Mówca: Pracy i Polityki Społecznej Władysław Kosiniak-Kamysz
Data: 2013-04-18 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowna Pani Marszałek! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! Pani Przewodnicząca! Bardzo dziękuję za podjęcie tematu, problematyki osób starszych, seniorów, ich perspektywy, bo nie da się ukryć, że siwiejemy, i to siwiejemy jako społeczeństwo. Jest to proces przebiegający nawet szybciej, niż przewidywali jeszcze nie tak dawno najbardziej pesymistyczni demografowie. Już teraz co szósty Polak ma ponad 50 lat, a za kilkanaście lat będzie to co trzeci. Tak więc w nie tak odległej przyszłości na spacerze łatwiej będzie spotkać 50-, 60-latków niż ludzi młodych. Obecnie prawie 14% osób w Polsce ma więcej niż 65 lat, w 2035 r. będzie to już 23%. Osoby powyżej 80. roku życia, i o tym mówiła pani przewodnicząca, które bardzo często wymagają wsparcia, to już 3,5% społeczeństwa, a do 2035 r. ten odsetek wzrośnie do 7,2%. Ten proces starzenia się nie jest przed nami, on już się rozpoczął. W latach 1988-2010 liczba osób z grupy wiekowej 65+ zwiększyła się o 32% - to ponad milion osób - przy czym znacznie szybciej siwieją miasta niż wsie. Efekt? W latach 1988-2010 mediana wieku w Polsce wyraźnie wzrosła z 32 do 38 lat. Obserwowany wyraźny wzrost udziału osób w wieku poprodukcyjnym ma bezpośrednie przełożenie na wzrost obciążeń demograficznych. Prognozy demograficzne przewidują dalszy gwałtowny wzrost obciążeń demograficznych ludności w wieku produkcyjnym. W 2020 r. na 100 osób w wieku produkcyjnym będzie przypadać 37 osób w wieku poprodukcyjnym, a w 2030 - już 44 osoby. I to nie jest science fiction, po prostu żyjemy coraz dłużej. Rodzące się dziś dzieci mają przed sobą nawet 100 lat życia, to nasze wielkie osiągnięcie, ale zarazem stwarza to ogromne wyzwanie, szczególnie dla systemu zabezpieczenia społecznego. Nie tylko my, Polacy, stoimy przed tym wyzwaniem, ale cała Europa przed nim stoi. Siwieniu społeczeństw, nieodwracalnemu w dającej przewidzieć się przyszłości, towarzyszyć będą bowiem zmiany społeczne, z których dziś jeszcze nie do końca pewnie wszyscy zdajemy sobie sprawę. Już teraz widoczną cechą starzenia się, poza feminizacją - kobiety żyją dłużej średnio o 8 lat - jest singularyzacja. Aż 22% wszystkich osób powyżej 65. roku życia prowadzi jednoosobowe gospodarstwa domowe. Może to wpływać negatywnie na jakość ich życia. Rolą państwa, tak jak ja to widzę, jest ograniczenie tego negatywnego wpływu. To ogromne wyzwanie międzyresortowe, międzysektorowe, wspólne dla samorządu i Polski lokalnej, i na to wnioskodawcy bardzo mocno zwracali uwagę. To jest wyzwanie polegające na konieczności wsparcia nie tylko osób starszych, lecz także ich rodzin. Dzisiaj, gdy mówimy o łączeniu życia zawodowego z życiem rodzinnym, przede wszystkim myślimy, jak wspierać rodziców w wychowaniu dzieci, jak łączyć życie zawodowe z opieką nad najmłodszymi. Za chwilę ten środek ciężkości przesunie się w kierunku opieki nad naszymi starszymi rodzicami, dziadkami i dalszymi krewnymi. Na pewno rodzina jest tu podstawowa, ponieważ z nią najczęściej starsza osoba się kontaktuje, ale państwo, na poziomie rządowym, ale i właśnie samorządowym, na poziomie Polski lokalnej, musi być w tym obszarze aktywne. Jeśli chodzi o to, na co zwracali uwagę wnioskodawcy, czyli o rolę lokalnych liderów i samorządów, przekonaliśmy się o niej w trakcie pierwszej edycji rządowego programu wspierania aktywności osób starszych, która odbyła się w ubiegłym roku, teraz trwa druga edycja. To ogromna ilość