Mówca: Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Elżbieta Rafalska
Data: 2017-06-20 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Przez długie lata nie dbano o polskie rodziny, uważając, że rodzina poradzi sobie w realiach wolnego rynku. Jednakże rodzina nie jest podmiotem gospodarczym - jest żywym organizmem i znacznie dłużej adaptuje się do zmian, i może boleśniej je odczuwać. Negatywna sytuacja rodziny wpływa na kondycję całego narodu. Jest to spojrzenie dalekosiężne, ale kryzys demograficzny, który jest wynikiem m.in. niedbania przez państwo o rodzinę, już dotyka Polskę, i to od wielu lat. Dopiero obecny rząd - rząd premier Beaty Szydło... (Poseł Magdalena Kochan: Kłamstwo, kłamstwo!) ...rząd Prawa i Sprawiedliwości - docenił rodzinę, uznał, że rodzina jest fundamentem narodu i należy o nią dbać. Nasz rząd otwarcie mówi, że inwestycja w rodzinę jest inwestycją w przyszłość narodu, najlepszą inwestycją, inwestycją o wysokiej stopie zwrotu, i że najważniejszą wartością narodu jest rodzina. W imieniu rządu pani premier Beaty Szydło pragnę przedstawić Wysokiej Izbie projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin. Rok temu przedstawiałam Wysokiej Izbie projekt ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ˝Rodzina 500+˝, który był przełomowym programem polityki rodzinnej. Już wówczas zapowiedziałam państwu, Wysokiej Izbie, że we współpracy ze środowiskami praktyków, ekspertów, samorządów i organizacji samorządowych przejrzymy instrumenty, które obecnie funkcjonują w Polsce, pod kątem ich efektywności, aby wprowadzić i opracować strategiczny całościowy plan działań na rzecz poprawy losu rodzin, które wychowują dzieci. Dzisiaj jest czas realizacji tamtych naszych zapowiedzi sprzed ponad roku. Propozycja nowych regulacji jest następnym po wprowadzeniu programu ˝Rodzina 500+˝ punktem rozwoju skutecznej i efektywnej polityki rodzinnej mającej na celu zachęcenie polskich rodzin do posiadania większej liczby dzieci. Projekt ustawy zmieniającej dotychczasowe regulacje to efekt przyjętego w kwietniu przez rząd ˝Przeglądu systemów wsparcia rodzin˝. Zmiany te dotyczą następujących ustaw: ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 i ustawy o Karcie Dużej Rodziny. Główne założenia programu ˝Rodzina 500+˝ pozostają bez zmian. Koncentrujemy się na likwidacji niepożądanych zjawisk. Ocena dotychczasowych skutków wprowadzenia programu ˝Rodzina 500+˝ jest jednoznacznie pozytywna. Program realizuje trzy podstawowe cele, jakie zostały przed nim postawione. Są to inwestycje w rodzinę, redukcja ubóstwa wśród dzieci i młodzieży i cel pronatalistyczny. Dzięki programowi wiele rodzin wreszcie poczuło się bezpiecznie, wreszcie poczuło, że państwo docenia ich trud i poświęcenie. Wiele rodzin mówi, że dzięki programowi odzyskało godność, podniosło czoło. Z tego względu nie proponuje się zmiany podstawowych zasad programu ˝Rodzina 500+˝, a więc nadal będzie to nieopodatkowane świadczenie w wysokości 500 zł wypłacane na dziecko do 18. roku życia. W przypadku uzyskiwania dochodu poniżej 800 zł bądź 1200 zł - w przypadku gdy w rodzinie jest dziecko niepełnosprawne - świadczenie przysługuje również na pierwsze dziecko w rodzinie. A więc te zmiany, które proponujemy państwu w tym projekcie ustawy, będą dotyczyły likwidacji nielicznych, aczkolwiek niepożądanych zjawisk. Na czym one polegały? Otóż polegały one m.in. na dopasowywaniu przez niektórych rodziców dochodu do kryterium dochodowego uprawniającego do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko i deklarowaniu niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka oraz pobieraniu świadczenia wychowawczego przez osoby niezamieszkujące w Polsce. Odniosę się do tego pierwszego elementu: wyłączenia stosowania mechanizmu utraty dochodu na okres 3 miesięcy. Odpowiedzią na tę pierwszą nieprawidłowość jest propozycja wyłączenia stosowania