Mówca: Jerzy Ziętek
Data: 2013-01-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Panie i Panowie Posłowie! Mam zaszczyt przedstawić Wysokiej Izbie stanowisko Komisji Polityki Społecznej i Rodziny w sprawie informacji rządu Rzeczypospolitej Polskiej o funkcjonowaniu centrów i klubów integracji społecznej dla Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (druk nr 679). Znowelizowana we wrześniu 2011 r. ustawa o zatrudnieniu socjalnym stworzyła prawną możliwość prezentowania Sejmowi i Senatowi RP w okresach dwuletnich specjalnie opracowywanych informacji o funkcjonowaniu centrów i klubów integracji społecznej. W związku z tym Komisja Polityki Społecznej i Rodziny rozpatrzyła tę informację na posiedzeniu w dniu 6 grudnia 2012 r. Na posiedzeniu komisja wysłuchała informacji przedstawionej przez Departament Pomocy i Integracji Społecznej Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej oraz przeprowadziła debatę, w której padło wiele pytań zadanych zarówno przez posłów, jak i przedstawicieli społecznych, na które uzyskano wyczerpujące odpowiedzi. Wysoka Izbo! Informacja taka to nie tylko zbiór danych o świadczonych usługach reintegracji społecznej i zawodowej, ale także zaprezentowanie istotnych tendencji rozwojowych w działaniu centrów i klubów integracji społecznej, traktowania tych jednostek jako niezwykle ważnych elementów systemu wsparcia i pomocy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz partnerów dla podmiotów ekonomii społecznej, w tym szczególnie spółdzielni socjalnych. Ponadto informacja taka wymagała przyjęcia ram wspólnego działania zarówno przez podmioty zatrudnienia socjalnego, jak i inne instytucje odpowiedzialne za ustawę o zatrudnieniu socjalnym. Pragnę poinformować, że w 2012 r. minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego zatwierdził dokument stanowiący wytyczne do prowadzenia prac analityczno-monitorujących pt. ˝Tryb i organizacja monitoringu ustawy o zatrudnieniu socjalnym˝, z którego wynika, że w 2012 r. pierwsza informacja będzie przygotowana na podstawie dostępnego zbioru danych o centrach i klubach integracji społecznej za okres 2004-2011, przy czym w przyszłości pełny cykl monitoringu ustawy o zatrudnieniu socjalnym będzie obejmował dwa etapy, a mianowicie etap prac monitorujących (czas prac maksymalnie 22 miesiące, takie są założenia) oraz etap opracowywania informacji (maksymalnie dwa miesiące). Pełny cykl monitoringu ustawy o zatrudnieniu socjalnym będzie miał miejsce podczas drugiej edycji monitoringu. W 2012 r. przedstawiono w związku z tym uproszczoną wersję informacji. Informacja, za którą bardzo serdecznie dziękuję, jest bardzo obszerna, liczy ponad 100 stron i została bardzo profesjonalnie przygotowana. Zawiera takie rozdziały, jak: przegląd dorobku ustawy o zatrudnieniu socjalnym w okresie 2004-2011, statystyczna mapa zatrudnienia socjalnego, centra i kluby integracji społecznej - łącznik pomocy i ekonomii społecznej, galeria dobrych praktyk podmiotów zatrudnienia socjalnego oraz aneksy: aneks nr 1 zawiera rejestr centrów integracji społecznej, aneks nr 2 zawiera spis członków Konwentu Centrów i Klubów Integracji Społecznej, aneks nr 3 zawiera wykaz klubów integracji społecznej biorących udział w 2011 r. w ankiecie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Panie i Panowie Posłowie! Po raz pierwszy w polskim ustawodawstwie w ustawie o zatrudnieniu socjalnym z dnia 13 czerwca 2003 r. zostały zdefiniowane osoby zagrożone wykluczeniem społecznym jako osoby ˝które ze względu na swoją sytuację życiową nie są w stanie zaspokoić własnym staraniem swoich podstawowych potrzeb życiowych i znajdują się w sytuacji powodującej ubóstwo oraz uniemożliwiającej lub ograniczającej uczestnictwo w życiu zawodowym, społecznym i rodzinnym˝. Celem głównym ustawy o zatrudnieniu socjalnym była reintegracja społeczna i zawodowa osób, których szanse na otwartym rynku pracy były i są najmniejsze ze względu na niskie kwalifikacje lub ich brak oraz problemy z pełnoprawnym uczestnictwem w życiu społecznym i zawodowym. Dzięki wprowadzaniu rozwiązań prawno-ekonomicznych ustawy o zatrudnieniu socjalnym możliwe stało się organizowanie i tworzenie centrów integracji społecznej (skrót potocznie używany - CIS) oraz klubów integracji społecznej (skrót - KIS), które mogą być instytucjami wykorzystującymi