Mówca: Andrzej Romanek
Data: 2013-02-06 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panowie Ministrowie! Wysoka Izbo! Otóż Solidarna Polska przygotowała wedle swojej opinii niezwykle istotny projekt nowelizujący obecnie obowiązujące przepisy ustawy Kodeks cywilny w zakresie spadkobrania. Dlaczego ten projekt jest tak istotny, tak ważny? Spadkobranie jako zdarzenie prawne jest niezależne od spadkobierców, bo dotyczy śmierci osoby na ogół bliskiej. Wywołuje to określoną traumę i przeżycie, co też powoduje, że osoby, które przeżywają śmierć osoby bliskiej, na ogół spadkobiercy, choć tak niekoniecznie być musi, nie mają czasu na to, żeby obowiązujące regulacje prawne stały się dla nich rzeczą najistotniejszą, żeby się z tymi regulacjami prawnymi dogłębnie czy dokładnie zapoznać. Obowiązujące przepisy prawne sprawiają, że spadek, który jest następstwem generalnym, powoduje, że spadkobierca nabywa zarówno prawa, jak i obowiązki, czy, inaczej mówiąc, długi spadkowe. Niestety obecnie obowiązująca regulacja w Kodeksie cywilnym, a dokładnie art. 1015, powoduje, że spadkobierca może wpaść w pewną pułapkę, to znaczy jego bezczynność, nieznajomość prawa, czy niewystarczająca znajomość prawa może doprowadzić do tego, że będzie nadmiernie obciążony odpowiedzialnością za długi spadkowe. To jest wedle naszej opinii całkowicie nieuzasadnione, dlatego że uważamy, iż ta odpowiedzialność, co do zasady obowiązująca wszystkich, powinna ograniczać się tylko i wyłącznie do wartości stanu czynnego spadku. A więc relacja między wierzycielami spadkowymi a spadkodawcą, a potem relacja między wierzycielami a spadkobiercą, te relacje prawne, nie powinny pod względem odpowiedzialności za długi spadkowe po prostu ulegać zmianie, dlatego że gdyby żył spadkodawca, to poziom odpowiedzialności jego, czy osobisty, czy rzeczowy, majątkowy, byłby nie większy niż wartość posiadanego przez niego majątku. Dzisiejsze regulacje - odnoszę się do tych obowiązujących - stanowią, że spadkobierca może w stosownym terminie, to jest 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania, czyli na ogół od dowiedzenia się o śmierci spadkodawcy - może czy też musi - złożyć stosowne oświadczenie. I to stosowne oświadczenie może być dwojakiego rodzaju: albo że przyjmuje spadek, albo że spadek odrzuca. Jeżeli spadek odrzuca, jego odpowiedzialność za długi spadkowe nie istnieje. Ale jeżeli złoży stosowne oświadczenie, może spadek przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo przyjąć spadek wprost. Jeżeli przyjmie spadek z dobrodziejstwem inwentarza, będzie odpowiadał do wartości, jak sama nazwa wskazuje, stanu czynnego spadku, czyli wartości tego inwentarza. Jeżeli zaś oświadczy, że przyjmuje go wprost, to wówczas sprawa jest banalnie prosta: ma tego świadomość i odpowiada za długi spadkowe nie tylko majątkiem spadku, wartością spadku, ale też swoim majątkiem osobistym. I tu pojawia się najpoważniejszy problem - bierność spadkobiercy. Otóż wedle obecnie obowiązującej regulacji ta co do zasady powoduje, że spadkobierca czy spadkobiercy odpowiadają nie tylko majątkiem spadkowym, ale też majątkiem osobistym. Są od tego oczywiście wyjątki, bo siłą rzeczy ustawodawca, słusznie skądinąd, ogranicza tę odpowiedzialność i przyjmuje, że jeżeli spadkobiercą jest osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba, co do której istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia, lub też osoba prawna, to brak stosownego oświadczenia - podkreślam: brak stosownego oświadczenia - skutkuje tym, że spadek jest przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności tylko i wyłącznie do wartości spadku, do wartości stanu tzw. czynnego spadku. Jest tu jeszcze jeden element ważny. Jeżeli chociażby jeden ze spadkobierców złożył oświadczenie związane z ograniczeniem odpowiedzialności lub też w kręgu tychże spadkobierców