Mówca: Spraw Wewnętrznych i Administracji Mariusz Błaszczak
Data: 2017-09-28 (Sejm RP, kadencja 8)

Wysoka Izbo! Mam zaszczyt zaprezentować państwu rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o niektórych uprawnieniach pracowników urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw wewnętrznych oraz funkcjonariuszy i pracowników urzędów nadzorowanych przez tego ministra oraz niektórych innych ustaw. Ta ustawa z dniem wejścia w życie zmieni także tytuł i stanie się ustawą o szczególnych formach sprawowania nadzoru przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Wysoki Sejmie! Nowy tytuł ustawy w pełni odzwierciedla intencje, które przyświecały nam w pracach nad tym projektem. Służby muszą działać w sposób przejrzysty, a minister musi mieć nad nimi realny, a nie teoretyczny nadzór. To jest niezwykle ważne, to jest właśnie istota tej propozycji, którą składam Wysokiej Izbie. Projektowana ustawa przede wszystkim urealni standard cywilnego nadzoru nad umundurowanymi służbami porządku publicznego. W dotychczasowym stanie prawnym minister spraw wewnętrznych i administracji pomimo formalnego zwierzchnictwa nad Policją, Strażą Graniczą, Biurem Ochrony Rządu czy Państwową Strażą Pożarną ma bowiem w praktyce znacząco ograniczone możliwości w pełni autonomicznego i bezpośredniego badania sygnałów o negatywnych zjawiskach w tych służbach lub o niepożądanych zachowaniach ich funkcjonariuszy. Obowiązujące ustawy pragmatyczne regulujące działalność służb nadzorowanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych jedynie w wybranych obszarach ich funkcjonowania definiują zakres oraz formy nadzoru sprawowanego przez ministra. Przepisy te nie tworzą całokształtu zadań ani obowiązków nadzorczych, jakie minister spraw wewnętrznych i administracji zobowiązany jest zapewnić z racji kompetencji i powierzonych zadań. Stąd potrzeba wypracowania rozwiązań zapewniających rzeczywiste możliwości wypełniania funkcji nadzorczych poprzez uzyskanie aktualnej i usystematyzowanej wiedzy o służbach nadzorowanych oraz kandydatach na szczególnie odpowiedzialne stanowiska, a także sprawnego systemu przepływu informacji oraz instrumentów prawnych pozwalających ministrowi na szybką i adekwatną do sytuacji reakcję na określone informacje i zdarzenia. Konieczność stworzenia mechanizmów wzmacniających dotychczasowe instrumenty nadzoru ministra spraw wewnętrznych i administracji wynika również z korzystania przez nadzorowane służby z kompetencji ustawowych, które przewidują możliwość znaczącej ingerencji w prawa i wolności obywatelskie, a także z wykonywania zadań mogących powodować zagrożenia korupcyjne. Jednym z istotniejszych obszarów objętych nadzorem ministra będzie zatem przestrzeganie standardów działania Policji, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu oraz Państwowej Straży Pożarnej w związku z koniecznością zapewnienia przestrzegania praw i wolności obywatelskich oraz przestrzegania zasad etyki zawodowej przez funkcjonariuszy tych formacji. Zaproponowane rozwiązanie likwiduje istniejące dysfunkcjonalności, wyposażając ministra właściwego do spraw wewnętrznych w instrumenty rzeczywistego oddziaływania nadzorczego, a także przeciwdziałania powstawaniu nieprawidłowości w obszarach, które nie były dotychczas poddawane tego rodzaju działaniom, w tym m.in. w zakresie realizacji czynności operacyjno-rozpoznawczych, czynności wyjaśniających i postępowań dyscyplinarnych, czy też rozpoznawania i wykrywania ściganych z oskarżenia publicznego przestępstw oraz przestępstw skarbowych popełnianych przez funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej i Biura Ochrony Rządu oraz strażaków Państwowej Straży Pożarnej, a także zapobiegania takim przestępstwom. To jest niezwykle ważne, chodzi o zakreślenie tych kompetencji wyłącznie w odniesieniu do funkcjonariuszy i pracowników podległych służb, żeby nie było nieporozumień, bo już słyszałem inne wypowiedzi niektórych z państwa. To jest zawężenie tych działań wyłącznie do funkcjonariuszy służb. Podkreślam to jeszcze raz bardzo stanowczo. Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Przewidziane w projektowanych przepisach działania nadzorcze realizowane będą za pośrednictwem nowego organu nadzoru, bezpośrednio podległego ministrowi spraw wewnętrznych i administracji, a więc inspektora nadzoru wewnętrznego, który swoje zadania wykonywał będzie przy pomocy Biura Nadzoru Wewnętrznego, będącego komórką organizacyjną wyodrębnioną w tym celu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Biuro Nadzoru Wewnętrznego nie będzie zatem stanowić nowej służby. To też bardzo ważne. Do głównych zadań inspektora nadzoru wewnętrznego będzie należało: wspieranie ministra w czynnościach związanych z egzekwowaniem działania zgodnego z przepisami prawa oraz z zasadami etyki, weryfikowanie kandydatów na określone stanowiska służbowe, przewidzianych do mianowania na wyższe stopnie, w związku z planowanym oddelegowaniem do pełnienia służby lub wykonywaniem zadań poza granicami kraju na okres przekraczający 14 dni, do wyróżnienia na wniosek ministra - na wniosek ministra, to podkreślam - orderami i odznaczeniami, ujawnianie i analizowanie nieprawidłowości zaistniałych w związku z prowadzonymi czynnościami wyjaśniającymi i postępowaniami dyscyplinarnymi, analizowanie informacji dotyczących naruszenia prawa przez podmioty nadzorowane, analizowanie i ocenianie czynności operacyjno-rozpoznawczych prowadzonych w Policji i Straży Granicznej oraz ujawnianie nieprawidłowości w tym obszarze w zakresie, w jakim nie narusza to kompetencji prokuratury i sądu, rozpoznawanie i wykrywanie popełnianych przez funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu oraz strażaków Państwowej Straży Pożarnej, a także pracowników zatrudnionych w tych służbach ściganych z oskarżenia publicznego przestępstw oraz przestępstw skarbowych, co wymaga przyznania uprawnień do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych, a także zapobieganie takim przestępstwom, ocenianie realizacji obowiązku składania oświadczeń o stanie majątkowym przez funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu i strażaków Państwowej Straży Pożarnej oraz pracowników zatrudnionych w tych służbach, a także ich analizy przez właściwych przełożonych w zakresie, w jakim nie narusza to kompetencji Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Specyfika zadań inspektora nadzoru wewnętrznego determinuje oddzielenie tej funkcji od organu, któremu podlega, a więc ministra spraw wewnętrznych i administracji. Jednocześnie w celu zapewnienia skuteczności sprawowania nadzoru przez ministra, a także umożliwienia mu natychmiastowego podejmowania niezbędnych działań inspektor nadzoru wewnętrznego będzie obowiązany niezwłocznie przedstawiać informacje i materiały uzyskane w wyniku realizacji zadań, mogące mieć istotne znaczenie dla nadzoru sprawowanego przez ministra. Z kolei minister będzie mógł zapoznawać się z informacjami o wynikach czynności operacyjno-rozpoznawczych, a także innych czynności wykonywanych przez inspektora nadzoru wewnętrznego oraz w każdym czasie żądać od niego informacji i materiałów z realizacji zadań wykonywanych przez biuro. Chciałbym także podkreślić, że funkcjonowanie Biura Nadzoru Wewnętrznego w sferze czynności operacyjno-rozpoznawczych podlegać będzie identycznym wymogom formalnym i mechanizmom kontrolnym, jak w przypadku służb posiadających takie uprawnienia, z uwzględnieniem kontroli sądowej. Rozwiązanie to spełnia zatem polski standard konstytucyjny wymagający zapewnienia niezależnym organom instrumentów kontrolnych i nadzorczych. Podstawowym obszarem, w którym wykonywane będą czynności operacyjno-rozpoznawcze, będą przestępstwa popełniane przez funkcjonariuszy służb nadzorowanych przez ministra spraw wewnętrznych, które w istotny sposób podważają zaufanie społeczne do instytucji państwa. Kontrolę operacyjną dopuszczono także w innych przypadkach, np. podejrzenia udziału funkcjonariuszy w zorganizowanej grupie przestępczej. Celem tych działań będzie natomiast wykrywanie przestępstw popełnianych przez funkcjonariuszy oraz pracowników służb podległych ministrowi spraw wewnętrznych i administracji i zapobieganie takim przstępstwom. Panie i panowie posłowie, w skład Biura Nadzoru Wewnętrznego oprócz inspektora nadzoru wewnętrznego i jego zastępcy wejdą oddelegowani do wykonywania zadań funkcjonariusze Policji i Straży Granicznej, to jest 35 inspektorów biura, a wspomagać ich będą oddelegowani funkcjonariusze Biura Ochrony Rządu i strażacy Państwowej Straży Pożarnej, to jest 5 ekspertów biura, oraz zatrudnieni pracownicy, 8 zatrudnionych pracowników. Istota projektowanego rozwiązania opiera się na wiedzy posiadanej przez