Mówca: Krzysztof Paszyk (tekst niewygłoszony)
Data: 2019-07-19 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt w imieniu klubu PSL -Koalicja Polska przedstawić nasze stanowisko w sprawie rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania lichwie, druk nr 3600. Omawiany projekt ma na celu chronić osoby narażone na lichwę oraz ograniczyć w Polsce społecznie szkodliwe zjawisko lichwiarstwa. Projekt przewiduje karę więzienia od 3 miesięcy do 5 lat dla każdego, kto w zamian za udzielone osobie fizycznej świadczenie pieniężne wynikające m.in. z umowy pożyczki żąda od niej zapłaty kosztów dodatkowych dwukrotnie wyższych niż maksymalne lub żąda od niej zapłaty odsetek w stopie dwukrotnie wyższej niż maksymalna. Autorzy proponują też wprowadzenie nadzoru Komisji Nadzoru Finansowego nad instytucjami pożyczkowymi. Głównym narzędziem nowej ustawy ma być jednak obniżenie górnego limitu pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego. Obecnie, już od kilku lat, obowiązuje limit pozaodsetkowych kosztów na poziomie 55%. Pierwsza wersja przyjętego w połowie czerwca przez rząd projektu tzw. ustawy antylichwiarskiej przewidywała obniżenie tego limitu do 45%, tydzień później limit ten obniżono do 20%, a w końcu obniżono do 10%. Wysoka Izbo! Bez wątpienia powinniśmy skutecznie walczyć z przypadkami lichwy, w tym tak drastycznymi jak opisane w uzasadnieniu projektu. Należy jednak zadać pytanie: Czy to niewłaściwie sformułowane przepisy były przyczyną tych przypadków oraz czy proponowane w przedłożonym projekcie rozwiązania pozwolą ten problem rozwiązać? Przykłady, którymi autorzy projektu ustawy posługują się w celu zobrazowania wagi problemu lichwy oraz uzasadnienia potrzeby podjęcia interwencji legislacyjnej, odnoszą się do przypadków umów, które zostały zawarte na długo przed wejściem w życie obowiązujących już od kilku lat przepisów ustanawiających limit pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego albo które nie podlegają przepisom ustawy. A więc to nie obecnie obowiązująca ustawa jest źródłem tych godnych potępienia praktyk. Ich źródłem jest brak skuteczności działań organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w egzekwowaniu obowiązujących przepisów. Dyskusyjne jest również tak drastyczne, skokowe obniżenie górnego limitu pozaodsetkowych kosztów kredytu konsumenckiego. W naszej ocenie powinno się to odbywać stopniowo, przez lata, tak by właściwie ocenić wpływ nowych stawek na sytuację pożyczkobiorców i pożyczkodawców. Proponowane początkowo 45%, a więc obniżka o 10%, wpisywałoby się w taką bardziej ostrożną politykę. Moglibyśmy ocenić funkcjonowanie rynku oraz sytuację klientów instytucji pożyczkowych w nowych warunkach i ewentualnie w przyszłości kontynuować ten trend. W obecnym kształcie proponowane przepisy uderzają w legalnie działające firmy pożyczkowe, które już dzisiaj podlegają UOKiK i KNF. Nie brakuje dziś opinii i analiz mówiących o tym, że cała branża, zatrudniająca 40 tys. osób, upadnie po skokowym obniżeniu limitów kosztów pozaodsetkowych. Dla budżetu będzie to oznaczało spadki dochodów w skali roku o 2,2 mld zł, bo tyle w podatkach wpłaca sektor instytucji pożyczkowych. Ważnym pytaniem, które jest stawiane w debacie o rynku pożyczkowym, jest kwestia szarej strefy i nielegalnego segmentu rynku, pozostającego poza wszelką kontrolą i niejednokrotnie wymuszającego zwrot należności brutalnymi metodami. Nie można nie zadać pytania: Czy dotychczasowi klienci instytucji pożyczkowych, pobierających wprawdzie słone opłaty za swoje usługi, ale jednak będących pod nadzorem państwa, nie przeniosą się do takich szemranych