Mówca: Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji Jan Dworak
Data: 2016-05-19 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! W Europie istnieją różne systemy finansowania mediów publicznych w zależności od rozwiązań przyjętych przez poszczególne państwa. Według danych Europejskiej Unii Nadawców obejmujących kraje Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz wybrane państwa spoza UE najbardziej popularnymi formami są opłata powszechna, czyli opłata abonamentowa, która funkcjonuje w 22 państwach europejskich, a także finansowanie z budżetu państwa obowiązujące w 15 krajach. Abonament, będący rodzajem powszechnej opłaty skutecznie egzekwowanej i przeznaczonej na realizację zadań mediów publicznych, wydaje się najbardziej dojrzałym sposobem finansowania nadawców publicznych. Można w uproszczeniu powiedzieć, że obowiązuje on, z kilkoma wyjątkami, przede wszystkim w krajach zachodniej Europy o stabilnej demokracji, takich jak Anglia, Francja, Niemcy, kraje skandynawskie, a także południowi sąsiedzi Polski, Czechy i Słowacja, które to kraje stosunkowo niedawno zdecydowały się na takie finansowanie - przez powszechną opłatę audiowizualną czy abonamentową. Zalety takiej opłaty to przewidywalność, niezależność od rządów i tworzenie formy więzi między mediami a ich odbiorcami. Forma finansowania oparta o budżet państwa obecna jest głównie na wschodzie kontynentu. Stosują ją państwa bałtyckie, Białoruś, Ukraina, ale także Belgia, Holandia i Hiszpania. Jest domeną państw o młodej demokracji lub małej populacji. Ta forma zasilania mediów publicznych nie wydaje się zapewniać stabilnego ich funkcjonowania. Jak pokazuje przykład Hiszpanii, w której obecnie media publiczne finansowane są głównie z budżetu państwa, każdy kryzys gospodarki kraju ma negatywny wpływ także na sytuację finansową mediów publicznych. Skrajnym przykładem jest tutaj Grecja, w której dramatyczna sytuacja gospodarcza i poszukiwanie oszczędności spowodowały w 2013 r. likwidację mediów publicznych. Co prawda pod wpływem protestów utworzono je ponownie, ale w znacznie ograniczonej formie i ciągle borykające się z trudnościami finansowymi. (Poseł Iwona Śledzińska-Katarasińska: A teraz?) To wskazuje również na drugą obok braku stabilności słabość finansowania budżetowego, czyli dużą podatność mediów na wpływy władzy wykonawczej. Przewidywane w projektowanej nowelizacji finansowanie nadawców publicznych kwotą będącą równowartością 0,3% wydatków budżetu państwa, art. 32e ust. 1, co zdaniem autorów przedstawionym w uzasadnieniu stanowiłoby w 2016 r. nieco ponad miliard złotych, nie spowoduje... Ja pamiętam, co pani posłanka mówiła w wystąpieniu, że tam może być więcej... (Poseł Iwona Śledzińska-Katarasińska: Tak, jest więcej.) ...ale na tym przykładzie, który jest w uzasadnieniu, się oprę. Taki poziom finansowania nie spowoduje dekomercjalizacji programu Telewizji Polskiej, a tym bardziej nie stanie się koniecznym impulsem rozwojowym dla wszystkich mediów publicznych, w ostatnich latach bowiem krajowa rada przekazywała mediom publicznym kwotę niewiele niższą, 750 mln zł - chociaż w roku 2016 będzie to już znacząco mniej, to jest kolejny dzwonek alarmowy, bo prognoza mówi o 661 mln zł - i te 750 mln zł zaspokajało minimalne potrzeby radiofonii publicznej, lecz już nie telewizji publicznej. W dokumencie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji ˝Nowy model funkcjonowania mediów publicznych w Polsce˝ wskazano, że po zsumowaniu zapotrzebowania telewizji, Polskiego Radia i rozgłośni regionalnych Polskiego Radia, uwzględniającego optymalny sposób realizacji zadań ustawowych nadawców publicznych na podstawie