Mówca: Grzegorz Lorek
Data: 2021-12-01 (Sejm RP, kadencja 9)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Listopad to dla Polaków niebezpieczna pora. Powyższe słowa będące parafrazą wypowiedzi jednego z bohaterów ˝Nocy listopadowej˝ Stanisława Wyspiańskiego doskonale ilustrują wydarzenia, jakie rozegrały się w Warszawie pod koniec listopada 1830 r. Zanim jednak o tym, warto przypomnieć, co działo się nieco wcześniej. Napoleon Bonaparte przemodelował kształt Europy na początku XIX w. Po jego odejściu w 1815 r. nie było możliwości powrotu do zasad sprzed okresu napoleońskiego. Dotyczyło to także ziem polskich. W roku 1795 III rozbiór podzielił nasze ziemie pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Napoleon stworzył z ich części niewielkie kadłubowe Księstwo Warszawskie, obiecując restytucję pełnego Królestwa Polskiego. Jednak tak się nie stało. Dziś możemy dywagować, czy Napoleon chciał tego, czy też był to wybieg polityczny. Upadek cesarza przekreślił te plany, jednak koncepcja pozostała. Wrócono do niej na kongresie wiedeńskim w 1815 r., kiedy car Rosji Aleksander I zdecydował, że na niedużym, kontrolowanym przez siebie obszarze utworzy konstytucyjne Królestwo Polskie, którego on właśnie miał być królem. Owe królestwo miało mieć konstytucję - co prawda narzuconą, ale zawsze - oraz Sejm i własną armię. Pod nieobecność króla władzę w Warszawie miał sprawować namiestnik, którym został dawny napoleoński generał - gen. Józef Zajączek, człowiek, który w młodości mienił się jakobinem. Historia naprawdę lubi czasem płatać złośliwe figle. Dowódcą armii został brat cara - wielki książę Konstanty. Mało znaną okolicznością jest fakt, że słynna pieśń ˝Boże, coś Polskę˝ napisana przez Alojzego Felińskiego traktowana kiedyś była jako pieśń oporu przeciwko zaborcom, a potem sowietom. Początkowo mogło się wydawać, że ów eksperyment, jak niekiedy mówiła o tzw. królestwie kongresowym kamaryla dworska w Petersburgu, całkiem nieźle zaczął działać. Państwo rozwijało się gospodarczo, car obiecywał dołączenie do królestwa tzw. ziem zabranych, czyli części dawnych województw wschodnich. Niby wszystko było tak, jak trzeba, ale jednak z czasem car i jego urzędnicy coraz częściej łamali zapisy konstytucji. W różnych warstwach społeczeństwa narastał opór wobec rządów rosyjskich. Po śmierci gen. Zajączka faktyczną władzę w państwie sprawował brat cara Konstanty. Pojawiły się spiski, także w armii będącej swoistą wizytówką tego minipaństwa. Na czele jednego stanął mjr Walerian Łukasiński. Spisek wykryto i jego przywódców skazano na długoletnią karę więzienia. Napięcie jednak narastało. Do dziś ciągle trwają spory, dlaczego właściwie wybuchło powstanie listopadowe. Jego historia to z jednej strony pokaz, jak to zwykle u nas, Polaków, bywa, bezprzykładnego męstwa i ofiarności, a z drugiej zaś strony - nieudolności, indolencji i wzajemnych osobistych animozji, których nie udało się pozbyć mimo zewnętrznego zagrożenia. Iskrą buntu w Szkole Podchorążych Piechoty w Łazienkach, który wybuchł pod dowództwem por. Piotra Wysockiego 29 listopada 1830 r., były zdarzenia związane z wielkim księciem. Podchorążowie biegali ulicami Warszawy, krzycząc: do broni! Tymczasem mieszkańcy stolicy odwracali się od nich. Podchorążowie szukali kogoś, kto mógłby nimi dowodzić. W ferworze zdarzeń, w gniewie zabili kilku polskich generałów, którzy odmówili stanięcia na ich czele. Gdyby nie przyłączył się do nich 4. Pułk Piechoty Liniowej, powstanie pewnie wcale by nie wybuchło. Zdaniem Jerzego Łojka był to nasz jedyny zryw narodowy, obok udanego powstania wielkopolskiego, które miało charakter dotyczący Wielkopolski, który miał realną szansę na sukces. Dziś niech ocenią to historycy. My pamiętamy o tamtych wydarzeniach, składając kwiaty tu, w Warszawie, w Łazienkach, na ul. Senatorskiej czy pod murami Arsenału. Dziękuję.