczony wówczas jedynie do szlachty, miał ten problem: nie chciał uchwalać podatków i płacić, w związku z tym po pierwszym rozbiorze król pruski ustanowił na Wiśle komorę celną i tak jak szlachta nie chciała płacić na własne państwo, tak przez następne 100 lat płaciła na trzy państwa obce. Dzisiaj sytuacja nie jest tak dramatyczna, oczywiście że nie jest tak dramatyczna, ale nadal powoduje to pewne konsekwencje polityczne. No bo co robi państwo, gdy traci zdolność do finasowania swoich potrzeb, swoich wydatków? Dokonuje takich operacji jak chociażby prywatyzacja, sprzedaż aktywów - to jednorazowe wydarzenia. Dokonuje ich czasami rzetelnie, ale czasami tak, jak to było robione w przypadku Ciechu. (Oklaski) Akurat w przypadku Ciechu mógłbym kontynuować dłużej ten wątek, byłoby to może niekurtuazyjne wobec kolegi Dawida Jackiewicza, który musi naprawić tę sytuację. Ponieważ ja pamiętam Ciech z lat 2006 i 2007, wówczas, kiedy miałem duży wpływ, chodziło o to, żeby powstała zintegrowana polska grupa chemiczna w oparciu o Ciech, Zachem, Organikę-Sarzynę. To później zostało akurat w przypadku Zachemu spektakularnie zaorane. Państwo robi inne rzeczy, oczywiście. Musi dokonywać takich operacji, jaka została dokonana w przypadku OFE. Możemy różnić się co do oceny OFE, ja nie byłem nigdy tego entuzjastą, ale jednak jednorazowe przejęcie - niektórzy używali mocniejszych słów - jest takim działaniem, do którego ucieka się rząd, który ma problemy z bieżącym zamknięciem finansowania. Oczywiście inne ścieżki to zwiększanie zadłużenia, poleganie na wsparciu innych podmiotów prawa międzynarodowego, na finansowaniu zewnętrznym. Podałem niewyczerpującą listę przyczyn, każdą z nich pokrótce zilustruję przykładem. Luka VAT-owska... Prawo podatkowe i jego stosowanie to pierwsza z mojej roboczej listy. Wydaje się, że przyczyną tak dużej dysproporcji pomiędzy rzeczywistymi wpływami a potencjalnym możliwym wpływem jest działanie profesjonalnych podmiotów, trudno ich nazwać przedsiębiorcami, które w określony sposób, tak właśnie definiują swój biznes - kręcenie karuzelą VAT-owską, czyli tworzenie łańcuszka kilku, kilkunastu firm, które poprzez ciąg transakcji między sobą unikają zapłaty podatku należnego lub wyłudzają zwrot naliczonego. Innym procederem jest najnormalniej w świecie akceptowanie pustych faktur, za którymi nie stoi nic, nie jest dokonana żadna transakcja. Wiemy, że był pewien wysiłek dokonany w celu ograniczenia tego zjawiska i administracja skarbowa tu, w tej Izbie, także mówiła o tym, jaka ilość faktur na jakie kwoty została zakwestionowana. Ale łatwość dokonywania oszustw czy poruszania się na granicy prawa bądź poza jego granicami także wynika, powiedziałbym, z pewnych dziur aksjologicznych w systemie. Jedną z takich dziur jest chociażby sankcja, która istnieje w systemie prawnym, za fałszowanie faktur. Fałszowanie banknotów Narodowego Banku Polskiego jest zagrożone sankcją minimum 5 lat pozbawienia wolności. W Polsce bardzo niewiele jest przestępstw, proszę państwa, fałszowania banknotów nie tylko dlatego, że one mają dobre zabezpieczenia, ale także dlatego, że jest znacznie niższa sankcja za fałszowanie dokumentów, chociażby dokumentów w postaci faktury. W związku z tym profesjonalny przestępca zawsze analizuje ryzyko, a wypłatę na końcu. Być może trzeba to zmienić. Innym aspektem, o którym wspomniałem, jest administracja podatkowa, zasoby ludzkie i kompetencje, zarządzanie administracją. Tutaj mamy bardzo dużą dysproporcję. W przypadku Mazowsza jest tak: według różnych szacunków wytwarza ono 22-25% polskiego produktu krajowego brutto, natomiast proporcjonalnie jest znacznie mniejsza ilość urzędników aparatu skarbowego na Mazowszu - ok. 15%. W związku z tym doradcy podatkowi - akurat to wiem, bo znam wiele osób ze środowisk realnych, gospodarczych, które funkcjonują w tym świecie - po prostu doradzają swoim klientom: jeżeli chcesz zakładać firmę, to rejestruj ją w Warszawie, bo tutaj jest najniższe prawdopodobieństwo kontroli. To trzeba zmienić, rzecz jasna. Te zasoby ludzkie muszą być zagospodarowywane w sposób bardziej efektywny i ludzi należy skierować tam, gdzie realnie dokonywane są zjawiska gospodarcze, transakcje. Trzeci punkt z mojej listy to systemy informatyczne. Otóż to jest bardzo ciekawa sprawa, ponieważ, jak wiemy, niemalże całość biznesu prywatnego, finanse, przeszły już z papieru wiele lat temu, chodzi o standardy, z cywilizacji papierowo-analogowej do Internetu, do sieci. Niestety administracji podatkowej to się nie udało. O ile banki zinformatyzowały się, systemy transakcyjne, przelewowe działają w ten sposób, to administracja bardzo, bardzo powoli nadrabia tę lukę. W 2007 