aktualnego stanu prawnego, suma ta powinna wynieść docelowo 2680 mln zł. Przy oszacowaniu potrzeb nadawcy uwzględnili sygnalizowaną przez krajową radę konieczność ograniczenia w ciągu 3 lat przychodów z działalności komercyjnej, głównie reklamowej, do co najmniej 1/3 obecnego czasu emisji reklam. Ponadto, jak wspomniano w uzasadnieniu projektowanej nowelizacji ustawy, proponowany system finansowania nadawców publicznych z budżetu państwa jest inny niż system finansowania obowiązujący w momencie wstąpienia Polski do Unii Europejskiej, w związku z tym najprawdopodobniej będzie wymagał on notyfikacji w Komisji Europejskiej. Zdaniem krajowej rady okres kilku miesięcy - projektowana ustawa miałaby wejść w życie 1 stycznia następnego roku - to zbyt krótki czas na negocjacje z Komisją Europejską. W art. 16a ust. 8 projektowanej nowelizacji ustawy wprowadzono w Telewizji Polskiej ograniczenie przekazów reklamowych, z wyjątkiem autopromocji na jednej z anten ogólnopolskich, eliminując reklamy - o tym mówiła pani posłanka sprawozdawca - podczas trzech godzin emisji w paśmie między godz. 10 a 16 i podczas trzech godzin emisji w paśmie czasowym między godz. 16 a 22. Zdaniem krajowej rady wprowadzenie ograniczeń reklamowych w powiązaniu ze stabilnym i na odpowiednim poziomie finansowaniem mediów publicznych jest słusznym postulatem. Zaprojektowane rozwiązanie wprowadzające ograniczenia reklamowe w Telewizji Polskiej na jednej z anten ogólnopolskich w określonych porach dnia nie wydaje się jednak najlepszym pomysłem. We wspomnianym wcześniej dokumencie, tym ˝Nowym modelu funkcjonowania mediów publicznych w Polsce˝, krajowa rada rozważyła wszystkie koncepcje stopniowego ograniczania reklamy w Telewizji Polskiej: w poszczególnych programach, w poszczególnych miesiącach roku, dniach tygodnia lub porach dnia. W TVP1 i TVP2 większość przychodów z reklamy generowanych jest w porze największej oglądalności, to tzw. prime time. Zjawisko to ma inny charakter w programach wyspecjalizowanych. Większość przychodów na tych antenach przynoszą spoty emitowane poza porą największej oglądalności. Rozwiązanie polegające na wprowadzeniu odmiennych zasad emisji reklamy w porach roku, dniach tygodnia czy też porach dnia lub dla różnych programów - programy uniwersalne, wyspecjalizowane - wymagałoby jednak stosowania bardzo skomplikowanych zasad negocjowania kontraktów reklamowych oraz rozliczania czasu reklamowego w projektowanych ramówkach. W efekcie przeprowadzonych bardzo rzeczowych analiz okazało się, że najbardziej racjonalne byłoby po prostu równomierne ograniczenie we wszystkich programach jednocześnie. Z dzisiejszych 12 min czas reklamowy byłby skrócony w pierwszym roku do poziomu 8 min w godzinie, w drugim do 4 min, by docelowo osiągnąć poziom nawet 2,5 min, ok. 2,5 min w trzecim roku, przy zachowaniu zakazu przerywania audycji reklamami oczywiście. W przypadku Polskiego Radia przychody reklamowe już obecnie nie pokrywają 20% kosztów działalności i są w większości generowane w głównych programach: Programie 1 i Programie 3. Całkowita rezygnacja z emisji reklam w Programach 2 i 4 pozostanie bez istotnego wpływu na wysokość przychodów komercyjnych nadawcy. W odniesieniu do Jedynki i Trójki proponuje się zastosowanie tego samego rozwiązania co w przypadku Telewizji Polskiej. W poselskim projekcie nowelizacji ustawy proponowane są nowe regulacje odnoszące się do powoływania członków zarządu i rad nadzorczych w trybie konkursowym, którego szczegółowy regulamin określić miałaby krajowa rada w drodze rozporządzenia. To zmiany, które konsekwentnie udoskonalają model funkcjonujący w latach 2010-2015. Nie przewidziano jednak