Mówca: Anna Grodzka
Data: 2014-09-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam dzisiaj zaszczyt zaprezentować państwu projekt ustawy o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, druk nr 1948. Postrzegam to wydarzenie jako zaszczyt, dlatego że o Kodeksie pracy, prawach pracowniczych, wolnościach związkowych, walce z wyzyskiem i ograniczaniem umów śmieciowych, przeciwdziałaniem przemocy w miejscu pracy politycy mówią dużo, częściej w mediach niż w swojej pracy poselskiej. My przychodzimy do Wysokiej Izby z gotowym projektem, konkretnym pomysłem na modernizację prawa pracy i lepszą ochronę dla pracowników. Zagadnienia te są palące, bo polskie standardy pracy są coraz gorsze. Z jednej strony mamy bowiem rząd i jego politykę uelastyczniania obowiązków zatrudniających wobec pracowników, z drugiej - świadome obchodzenie przez pracodawców przepisów prawa pracy w celu maksymalizacji zysku. Nasz projekt opiera się na założeniu, że najważniejszy jest zysk całego społeczeństwa czy państwa, a nie pojedyncza inicjatywa gospodarcza, szczególnie gdy ten zysk jest wypracowany kosztem ograniczenia praw pracowników. Zbyt wielu polskich przedsiębiorców uważa, że pracownikom płaci się na końcu, gdy osiągnie się zakładaną stopę zysku. Prowadzi to do sytuacji, w jakiej jest aktualnie Polska. Otóż jesteśmy na 13. miejscu w świecie pod względem liczby milionerów i na pierwszym, jeżeli chodzi o tempo ich przyrostu. W tym miejscu kompromituje się neoliberalny mit, że przypływ podnosi wszystkie łódki, w tym i te maleńkie. To nieprawda. W Polsce wzrostowi bogactwa towarzyszy nieodłącznie wzrost biedy, wykluczenia społecznego, nędznych warunków pracy i inflacja kapitału społecznego. Nie ma na to zgody. Nie ma zgody na to, aby Polska była krajem, w którym najwięcej w całej Unii Europejskiej mamy umów o pracę na czas określony. Nie ma zgody na powszechne, wymuszone przez pracodawcę, zatrudnienie bez kodeksowej ochrony pracy. Nie ma zgody na zatrudnienie śmieciowe. Wreszcie nie ma zgody na powrót do folwarcznych, XIX-wiecznych warunków pracy. Dlatego powstał ten projekt. Wypracowaliśmy go wspólnie, Twój Ruch z działaczami Kancelarii Sprawiedliwości Społecznej, także na bazie wielu doświadczeń tej organizacji i współpracy ze związkami zawodowymi. Celem projektowanych zmian jest uzyskanie harmonii pomiędzy dominującą na rynku pracy pozycją pracodawcy a pozycją pracowników. Proponujemy wzmocnienie ustrojowej pozycji pracowników w firmach, modernizację prawa pracy i dostosowanie go do wyzwań, to znaczy do ochrony trwałości zatrudnienia, zapewnienia równości w zakresie uprawnień osób zatrudnionych w ramach umów o pracę na czas określony i nieokreślony, wzmocnienia ochrony pracowników przed przemocą w miejscu pracy, skuteczniejszego przeciwdziałania zatrudnieniu śmieciowemu, a także zapewnienia lepszych warunków pracy do prowadzenia działalności związkowej. Wszystkie te postulaty, zgodnie z projektowaną ustawą, mają być realizowane bez podnoszenia kosztów pracy. Wszelkie argumenty mówiące o populizmie tego projektu ustawy upadają. Jeśli chodzi o 90 proponowanych zmian w dziewięciu ustawach, skupiamy się na rozwiązaniu szeregu problemów pracowniczych. Kilka z nich chciałabym zaprezentować teraz Wysokiej Izbie. W obecnym stanie prawnym pracownicy zatrudnieni na podstawie umów o pracę na czas określony mają krótsze okresy wypowiedzenia umowy o pracę niż pracownicy z umowami na czas nieokreślony. Dla tych pierwszych jest to 14 dni, dla drugich są to nawet trzy miesiące. Nie ma żadnych powodów, aby różnicować te sprawy. Okresy wypowiedzenia umów o pracę powinny być uzależnione wyłącznie od stażu pracy pracownika. Kolejna rzecz - przy zwolnieniu nie otrzymują