Mówca: do Spraw Społeczeństwa Obywatelskiego Adriana Porowska
Data: 2026-05-28 (Sejm RP, kadencja 10)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! NIW jest agencją wykonawczą, której zadaniem jest wspieranie społeczeństwa obywatelskiego, działalności pożytku publicznego i wolontariatu. Społeczeństwo obywatelskie w Polsce to bardzo szeroki i różnorodny sektor. Mówimy o fundacjach, stowarzyszeniach, kołach gospodyń wiejskich, ochotniczych strażach pożarnych, organizacjach młodzieżowych, harcerskich, poradniczych, sportowych, pomocowych, lokalnych i eksperckich. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego w 2024 r. w Polsce działało ponad 113 tys. organizacji pozarządowych, zrzeszających łącznie 7,6 mln osób. To ogromny zasób społecznej energii, odpowiedzialności i pracy na rzecz wspólnot lokalnych. Szczególną rolę odgrywają organizacje małe i lokalne, które często nie mają wielkich budżetów, profesjonalnych zespołów ani rozbudowanych działów administracji, ale są najbliżej ludzi. To one wiedzą, gdzie w małej gminie potrzebna jest pomoc osobie starszej, gdzie brakuje zajęć dla dzieci i młodzieży, gdzie trzeba zorganizować wsparcie po kryzysie, po powodzi, w sytuacji zagrożenia czy napięcia społecznego. To one bardzo często budują odporność społeczną państwa od dołu - nie hasłami, tylko codzienną pracą. Dlatego tak ważne są programy takie jak program ˝Moc małych społeczności˝, którego celem jest wzmacnianie lokalnych organizacji działających na obszarach wiejskich i w małych oraz średnich miastach. W zeszłym roku wsparcie uzyskało ponad 2 tys. projektów - tylko w tym jednym programie. Narodowy Instytut Wolności prowadzi i obsługuje 10 programów oraz dwie dodatkowe inicjatywy wspierające różne części sektora obywatelskiego. To m.in. program rozwoju organizacji obywatelskich PROO, nowy FIO, Korpus Solidarności, wspomniana już ˝Moc małych społeczności˝, ROHiS, uniwersytety ludowe, międzynarodowe domy spotkań, ˝Polski inkubator rzemiosła˝, organizacje poradnicze, Fundusz Młodzieżowy oraz Inicjatywa Pamięć Pogranicza. To pokazuje skalę zadań Narodowego Instytutu Wolności, który wspiera zarówno rozwój instytucjonalny organizacji, jak i wolontariat, aktywność obywatelską, poradnictwo, harcerstwo, organizacje młodzieżowe. To nie jest system zbudowany dla jednej grupy. To jest system, który ma służyć różnorodnemu, pluralistycznemu sektorowi obywatelskiemu. Informacje o konkursach i dotacjach Narodowego Instytutu Wolności są publikowane na stronach internetowych NIW-u. Tam też są publikowane wyniki konkursów, listy ofert ocenionych pozytywnie, listy rezerwowe, listy ofert ocenionych negatywnie, nazwy organizacji, tytuły projektów, nazwy miejscowości, numery KRS, wnioskowane i przyznawane kwoty oraz liczba punktów. W regulaminach konkursów wprowadzono dodatkowo zasadę obowiązującą podczas realizacji projektów finansowanych ze środków rządowych programów. Brzmi ona następująco: ˝Wszystkie wydarzenia, które organizujesz w ramach zadania publicznego, włączając to m.in. konferencje, warsztaty, spotkania, seminaria oraz wydarzenia medialne, muszą mieć charakter apartyjny. Oznacza to: zakaz promowania w trakcie organizowanych wydarzeń jakichkolwiek partii politycznych, zakaz prowadzenia jakichkolwiek form agitacji wyborczych, które rozumiane są jako publiczne nakłanianie lub zachęcanie do głosowania w wyborach w określony sposób, w tym w szczególności do głosowania na kandydata określonego komitetu wyborczego˝. Organizacje obywatelskie są z natury różnorodne, mają różne tradycje, różne środowiska, różne poglądy, różne obszary działania. Rolą państwa nie jest tworzenie listy organizacji właściwych i niewłaściwych ze względu na ich domniemane zaplecze ideowe. Rolą państwa jest tworzenie takich procedur, które ograniczają uznaniowość, zapewniają równy dostęp do konkursów i pozwalają kontrolować wydatkowanie środków publicznych. W NIW wzmacniane są mechanizmy, które mają zabezpieczyć proces oceny. Najważniejsza zmiana dotyczy ekspertów. Stworzona została nowa baza niezależnych, wykwalifikowanych ekspertów. Obecnie to ok. 500 osób. Eksperci są szkoleni i przypisywani do obszarów, w których mają realne kompetencje. Co szczególnie ważne, eksperci do oceny projektów są dobierani w sposób losowy, z wykorzystaniem systemu elektronicznego. Ogranicza to uznaniowość i ryzyko ręcznego wpływania na to, kto ocenia konkretny wniosek. System zestawienia ekspertów posiadających właściwe kompetencje z konkretnymi wnioskami nie ma ręcznego wskazywania, kto ma oceniać dany projekt. Dane ekspertów są anonimizowane w trakcie procedury, a po rozstrzygnięciach publikowane są informacje pozwalające weryfikować proces zgodnie z zasadami dostępu do informacji publicznej. Bardzo ważna jest również rola Rady Narodowego Instytutu Wolności. Rada NIW jest organem decyzyjnym i opiniodawczym w sprawach dotyczących instytutu. Dzisiaj nic, co dotyczy konkursów, nie dzieje się poza tą radą. Co więcej, w radzie większość mają przedstawiciele sektora pozarządowego, siedem osób na 11 członków, co oznacza realny mechanizm kontroli instytutu przez sam sektor obywatelski. Narodowy Instytut Wolności wykonuje również ważne zadania wobec organizacji pożytku publicznego. To także obszar jawności. NIW prowadzi wykaz organizacji uprawnionych do otrzymania 1,5% podatku oraz bazę sprawozdań OPP. (Dzwonek) Szanowny Panie Pośle! Co do rozwiązań technicznych i błędu, który wystąpił na stronie Narodowego Instytutu Wolności, to pozwolę sobie odpowiedzieć na piśmie, ponieważ nie znam szczegółowych rozwiązań technicznych dotyczących strony, ale zapewniam pana, że wróci również mapka na stronę NIW. (Oklaski)