jest osoba prawna, osoba, co do której istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia, lub też osoba, która nie ma zdolności do czynności prawnych, to wówczas pozostałych traktuje się, nawet jeżeli stosownego oświadczenia nie złożyli, jako podmioty, które przyjęły spadek z dobrodziejstwem inwentarza. My chcemy tę zasadę odwrócić, przyjąć takie oto rozwiązanie, że bierność spadkobierców wynikająca z różnych powodów, czy traumy, czy nieznajomości prawa, jakikolwiek oni by mieli status prawny, czy to będą osoby ubezwłasnowolnione, osoby, co do których istnieje podstawa do ubezwłasnowolnienia, osoby prawne, czy jakiekolwiek inne osoby, będzie powodowała, że spadek będzie przyjmowany z dobrodziejstwem inwentarza. Oczywiście nie zmienia to postaci rzeczy. Jeżeli spadkobierca będzie chciał dziedziczyć spadek wprost, to złoży stosowne oświadczenie i będzie ponosił odpowiedzialność ponad stan czynny spadku i będzie odpowiadał majątkiem osobistym. Tak więc odwracamy zasadę, brak aktywności ogranicza odpowiedzialność, a aktywność, czyli pełna wiedza w tej materii, może powodować, że spadkobierca na siebie tę odpowiedzialność, poszerzoną, wykraczającą ponad stan czynny spadku, przyjmuje. Uważamy, że takie rozwiązanie jest ze wszech miar uzasadnione. Uzasadnione jest ono ze względu na wiele aspektów. O aspektach prawnych jeszcze powiem, ale zacznę od aspektów społecznych. Proszę państwa, dzisiaj jest niestety tak, że wiele osób zaciąga zobowiązania - są to zobowiązania na ogół bankowe - a potem niestety tych zobowiązań nie spłaca, następuje zdarzenie prawne w postaci ich śmierci i spadkobiercy, jeżeli będą bierni - z różnych względów, podkreślam, z powodu niewiedzy, nieznajomości, ale też traumy, jaka jest związana ze śmiercią osoby najbliższej - za te zobowiązania będą ponosić odpowiedzialność. Na taki stan rzeczy zgody wyrazić zdecydowanie nie można. Zdecydowanie na to zgody wyrazić nie można. A teraz przejdę do jeszcze jednego aspektu, aspektu prawnego, ważnego skądinąd aspektu prawnego, który przekona - mam nadzieję, że przekona - osoby co do tego, że to rozwiązanie jest ze wszech miar uzasadnione i słuszne. Otóż, proszę państwa, osoba, która jest spadkobiercą, tak naprawdę w dzisiejszym stanie prawnym do momentu złożenia oświadczenia, a potem w konsekwencji wydania aktu poświadczenia dziedziczenia lub prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie ma absolutnie żadnego prawa dowiedzenia się o stanie spadku. Bo dowodem, że się jest spadkobiercą, jest albo postanowienie, albo akt poświadczenia dziedziczenia, co daje prawo do analizowania czy badania majątku spadkowego. A więc generalnie, mówiąc wprost, z ostrożności, mówiąc kolokwialnie, prawnej, każdy powinien składać w terminie przewidzianym przez ustawę, czyli sześciu miesięcy, dla zabezpieczenia swoich interesów - i tak w praktyce jest - stosowne oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To jest ten argument prawny, o którym chciałem wspomnieć. Drugi argument prawny. Proszę państwa, nie znajduję żadnych racji, jeśli chodzi o art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, żeby w kręgu osób uprzywilejowanych znalazły się osoby prawne. No z jakiejże racji? Nie ma żadnych racji. Osoby prawne, chociażby spółka akcyjna czy spółka z o.o., czy inne osoby prawne, mają na ogół potężne oprzyrządowanie prawne, które pozwala im mieć pełną wiedzę co do tego, jakie są skutki braku stosownego oświadczenia w terminie przewidzianym przez ustawodawcę. A jednak ustawodawca takie uprzywilejowanie dla osób prawnych wprowadził, co powoduje nierówność podmiotów wobec prawa. Osoba fizyczna, która nie jest chociażby osobą ubezwłasnowolnioną, niemającą zdolności do czynności prawnych, czy co do której nie ma podstawy do całkowitego ubezwłasnowolnienia, jest w gorszej sytuacji niż osoba prawna. Pytanie: