Mówca: Józef Lassota
Data: 2012-10-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu klubu Platforma Obywatelska pragnę przedstawić stanowisko klubu w sprawie sprawozdania z realizacji ˝Programu ograniczania zdrowotnych następstw palenia tytoniu w Polsce w 2011 roku˝ przedstawionego przez Radę Ministrów, a zawartego w druku sejmowym nr 665. Zacytuję pierwsze zdanie z tego sprawozdania: ˝Społeczne skutki rozpowszechnienia chorób odtytoniowych to ponad 60 tys. zgonów rocznie, w tym ponad 40 tys. zgonów ludzi w wieku 35-65 lat, a więc utrzymujących rodziny i tworzących dochód narodowy˝. Ten cytat niewątpliwie pokazuje grozę sytuacji, w jakiś sposób nawiązuje również do poprzedniego punktu, nad którym była debata, o zwalczaniu chorób nowotworowych. Znacząca część chorób nowotworowych, a w ich następstwie zgonów jest spowodowana paleniem tytoniu. A więc niewątpliwie ograniczenie epidemii tytoniowej słusznie jest głównym zadaniem ˝Programu ograniczania zdrowotnych następstw palenia tytoniu w Polsce na lata 2010-2013˝. Pan główny inspektor sanitarny szczegółowo przedstawił sprawozdanie i dane, niemniej jednak kilka elementów z tego sprawozdania pozwolę sobie przytoczyć. Badania, które przeprowadził TNS Pentor w grudniu 2001 r., pokazują, że nałogowi palacze w Polsce stanowią 32% osób w wieku powyżej 15. roku życia, przy czym 37% to mężczyźni, a 27% to kobiety. Inicjacja tytoniowa między 15. a 19. rokiem życia dotyczy 58% mężczyzn i 38% kobiet. 67% osób wskazuje kiosk jako miejsce zakupu - nawiążę do tego w późniejszej części. Wprowadzony ustawowo całkowity zakaz palenia tytoniu w miejscach publicznych wypłynął w znacznym stopniu na ograniczenie tzw. biernego palenia, niemniej jednak stosunkowo duży odsetek osób narażony jest w dalszym ciągu na bierne palenie. To są przystanki, obiekty komunikacji miejskiej, zakłady pracy, dyskoteki, a nawet place zabaw. Ten zakaz, wydaje się, jest jeszcze zbyt słabo egzekwowany, tylko znikomy odsetek palących, którzy nie przestrzegają tego zakazu, został ukarany mandatami. Jednak zdaniem 40% palących i niepalących respondentów zakaz palenia w miejscach publicznych ma istotny wpływ na decyzję o porzuceniu palenia. W ramach programu w 2011 r. realizowano 10 zadań, o których szczegółowo była tu mowa. Te zadania były skierowane do różnych grup wiekowych, społecznych, branżowych. Pewien niepokój wzbudza to, że zadanie pod tytułem: ˝Nadzór organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej nad wyrobami tytoniowymi˝, czyli w zakresie urzędowej kontroli zawartości substancji szkodliwych dla zdrowia w wyrobach tytoniowych wprowadzanych do obrotu, nie został zrealizowany z uwagi na brak środków. Istotną sprawą są programy skierowane w szczególności do dzieci i młodzieży. Trzeba sobie bowiem jasno powiedzieć, że różnego rodzaju działania związane z programami skierowanymi do osób dorosłych mają jakiś efekt, zwłaszcza jeśli chodzi o poprawę zdrowotności, ale to dotyczy raczej poszczególnych przypadków, takich jak na przykład ten, o którym jest mowa w sprawozdaniu, czyli 50 pensjonariuszy uzdrowisk. To jest ważne, niemniej jednak skala tego jest stosunkowo niewielka. Ważne, że w środowiskach żołnierzy czy funkcjonariuszy, chociażby pracowników Służby Więziennej, te działania zostały podjęte, aczkolwiek ich zasięg też jest bardzo ograniczony. W sprawozdaniu podkreślono bardzo istotny element stosowania ekonomicznych i administracyjnych stymulatorów ograniczania konsumpcji wyrobów tytoniowych, w szczególności chodzi o politykę podatkową, ograniczanie dostępności tanich papierosów pochodzących z nielegalnych źródeł, wdrażanie nowoczesnych i skutecznych metod i technik eliminowania nielegalnego obrotu, a także doskonalenie systemu prawnego, w tym kontrolowanie zakazu reklamy i promocji wyrobów tytoniowych. Chciałbym chwilę zatrzymać się nad tym elementem - ekonomicznych i administracyjnych stymulatorów. Procentowy udział akcyzy i VAT w cenie detalicznej wynosi aż 82,64%, co w