mechanizmu utraty dochodu w przypadku utraty zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w tym pozarolniczej działalności gospodarczej, przez daną osobę oraz ponownego zatrudnienia się tej osoby w krótkim odcinku czasu - 3 miesięcy - u tego samego pracodawcy, zleceniodawcy lub zamawiającego dzieło lub ponowne rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej oraz zmiana sposobu ustalania dochodu osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą podlegającą opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne. Minister na podstawie badań Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych ogłaszać będzie dochód w drodze obwieszczenia. Kolejny mechanizm, który też chcemy zmienić. Otóż chcemy zlikwidować mylne deklaracje o samotnym wychowywaniu dziecka poprzez wprowadzenie wymogu ustalenia alimentów od drugiego rodzica. Likwidacja nadużyć związanych z niezgodnymi ze stanem faktycznym deklaracjami o samotnym wychowywaniu dziecka będzie możliwa dzięki wprowadzeniu wymogu ustalenia alimentów na rzecz dziecka od drugiego rodzica, bowiem zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości świadczenie wychowawcze na dziecko powinno być przyznawane osobie samotnie wychowującej dziecko dopiero po wyczerpaniu możliwości dochodzenia świadczeń alimentacyjnych od drugiego rodzica dziecka. Przypomnę może, że analogiczne rozwiązanie jest stosowane od ponad 12 lat w przypadku przyznania zasiłku rodzinnego i przez te 12 lat było realizowane właśnie w tym kształcie. Proponujemy to przyjąć jako rozwiązanie również w przypadku świadczenia wychowawczego. (Poseł Magdalena Kochan: Niemożliwe, coś dobrego było przedtem.) Kolejne kwestia to weryfikacja praw do świadczenia pod kątem miejsca zamieszkania i nałożenie też obowiązku składania osobistych wyjaśnień. Zgodnie z ustawą o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze przysługuje, jeżeli osoba wnioskująca lub pobierająca to świadczenie zamieszkuje na terytorium Polski przez okres, w którym ma otrzymywać świadczenie wychowawcze. Stąd m.in. zmiany, jakie proponujemy w zakresie weryfikacji spełnienia warunków uprawniających do świadczenia wychowawczego, a w szczególności właśnie warunku dotyczącego zamieszkiwania w Polsce, ponieważ świadczenie to nie przysługuje emigrantom, którzy na stałe wyjechali z Polski i zamieszkują za granicą. Organ właściwy wypłacający świadczenie w przypadku wątpliwości będzie mógł wezwać osobę otrzymującą świadczenie do osobistego złożenia odpowiednich wyjaśnień. Wypłata świadczenia wychowawczego będzie wstrzymana, jeżeli osoba otrzymująca to świadczenie odmówi udzielenia bądź nie udzieli wyjaśnień w wyznaczonym terminie. W przypadku udzielenia wyjaśnień świadczenie wychowawcze wypłacane będzie od miesiąca, w którym wpłynęły wyjaśnienia, do końca okresu, w którym została wydana decyzja i w którym przysługuje to świadczenie wychowawcze. W tym miejscu chciałabym podkreślić, że jednocześnie wyposażamy gminne organy właściwe w bardzo istotne narzędzia informatyczne, które pozwolą na, umożliwią weryfikację spełnienia warunku zamieszkiwania osób ubiegających się o świadczenia lub pobierających je. Dotyczy to zarówno świadczenia wychowawczego, jak i świadczeń rodzinnych, a także świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zmiany są kontynuacją i rozwinięciem obowiązujących już i dających spodziewane rezultaty rozwiązań informatycznych zobowiązujących gminy do samodzielnego pozyskiwania i weryfikacji niektórych danych osób składających wnioski o powyższe świadczenia. Te zmiany zostaną zastosowane po raz pierwszy przy ustalaniu prawa do świadczeń na okres rozpoczynający się od 1 października 2017 r. Tu chcę zwrócić uwagę, że świadczenie wychowawcze można było składać drogą on-line. Łatwość składania wniosków z zagranicy stwarza takie możliwości, jakich wcześniej nie było, jeżeli nie składało się wniosków drogą