Dlaczego? Ja na to odpowiedzi nie znajduję - racjonalnej, prawnej odpowiedzi w tej materii. Ale, proszę państwa, to nie wszystko, jeżeli chodzi o argumenty prawne. Proszę sobie wyobrazić, że takie generalne nabycie, oprócz nabycia na skutek zdarzenia, jakim jest śmierć, jest też dokonywane między żyjącymi. Dotyczy to nabycia przedsiębiorstwa w znaczeniu art. 55 Kodeksu cywilnego lub gospodarstwa rolnego. Proszę zauważyć, że tu ustawodawca już jest bardziej ostrożny i chroni interesy nabywcy. Powołam się na art. 55 4 . On stanowi, że nabycie przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego - podkreślam, przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego, czyli całości, konglomeratu praw i obowiązków, to jest nabycie między żyjącymi, ale, mówię, generalne nabycie - powoduje, że nabywca jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa, chyba że w chwili nabycia nie wiedział o tych zobowiązaniach i mimo zachowania należytej staranności nie mógł się o nich dowiedzieć. Ale odpowiedzialność nabywcy, proszę państwa, ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa. Czyli tu jest nabycie z dobrodziejstwem inwentarza. Za nic ponad to nabywca gospodarstwa lub nabywca przedsiębiorstwa nie odpowiada. Odpowiada do wartości nabytego przedsiębiorstwa lub do wartości nabytego gospodarstwa. Tu ustawodawca jest ostrożny i sam chroni interesy nabywcy. W związku z tym pytam: Dlaczego być tak nie powinno w przypadku chociażby, jak podkreślam, spadkobierców? Proszę państwa, wierzę w to, że Wysoka Izba zrozumie argumenty i interes osób, które my chcemy chronić, absolutnie w żaden sposób nie krzywdząc wierzycieli, podkreślam, w żaden sposób. Nie można ekonomicznej odpowiedzialności za pewien stan rzeczy przenosić na spadkobiercę, a ta odpowiedzialność wynikałaby z niewiedzy lub z bezczynności, podkreślam, w przypadku zdarzeń niezwykle traumatycznych dla tychże nabywców. Wierzę w to, szanowni państwo, że te argumenty znajdą uzasadnienie czy racje u osób na tej sali się znajdujących, również znajdujących się poza tą salą, które ten projekt, jeżeli mają jakieś zastrzeżenia, przynajmniej skierują do dalszych prac, nie złożą wniosku o jego odrzucenie. Chciałbym zwrócić uwagę jeszcze na jedną rzecz. W opinii Sądu Najwyższego pojawiły się takie oto argumenty, że ta propozycja nadmiernie chroniłaby spadkobierców, a ograniczałaby możliwości dochodzenia roszczeń przez wierzycieli spadku. Otóż to jest absolutnie nieprawda. Jest to nieprawda, dlatego że stan prawny, podkreślam, i odpowiedzialność spadkodawcy byłyby takie jak spadkobierców. To dlaczego spadkobierców ponad to obciążać? Czy to będzie odpowiedzialność osobista spadkodawcy, czy odpowiedzialność rzeczowa, nie zmienia to postaci rzeczy. Nic więcej nie uzyskałby wierzyciel od potencjalnego dłużnika, czyli w tym wypadku spadkodawcy. Chyba że oczywiście spadkodawca, żyjąc, nabywałby kolejne składniki majątkowe. Ale umarł, więc odpowiedzialności przenosić na spadkobiercę nie powinniśmy. To jest, wydaje mi się, ponad wszelką wątpliwość. I drugi argument, który wydaje mi się też argumentem chybionym, a który odwołuje się do przepisów chociażby kodeksu rodzinnego, chociaż też wprost tego Sąd Najwyższy nie podnosi. To dotyczy chociażby alimentacji, czy w formie świadczonej osobiście, czy w innej formie. Mówi on, że tak naprawdę te składniki majątkowe czy te zobowiązania dotyczą korzyści, jakie odnoszą osoby najbliższe. Słusznie, ma sąd rację. Ale czy z tego powodu, że ktoś, ojciec alimentuje dziecko czy świadczy na rzecz swojego dziecka, nawet pełnoletniego, mamy tę osobę, na rzecz której ojciec czy też matka świadczy, zmusić do ponoszenia odpowiedzialności za długi, które zostały w tej materii zaciągnięte? Wydaje się to kompletnie nieuzasadnione. Nie ma przesłanek, aby uchylać regulacje przewidziane w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, zgodnie