Mówca: Sprawozdawca Tadeusz Dziuba
Data: 2018-12-05 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani Marszałek! Szanowni Państwo! Problematykę dostępu do informacji medycznych związanych z pacjentem regulują przepisy art. 40 ustawy o zawodach lekarza oraz art. 14 ustawy o prawach pacjenta, nazwy ustaw podaję w skrócie. Natomiast problematykę dostępu do dokumentacji medycznej pacjenta regulują przepisy art. 26 drugiej z tych ustaw, a więc ustawy o prawach pacjenta. Praktyka funkcjonowania placówek ochrony zdrowia oraz potrzeby pacjentów i ich bliskich skłaniają do niezbędnego uzupełnienia tych przepisów, co jest przedmiotem omawianej tutaj nowelizacji. W pierwszej kolejności omówię nowelizację dotyczącą dostępu do informacji medycznej o pacjencie. Zgodnie ze standardami europejskimi obecne polskie przepisy nakazują osobom wykonującym zawód medyczny zachowanie w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Jednocześnie przewidują wyjątki od tej zasady. Osoby te związane są tajemnicą również po śmierci pacjenta, chyba że zgodę na ujawnienie tajemnicy wyrazi osoba bliska. Jeśli jednak sprzeciw wobec tej zgody wyrazi inna osoba bliska, zwolnienie z tajemnicy po śmierci pacjenta nastąpić nie może. Obecne polskie przepisy nie przewidują rozwiązania takiej sytuacji patowej i stąd proponowana nowelizacja. Projektowana nowelizacja przewiduje następujące uzupełnienia przepisów dotychczasowych. Po pierwsze, wyraźnie wskazuje się na to, że pacjent może za życia wyrazić sprzeciw wobec dostępu do informacji medycznej o nim. Sprzeciw ten winien być wówczas dołączony do dokumentacji medycznej. W ustawie o prawach pacjenta wyraźnie zastrzega się, że pacjent ma prawo do uzyskania informacji o skutkach wyrażenia tego sprzeciwu. Jest oczywiste, że prawo to rodzić będzie obowiązki po stronie zarządzającej jednostkami ochrony zdrowia. Po drugie, ustala się iż w razie sporu między osobami bliskimi co do dostępu do informacji medycznej o pacjencie zgodę na dostęp na wniosek zainteresowanej osoby bliskiej albo lekarza wyraża sąd w postępowaniu nieprocesowym. Lekarz może wystąpić do sądu także w razie wątpliwości, czy zainteresowana osoba jest rzeczywiście osobą bliską. Sąd może też określić zakres ujawniania informacji objętej tajemnicą ustawową. Po trzecie, jeśli ujawnieniu tajemnicy lekarskiej pacjent sprzeciwił się za życia, ustala się, że sąd wyraża zgodę na przełamanie tego sprzeciwu, określając jednocześnie zakres ujawienia tajemnicy, ale tylko w dwóch przypadkach, a mianowicie dla ochrony życia, zdrowia osoby bliskiej czy osób bliskich oraz w celu dochodzenia odszkodowania albo zadośćuczynienia z tytułu śmierci pacjenta. Po czwarte, ustanawia się ramy działania sądu w przedmiotowych sprawach, wskazując, iż sąd bada interes uczestników postępowania, rzeczywiste więzi osób bliskich ze zmarłym pacjentem, treść jego woli wyrażonej za życia i okoliczności zgłoszenia sprzeciwu za życia. Ponadto nowelizacja przewiduje zmiany wprowadzające symetrię miedzy przepisami dotyczącymi tajemnicy informacji medycznej o pacjencie zawartymi w dwóch wyżej wymienionych, różnych ustawach. Dotąd bowiem przepisy w tej materii, w tych dwóch aktach prawnych, nie są w pełni symetryczne. Dlatego ustawę o prawach pacjenta uzupełnia się m.in. o postanowienie, że w sytuacjach, w których już obecnie można ujawnić tajemnicę lekarską, nastąpić to może wyłącznie w niezmiennym zakresie, przy czym w niektórych przypadkach zakres ujawnienia tajemnicy może określić pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy. Jak powiedziałem na wstępie, nowelizacja przepisów o dostępie do dokumentacji medycznej pacjenta wymaga zmian tylko w jednej ustawie, a mianowicie ustawie o prawach pacjenta. To jest druga kwestia objęta nowelizacją. W tym zakresie wprowadza się nowe przepisy odpowiadające istocie nowelizacji przepisów o dostępie do informacji medycznej. Ustanawia się, iż po śmierci pacjenta dostęp do jego dokumentacji ma nie tylko przedstawiciel ustawowy zmarłego pacjenta lub osoba upoważniona przez niego za życia, ale także bliska osoba, chyba że sprzeciwi się temu inna bliska osoba. W tym ostatnim przypadku ustanawia się identyczne postępowanie jak wcześniej omówione, tzn. kwestię dostępu do dokumentacji zmarłego pacjenta rozstrzyga sąd w postępowaniu nieprocesowym, działając na wniosek osoby bliskiej lub osoby wykonującej zawód medyczny. Podobnie jak poprzednio, sąd ewentualnie przełamuje sprzeciw pacjenta wobec dostępu do jego dokumentacji, sprzeciw wyrażony oczywiście za życia, ale tylko w dwóch przypadkach, tj. w celu ochrony zdrowia i życia osoby bliskiej i w celu dochodzenia odszkodowania albo zadośćuczynienia. Podobnie jak poprzednio, nowelizacja