Mówca: Wanda Nowicka
Data: 2014-07-09 (Sejm RP, kadencja 7)

Tak, oczywiście, panie prezesie. Bardzo proszę. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego Roman Hauser: Bardzo dziękuję. Przypadł mi w udziale po raz pierwszy w historii sądownictwa administracyjnego zaszczyt przedstawienia Wysokiej Izbie sprawozdania, informacji z działalności sądownictwa administracyjnego. Odbieram to jako sygnał wzrastającej roli sądownictwa administracyjnego w kształtowaniu pozycji prawnej obywateli, we wpływaniu na przemiany gospodarcze i społeczne w naszym kraju. Proszę mi pozwolić, że na początku wystąpienia przypomnę, iż istotą sądownictwa administracyjnego na całym świecie, w szczególności w Europie, bo tu się ono wykształciło, jest stanie na straży praw i wolności obywateli. Obywatele w swoich stosunkach z organami administracji publicznej z natury rzeczy są w gorszej sytuacji. Stają oni przed wyspecjalizowanymi organami administracji publicznej, kompetentnymi w rozstrzyganiu spraw administracyjnych, i są słabszą stroną tego kontaktu. To wysoko wykwalifikowany urzędnik swoją decyzją administracyjną kształtuje prawa i wolności obywatela. Stąd dopiero na etapie postępowania sądowoadministracyjnego dochodzi do zrównania ról procesowych i spór może się toczyć przed niezależnym sądem i niezawisłymi sędziami, którzy rozstrzygną o legalności działania organów administracji publicznej. W Polsce, jak Wysokiej Izbie wiadomo, jest długa tradycja funkcjonowania sądownictwa administracyjnego, bo od okresu międzywojnia, funkcjonował wówczas Najwyższy Trybunał Administracyjny. Odtworzyliśmy w Polsce sądownictwo administracyjne blisko 35 lat temu. Od momentu wprowadzenia w życie konstytucji przystąpiliśmy do prac nad wprowadzeniem reformy sądownictwa administracyjnego, w szczególności wprowadzeniem dwuinstancyjnego postępowania administracyjnego. Od 1 stycznia 2004 r. w pierwszej instancji orzekają wojewódzkie sądy administracyjne, właściwe we wszystkich sprawach rozstrzyganych przez organy administracji publicznej, w drugiej instancji orzeka Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie. Po upływie 10 lat funkcjonowania nowego systemu sądownictwa administracyjnego jestem uprawniony do stwierdzenia przed Wysoką Izbą, że założenia reformy administracyjnej sprawdziły się, sądownictwo administracyjne działa sprawnie. Obawy o to, że wprowadzenie dwóch instancji sądowoadministracyjnych zamiast uprzednio funkcjonującej jednej spowoduje wydłużenie postępowania sądowoadministracyjnego, nie sprawdziły się. Dynamika załatwiania spraw w sądownictwie administracyjnym jest dalece satysfakcjonująca. Wszystkie informacje statystyczne o charakterze szczegółowym są w sprawozdaniu i byłoby z mej strony nieprzyzwoite, gdybym je powtarzał. Jednak proszę mi pozwolić, abym w tym wystąpieniu przedstawił pewne zasadnicze elementy. Otóż, systematycznie wzrasta liczba spraw wpływających do sądów administracyjnych. I tak w roku 2012 liczba spraw wpływających do wojewódzkich sądów administracyjnych wzrosła nieznacznie, o 3%, ale już w roku 2013 ten wzrost był bardzo duży, bo o 13% w stosunku do roku 2012. Wzrasta także liczba spraw związanych ze skargami na bezczynność i przewlekłe postępowanie organów. Skarga na bezczynność organów funkcjonuje w naszym systemie sądownictwa administracyjnego od dawna, w związku z tym można powiedzieć, że jest już utrwaloną instytucją i obywatele wiedzą o tym, że można skarżyć się na bezczynność administracji. Natomiast instytucja przewlekłości w postępowaniu jest stosunkowo nową instytucją, funkcjonującą od 3 lat, ale - jak się okazuje - także już dobrze rozpoznaną. Dynamika spraw związanych z bezczynnością i przewlekłością w 2012 r. w stosunku do 2011 r. była wyższa o 8%, zaś w 2013 r. - już o 33%. To świadczy o tym, że te instytucje są potrzebne i wykorzystywane przez obywateli wtedy, gdy organy administracji publicznej nie załatwiają w wyznaczonych