Mówca: Waldemar Andzel
Data: 2015-05-27 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 23 maja br. obchodziliśmy 150. rocznicę śmierci księdza Stanisława Brzóski. Chciałbym zatem przypomnieć postać tego polskiego duchownego, generała, ostatniego powstańca walczącego w powstaniu styczniowym. Stanisław Brzóska przyszedł na świat 30 grudnia 1832 r. Wywodził się z mieszkającej na Podlasiu zubożałej szlachty pieczętującej się herbem Nowina. Początkowo podjął studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim, jednak po trzech latach przerwał, je by wstąpić do Seminarium Duchownego w Janowie Podlaskim. W 1857 r. został wyświęcony na księdza. Posługę kapłańską rozpoczął jako wikariusz w parafii Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny w Sokołowie Podlaskim. Zasłynął tam z wygłaszania patriotycznych kazań rozbudzających niepodległościowego ducha wśród chłopstwa. Nie uszły one uwadze rosyjskich władz. Z początku Rosjanie zakłócali msze, prowokując tym samym wiernych, następnie podjęli bardziej zdecydowane kroki. 27 listopada 1861 r. ksiądz Brzóska został aresztowany pod zarzutem ˝podburzania wiernych w duchu religijno-patriotycznym˝. W grudniu tego samego roku duchowny został skazany na karę dwóch lat więzienia, którą miał odbyć w twierdzy w Zamościu. Ze względu na zły stan zdrowia ksiądz Stanisław Brzóska po trzech miesiącach został wypuszczony na wolność i powrócił do pracy w parafii. Podjął wtedy działalność konspiracyjną. W pracy konspiracyjnej dał się poznać jako dobry organizator. Chrzest bojowy księdza Brzóski miał miejsce 23 stycznia 1863 r., gdy wraz z 40 sprzysiężonymi zaatakował 6. i 8. kompanię 2. batalionu Kostromskiego Pułku Piechoty. Koszary wroga nie zostały jednak zdobyte, a straty Rosjan wyniosły 4 zabitych i 20 rannych. Podczas bitwy pod Sosnowicą w marcu tego samego roku ksiądz Brzóska został postrzelony w nogę. Rekonwalescencja na dwa miesiące wyłączyła go z walk. Jednak już w lipcu Wydział Wojny Rządu Narodowego mianował duchownego kapelanem wojsk powstańczych województwa podlaskiego w randze generała. Używał wtedy pseudonimu ˝generał Brzeziński˝. Na początku kolejnego roku ksiądz Brzóska zorganizował liczący kilkadziesiąt osób oddział konny. Siły rosyjskie jednak szybko go rozbiły, warunki walki były bardzo trudne. Sytuacja pogorszyła się jeszcze po ogłoszeniu przez cara reformy uwłaszczeniowej chłopów. Oddział kierowany przez duchownego zaczął się systematycznie zmniejszać, mimo to Rosjanie nie szczędzili sił, by schwytać księdza Brzóskę. Na początku następnego roku ukrył się on w domu sołtysa wsi Krasnodęby-Sypytki. W kwietniu został wytropiony, aresztowany i odprowadzony do Sokołowa, a następnie przewieziony do Warszawy. ˝Ostatni powstaniec˝ został oskarżony o wygłoszenie podburzającego kazania, udział w powstaniu, walki przeciw wojskom carskim i usiłowanie przedłużenia powstania. Wyrok śmierci zapadł 19 maja 1865 r. Przed straceniem Brzóski starano się pozbawić go kapłaństwa, co jednak nie doszło do skutku. Egzekucja odbyła się cztery dni po wydaniu wyroku na rynku w Sokołowie Podlaskim w obecności 10 tys. ludzi. Miał to być publiczny spektakl zastraszający polskie społeczeństwo. W 60. rocznicę śmierci ˝ostatniego powstańca˝ w Sokołowie Podlaskim odsłonięto pomnik poświęcony jego pamięci, a w 143. rocznicę prezydent Rzeczypospolitej Polskiej prof. Lech Kaczyński odznaczył go Orderem Orła Białego. Dziękuję bardzo. (Oklaski)