Mówca: Michał Tomasz Pacholski
Data: 2012-05-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję bardzo. Pani Marszałkini! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Poselskiego Ruch Palikota mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu w sprawie rządowej ˝Koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju 2030˝. Wszyscy zgadzamy się co do tego, że omawiana koncepcja jest najważniejszym dokumentem strategicznym, dotyczącym przestrzennego zagospodarowania kraju, i jak najszybciej powinna zostać uchwalona. Zgodnie z deklaracjami rządu koncepcja zawiera nową wizję zagospodarowania kraju w okresie najbliższych 18 lat, określa cele i kierunki polityki zagospodarowania kraju, jest dokumentem ramowym o fundamentalnym znaczeniu. Podstawą krajowego systemu gospodarczego i ważnym elementem systemu europejskiego ma być zgodnie z założeniami koncepcji współzależny otwarty układ obszarów funkcjonalnych najważniejszych polskich miast, zintegrowanych w przestrzeni krajowej i międzynarodowej. Jednocześnie na rozwoju największych miast skorzystać mają mniejsze ośrodki i obszary wiejskie. Zdaniem rządu oznacza to, że podstawową cechą Polski w 2030 r. będzie spójność społeczna, gospodarcza i przestrzenna. Do jej poprawy ma się przyczynić rozbudowa infrastruktury transportowej, czyli autostrad, dróg ekspresowych i kolei, oraz telekomunikacyjnej, przede wszystkim Internetu szerokopasmowego, a także zapewnienie dostępu do wysokiej jakości usług publicznych. Są to bardzo szczytne idee, ale niestety brakuje gwarancji, że wprowadzenie koncepcji w obecnym kształcie rzeczywiście pozwoli je osiągnąć. Zarówno cel strategiczny, jak i sformułowane dla jego realizacji cele operacyjne należy uznać za trafne. Celem strategicznym koncepcji jest efektywne wykorzystanie przestrzeni kraju i jej zróżnicowanych potencjałów rozwojowych do osiągnięcia ogólnych celów rozwojowych: konkurencyjności, zwiększenia zatrudnienia i większej sprawności państwa oraz spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej w długim okresie. Dla realizacji celu strategicznego sformułowano 6 celów operacyjnych: podwyższenie konkurencyjności głównych ośrodków miejskich Polski w przestrzeni europejskiej, chodzi o ich integrację funkcjonalną przy zachowaniu policentrycznej struktury systemu osadniczego, która sprzyja spójności; poprawa spójności wewnętrznej kraju przez promowanie integracji funkcjonalnej, tworzenie warunków do rozwoju oraz wykorzystanie potencjału wewnętrznego wszystkich terytoriów; poprawa dostępności terytorialnej kraju przez rozwijanie infrastruktury transportowej i telekomunikacyjnej; kształtowanie struktur przestrzennych wspierających osiągnięcie i utrzymanie wysokiej jakości środowiska przyrodniczego i walorów krajobrazowych Polski; zwiększenie odporności struktury przestrzennej na zagrożenia naturalne i utratę bezpieczeństwa energetycznego oraz kształtowanie struktur przestrzennych wspierających zdolności obronne państwa; przywrócenie i utrwalenie ładu przestrzennego jako ważnego elementu warunkującego rozwój kraju. Koncepcja przestrzennego zagospodarowania kraju to dokument intencyjny, jeden z wielu dokumentów z zakresu planowania strategicznego. Ażeby pomysły w nim zapisane mogły być zrealizowane, niezbędne jest wprowadzenie ich do planów zagospodarowania przestrzennego województw, a później do studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin oraz planów miejscowych, czyli planów zagospodarowania przestrzennego. Pomimo bardzo długiego okresu przygotowywania koncepcji można w niej zauważyć wiele niedociągnięć i braków, które powodują, że nie jest ona dokumentem do końca czytelnym i prawidłowym. Już podstawy prawne tego ważnego dokumentu nie są jasno określone. Został on opracowany na podstawie art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, stanowiącego, że minister właściwy do spraw rozwoju regionalnego, uwzględniając cele zawarte w rządowych dokumentach strategicznych, sporządza koncepcje przestrzennego zagospodarowania kraju. Jednocześnie w koncepcji znajdują się liczne odniesienia do projektu przygotowywanej od kilku już lat ustawy o zmianie ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, projektu o nieokreślonej treści i terminie jego wejścia w życie. Powinny więc zostać wyeliminowane wszystkie odniesienia do nieobowiązujących regulacji prawnych, a wskazane jedynie planowane kierunki zmian prawnych, niezbędne do skutecznej realizacji koncepcji. Poza tym cele zagospodarowania przestrzennego powinny wynikać z innych rządowych dokumentów strategicznych, obejmujących całość działań rządu, czyli m.in. z długookresowej Strategii Rozwoju Kraju, która nadal nie istnieje. Po dokładnym przeanalizowaniu koncepcji można zauważyć różne niespójności między mapami a tekstem, co powoduje, że dokument przestaje być wiarygodny. Opracowanie, poprzedzone wieloletnimi analizami i ekspertyzami, nie powinno zawierać tego typu błędów. Ponadto