oddelegowanych funkcjonariuszy Policji, Straży Granicznej i Biura Ochrony Rządu oraz strażaków Państwowej Straży Pożarnej w zakresie wewnętrznego funkcjonowania macierzystej służby, co w założeniach ułatwić ma osiąganie celów stawianych przed inspektorem nadzoru wewnętrznego. Mając na uwadze konieczność zapewnienia odpowiedniego poziomu przygotowania i standardów personalnych, przed kandydatami na stanowiska inspektora nadzoru wewnętrznego oraz jego zastępcy postawiono wysokie kryteria formalne. Równie wysokie wymagania postawiono przed inspektorami i ekspertami Biura Nadzoru Wewnętrznego, których działania z uwagi na specyfikę zadań biura oprócz najwyższego poziomu profesjonalizmu dawać muszą również rękojmię niepodważalności i rzetelności. Inspektorzy i eksperci biura nie będą zatem mogli m.in. podejmować co do zasady dodatkowego zajęcia zarobkowego oraz być członkami partii politycznej, a przynależność do organizacji lub stowarzyszeń krajowych, zagranicznych albo międzynarodowych będzie wymagać pisemnej zgody inspektora nadzoru wewnętrznego. Będą także mieli obowiązek powiadamiania inspektora nadzoru wewnętrznego o planowanym wyjeździe zagranicznym poza obszar Unii Europejskiej. Inspektorzy i eksperci biura będą również wzorem macierzystych służb składać oświadczenia o stanie majątkowym. Szanowni Państwo! Prezentowany projekt ustawy uwzględnia także potrzebę maksymalnego ograniczenia skutków finansowych funkcjonowania biura dla budżetu państwa. Celowi temu służy m.in. rezygnacja z utrzymywania rozbudowanej struktury etatowej na rzecz obsadzania stanu osobowego komórki funkcjonariuszami oddelegowanymi do wykonywania zadań w charakterze inspektorów z Policji i Straży Granicznej oraz ekspertów z Biura Ochrony Rządu i Państwowej Straży Pożarnej. Projekt ustawy przewiduje także zmiany ustaw pragmatycznych w obszarze przepisów dotyczących zasad oddelegowania policjantów, funkcjonariuszy Straży Granicznej i Biura Ochrony Rządu oraz strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zmiany te mają na celu uporządkowanie przepisów dotyczących oddelegowań oraz dokonanie ich racjonalnego ujednolicenia poprzez m.in. określenie jednolitego dla wszystkich służb kręgu podmiotów, do których może nastąpić oddelegowanie. Ponadto regulacje o zasadniczym znaczeniu z punktu widzenia praw i obowiązków funkcjonariuszy przenoszone są z aktów wykonawczych na poziom ustawowy. W ustawach pragmatycznych służb nadzorowanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych uwzględniono także obowiązek współdziałania z Biurem Nadzoru Wewnętrznego w zakresie realizacji jego zadań. Projektowane przepisy wypełniają istniejącą lukę, jaką stanowi brak komórek wykonujących analogiczne zadania w Biurze Ochrony Rządu i Państwowej Straży Pożarnej. Brak ten wynika z ograniczonych kompetencji ustawowych obu tych służb, wśród których nie przewiduje się uprawnień do podejmowania czynności operacyjno-rozpoznawczych niezbędnych w procesie ujawniania nieprawidłowości, w tym także przestępstw, które mogą występować w szeregach tych formacji. Projektowane przepisy zakładają, że dotychczasowe komórki do spraw wewnętrznych służb, a mianowicie Biuro Spraw Wewnętrznych Komendy Głównej Policji i Biuro Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej, zostaną wyodrębnione organizacyjnie ze struktur komend głównych i staną się samodzielnymi jednostkami organizacyjnymi. W przypadku Policji wyodrębniona zostanie służba wewnętrzna, co jest zabiegiem niezbędnym, biorąc pod uwagę specyfikę funkcjonowania tego pionu Policji, potrzebę stworzenia odrębnego wzorca szkoleniowego, oddzielnych mechanizmów nadzorczych, a także zapewnienia niezależności względem innych struktur organizacyjnych jako gwarancji rzetelności i obiektywizmu. W miejsce dotychczasowych stanowisk dyrektorów kierownikami nowych jednostek zostaną komendanci powoływani przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Charakter zadań nowych jednostek pozostanie niezmieniony. Zaproponowane rozwiązanie organizacyjne bez wątpienia zwiększy sprawność działań podejmowanych przez dotychczasowe komórki organizacyjne Policji i Straży Granicznej właściwe do spraw zapobiegania przestępstwom popełnianym odpowiednio przez funkcjonariuszy Policji albo Straży Granicznej i wykrywania ich. Nowa formuła funkcjonowania BSW, czyli Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej, zapewni