Mówca: Zbyszek Zaborowski
Data: 2013-09-26 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! W imieniu Klubu Poselskiego Sojusz Lewicy Demokratycznej mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu w sprawie prezydenckiego projektu ustawy o współdziałaniu w samorządzie terytorialnym na rzecz rozwoju lokalnego i regionalnego oraz o zmianie niektórych ustaw. Trzeba od razu zaznaczyć, że tych niektórych ustaw jest przeszło 40 i zapewne nie będę mógł przedstawić w ciągu 10 minut stanowiska w sprawie wszystkich zmian. Skoncentruję się, oczywiście, na najważniejszych. Najlepsza część projektowanych zmian dotyczy zwiększenia udziału obywateli w zarządzaniu gminą, powiatem i województwem, a więc udziału w podejmowaniu decyzji społeczności lokalnych i regionalnych. Ustawa niejako ma sankcjonować konsultacje, które występowały do tej pory w porządku prawnym, ale dzisiaj prezydent chce im nadać odpowiednią rangę i wprowadzić nowe instrumenty. Wprowadza się wysłuchanie publiczne, analogicznie do Sejmu, w sprawach najważniejszych dla gminy czy powiatu. Chodzi o budżet, o statut, o strategię rozwoju, o inne zasadnicze, strategiczne dokumenty planistyczne. Wprowadza się też inicjatywę obywatelską uchwałodawczą na poziomie wszystkich szczebli samorządu terytorialnego. Tutaj dla województwa prezydent proponuje 5% podpisów, 5% uprawnionych do głosowania. Po zebraniu takiej liczby podpisów inicjatywa może mieć miejsce. W przypadku gminy i powiatu jest to 15%. Dodatkowo uzupełnia to partycypacja obywatelska w zarządzaniu, jawność, imienne głosowanie w radzie, informacje w BIP-ie o projektach uchwał. Oczywiście to wszystko to są cenne inicjatywy. Można mieć natomiast wątpliwości co do reform w instytucji referendum lokalnego, zwłaszcza jeżeli idzie o całkowitą likwidację progu przy referendach tematycznych. Wydaje się, że trzeba zostawić przynajmniej minimalny próg. Przed chwilą poseł Zgorzelski w imieniu Polskiego Stronnictwa Ludowego przedstawił propozycję, aby było to przynajmniej takie kworum, jak liczba zebranych podpisów pod inicjatywą. Wydaje się to absolutnym minimum. Z drugiej strony prezydent proponuje podniesienie kworum w przypadku referendum o odwołaniu organów gminy, a więc wójta, burmistrza, prezydenta czy rady gminy, z obecnie 3/5 głosujących w trakcie wyborów do 100% głosujących w trakcie wyborów. Wydaje się, że ta reforma jest absurdalna. Moim zdaniem, panie ministrze, prościej byłoby napisać: likwidujemy referendum i ustanawiamy wójta, burmistrza, prezydenta i radę gminy na całą kadencję, bez względu na okoliczności, bo w polskiej praktyce przy niskiej frekwencji w tego typu przedsięwzięciach instytucjonalnych można przewidzieć, że wójt będzie nieodwoływalny. Mój klub ma ogromne wątpliwości co do tej części inicjatywy prezydenckiej. Pozytywnie trzeba ocenić wprowadzenie instytucji zespołu współpracy terytorialnej. Chciałbym uspokoić kolegów, którzy wietrzą w tym jakiś podstęp instytucjonalny. Tu jest zapisana fakultatywność, a więc gminy z udziałem powiatów mogą tworzyć zespoły współpracy terytorialnej i wspólnie zastanawiać się nad strategią rozwoju, nad projektowaniem najważniejszych przedsięwzięć, a nawet podejmować takie przedsięwzięcia, uzyskując również dotacje z budżetu państwa, oprócz własnych składek, albo nie podejmować takiej współpracy. Wydaje się, że dzisiaj sieć powiązań ekonomicznych i społecznych, zwłaszcza w otoczeniu aglomeracji czy w samych aglomeracjach, ale nie tylko, bo również na terenie wiejskim, wymaga takiej współpracy. To jest ważny instrument. Chodzi również o konwent delegatów samorządu lokalnego w województwie, a więc instytucjonalizację czegoś, co funkcjonuje, tylko w różnych grupach. Zazwyczaj zbiera się konwent starostów, konwent wójtów czy