Mówca: Joanna Borowiak
Data: 2018-05-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość wobec rządowych projektów ustaw Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, druk nr 2446, oraz Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, druk nr 2447. Przedłożone projekty zmierzają do skonsolidowania, unormowania i uproszczenia podstawowych regulacji prawnych z zakresu szkolnictwa wyższego i nauki. Dla przejrzystości ważne jest, że przepisy umieszczone dotąd w różnych ustawach znajdą się w jednym akcie prawnym. Projekt ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce stanowi konsekwencję nowych regulacji i ma na celu skuteczne i sprawne wprowadzenie ich w życie. Przesłankę przeprowadzenia reformy szkolnictwa wyższego i nauki obejmującej zmiany w zakresie funkcjonowania systemu, zarządzania, finansowania oraz oceny jakości i działalności uczelni stanowią: problemy systemowe w obszarze szkolnictwa wyższego oraz nauki, ich negatywny wpływ na jakość badań naukowych prowadzonych przez polskie uczelnie i instytucje naukowe, poziom kształcenia studentów i doktorantów oraz brak ukierunkowania zasad finansowania, ewaluacji działalności naukowej i kształtowania kariery na osiąganie naukowej doskonałości. W grupie kluczowych problemów dręczących szkolnictwo wyższe i naukę w Polsce obok poziomu finansowania wymienia się wadliwe zasady organizacji i ustroju uczelni, które ograniczają sprawne zarządzanie, niedopasowanie struktury systemu szkolnictwa wyższego do wyzwań społecznych i gospodarczych, ograniczoną autonomię finansową uczelni, niezadowalającą jakość kształcenia na studiach wyższych, niewystarczający poziom dopasowania kształcenia do potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego. Na przykład w badaniach Bilansu Kapitału Ludzkiego, prowadzonych w latach 2009-2014 w warunkach wysokiego bezrobocia wśród młodzieży, ponad 3/4 pracodawców wskazywało na brak możliwości znalezienia pracowników o właściwych kompetencjach. Kolejny problem to niska skuteczność kształcenia doktorantów. W informacji o wynikach kontroli NIK ze stycznia 2016 r. w zakresie kształcenia na studiach doktoranckich znajdujemy konkluzję, że studia te nie są w pełni skutecznym sposobem kształcenia kadr naukowych. Wskazuje się na umasowienie studiów, szczególnie w naukach społecznych i humanistycznych. Mimo iż liczba doktorantów po 2008 r. wzrosła znacząco, bo o blisko 1/3, a w przypadku stacjonarnych studiów doktoranckich o 2/3, to jednak średnia liczba obronionych prac doktorskich ledwie przekracza 40%, a liczba nadawanych stopni naukowych doktora utrzymuje się na stałym poziomie 6 tys. rocznie. Jeśli w pryzmacie wskaźnika rozpoczynania studiów doktoranckich Polska zajmuje dziesiąte miejsce wśród 33 państw członkowskich Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, to według wskaźnika ich ukończenia - już czwarte miejsce od końca. Najwyższa Izba Kontroli wyraziła też wątpliwości w zakresie jakości i skuteczności nauczania na studiach doktoranckich z uwagi na łatwą ich dostępność i masowe kształcenie doktorantów, z których część nie jest przygotowana do rozpoczynania kariery naukowej. Spośród 261 zbadanych przez NIK absolwentów tych studiów z lat 2013-2014 jedynie 108, czyli ok. 41%, uzyskało stopień doktora. Innym wskazywanym problemem szkolnictwa wyższego i nauki jest system stopni i tytułów hamujący dążenie naukowców do doskonałości naukowej i prowadzenia badań interdyscyplinarnych. W latach 2012-2016 liczba młodych pracowników naukowych systematycznie spadała. W ocenie NIK z października 2017 r. stan ten wynika z nieadekwatnych mechanizmów motywacyjnych, zatrudniania pracowników naukowych głównie w powiązaniu z pracą dydaktyczną oraz braku określonych minimalnych wymagań dla kandydatów do stopnia doktora habilitowanego. W latach 2012-2016 liczba