bardzo szeroki zakres usług ograniczających zjawisko wykluczenia społecznego w Polsce. Realizacja tego zadania przez instytucje dobrze wpisała się w kierunki działań polityki społecznej na najbliższe wtedy lata wyznaczone w rządowym dokumencie pod nazwą ˝Krajowy plan działań na rzecz integracji społecznej na lata 2004-2006˝. Rok 2004, uznawany za przełomowy dla problematyki zatrudnienia socjalnego, to również czas, w którym stopa bezrobocia wynosiła już 19% wobec 13% w roku 1999. To również rok, w którym wzrosła liczba osób długotrwale bezrobotnych. Nic dziwnego, że w tym czasie wzrosło zainteresowanie nowymi sposobami przeciwdziałania marginalizacji grup społecznych oraz udzielania im pomocy w powrocie do pełnienia ról społecznych i zawodowych. Ponadto sukcesywnie wzrastająca świadomość pracowników polskich instytucji pomocy społecznej, rynku pracy oraz organizacji trzeciego sektora co do wartości rozwiązań szeroko pojętej ekonomii społecznej dobrze wpisywała się w zalecenia organów Unii Europejskiej, w tym wskazówki ˝Europejskiej strategii zatrudnienia˝, a następnie ˝Europejskiej strategii włączenia społecznego˝. Oba te dokumenty wskazywały na konieczność tworzenia alternatywnych form zatrudnienia, a przede wszystkim zatrudnienia socjalnego, przez które należy rozumieć zapewnienie osobom, które podlegają wykluczeniu społecznemu, możliwości uczestnictwa w zajęciach prowadzonych właśnie przez centra integracji społecznej w klubach integracji społecznej, i zatrudnienia wspieranego. Ustawa o zatrudnieniu socjalnym w okresie 2004-2011 w związku z napływającymi wnioskami podmiotów zatrudnienia socjalnego, w praktyce stosujących reintegrację społeczną i zawodową, była wielokrotnie nowelizowana. Jest to dobry przykład współpracy instytucjonalnej oraz prowadzenia szerokich konsultacji i debat przy stanowieniu prawa przez parlament RP. Nowelizacja ustawy o zatrudnieniu socjalnym miała miejsce 15 czerwca 2007 r. Obejmowała ona doświadczenia pierwszych centrów i klubu integracji społecznej, a także instytucji nadających swoimi decyzjami ich status administracyjny oraz współfinansowanie. Pojawiło się w tym czasie kilkanaście regulacji prawnych, które usuwały wiele niejasności interpretacyjnych i luk oraz wprowadziły nowe narzędzia, którymi mogła dysponować kadra podmiotów zatrudnienia socjalnego, takie jak włączenie osób niepełnosprawnych do katalogu ustawy, osoby z rentą socjalną w gronie uczestników zajęć, obowiązek wskazania we wniosku o nadanie im statusu rodzajów umów o pracę z pracownikami centrum, termin składania wniosków o nadaniu statusu oraz wydłużenie jego czasu obowiązywania do 5 lat, sprawozdania dla ministra, pomoc publiczna, uczestnictwo w centrum a ubezpieczenia zdrowotne i wiele innych. Wprowadzone zmiany w systemie centrów i klubów integracji społecznych pozwoliły nie tylko na jego dobre funkcjonowanie, ale i przyniosły oczekiwane przez ustawę rezultaty. Wysoka Izbo! Przyjęcie przez Sejm RP ustawy o finansach publicznych z dnia 27 sierpnia 2009 r., gdzie likwidowana była forma gospodarstwa pomocniczego, skomplikowało pod koniec 2010 r. sytuację centrów integracji społecznej tworzonych przez samorządy terytorialne. Jednakże dzięki wspólnym działaniom parlamentarzystów z sejmowej Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, przedstawicieli samorządowych centrów, stanowisku Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz przedstawicieli Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej przygotowano projekt drugiej nowelizacji ustawy o zatrudnieniu socjalnym, który został przyjęty przez Sejm RP w dniu 24 czerwca 2010 r. Nowe formy organizacyjne, czyli samorządowy zakład budżetowy, powiat i województwo mogą tworzyć centra, prawa majątkowe oraz ciągłość realizacji projektów EFS, przekazanie centrów do organizacji pozarządowych - oto najistotniejsze zmiany tej noweli, tym bardziej istotne, ponieważ okres 2007-2010 utrwalił pozytywne oceny dla podmiotów świadczących usługi reintegracyjne, szczególnie współpracy dwóch obszarów: pomocy społecznej i rynku pracy. W następnym czasie konieczność likwidowania barier administracyjnych oraz zapewnienia spójności działań grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, a ponadto konieczność wprowadzenia stałego monitoringu realizacji zadań tej ustawy, którego celem była konieczność