Mówca: Katarzyna Kretkowska
Data: 2021-09-30 (Sejm RP, kadencja 9)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Powstanie wielkopolskie było jednym z zaledwie pięciu zwycięskich polskich powstań. Jego efektem było przyłączenie zachodnich terenów Polski pozostających od 123 lat w zaborze pruskim do odrodzonej Rzeczypospolitej. Oprócz tej ogromnej zdobyczy terytorialnej powstanie przyniosło też największe w 1000-letniej historii oręża polskiego łupy wojenne. Jak to się stało, że powstanie zakończyło się sukcesem? Co wyróżnia je spośród wszystkich innych polskich powstań? Powstanie trwało krótko, zaledwie 52 dni. Zginęło w nim 2289 powstańców, ponad 6 tys. odniosło rany. Powstańcy opanowali całą prowincję poznańską, z wyjątkiem jej krańców północnych po Bydgoszcz i Piłę oraz południowo-wschodnich po Leszno i Rawicz. Już 16 lutego 1919 r. nastąpiło formalne zakończenie walk na mocy pokoju w Trewirze. Powstańcy wielkopolscy odnieśli dyplomatyczne zwycięstwo, uwieńczone podpisanym 28 czerwca 1919 r. traktatem wersalskim, w wyniku którego do Polski powróciła prawie cała Wielkopolska. Fakt, że powstanie trwało krótko, niekiedy kwitowany jest żartobliwie, iż cały wysiłek powstańców ograniczał się do zakupy peronówek, by wejść na dworzec w Poznaniu i owacyjnie powitać przybywającego tu pociągiem, mimo zakazu, Ignacego Paderewskiego. To oczywiście nieprawda. Krótki przebieg powstania wykazał jedynie jego skuteczność. Powstanie miało elementy spontanicznego zrywu, ale tak naprawdę było dobrze przemyślane, porządnie, po poznańsku przygotowane i obfitowało w genialne posunięcia taktyczne. Jego podwaliny to cały okres zaboru pruskiego i skutecznego oporu Wielkopolan przed naporem kulturkampfu, germanizacji, prób ekonomicznego podporządkowania niemieckiemu kapitałowi. Wielkopolanie wygrali tę najdłuższą wojnę nowoczesnej Europy zarówno ofiarnymi zrywami zbrojnymi, często niesłusznie zapominanymi, jak i mozolną, upartą strategią samomodernizacji i wzmacniania gospodarczego, inwestowaniem w naukę, edukację, kulturę, w podnoszenie wielkopolskiego rolnictwa według najnowocześniejszych wzorców. Działały tu specyficzne cechy Wielkopolan: realizm, racjonalizm, trzeźwe liczenie się z rzeczywistością, dobra organizacja i porządek. Wbrew stereotypom owa wielkopolska odmienność nie była wynikiem przejęcia niektórych cech pruskiego zaborcy, lecz była zrodzona wcześniej, jeszcze w średniowieczu. I to te cechy Wielkopolan powodowały, że Wielkopolska od średniowiecza przez cały okres nowożytny była najsilniej zurbanizowanym, zorganizowanym w kraju regionem, jedynym, który mimo wojen wykazywał stały wzrost gospodarczy. Ów melanż zapobiegliwości, zdrowego rozsądku i umiłowania porządku wraz z głęboko zakorzenionym patriotyzmem przełożył się na charakter i przebieg powstania wielkopolskiego oraz na jego zwycięstwo. W XIX w. ów melanż zaowocował zarówno społeczno-ekonomiczną samomodernizacją, jak i dalekowzrocznym formowaniem przyszłych oddziałów zbrojnych w postaci konspiracyjnych drużyn skautów czy oddziałów ˝Sokoła˝, które już na początku I wojny światowej przeszły z trybu pokojowego na bojowo-niepodległościowy. W czasie I wojny światowej kilkaset tysięcy Wielkopolan w wyniku poborów znalazło się w wojsku niemieckim. Walczyli na wszystkich frontach Europy, a nabyte doświadczenie wojskowe, znajomość języka niemieckiego, kontakty z żołnierzami i oficerami niemieckimi wykorzystali w czasie powstania wielkopolskiego. 15 lutego 1918 r. powołano Polską Organizację Wojskową Zaboru Pruskiego. U schyłku I wojny światowej Wielkopolanie planowo przyjmowali broń od powracających żołnierzy. Polscy żołnierze służący wcześniej w niemieckiej armii przejmowali kontrolę nad radiostacjami, łącznicami telegraficznymi, całymi koszarami i arsenałami. 25 grudnia w Buku przejęli np. cały pociąg z bronią zmierzający do Poznania. Koronkową operacją przeprowadzoną bezkrwawo był tzw. zamach na ratusz 13 listopada, gdy Polacy przerwali obrady niemieckiego Komitetu Wykonawczego Rady Żołnierzy w Poznaniu. Wkroczyli do ratusza i perswazją zastąpili czterech Niemców czterema Polakami, zyskując tym samym kontrolę nad komitetem. Płomienne przemówienie Ignacego Paderewskiego z balkonu hotelu Bazar było jedynie iskrą do lontu, który był dobrze przygotowany i gotowy do odpalenia. Powstanie obfitowało w taktyczne majstersztyki, jak zajęcie Cytadeli, największego fortu w Poznaniu obsadzonego przez 900 niemieckich żołnierzy i odbitego przez jednego polskiego telegrafistę, Stanisława Jóźwiaka, w drodze pertraktacji i negocjacji. W wyniku bitwy o Ławicę zdobyto lotnisko i stojące na nim gotowe do startu samoloty. A w wyniku walki o Halę Zeppelinów na Winiarach pozyskano 300 rozłożonych na części samolotów bojowych i balony. Ogółem zdobyto sprzęt lotniczy warty 200 mln marek niemieckich. Powstanie miało swoich bohaterów, ale także bohaterki. Obok znanych nazwisk, jak Ratajczak, Andrzejewski (Dzwonek), gen. Stanisław Taczak, Józef Dowbor-Muśnicki, mamy także nazwiska mniej pamiętanych bohaterek: Izabela Drwęska, Wanda Niegolewska, Maria Kurnatowska, Irena Buszkiewicz, Maria Kulińska. 15 sekund. Mimo iż ukazało się ponad 3 tys. publikacji dotyczących powstania wielkopolskiego, nie jest ono utrwalone w świadomości narodowej jak inne powstania i nie cieszy się takim odbiciem w naszych narodowych wyobrażeniach historycznych. Klub Lewicy rekomenduje zatem tym bardziej, by dzień 27 grudnia, jedna z najważniejszych i najbardziej chlubnych dat w dziejach polskiej wojskowości i polskiej historii, stał się narodowym dniem zwycięstwa powstania wielkopolskiego. (Oklaski)