Mówca: Sprawozdawca Zofia Czernow
Data: 2013-07-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Panie Ministrze! Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży w sprawie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (druki nr 1130 i 1559). Rozpatrując rządowy projekt ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, połączone Komisje: Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Edukacji, Nauki i Młodzieży, powołały podkomisję nadzwyczajną do rozpatrzenia tego projektu. Podkomisja nadzwyczajna podczas prac dokonała poprawek w projekcie rządowym, które zostały przyjęte przez połączone komisje na wspólnym posiedzeniu 9 lipca 2013 r. Celem rządowego projektu jest dokonanie zmian w ustawie dla dostosowania obowiązującego prawa nieletnich do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka służących upodmiotowieniu nieletniego i podwyższeniu gwarancji procesowych na etapie postępowania rozpoznawczego i wykonawczego. Zmiany w ustawie są także następstwem wniosków rzecznika praw obywatelskich w związku z realizacją krajowego mechanizmu prewencji w policyjnych izbach dziecka, zakładach poprawczych, schroniskach dla nieletnich oraz młodzieżowych ośrodkach wychowawczych. Rzecznik wskazywał między innymi na brak regulacji zapobiegającej przedłużaniu pobytu nieletnich w policyjnych izbach dziecka po ogłoszeniu postanowienia o umieszczeniu ich w schronisku dla nieletnich lub młodzieżowym ośrodku wychowawczym. Wnioski rzecznika zostały uwzględnione w procedowanym projekcie ustawy. Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność przepisów dotyczących środków dyscyplinarnych i nagród dla nieletnich określonych rozporządzeniem, podczas gdy jest to materia ustawowa. W tej sprawie wypowiadał się także rzecznik praw obywatelskich, wskazując na pilną potrzebę regulacji ustawowej. Problematyka ta została uregulowana w procedowanym projekcie ustawy. Ponadto na etapie prac podkomisji uznano za niesłuszne traktowanie odwiedzin nieletniego przebywającego w schronisku dla nieletnich przez osoby spoza jego rodziny jako nagrody bądź traktowanie ograniczania takich odwiedzin jako środka dyscyplinarnego. Na podkreślenie zasługują nowe rozwiązania mające na celu ograniczenie instytucji obserwacji nieletniego, w tym także ograniczenie czasu jej trwania. Maksymalny czas pobytu nieletniego w zakładzie leczniczym na obserwacji nie może przekroczyć 4 tygodni. Przedłużenie tego okresu może nastąpić wyłącznie na wniosek zakładu leczniczego, na czas niezbędny do zakończenia obserwacji. Łączny czas obserwacji nie może jednak przekroczyć 6 tygodni. Badanie stanu zdrowia psychicznego nieletniego może być połączone z obserwacją tylko wtedy, gdy zebrane już w sprawie dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że nieletni wykazuje wysoki stopień demoralizacji lub popełnił czyn karalny wyczerpujący znamiona przestępstwa. Obserwacja ta jest formą pozbawienia wolności i powinna być stosowana wyłącznie wtedy, gdy jest to absolutnie konieczne. Projekt wprowadza w większym niż obecnie zakresie sądową kontrolę nad zarządzaniem obserwacji. Celem regulacji jest także ujednolicenie postępowania w sprawach nieletnich, które według projektu jest prowadzone przez sąd rodzinny i jest postępowaniem jednolitym, co winno przyspieszyć postępowanie. Rezygnuje się z podziału tego postępowania na etap postępowania wyjaśniającego i postępowania rozpoznawczego. Wprowadzony nowy rozdział 1a normuje w całości przebieg postępowania prowadzonego przez sąd rodzinny. Istotnym uzupełnieniem tej regulacji jest rozszerzenie prawa do obrony nieletniego i wprowadzenie jako zasady ogólnej prawa nieletniego do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania. Prawo nieletniego do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania należy do jego podstawowych, niezależnych od etapu postępowania, praw. Wprowadza się możliwość ustanowienia obrońcy z urzędu na wniosek nieletniego. W toku procedowania dokonano zmiany art. 32f, dotyczącego przesłuchania nieletniego, poprzez rozszerzenie zapisu o możliwość obecności podczas przesłuchania osoby bliskiej nieletniemu wskazanej przez nieletniego oraz asystenta rodziny, koordynatora pieczy zastępczej, co jest konieczne dla zapewnienia nieletniemu poczucia bezpieczeństwa w szczególnie trudnej dla niego sytuacji, podczas przesłuchania. Projekt ustawy wprowadza regulację zapobiegającą wydłużonym pobytom nieletnich zatrzymanych w policyjnych izbach dziecka, o czym wspomniałam na wstępie mojego wystąpienia. Nieletni w razie ogłoszenia mu postanowienia o umieszczeniu w schronisku dla nieletnich lub w innej wymienionej placówce może przebywać w policyjnej izbie dziecka przez czas niezbędny do przekazania go do tej placówki, jednak nie dłużej niż przez okres 5 dni. Zaproponowana regulacja czyni zadość oczekiwaniu rzecznika praw obywatelskich, który wielokrotnie występował w tej sprawie, oraz jednoznacznie reguluje te kwestie. Wysoka Izbo! W związku z uchwaleniem 24 maja 2013 r. przez Sejm ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej, w której uregulowane zostały sprawy stosowania środków przymusu bezpośredniego wobec nieletnich, regulacje w tym zakresie zawarte w tym projekcie stały się bezprzedmiotowe. Spowodowało to konieczność zmiany tytułu projektu ustawy na tytuł w brzmieniu: ustawa o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw. Kończąc, pragnę podkreślić, że regulowana materia należy do nie tylko trudnych, ale i jednocześnie bardzo wrażliwych zagadnień, dlatego połączone komisje, rozpatrując projekt rządowy, dążyły do przyjęcia takich rozwiązań, które byłyby możliwie najlepsze dla dobra nieletniego. W imieniu Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka oraz Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży rekomenduję Wysokiej Izbie projekt ustawy o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz niektórych innych ustaw. Dziękuję bardzo. (Oklaski)