Mówca: Waldemar Andzel
Data: 2014-07-11 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W tym roku obchodziliśmy 70. rocznicę rozpoczęcia akcji ˝Ostra Brama˝. Była to akcja wojskowa zapoczątkowana 7 lipca 1944 r. przez oddziały Armii Krajowej w ramach akcji ˝Burza˝. Celem operacji było wyzwolenie Wilna spod jarzma okupanta niemieckiego przez żołnierzy walczących w Armii Krajowej, a jednocześnie wyrażenie sprzeciwu wobec Armii Czerwonej. Początkowym założeniem było uderzenie zgrupowań partyzanckich przed nadejściem wrogich oddziałów, m.in. dla podkreślenia samodzielności walk. Jednakże w związku ze zbyt szybkim zbliżaniem się Armii Czerwonej podpułkownik Aleksander Krzyżanowski ps. Wilk wydał rozkaz natychmiastowego rozpoczęcia akcji. Wówczas w pełnej gotowości udało się postawić jedno z trzech przewidzianych zgrupowań uderzeniowych, co dawało w sumie 4 tys. żołnierzy Armii Krajowej, mających do dyspozycji dwa działka przeciwpancerne oraz kilka moździerzy. Mimo wyraźnej przewagi liczebnej wroga zaatakowano umocnienia niemieckie od najsilniej bronionej strony. Pozycje te obsadzone były przez garnizon liczący kilkanaście tysięcy żołnierzy dysponujących silną artylerią oraz czołgami i działami pancernymi, a także wsparciem lotnictwa. Oddziały napierające nie miały dokładnego rozpoznania niemieckiego systemu obrony, jednak 1. batalion i 6. batalion zdobyły pierwszą linię umocnień na skraju Lipówki, po czym przekroczyły linię kolejową Wilno - Podbrodzie. Sukces nie trwał zbyt długo, gdyż silny kontratak wojsk niemieckich odrzucił partyzantów z powrotem na pozycje wyjściowe. W tym samym czasie 9. brygada zaległa przed betonowymi schronami bojowymi na skraju Hrybiszek, natomiast partyzanci batalionów 3. i 5. po zdobyciu gór w wyniku morderczego ostrzału musieli zaprzestać posuwania się do przodu. Największy sukces odniosła wówczas 3. brygada, której udało się utrzymać na swojej pozycji aż do 8 lipca. Niestety wkrótce potem natarcie oddziałów Armii Krajowej załamało się, a one same doznały dużych strat. Pomimo dużej przewagi wroga Polakom udało się wyzwolić znaczną część Wilna. Do 13 lipca we współdziałaniu z wojskami radzieckimi całe miasto zostało oczyszczone z Niemców. Na Górze Zamkowej żołnierze Armii Krajowej wywiesili biało-czerwoną flagę, jednak już po kilku godzinach została ona zerwana przez żołnierzy radzieckich, którzy wywiesili czerwone sztandary. Dowództwo sowieckie nakazało żołnierzom Armii Krajowej wyjść z miasta. Podpułkownik Krzyżanowski rozkazał przeprowadzić oddziały na skraj Puszczy Rudnickiej, natomiast sam udał się do kwatery dowódcy 3. Frontu Białoruskiego, gdzie uzyskał od Sowietów obietnicę, że ci dostarczą wyposażenie dla jednej dywizji piechoty i jednej brygady kawalerii bez żadnych warunków politycznych. Niestety gdy podpułkownik Krzyżanowski pojechał wraz z oficerami podpisać porozumienie z szefem sztabu majorem Teodorem Cetysem, nie dane im było wrócić z powrotem do oddziału. Zostali aresztowani i osadzeni w więzieniu w Wilnie. Zdezorientowane, pozostawione bez dowódców oddziały polskie wycofały się do pobliskich lasów otaczających Wilno, gdzie zostały rozproszone przez radzieckie myśliwce. Sowieci schwytali prawie 6 tys. polskich żołnierzy. Część z nich wcielono potem do 1. Armii Wojska Polskiego i przymusowo do Armii Czerwonej. Po odmowie złożenia przysięgi zamknięto ich w obozach sowieckich, gdzie wielu z nich zostało brutalnie zamordowanych. W sumie w operacji wzięło udział ok. 15 tys. żołnierzy Armii Krajowej. Z powodu ewakuacji ludności, a także niedostatecznego uzbrojenia nie powiodła się mobilizacja w większości konspiracyjnych dzielnic. Mimo iż formalnie operacja ˝Ostra Brama˝ zakończyła się 13 lipca, walki jeszcze trwały i przesuwały się wraz z frontem na zachód. Zgodnie z założeniami akcji ˝Burza˝ komendanci okręgów mieli w miarę możliwości formować regularne oddziały Wojska Polskiego, które podlegałyby strategicznie i politycznie naczelnemu wodzowi w Londynie. Dziękuję bardzo. (Oklaski)