źródeł finansowania? Legalni pożyczkodawcy, jeśli w ogóle jacyś przetrwają na rynku po drastycznym obniżeniu górnego limitu pozaodsetkowych kosztów kredytu, będą najpewniej ostrzej oceniać klientów pod kątem zdolności spłaty pożyczek i znacznie częściej będą im tych pożyczek odmawiać. Tacy klienci mogą znaleźć się w znacznie gorszej niż dziś sytuacji, zdesperowani korzystając z nielegalnych źródeł finansowania, gdzie ˝windykacja˝ jest znacznie bardziej dotkliwa i bolesna, nieraz dosłownie bolesna. Spodziewajmy się też eksplozji punktów lombardowych i szarej strefy, bardzo dużej patologizacji stosunków społecznych na tle finansowym. To będzie ogromny problem dla prokuratury, która zostanie zalana falą doniesień o różnego rodzaju drobnych oszustwach pożyczkowych, które będą poza całkowitą kontrolą, bo rynek nie znosi próżni. Czy nie lepiej płacić za pożyczkę kilkadziesiąt procent, ale w granicach prawa i kontroli państwa, w ramach legalnej umowy z instytucją pozostającą pod państwowym nadzorem, niż wpaść w ręce pożyczkodawców z szarej strefy, a więc prawdziwych lichwiarzy? Projekt zawiera też zmiany, które oceniamy przychylnie. Należy pochwalić zapis projektu kończący z zasadą, która uzależniała ściganie lichwiarza od tego, czy wiedział, że osoba biorąca pożyczkę jest ˝w przymusowym położeniu˝, a więc np. w trudnej sytuacji życiowej, i dramatycznie potrzebuje pieniędzy na zapewnienie sobie podstawowych warunków do życia, jak jedzenie, leki, opłatę rachunków. Ta uznaniowość prawa była dotąd przyczyną bezkarności lichwiarzy. W najbardziej drastycznych przypadkach, kiedy dłużnik po wzięciu pożyczki na poziomie 500-600 zł miał do spłaty kilkadziesiąt tysięcy złotych, ten właśnie zapis prowadził do umorzenia sprawy. Dobrze, że projekt zakłada koniec dowolności w ustalaniu dodatkowych opłat również w przypadku pożyczek udzielanych na podstawie umów cywilnoprawnych, a więc zaciąganych np. u prywatnej osoby. Jak pokazuje praktyka, wiele bulwersujących przypadków lichwy to właśnie ten typ pożyczek, wcale nie udzielanych przez firmy pożyczkowe, tylko przez inne podmioty. Na plus należy też policzyć zapis mówiący o tym, że niedopuszczalne będzie żądanie przenoszenia własności nieruchomości na zabezpieczenie zaciągniętych zobowiązań. Wyeliminowana zostanie możliwość prowadzenia egzekucji komorniczej z mieszkania, jeżeli wysokość zadłużenia nie przekracza 5% wartości domu lub lokalu. Mieliśmy już w Polsce przypadki, gdzie za kilkaset złotych zaciągniętej pożyczki ludzie tracili mieszkania. Wysoka Izbo! Przedstawiony projekt rządowy idzie bardzo daleko, gruntownie zmienia rynek pożyczkowy w Polsce. W obecnym kształcie, przy 10-procentowym limicie kosztów pozaodsetkowych może wyeliminować całą branżę, działającą w ramach prawa i pod nadzorem. Zatrudniającą 40 tys. osób i płacącą ponad 2 mld zł podatków do budżetu państwa. A w dodatku nieodpowiadającą za najbardziej drastyczne przypadki lichwy, opisywane szeroko w uzasadnieniu projektu. Jednocześnie wprowadzając 10-procentowy limit kosztów pozaodsetkowych, doprowadzicie do rozrostu szarej strefy i związanej z tym patologizacji życia społecznego. Obok zapisów, które rzeczywiście mogą przyczynić się do eliminacji zjawiska lichwy, projekt zawiera też niestety zapisy, które zlikwidują cały sektor firm, firm, które stosując się do obowiązujących przepisów, nie mają nic wspólnego z tymi patologicznymi zjawiskami. Nie możemy sobie na to pozwolić. Szanowni Państwo! W imieniu klubu PSL - Koalicja Polska dostrzegam potrzebę daleko idących zmian w projekcie. W przedłożonym kształcie nie prowadzi on do faktycznej ochrony przed lichwą.