Mówca: Sławomir Jan Piechota
Data: 2018-10-02 (Sejm RP, kadencja 8)

Wysoki Sejmie! Myślę, że z tych rozbieżnych wypowiedzi wynika jednak konkluzja, że wszyscy sobie uświadamiamy potrzebę zmiany w tym zakresie, potrzebę zmiany w zakresie instytucji podejmowania decyzji za osobę, która nie jest zdolna tej decyzji podjąć, a decyzja potrzebna jest dla jej dobra. I oczywiście tu można dyskutować o wielu szczegółowych rozwiązaniach, prawidłowości czy wadliwości różnych szczegółowych zapisów, ale przypomnę: Polska, ratyfikując Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych, w oświadczeniu interpretacyjnym de facto zadeklarowała rekonstrukcję tego mechanizmu, uznając, że polskie ubezwłasnowolnienie jest coraz bardziej rozwiązaniem anachronicznym, bo z jednej strony niewystarczająco chroni interesy osoby, której dotyczy, a z drugiej strony coraz więcej osób bliskich tym osobom, które potrzebują tej decyzji wspomaganej czy decyzji podejmowanej w ich imieniu zamiast nich, ma świadomość, że, mówiąc najoględniej, ubezwłasnowolnienie jest trochę takim rozwiązaniem z pomocą topora zamiast potrzebnego w tych sytuacjach najbardziej delikatnego i wyrafinowanego lancetu. Bardzo wyraźnie wybrzmiewa ta potrzeba zmiany w rekomendacjach, które przed kilku tygodniami ogłosił rzecznik praw obywatelskich, kierowanych do Komitetu Praw osób z Niepełnosprawnościami przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, w zakresie właśnie ubezwłasnowolnienia. Rzecznik wskazuje, że prawidłowa realizacja w Polsce - wskazuje jako organ monitorujący - art. 12 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych wymaga bardzo głębokiej analizy w celu wprowadzenia potrzebnej i właściwie sformułowanej zmiany. Rzecznik wskazuje, że nie podjęto dotychczas próby wprowadzenia systemowego mechanizmu wspomaganego podejmowania decyzji. Formy oświadczeń woli w Kodeksie cywilnym nie uwzględniają potrzeb osób z niepełnosprawnościami. Przepisy nie mówią, stwierdza rzecznik, jak może zawrzeć czynność prawną w formie pisemnej osoba niepotrafiąca czytać. Z powodu braku formatów łatwych do czytania i rozumienia i powszechnie stosowanych osoby np. z niepełnosprawnością intelektualną mają ograniczony dostęp do korzystania ze zdolności do czynności prawnych i swoich praw. Oznacza to również, że w ich sprawach do sądu wpływają wnioski o ubezwłasnowolnienie. W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym istnieje instytucja nazywana kuratorem dla osoby z niepełnosprawnością, który to kurator mógłby wspierać osobę w podejmowaniu decyzji, ale według orzecznictwa polskich sądów nie może to obejmować wsparcia dla osób z niepełnosprawnością intelektualną lub psychiczną oraz ich zastępowania, czyli reprezentacji. I dlatego rzecznik praw obywatelskich w rekomendacjach do tej zmiany stwierdza potrzebę uchylenia przepisów art. 13 i 16 Kodeksu cywilnego o ubezwłasnowolnieniu i wprowadzenia nowych regulacji opartych na modelu wspieranego podejmowania decyzji. Rekomenduje także zintensyfikowanie działań nadzorujących sprawowanie opieki i kurateli nad osobami ubezwłasnowolnionymi całkowicie i częściowo do czasu wprowadzenia postulowanych zmian, czyli zniesienia instytucji ubezwłasnowolnienia, a wreszcie rekomenduje prowadzenie szkoleń dla prawników, zwłaszcza dla prokuratorów, w zakresie wolności i praw osób z niepełnosprawnościami, zwłaszcza prawa do korzystania z pełnej zdolności do czynności prawnych. Dlatego w ocenie Klubu Parlamentarnego Platformy Obywatelskiej należy tę inicjatywę wykorzystać jako okazję do rozpoczęcia tej dyskusji. W trakcie tej dyskusji spierajmy się o najwłaściwsze rozwiązania, przy czym oczywista jest tu konieczność pełnego zaangażowania zwłaszcza ministra sprawiedliwości, bo bez ministra sprawiedliwości nie sposób wprowadzić tych rozwiązań. Natomiast nie odrzucajmy tej propozycji, bo to oznacza znowu odłożenie zmiany w tym zakresie nie wiadomo, na jak długo. Jeżeli wszyscy się zgadzamy, a takie mam przekonanie, że trzeba wprowadzić tę zmianę, to czyńmy to bez dalszej zwłoki. Dziękuję. (Oklaski)