Mówca: Maria Nowak
Data: 2014-05-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję bardzo. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Dzisiaj będę kontynuowała mój przyspieszony kurs historii Śląska. Kontynuując moją opowieść o historii Śląska, skupię się dziś na wydarzeniach, które miały miejsce tuż po zakończeniu I wojny światowej. To był istotny moment w dziejach tego regionu. W 1918 r. Polska odzyskała niepodległość, ale niestety Śląsk nadal pozostawał poza jej granicami. W ślad za odzyskaniem niepodległości przez Polskę znaczna liczba Górnoślązaków opowiedziała się za przyłączeniem Śląska do Polski. Zdecydowanym tego wyrazem były trzy kolejne, rok po roku, powstania śląskie w latach: 1919, 1920 i 1921. W 1921 r. przeprowadzono na terenie Górnego Śląska plebiscyt narodowy, w którym aż 40% mieszkańców, po setkach lat oderwania od Polski, zadeklarowało swoje przywiązanie do macierzy. Po burzliwych wydarzeniach, związanych ze zwycięskim III powstaniem śląskim i plebiscytem, w 1922 r. ok. 30% terytorium Śląska wróciło do Polski. Wyniki plebiscytu były dla Polaków niekorzystne, jednak Rada Ambasadorów pod wpływem III powstania śląskiego wytyczyła ostatecznie granicę korzystniejszą dla Polski. Po stronie niemieckiej miało pozostać jednak 550 tys. Polaków. Reszta ziem Górnego Śląska pozostawała poza granicami Polski aż do 1945 r. Z ziem śląskich odzyskanych od Niemiec oraz z części Śląska Cieszyńskiego utworzono nowe województwo śląskie ze stolicą w Katowicach. Istniało ono w latach 1922-1939 i należały do niego powiaty: bielski, bielski grodzki, cieszyński, katowicki, katowicki grodzki, lubliniecki, pszczyński, chorzowski grodzki, rybnicki, świętochłowicki i tarnogórski. Nowa granica polsko-niemiecka na Górnym Śląsku przecinała stare układy gospodarcze i przemysłowe. Doszło do podziału przedsiębiorstw, majątków ziemskich, miast i wsi. Zdarzały się sytuacje, że szyby kopalniane były oddzielone granicą od złoża, a wielkie piece - od zakładów przetwórczych. Szczególnie dotknęło to Bytom, który został z trzech stron otoczony granicą. Trudna była sytuacja w miejscowościach położonych na pograniczu śląsko-wielkopolskim, w przeszłości bogacących się na handlu, np. w Kluczborku liczba przejeżdżających pociągów spadła ze stu do dwóch na dobę. Niezbędne okazały się inwestycje w sieć kolejową, m.in. w Gliwicach, gdzie zmodernizowano węzeł i wybudowano nową stację kolejową. Podobnie stało się w Kędzierzynie, Raciborzu, Bytomiu. Województwo śląskie było najmniejsze w kraju, zajmowało niewiele ponad 1% powierzchni Polski, ale wysokość dochodu na jednego mieszkańca i koncentracja przemysłu świadczyły o jego bogactwie. Na Śląsku nie żyło się źle. Tamte czasy pamiętają ci najstarsi mieszkańcy i do dzisiaj słyszy się, że - tutaj powiem w gwarze - nie ma jak za staryj Polski. Pamiętać należy, że województwo to cieszyło się w tym czasie szeroką autonomią, na pewno nie było to jakieś państwo w państwie, ale był to region o tak daleko idącej formie samorządności, jaką współcześnie może pochwalić się sporo regionów w Europie. Województwo stanowiło integralną część Polski, ale miało władzę lokalną w postaci Sejmu Śląskiego, w którym zasiadało 48 śląskich posłów wybieranych w wyborach powszechnych. Sejmowi Śląskiemu podlegały władze powiatowe i gminne, policja i żandarmeria, szkolnictwo, opieka zdrowotna, drogi, rolnictwo, sprawy wyznaniowe i podatkowe. Autonomia była na tyle szeroka, że w 1931 r. województwo śląskie zaciągnęło od Stanów Zjednoczonych kredyt w wysokości 11 mln dolarów bez pośrednictwa Polski. Ze Skarbu Śląskiego nie przekazywano środków na nakłady na rzecz obronności państwa. Zgodnie ze statutem organicznym Skarb Śląski przekazywał do budżetu centralnego środki w wysokości obliczanej według dość skomplikowanego wzoru. Województwo śląskie było najlepiej rozwiniętym i najbogatszym województwem w przedwojennej Polsce, opartym głównie o przemysł górniczy i hutniczy. (Dzwonek) Panie marszałku, kończę, dosłownie jedno zdanie. To stamtąd pochodziło 73% wydobywanego w Polsce węgla, 88% cynku, 71% stali i prawie 100% ołowiu. Duży udział w gospodarce województwa śląskiego posiadał, niestety, kapitał zagraniczny: niemiecki, francuski, belgijski, a później także amerykański. O wydarzeniach września 1939 r., o tym, jak wyglądał okres wojny i okres powojenny, postaram się opowiedzieć na następnym posiedzeniu Sejmu. Dziękuję.