internetową, a składało się tylko w wersji papierowej. W związku z tym jest propozycja wyposażenia w taką możliwość właśnie samorządów. Jakie są pozostałe zmiany? Otóż jest to opieka naprzemienna, koordynacja systemu zabezpieczenia społecznego u wojewodów i anulowanie wzrostu kryteriów dochodowych oraz wcześniejsze składanie wniosków. Dodatkowo niniejszy projekt doprecyzowuje niektóre przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w tym te dotyczące ustalania prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci pozostające pod opieką naprzemienną rodziców nietworzących rodziny, a także ujednolica i doprecyzowuje przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Co jeszcze, jakie jeszcze zmiany przewiduje projekt? Otóż proponujemy przeniesienie od stycznia nowego roku 2018 z rąk samorządów województw do kompetencji wojewodów świadczeń rodzinnych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego i świadczeń wychowawczych realizowanych w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Chcę tu zwrócić uwagę, że to zadanie cały czas było realizowane jako zadanie zlecone ze strony administracji rządowej, czyli to jest zadanie, które rząd może sam realizować albo może zlecać np. samorządom. Anulowanie planowanego od 1 listopada 2017 r. wzrostu kryteriów dochodowych uprawniających do świadczeń rodzinnych oraz wzrostu wysokości świadczeń rodzinnych. Kolejna zmiana, istotna dla beneficjentów, dla rodzin, ważna - przyspieszenie terminu składania wniosków o świadczenie wychowawcze. Od 2018 r. wnioski o świadczenie wychowawcze, świadczenie rodzinne i świadczenie z funduszu alimentacyjnego na nowe okresy zasiłkowe będzie można składać drogą elektroniczną wcześniej, już od 1 lipca, ale to w następnym roku, natomiast w tej chwili drogą tradycyjną od 1 sierpnia, tak jak dotychczas, czyli od 1 sierpnia będzie można składać wnioski on-line, można będzie składać wnioski tradycyjne, drogą tradycyjną, papierową, i jest tu ujednolicenie tego terminu. Od 1 sierpnia na portalu ministerstwa Emp@tia uruchamiamy zmodernizowane - i to w postaci przyjaznych użytkownikowi kreatorów - narzędzia do składania wniosków on-line, przez Internet, na wszystkie rodzaje świadczeń rodzinnych, podkreślam, na wszystkie rodzaje świadczeń rodzinnych, świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenie wychowawcze. Oznacza to całkowitą cyfryzację procesu wypełniania i składania wniosku o te świadczenia. Jest to bardzo ważne dla rodzin, które mają wiele obowiązków, nie ma konieczności czasami czekania w kolejce, ale to nie wyklucza... Jeżeli ktokolwiek będzie chciał, pani poseł, zawsze może to zrobić drogą tradycyjną - udać się do ośrodka pomocy społecznej albo wydziału świadczeń rodzinnych i złożyć tą najbardziej tradycyjną drogą, korzystając często z pomocy przygotowanego pracownika przy składaniu wniosku. Instrumentem zachęty dla rodziców do podejmowania decyzji o posiadaniu dzieci jest też zapewnienie większej liczby miejsc opieki nad dziećmi w wieku do lat 3. Mówimy tu, że naszym celem jest poprawa dostępności i obniżenie kosztów opłaty za opiekę nad małym dzieckiem. Nasze rozwiązania ułatwią zakładanie i prowadzenie instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3 i zmiany te mają na celu obniżenie kosztów funkcjonowania placówek. Powinno się to wiązać z obniżeniem opłat za opiekę nad maluchem. Daje to też możliwość godzenia, łączenia obowiązków zawodowych rodziców, którzy wychowują dzieci. Projekt ustawy ma na celu zwiększenie liczby miejsc w żłobkach lub klubach dziecięcych oraz obniżenie cen pobytu dzieci w instytucjach, podkreślam, bez jakiegokolwiek obniżenia jakości sprawowanej opieki i bezpieczeństwa dzieci, które przebywają w tych miejscach opiekuńczych. (Poseł Magdalena Kochan: Szczęśliwie wycofaliście się państwo.) W 2010 r. funkcjonowało 511 żłobków i oddziałów żłobkowych, które dysponowały ponad 32 