również większą autonomię służby wewnętrznej w realizacji stawianych przed nią zadań, co w efekcie powinno korzystnie wpłynąć także na jej skuteczność. Komendanci Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej zyskają jednocześnie status organów, a tym samym uprawnienia analogiczne jak w przypadku komendanta Centralnego Biura Śledczego Policji oraz komendantów wojewódzkich Policji w odniesieniu do kontroli operacyjnej, przesyłki niejawnie kontrolowanej, zakupu kontrolowanego, uzyskiwania danych. Dotychczas uprawnienia biur jako komórek organizacyjnych komend głównych były realizowane poprzez komendantów głównych. Zarządzenia, pisemne zgody i wnioski w tym zakresie komendanci Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej przekazywać będą do wiadomości inspektora nadzoru wewnętrznego. Obsługa finansowa i logistyczna nowo utworzonych jednostek organizacyjnych, tj. Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej, prowadzona będzie odpowiednio przez Komendę Główną Policji oraz Komendę Główną Straży Granicznej, co oznacza, że wyodrębnienie nowych jednostek organizacyjnych oraz ich funkcjonowanie nie powinno powodować dodatkowych kosztów. Rozszerzony zostanie jednocześnie zakres nadzoru sprawowanego przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych o nadzór nad realizacją przez Biuro Spraw Wewnętrznych Policji i Biuro Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej zadań w zakresie rozpoznawania i wykrywania popełniania przez funkcjonariuszy Policji i Straży Granicznej oraz pracowników przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego oraz przestępstw skarbowych, a także zapobiegania im. Dodatkowo komendanci Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej obowiązani będą niezwłocznie przedstawiać ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych informacje i materiały mogące mieć istotne znaczenie dla sprawowania wspomnianego nadzoru. Z kolei minister właściwy do spraw wewnętrznych będzie mógł w każdym czasie żądać informacji i materiałów z realizacji zadań przez komendantów Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej. Komendanci Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych straży będą również przedstawiać corocznie, do dnia 31 stycznia, ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych informacje o działalności Biura Spraw Wewnętrznych Policji i Biura Spraw Wewnętrznych Straży Granicznej. Wysoka Izbo! Podsumowując, ponownie podkreślam, że proponowane w prezentowanym Wysokiej Izbie projekcie rozwiązania z jednej strony urzeczywistniają nadzór sprawowany przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych nad podległymi służbami, z drugiej zaś - umożliwiają skuteczną i obiektywną weryfikację wszelkich informacji o nieprawidłowościach i funkcjonowaniu, a także natychmiastowe podejmowanie odpowiednich działań nadzorczych. W dalszej perspektywie pozwolą natomiast na wykreowanie pozytywnego wzorca funkcjonariusza, którego cechować powinny najwyższe standardy etyczne stanowiące fundament zaufania społeczeństwa do instytucji państwa. Po wejściu w życie projektowanych rozwiązań należy również zakładać zwiększenie aktywności tzw. sygnalistów oraz innych osób zainteresowanych eliminowaniem negatywnych zjawisk z działalności służb publicznych, upatrujących szansy na badanie zgłaszanych spraw przez niezależny organ. (Poseł Jerzy Meysztowicz: Sygnaliści.) Tak, sygnaliści. (Poseł Jerzy Meysztowicz: Czyli kapusie.) To pan ma taki słownik. Sygnaliści. Na zachodzie Europy jest to bardzo ważna funkcja, która pozwala na to, żeby rzeczywiście eliminować nadużycia. Jak rozumiem, pana wypowiedzi o tym świadczą, pan nie jest zainteresowany wyeliminowaniem nadużyć, w związku z tym postępuje pan tak jak pan postępuje. Osoby takie nie będą musiały obawiać się konsekwencji np. ze strony przełożonych w służbach w przypadku zgłaszania nieprawidłowości, z drugiej zaś strony weryfikacja i ocena informacji będzie prowadzona przez zewnętrzny względem służb podmiot. Chciałbym jeszcze raz podkreślić, że jest to pierwsze od wielu lat systemowe podejście do kwestii sprawowania nadzoru przez ministra spraw wewnętrznych i administracji nad służbami porządku publicznego, które gwarantuje również praktyczne narzędzie do sprawowania przez ministra nadzoru nad podległymi służbami. Dziękuję bardzo. (Oklaski)