Mówca: Piotr Pyzik (tekst niewygłoszony)
Data: 2017-12-12 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Kilka dni temu, 9 grudnia, minęła 425 rocznica urodzin Krzysztofa Arciszewskiego herbu Prawdzic, zapomnianego generała wojsk artylerii Rzeczypospolitej. Warto przypomnieć tę postać nie tylko ze względu na jego dokonania wojskowe, ale także na niezwykle ciekawe losy i spuściznę naukową, jaką po sobie pozostawił. Krzysztof Arciszewski urodził się w roku 1592 w wielkopolskim Rogalinie, w szlacheckiej rodzinie protektora braci polskich Eliasza Arciszewskiego i Heleny z Zakrzewskich. Edukację odebrał w cieszącej się wielką renomą ariańskiej szkole w Śmiglu, a następnie we Frankfurcie nad Odrą. Od 1619 r. służył na dworze hetmana polnego litewskiego Krzysztofa Radziwiłła, z którym w latach 1621-1622 odbył kampanię inflancką, zyskując pierwsze doświadczenia wojskowe. W latach 1611-1618 rodzina Arciszewskich, dotychczas hojnie wspierająca wspólnotę braci polskich, popadła w finansową ruinę. Głównym wierzycielem, który ostatecznie przejął dobra śmigielskie i przypieczętował ruinę rodziny, był zdolny adwokat, także arianin, Jaruzel Kacper Brzeźnicki. Człowiek ten, dysponując znacznymi środkami finansowymi i wybitną wiedzą prawniczą, wszedł w środowiska szlacheckie, ugruntowując swoją pozycję m.in. pożyczkami, jakich udzielał. W takich okolicznościach młody Krzysztof Arciszewski dopuścił się wraz z bratem szaleńczego czynu. Po bezskutecznych próbach przekonania Brzeźnickiego do odstąpienia od konfiskaty rodzinnej siedziby, urządził zasadzkę, chwytając go na arkan. Następnie zaciągnął go pod szubienicę w Poninie, gdzie zażądał zwrotu majątku. Kiedy Brzeźnicki odmówił, Arciszewski zastrzelił go i jako symbol krzywoprzysięstwa przybił odcięty język do szubienicy. Za tak potworną zbrodnię obaj bracia zostali skazani w 1623 r. na infamię i banicję. Krzysztof Arciszewski wyjechał do Holandii, gdzie korzystając z pomocy i protekcji hetmana Radziwiłła studiował w Hadze inżynierię wojskową i artylerię, a następnie w Lejdzie nawigację. Z tego okresu pochodzi intrygujący list do Radziwiłła, w którym Arciszewski opisuje swój spacer po dnie morza z wykorzystaniem skafandra do nurkowania. Jest to pierwszy w historii opis takiego wyczynu. Następnie przeniósł się do Paryża, kontynuując studia nad wykorzystaniem artylerii. W tym czasie pozostawał na służbie hetmana, pełniąc rolę tajnego łącznika z dworem francuskim. Brał też udział w działaniach wojny trzydziestoletniej, m.in. jako ochotnik uczestnicząc w odsieczy Bredy czy zdobywając z wojskami kardynała Richelieu hugenocką twierdzę La Rochelle. Jego kunszt wojskowy był tak cenny, że mógł przebierać w ofertach, i tak w 1629 r. nawiązał współpracę z holenderską Kompanią Zachodnioindyjską w stopniu kapitana. Do 1637 r. brał udział w wyprawach do Brazylii przeciwko Hiszpanii i Portugalii, uzyskując awans kolejno do rangi majora, a później pułkownika z tytułem wicegubernatora holenderskiej Brazylii. Konflikt z gubernatorem, mimo poparcia Arciszewskiego przez parlament holenderski i awansu do stopnia generała, skłonił go do złożenia honorowej dymisji i powrotu na stałe do Europy. Przez cały okres pobytu i walk w Ameryce Południowej spisywał swoje obserwacje etnograficzne dotyczące plemion indiańskich, które następnie powierzył naukowcowi Gerardowi Vossowi. Był to prawdopodobnie jeden z pierwszych Polaków w Brazylii. W 1642 r. ukazało się jego największe dzieło zawierające obszerne fragmenty relacji naszego rodaka. Do dnia dzisiejszego są one unikalnym świadectwem zwyczajów i kultury Indian. W 1646 r. skorzystał z możliwości powrotu do Polski, jaką wraz z propozycją objęcia dowództwa artylerii koronnej stworzył dla niego król Władysław IV Waza. W tej roli brał udział w wojnie z buntem Bohdana Chmielnickiego, m.in. dowodząc obroną Lwowa i odznaczając się wielkim kunsztem w bitwie pod Zborowem podczas odsieczy oblężonego Zbaraża. W tym czasie wykorzystując swoją ogromną wiedzę i doświadczenie, wprowadził wiele reform i udoskonaleń w polskiej sztuce artylerii i budowy fortyfikacji. Krzysztof Arciszewski był człowiekiem bardzo ambitnym i porywczym, dlatego na skutek konfliktu z kanclerzem wielkim koronnym Jerzym Ossolińskim w 1650 r. złożył dymisję z zajmowanych stanowisk i wycofał się do życia rodzinnego. Wiele jego dzieł, w tym wiersze, zaginęło bezpowrotnie w zawierusze II wojny, tak jak i jego ciało, które miało spłonąć wraz z kościołem, w którym został pochowany Sądzę, że tak barwna, a zarazem niejednoznaczna postać warta jest przypomnienia, bowiem ze względu na swój charakter, skomplikowane losy, wielki talent i doświadczenie jest wspaniałą egzemplifikacją polskich cech narodowych, a dla nas powinna być źródłem nauki i refleksji. Dziękuję.