Mówca: Stanisław Szwed
Data: 2013-11-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Pani Minister! Wysoka Izbo! Przedstawiam stanowisko Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość wobec sprawozdania z działalności Państwowej Inspekcji Pracy za rok 2012 wraz ze stanowiskiem Rady Ochrony Pracy. Sprawozdanie zostało przygotowane na podstawie blisko 90 tys. kontroli przeprowadzonych u prawie 69 tys. pracodawców i innych podmiotów zatrudniających łącznie prawie 3600 tys. osób. Efekty działania Państwowej Inspekcji Pracy szczegółowo przedstawiła pani minister Irena Hickiewicz, główny inspektor pracy. Zostały one zawarte w obszernym, bardzo dobrze przygotowanym sprawozdaniu, dlatego przypomnę tylko niektóre z nich. Działania kontrolno-nadzorcze inspektorów pracy w roku sprawozdawczym doprowadziły do likwidacji bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia ponad 66 tys. pracowników. Pracodawcy wyeliminowali różnego rodzaju nieprawidłowości z zakresu legalności zatrudnienia w odniesieniu do 110 tys. pracujących. 5800 osób będących stronami umów cywilnoprawnych oraz 3800 osób pracujących bez żadnej umowy uzyskało potwierdzenie na piśmie istnienia stosunku pracy, a 7400 pracowników różnych branż wykorzystało zaległe urlopy wypoczynkowe. Inspektorzy pracy wyegzekwowali dla ponad 138 tys. pracowników przysługujące im wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy na łączną kwotę 121 700 tys. zł. 95% zrealizowanych decyzji i 90% zrealizowanych wniosków w wystąpieniach do pracodawców świadczy o wysokim poziomie skuteczności działań kontrolno-nadzorczych Państwowej Inspekcji Pracy. Mimo że inspekcja kontroluje tylko kilkanaście procent pracodawców, to można stwierdzić, że sprawozdanie głównego inspektora pracy stanowi dokument obrazujący stan przestrzegania praw pracowniczych, warunków bhp i przyczyn wypadków przy pracy w naszym kraju. Niestety, skala nadużyć i łamania praw pracowniczych jest w dalszym ciągu bardzo duża. Trudno za wszystko obwiniać kryzys, bo w każdym przypadku chodzi o czyjąś krzywdę czy nawet utratę życia. Wielokrotnie pracodawcy, właśnie wykorzystując sytuacje kryzysowe, szczególnie wysokie bezrobocie, oszukują pracowników czy wręcz zmuszają do łamania prawa bądź nieprzestrzegania przepisów bhp. Również pracownicy, bojąc się utraty miejsca pracy, nie współpracują z inspektorami pracy. Można sobie wyobrazić, co by się działo, gdyby w Polsce nie było Państwowej Inspekcji Pracy, a takie opinie często się słyszy, że inspekcja przeszkadza w prowadzeniu działalności gospodarczej. Tak nie jest i dziękuję inspekcji za jej pracę, nieraz bardzo trudną, mam świadomość, że często niepopularną, bo przecież nikt nie chce być kontrolowany. W tym kontekście budzi niepokój fakt, że Państwowa Inspekcja Pracy, będąca dla wielu pracowników jedyną deską ratunku, często pozostaje sama w swoich działaniach, a Sejm, który sprawuje nad nią nadzór, niejednokrotnie podejmuje decyzje, które bardziej utrudniają, niż ułatwiają jej pracę. Podam przywołany już dzisiaj przykład ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, przyjętej przez obecną koalicję rządową PO-PSL. Wynika z niej obowiązek dostarczania przedsiębiorcy na 7 dni przed kontrolą zawiadomienia o niej, jak również informacji, czego ta kontrola ma dotyczyć. Zapis ten uważam za szkodliwy, tak naprawdę w wielu przypadkach uniemożliwiający przeprowadzenie skutecznej kontroli. Dotyczy to zwłaszcza działań inspekcji w obszarze