Mówca: Jerzy Wenderlich
Data: 2013-05-10 (Sejm RP, kadencja 7)

Kamień spadł mi z serca, dziękuję bardzo. Uprzejmie proszę. Sekretarz Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN Katarzyna Kłosińska: Zresztą ˝marszałek˝ też jest zapożyczeniem. Naprawdę nie musimy aż tak bardzo walczyć, tylko chodzi o to, że jeżeli mamy słowa, które już od dawna istnieją w języku polskim, nie musimy ich w tym momencie zastępować innymi, takimi, które byłyby niezrozumiałe. Panie Marszałku! Panie Posłanki i Panowie Posłowie! W każdym razie bardzo dziękuję za zainteresowanie. Cieszę się, że rzeczywiście pierwszy raz w historii - tutaj troszkę wzniosę się na wyżyny patosu - Wysoka Izba zajęła się sprawami języka polskiego. Tak jak widać, była to debata nie tylko o sprawozdaniu, które przygotowała rada, lecz w ogóle o - gdybym chciała użyć modnego słowa, powiedziałabym ˝kondycji˝, ale ja wolę mówić ˝stan˝ - stanie polszczyzny. Tutaj pojawiały się trzy wątki. Postaram się to w miarę zwarty sposób omówić. Pierwszy wątek to jest kwestia naszego raportu i tego, co Rada Języka Polskiego robi, żeby polszczyzna była lepsza. W takim razie może zacznę od krótkiego scharakteryzowania, czym w ogóle jest Rada Języka Polskiego, co to za instytucja. Rada Języka Polskiego zgodnie z ustawą o języku polskim jest komitetem problemowym przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk. W tej chwili rada liczy trzydzieścioro kilkoro członków, niecałe 40 osób. Są to głównie językoznawcy, ale nie tylko, bo też przedstawiciele kultury i innych, różnych dziedzin nauki, którzy nie są w żaden sposób zatrudnieni w radzie. To są pracownicy naukowi różnych instytucji, różnych instytutów, pracownicy, nie wiem, np. teatru. Aktor Jerzy Radziwiłowicz jest członkiem rady, zresztą bardzo aktywnym. Są to bardzo różne osoby, których podstawowym miejscem pracy jest jakaś inna instytucja. Etatowo rada ma pół etatu, to znaczy ma pół etatu biurowego. Jest pracownik czy pracownica administracji, to jest nasza pani sekretarka, która zresztą jest świetną polonistką, redaktorem, korektorem, i ona też dba o pewne sprawy merytoryczne, pewnymi drobnymi sprawami też się zajmuje. To są nasze możliwości organizacyjne do podejmowania różnych działań, które możemy, które chcielibyśmy podejmować. Rada działa od 1996 r. Jest finansowana przez Polską Akademię Nauk. Te środki finansowe są bardzo niewielkie. W tej chwili, nie chcę skłamać, nie chcę się pomylić, w związku z tym nie będę podawać dokładnych sum, to jest ok. 10-20 tys. rocznie na działalność rady z budżetu Polskiej Akademii Nauk. Natomiast udało nam się pozyskać, po wielu latach starań, w ubiegłym roku, czyli w 2012 r., ministerstwo kultury, które ogłosiło, zainspirowane przez nas, przez Radę Języka Polskiego i Narodowe Centrum Kultury, z którym od jakiegoś czasu bardzo blisko współpracujemy... Otóż minister kultury otworzył taki program dotacyjny ˝Ojczysty - dodaj do ulubionych˝, do którego to programu mogą stawać instytucje kultury typu samorządy, biblioteki, itd., ale również różne stowarzyszenia, towarzystwa. Ten program polega oczywiście na promocji polszczyzny. W zeszłym roku była to niebagatelna suma miliona złotych, panie pośle, pan poseł o to pytał. W tym roku trwa jeszcze nabór do tego programu, do 15 maja. Również jest do rozdysponowania kwota miliona złotych na działania promocyjne związane z ochroną języka polskiego, realizowane przez różne gminy, ośrodki typu biblioteki, domy kultury czy stowarzyszenia. Uważam, że jest to bardzo potrzebne i bardzo ważne. Pokazuje rzeczywiście, że w dobrą stronę idą te wszystkie zmiany, o które już od bardzo dawna walczyliśmy, których się domagaliśmy od dawna. Także tutaj coś zaczyna się na szczęście dziać. Cieszymy się również z tego, że mamy wsparcie takich instytucji, jak Sejm, Senat Rzeczypospolitej Polskiej i przede wszystkim Kancelaria Prezydenta. Już po raz drugi odbyła się debata z