zgłoszeń na rzecz partycypacji społecznej, właśnie usług opiekuńczych, edukacji osób starszych, wolontariatu tych osób. 420 projektów zostało wsparte w zeszłym roku, objęło to około 26 tys. beneficjentów, w tamtym roku na cele aktywności społecznej przeznaczyliśmy 20 mln zł, w tym roku - 40 mln zł, i to jest pierwszy tego typu program wspierania aktywności społecznej w III Rzeczypospolitej. Na pewno tutaj, w tym procesie edukacji, duża jest rola uniwersytetów trzeciego wieku, ich rozwoju. Chodzi o aktywność tych osób, które kończąc karierę zawodową, chcą współtworzyć społeczeństwo obywatelskie. W swoim wniosku pani przewodnicząca, klub Sojuszu Lewicy Demokratycznej zwraca uwagę na domy pomocy społecznej, czyli na tę instytucjonalną opiekę. Według wstępnych danych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej na dzień 31 grudnia 2012 r. liczba miejsc w domach pomocy społecznej i liczba mieszkańców oraz liczba miejsc w mieszkaniach chronionych i liczba osób korzystających z tego pobytu kształtowała się następująco: w domach pomocy społecznej mieliśmy 78 625 miejsc przy 77 283 mieszkańcach, w mieszkaniach chronionych było to odpowiednio 2443 i 2383. Oznacza to, że liczba miejsc dostępnych w domach pomocy społecznej i w mieszkaniach chronionych jest wyższa niż liczba osób korzystających z nich. Oczywiście gorsza sytuacja, i tam są kolejki do domów pomocy społecznej, jest w dużych miastach. W mniejszych miejscowościach tego problemu nie ma. Ponadto funkcjonują prywatne placówki opieki całodobowej i liczba takich placówek w skali kraju przekracza dziś 150. Warto podkreślić, że w ciągu minionych, ostatnich lat domy pomocy społecznej zrobiły bardzo dużo dla osiągnięcia odpowiednich standardów. W chwili obecnej jedynie dwa domy w całej Polsce nie osiągnęły standardów, ale już są w trakcie realizacji programów naprawczych i w tym roku powinny spełnić wymagane warunki. Odrębną kwestią są placówki prowadzone nielegalnie, te dzikie domy pomocy społecznej - tak też zostało to określone we wniosku. Tutaj zareagować może wojewoda, nakładając w drodze decyzji administracyjnej kary w wysokości 10, 20 i 40 tys. Z kolei w sytuacji stwierdzenia zagrożenia życia lub zdrowia osób przebywających w placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym, przewlekle chorym lub osobom w podeszłym wieku, w przypadku prowadzenia takiej działalności bez zezwolenia wojewoda może poza nałożeniem kary pieniężnej wydać decyzję nakazującą wstrzymanie prowadzenia tej placówki z nadaniem rygoru natychmiastowej wykonalności do czasu uzyskania zezwolenia. Jeśli chodzi o usługi opiekuńcze, to tutaj zauważamy rosnące zapotrzebowanie i ono będzie zwiększać się z postępującym starzeniem się społeczeństwa. To z jednej strony jest wyzwanie, z drugiej strony oznacza poszerzenie bazy miejsc pracy. Tak zwane białe miejsca pracy to nie tylko ochrona zdrowia, to nie tylko służba zdrowia, to nie tylko lekarze i pielęgniarki, ale także osoby sprawujące opiekę. Przykładem rozwiązań w tym temacie, rozwiązań tego problemu mogą być trwające prace, którym przewodniczy pan senator Mieczysław Augustyn, nad projektem założeń do ustawy o pomocy osobom niesamodzielnym. Projekt przewiduje wsparcie osób niesamodzielnych pomocą niepieniężną w formie bonu opiekuńczego, którego wartość przeznaczona byłaby na przykład na zakup usług opiekuńczych, w tym na pokrycie kosztów usług opiekuńczych świadczonych między innymi w domach pomocy społecznej, co zapewne pozytywnie wpłynie na sytuację osób niesamodzielnych, w tym osób starszych i