Mówca: Bogusław Sonik (tekst niewygłoszony)
Data: 2023-06-16 (Sejm RP, kadencja 9)

Oświadczenie Bogusława Sonika oraz innych członków Stowarzyszenia Maj 77 15 maja 1977 r. pod Wawelem, kilka dni po śmierci Stanisława Pyjasa, powołaliśmy Studencki Komitet Solidarności, który miał zainicjować powstanie niezależnej od władz organizacji studenckiej. Nikt z nas tego wieczora się nie spodziewał, że 3 lata później marzenie to stanie się faktem: młodsi z nas będą tworzyć Niezależne Zrzeszenie Studentów, a ci, którzy już studia skończyli, będą zakładać ˝Solidarność˝. Aktywność w roku 1980 nie brała się znikąd. 15 maja 1977 r. był przełomowym momentem dla polskiej opozycji. Fala buntu zapoczątkowana wielotysięczną manifestacją w Krakowie rozlała się na całą Polskę. Wcześniej opozycję tworzyły niewielkie i dość hermetyczne grupy, istotne symbolicznie, ale z nikłym potencjałem liczebnego rozwoju. KOR i ROPCiO rzuciły władzy ludowej wyzwanie, organizując pomoc dla represjonowanych za strajki robotników Radomia i Ursusa. Dzięki temu dowiadywaliśmy się o biciu, maltretowaniu i zastraszaniu robotników skazywanych w fingowanych procesach na lata więzienia. Po krakowskim maju 1977 r. swych praw zaczęła domagać się młodzież również w innych ośrodkach akademickich kraju. Studenckie Komitety Solidarności powstają we Wrocławiu, w Szczecinie, Warszawie, Gdańsku i Poznaniu. Represje SB nie potrafiły nas zastraszyć, mimo że rok wcześniej za pytanie podczas zajęć z nauk politycznych (˝skoro Polska jest krajem suwerennym, to dlaczego stacjonują w niej wojska radzieckie?˝) z Akademii Medycznej w Szczecinie wyrzucono studenta III roku Jacka Smykała. Uzasadnienie relegacji brzmiało: ˝w umysłach kolegów wywołuje niepotrzebne wątpliwości˝. W grudniu 1975 r. student V roku KUL został oskarżony - i skazany - z paragrafu o rozpowszechnianie fałszywych wiadomości mogące wyrządzić poważną szkodę interesom PRL w... listach wysyłanych do żony i brata. Nie chcieliśmy żyć w absurdzie i zniewoleniu. Chcieliśmy prawdy i wolności. Bardzo wielu z nas wsparło fale strajków w 1980 r. i SKS-y zaangażowało się w działania ˝Solidarności˝. Mogliśmy być dumni, bo jako pierwsi w maju 1977 r. podnieśliśmy pojęcie solidarności do rangi sztandaru i symbolu. Wierzyliśmy, że tylko wspólnie i solidarnie mamy szansę, by nie dać się złamać i pokonać. Precyzyjnie rozpoznał to prof. Chwalba: ˝Śmierć Stanisława Pyjasa stała się katalizatorem i uświadomiła im, że muszą działać razem. Sądzę, że już wtedy zdali sobie sprawę, że śmierć Staszka ich połączyła, ale muszą iść o krok dalej. Wiedzieli, choć przecież byli bardzo młodzi, że nie mogą ograniczyć się do składania wieńców i obchodzenia kolejnych rocznic jego śmierci. To, co robili, wszystkie ich postulaty demokratyzacji życia, swobód obywatelskich były nie po to, by czcić śmierć kolegi, lecz by zmieniać świat. [...] Świat miał Sony, a Kraków miał SKS. To SKS-owcy wypromowali słowo 'solidarność'. Dałbym najwyższe odznaczenie temu, kto to słowo dodał. Najważniejsze jednak, że oni tłumaczyli, co to jest solidarność, że to przede wszystkim dojrzałość i odpowiedzialność. Tak rodziła się nowa Polska˝. Podobną opinię wyraził Jacek Kuroń, pisząc do nas w roku 2002 list o następującej treści: ˝Moi kochani Lilka, Ewa, Róża, Boguś, Bronek... Wszyscy (wybaczcie, że wymieniam tylko kilka imion pars pro toto) Przed laty powołaliście Studencki Komitet Solidarności - instytucję wolności studenckiej, pierwszą studencką. Przy próbie wyjazdu z Warszawy na pogrzeb Staszka Pyjasa aresztowano kilkunastu członków Komitetu Obrony Robotników. Zarzucano nam szpiegostwo, ale dzięki Waszej solidarności, już pewnie setek ludzi w całym kraju, wydali dla nas specjalną amnestię. Razem budowaliśmy obywatelską wolność i z każdym tygodniem było nas więcej. W takim właśnie ruchu społecznym od Polski poczynając, przez wszystkie kraje sowieckiego łagru, wreszcie rozsadziliśmy bez użycia przemocy ten łagier. Wolność wywalczyły nie wielkie mocarstwa, a mimo nich, ludy całego świata. Wy byliście w pierwszym szeregu. Dziękuję Wam˝. Powołując Studencki Komitet Solidarności, żądaliśmy wyjaśnienia okoliczności śmierci Stanisława Pyjasa. Kiedy z końcem września 1976 r. powstał Komitet Obrony Robotników, środowisko związane z duszpasterstwem akademickim Beczka włączyło się w pomoc robotnikom z Radomia i Ursusa. Z tego powodu już 16 października niektórzy z nas byli przesłuchiwani przez SB i inwigilowani. W grudniu nawiązaliśmy kontakt ze Staszkiem Pyjasem i Bronisławem Wildsteinem, którzy aktywnie włączyli się w zbiórki pieniędzy oraz zbieranie podpisów pod petycją studentów domagających się uwolnienia aresztowanych za strajk robotników. Zebraliśmy wspólnie 517 podpisów, najwięcej w Polsce. Od tej pory represje wobec nas natężyły się: zatrzymania, przesłuchania, rewizje, anonimy, groźby, wezwania na rozmowy ostrzegawczo-dyscyplinujące ze strony władz uczelni. Pyjas również był inwigilowany i zastraszany przez SB. Pierwszy nikczemny wobec niego anonim pojawił się w lutym. W kwietniu w kolejnych anonimach wzywano do ˝tępienia go wszelkimi możliwymi sposobami˝. 