przeliczeniu na ważoną średnią równe jest 8,69 zł za 20 sztuk, czyli za paczkę papierosów. Wpływy tylko z akcyzy za 2011 r. to ponad 18 mld zł. Na realizację programu z budżetu państwa przewidziano 400 tys. zł. Łącznie na realizację programów, również tych ze środków resortowych, wojewódzkich i samorządowych, wydano 915 tys. zł. A więc wydawałoby się, że wpływy z akcyzy w wysokości 18 mld zł i wydatek 915 tys. zł to jest duża dysproporcja. Niemniej jednak trzeba sobie uświadomić, że koszty budżetu związane ze skutkami są co najmniej porównywalne z wpływami z akcyzy, czyli tak naprawdę z tej akcyzy budżet państwa nie ma nic. Jeśli do tego przyjąć, że - jak pokazują badania Banku Światowego - straty gospodarki z tytułu konsumpcji wyrobów tytoniowych są 2-3 razy większe niż korzyści dla budżetu z tytułu podatków, to trzeba powiedzieć, że chyba nasza efektywność stosowania tych wszystkich narzędzi jest jeszcze niewystarczająca. Trzy sprawy, które chciałbym na zakończenie podkreślić, jako uwagi czy wnioski do dalszych działań. Oczywiście, jeśli chodzi o ten pierwszy punkt, działania profilaktyczne i edukacyjne, powinny być one skierowane głównie do dzieci i młodzieży. To także zostało podkreślone w sprawozdaniu i główny inspektor sanitarny również o tym mówił. Na pewno najważniejsze jest to, żebyśmy przygotowali młodzież i dzieci do tego, żeby wchodziły w dorosłe życie bez tego nałogu. Bo trzeba powiedzieć, że ten proces przyzwyczajania do niepalenia, czy zniechęcania do palenia, jest bardzo długotrwały. To nie jest proces na jeden rok, czy nawet trzy lata. To jest proces prawdopodobnie na pokolenia. Dlatego tak ważne wydaje się, że ten główny, zasadniczy kierunek powinien być taki. Druga sprawa to mała dotkliwość kar za nieprzestrzeganie zakazu palenia w miejscach publicznych. Ze sprawozdania wynika, że kontrola w miejscach publicznych - bodajże kilkanaście tysięcy kontroli - zaowocowała 243 mandatami. Ale ten mandat średnio wynosił 180 zł. Więc dla kogoś, kto zarządza miejscem publicznym, mandat o wysokości 180 zł nie jest taki porażający. Wykazano 88 mandatów za palenie w miejscach publicznych - średnio 190 zł. Chciałbym tu również podkreślić sprawę kiosków, która łączy się z dostępnością. Właściwie dzisiaj - można powiedzieć - jest to najbardziej dostępne, w cudzysłowie, dobro, które można wszędzie i praktycznie zawsze otrzymać. Często chleb w piekarniach jest wykupiony, a papierosy są zawsze dostępne. Reklama jest zabroniona, ale we wszystkich sklepach, marketach - proszę zwrócić na to uwagę - ekspozycja papierosów aż kłuje w oczy, i to przy samej kasie, w momencie, kiedy już się płaci i wychodzi ze sklepu. Więc to jest również taki ukryty marketing. Trzecia sprawa: podnoszenie finansowego progu dostępności wyrobów tytoniowych. Tu była mowa o tym, że ujawniono w sumie ponad pół miliarda sztuk papierosów z nielegalnej produkcji. Ale różne dane pokazują, że ta produkcja wynosi w Polsce ok. 8 mld sztuk, czyli nawet ponad 10%. Ocenia się, że budżet państwa corocznie traci na tym od 3 do 6 mld zł. Jeśli dojdzie do sprawy sądowej, najczęściej stawiane zarzuty dotyczą udziału w kierowaniu zorganizowaną grupą przestępczą. (Dzwonek) I niepokojące jest to, że wyroki sądu to kilkudziesięciotysięczne grzywny lub jednocześnie od roku do dwóch lat pozbawienia wolności, i to w zawieszeniu. To zachęca do tego, żeby tak naprawdę nie bać się penalizacji, gdyż zyski są wielomilionowe, a kara stosunkowo niewysoka. Dlatego, panie ministrze, wydaje się, że istotną sprawą jest, ażeby zapewnić spójność podnoszenia finansowego progu ze zwalczaniem nielegalnej produkcji i jednocześnie ze zwiększeniem penalizacji, bo podnoszenie podatków spowoduje zwiększony dopływ nielegalnej produkcji. Tak więc musi to być realizowane jednocześnie. Z tymi uwagami, oceniając różnorodność podjętych działań w stosunku do skromnej jednak kwoty 400 tys. zł przeznaczonej na program, klub Platformy Obywatelskiej wnioskuje o przyjęcie tego sprawozdania. Dziękuję.