pracowników naukowych ze stopniem doktora oraz bez stopnia naukowego doktora spadła o blisko 6%. Zmniejszył się też ich udział w liczbie wszystkich pracowników naukowych. Kolejnym problemem jest niski poziom znaczenia wyników badań naukowych prowadzonych w Polsce w światowej nauce, w tym niski poziom umiędzynarodowienia polskiej nauki. Na przykład w unijnym programie badań ˝Horyzont 2020˝ wkład netto Polski do programu w latach 2014-2016 przewyższył uzyskane środki o przeszło 2 mld zł. Wśród najważniejszych zmian odnoszących się w zapisach ustawy do zdiagnozowanych i przedstawionych problemów należy wymienić zmiany w przepisach dotyczących ustroju i organizacji uczelni oraz relacji między jej organami, zmiany w zakresie struktury systemu szkolnictwa wyższego, a także zmiany zasad finansowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki, zmiany służące podniesieniu jakości i przydatności kształcenia na studiach wyższych, wprowadzenie nowego modelu kształcenia doktorantów i ubiegania się o stopień naukowy doktora, zmiany klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych i artystycznych oraz systemu stopni i tytułów i wreszcie zmianę zasad ewaluacji jakości działalności naukowej. Przedłożona ustawa zakłada uregulowanie minimalnej pensji asystenta, adiunkta, profesora uczelni i profesora, regulację pensum godzinowego pracowników dydaktycznych i badawczo-dydaktycznych, a także zwiększenie wynagrodzeń nauczycieli akademickich oraz uzależnienie ich wysokości od przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce. Istotną kwestią od dawna czekającą na rozwiązanie jest problem dekomunizacji polskich uczelni. Po zakończeniu II wojny światowej uczelnie nie stanowiły neutralnego, zarezerwowanego ściśle dla nauki obszaru działalności, ale stały się istotnym elementem komunizacji i wasalizacji polskiego państwa. Szkolnictwo wyższe wymaga w tym obszarze odrodzenia moralnego. Przedłożona ustawa przewiduje rozliczenie się środowiska akademickiego z okresem PRL-u. Osoby, które pracowały w organach bezpieczeństwa PRL lub z nimi współpracowały, nie będą mogły zasiadać w organach uczelni ani instytucjach przedstawicielskich. Według danych z rejestru instytucji szkolnictwa wyższego w systemie POL-on, projekt oddziałuje na 398 szkół wyższych, w tym 260 uczelni niepublicznych. Ustawa zawiera rozwiązania najczęściej postulowane przez ekspertów i środowisko akademickie. Stanowi odpowiedź na zidentyfikowane problemy, na potrzebę poprawy jakości kształcenia oraz badań naukowych. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Powinności nauki i szkolnictwa wyższego oraz ich oddziaływanie na rozwój społeczny i gospodarczy Polski znajdują swój szczegółowy opis w ˝Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do roku 2030)˝, przyjętej przez Radę Ministrów 14 lutego 2017 r. Realizacja założonych celów strategii wymaga dokonania zmian w systemie szkolnictwa wyższego, a jego reforma została zakwalifikowana do grupy kluczowych projektów. Projektowana ustawa stanowi narzędzie do realizacji jednego z priorytetowych założeń ˝Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju˝, jakim jest poprawa jakości kapitału ludzkiego i społecznego m.in. poprzez osiągnięcie wartości nakładów na działalność badawczo-rozwojową w wysokości 1,7% PKB do 2020 r. oraz do 2,5% PKB w 2030 r. Zmiany systemowe w obszarze organizacji, kształcenia i zasad finansowania szkolnictwa wyższego są potrzebne i niekwestionowane, a przedłożone projekty zawierają ciekawe rozwiązania. W odniesieniu do przedstawionych propozycji artykułowane są różne głosy i opinie środowisk związanych ze szkolnictwem wyższym i nauką. Chcemy ich wysłuchać i odnieść się do nich. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość kieruje przedstawione projekty ustaw do dalszych prac w komisji. Dziękuję.