Mówca: Sprawozdawca Rafał Grupiński
Data: 2012-11-22 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu mam zaszczyt przedstawić projekt uchwały w sprawie uczczenia 70. rocznicy powstania Rady Pomocy Żydom ˝Żegota˝. To niezwykle ważna rocznica związana z powstaniem przy referacie spraw żydowskich Delegatury Rządu RP na Kraj Rady Pomocy Żydom, która była instytucją, chcę to od razu podkreślić, niespotykaną w innych krajach okupowanej Europy, ponieważ była instytucją państwową, była instytucją państwa podziemnego, instytucją, która za cel stawiała sobie udzielanie pomocy Żydom wobec eksterminacji odbywającej się wówczas na ziemiach polskich na skutek decyzji III Rzeszy, na skutek decyzji niemieckiego okupanta, decyzji nazistowskich. Ten plan fizycznej zagłady całej populacji żydowskiej - w rozumieniu hitlerowskiego ustawodawstwa także uznawanej za żydowską - był bez precedensu w historii naszej cywilizacji, w której żyjemy od tysiącleci. Był rzeczą straszną i nie do objęcia rozumem. Nastąpiło prowadzone z niezwykłą precyzją ludobójstwo na tyłach frontów, które prowadziła armia niemiecka. Tworzenie gett, głodzenie w tych gettach skupionych mieszkańców pochodzenia żydowskiego i Żydów, jeśli chodzi o Polskę, polskich Żydów, białoruskich, ukraińskich, litewskich Żydów, tych, którzy zamieszkiwali tereny II Rzeczypospolitej, tej dawnej, wieloetnicznej, wielowyznaniowej Rzeczypospolitej odrodzonej w 1918 r. Następnie z tych gett przewożono mieszkańców Polski, polskich Żydów, a także europejskich Żydów do obozów zagłady. Rada Pomocy Żydom skupiała ludzi niezwykle szlachetnych, oddanych, wywodzących się z wszystkich ugrupowań Polskiego Państwa Podziemnego, od socjalistów, przez demokratów, po Front Odrodzenia Polski na przykład. Niezwykle ważne jest, żeby podkreślić tę ponadpartyjność środowisk, które skupiły się wokół ratowania Żydów, organizowania pomocy, pomocy w ukrywaniu się, pomocy finansowej, a przede wszystkim pomocy związanej z ratowaniem życia poprzez organizowanie ucieczki z gett, a potem ukrycie na przykład dzieci żydowskich chociażby w katolickich sierocińcach, nie tylko sierocińcach, klasztorach, domach prywatnych, a więc wszędzie tam, gdzie można było spotkać ludzi dobrej woli. Jest w tej historii niezwykłej, bo na tle strasznej zbrodni, strasznego nieszczęścia, jakie spotkało naród żydowski, właśnie jasne światło nielicznych, którzy stanęli na czele ludzi dobrej woli, w sposób zorganizowany niosąc pomoc. Żyje jeszcze jeden z członków Rady Pomocy Żydom ˝Żegota˝ prof. Władysław Bartoszewski. To ostatni żyjący członek tej rady, ale żyją jeszcze nieliczni współpracownicy, a było ich na szczęście sporo, było ich wielu na terenach dawnej Rzeczypospolitej, tej przedwojennej, w tamtych granicach. I pamięć im, nieżyjącym, żyjącym, jesteśmy winni w sposób bezwzględny. Życiorysy członków Rady Pomocy Żydom były wielokrotnie opisywane, przypominane, oczywiście nigdy dość, jeśli chodzi o przypominanie tych niezwykle dzielnych ludzi, począwszy od Zofii Kossak-Szczuckiej, a skończywszy na wspomnianym przeze mnie prof. Władysławie Bartoszewskim. Chciałbym jednak, mówiąc o ˝Żegocie˝, uzasadniając projekt tej uchwały, która została przyjęta przez komisję kultury jednogłośnie, powiedzieć dwa słowa, dwa zdania o jednej z postaci, tak aby w skrócie, jakby symbolicznie na przykładzie tej postaci, o której dzisiaj może mało się pamięta, ująć w pewnym sensie jak w soczewce to, w jaki sposób dzielni Polacy i dzielne Polki działali wtedy, tej strasznej nocy okupacji hitlerowskiej, by ratować tych skazanych z góry na zagładę przez okupanta hitlerowskiego. ˝Żegota˝ utworzyła dwa regularnie działające - choć współpracowników miała rozsianych w całej Rzeczypospolitej - poza stolicą ośrodki w Krakowie i we Lwowie. We Lwowie oddział rady był o wiele bardziej istotny z tego względu, że we wschodniej Galicji, na terenach dawnych kresów Rzeczypospolitej, oczywiście było o wiele więcej mieszkańców żydowskich i potrzebna była pomoc na o wiele większą skalę. Na czele tego oddziału Rady Pomocy Żydom stanęła Laryssa Chomsowa, Władysława Chomsowa, która została potem nazwana aniołem ze Lwowa. Została nazwana aniołem ze Lwowa, ponieważ sama uratowała dziesiątki, jeśli nie setki - osobiście, nie tylko poprzez organizację - istnień ludzkich, przede wszystkim dzieci żydowskich. Jest lwowskim odpowiednikiem Ireny Sendlerowej, której dzieło, której bohaterstwo szczęśliwie jest dobrze znane dzięki przypomnieniu jej postaci przed kilku laty i opisaniu także poprzez chociażby dzieło filmowe. Laryssa Chomsowa po okupacji, po tych dzielnych latach walki 1943-1944, bo to były najtrudniejsze, najstraszliwsze lata, najtrudniejsze, jeśli chodzi o ratowanie szczególnie dzieci żydowskich, przebywała na emigracji, by w końcu na zaproszenie tych dzieci, które uratowała, zamieszkać w Izraelu. Tam jest pochowana i tak się składa, że odnaleziony, stąd też tak osobiście to wspominam, rękopis jej wspomnień, krótki, lakoniczny, bez opisu własnych zasług, pamiętnik odnaleziony przez moją redakcję, podziemnego pisma ˝Czas Kultury˝, był drukowany jeszcze w tym podziemnym czasie jako odnaleziony dokument tego pięknego życiorysu. Sejmowa Komisja Kultury i Środków Przekazu zaleca przegłosowanie tej uchwały w 70. rocznicę powstania tej niezwykłej rady, Rady Pomocy Żydom ˝Żegota˝, aby uczcić pamięć wszystkich dzielnych działaczy tej organizacji, tej instytucji, która ma bardzo, bardzo wiele drzewek wśród sprawiedliwych, w Ogrodzie Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, bo wielu z tych, którzy działali w tej radzie, i współpracujących z tą radą, na to najzwyczajniej zasługiwało. Dziękuję bardzo. (Oklaski)