Mówca: Waldemar Andzel
Data: 2012-02-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 28 lutego bieżącego roku obchodzimy 200. rocznicę śmierci wybitnego polityka i publicysty oświeceniowego, jakim był bez wątpienia Hugo Kołłątaj. Hugo Kołłątaj przyszedł na świat 1 kwietnia 1750 r. na Wołyniu w rodzinie szlacheckiej. Początkowo edukację odebrał w szkołach w Pińczowie, następnie kształcił się na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, Wiedniu, Bolonii i Rzymie. Uzyskał doktoraty z filozofii, prawa i teologii. W 1775 r. przyjął święcenia kapłańskie. W 1777 r. z ramienia Komisji Edukacji Narodowej przybył do Krakowa, by zreformować Akademię Krakowską. Prowadził m.in. wykłady z nauk przyrodniczych i literatury polskiej, umożliwił dostęp do nauki studentom pochodzącym z mieszczaństwa, a także poprawił poziom naukowy uczelni. Do Warszawy przeniósł się w 1779 r. i zgromadził tam prężny zespół publicystów, zwany Kuźnicą Kołłątajowską. W 1786 r. Hugo Kołłątaj został odznaczony Orderem św. Stanisława, a w 1791 r. został Kawalerem Orderu Orła Białego. Uczestniczył w tworzeniu Konstytucji 3 maja. W czasie Sejmu Czteroletniego należał do najaktywniejszych działaczy Stronnictwa Patriotycznego. W rozprawie pt. ˝Do Stanisława Małachowskiego (...) Anonima listów kilka˝ przygotował program reform uwieńczonych Konstytucją 3 maja. W czasie powstania kościuszkowskiego należał do Rady Najwyższej Narodowej. Po utracie niepodległości przez Polskę został aresztowany przez Austriaków i przebywał 8 lat w więzieniu. Po powrocie do kraju zajął się pisaniem dzieł naukowych poświęconych historii, filozofii i oświacie. Główne dzieła polityczne Kołłątaja to przede wszystkim wspomniana rozprawa ˝Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego, o przyszłym sejmie Anonima listów kilka˝ oraz ˝Prawo polityczne narodu polskiego˝ poprzedzone odezwą ˝Do Prześwietnej Deputacji˝. W swoich dziełach Kołłątaj krytykował przestarzałą strukturę polityczną i społeczną Rzeczypospolitej. W latach 1802-1808 napisał wielkie dzieło natury geograficznej ˝Rozbiór krytyczny zasad historii o początkach rodu ludzkiego˝. Dzieło to zostało wydane dopiero w 1842 r. i było ono znakomitym na ówczesne czasy systemem geografii ogólnej, pełnym świeżych i twórczych myśli. Hugo Kołłątaj ostatnie lata swojego życia spędził w Księstwie Warszawskim, gdzie zmarł w wyniku ciężkiej choroby. Został pochowany na warszawskich Powązkach, ale urna z jego sercem została złożona w kościele w Wiśniowej, gdzie mieszkał jego brat Rafał Kołłątaj. Hugo Kołłątaj był jednym z najwybitniejszych twórców historii naszego kraju. Przez swą myśl i pracę przyczynił się do postępu. To właśnie on był pionierem w dostrzeżeniu nowego społeczeństwa, jego najpilniejszych potrzeb oraz zadań. Dlatego też często nazywa się go nestorem demokracji polskiej. Kołłątaj bazował na szerokich grupach społecznych, takich jak mieszczaństwo. Widział w nim twórcę nowego. Marzył o pospolitym, powszechnym ruszeniu, które pozwoliłoby uratować byt państwa polskiego. Kierował się hasłem: ˝Polacy! Ośmielcie się, aby raz być narodem, a narodem prawdziwie wolnym˝. To właśnie tym zagadnieniom poświęcił najwięcej swoich prac politycznych. Dziękuję bardzo. (Oklaski)