r. rząd Prawa i Sprawiedliwości przyjął, zgodnie z ustawą o informatyzacji, tzw. rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie Planu Informatyzacji Państwa, w tym jeden krytyczny projekt e-Podatki. Ten projekt miał być zrealizowany w następnych latach, począwszy od roku 2008, 2009. Niestety dopiero w 2013 r. podpisano umowę z wykonawcą tego systemu, firmą Signity, czyli kierownictwu Ministerstwa Finansów zajęło to 6 lat, pomimo że szef ministerstwa, tego resortu był osobą funkcjonującą poprzednio w międzynarodowym obiegu gospodarczym, wiedział, jakie są problemy związane z tą sferą w Wielkiej Brytanii, natomiast nie poświęcił tym problemom należytej uwagi, nie było zaangażowania. Realizujemy program e-Podatki, z opóźnieniami wdrażamy, kolejne moduły są oddawane, ale ten program nie zawiera jednego krytycznego modułu związanego z tym, o czym poprzednio wspomniałem, chodzi o karuzele VAT-owskie. Otóż, proszę państwa, w Estonii, na Słowacji, w Holandii, w Wielkiej Brytanii itd. zatrzymanie wyłudzania VAT-u nie następuje już na podstawie decyzji indywidualnych związanych z informacją, tzw. donosem skarbowym, czy przez konkurencję, czy ze względu na jakieś innego typu symptomy, ale polega na zastosowaniu narzędzi informatycznych, analitycznych, które na podstawie wkładu od przedsiębiorców automatycznie wstrzymują zwrot VAT-u. Taki dedykowany segment jest nam potrzebny i o takie dedykowane oprogramowanie - to jest bardzo ciekawa sprawa - Ministerstwo Finansów chciało wzbogacić ten program e-Podatki czy dołożyć taki segment, ale ten wniosek o dofinansowanie - akurat o dofinansowanie europejskie, można byłoby próbować to sfinansować z polskich pieniędzy publicznych - został negatywnie zaopiniowany przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. W związku z tym pamiętają państwo ten cytat z osoby, która przez jakiś czas sprawiała wrażenie bycia silną postacią polskiej polityki, o państwie polskim istniejącym jedynie teoretycznie. Tak, jest krytyczna funkcja zdolności do poboru podatków, jedna część, jeden pion diagnozuje to zagrożenie, próbuje podjąć pewne działania, nie wiem, czy na czas, ale są one podjęte, natomiast z drugiej raczy wniosek zaopiniować negatywnie, odrzucić. Wszystkie te elementy, o których mówię, powinny się zazębiać, powinny tworzyć jeden spójny system. Podjęliśmy działania, ażeby krok po kroku każda z tych spraw, system podatkowy, prawny i jego stosowanie, administracja i informatyka były w następnych miesiącach, być może latach, naprawiane. Nad tym pracujemy, pracuję z moimi zastępcami. Pojawię się w Sejmie z tymi rozwiązaniami i będę prosił o poparcie dla konkretnych rozwiązań ustawowych, niektórych być może w logice tzw. specustawy, bo musimy chociażby to oprogramowanie pozyskać w miarę szybko i zainstalować je szybko, żeby były efekty. Jednak oprócz, nazwijmy to, determinacji i woli politycznej każde tego typu działanie, czyli w tym przypadku naprawa finansów publicznych, powinno poszukać sojuszników politycznych, jak i społecznych. Oczywiście jestem przekonany, że takim sojusznikiem, taką podstawą będzie Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość, natomiast chciałbym, ażeby udało się przekonać część opozycji, tej bardziej propaństwowej, także do wsparcia tego typu działań, ponieważ są pewne rzeczy, które wykraczają poza horyzont bezpośredniego interesu politycznego, horyzont kadencji. Oprócz wsparcia politycznego potrzebny jest sojusznik społeczny. Ja chciałbym z tego miejsca zaapelować do dwóch grup, które mają teoretycznie sprzeczne interesy, czyli do pracowników aparatu skarbowego i do przedsiębiorców. Zwłaszcza do tych przedsiębiorców, którzy chcą produkować buty albo prowadzić księgarnie, albo budować mosty, ale nie do tych, którzy od samego początku swój biznes definiują jako zdolność do drukowania pustych faktur i kręcenia VAT-owską karuzelą. Wobec tych osób, które przyjmują być może kostium przedsiębiorcy, będziemy chcieli być konsekwentni i skuteczni i im tę możliwość utrudnić albo wręcz uniemożliwić. Ja zrobiłem pierwszy krok wobec przedsiębiorców w zeszły piątek, kiedy zmieniłem stanowisko Ministerstwa Finansów w stosunku do tzw. opcji walutowych i kosztów... (Poseł Krystyna Skowrońska: Interpretacja podatkowa.) Jak najbardziej, pani poseł. ...ponoszonych przez przedsiębiorców na zakup opcji walutowych. W latach 2008-2009 szereg polskich firm producenckich próbował zabezpieczyć swój strumień przychodów poprzez zakupienie opcji walutowych. (Poseł Janusz Cichoń: Często w kilku bankach i niejednokrotnie przekraczających kwotę transakcji.) (Poseł Krystyna Skowrońska: To też prawda, to też prawda.) Oczywiście będzie możliwość dyskusji.