Mówca: Witold Pahl
Data: 2014-05-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Jeśli chodzi o porządek konstytucyjny, to jedną z najbardziej doniosłych zasad jest zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Ta zasada została przetestowana w kontekście zaskarżonego przez rzecznika praw obywatelskich art. 492 § 1 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. Kodeks wyborczy. Ten test wyszedł remisowo. Trybunał Konstytucyjny wydał w tym zakresie orzeczenie interpretacyjne. Sprawa dotyczy sytuacji, kiedy to osoba, która uzyskała orzeczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do pracy lub braku możliwości samodzielnej egzystencji, korzystając z biernego prawa wyborczego, uzyskała mandat wójta, burmistrza lub prezydenta. I cóż wtedy się dzieje? Zgodnie z przepisami, zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym komisarz wyborczy w sytuacji, kiedy ten mandat otrzymała osoba posiadająca wspomniane przeze mnie orzeczenie, nie ma innego wyjścia, jak musi w sposób deklaratoryjny orzec o wygaśnięciu tego mandatu. Na czym polega paradoks tej sytuacji, na czym polega asystemowość i niekonstytucyjność tego rozwiązania? Polega na tym, że często osoba, która pracowała w zawodzie o sporym ładunku ryzyka utraty zdrowia, często wykonując prace fizyczne czy też przebywając w środowisku, które stanowi potencjalne zagrożenie dla życia i zdrowia, zdrowie utraciła, ale utraciła w takim stopniu, który uniemożliwia jej wykonywanie dotychczas świadczonej pracy. A więc na przykład kowal, ślusarz czy osoba pracująca w kopalni o dużym zapyleniu uzyskiwali orzeczenie do celów rentowych lub emerytalnych. Osoba taka w dalszym ciągu ma jednak bardzo duże predyspozycje i to nie wyklucza tej osoby z możliwości skutecznego funkcjonowania w każdej innej przestrzeni życia społecznego czy gospodarczego. Zatem uzyskanie orzeczenia, które często nie miało żadnego związku z zakresem, charakterem pracy wynikającej z uzyskania mandatu wójta, burmistrza lub prezydenta, powodowało, że osoba, która była w pełni sprawna umysłowo, fizycznie, nie mogła korzystać ze swoich obywatelskich praw politycznych. Z drugiej strony trzeba powiedzieć o takiej oto sytuacji: w trakcie trwania kadencji - a zdarza się to, bo mówię o osobach funkcjonujących w szeroko pojętej sferze polityki - dana osoba ulega wypadkowi, podlega zdarzeniu, które wyłącza ją z możliwości świadczenia pracy na dotychczas zajmowanym przez nią stanowisku wójta, burmistrza bądź prezydenta. I co się dzieje? Nie ma procedury, która umożliwiłaby szybkie i skuteczne wprowadzenie takiego rozwiązania, które usunęłoby niewątpliwą przeszkodę w prawidłowym funkcjonowaniu danej jednostki samorządu terytorialnego. Paradoksem jest ponadto to, że uzyskanie poświadczenia braku zdolności do wykonywania pracy lub braku podstaw do samodzielnej egzystencji jest postępowaniem wnioskowym, a więc tylko ta osoba, która traci te uprawnienia, może wystąpić do Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, funduszu - pamiętajmy - który zajmuje się tylko sprawami rentowymi i emerytalnymi, a nie sprawami dotyczącymi rzeczywistego zakresu i rzeczywistych zdolności do wykonywania pracy. Mamy zatem do czynienia z klasyczną luką prawną. Pamiętajmy o jeszcze jednej, niezwykle istotnej sprawie. Rzecznik praw obywatelskich zaskarżył ten przepis i skonfrontował go z art. 29 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, wskazując, że każda osoba, która posiada zaświadczenie o braku zdolności do samodzielnej egzystencji, jest pozbawiona na równych prawach dostępu do korzystania z praw politycznych. Znamy przecież przykłady osób, które rzeczywiście nie mają takiej zdolności do samodzielnej egzystencji, chociażby tu, w Sejmie, a są świetnymi obywatelami tego państwa, osobami, które potrafią rozwiązywać często niezwykle trudne problemy. W przypadku tych osób określony przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych fakt inwalidztwa w żaden sposób nie wpływa na pełną, skuteczną i dobrą dla obywateli działalność w sferze społecznej, w sferze politycznej. Tak jak wspomniałem, Trybunał Konstytucyjny wydał w tej sprawie orzeczenie interpretacyjne mówiące o tym, że te przepisy należy stosować do sytuacji, które zaistniały w trakcie trwania kadencji, ale to orzeczenie, bo przecież Trybunał Konstytucyjny jest ustawodawcą negatywnym, nie rozwiązuje sytuacji, które dotyczą takich zdarzeń, kiedy orzeczenie o braku zdolności do samodzielnej egzystencji czy też o braku zdolności do wykonywania pracy zostało wydane przed datą uzyskania mandatu wójta, burmistrza bądź prezydenta. A więc to są niezwykle ważne przestrzenie: po pierwsze, możliwość korzystania przez obywateli z praw politycznych, po drugie, równość wobec prawa, a więc także znoszenie barier, jakie napotykają osoby niepełnosprawne, po trzecie - o czym wspominałem wcześniej - dbałość o właściwe funkcjonowanie państwa. Te trzy elementy, trzy przestrzenie, ze względu na lukę prawną nie funkcjonują czy podlegają pewnej dysfunkcji. Przedłożona materia ma na celu usunięcie tych dysfunkcji. Cóż