Mówca: Adam Żyliński
Data: 2012-12-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Przypadł mi w udziale zaszczyt przedstawienia stanowiska mojego klubu, Platformy Obywatelskiej, wobec sprawozdania Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o referendum lokalnym. Projektowana ustawa stanowi wykonanie obowiązku dostosowania systemu prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 lutego 2003 r. stwierdzającego zgodność z konstytucją przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. o referendum lokalnym. Trybunał Konstytucyjny orzekł o zgodności art. 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym z art. 2 i 170 Konstytucji RP oraz z art. 5 Europejskiej Karty Samorządu Terytorialnego. Trybunał uznał rzeczony artykuł za niewyłączający prawa członków wspólnoty samorządowej do wyrażania w drodze referendum stanowiska w istotnych sprawach dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących tę wspólnotę, a niezastrzeżonych do wyłącznej kompetencji organów innych władz publicznych. Artykuł 2 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym w aktualnym brzmieniu pozwala poddać pod referendum sprawę, która, po pierwsze, dotyczy tej wspólnoty, po drugie, mieści się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki. Oba warunki muszą być spełnione jednocześnie, co oznacza, że jeśli nawet sprawa dotyczy danej wspólnoty, lecz nie mieści się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki samorządu, to nie może być przedmiotem referendum. Przepis ten w praktyce powoduje, że organy jednostek samorządu w niektórych sprawach odmawiają przeprowadzenia referendum lokalnego. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego zasadnicze sprawy danego samorządu w rozumieniu art. 170 konstytucji to sprawy istotne dla tej wspólnoty w zakresie, w jakim dotyczą więzi społecznych, gospodarczych i kulturowych łączących mieszkańców, a więc jej tożsamości i przyszłości. Tym samym mieszkańcy mają prawo do wyrażania swojej woli w drodze referendum we wszystkich zasadniczych dla tej wspólnoty sprawach niewyłączonych z mocy konstytucji, niezależnie od tego, czy sprawy te są zadaniami organów lokalnych, czy też nie. W grę wchodzi prawo do wypowiadania się w drodze referendum wiążącego, a także opiniodawczego - konsultacyjnego, czyli takiego, które formalnie nie wiąże w sposób zupełny organów, lecz ze względu na swoją wagę polityczną i swoją reprezentatywność obliguje pod względem prawnym w ten sposób, iż niezastosowanie się do ważnego i rozstrzygającego wyniku referendum wymaga podania uzasadnienia. Trybunał uznał dopuszczalność referendum wyrażającego wolę mieszkańców wszędzie tam, gdzie mogą oni współkształtować proces decyzyjny dotyczący istotnej sprawy danej wspólnoty, choćby nie mogli oni przesądzać całkowicie o sposobie załatwienia sprawy. Ponadto w sentencji orzeczenia wyroku Trybunał Konstytucyjny wywodził, iż w systemie politycznym musi istnieć należne miejsce dla woli mieszkańców i ich stanowiska. Jeśli tylko bowiem wyrażą oni w sposób uprawniony wolę organizacji referendum, to referendum takie ma pierwszeństwo przed zwykłymi konsultacjami i wpływać musi na opinię organu jednostki samorządu terytorialnego. Kształtuje także w pewnym zakresie przyszłe stanowiska organu uprawnionego do ostatecznego załatwienia sprawy. Nie oznacza to, iż wynik referendum opiniodawczego lub konsultacyjnego jest bezwzględnie wiążący dla ustawodawcy. Ostatecznie trybunał nie uznał za konieczne uchylenia zaskarżonego artykułu w tej właśnie części, która jest zgodna z konstytucją, aczkolwiek niepełna. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż zachodzi konieczność uzupełnienia przepisu treściami wynikającymi z konstytucji, wraz z którymi stworzy on całkowitą definicję przedmiotu referendum lokalnego. Stąd inicjatywa ustawodawcza Senatu wynikająca z potrzeby wykonania wyroku trybunału i w całości kierująca się brzmieniem sentencji wyroku i uzasadnieniem. W toku prac nad tym projektem odrzucono senacki pomysł podniesienia do 15% uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy podpisujących wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania organu gminy niebędącej miastem na prawach powiatu. Uznano, że jest to propozycja wykraczająca poza materię wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Klub Parlamentarny Platforma Obywatelska popiera bez zastrzeżeń treść sprawozdania komisji. Dziękuję bardzo. (Oklaski)