legalności zatrudnienia, a także warunków pracy czy spraw pracowniczych, bo łatwo w tym czasie przygotować odpowiednie dokumenty, które nie mają nic wspólnego ze stanem faktycznym. Inny często wykorzystywany przez pracodawców przykład, jak można omijać prawo. Formuła, że można dopuścić do pracy i wręczyć umowę o pracę na piśmie w ciągu pierwszego dnia pracy, wyklucza bardziej skuteczną walkę z pracą na czarno. Dzisiaj mamy problem z tzw. pracą na próbę, bez żadnej umowy, ubezpieczenia, a często i zapłaty. Jeżeli przychodzi inspektor pracy, to zwykle okazuje się, że taka osoba pracuje w tzw. wiecznej pierwszej dniówce, właśnie dlatego, że Kodeks pracy dopuszcza, żeby w ciągu pierwszego dnia pracy można było potwierdzić na piśmie umowę o pracę i jej warunki. Dlatego domagamy się przyjęcia takiego rozwiązania w Kodeksie pracy, aby pracownik nie mógł być dopuszczony do pracy bez potwierdzenia na piśmie umowy o pracę i jej warunków oraz bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, tak jak nie może być dopuszczony do pracy bez badań lekarskich potwierdzających brak przeciwwskazań do wykonywania pracy na danym stanowisku. Przypomnę, że od ponad roku w Sejmie jest projekt Prawa i Sprawiedliwości dotyczący zmian w Kodeksie pracy polegających na tym, aby pracodawca był zobowiązany do podpisania umowy o pracę przed przystąpieniem pracownika do pracy, a nie, tak jak jest dzisiaj, w dniu rozpoczęcia pracy. To w znaczny sposób ułatwiłoby działania inspektorom pracy i wyeliminowałoby próbę omijania prawa przez pracodawców. Niestety, mimo skierowania projektu do prac w komisjach prace są blokowane przez posłów Platformy Obywatelskiej. Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Kolejny problem, wielokrotnie sygnalizowany, to niewypłacanie wynagrodzeń za pracę. Ze sprawozdania wynika, że 17% skontrolowanych przedsiębiorców nie wypłacało wynagrodzeń, 20% nie wypłacało wynagrodzeń w terminie, w tym są opóźnienia wielomiesięczne. Dobrze, że inspekcja ma instrument prawny w postaci nakazu odzyskiwania wynagrodzeń i skutecznie się nim posługuje. Świadczą o tym odzyskiwane przez inspektorów pracy milionowe kwoty niewypłaconych zaległości płacowych na rzecz poszkodowanych pracowników. Niestety proceder niewypłacania wynagrodzeń za pracę wzrasta i jest to absolutnie sytuacja nie do zaakceptowania, nieznana w państwach europejskich. Wzrasta skala naruszeń dotyczących zawierania umów cywilnoprawnych, w tym tzw. umów śmieciowych, w sytuacji uzasadniającej zawarcie umowy o pracę. W 2012 r. inspektorzy zakwestionowali 16% sprawdzanych umów, a rok wcześniej - 13%, w 2010 r. było to tylko 7%. Stąd też nasz projekt zmiany ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy i Kodeksu pracy, tak aby dać możliwość inspektorowi w drodze nakazu zastąpienia umowy cywilnoprawnej umową o pracę, w sytuacji gdy stwierdzi, że umowa cywilna spełnia wymogi umowy o pracę. W przypadkach spornych to na pracodawcy spoczywałby obowiązek udowodnienia przed sądem, że jest inaczej. Dzisiaj niestety to pracownik musi sam udowodnić, że ma rację. Niestety, tak jak w poprzednim przypadku, projekt jest w komisjach, ale nie proceduje się nad nim. W dalszym ciągu trudno być zadowolonym z pracy prokuratury. W 2012 r. inspektorzy skierowali do prokuratury 987 zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, rok wcześniej było 1087 zawiadomień, a w 2010 r. - 1224 zawiadomienia. Zostały wszczęte i nadal toczą się tylko 204 postępowania. W 