trybu uzupełnienia składu organów spółki w przypadku powstania wakatów, np. wskutek rezygnacji z pełnienia funkcji. Krajowa rada sformułowała tego rodzaju wnioski po doświadczeniach uzyskanych w wyniku przeprowadzenia dwóch konkursów z udziałem uczelni akademickich na podstawie zmian wprowadzonych do ustawy o radiofonii i telewizji w 2010 r. Obowiązek przeprowadzania pełnego postępowania konkursowego każdorazowo w przypadku konieczności uzupełnienia składu rady nadzorczej może prowadzić do czasowego uniemożliwienia funkcjonowania rady, bowiem zgodnie z brzmieniem projektu ustawy rada musi działać w pełnym składzie. Po przeprowadzeniu konkursu w roku 2011 krajowa rada postulowała, aby w przypadku uzupełniania składu rad w trakcie kadencji istniała możliwość zgłaszania kandydatur przez członków krajowej rady spośród osób, które uprzednio uzyskały rekomendację wyższych uczelni. W części dotyczącej zadań mediów publicznych, w szczególności w art. 1, w zakresie realizacji misji publicznej projekt jest w znacznej części ograniczony w stosunku do aktualnie obowiązującej ustawy o radiofonii i telewizji. Projektodawcy zdecydowali o usunięciu z obecnego art. 21 ust. 2 ustawy, w którym wskazane są powinności nadawcy publicznego, takich elementów, które wpływają na realizację szczególnych zadań wpływających na bogactwo i różnorodność treści, a w konsekwencji na wartość i jakość programów, np. uwzględnianie potrzeb mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługujących się językiem regionalnym, przeciwdziałanie różnego typu patologiom, kształtowanie postaw prozdrowotnych, propagowanie sportu, podejmowanie działań na rzecz edukacji, w szczególności medialnej, itd. Projektowany art. 21 ust. 1 zawiera co prawda definicję misji publicznej, ma ona jednak nadal charakter ogólny i może być różnie interpretowana zarówno przez nadawców, jak i instytucje ich oceniające. W przypadku dość ogólnego określenia w projekcie zadań mediów publicznych konieczne wydaje się sprecyzowanie misji publicznej poprzez wprowadzenie do ustawy wymogu zawierania z nadawcami tzw. karty powinności, czyli swego rodzaju kontraktu obowiązującego przez okres kadencji zarządu. Co ważne i co chciałem podkreślić, aktualnie Komisja Europejska ocenia proponowane przez Polskę zapisy ustawowe w tym zakresie i wydaje się, że na poziomie rozmów roboczych właściwie taki rodzaj porozumienia został już osiągnięty. On wymaga oczywiście jeszcze potwierdzenia przez nowy rząd i przedstawicieli nowych instytucji, w szczególności takich jak UOKiK, który prowadzi te negocjacje. Karta określałaby minimalne udziały audycji realizujących zadania misyjne w zakresie informacji, publicystyki, kultury, edukacji i sportu, w tym poziom nowych treści programowych, udział premier. Konkretyzacją karty powinności byłyby roczne plany finansowo-programowe, w tym plany inwestycyjne i technologiczne składane do krajowej rady w celu ich oceny i zatwierdzenia w drodze uchwały. W art. 3 ustawy zmieniającej projektodawca przewiduje utratę mocy obowiązującej ustawy z 21 kwietnia 2005 r. o opłatach abonamentowych. Zgodnie z art. 9 ustawy o opłatach abonamentowych Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji w wyjątkowych sytuacjach, jeżeli przemawiają za tym szczególne względy społeczne lub przypadki losowe, może umorzyć lub rozłożyć na raty zaległości w płatności opłat abonamentowych. Wniosek o umorzenie lub rozłożenie na raty podmiot zobowiązany do uiszczania opłat abonamentowych składa do Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Wydaje się, że niezasadne jest pozbawianie abonentów prawa do rozpoznania przez organ wniosku w przedmiocie umorzenia lub