dostarczania ustawodawcy informacji o efektywności przepisów prawnych i prowadzenia okresowych analiz efektywności usług reintegracji społecznej i zawodowej, spowodowała konieczność kolejnej nowelizacji ustawy o zatrudnieniu socjalnym, która miała miejsce 19 sierpnia 2011 r. W tym czasie znowelizowano również ustawę o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Uporządkowano definicję podmiotów trzeciego sektora jako instytucji tworzących centra i kluby integracji społecznej, wprowadzono nowe pojęcia absolwenta, staże dla bezrobotnych w organizacjach pozarządowych prowadzących klub, a ponadto wpisano konieczność prowadzenia krajowych rejestrów klubów oraz stałego systemu monitorowania ustawy. Praktycznie rzecz biorąc, istnieją dwie ścieżki utworzenia przez organizacje pozarządowe centrów integracji społecznej. Po pierwsze, ścieżka autonomiczna, po drugie, ścieżka przejęcia centrum. Niezależnie od rodzaju ścieżki na mocy ustawy należy w strukturach organizacji wyodrębnić członków danej organizacji lub zarządu tego podmiotu oraz wprowadzić obowiązek wyodrębnienia księgowo-finansowego. Liczba zarejestrowanych i działających w Polsce w okresie 2004-2011 centrów integracji społecznej stopniowo zwiększała się z 20 do 74 jednostek na koniec grudnia 2011 r. Lista ta ulegała w czasie pewnym fluktuacjom, przy czym ich rozmieszczenie w kraju charakteryzuje się pewnym zróżnicowaniem. Zgodnie z przepisami ustawy o zatrudnieniu socjalnym źródłami przychodów CIS-ów są środki otrzymywane od jednostek samorządu terytorialnego, dotacje z Funduszu Pracy i PFRON, środki z własnej działalności wytwórczej, handlowej i usługowej, a także środki pozyskiwane na realizację projektów współfinansowanych z EFS. W okresie 2008-2011 przychód jednego statystycznego CIS charakteryzował się stopniowym wzrostem - do kwoty 885,48 tys. zł w 2011 r. Ponadto na uwagę zasługuje fakt wysokiego poziomu rotacji kadry pracowniczej, szczególnie w grupie pracowników prowadzących bezpośrednio zajęcia z uczestnikami, którzy reprezentują kategorię osób zaliczanych do szczególnych grup ryzyka. W roku 2011 w zajęciach centrum w skali kraju uczestniczyło 8410 osób, w tym ponad 3,5 tys. osób rozpoczęło nową edycję. Przeciętna liczba uczestników w jednym centrum w 2011 r. wyniosła 120 osób. Efektywność świadczonych usług reintegracji społecznej i zawodowej centrów potwierdzana jest także liczbami uczestników, którzy usamodzielnili się ekonomicznie po zakończeniu zajęć. Podobne przemiany dotyczyły klubów integracji społecznej jako bardzo istotnych elementów w systemie świadczenia usług integracji społecznej i zawodowej. Kluby to mniejsza skala organizacyjna przedsięwzięcia, a tym samym kosztów jego prowadzenia, oraz efektywność oddziaływania na uczestników zajęć porównywalna z wynikami uzyskiwanymi przez centra integracji społecznej. Głównymi partnerami klubów są ośrodek pomocy społecznej oraz powiatowy urząd pracy. Do tej pory przepisy o zatrudnieniu socjalnym nie zapewniały otrzymywania informacji statystycznych na temat liczby klubów. Dopiero od 2012 r., po wprowadzeniu ustawowego obowiązku, wprowadzono przez wojewodów rejestry KIS. Według danych na koniec 2010 r. uzyskanych z wydziałów polityki społecznej urzędów wojewódzkich liczba klubów wynosiła 286 jednostek, przy czym są województwa, gdzie jest ich duża liczba - nie będę ich wymieniał - na przykład 116, a w niektórych są tylko 2. Szanowni posłowie, instytucje reintegracji społecznej, a więc centra i kluby reintegracji społecznej, są dzisiaj ważnym uzupełniającym filarem w systemie wsparcia i pomocy, przynoszącym wsparcie osobom zagrożonym wykluczeniem społecznym, umożliwiającym im powrót do ponownego pełnienia ról społecznych i zawodowych. W związku z tym zaistniała potrzeba konsolidacji środowisk przedstawicieli centrów i klubów wokół własnej platformy współpracy, czyli konieczność utworzenia własnej reprezentacji będącej również dla administracji rządowej i samorządowej partnerem w wypracowywaniu modyfikacji ustawy o zatrudnieniu socjalnym. Narodziła się wtedy koncepcja konwentu centrów i klubów integracji. Wysoka Izbo! Aktualnie wśród licznego grona praktyków toczy się szeroka dyskusja, czy centra i kluby integracji społecznej to podmioty ekonomii społecznej, czy jest to otoczenie owej ekonomii. Przeważało jednak stwierdzenie, że