2 dni przed śmiercią Pyjasa, za radą mecenasa Edwarda Kalety, składamy do prokuratury doniesienie o popełnieniu przestępstwa z art. 166 i in. k.k. W skardze zwracamy uwagę, że anonimy zawierają groźby karalne, a ich autor domaga się ˝brutalnego rozprawienia się ze Stanisławem Pyjasem˝. Dla nas było oczywiste, że autorami anonimów byli funkcjonariusze SB, co po latach znalazło potwierdzenie. W tej sytuacji nie mogliśmy przejść obojętnie wobec tragicznej śmierci osaczonego przez SB Staszka Pyjasa. Nie mogliśmy ufać władzom, ani milicji, ani prokuraturze, która zresztą była przez SB nadzorowana i manipulowana. Tak wyglądała nasza wiosna 1977 r. Kilka dni temu ukazała się książka Cezarego Łazarewicza ˝Na Szewskiej˝. Piszemy to oświadczenie, ponieważ po publikacji ukazały się stwierdzenia pochopne, z którymi nie sposób się zgodzić. Przypominamy, że po śmierci Stanisława Pyjasa wykonano trzy ekspertyzy w zakresie medycyny sądowej. Pierwsza, wykonana w 1977 r. przez krakowskich lekarzy, wykluczyła możliwość upadku ze schodów. Biegli potwierdzili tę opinię podczas wizji lokalnej na Szewskiej 7. ˝Wykluczyć trzeba, aby upadek denata nastąpił z któregokolwiek piętra (przez poręcz klatki schodowej) na posadzkę kamienną˝. Według nich obrażenia mogły powstać zarówno wskutek czynnego, jak i biernego urazu. Prokuratura umorzyła jednak dochodzenie, uznając, iż przyczyną śmierci był uraz bierny, czyli potknięcie i upadek na posadzkę. Przeciwko umorzeniu protestował Komitet Obrony Robotników, pisząc m.in.: ˝Wobec takiej sytuacji staje się coraz bardziej oczywiste, że postępowanie prowadzono w taki sposób, aby osłonić rzeczywistych sprawców˝. Wśród sygnatariuszy figurują m.in. Seweryn Blumsztajn, Jacek Kuroń, Adam Michnik oraz Jan Józef Lipski. Śledztwo wznowiono po roku 1989. W roku 1991 powstała druga ekspertyza. Profesorowie specjalizujący się w medycynie sądowej stwierdzili, że śmierć Pyjasa była skutkiem urazu czynnego, czyli pobicia. Uznano za mało prawdopodobne, by obrażenia mogły powstać w wyniku upadku. Trzecia ocena ekspertów, dokonana w roku 2000, opowiedziała się za upadkiem ze schodów jako przyczyną śmierci. W tym czasie klatka schodowa, z której miał spaść Pyjas, już nie istniała. Poza opinią medyczną sięgnięto do rekonstrukcji wirtualnej i na jej podstawie opowiedziano się za wersją upadku z wysokości. Jednakże specjalista przeprowadzający ekspertyzę biomechaniczną zaznaczył, że: ˝Nie ma pewności, w jaki sposób ciało znalazło się pod samą ścianą˝. W toku śledztwa nie wyjaśniono jednak, dlaczego 7 maja 1977 r. milicjanci i prokuratorzy nie znaleźli żadnych odcisków palców, choć trudno sobie wyobrazić, by człowiek mający we krwi 2,6 promila alkoholu wszedł na drugie piętro w ciemności, nie dotykając poręczy czy ścian. Tej nocy światło na klatce schodowej przy Szewskiej 7 było wyłączone. Cezarego Łazarewicza przekonuje ta trzecia ekspertyza. Nie rozwija, nie analizuje i nie odpowiada na te i wiele innych wątpliwości. Przytacza wszakże rozmowę z prokuratorem prowadzącym ostatnie śledztwo, wg którego ˝najbardziej prawdopodobny ze względu na cały ciąg wydarzeń i zachowań organów bezpieczeństwa poprzedzających tę śmierć jest udział Służby Bezpieczeństwa˝. Podzielamy tę opinię. Pewne jest jedno: w tej sprawie - jak w wielu niewyjaśnionych zgonach czasu PRL - brak jednoznacznych dowodów, są tylko poszlaki. Patrząc na lata, które nas dzielą od 7 maja 1977 r., uważamy, że postąpiliśmy tak jak należało, kiedy uznaliśmy, że nie damy się zastraszyć i nie zejdziemy z drogi oporu wobec komunistycznego reżimu, którą przez krótki czas dzielił z nami Stanisław Pyjas. PS Niektóre komentarze, jakie ostatnio się pojawiły, przywodzą na myśl słowa Stanisława Jerzego Leca: ˝Idź na ciuchy historii/ Za grosze znajdziesz tam/ Gesty i czyny/ Za które płacono życiem i krwią˝. Bogusław Sonik, Ziemowit Pochitonow, Małgorzata Gątkiewicz-Kotarba, Krystyna Czerni, Liliana Batko-Sonik, Bogusław Bek