Mówca: Iwona Karolewska
Data: 2026-05-12 (Sejm RP, kadencja 10)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu Koalicji Obywatelskiej odnośnie do rządowego projektu ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej. Ustawa ma na celu implementację dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi. Rozpatrywany dziś projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej dotyczy kwestii fundamentalnej dla funkcjonowania demokratycznego państwa prawa - wolności słowa oraz prawa obywateli do udziału w życiu publicznym bez obawy przed represją procesową i finansową. Projekt ma na celu przeciwdziałanie tzw. pozwom SLAPP, czyli strategicznym postępowaniom sądowym zmierzającym do stłumienia debaty publicznej. Są to sprawy wytaczane często nie po to, by rzeczywiście chronić naruszone prawa, ale po to, by zastraszyć, zmęczyć kosztami procesu i uciszyć osoby krytyczne wobec podmiotów silniejszych ekonomicznie, politycznie czy organizacyjnie. Ofiarami takich działań bywają dziennikarze, aktywiści społeczni, organizacje pozarządowe, naukowcy czy zwykli obywatele zabierający głos w sprawach ważnych społecznie. Nawet jeśli ostatecznie wygrają sprawę, przez wiele miesięcy lub lat ponoszą koszty finansowe, psychiczne i zawodowe związane z procesem. W praktyce prowadzi to do tzw. efektu mrożącego, czyli rezygnacji z aktywności obywatelskiej i ograniczenia wolności wypowiedzi. Projekt ustawy wdraża dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady Europy, ale też idzie dalej, bo jednocześnie rozszerza ochronę również na sprawy krajowe. To bardzo ważne, ponieważ większość postępowań typu SLAPP w Polsce ma charakter wewnętrzny. Projekt wprowadza szereg potrzebnych i wyważonych rozwiązań procesowych. Po pierwsze, umożliwia się szybkie oddalenie oczywiście bezzasadnych pozwów. Obecnie taka możliwość istnieje w Kodeksie postępowania cywilnego, ale w praktyce jest stosowana niezwykle rzadko. Projektodawcy wyraźnie wskazują, że mechanizm ten powinien być stosowany także w sprawach typu SLAPP, i przewidują przyspieszony tryb ich rozpoznawania. Po drugie, sąd będzie mógł odrzucić pozew, jeśli uzna, że jego wyłącznym celem jest zastraszenie lub uciszenie uczestnika debaty publicznej. To rozwiązanie pozwoli przeciwdziałać nadużywaniu procedur sądowych już na wczesnym etapie postępowania. Po trzecie, w projekcie przewidziano możliwość zobowiązania powoda do wpłacenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Ma to szczególne znaczenie dla osób fizycznych i organizacji społecznych, które często nie dysponują środkami pozwalającymi na wieloletnią obronę przed kosztownym procesem. Kolejną bardzo ważną zmianą jest możliwość zasądzenia pełnego zwrotu rzeczywiście poniesionych kosztów procesu na rzecz pozwanego. Dotychczas obowiązujące limity kosztów zastępstwa procesowego często nie rekompensowały realnych wydatków. W projekcie przewidziano także możliwość nałożenia grzywny na powoda, który instrumentalnie wykorzystuje postępowanie sądowe do tłumienia debaty publicznej. Wysoka Izbo! Warto podkreślić, że w projektowanej ustawie nie ogranicza się konstytucyjnego prawa do sądu, nie odbiera się nikomu możliwości dochodzenia swoich dóbr osobistych ani innych praw, nie zmienia się przepisów materialnych prawa cywilnego czy karnego. Jej celem jest wyłącznie przeciwdziałanie sytuacjom, w których procedura sądowa jest wykorzystywana w sposób sprzeczny z jej funkcją. W projekcie zachowano właściwą równowagę pomiędzy ochroną wolności słowa a prawem do sądu. Wprowadzono gwarancje procesowe dla obu stron i pozostawiono ostateczną ocenę każdej sprawy niezależnym sądom. Wysoka Izbo! Demokracja wymaga otwartej debaty publicznej oraz aktywnych obywateli, którzy nie boją się zabierać głosu w sprawach ważnych społecznie. Państwo prawa nie może pozwalać na wykorzystywanie wieloletnich, kosztownych procesów jako instrumentu uciszania krytyki. Dlatego Klub Parlamentarny Koalicja Obywatelska popiera ten projekt ustawy i uważa go za potrzebny krok w kierunku skuteczniejszej ochrony wolności słowa, społeczeństwa obywatelskiego i standardów demokratycznych. Dziękuję bardzo. (Oklaski)