rozłożenia należności na raty w przypadku ustalenia przez wierzyciela istnienia zaległości lub skierowania tytułu wykonawczego na drodze postępowania egzekucyjnego. Ponadto szereg spraw z zakresu umorzenia lub rozłożenia wierzytelności na raty zostało zaskarżonych przez abonentów do sądów administracyjnych, co również wymaga rozpoznania przez sądy, a być może, jeżeli tak postanowi sąd, również ponownego rozpoznania przez organ administracji. Chodzi o to, żeby jeszcze raz przepatrzeć te wszystkie postanowienia dotyczące tzw. spraw w toku, dotyczące umorzenia i rozkładania na raty opłat abonamentowych, żeby zakończyły się one we właściwy sposób decyzją administracyjną. Na koniec chciałbym podkreślić główne cechy projektu poselskiego w ocenie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Podstawową zaletą tego projektu jest czerpanie z dobrych i złych, ale naszych, polskich, 25-letnich doświadczeń i dorobku mediów. Zmianie w tym projekcie ulegają jedynie, jak się wydaje, elementy wymagające w oczach autorów poprawy w dotychczasowym funkcjonowaniu mediów. Chciałbym powiedzieć, że od czasów średniowiecza znana jest zasada brzytwy Ockhama, żeby nie mnożyć bytów ponad potrzebę. Wydaje się, że ten właśnie projekt wyznaje tę zasadę, w przeciwieństwie do projektów poprzednich, które odrzucają, wydaje się, praktycznie cały dotychczasowy dorobek, nie analizując doświadczeń dobrych i złych. Pomijając szczegóły rozwiązań, krajowa rada z aprobatą dostrzega w projekcie tendencję uspołecznienia władz mediów przy niezmienionej procedurze wyboru, usamodzielnienie oddziałów telewizji publicznej, co umożliwi dalsze wzmocnienie mediów regionalnych zgodne z tradycją samorządności w Polsce. Słabością projektu jest natomiast budżetowy sposób finansowania mediów. Badania wskazują co prawda, że zyskuje on największą aprobatę Polaków, doświadczenia innych krajów mówią jednak, że aby media mogły dobrze pełnić swoją społeczną rolę, powinny być finansowane przez obywateli. Do tego trzeba spełnić jednak jeden warunek: program tych mediów musi być aprobowany przez społeczeństwo, różne jego środowiska i ugrupowania, musi łączyć, a nie dzielić. To wydaje się dzisiaj bardzo trudne do osiągnięcia. Panie Posłanki i Panowie Posłowie! Fundamenty mediów publicznych, czy też ramy ich funkcjonowania, buduje się tutaj, na tej sali, w sercu polskiej demokracji. Wiem, że dzisiaj została powołana podkomisja do opracowania tych trzech projektów złożonych wcześniej przez Prawo i Sprawiedliwość. Wydaje się, że sam sposób procedowania jest też sygnałem, jak będą podejmowane decyzje dotyczące tych mediów i dalej, dotyczące decyzji programowych w mediach. To tutaj zapadną konkretne decyzje, które pozwolą mieć nadzieję, że media te nie będą wywołującym konflikty i napięcia narzędziem rządzącej partii, a staną się instytucją służącą porozumieniu całego polskiego społeczeństwa. Bardzo serdecznie namawiałbym, żeby nie odrzucać żadnego projektu, skoro jest już podkomisja, która ma pracować nad ważnymi zmianami w polskich mediach, które tych zmian wymagają, ale tyleż radykalnych, co przemyślanych. Chciałbym bardzo zaapelować do Wysokiej Izby, żeby rozpatrywać w tej podkomisji wszystkie projekty, także projekt Platformy Obywatelskiej, także Obywateli Kultury i także propozycje Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Inaczej można osiągnąć skutek, większość w parlamencie rządzi, ma władzę, ale mówimy o bardzo ważnej instytucji, której funkcjonowanie powinno być wyrazem tak daleko konsensusu politycznego i społecznego, jak to możliwe. Jeśli tak nie będzie, to obawiam się, że nawet te zmiany będą miały krótkie życie. Bardzo dziękuję.