ustanawia ramy działania sądów w sprawach dotyczących dokumentacji, które są identyczne z tymi, jakie ustanowiła w sprawie informacji medycznej o pacjencie. Poza tym doprecyzowuje się w nowelizacji pojęcie osoby bliskiej. W myśl nowej definicji jest nią małżonek, krewny do drugiego stopnia, ale w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba będąca we wspólnym pożyciu i osoba wskazana przez pacjenta. W trakcie prac nad projektem nowelizacji sporna była tylko jedna kwestia, a mianowicie kwestia przełamania po śmierci pacjenta jego sprzeciwu, wyrażonego oczywiście za życia, co do dostępu do informacji medycznej o nim i do jego dokumentacji medycznej. Większość posłów podkomisji nadzwyczajnej, a potem większość posłów sejmowej Komisji Zdrowia opowiedziała się za tym, by sąd, czyli zewnętrzny arbiter, miał upoważnienie do takiej ewentualnej decyzji w ściśle zakreślonych ramach decyzyjnych i w ściśle zakreślonych ramach postępowania. Przyjęcie takiego albo innego rozwiązania w istocie nie wynika z kalkulacji, ale jest w szczególności następstwem doświadczeń życiowych i zawodowych. Doświadczenia te są rozmaite i dlatego rozmaite są rozwiązania. Warto przyglądnąć się temu, jak ten problem rozstrzygnięto w innych krajach europejskich. Okazuje się, że w różnych krajach przyjęto w tym zakresie różne rozwiązania, w tym zbliżone do proponowanych w naszej nowelizacji. Poniżej omówię kilka przykładów. W Szwecji problem ten rozwiązywany jest na zasadzie stosowania uznawanego tam dobrego obyczaju, a nie ścisłej regulacji ustawowej. Właściwy pracownik placówki ochrony zdrowia rozpoznaje sytuację i udostępnia dokumentację osoby bliskiej albo jej nie udostępnia. Jeśli jego decyzja jest negatywna, niejako w drugiej instancji wniosek rozpatruje szefostwo placówki. Jeśli i ta decyzja jest odmowna, organem odwoławczym jest sąd administracyjny. W Szwecji, ujawniając dokumenty, bierze się pod uwagę m.in. interes zmarłego i poszanowanie jego godności. Na mocy obowiązujących w Danii przepisów stanowionych najbliżsi mogą tam uzyskać dostęp do dokumentacji medycznej zmarłego mimo jego uprzedniego zakazu, jeśli wykażą, że przemawia za tym ważny interes prawny przeważający nad prawem do ochrony tajemnicy. Interesem tym może być kwestia dowodowa związana z błędem lekarskim czy wykluczenie istnienia choroby dziedzicznej. Decyzje w tych sprawach podejmuje pracownik danej jednostki ochrony zdrowia. W Czechach omawiany zakres regulują przepisy prawa stanowionego. Jeśli w tym kraju pacjent zakazał za życia dostępu do swojej dokumentacji medycznej po śmierci, osoby bliskie mają do niej dostęp tylko w przypadku, gdy jest to niezbędne do ochrony ich zdrowia lub zdrowia innych osób. Decyzje takie podejmuje personel medyczny, a w praktyce - lekarz prowadzący. W Wielkiej Brytanii generalną zasadą jest zachowanie poufności dokumentacji medycznej pacjenta zmarłego, jeśli zastrzegł on to za życia. Jeśli jednak dostęp do niej jest konieczny ze względu na nadrzędny interes publiczny, generalna zasada nie obowiązuje. Tak stanowi specjalna ustawa o dostępie do dokumentacji medycznej. Podobnie jak w poprzednio omówionych przypadkach, decyzje w takich sprawach podejmuje personel danej instytucji i placówki medycznej. Natomiast na mocy obowiązujących przepisów stanowionych w Belgii bezwzględnie zachowuje się poufność dokumentacji zmarłego pacjenta, jeśli za życia zastrzegł on to sobie wyraźnie. Jak widać, paleta rozwiązań w krajach europejskich jest szeroka, niemniej przeważa rozwiązanie, na mocy którego dopuszcza się przełamanie wyrażonego za życia braku zgody zmarłego pacjenta na dostęp do dokumentacji medycznej i do informacji medycznej, gdy przemawia za tym interes publiczny, interes osoby trzeciej lub innych osób, w szczególności dotyczący ochrony ich zdrowia, czy też nadzór nad poprawnością działania personelu medycznego. Proponowana zatem przez nas nowelizacja jest zbieżna z rozwiązaniami stosowanymi w wielu krajach europejskich. Wedle tych propozycji pacjent ma prawo do wyrażenia sprzeciwu wobec dostępu osób trzecich do dokumentacji medycznej i informacji o nim po jego śmierci, ale jednocześnie istnieje możliwość, tylko możliwość, uzyskania tego dostępu w ściśle limitowanych przypadkach. Wydaje się, że najistotniejsza różnica pomiędzy rozwiązaniami proponowanymi w naszym systemie prawnym, proponowanymi w tej nowelizacji a stosowanymi w innych krajach Europy polega na tym, że w przypadkach spornych proponujemy, by rozstrzygnięć dokonywał sąd, podczas gdy w innych krajach w większości to zadanie przypisuje się personelowi placówki medycznej. W imieniu sejmowej Komisji Zdrowia proszę o akceptację nowelizacji zawartej w druku nr 3019. Dziękuję bardzo.