tys. miejsc opieki. Obecnie funkcjonuje ok. 3,7 tys. instytucji opieki - żłobki, kluby dziecięce, dzienni opiekunowie - które dysponują łącznie 100 tys. miejsc opieki. Bardziej właściwa do porównania jest ta liczba miejsc opieki niż nawet liczba instytucji, ponieważ jak wielu z nas pamięta, wcześniej żłobki były to duże placówki, bardzo liczne, dzisiaj są one zdecydowanie mniejsze, kameralniejsze, stwarzają dobre warunki do opieki nad dziećmi. A więc właściwa jest tu ilość miejsc, ale wymowny jest też fakt, że z tej liczby żłobków funkcjonujących w 2010 r. doszliśmy do liczby 3,7 tys. instytucji opieki. Jak szacujemy, jeśli chodzi o polskie dzieci do lat 3 objęte tą opieką, procentowo jest to 11,2%, mówimy tu o dzieciach do 3. roku życia, w 2010 r. było to 2,6 punktu procentowego. (Poseł Krystyna Skowrońska: A w 2015 r.?) Ale musimy też pamiętać, że ciągle, i to jest pewnie dla wielu z nas zaskakujące, w ponad 70% polskich gmin brakuje jakiejkolwiek instytucji opieki - w 70% gmin. W naszej strategii, strategii premiera Morawieckiego na rzecz odpowiedzialnego rozwoju zakłada się, że do 2030 r. zapewnione zostaną miejsca opieki dla 33% dzieci w wieku do 3. roku życia. Można to łatwo policzyć - w tej perspektywie czasowej musiałoby powstać ponad 100 tys. miejsc. Niedostatki, szczególnie w tych licznych gminach, powodują, że wielu rodziców nie jest w stanie pogodzić obowiązków rodzinnych z życiem zawodowym i czasami stanowi to przeszkodę, istotną przeszkodę w podjęciu decyzji o tym, że w rodzinie pojawi się nowy członek, nowe dziecko. Jakie proponujemy wydatki na ten cel? Aby poprawić tę sytuację, proponuje się przede wszystkim zwiększenie wydatków budżetu państwa na wspieranie rozwoju żłobków, klubów dziecięcych oraz instytucji dziennych opiekunów z obecnych 151 mln zł do 500 mln zł. Z tej kwoty 0,5 mld - 250 mln będzie pochodzić ze środków budżetu państwa, a drugie 250 mln z Funduszu Pracy. Z tych wspomnianych środków, mówię tu o tych 250 mln z Funduszu Pracy, byłby finansowany program wsparcia aktywizacji zawodowej osób, które są zmuszone do rezygnacji z pracy w związku z koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 3 i ze względu na brak instytucji opieki, z której mogliby skorzystać. Wsparcie z tego źródła finansowania, mówię tu o Funduszu Pracy, byłoby adresowane do gmin w tych powiatach, w których występuje wysokie bezrobocie, np. bezrobocie na poziomie 150% średniej krajowej, w celu aktywizacji zawodowej kobiet z dziećmi, a także zwiększenia liczby instytucji opieki nad dziećmi na danym terytorium. Powyższe środki sprzyjałyby więc wprost aktywizacji zawodowej. Musimy pamiętać, że jedną z przyczyn bierności zawodowej młodych rodziców jest czasami konieczność sprawowania opieki nad najmłodszymi dziećmi z uwagi na niewystarczającą liczbę miejsc w instytucjach opieki. A trzeba tu też wyraźnie powiedzieć, że w sytuacji, w której np. nie ma żłobka samorządowego, jest tylko żłobek prowadzony przez podmiot prywatny, odpłatność za pobyt dziecka jest tak wysoka, że stanowi istotną przeszkodę dla rodziców do korzystania z tych miejsc. Musimy też pamiętać, że skoro w 70% gmin nie ma żadnych z tych instytucji, to dotyczy to również gmin z wysokim bezrobociem, terenów, gdzie zarobki są zdecydowanie niższe niż w dużych aglomeracjach. Szacujemy, że w ciągu kilku lat dzięki tym środkom, bo te środki to nie jest program jednoroczny, zostanie utworzonych bardzo dużo miejsc, co pozwoli również na obniżenie opłat, które do tej pory ponoszą rodzice. W naszej ocenie te rozwiązania przyczynią się do zapewnienia wysokiej dostępności terytorialnej tych instytucji, umożliwią też rodzicom dokonywanie wyboru formy opieki sprawowanej nad najmłodszymi dziećmi - mówimy tu o wyborze, czy to będzie opieka instytucjonalna, czy to będzie żłobek, klub dziecięcy, czy to będzie dzienny opiekun - lub też formy takiej opieki pozainstytucjonalnej, mówimy