Mówca: Waldemar Andzel (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2013-03-21 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! 13 marca br. obchodziliśmy 60. rocznicę śmierci Jana Stanisława Jankowskiego, polskiego działacza politycznego, delegata rządu na kraj, który działał pod pseudonimami ˝Doktor˝, ˝Sobolewski˝ czy też ˝Soból˝. Jan Jankowski urodził się w 1882 r. w Krasowie Wielkim. Ukończył gimnazjum filologiczne w Piotrkowie Trybunalskim. Studiował na Wydziale Fizyko-Matematycznym Uniwersytetu Warszawskiego, potem na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej. W tym czasie zaangażował się również w politykę, wstępując do Związku Młodzieży Polskiej ˝Zet˝ i do Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego. Współorganizował Narodowy Związek Robotniczy. Był współzałożycielem Narodowej Partii Robotniczej i jednym z jej liderów. Obejmował stanowiska wiceministra oraz ministra pracy i opieki społecznej. Był posłem na Sejm. Z NPR wystąpił w latach 30. Związał się ze Stronnictwem Pracy. Podczas I wojny światowej był żołnierzem Legionów Polskich. Jankowski studiował jeszcze w czasie zaborów, dlatego też głównym celem organizacji, do których należał, było odzyskanie niepodległości Polski, a następnie budowanie nowego kraju w oparciu o sprawiedliwość społeczną, przy tolerancji dla innych wyznań i narodowości. Podczas II wojny światowej był członkiem kierownictwa konspiracyjnego Stronnictwa Pracy. W 1941 r. został dyrektorem Departamentu Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu RP na Kraj. Pod koniec 1942 r. został zastępcą delegata rządu RP na kraj, a rok później - delegatem. Od 1944 r. był wicepremierem i kierował Krajową Radą Ministrów. Zatwierdził decyzję o rozpoczęciu powstania warszawskiego. W marcu 1945 r. wraz z piętnastoma innymi przywódcami podziemia został zaproszony na rozmowy polityczne do Pruszkowa. Zapraszający pułkownik Pimienow ręczył oficerskim słowem honoru za bezpieczeństwo Polaków. Kłamał. Cała delegacja została uprowadzona prosto do Moskwy. Dopiero 5 maja strona rosyjska oficjalnie poinformowała o aresztowaniu Polaków. Jan Jankowski z racji sprawowanej funkcji był dla oprawców z NKWD szczególnie cenną ˝zdobyczą˝, a jego skazanie miało szczególne propagandowe znaczenie. W czasie gdy Churchill, Roosevelt i inni światowi przywódcy wraz ze swymi obywatelami świętowali zwycięstwo nad Niemcami, szesnastu bohaterów z Polski było torturowanych w więzieniu na Łubiance. Już 18 czerwca 1945 r. rozpoczął się ich proces. Jan Jankowski został w nim skazany na 8 lat więzienia. Był to najsurowszy po karze dla generała Leopolda Okulickiego wyrok orzeczony w procesie szesnastu. Jan Stanisław Jankowski zmarł 13 marca 1953 r. w więzieniu we Włodzimierzu nad Klaźmą w niewyjaśnionych okolicznościach, tuż przed zakończeniem odbywania kary. Prawdopodobnie został zamordowany. Jednak z całą pewnością wiemy, że jego ciało zostało wrzucone do jednej ze zbiorowych mogił - dołu wypełnianego bezimiennymi zwłokami. Dziś już niemożliwe jest zidentyfikowanie, w którym z nich został pochowany. Dopiero w 1991 r. polska delegacja w obecności rodziny Jana Stanisława Jankowskiego, prasy i historyków odsłoniła tablicę pamiątkową na murze cmentarnym we Włodzimierzu nad Klaźmą. Dopiero wtedy Rosjanie oddali rodzinie kilka pamiątek po zamordowanym - kilka listów od żony, jego niewysłany list, dokumenty zgonu. Do dziś do rodziny nie wróciła jednak obrączka i okulary. Jan Jankowski został odznaczony Orderem Virtuti Militari w 1944 r., a w 1995 r. został pośmiertnie uhonorowany Orderem Orła Białego, najwyższym polskim odznaczeniem. Dziękuję bardzo.