burmistrzów, a w skali ogólnopolskiej konwent marszałków funkcjonuje jako instytucja. Mamy tutaj próbę zorganizowanego działania, a więc chodzi o konwent z udziałem wszystkich prezydentów miast, starostów. I jest druga grupa, druga kuria wyborcza, z wyborów pośrednich, a więc reprezentant gmin z danego powiatu. Jeden, jak rozumiem, reprezentant, wójt czy burmistrz. Tutaj mam pewną wątpliwość, bo z jednej strony mamy bezpośrednią delegację dla starosty czy prezydenta, a z drugiej strony mniejsze jednostki będą reprezentowane w wyborach pośrednich do konwentu, który ma oceniać nie tylko strategię rozwoju województwa i inne dokumenty planowania strategicznego, lecz także projekt budżetu województwa i - co chyba najważniejsze dla jednostek samorządu terytorialnego - regionalny program operacyjny. Wydaje się, że obecność wszystkich podmiotów w takim konwencie byłaby uzasadniona, choć zdaję sobie sprawę z tego, że będzie to wtedy bardzo liczne gremium. I jest trzecia grupa zmian ustrojowych, które też mają bardzo różny charakter. Chciałbym z całą mocą wesprzeć wzmocnienie pozycji ustrojowej gminy poprzez potwierdzenie raz jeszcze domniemania kompetencji gminy tam, gdzie nie ma odesłania do innych uregulowań ustawowych. Rada gminy może określić, jakie zadania w interesie obywateli powinna wykonywać gmina. Jest to w porządku prawnym, ale jest nierespektowane przez organy nadzoru: ani przez wojewodów, ani przez regionalne izby obrachunkowe, ani nawet przez sądy administracyjne. Potwierdzenie tego faktu i nowe instrumenty służące ochronie, jak również zmiana rozporządzeń nadzorczych organów nadzoru są tutaj bardzo istotne. Podobnie bardzo cennym uzupełnieniem jest wprowadzanie domniemania kompetencji wójta, burmistrza, prezydenta w relacjach z radą gminy. Nie było takiego rozwiązania. Myślę, że jest to ważna zmiana, zresztą analogiczna do domniemania kompetencji zarządu w relacjach z radą powiatu czy zarządu w relacjach z sejmikiem województwa. To jest uporządkowanie, wprowadzenie materii ustawowej, jak również nowa jakość. Wójt jest organem nie tylko wykonawczym, lecz także zarządzającym. Natomiast poważne wątpliwości budzi wprowadzenie instytucji jednoosobowego organu w powiecie. Starosta ma być od tej pory organem jednoosobowym bez zmiany sposobu wyboru starosty. Można sobie wyobrazić taką zmianę, chociaż nie jest ona częsta w Europie. Przykładem są jednak Niemcy, gdzie landrat pochodzi zazwyczaj z wyborów bezpośrednich. Ale tutaj zatrzymaliśmy się w pół drogi. Likwidujemy zarząd powiatu, ale starosta nadal jest wybierany przez radę gminy. Sądzę, że jest tu pewna sprzeczność ustrojowa i że w praktyce powiatowej będzie to oznaczać większą trudność w tworzeniu porozumienia na rzecz powiatu, kiedy nie mamy zarządu, a oszczędności będą pozorne, bo w dalszym ciągu występuje instytucja wicestarosty. Tak więc oszczędności związane z likwidacją zarządu są pozorne. Panie Prezydencie! Tak więc albo dużo odwagi i bezpośrednie wybory, albo zostawmy to i nie mieszajmy tutaj... (Głos z sali: Nie mieszajmy.) Nie mieszajmy - podpowiadają tutaj koledzy z PSL-u. ...w tej materii ustrojowej, jaką jest sposób funkcjonowania organów wykonawczych w powiecie. Są oczywiście i inne ważne zmiany. Taką istotną nowością jest wprowadzenie ochrony prawnej nie tylko jednostek samorządu terytorialnego jako takiego, ale również niepodzielności terytorium gminy, z wyjątkiem szczególnych sytuacji. Wzmocnienie trwałości tej podstawowej jednostki samorządu terytorialnego jest dużym wkładem pana prezydenta w budowę społeczeństwa obywatelskiego. Reasumując, klub Sojusz Lewicy Demokratycznej widzi potrzebę dalszej publicznej debaty i pracy w komisjach sejmowych nad przedłożonym projektem prezydenckim. Dziękuję bardzo. (Oklaski)