proponujemy? Przede wszystkim chcielibyśmy wprowadzić rozwiązania - mówię to w imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska - w pełni transparentne, ale również rozwiązania, które dają możliwość większej aktywności obywatelskiej, pewnej synergii tych organów, które są odpowiedzialne za prawidłowe funkcjonowanie jednostek samorządu terytorialnego, ale z drugiej strony, aby uniemożliwić nadużywanie tych uprawnień, jakie przekazujemy tymże organom. To jest również prowadzenie kontroli sądowej tego postępowania. Tego do tej pory nie było. Taka osoba, która otrzymała na potrzeby rentowe i emerytalne zaświadczenie i w stosunku do której komisarz wyborczy automatycznie wygaszał mandat, nie miała nawet możliwości złożenia wyjaśnień. Nie miała możliwości odwołania się do sądu. To w sposób oczywisty kłóci się z zasadą demokratycznego państwa prawa, to w sposób oczywisty narusza podstawowy standard konstytucyjny, jakim jest prawo do sądu. Ten konglomerat wzorców konstytucyjnych, które poprzez omawianą przeze mnie lukę prawną w sposób poważny doznały uszczerbku i ze szkodą dla państwa, ale również, a może przede wszystkim, ze szkodą dla funkcji gwarancyjnych dla obywateli, jeśli chodzi o możliwość korzystania przez tych obywateli z pełni praw publicznych, to jest możliwość wyjścia z inicjatywą przy stwierdzeniu braku właściwego wykonywania swoich obowiązków przez organy samorządu, te wykonawcze organy samorządu terytorialnego, przez organ stanowiący, 1/4 rady będzie miała uprawnienie do tego, aby móc w sytuacji, kiedy zauważy, kiedy dostrzeże w postępowaniu, w zachowaniu czy też w zaniechaniu organu wykonawczego, iż z uwagi na stan zdrowia wójta, burmistrza bądź prezydenta następuje zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania państwa, jeśli chodzi o struktury na poziomie samorządu terytorialnego. Pamiętajmy również o tym, że należy wprowadzić pewien outsourcing, pewien organ, który również będzie mógł przeciąć często źle pojmowany solidaryzm, bo może tak się zdarzyć, że rada nie będzie zainteresowana przeprowadzeniem postępowania, które wyjaśni, czy wójt, burmistrz bądź prezydent dają gwarancję z uwagi na swój stan zdrowia prawidłowego wykonywania swoich funkcji, a więc wprowadzamy tutaj takie uprawnienia również dla wojewody, aby także wojewoda miał możliwość wystąpienia o stwierdzenie czy o wszczęcie postępowania w sprawie wygaśnięcia mandatu. Wprowadzamy też te elementy, których do tej pory nie było, a więc możliwość złożenia przez wójta, burmistrza bądź prezydenta wyjaśnień i wprowadzamy, nareszcie, eksperckość. Wprowadzamy tutaj przede wszystkim to, czego w dotychczas obowiązującym porządku prawnym nie było, to jest możliwość wydania opinii w tym zakresie przez lekarza orzecznika ZUS, a więc osobę, która jest uprawniona do wydawania orzeczeń nie w kontekście uprawnień rentowych czy emerytalnych, ale w kontekście możliwości i zakresu wykonywania czynności przez ten organ wykonawczy, przez osobę, która sprawuje taką rolę. Kolejny element, na który należy zwrócić uwagę, to prawo do sądu, a więc możliwość odwołania się do sądu administracyjnego od decyzji, tu będzie skarga. Wprowadzamy bardzo krótki termin, tak aby nie było przewlekłości postępowania, bo każda przewlekłość w tej sprawie może często powodować nieodwracalne lub trudne do powetowania czy naprawienia skutki w funkcjonowaniu organów samorządu terytorialnego - 7-dniowy termin do złożenia takiej skargi do sądu administracyjnego. Kierując się zasadą szybkości postępowania, skracamy również termin do złożenia skargi kasacyjnej, a więc tego nadzwyczajnego środka odwoławczego. Wprowadzamy tu termin 14-dniowy, tak aby ten spór, ta wątpliwość i ewentualne zawieszenie prawidłowego funkcjonowania organów w danej jednostce samorządu terytorialnego trwały jak najkrócej, po to aby ten stan zawieszenia, który często przynosi negatywne skutki, właściwie zawsze przynosi negatywne skutki dla lokalnej społeczności i potencjalne zagrożenie, był jak najkrótszy. Jest szereg opinii, już kończąc, panie marszałku, Wysoka Izbo, ja reprezentowałem Sejm przed trybunałem w tej sprawie, stąd moje refleksje, które znalazły wyraz w tym przedłożeniu. Rzeczywiście zapoznałem się z opiniami dołączonymi do tego projektu. Z częścią z nich się zgadzam, mam tutaj na myśli kwestie doprecyzowania części jednostek redakcyjnych, doprecyzowania rozwiązań systemowych, chociaż one nie mają jakiegoś istotnego charakteru. Szczególnie cieszy mnie stanowisko Sądu Najwyższego, który również zwracał uwagę, że to rozwiązanie będzie rozwiązaniem zdecydowanie, może ten przymiotnik tam nie padł, ale na pewno poprawiającym standardy konstytucyjne i wydaje się, że te konkluzje, które w zdecydowanej większości opinii są zawarte, potwierdzają konieczność wystąpienia z taką inicjatywą ustawodawczą, dlatego, panie marszałku, panie ministrze, Wysoka Izbo, w imieniu wnioskodawców zwracam się do Wysokiej Izby o łaskawe, przychylne - a równocześnie pełne troski o zachowanie praw politycznych obywateli, w tym osób niepełnosprawnych - przyjęcie przedłożonego projektu. Dziękuję bardzo.