120 przypadkach prokuratorzy odmówili wszczęcia postępowania, 294 postępowania umorzono, do sądu skierowano 177 aktów oskarżenia. Najczęstszą przyczyną umorzenia było uznanie przez prokuraturę, iż czyn sprawcy, czyli przedsiębiorcy, ma znikomą szkodliwość społeczną, a mówimy przecież o naruszaniu praw pracowniczych, w tym o niewypłacaniu wynagrodzeń. Niestety również tylko w 21 przypadkach sądy uznały winnych popełnienia przestępstwa przez pracodawców, z czego 13 osób otrzymało grzywny, 7 osób - karę w zawieszeniu, a tylko w jednym przypadku sąd orzekł karę bezwzględnego pozbawienia wolności, ponadto w 16 przypadkach sąd uznał winę, jednak warunkowo umorzył postępowanie karne. Stąd trudno się dziwić, że wielu pracodawców czuje się bezkarnie. Należy tu wspomnieć, że po zmianie przepisów Kodeksu postępowania karnego, w 2012 r. inspektorzy złożyli do prokuratury 367 wniosków o uzasadnienie postanowień prokuratury o umorzeniu lub odmowie wszczęcia postępowania. W tym zakresie czeka nas jeszcze wiele pracy, a przede wszystkim zmiana nastawienia prokuratorów i sędziów, gdyż łamanie praw pracowniczych i nieprzestrzeganie przepisów bhp to przestępstwa, który powinny być traktowane jak każde inne, bo dotykają bezpośrednio człowieka. Państwowa Inspekcja Pracy musi mieć wsparcie instytucji państwowej, takich jak prokuratura, sądy, Policja, aby mogła skutecznie działać. Dobrym rozwiązaniem, które przyjęliśmy, jest możliwość udzielania przez inspektora pracy upomnień ustnych. Po dwóch latach obowiązywania polecenia ustne sprawdziły się, ponieważ inspektor pracy, jeśli chodzi o jego działalność, może prościej funkcjonować i szybciej reagować, zwracać uwagę pracodawcy na sprawy, które powinny być uregulowane na miejscu w trakcie kontroli czy bezpośrednio po niej i nie wymagają jakichś znacznych nakładów czy dużego wysiłku. Jednocześnie niestety wzrasta liczba skarg pracowniczych do 45 tys. w 2012 r. Ważnym zadaniem Państwowej Inspekcji Pracy jest kontrola agencji pracy tymczasowej, zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym, szczególnie w sytuacji gdy coraz bardziej popularne staje się wśród pracodawców korzystanie z pracowników tymczasowych zamiast zatrudniania pracowników własnych. Niestety powoduje to wzrost liczby podmiotów, które łamią prawo. Pani Marszałek! Pani Minister! Wysoka Izbo! Sprawozdanie głównego inspektora pracy z działalności za 2012 r. jest pozytywnie oceniane przez klub Prawo i Sprawiedliwość. Tą drogą pragnę przekazać wszystkim inspektorom pracy, pracownikom Państwowej Inspekcji Pracy podziękowania za ich pracę na rzecz poprawy warunków pracy i przestrzegania praw pracowniczych. Jednocześnie chcę zaapelować o jeszcze większą skuteczność działań, szczególnie wobec tych pracodawców, którzy, wykorzystując słabszą pozycję pracowników, nagminnie łamią prawa pracownicze i za nic mają przestrzeganie warunków bhp, co niejednokrotnie kończy się tragicznie dla poszkodowanych. Państwowa Inspekcja Pracy jest bardzo ważną instytucją, która odgrywa szczególną rolę w naszym państwie i cieszy się dobrą opinią w społeczeństwie. Dlatego też ważne jest, aby Sejm, który jest organem kontrolnym i nadzorczym, dbał również o odpowiednie środki finansowe w budżecie państwa na prawidłowe funkcjonowanie Państwowej Inspekcji Pracy. W imieniu klubu Prawo i Sprawiedliwość rekomenduję przyjęcie zarówno sprawozdania głównego inspektora pracy za 2012 r., jak i stanowiska Rady Ochrony Pracy. Dziękuję bardzo. (Oklaski)