okazji Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego, to jest w lutym; w tym roku po raz drugi, w 2012 r. - po raz pierwszy, poświęcona polszczyźnie, pod patronatem prezydenta RP, właśnie w Kancelarii Prezydenta. To daje ogromne wsparcie prestiżowe i instytucjonalne, pokazuje, że nie jesteśmy sami w działaniach, które podejmujemy. Natomiast jeśli chodzi o inne sprawy, muszę zajrzeć jeszcze do tych pytań, związane z naszą działalnością i taką ogólną troską o język. Otóż pytali państwo, czy podejmujemy różne działania, na przykład czy monitorujemy to, że pewne instytucje, urzędy dopuszczają użycie języka obcego. Ustawa o języku polskim nie przewiduje takich kompetencji dla rady, ponieważ rada, zgodnie z ustawą o języku polskim, jest instytucją opiniodawczo-doradczą w zakresie używania języka polskiego. Nasza działalność polega na tym, że odpowiadamy na bardzo dużą liczbę listów, pytań kierowanych przez instytucje, kierowanych przez osoby prywatne, chociaż tego staramy się nie robić, ale w sprawach urzędowych jednak odpowiadamy, typu nadanie jakiegoś imienia, którego urzędnik stanu cywilnego, kierownik urzędu stanu cywilnego nie chce nadać, czy nazwa firmowa jakiegoś towaru, bardzo często się zdarzają takie nazwy, które zawierają jakieś wulgarne słowo i instytucja, która się zajmuje nadawaniem tych nazw, nie chce tego zarejestrować i wtedy prosi nas o pomoc, i takich spraw naprawdę są setki. Współpracujemy od bardzo dawna z Ministerstwem Edukacji Narodowej w kwestiach programu języka polskiego i w kwestiach opiniowania podręczników. To znaczy dążymy do tego, żeby proces opiniowania podręczników pod kątem poprawności językowej i komunikatywności był coraz lepszy. Z Ministerstwem Spraw Wewnętrznych teraz właśnie współpracujemy w sprawach imion, itd. Tak że współpracujemy ze wszystkimi instytucjami, które nas o tę współpracę proszą, albo też sami występujemy z taką inicjatywą, natomiast nie możemy pewnych spraw wykonywać ze względu na możliwości organizacyjne i finansowe, ale też dlatego, że ustawa nie daje nam kompetencji sprawdzania czy kontrolowania pewnych zjawisk. Jeśli chodzi o pytania szczegółowe. Ile byśmy chcieli pieniędzy, jakie chcielibyśmy mieć finansowanie? Pozwolę sobie na to później odpowiedzieć, po dokładnej analizie. Na pewno rada zwróci się do komisji z prośbą o jakąś pomoc w tym względzie. Bardzo dziękujemy za wszelkie deklaracje. Czy Rada Języka Polskiego jest zadowolona z ustawy o języku polskim? Chcielibyśmy po szczegółowej analizie przedstawić ewentualne wnioski, co by można było zmienić, bo nie chcę w tej chwili podejmować decyzji za całą radę. O wielu sprawach już wielokrotnie mówiliśmy, niekoniecznie muszą one być ustawowo rozwiązywane. Na przykład taka kwestia, i tu byśmy prosili Wysoką Izbę o wsparcie nas w dążeniach, żeby reklamy, które są emitowane w telewizji, w radiu i gdzieś tam w gazetach, były wcześniej poddawane kontroli językowej. Tak jak podręczniki są opiniowane nie tylko ze wzglądu na zawartość merytoryczną, ale też poprawność językową, tak również żeby reklama była oceniana ze względu na poprawność językową przed jej wyemitowaniem. Myślę, że to nie wymagałoby zmiany ustawy, nie wiem, ale o takich różnych drobiazgach moglibyśmy porozmawiać. Czy Rada Języka Polskiego protestuje przeciw zdejmowaniu programów o języku polskim? Oczywiście protestuje, protestowała. Muszę też powiedzieć, że stacje, przede wszystkim radiowe, emitują jednak programy o języku - mam na myśli stacje publiczne - i to nawet codziennie. Nie jest więc też tak, że w polskich mediach w ogóle nie ma wiedzy o języku polskim. Natomiast jak najbardziej będziemy się przychylać do tego i starać się prowadzić naszą działalność w tym kierunku, aby stworzyć taką sytuację, żeby rzeczywiście dzieci w szkole uczyły się dwóch przedmiotów: literatura i kultura polska i język polski jako drugi przedmiot, bo nie jest to tylko kwestia jakiejś