z którym te obowiązki, szczególnie wobec małoletnich, leżą po stronie przedstawicieli ustawowych - to jest obowiązek, który muszą realizować - i przenosić potem ten obowiązek alimentacyjny na odpowiedzialność spadkobierców. Doszlibyśmy do kuriozalnych sytuacji, o których tu Sąd Najwyższy nie chce wspominać, że obowiązek alimentacyjny miałby wymiar pozorny. Ja osobiście w praktyce z takim rzeczami też się spotykałem. Tu nie powinniśmy nadrzędności regulacji kodeksowocywilnych, czyli spadkobrania, przedkładać nad regulacje Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Myślę, szanowni państwo, że te argumenty w dużej części państwa przekonały. Jeszcze ostatnia rzecz. Otóż pojawiał się i pewnie się pojawi argument dotyczący nieznajomości prawa. Chcę zwrócić uwagę na to, że jeśli chodzi o nieznajomość prawa - jest to norma ogólnie, powszechnie obowiązująca, wywodzona z przepisów różnego rodzaju, w tym podstawowych przepisów - dzisiaj jest to kwestionowane przez wielu specjalistów z zakresu prawa, dlatego że uważają, że nadregulacja jest tak ogromna czy regulacja jest tak duża, że nawet jeżeli doszło do ogłoszenia aktu prawnego, bo to jest warunkiem koniecznym ponoszenia odpowiedzialności za nieznajomość prawa, osoby nie mają możliwości zapoznania się z całą gamą przepisów prawnych, które w naszym kraju obowiązują. Nie ma takiej możliwości. Jeżeli kiedyś te regulacje były bardzo zawężone, małe, ograniczone i była powszechna wiedza społeczna, w powszechnym odczuciu ta wiedza była, to dzisiaj trzeba sobie jasno powiedzieć, że ta regulacja niestety powinna być przełamana i w niektórych przypadkach ustawodawca to przełamuje, chroniąc potencjalnego odpowiedzialnego za dane zdarzenia prawne. Tak często się robi, i to w przepisach kodeksu postępowania, ale też w przepisach prawa materialnego, czego przykładem był art. 55 4 Kodeksu cywilnego. Proszę państwa, Wysoka Izbo, wierzę, że propozycja Solidarnej Polski dotycząca ograniczenia odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe i przyjęcia zasady, że wszyscy ponoszą odpowiedzialność do wartości nabytego spadku, znajdzie aprobatę, uznanie Wysokiej Izby. Podkreślam, że konsekwencją tego stanu rzeczy jest oczywiście uchylenie art. 1016, bo to jest naturalne, ten artykuł staje się po prostu całkowicie bezprzedmiotowy. Jestem, Wysoka Izbo, otwarty na debatę, na dyskusję. Wierzę, że ten projekt, po argumentacji, którą przedstawiłem, zostanie skierowany do dalszych prac, a nie odrzucony w pierwszym czytaniu, że taki wniosek się nie pojawi. Bo musimy zastanowić się, czyich interesów chcemy bronić - czy gigantycznych instytucji finansowych, czy też tych osób, które z uwagi na niewiedzę, nieznajomość prawa albo traumę w terminie określonym przez ustawodawcę, a więc sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedziały się o tytule swego powołania, czyli dowiedziały się w zasadzie tak naprawdę o śmierci swojego spadkodawcy, nie były w stanie, nie były na tyle zapobiegliwe, żeby złożyć stosowne oświadczenie, żeby się zabezpieczyć na wypadek ewentualnych, podkreślam, długów spadkowych, a tak to w dzisiejszym stanie prawnym wygląda. Powinny one dla czystości, dla bezpieczeństwa swojego majątku złożyć te oświadczenia, bo nie mają wiedzy o majątku spadkodawcy, jego zobowiązaniach, a też prawnie tej wiedzy przed złożeniem stosownego oświadczenia domagać się po prostu nie mogą, bo nie mogą wykazać tytułu swojego powołania, gdyż muszą złożyć akt poświadczenia dziedziczenia lub uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Dlatego nawołuję wszystkich państwa do tego, abyście ten projekt popierali, a jeżeli są wątpliwości, skierowali go do dalszych prac w komisjach. Jestem otwarty i jeśli są jakiekolwiek wątpliwości, chętnie na te wątpliwości odpowiem, chętnie je wyjaśnię. Dziękuję uprzejmie. (Oklaski)