Mówca: Maria Nowak
Data: 2015-02-05 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! Dziś - wbrew swoim dotychczasowym zwyczajom - nie będę mówiła o sprawach Śląska, ale przypomnę postać jednego z największych pisarzy polskich XX w., postać, mimo upływu lat, do dziś nieobecną w szkolnych podręcznikach, a tym samym nieznaną młodzieży, a nawet, mogę stwierdzić, większości starszego pokolenia. 30 lat temu, 31 stycznia, zmarł w Monachium Józef Mackiewicz, jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy emigracyjnych, zgłoszony do literackiej Nagrody Nobla przez jeden z uniwersytetów amerykańskich. Jego prochy pochowane zostały w Londynie, choć życzeniem zmarłego było spocząć na wileńskim cmentarzu Rossa. Rocznica jego śmierci nie została zauważona przez media, jeśli nie liczyć dwóch niszowych portali internetowych. Świadczy to tylko o tym, że nawet 30 lat po śmierci zdecydowanie nie wszystkim odpowiada jego dewiza: ˝Tylko prawda jest ciekawa˝. Nie wszystkim widać odpowiada konsekwentny i nieprzejednany antykomunizm pisarza, jego zdecydowana niepoprawność polityczna. Józef Mackiewicz urodził się w 1902 r. i mając 17 lat wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Walczył w obronie Warszawy, ranny dostał się do niewoli. Po powrocie do Wilna rozpoczął pracę dziennikarską w gazecie ˝Słowo˝, gdzie publikował artykuły i reportaże na tematy związane ze specyfiką Kresów Wschodnich. Od początku analizował też sytuację polityczną w państwach bałtyckich i rozwój komunizmu w Rosji Sowieckiej. Publicznie i prowokacyjnie mówił i pisał o sobie: ˝Narodowość - antykomunista, przekonania - kontrrewolucjonista˝. Pisał ostro, był i jest niewygodny, stale kwestionował autorytety. Przed wojną krytykował politykę rządu wobec kulturowej odrębności Kresów Wschodnich. W czasie wojny i po niej miał krytyczny stosunek do przejawów, wymuszonej przez Londyn, współpracy Armii Krajowej z Armią Czerwoną. Choć przed wojną sprzeciwiał się ekonomicznej ekspansji polskich żydów, to jako bodaj jedyny dał wstrząsający literacki obraz ich tragedii, opisując mord w Ponarach. Był naocznym świadkiem ekshumacji pomordowanych w Katyniu i jako pierwszy dawał tej zbrodni świadectwo przez wiele lat. Jego książki ˝Kontra˝, ˝Lewa wolna˝, ˝Nie trzeba głośno mówić˝ czy ˝Droga donikąd˝ są do dziś źródłem wiedzy o historii XX w. i jednym z jego totalitaryzmów: komunizmie. Mackiewicz nie uznawał PRL jako legalnej formy państwowości polskiej. Komunizm uważał za wroga i odrzucał takie pojęcia jak dialog, porozumienie czy kompromis. Jego książki ukazywały się jedynie nakładem wydawnictw emigracyjnych lub w drugim obiegu. Śp. prezydent Lech Kaczyński napisał: ˝Dla pokolenia 'Solidarności', do którego należę, powieści i eseje Józefa Mackiewicza - zakazane przez cenzurę, przemycane do kraju i tu powielane przez podziemne oficyny - miały znaczenie wyjątkowe. Ich późne odkrycie i szczególna popularność w latach 80. ubiegłego wieku ściśle wiązały się z atmosferą tamtej dekady (...). Ujawniając fakty, o których, w opinii większości, 'nie trzeba głośno mówić', Mackiewicz zyskiwał wielu przeciwników, pozostając w swej postawie osamotnionym. Ceną niezależności była bowiem egzystencja z dala od głównego nurtu emigracyjnego życia, a także bieda˝. Odrzucanie pisarstwa Mackiewicza stało się ostateczne, kiedy uznał, że nawet działania, które w PRL uważano za opozycyjne, w istocie były formą kolaboracji z ówczesnymi władzami. Był nieprzejednany, swą opinię rozszerzył także na działalność opozycji demokratycznej z lat 70. W dzisiejszej Polsce jego imię nosi kilka ulic i jedno wrocławskie gimnazjum. Nadal są kłopoty z wydawaniem jego książek. Choć od 2002 r. funkcjonuje ceniona nagroda literacka im. Józefa Mackiewicza, to w społecznej świadomości większości Polaków jego wybitna twórczość jest nieobecna. Dlatego też ˝trzeba o tym głośno mówić˝, bo - powtórzę za Józefem Mackiewiczem - ˝tylko prawda jest ciekawa˝. Dziękuję bardzo. (Oklaski)