wiedzy o języku, lecz przede wszystkim sprawności komunikacyjnej, co jest potem potrzebne każdemu człowiekowi. Niezależnie od tego, czy pracuje w urzędzie, czy w firmie, czy gdziekolwiek, musi umieć sensownie napisać jakieś pismo. To był właśnie jeden z wątków poruszanych na posiedzeniu, zebraniu, podczas debaty 22 lutego w Kancelarii Prezydenta, kiedy zastanawialiśmy się nad tym, co zrobić, żeby ten język urzędowy był jednak przyjazny obywatelom. Jednym z postulatów było właśnie rozdzielenie tej nauki w szkole na dwa przedmioty, a w obecnej postaci, póki nie da się jeszcze tego zrobić, bo wiadomo, że jest to bardzo długofalowy proces i nie da się tego zrobić tak z dnia na dzień, przynajmniej włączenie do matury, do różnego rodzaju egzaminów, sprawdzianów znajomości tekstów użytkowych, umiejętności tworzenia i redagowania, ale też rozumienia tekstów użytkowych. Zaraz odniosę się do szczegółowych... Aha, było tu jeszcze takie szczegółowe pytanie pana posła Szeligi o to, co zrobić, żeby powstrzymać takie formy jak ˝pani ministro˝ czy ˝pani marszałkini˝. Proszę państwa, otóż - mówię to jako naukowiec, osoba, która bada ten język od bardzo dawna - niezależnie od stosunku jednej czy drugiej osoby do pewnych zjawisk musimy przyjąć z pokorą, że język jest narzędziem samoregulującym się. W związku z tym jeżeli pewne formy chcą być używane przez pewną część społeczeństwa, to są używane, czego najlepszym przykładem są chociażby formy, które nam się nie podobają, jakieś formy błędne czy wulgarne, ale nie chcę ich do tych porównywać, wiele różnych form, które powstały, choć nie wydawało się nam wcześniej, że tak będzie. Proszę państwa, kiedy czyta się pisma językoznawcze sprzed 100 lat, 70 lat czy 50 lat, słowo ˝naukowiec˝, które nie budzi dzisiaj żadnych wątpliwości, niczyich wątpliwości, w czterdziestym którymś roku było okropnym neologizmem. W latach 60. było krytykowane słowo ˝rajstopy˝ jako okropny nowotwór, który w ogóle jest utworzony niezgodnie z zasadami języka polskiego. To akurat prawda, że jest utworzony niezgodnie z zasadami języka polskiego, ale widać, że stał się potrzebny. Dzisiaj nikomu do głowy by nie przyszło to, że ˝rajstopy˝ są jakimś nieodpowiednim słowem w naszym języku, tak samo jak ˝naukowiec˝. Takich słów też jest bardzo dużo. Kwestia, czy tworzymy te formy żeńskie od wszystkich form męskich, czy nie, też była dyskutowana co najmniej od lat 20. ubiegłego wieku. Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi, ponieważ społeczeństwo nie jest jednolite, jest zróżnicowane. Są kobiety, które chcą mówić o sobie ˝pani˝, np. jestem dyrektorem, jestem ministrem i jestem profesorem, a są kobiety, które wolą używać formy żeńskiej. Chodzi teraz tylko o to, żeby te formy były utworzone jak najbardziej poprawnie. Dlatego jednak zawsze, jeśli już mamy nazywać kobietę ministra w specjalny sposób, wolę formę ˝ministerka˝, tak jak ˝dyrektorka˝, ˝lekarka˝, ˝dziennikarka˝, od formy ˝ministra˝, ale to jest. Natomiast pan poseł pytał o formę żeńską słowa ˝poseł˝. Chciałabym więc, proszę państwa, pokazać tutaj prawo analogii w języku. Jeżeli jest ˝orzeł˝, to forma żeńska brzmi ˝orlica˝, ˝karzeł˝ - ˝karlica˝, ˝diabeł˝ - ˝diablica˝, więc musiałaby być ˝poślica˝. Dlatego jest jednak ˝posełka˝. ˝Posłanka˝, przepraszam, ˝posłanka˝ oczywiście. Tak. (Oklaski) Proszę państwa, jeśli chodzi już o szczegóły dotyczące tego raportu, to w imieniu twórców tego raportu przepraszam za wszelkie uchybienia formalne typu: numeracja stron itd. Kiedy będziemy przygotowywać następne takie dokumenty, oczywiście przyjrzymy się temu, zwrócimy na to większą uwagę. To nie powinno mieć miejsca. Natomiast podstawowy zarzut, jaki się tutaj pojawiał, był taki, że ten raport jest wybiórczy, że ten raport nie obejmuje wszystkich sfer używania języka. Samowolne ograniczenie - pojawiały się tutaj takie określenia. Pani poseł Pawłowicz powiedziała, że sprawozdanie jest nie na