jest to otoczenie ekonomii społecznej, a to z tego powodu, że instytucje te wymagają pewnych nakładów. Nie można przecież tego nie dostrzegać. Tak jak od spółdzielni socjalnych, które niewątpliwie są podmiotami ekonomii społecznej, oczekujemy samofinansowania i przynoszenia pewnych dochodów, tak na te instytucje musimy ponosić pewne nakłady finansowe, żeby w dłuższej perspektywie osoby były gotowe do podjęcia działalności gospodarczej, tworzenia przedsiębiorstw społecznych, spółdzielni socjalnych czy też samozatrudnienia. Jest rzeczą jasną, że kluby integracji i centra integracji zapewnią nam kadrę do realizacji usług społecznych. Dobrym przykładem są tu usługi opiekuńcze dla osób starszych. Wiemy, że rynek ten bardzo pustoszeje, a liczba osób wymagających tej formy wsparcia rośnie. W związku z tym, jeżeli w ramach działalności CIS i KIS przygotujemy osoby, które będą wykwalifikowane i które będą mogły realizować właśnie te usługi, to jakby system pomocy społecznej również jest w stanie wchłonąć owe osoby. Będą to dla nich potencjalne miejsca pracy zarówno w instytucjach pomocy społecznej, jak i w organizacjach pozarządowych świadczących usługi społeczne. Przyszły okres projektowania to również pewna szansa na dalszy rozwój owych podmiotów. Należy również pamiętać, że w większości centra integracji społecznej działają w oparciu o projekty EFS-owskie, natomiast podstawą działania klubów integracji społecznej poza sferą integracji społecznej są prace społecznie użyteczne finansowane z Funduszu Pracy, a realizowane na terenie gminy. Jeśli chodzi o przyszły okres, to Unia kładzie dość duży nacisk na rozwój dobrej jakości usług społecznych, przy czym istnieje tutaj pewna synergia. Mianowicie z jednej strony przygotowując kadrę, będziemy mogli również troszczyć się o jakość usług, a tym samym, też w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, dalej realizować projekty. Chciałbym jednocześnie zauważyć, że z informacją, wiedzą i chęcią działania w różnych samorządach jest bardzo różnie. Są takie, które mają pełną infrastrukturę, ponieważ mają zarówno centra i kluby integracji społecznej, stworzyły spółdzielnie socjalne i dalej tworzą inkubatory przedsiębiorczości, żeby wspierać spółdzielców i inne podmioty, ale niestety są też takie, które tak naprawdę mało wiedzą o ustawie o zatrudnieniu socjalnym i o tym, że mogą podejmować taką aktywność. Dlatego taka informacja i debata na forum Sejmu RP, która potem jest szeroko publikowana i dyskutowana w różnych gremiach, to też jest istotny krok w propagowaniu wiedzy na ten temat. Panie i panowie posłowie, Centra i kluby integracji społecznej wnoszą znaczący wkład w realizację założeń aktywnej polityki społecznej w zakresie reintegracji społeczno-zawodowej osób z grup trudno zatrudnianych, zagrożonych wykluczeniem społecznym lub wykluczonych. Wprowadzenie możliwości tworzenia centrów i klubów integracji społecznej stworzyło szansę dla wielopłaszczyznowego wsparcia osób pozbawionych dotąd fachowej pomocy psychologicznej, terapeutycznej, prawnej oraz odciętych od rzeczywistych szans powrotu lub wejścia na rynek pracy. Działalność tych jednostek - centrów i klubów - daje pozytywne bezpośrednie efekty integrujące w stosunku do osób zagrożonych wykluczeniem, jak wspomniałem, ale możemy mówić również o silnym pośrednim działaniu wywołującym pozytywną zmianę świadomości i statusu w rodzinach uczestników, które to rodziny często żyją w izolacji społecznej, poddawane działaniu stereotypów i autostereotypów. Wysoka Izbo! Podczas posiedzenia komisji zarówno posłowie Komisji Polityki Społecznej i Rodziny, jak i przedstawiciele Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej zauważali konieczność dalszych prac. Mając pewne spostrzeżenia, zbierając dane i przeprowadzając analizy, będziemy się przygotowywać w obecnym roku pewnie do nowelizacji ustawy o zatrudnieniu socjalnym, tak aby jeszcze lepiej i pełniej określić standardy dla centrów i klubów, aby wyposażyć je w materiały i narzędzia do realizacji usług socjalnych. Wysoki Sejmie! Komisja Polityki Społecznej i Rodziny jednogłośnie rekomenduje przyjęcie informacji rządu Rzeczypospolitej Polskiej o funkcjonowaniu centrów i klubów integracji społecznej dla Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, druk nr 679. Dziękuję bardzo za uwagę. (Oklaski)