terminach spraw administracyjnych. Jeśli chodzi o sprawność funkcjonowania sądownictwa administracyjnego, to w wojewódzkich sądach administracyjnych okres oczekiwania na rozstrzygnięcie sprawy wynosi średnio 4-4,5 miesiąca. Ja wiem, że każdy z państwa na tej sali może mi podać przykład sprawy sądowoadministracyjnej, która trwa dłużej. To, że takie sprawy są, to jest oczywiste, one występują. Proszę zwrócić uwagę na to, że dziś pojawia się nowe i w coraz szerszym zakresie zjawisko, mianowicie takie, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie mamy do czynienia z typowym sporem między organem administracji publicznej a jednostką, do której ma być skierowany akt, ale w jego ramach występują inne podmioty. Typowym przykładem byłaby sprawa z zakresu Prawa budowlanego. Ktoś występujący o pozwolenie na budowę ma sąsiada z działki leżącej obok, który nie jest zainteresowany tym, by powstała nowa zabudowa, ponieważ się przyzwyczaił przez lata, że na tę działkę wyprowadza swojego psa czy bawi się na niej z dziećmi. W związku z tym pojawiają się pewne elementy do tej pory charakterystyczne w postępowaniu przed sądami powszechnymi, w sporach cywilnych. Ten, który nie jest zainteresowany tym, by powstała nowa zabudowa, będzie wykorzystywał wszystkie możliwe instrumenty procesowe, by przedłużyć tok postępowania przed sądem, wykorzystując, że tak powiem, możliwości związane ze zwolnieniami lekarskimi, niemożnością stawienia się adwokata. Sąd nie może rozpoznawać takiej sprawy przy usprawiedliwionej nieobecności, ponieważ ten wyrok byłby dotknięty istotną wadą, byłaby to przesłanka wznowienia postępowania sądowego, co znacznie wydłużyłoby postępowanie przed sądami administracyjnymi. Chcę państwa poinformować, że z kontaktów międzynarodowych, które mamy, wynika, że sprawność orzecznictwa wojewódzkich sądów administracyjnych jest najwyższa w Europie. Nie ma porównywalnych sądów administracyjnych pierwszej instancji, które w terminie od 4 miesięcy do 4,5 miesiąca załatwiałyby sprawy. Nieco dłużej oczekuje się na rozstrzygnięcie sprawy w Naczelnym Sądzie Administracyjnym, to jest w zależności od izby 13-15 miesięcy, ale to także jest termin, który jest w Europie jednym z najkrótszych terminów. To jest tak, że do sądów najwyższej instancji dochodzi niewielki procent tych spraw, które są rozstrzygane, i przyjmuje się, że okres roku czy półtora jest okresem satysfakcjonującym, gdy chodzi o sprawność postępowania w sądach najwyższej instancji. W roku 2012 ze spraw rozpoznanych przez sądy administracyjne wojewódzkie sądy administracyjne wyeliminowały z obrotu prawnego 22% orzeczeń i czynności organów administracji publicznej, w roku 2013 nieco więcej - 24%. To jest od lat utrzymujący się wskaźnik, czyli, mówiąc prościej, co czwarta sprawa wniesiona do sądu administracyjnego jest skargą skuteczną i w wyniku orzeczenia wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego te rozstrzygnięcia organów administracji publicznej są eliminowane z obrotu. Wracając jeszcze na moment do tempa rozstrzygania spraw przez Naczelny Sąd Administracyjny, z danych, którymi dysponuję ze stowarzyszenia sądów administracyjnych Unii Europejskiej, w Hiszpanii ten czas oczekiwania wynosi 20 miesięcy, w Austrii ten okres wynosi 20 miesięcy, w Szwecji - 12 miesięcy, na Słowacji - 12 miesięcy. To są te sądy, które najszybciej rozstrzygają. Nie wypada mi podawać przykładów tych krajów, gdzie oczekiwanie na rozstrzygnięcie sprawy trwa znacznie dłużej. W krajach o długiej tradycji sądownictwa administracyjnego bywa, że oczekiwanie na rozstrzygnięcie sprawy w najwyższej instancji sądowej trwa od 5 do 7 lat. Zatem tym naszym osiągnięciem możemy się prawdziwie szczycić i chwalić. Te dane statystyczne, które pozwoliłem sobie państwu podać, myślę, że są dobrym argumentem uzasadniającym prawidłowość przyjętych u początku reformy sądownictwa administracyjnego rozstrzygnięć. Gdy chodzi o przedmiot spraw