temat, bo to nie jest ochrona. Pozwolę sobie nie zgodzić się z tym, że kiedy piszemy o tym, jak wyglądają strony internetowe ministerstw... Nie ma pani poseł. W każdym razie pozwolę sobie nie zgodzić się z tym, że kiedy krytykujemy, już mówiąc wprost, witryny internetowe urzędów centralnych, to nie jest to pisanie o ochronie języka polskiego. Jest, tzn. pokazujemy, że w ten sposób nie jest tutaj chroniony ten język. Mówili państwo, pani poseł Pawłowicz też mówiła o tym, że następuje rugowanie języka polskiego z biznesu. Tego dotyczył bardzo szczegółowy poprzedni raport Rady Języka Polskiego. On też liczył kilkaset stron i było w nim bardzo szczegółowo opisane, jak wygląda status polszczyzny w biznesie, również forma, ale przede wszystkim status. My nie możemy za każdym razem, co dwa lata pisać o całej polszczyźnie. Żadna instytucja nie jest w stanie tego zrobić. Siłą rzeczy, to musi być wybiórcze. Takie raporty powstają, jak już powiedziałam, co dwa lata i kiedy się spojrzy na to wszystko z perspektywy czasu, można to zobaczyć jako całość, tym bardziej że przecież język nie zmienia się co dwa lata. Poprzednio pisaliśmy o języku biznesu i od tego czasu chyba niewiele się zmieniło w tej dziedzinie. Prawda? Wcześniej została przeprowadzona analiza języka podręczników szkolnych, różnych, do różnych przedmiotów, tak do kształcenia ogólnego, jak i do kształcenia zawodowego. I w wyniku tej analizy udało nam się nakłonić ministerstwo edukacji do stworzenia nowych standardów oceny językowej podręczników szkolnych. Niemal od roku obowiązują te nowe standardy oceny językowej podręczników szkolnych, które są bardziej szczegółowe i naszym zdaniem lepsze. Pozwolą one wyeliminować wiele błędów nie tylko językowych, ale takich komunikacyjnych, sprawiających, że podręcznik kierowany do uczniów może być dla tych uczniów niezrozumiały. Jeśli chodzi o... Przepraszam, muszę poszukać. Aha, jeśli chodzi o to, o czym mówił pan poseł, który mówił o ustawie, o tym, że parlament... Pan poseł Woźniak. Otóż, panie pośle, nie Rada Języka Polskiego tworzy ustawy w Polsce, tylko Sejm, i nie Rada Języka Polskiego jest potem niejako korektorem tych ustaw czy tekstów ustaw, tylko Biuro Legislacyjne Sejmu i Biuro Legislacyjne Senatu. Na to, że tam się znalazło słowo ˝parlament˝, myśmy naprawdę nie mieli żadnego wpływu. Zresztą to nawet nie jest błąd językowy, tylko merytoryczny, tak że my zupełnie nie moglibyśmy się tym zająć. I jeszcze jedno, kwestia wyroku. Pan poseł pytał, dlaczego rada nie ustosunkowała się do tego, że sąd nie ocenił negatywnie użycia słowa ˝cham˝ wobec, zdaje się, prezydenta. Rada nie komentuje wyroków sądu, w ogóle nie komentuje się wyroków sądu, chyba taka jest zasada. My, kiedy mamy okazję, kiedy widzimy przejawy jakiejś brutalizacji języka, kiedy z użyciem naszego języka w różnych sferach dzieje się coś takiego, co może nas niepokoić, to oczywiście występujemy z apelem do odpowiedniej instytucji. Podam przykład. Jakiś czas temu apelowaliśmy o to, to było kilka lat temu, aby na koszulkach sportowców były znaki diakrytyczne, czyli te wszystkie ogonki przy literach i kreseczki nad literami, np. przy ˝ą˝, ˝ę˝ itd., i zostało to uwzględnione. Od tamtego czasu polscy sportowcy mają znaki diakrytyczne na swoich koszulkach. Takich działań jest naprawdę bardzo dużo. Zachęcam wszystkich państwa zainteresowanych do zajrzenia nawet na naszą stronę internetową lub - jeśli państwo będą chcieli - przygotujemy sprawozdanie z naszej działalności, prowadzonej już od 1996 r. Bardzo dziękujemy pani poseł i w ogóle wszystkim państwu, ale pani poseł szczególnie, za chęć wspomożenia nas w różny sposób. Myślę, że w tej sprawie będziemy musieli, oczywiście nie w tym miejscu i nie w tym czasie, w każdym razie spotkać się i wspólnie zastanowić się nad tym, jak rzeczywiście można by było nasz język chronić, o ten język lepiej się troszczyć w Polsce. Dziękuję bardzo. (Oklaski)