informacji o powodzie utraty przez nich pracy. W naszej ocenie jest to skrajnie niedemokratyczne i pozbawia pracownika pewności pracy. Jeżeli można kogoś zwolnić bez podania przyczyny, to nie budzi to ani zaufania do pracodawcy, ani przekonania co do stabilności pracy. Naszym zdaniem nie służy to całemu przedsiębiorstwu. Taka informacja o przyczynie zwolnienia należy się każdemu pracownikowi. Dzisiaj pracownicy z umowami czasowymi nie mają możliwości odwołania się do sądów pracy, nie mają jej w sytuacji, kiedy są niesłusznie zwalniani. Ten stan należy pilnie zmienić. Prawo do sądu jest jednym z filarów demokracji. Nie ma żadnego powodu, aby jakąkolwiek grupę zawodową pozbawiać tego prawa. Kolejna sprawa to działalność związkowa pracowników zatrudnionych na czas określony. Ona także podlega niezrozumiałym obostrzeniom. Pracodawca obowiązany jest konsultować ze związkami zawodowymi wypowiedzenie umowy o pracę na czas nieokreślony, ale tej terminowej już nie. Ta nierówność prawa musi być także pilnie naprawiona. Kolejną sprawą - i to jest ważny postulat - jest ograniczenie okresu, w ramach którego dopuszczalne jest zatrudnienie terminowe. Coraz częściej bowiem spotykamy się z umowami na czas określony - 5, 10 czy nawet 15 lat. Sąd Najwyższy stara się przeciwdziałać temu zjawisku, ale potrzebna jest tutaj jasna granica ustawowa. Biorąc pod uwagę doświadczenia na podstawie ustawy antykryzysowej, postulujemy, aby było to nie więcej niż 24 miesiące. Niektóre z naszych postulatów zostały zaczerpnięte z dorobku Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Pracy. Dotyczy to na przykład zakazu zabezpieczania roszczeń pracodawców wekslem czy odsetek od niewypłaconego w terminie wynagrodzenia. Chcemy, aby były one wyższe o połowę od odsetek ustawowych, tak aby pracodawcom nie opłacało się kredytować działalności firmy pensjami pracowników. Postulujemy znaczące rozszerzenie ochrony przed dyskryminacją w pracy. Proponujemy uzupełnienie przepisów kodeksowych o pojęcie dyskryminacji przez asocjację, czyli przypisanie komuś cechy służącej do stosowania nierównego traktowania. W naszej propozycji przepisami antydyskryminacyjnymi obejmujemy także osoby zatrudnione w ramach kontraktów cywilnych. To jest ważna sprawa. Chcemy lepszej ochrony przed mobbingiem i postulujemy zwiększenie kar za stosowanie tej formy molestowania. W projekcie ustawy proponujemy także szczegółowe ujęcie tego problemu, aby kodeks wypełniał swoją funkcję informacyjną wobec jego adresatów, a więc pracowników i pracodawców. Dzisiaj pojęcie mobbingu jest zbyt często rozumiane nieostro i bardzo subiektywnie. Przepisy prawa powinny być natomiast jasne i precyzyjne, dlatego zaproponowaliśmy szczegółowe ujęcie tych problemów. Dużą zmianą, którą proponujemy, jest reforma etatu związkowego. W tym miejscu pragnę szczególnie podkreślić, że autorzy projektu ustawy nie popierają nieodpowiedzialnych i dogmatycznie neoliberalnych pomysłów zniesienia tej ważnej instytucji. Uważamy, że instytucja etatu związkowego, czyli zwolnienia od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia 1 na 150 osób, jest pożyteczna dla pracowników, ale także pożyteczna dla zakładów pracy. Uważamy jednak, że powinna ona zostać zmieniona w ten sposób, że jedna osoba korzystałaby z tego zwolnienia nie więcej niż w wymiarze połowy swojego czasu pracy. Propozycja ta ma przeciwdziałać alienacji działaczy związkowych i tworzeniu się grup zawodowych urzędników związkowych. Wierzymy, że interesy pracowników będą lepiej reprezentowane przez kierowców autobusów, górników czy pielęgniarki, którzy przez połowę czasu pracy będą aktywni zawodowo wśród koleżanek i kolegów, a przez drugą połowę tego czasu będą wypełniać zadania