ich rodzin. Obecnie na opiekę nad osobami niesamodzielnymi, opiekę długoterminową i pomoc społeczną, według Komisji Europejskiej Polska wydatkuje 0,4-0,5% PKB. Z analiz eksperckich wynika, że jest to blisko 10 mld, 0,8 PKB, natomiast dane Banku Światowego sięgają nawet 0,9 PKB. Diagnoza potrzeb wskazuje, iż w perspektywie najbliższych 10 lat znacząco wzrośnie zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze, zwiększą się wymagania jakościowe, zmniejszą się możliwości opieki rodzinnej, o tym mówiła pani poseł, zmniejszą się możliwości samodzielnego sfinansowania usług przez osoby niesamodzielne i ich opiekunów. Tutaj wzrośnie presja wywierana na władze publiczne odnośnie do rozszerzenia oferty osobom niesamodzielnym. Co zamierzamy? Chciałbym podkreślić jeszcze raz z całą mocą, że odpowiednie wsparcie dla osób starszych, ich rodzin, ze szczególnym uwzględnieniem osób niesamodzielnych, jest jednym z priorytetów mojego ministerstwa i całego rządu. Po to powstał Departament Polityki Senioralnej, też pierwszy raz w historii, żeby koordynować działania wewnątrz ministerstwa, ale współpracując z różnymi resortami, żeby nakreślić długofalową politykę państwa wobec seniora. Jest też powołana rada do spraw seniorów. Serdecznie zapraszam na posiedzenia tej rady panie posłanki i panów posłów. Celem prac rady, w której są eksperci, osoby zajmujące się aktywnością osób starszych, instytucjami opieki i przedstawiciele różnych resortów, również resortu zdrowia, który bardzo wyraźnie współuczestniczy w tym procesie, jak również przedstawiciele samorządów, jest stworzenie ram wieloletniej polityki państwa wobec seniorów jako podstawy wykorzystania środków z nowej perspektywy Unii. W ministerstwie prowadzimy także prace nad założeniami do zmiany ustawy o pomocy społecznej. (Dzwonek) Celem zmian jest między innymi wzmocnienie bezpieczeństwa socjalnego obywateli i ich rodzin, przy jednoczesnym wzroście ich aktywności w rozwiązywaniu własnych problemów we współdziałaniu z instytucjami pomocy społecznej. Szczególną troską będą objęte osoby starsze, które same nie mogą poradzić sobie ze swoją trudną sytuacją. Planujemy też podniesienie efektywności systemu organizacyjnego pomocy społecznej, w tym również wprowadzenie rozwiązań, które poprawią funkcjonowanie domów pomocy społecznej. Szanowni państwo, była też mowa o odwróconej hipotece. To jest temat niezwykle ważny ze względu na to, że osoby starsze, często mając dostęp tylko do niektórych źródeł informacji, mogą być wprowadzane w błąd. Prace nad odwróconą hipoteką trwają, założenia do projektu ustawy o odwróconym kredycie hipotecznym mają uwzględnić kwestię dotyczącą sprzedaży nieruchomości z prawem dożywocia. Prace są prowadzone równolegle w Ministerstwie Gospodarki i Ministerstwie Finansów. Planowane jest przekazanie założeń projektu ustawy na posiedzeniu Rady Ministrów do końca czerwca br. Projekt nie przewiduje ograniczenia wiekowego osób, do których będzie kierowana oferta w ramach odwróconej hipoteki. Mam nadzieję, że ta dyskusja będzie kontynuowana, ponieważ to nie tylko względy demograficzne, nie tylko prognozy demograficzne, ale myślę, że i bogata w Polsce i tradycja, i dobre obyczaje, i zwyczaje w zakresie opieki ze strony i rodziny, bo ona jest wpisana, jak najbardziej, w naszą rzeczywistość, ale i ze strony państwa, w ramach współdziałania samorządów, rządu i organizacji pozarządowych. Będzie to przedmiotem nie tylko debaty, ale wsparcia, konkretnych działań, które proponujemy. Pozostaję do państwa dyspozycji. Dziękuję bardzo. (Oklaski)