Mówca: Waldemar Andzel (tekst niewygłoszony)
Data: 2016-12-01 (Sejm RP, kadencja 8)

Oświadczenie poselskie w sprawie 70. rocznicy śmierci Wiktora Zacheusza Nowowiejskiego Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 6 grudnia, dokładnie 70 lat temu, zmarł jeden z żołnierzy podziemia niepodległościowego Wiktor Zacheusz Nowowiejski ps. Jeż. Aby uczcić pamięć tego bohatera, przybliżę krótko jego życiorys. Wiktor Zacheusz Nowowiejski urodził się 28 grudnia 1915 r. we wsi Zembrzus na Mazurach. Pochodził z rodziny drobnoszlacheckiej, która kultywowała patriotyczne tradycje. Swoją naukę zaczął w gminnej szkole w Janowie, następnie uczył się w seminarium nauczycielskim w Mławie. Ukończył je w 1936 r., a wkrótce po tym rozpoczął służbę wojskową w szkole podchorążych w Zambrowie. Później pracował jako nauczyciel w szkole podstawowej. Wybuch wojny we wrześniu 1939 r. nie był dla niego zaskoczeniem. Mieszkał i pracował w pasie graniczącym z Prusami, przez co był świadkiem przygotowań piątej kolumny do działań zbrojnych. Jako kapral podchorąży otrzymał kartę mobilizacyjną do jednostki w Białej Podlaskiej i brał udział w wojnie obronnej 1939 r. Po kapitulacji armii i udanej ucieczce z obozu jenieckiego późną jesienią powrócił w rodzinne strony. Zaczął wówczas wraz z kolegami organizować tajne nauczanie i tworzyć struktury zbrojnego podziemia. Wiktor Zacheusz był członkiem Związku Walki Zbrojnej. Wiosną 1942 r. udało mu się uniknąć aresztowania przez gestapo. Został wcześniej ostrzeżony i z fałszywymi dokumentami uciekł do powiatu nidzickiego. W kwietniu 1943 r. Nowowiejski został zaprzysiężony na żołnierza Armii Krajowej pod ps. ˝Jeż˝. Jego zadaniem było pozyskiwanie poprzez siatkę informatorów wiadomości dla sztabu podokręgu Olsztyn - Tuchola AK. Po kilku miesiącach natomiast wszedł w skład oddziału partyzanckiego, którym kierował Stefan Rudziński ps. Wiktor. Zasłynął on wieloma naprawdę brawurowymi akcjami przeciwko Niemcom, które prowadzone były na terenie dawnych Prus Wschodnich. W szeregach oddziału Nowowiejski likwidował posterunki żandarmerii niemieckiej, a także usuwał agentów, którzy współpracowali z okupantem. Poza tym organizował materialną pomoc dla rodzin mężczyzn, których więziono lub wysłano na przymusowe roboty. Po wkroczeniu Sowietów na tereny powiatu przasnyskiego ˝Jeż˝ nie zdecydował się na złożenie broni. Wraz z innymi partyzantami prowadził akcje, w których bronił osób represjonowanych przez komunistów. Do jednej z najgłośniejszych akcji doszło w nocy z 2 na 3 czerwca 1945 r. w Mławie, gdzie z ubeckiego więzienia partyzanci uwolnili ok. 30 osób, głównie byłych żołnierzy i oficerów Armii Krajowej. Z tego powodu na ˝Jeża˝ organizowano liczne obławy. Prześladowano także jego rodzinę. W listopadzie 1945 r. Nowowiejski wrócił w rodzinne strony i został dowódcą jednego z oddziałów partyzanckich Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Niedługo później, dokładnie 6 grudnia 1946 r., grupa funkcjonariuszy UB z Przasnysza, wspierana przez pluton żołnierzy z 3. Pułku Ułanów Warszawskich, doprowadziła do śmierci Nowowiejskiego w Zembrzusie, w pobliżu jego własnego domu. Kiedy trafiła go kula, próbował jeszcze uciekać. W momencie, w którym zrozumiał, że ucieczka nie jest możliwa, odebrał sobie życie strzałem w głowę. Ciało ˝Jeża˝ zabrano do Przasnysza i mimo wielu próśb nie zostało ono wydane rodzinie. Do dziś nieznane jest miejsce jego pochówku. Cześć i chwała bohaterom! Dziękuję.