Mówca: Sprawozdawca Andrzej Matusiewicz
Data: 2018-02-07 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! W imieniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka przedstawiam sprawozdanie o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, druki nr 2063 i 2237. Marszałek Sejmu, zgodnie z art. 37 ust. 1 i art. 40 ust. 1 regulaminu Sejmu, po zasięgnięciu opinii Prezydium Sejmu, skierował w dniu 24 listopada 2017 r. powyższy projekt ustawy do Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Komisja na posiedzeniu w dniu 6 lutego 2018 r. zajęła się senackim projektem ustawy, który przyznaje możliwość dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia dzieciom matek pozbawionych wolności na podstawie uznanych za nieważne orzeczeń przebywającym w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia wraz z matkami oraz osobom, których matka w okresie ciąży przebywała w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia. Projekt wyraża wprost możliwość dochodzenia roszczeń także przez dzieci poczęte, a nienarodzone w więzieniu, przyjętą już w orzecznictwie sądów administracyjnych na gruncie ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Projekt umożliwia w przypadku śmierci osoby uprawnionej dochodzenie roszczeń przez jej małżonka, dzieci i rodziców. Właściwymi sądami do dochodzenia tych roszczeń są sądy okręgowe, zgodnie z miejscem zamieszkania wnioskodawcy. W przypadku braku uznania za nieważne orzeczenia wydanego wobec matki, co stanowi przesłankę dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia przez jej dziecko, projekt umożliwia dziecku wystąpienie z wnioskiem o stwierdzenie takiej nieważności, a w razie śmierci dziecka - także małżonkowi, dzieciom i rodzicom. Projekt zakłada możliwość dochodzenia odszkodowania i zadośćuczynienia przez dzieci matek, w stosunku do których zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności orzeczenia, jeżeli oskarżoną uniewinniono lub postępowanie umorzono z powodów, o których mowa w art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego, i nie zostało prawomocnie zasądzone odszkodowanie ani zadośćuczynienie, a matki te były zatrzymane lub tymczasowo aresztowane. Godzi się tu przypomnieć, że przesłanki umorzenia postępowania z art. 17 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego zachodzą wówczas, gdy czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia oraz gdy czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa. Drugi aspekt inicjatywy ustawodawczej Senatu wiąże się z poszerzeniem zakresu podmiotowego ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego o osoby, które otrzymały status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. Dodany został art. 8c, zgodnie z którym osobie o potwierdzonym statusie działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, które są wynikiem działalności lub represji, o których mowa w tej ustawie. Przypomnę, że chodzi o lata 1956-1989. Przepis przejściowy projektowanej ustawy, tj. art. 2, stanowi, że uprawniony, dziecko więzione wraz z matką, w tym również dziecko poczęte, nasciturus, w przypadku gdy orzeczenie zostało uznane za nieważne przed dniem wejścia w życie projektowanej ustawy, może zgłosić żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia w terminie 3 lat od dnia wejścia w życie tej ustawy. Ustawa ma minimalny okres vacatio legis: 14 dni. Ten mechanizm z art. 2, czyli przepis przejściowy, zapewni ujawnienie większości roszczeń wobec Skarbu Państwa w tym 3-letnim terminie od dnia wejścia w życie ustawy i zmniejszy niepewność związaną z wypłatami w kolejnym okresie. Projekt senacki był bardzo szeroko konsultowany, nie tylko w Ministerstwie Sprawiedliwości, Ministerstwie Finansów, ale również u rzecznika praw obywatelskich, w Urzędzie do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w Instytucie Pamięci Narodowej, w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Opinię wydały także Niezależny Samorządny Związek Zawodowy ˝Solidarność˝, Fundacja Ośrodka Karta, Stowarzyszenie 13 Grudnia, Stowarzyszenie Wolnego Słowa, Związek Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej, Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów. Wszystkie te opinie były oczywiście pozytywne. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka na posiedzeniu w dniu 6 lutego br. jednogłośnie poparła ten projekt. Wyraziła również podziękowanie Senatowi, a w szczególności senackiej Komisji Praworządności, Praw Człowieka i Petycji, która była inicjatorem tego projektu. W imieniu komisji wnoszę o uchwalenie przedłożonej ustawy przez Sejm. Dziękuję bardzo. (Oklaski)