rozpatrywanych przez wojewódzkie sądy administracyjne i Naczelny Sąd Administracyjny, na pierwszym miejscu, i to zdecydowanie, są sprawy z zakresu prawa podatkowego. W wojewódzkich sądach administracyjnych to jest blisko 40%, w Naczelnym Sądzie Administracyjnym - blisko 44% ogółu spraw. Sprawy z pozostałego zakresu stanowią mniejszy odsetek, sprawy z zakresu prawa budowlanego - 9%, sprawy z zakresu planowania, zagospodarowania przestrzennego stanowią 8% spraw rozstrzyganych przez wojewódzkie sądy administracyjne. Panie Posłanki i Panowie Posłowie! Przechodząc do kwestii związanych z orzecznictwem wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego, chciałbym podkreślić bardzo mocne dążenie do pełnego respektowania wartości i dóbr konstytucyjnie chronionych. W ten sposób wypełniamy posłannictwo sądownictwa administracyjnego stania na straży praw i wolności obywateli czy ochrony obywateli przed nieprawidłowościami działania administracji publicznej. Sędziowie sądów administracyjnych w orzekaniu korzystają z dorobku orzeczniczego Trybunału Konstytucyjnego, Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Jednym z elementów, o którym chciałbym powiedzieć, jest aktywność wojewódzkich sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego w dążeniu do jednolitości orzecznictwa sądowoadministracyjnego. Wypracowanie jednolitości orzecznictwa w poszczególnych sprawach nie jest kwestią prostą. Niestety jest potrzebny pewien czas, by wychwycić, kiedy orzecznictwo różnych wojewódzkich sądów administracyjnych czy różnych składów tego sądu odmiennie interpretuje poszczególne przepisy prawa stanowiące podstawę rozstrzygnięcia sądowoadministracyjnego. Jest kilka instrumentów, które sądy administracyjne mają do dyspozycji, by dążyć do jednolitości orzecznictwa. Przede wszystkim sądy administracyjne korzystają z możliwości występowania z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. I tak w 2012 r. sądy administracyjne wystąpiły z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału w Luksemburgu w siedmiu sprawach, w 2013 r. polskie sądy skierowały do Trybunału w Luksemburgu pytania prejudycjalne w ośmiu sprawach. Dwa miesiące temu w Polsce gościła delegacja Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej pod przewodnictwem prezesa Skurisa. Z wielką satysfakcją wysłuchałem, że pytania prejudycjalne kierowane przez polskie sądy administracyjne, gdy chodzi o aktywność, ale przede wszystkim gdy chodzi o jakość tych pytań, są w absolutnej czołówce. Drugą możliwością, z której korzystają sądy administracyjne, jest kierowanie pytań do polskiego Trybunału Konstytucyjnego. W 2012 r. sądy administracyjne skierowały 8 pytań prawnych do Trybunału Konstytucyjnego, w 2013 r. - 10 pytań prawnych. Jednocześnie chciałbym poinformować, że aż w 18 sprawach, w przypadku 18 pytań prawnych zadanych przez sądy administracyjne czekamy na rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego. Niestety, czas oczekiwania na rozstrzygnięcia spraw przez Trybunał Konstytucyjny wydłuża się, co także wpływa na sprawność orzeczniczą sądów administracyjnych, bo w tych sprawach, w których zostały skierowane pytania prawne do Trybunału Konstytucyjnego, postępowania sądowo-administracyjne są zawieszane. Kolejnym elementem czy instrumentem, który pozwala wpływać na utrzymanie jednolitości orzecznictwa sądowoadministracyjnego, jest działalność uchwałodawcza Naczelnego Sądu Administracyjnego związana z konkretnymi pytaniami składów orzekających do składów powiększonych Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz pytaniami abstrakcyjnymi prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, rzecznika praw obywatelskich i prokuratora generalnego. Tych pytań jest stosunkowo dużo. Średnio w roku poszczególne izby Naczelnego Sądu Administracyjnego rozstrzygają do 27-28 pytań prawnych kierowanych do składów powiększonych Naczelnego Sądu Administracyjnego. Kilka uwag dotyczących