Mówca: Sprawozdawca Iwona Śledzińska-Katarasińska
Data: 2014-06-05 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! Codziennie wchodząc do Sejmu, wychodząc z Sejmu, przechodząc obok Sejmu, nie tylko my, ale także ci, którzy tutaj przyjeżdżają, zwiedzają, krążą, widzą Pomnik Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Ten pomnik jest sygnowany kotwicą, która dla nas wszystkich, a przynajmniej dla pokolenia co najmniej średniego, jest znakiem czytelnym, cenionym, szanowanym. To jest Znak Polski Walczącej. Tak przyjęli historycy, tak przyjęło się w literaturze, tak przyjęło się w potocznym traktowaniu tego znaku, więc trudno się dziwić, że jeśli chodzi o ten znak, nie tylko symbol, ale symbol tak ważny dla historii Polski, w środowiskach przede wszystkim jeszcze żyjących kombatantów domagano się nie tylko pewnej ochrony i szacunku wypływającego z dobrego obyczaju, lecz także ochrony i szacunku zagwarantowanego wobec następnych pokoleń. Dlatego Związek Powstańców Warszawskich wystąpił z inicjatywą ustawowego uregulowania ochrony tego znaku. Mniej więcej rok temu rozpoczęliśmy prace nad stosowną ustawą. Mogę jeszcze tylko powiedzieć, choć rozumiem, że nie jest to gremium, któremu trzeba by takie oczywistości tłumaczyć, ale jednak pokuszę się, żeby przypomnieć, że ten znak powstał w roku 1942 w kołach konspiracyjnych Komisji Propagandy Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej, że kotwica była malowana w ramach tzw. małego sabotażu w czasie okupacji niemieckiej przez członków AK, głównie przez członków konspiracyjnej organizacji młodzieżowej Wawer, że ten znak był malowany, o czym wiemy choćby z filmów, jeśli ktoś nie pamięta, o co nie tak trudno, przez członków konspiracyjnej organizacji na murach okupowanej stolicy i innych miast Generalnej Guberni, tablicach ogłoszeniowych, przystankach tramwajowych, wszędzie tam, gdzie Polacy chcieli powiedzieć, że walczą. Najbardziej spektakularnym gestem było umieszczenie kotwicy na pomniku Lotnika usytuowanym przy pl. Unii Lubelskiej, niedaleko głównej siedziby gestapo w Warszawie. Dokonał tego Jan Bytnar pseudonim Rudy. To też wszyscy wiemy i pamiętamy o tym. Ten znak nie pojawił się znikąd. Był konspiracyjny konkurs. Kto zna historię Polski i Polaków oraz charakter Polaków, to nie dziwi się, że można było zorganizować konspiracyjny konkurs. Zorganizowało go Biuro Informacji i Propagandy Komisji Propagandy Warszawskiego Okręgu AK. Nie do końca wiemy - to też jest dziś pewien kłopot - kto był tak naprawdę autorem. Ta kotwica najprawdopodobniej jest autorstwa instruktorki harcerskiej pani Anny Smoleńskiej, która zginęła 19 marca 1943 r., pseudonim Hania, studentki historii sztuki na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Ta kotwica jest znakiem bardzo czytelnym. To nie jest jakiś wydumany symbol. Litera ˝P˝ to jest Polska, a ramiona w kształcie ˝W˝ - walka. Kotwica to jest symbol nadziei na odzyskanie wolności. Jaką rolę spełniła, to wiemy do dziś, zwłaszcza że jakoś do dziś przy bardzo różnych okazjach wszyscy bardzo chętnie odwołują się do tego znaku. A jeśli tak, jeśli to jest tak bardzo ważny symbol, to chyba rzeczywiście należy mu się ochrona. Losy tego poselskiego projektu były różne i trudne. Powstał taki projekt, który zresztą zawiera się w pierwotnym tytule ustawy, bo ten pierwotny tytuł - muszę to sobie znaleźć, bo aż zapomniałam - brzmi: projekt ustawy o zmianie ustawy o Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. W tym rozwiązaniu oczywiście chodziło o ochronę znaku, ale odwoływano się do pewnych struktur, nakładano pewne obowiązki, które to, jakkolwiek to powiedzieć, budziły wątpliwości. Stąd tak długo trwały te prace. Także stąd, że początkowo - ja przypominam sobie posiedzenie Komisji Kultury i Środków Przekazu, którą tu dzisiaj reprezentuję - dyskusje, które trochę mnie dziwiły, bo dla mnie ochrona tej kotwicy to była taka oczywista oczywistość, a tu się okazało, że to budzi jakieś wątpliwości. Ale jeżeli są wątpliwości, to trzeba się nad tym spróbować pochylić. Rzeczywiście pierwotne rozwiązanie u jednych budziło wątpliwości konstytucyjne, u drugich wątpliwości praktyczne, zaczęto się zastanawiać, czyj niby jest ten znak, jaka to ma być ochrona i na czym to ma polegać. Jednym słowem, trochę się ta praca zatrzymała. Próbowaliśmy - mówię to już w imieniu podkomisji, w której wówczas nie pracowałam - prosić o pomoc Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, ale nie było dobrego pomysłu. Wszyscy byli za, ja nie mam wrażenia, by jakiekolwiek środowisko polityczne reprezentowane w parlamencie było przeciwko ochronie, tylko nikt nie umiał znaleźć dobrego pomysłu. W sumie po paru miesiącach takiego przestoju podkomisja przystąpiła do prac i wtedy pojawiała się