związkowe. Ta formuła jest bardziej demokratyczna niż obecnie stosowana, bo prowadzi do większego zaangażowania w sprawy pracownicze i mobilizuje związki do poszukiwania większej liczby osób zdolnych do pracy jako aktywiści w zakładach pracy. Z jednego obecnego etatu związkowego będą bowiem korzystać dwie osoby, każda po połowie. Ta propozycja to także zerwanie z niedobrą formułą, częstą dzisiaj, zgodnie z którą objęcie funkcji w związku zawodowym łączy się z przejściem do innej pracy, innego zawodu niż ten, który wykonuje się jako pracownik - zawodu związkowca. Wiemy, że nasza propozycja budzi kontrowersje w środowiskach związkowych, ale głęboko wierzymy, że jej intencje oraz mocne argumenty pozwolą przekonać do niej wszystkie osoby zainteresowane ochroną praw pracowniczych w zakładach pracy. W sprawach związkowych proponujemy także, obok reformy etatu związkowego, likwidację niektórych obowiązków biurokratycznych oraz otwieramy możliwość działalności związkowej osobom, które zatrudnione są na kontraktach cywilnych. To bardzo ważna zmiana, bo Polska krytykowana jest na arenie międzynarodowej za zbyt restrykcyjne prawo związkowe, które wyklucza członkostwo w tych organizacjach np. zleceniobiorców czy wykonawców umów o dzieło. Chcemy także prawdziwych konsultacji związkowych w przypadku wypowiadania umów o pracę. Dzisiaj pracodawca może zwolnić pracownika bez wzięcia pod uwagę opinii organizacji związkowej. Postulujemy, aby było to możliwe po udzieleniu związkowi pisemnej odpowiedzi. Przynajmniej zmotywuje to pracodawców do zapoznania się ze stanowiskiem związku. Uważamy także za konieczne radykalne podniesienie odszkodowań dla pracowników za niesłuszne zwolnienia, w przypadku trybu zwykłego do wysokości sześciokrotności wynagrodzenia lub w przypadku nieuzasadnionego stosowania trybu dyscyplinarnego - nawet do wysokości rocznej pensji pracownika. Odszkodowanie tego typu musi mieć charakter odstraszający. Nie realizują tego obecnie funkcjonujące przepisy. Zadbaliśmy w naszym projekcie także o to, aby przepis ten nie był zbyt sztywny, dlatego widełki, w których mają zmieścić się odszkodowania, dają dużą swobodę orzekającemu sądowi pracy. Ważnym postulatem w kontekście ochrony prywatności i danych osobowych jest wprowadzenie reguł, na podstawie których powinny odbywać się kontrole pracowników. Dzisiaj zależy to od polityki firmy i często cienkich granic, a także od stosowanych metod kontroli. Proponujemy, aby pracodawca mógł kontrolować pracę pracownika przy użyciu środków technicznych usprawiedliwionych celem, do którego sam zmierza, z wyłączeniem środków ukrytych. W przedłożonym Wysokiej Izbie projekcie zwracamy także uwagę na proponowane przepisy, które mają za zadanie przeciwdziałać zatrudnianiu śmieciowemu. Rozumiemy przez to, tak jak już wspomniałam, te kontrakty cywilne, które wykonywane są w warunkach podporządkowania pracowniczego, a więc w świetle art. 22 Kodeksu pracy są pracą na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej umowy. Po pierwsze, uściślamy definicję stosunku pracy i dopasowujemy ją do wymagań współczesności, po drugie, wprowadzamy domniemanie zatrudnienia w ramach stosunku pracy, gdy umowa, na podstawie której świadczy się pracę, nie została zawarta na piśmie. Domniemanie to jest wzruszalne, tzn. jeżeli pracodawca udowodni, że praca nie miała charakteru stosunku pracy, uwolni się od skutków tego domniemania. Chodzi tu przede wszystkim o ułatwienie orzekania w sprawach dotyczących wątpliwości, czy dana umowa realizowana była w ramach uczciwego kontraktu cywilnego, czy też była obejściem prawa i pozbawieniem pracownika uprawnień pracowniczych, czyli stała się umową śmieciową. Jest to także instrument przeciwdziałania