Mówca: Grzegorz Lorek
Data: 2021-11-17 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! ˝Bo ni z tego, ni z owego mamy Polskę na pierwszego˝ - ten zgrabny wierszyk, którego autorstwo jest przypisywane samemu Józefowi Piłsudskiemu, bardzo trafnie oddaje atmosferę tamtego listopadowego dnia sprzed ponad 100 lat. Lekkie słowa, ale nikt lepiej nie wiedział niż ówczesny naczelnik państwa polskiego, ile odzyskanie owej Polski kosztowało jego samego i kilka wcześniejszych pokoleń Polaków. Nie wchodząc jednak w meandry ówczesnej polityki międzynarodowej i prawdziwe mistrzostwo gry dyplomatycznej takich polskich mężów stanu jak wspomniany Józef Piłsudski czy Roman Dmowski, warto wspomnieć, jak koniec tego konfliktu, zwanego wielką wojną, wyglądał w moim rodzinnym mieście. Piotrków Trybunalski był jednym z ważniejszych ośrodków niepodległościowych na ziemiach polskich. Znajdujące się wówczas pod austro-węgierską okupacją miasto stało się ważne, dlatego że władze okupacyjne zezwoliły na oficjalną działalność polskich organizacji patriotycznych. Tutaj działały punkty werbunkowe Legionów Polskich tworzące zalążki późniejszych Polskich Sił Zbrojnych, tutaj też działało harcerstwo, które rekrutowało wśród swoich szeregów wielu żołnierzy. Sformowano oddział, który został włączony do III Brygady Legionów. Miasto było też potężnym ośrodkiem wydawniczym, w którym drukowano tysiące publikacji patriotycznych, ale także literaturę naukową, choćby z zakresu historii Polski. Na ulicach Piotrkowa Trybunalskiego można było spotkać Władysława Sikorskiego, Juliusza Kadena-Bandrowskiego, Józefa Becka i wielu innych. Obok oficjalnej działalności zdawano sobie sprawę, że kiedyś trzeba będzie stanąć do walki. Aktywnie działała konspiracja Polskiej Organizacji Wojskowej, Sokoła i wielu innych. Uznano, że należy przejąć inicjatywę, gdyż okupującym ziemie polskie państwom centralnym, mówiąc kolokwialnie, nie wiodło się najlepiej. W Niemczech i na terenach monarchii c.k. wybuchały niepokoje, które przeradzały się w rewolucję. Okupanci byli słabi. Atmosfera była sprzyjająca, tym bardziej że do Piotrkowa docierały plotki o masowych rozbrojeniach Austriaków w Krakowie. W Piotrkowie Trybunalskim pierwszy oddział, który złożył przysięgę na wierność Polsce, utworzył mjr Brezany, będący najprawdopodobniej jednym z oficerów organów werbunkowych. W mieście stacjonowały dość poważne siły okupacyjne. Mimo to zdecydowano się rozpocząć akcję. Zaczęła się ona 2 listopada od strajku powszechnego. Uwolniono z aresztu więźniów politycznych i rozbrojono licznych żandarmów i policjantów. Otoczono koszary wojskowe i po pertraktacjach udało się wynegocjować złożenie broni. Żołnierze, Polacy, w większości złożyli przysięgę na wierność Radzie Regencyjnej. Nakazano Austriakom opuszczenie miasta w ciągu 4 dni. Major Brezany 5 listopada wydał zarządzenie o obowiązku zachowania spokoju w czasie wycofywania się wojsk austriackich. Kiedy 11 listopada 1918 r. Rada Regencyjna przekazywała władzę Józefowi Piłsudskiemu, Piotrków był gotów. Nie ma wielkiej historii bez małych wydarzeń. Przejęcie władzy w moim mieście odbywało się bez spektakularnych walk, ale może to i dobrze. Byliśmy jednym z małych trybików w wielkiej maszynie historii, kiedy w końcu po 123 latach znów można było umieścić napis: niepodległa Polska. Dziękuję. (Oklaski)