koncepcja, żeby usunąć z pierwotnego projektu te wszystkie elementy, które z jednej, z drugiej czy z trzeciej strony, właściwie z każdej strony mogą budzić jakieś wątpliwości. Pierwsza sprawa była taka. Otóż, wiemy o tym dobrze, że samo środowisko kombatanckie nie jest jakimś monolitem, więc tam zaczęły się dyskusje o tym, a czyje to ma być, a jak to ma być, a kto właściwie będzie mógł występować o tę ochronę i na jakich zasadach. Druga sprawa była taka, że Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa zostaje dodany nowy obowiązek, ona ma za tę ochronę odpowiadać, i jakimś dodatkowym obowiązkiem obarczono także Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Samo w sobie jest to dość oczywiste, bo to są dwie instytucje, które by mogły o tę ochronę zabiegać, ale całą konstrukcję prawną próbowano wyprowadzić z prawa autorskiego, tymczasem - tak jak mówię - nawet nie wiadomo, kto jest fizycznie autorem, a na podstawie tego, co znamy z przekazów historycznych, można powiedzieć, że autora właściwie nie ma, bo nie można powiedzieć, że to tylko, nie wiem, Armia Krajowa w Warszawie czy Armia Krajowa, którą ja znam z doświadczeń rodzinnych, z okręgu radomszczańskiego. To co? Czy ona już nie miałaby prawa, czy tamci nie mieliby prawa? Nie wiadomo, jak to ustalić. Podkomisja po wczytaniu się we wszelkie tego typu ustawy, które chronią naszą narodową spuściznę, spuściznę Rzeczypospolitej Polskiej, ostatecznie zaproponowała zupełnie nową formułę. Zaproponowała, po pierwsze, żeby już nie mieszać z tą radą, bo to było takie trochę przyklejenie, może po to, żeby było łatwiej, i po prostu uznała, że nie ma powodu, by Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w roku 2014 w przeddzień okrągłej rocznicy powstania warszawskiego nie uchwalił ustawy o ochronie Znaku Polski Walczącej. Tak jak mówię, my wszyscy Polacy, od małego dziecka do osoby bardzo wiekowej, ten znak znamy. Dlatego pierwsza zmiana, którą zaproponowała podkomisja, to było to, żeby to była odrębna ustawa. Ta kotwica i ci, którzy - można powiedzieć - pod jej skrzydłami, choć kotwica chyba nie ma skrzydeł, tylko ramiona, walczyli, ginęli, warci są tego, żeby mieć własną ustawę. Druga kwestia, którą zaproponowała podkomisja, to było stworzenie bardzo wyraźnej definicji. Ażeby uniknąć jakichś sporów o to, że to nasze, to nie wasze, że ci chcą, a ci nie chcą, w tej definicji mowa jest o tym - i tak brzmi art. 1 ust. 1 - że Znak Polski Walczącej, będący symbolem walki polskiego narodu z niemieckim agresorem i okupantem podczas II wojny światowej, stanowi dobro ogólnonarodowe i podlega ochronie należnej historycznej spuściźnie Rzeczypospolitej Polskiej. Czyli z tej inicjatywy z mrocznych czasów okupacji niejako wyprowadzamy to, że jeżeli już, to jest to nasze wspólne, wszystkich, po prostu dobro ogólnonarodowe. Dalej, w ust. 2, jest opis tego znaku, aby nie było pokusy dokonywania jakiejś metamorfozy, przerabiania, wykorzystywania, Bóg wie czego. Trzecia propozycja jest taka, aby po art. 1 dodać dwa artykuły, art. 2 i art. 3, zwłaszcza art. 2 jest ważny, jak myślę. Oddając znak wszystkim Polakom, wszystkim, w jakimś sensie wszystkich chcemy uczynić odpowiedzialnymi za tę ochronę i stąd brzmienie tego zapisu: otaczanie Znaku Polski Walczącej czcią i szacunkiem jest prawem i obowiązkiem każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej. To jest taka konstrukcja, która jest stosowana w ustawodawstwie w odniesieniu do najważniejszych symboli Polski. Co to za ochrona, jeżeli nie podlega żadnym rygorom? To może było najtrudniejsze, bo właściwie też nie było wiadomo, jakie i jakiego typu mogą to być rygory, ale znów odwołaliśmy się, podkomisja się odwołała, do doktryny istniejącej w prawie, która nie budzi żadnych sporów, jest znana w prawie karnym. Kto publicznie znieważa Znak Polski Walczącej, podlega karze grzywny. Kategoria publicznego znieważenia jest znana, opisana, stosowana przez polskie sądy. Naprawdę nie powinno to budzić żadnych wątpliwości. Oczywiście drugi ustęp tego artykułu to przywołanie stosownej regulacji prawnej. Tę propozycję Komisja Kultury i Środków Przekazu przyjęła tym razem bez niepotrzebnych sporów. Z takiej uczciwości sprawozdawcy powiem, że nie wszyscy posłowie głosowali za, ale przynajmniej nikt nie był przeciw, o ile dobrze pamiętam, chyba część posłów wstrzymała się. Wnoszę do Wysokiej Izby o to, by ustawa stała się faktem przed 1 sierpnia 2014 r. Jak tu kiedyś przy zupełnie innej okazji mówiłam, mam poczucie, że jesteśmy winni to tym, którzy walczyli z niemieckim agresorem i okupantem, im, ich rodzinom, jeśli oni już nie żyją, ale zwłaszcza im, bo nie będą z nami jeszcze zbyt długo. Dziękuję za uwagę. (Oklaski) (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Jerzy Wenderlich)