zatrudnieniu na czarno. To jest drugi bardzo ważny problem. Jest to także powód propozycji nowelizacji Kodeksu karnego skarbowego. Potrzeba zmiany tej ustawy wynika z sytuacji, w której osoba, która przez lata była zmuszana do pracy na czarno, nie może dochodzić swoich roszczeń wobec nieuczciwego pracodawcy, bo fakt nieujawnienia przez nią przed urzędem skarbowym przychodów z pracy na czarno powoduje odpowiedzialność karną. Jest to więc chora sytuacja, w której ofiara wyzysku, bo praca na czarno zawsze jest wyzyskiem, w przypadku zapłaty wynagrodzenia poddawana jest ponownie przemocy ekonomicznej, tym razem ze strony państwa. Obecna sytuacja sprawia, że praca na czarno utrzymywana jest w tajemnicy także przez jej ofiary, ze strachu przed odpowiedzialnością karnoskarbową. Trudno nie odnieść wrażenia, że przepisy obowiązujące w tej materii chronią tylko i wyłącznie interes tych, którzy zatrudniają na czarno. Traci na tym budżet państwa, do którego nie płynie podatek dochodowy, traci na tym Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, do którego nie wpływają składki na ubezpieczenie, i traci sam pracownik, pozbawiony wszelkiej ochrony i świadczeń pracowniczych. Ta sytuacja pilnie musi ulec zmianie. Wysoka Izbo! Wybór, którego Wysoka Izba dokona w dyskusji i głosowaniu nad zgłoszonym przez nas projektem, ma wymiar aksjologiczny, to znaczy taki, który odnosi się do wartości. W uzasadnieniu projektu ustawy napisaliśmy m.in., że nowelizacja stanowi próbę dokonania kompleksowej modernizacji prawa pracy w Polsce, która opiera się na przeświadczeniu, że w globalizującej się gospodarce konieczne są zachowanie i obrona osiągnięć socjalnych europejskiego państwa dobrobytu, standardów zatrudnienia pracowniczego, ochrony przez arbitralnością w dyrektywach i decyzjach pracodawcy oraz wzmocnienie podmiotowości pracowników, w tym roli zreformowanych i wzmocnionych związków zawodowych. W trakcie konsultacji społecznych do Sejmu wpłynęła opinia Pracodawców RP, w której czytamy m.in.: ˝Nie zgadzamy się z tezą postawioną przez autorów projektu, zakładającą, że w globalnej gospodarce konieczna jest obrona osiągnięć socjalnych. Naszym zdaniem to właśnie z uwagi na procesy globalizacyjne należy dążyć do modernizacji prawa pracy, która pozwoli zwiększyć konkurencyjność przedsiębiorstw˝. Problem w tym, że ujmowanie praw pracownikom nie zwiększa konkurencyjności przedsiębiorstw, ponieważ kosztem pracowników korzystają z tego wszyscy, którzy mają konkurować ze sobą, wszyscy przedsiębiorcy, realizując swoisty dumping praw pracowniczych, a nie podnoszenie konkurencyjności swoich produktów i usług. Nie na tym polega konkurencyjność. Mamy więc dwa różne spojrzenia na globalizację, na świat, dwa różne spojrzenia na rolę pracy i ochronną funkcję prawa, a także na obowiązki państwa w tym zakresie. Wiemy także, że w obliczu zmian globalizacyjnych przynajmniej niektórym polskim pracodawcom bliższy jest model pracy oparty na ochronie zdobyczy i standardów cywilizacyjnych w zatrudnieniu, a nie na misce ryżu. Model oparty na misce ryżu natomiast na pewno zmierza w stronę tej wartości, którą neoliberałowie wynieśli na piedestał - konkurencyjności jako ciągłego wyścigu w sprawach socjalnych i pracowniczych. Niestety, wyścigu na dno jeśli chodzi o społeczeństwo i gospodarkę. Wysoka Izbo! Parafrazując marszałka Aleksandra Małachowskiego, mamy dzisiaj wybór, po której stronie stanąć: mrówek czy mrówkojada? Liczę, że do tych pierwszych Wysoka Izba ma więcej sympatii i razem będziemy mogli przyjąć przedłożony projekt ustawy oraz poprawić standardy pracy w Polsce. Mamy już przewodniczącego Rady Europejskiej, czas na europejskie standardy pracy. Bardzo dziękuję za wysłuchanie.