tu o nianiach. Jakie chcemy wprowadzić ułatwienia w zakresie tworzenia nowych miejsc opieki? Są to: zniesienie wymogu posiadania co najmniej dwóch pomieszczeń w żłobku przeznaczonych na pobyt dziecka, kolejne - zwolnienie żłobków i klubów dziecięcych z opłat od nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego oraz zwolnienie żłobków i klubów dziecięcych z podatku od nieruchomości, rozszerzenie katalogu podmiotów mogących zakładać żłobki i kluby dziecięce oraz zatrudniać dziennych opiekunów. Mówimy tu o innych jednostkach niż gminy i również instytucjach publicznych, a więc będzie mógł np. samorząd województwa czy będą mogły również powiaty, tak, jeżeli to inne niż gminne jednostki. Proponuje się, aby w klubach dziecięcych dzieci mogły przebywać do 10 godzin tak jak w żłobkach, jednak kluby będą placówkami mniejszymi i bardziej kameralnymi. Będzie się mogło znajdować w nich do 30 dzieci, nie więcej niż 30 dzieci. Bezpieczeństwo na pierwszym miejscu. W celu zwiększenia bezpieczeństwa dzieci w żłobkach i klubach dziecięcych proponuje się wprowadzenie norm żywieniowych, obowiązku odbywania przez opiekunów i wolontariuszy cyklicznych szkoleń z zakresu pierwszej pomocy, a także możliwość powołania przez rodziców rady rodziców, która będzie miała możliwość wglądu do pomieszczeń żłobka oraz do dokumentacji dotyczącej posiłków podawanych dzieciom, a także będzie mogła przedstawiać i konsultować propozycje dotyczące zajęć w tych instytucjach. W projekcie ustawy proponujemy, by te nowe przepisy, o których tu mówiłam odnośnie do tej opieki, obowiązywały od 1 stycznia 2018 r. Chcemy też bardziej uatrakcyjnić Kartę Dużej Rodziny, zwiększyć grupę uprawnionych i poprawić dostępność karty. A więc projekt zakłada również zmiany w ustawie o Karcie Dużej Rodziny przyznającej rodzinom szereg uprawnień, zniżek: zniżek ustawowych i zniżek handlowych. Zmiany mają dotyczyć uatrakcyjnienia Karty Dużej Rodziny i dostosowania jej do najnowszych rozwiązań technologii cyfrowej. W praktyce będzie to oznaczać wprowadzenie dokumentu Karty Dużej Rodziny w formie aplikacji na urządzeniach mobilnych, tabletach, smartfonach. Właśnie ta aplikacja umożliwi korzystanie z karty od razu po przyznaniu jej przez wójta, burmistrza lub prezydenta miasta bez konieczności oczekiwania na wydruk tego plastikowego nośnika, który do tej pory obowiązywał, obowiązuje i będzie obowiązywał. Rodzic będzie miał na swoim telefonie karty wszystkich dzieci. Nowe regulacje miałyby zacząć obowiązywać od 1 stycznia 2018 r. To nie jest koniec naszych propozycji zmian w odniesieniu do Karty Dużej Rodziny. Z początkiem kolejnego roku, czyli nie 2018 r., ale 1 stycznia 2019 r., weszłyby w życie przepisy przyznające uprawnienia Karty Dużej Rodziny również tym rodzicom, którzy kiedykolwiek posiadali na utrzymaniu troje dzieci. Dzięki temu zostałaby zrealizowana zasada równego traktowania przez władze publiczne. Zwracam się do Wysokiej Izby, do koleżanek i kolegów, bo też jestem parlamentarzystką, w tym także do opozycji, z prośbą o dobrą, merytoryczną debatę nad projektem ustawy. Rodzina to niezwykła wartość i cieszę się, że te nasze propozycje mają istotnie poprawić wsparcie, które jest adresowane do rodzin. Pani premier często podkreśla, że polityka rodzinna to inwestycja. Inwestujemy w ludzi. Inwestujemy w ludzi, bo budujemy silne państwo. To jest naprawdę inwestycja warta tych środków, które są na to przeznaczane. Bardzo proszę państwa o uważną, spokojną, merytoryczną dyskusję. I mam nadzieję, że biorąc pod uwagę dobro polskich rodzin, które - wierzę głęboko - leży na sercu wszystkim tu obecnym, a nawet tym, którzy przyjdą na głosowania... Liczę, że państwo poprzecie zaproponowany przez nas pakiet zmian, nad którym bardzo uważnie i starannie pracowaliśmy. Bardzo proszę Wysoką Izbę i wszystkie kluby parlamentarne o poparcie naszych propozycji. Dziękuję. (Oklaski)