koncepcja nie zawiera kompleksowo uwzględnionego przestrzennego zakresu gospodarki zasobami mineralnymi. Tymczasem bez znajomości strategii i polityki państwa w tym zakresie trudno jest przygotować lokalne plany zagospodarowania przestrzennego. W koncepcji brakuje także perspektyw rozwoju w zakresie szeroko rozumianej gospodarki wodnej, w tym śródlądowych dróg wodnych. W ostatnich dniach otrzymaliśmy opinię prawną, z której wynika, że koncepcja właściwie nie może zostać oceniona z punktu widzenia jej konstytucyjności, gdyż nie ma w niej norm prawnych pozwalających na badanie ich zgodności z normami prawnymi ustawy zasadniczej. Jest przy tym bardzo ogólna i przy recenzowaniu wymaga raczej wiedzy z innych obszarów nauki niż prawo. W ocenie zawarty jest jedynie wniosek jej autora, iż w koncepcji w zbyt małym stopniu akcentowane są sprawy społeczne, których odpowiednie ujęcie jest niezbędna dla zrealizowania zrównoważonego rozwoju. Jedną z najważniejszych dla Ruchu Palikota kwestii zawartych w ˝Koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju 2030˝ są zapisy dotyczące nowych złóż węgla brunatnego, które obejmują ochronę przed działalnością inwestycyjną dziesiątki tysięcy hektarów obszarów wiejskich i licznych miast. Przyjęty w koncepcji sposób ochrony złóż uniemożliwia na powierzchni tych gruntów jakąkolwiek działalność inwestycyjną, stanowi naruszenie prawa własności i innych praw majątkowych obywateli. Podmioty, którym przysługują tytuły prawne do tak chronionych nieruchomości, zostają pozbawione możliwości gospodarowania i zarządzania nimi. Kilkakrotnie wskazując w koncepcji na strategiczny charakter złóż węgla brunatnego dla bezpieczeństwa energetycznego kraju z wymienieniem konkretnych lokalizacji: Legnica, Gubin, Gubin 1 i Złoczew, jednocześnie przesądza się, że jest to inwestycja publiczna o charakterze krajowym. Powoduje to konieczność uwzględnienia jej zarówno w wojewódzkim, jak i w gminnym planie zagospodarowania przestrzennego. Wprawdzie w koncepcji wskazuje się na konieczność uwzględnienia aspektów społecznych, ekonomicznych i ekologicznych przy podejmowaniu decyzji o eksploatacji danego złoża, jednakże jest to zapis, który nigdy nie będzie respektowany. Największe znaczenie mają tu aspekty ekologiczne technologii wydobywania i spalania węgla brunatnego. Metoda odkrywkowa jest technologią archaiczną, niszczącą przestrzeń przyrodniczą, przede wszystkim dewastującą krajobraz, zanieczyszczającą ściekami okoliczne wody, niszczącą gleby i użytki rolne, wytwarzającą ogromne ilości odpadów czy w końcu powodującą powstanie leja depresyjnego. Poza tym narzucenie obowiązku ochrony złóż węgla brunatnego w dokumencie o charakterze strategicznym, jakim jest koncepcja, stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady samodzielności jednostek samorządu terytorialnego. Rząd nie dokonał uwzględniającej wszystkie czynniki ekonomiczne, ekologiczne i społeczne analizy alternatywnych rozwiązań zaopatrzenia kraju w energię. Uwagi krytyczne na ten temat zamieszczono także w prognozie oddziaływania na środowisko projektu koncepcji. Nie zostały one jednak uwzględnione w omawianym projekcie. W prognozie zakwestionowano kierunek rozwoju energetyki, oparty na dużych elektrowniach węglowych, gazowych i ewentualnie jądrowych, wskazując, że nie gwarantuje on ani zapewnienia odpowiedniej ilości energii, ani też wywiązania się Polski z przyjętych zobowiązań międzynarodowych, w szczególności pakietu energetyczno-klimatycznego. Jak wskazali autorzy prognozy, tzw. duża energetyka powinna być jedynie zabezpieczeniem systemowym, podczas gdy bazę rozwoju powinna stanowić energetyka rozproszona, oparta na lokalnych zasobach, w szczególności odnawialnych. Ruch Palikota popiera ogólnopolską koalicję ˝Rozwój - tak, odkrywki - nie˝, zrzeszającą przedstawicieli gmin z województw: wielkopolskiego, łódzkiego i kujawsko-pomorskiego, i wspólnie z nią domaga się zaprzestania działań zmierzających do wprowadzenia ochrony złóż węgla brunatnego przed dalszą zabudową infrastrukturalną niezwiązaną z energetyką, z jednoczesną gotowością do wydobycia. Ochrona złóż skutkowałaby wstrzymaniem wszelkich inwestycji i modernizacji, w perspektywie zaś masowymi wywłaszczeniami, likwidacją infrastruktury, regresem cywilizacyjnym, a w konsekwencji, wobec widma budowy kopalń, ucieczką tysięcy mieszkańców z własnych domów. Nowy kierunek rozwoju polskiej energetyki nie powinien polegać na budowie nowych kopalń odkrywkowych, a na wykorzystywaniu odnawialnych źródeł energii. W związku z powyższym, biorąc pod uwagę przytoczone argumenty, a także liczne protesty środowisk związanych z ochroną środowiska, przedstawioną przez rząd koncepcję można raczej określić mianem antykoncepcji. Klub Ruch Palikota negatywnie opiniuje przedstawioną przez premiera Donalda Tuska ˝Koncepcję przestrzennego zagospodarowania kraju 2030˝ i będzie głosował przeciw jej przyjęciu. Dziękuję bardzo. (Oklaski)