oceny funkcjonowania administracji publicznej w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych. Niestety, z przykrością muszę stwierdzić, że tu ciągle nie odnosimy wielkich sukcesów. Przykładowo grzywny wymierzane przez sądy administracyjne za niewykonanie wyroku sądu w 2012 r. były orzekane o 6% częściej niż w roku 2011, a w roku 2013 o 12% częściej w stosunku do roku 2012. To jest jedna z bolączek. Projekt ustawy reformujący ustawę Prawo postępowania przed sądami administracyjnymi, który jest na etapie procedury legislacyjnej w pracach podkomisji parlamentu, także przewiduje możliwości orzekania grzywny z urzędu, a nie tylko na wniosek strony, jako środka dyscyplinującego administrację. Myślę, że wpłynie to korzystnie na to, by administracja chciała się podporządkowywać orzeczeniom sądów. Z moich rozmów, kontaktów, które mam z osobami kierującymi sądami administracyjnymi w Europie, wynika, że to jest zagadnienie, którego nie są one w stanie pojąć. Jak to możliwe, że wyrok wydany w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej nie był respektowany przez organy administracji publicznej? Takie zjawisko było kiedyś we Francji - zresztą jeżeli chodzi o tę grzywnę, to, mówiąc brzydko, ściągałem ją z ustawodawstwa francuskiego - były kiedyś takie nieliczne przypadki, ale od 20 lat francuski sąd, Conseil d’État, najwyższa Rada Stanu, ani razu nie musiała orzekać grzywny, którą może orzec w związku z niewykonaniem wyroku sądu administracyjnego. Marzy się, byśmy także w naszym kraju osiągnęli podobne rezultaty. Niestety, zwiększa się także liczba spraw związanych z wymierzaniem grzywny za bezczynność i przewlekłe postępowanie administracyjne. W 2013 r. sądy administracyjne uwzględniły ponad 26% spraw, wymierzając organom administracji publicznej grzywny - najwyższa wyniosła 35 tys. zł. Kończąc wreszcie przedstawianie podstawowych informacji, chciałbym państwa poinformować o aktywności Naczelnego Sądu Administracyjnego, bo to pozostaje w gestii Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli chodzi o dostępność orzecznictwa sądowoadministracyjnego dla obywateli. Mamy powszechnie dostępną stronę internetową, w której jest blisko 1 mln orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego i sądów administracyjnych, co wymaga od sądu gigantycznego wysiłku, ponieważ wszystkie orzeczenia dostępne na stronie internetowej muszą być anonimizowane, bo obowiązuje nas ustawa o ochronie danych osobowych. To, aby orzeczenia mogły być publikowane na tej stronie internetowej, wymaga sporej pracy. Jednocześnie chciałbym poinformować, że wraz z prezesem Trybunału Konstytucyjnego i ministrem spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej podpisaliśmy porozumienie, w którym zobowiązaliśmy się do tłumaczenia odpowiednio w Ministerstwie Sprawiedliwości, Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Trybunale Konstytucyjnym i Naczelnym Sądzie Administracyjnym wiodących orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach polskich, a także w sprawach innych państw, które mają istotne znaczenie, jeżeli chodzi o ochronę praw jednostki. To jest ten szerszy wkład w propagowanie idei ochrony praw człowieka. Kończąc, chciałbym wyrazić przeświadczenie, że sądy administracyjne prawidłowo realizują swoje zadania, że założona, przeprowadzona reforma sądowoadministracyjna spełnia się w praktyce, że prace nad nowelizacją ustawy zakończą się pozytywnie i będzie to kolejny element prowadzący do poprawy sprawności i jakości orzeczniczej sądów administracyjnych i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dzieje się tak, jest to możliwe tylko dzięki dobrej współpracy z organami władzy publicznej, w tym z paniami i panami posłami, komisjami sejmowymi. Za to zainteresowanie i życzliwość gorąco dziękuję. Nie będę skrywał, że liczę na dalsze zainteresowanie i życzliwość. Pani marszałkini, panie i panowie posłowie, gorąco dziękuję. (Oklaski)