Mówca: Michał Kabaciński
Data: 2012-03-28 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Dzisiaj zdarzyło się tak, że będziemy debatować akurat o dwóch projektach dotyczących zmiany Kodeksu karnego. W druku nr 239 mamy okazję zapoznać się z projektem nowelizacji Kodeksu karnego i wykreśleniem art. 226. Sfera prawna, jaką chciałbym teraz poruszyć, to fundamentalne prawo jednostki i zapewnienie jej równości wobec prawa, sprawiedliwego traktowania przez władze publiczne. Niestety obecna konstrukcja niektórych zapisów Kodeksu karnego powoduje, że te fundamentalne prawa są ograniczane różnymi ustawami, co zmusza nas dzisiaj do debaty na temat funkcjonowania niektórych przepisów łamiących reguły ustalone w najważniejszym akcie prawnym w Polsce, czyli w konstytucji. Projekt nowelizacji Kodeksu karnego, który daje możliwość ścigania z urzędu określonych zachowań niezgodnych z treścią tegoż przepisu, mówi, że pewne jednostki mogą się czuć uprzywilejowane. Nowelizacja, którą dzisiaj przedstawiamy, zakłada usunięcie, ale nie dlatego, żeby spowodować przyzwolenie na obrażanie, tylko dlatego, żeby doprowadzić do sprawiedliwego traktowania wszystkich, czyli jeżeli mamy Jana Kowalskiego, który czuje się urażony, to może on skorzystać z art. 24 Kodeksu cywilnego, obrazy dóbr osobistych. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby funkcjonariusz publiczny skorzystał z tego samego prawa. Czym różni się przeciętny obywatel od funkcjonariusza? Celem tej ustawy jest doprowadzenie do tego, aby podstawowe prawo obywateli - prawo do swobodnego wyrażania swoich myśli i przekonań - było niezagrożone posądzeniem z art. 226. Jest to jeden z główniejszych powodów, dla którego Ruch Palikota składa projekt nowelizacji Kodeksu karnego. Przepis art. 226 ewidentnie dzieli obywateli na tych, którzy posiadają lepszą pozycję przed wymiarem sprawiedliwości, i na tych, którzy nie są uzbrojeni w szereg ustawowych gwarancji ochrony ich dobrego imienia. Tak jak wcześniej powiedziałem - tak naprawdę Jan Kowalski w niczym nie powinien odróżniać się od funkcjonariusza. Każdy ma takie samo dobre imię i nie powinniśmy tworzyć pewnych przywilejów. Nie możemy doprowadzać do tego, że z równości prawa, którą to kwestię na pewno wielu z posłów poruszało w swojej karierze, będziemy robić jakąś drwinę. Zróbmy tak, żeby wszyscy byli traktowani tak samo. Przy art. 226 pojawia się również zasadność publicznoskargowego trybu, w przeciwieństwie do prywatnoskargowego, jaki mamy w przypadku zwykłych obywateli. Podczas przygotowywania dzisiejszego wystąpienia starałem się odnaleźć jakiś jeden zasadny argument przemawiający za tym, aby ten publicznoskargowy tryb był uzasadniony. Niestety ciężko jest znaleźć jeden sensowny argument. Mało tego, organy, które tworzą opinie o stanie prawnym w państwie, zdecydowanie mówią wprost - przytoczę kilka takich sformułowań - że: Obecnie przyjęty zakres penalizacji zniewagi funkcjonariusza wykracza poza granice konieczne w państwie demokratycznym. Prowadzi do nadmiernej ingerencji organów władzy w sferę wolności wypowiedzi publicznej. Miernikiem wolności wypowiedzi w państwie demokratycznym jest bowiem nie tyle istnienie samych ograniczeń, ile ich intensywność, sposób wytyczenia prawnych granic dla wolności wypowiedzi. Myślę, że każdy z nas powinien kierować się tymi słowami. Niestety do dnia dzisiejszego nie mieliśmy jeszcze poważnej debaty. Był to akurat fragment orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który zajmował się sprawą zapytania sądu z Lublina. Dotyczyło to obrazy funkcjonariusza publicznego. Między innymi w tym samym orzeczeniu stwierdzono, że należy tylko i wyłącznie ścigać za obrazę w momencie, kiedy funkcjonariusz pełnił służbę. Jest to oczywiście również bardzo dziwne orzeczenie, ponieważ rozumiem, że jeżeli mamy funkcjonariusza i obywatela, który obrazi funkcjonariusza, to wtedy możemy stwierdzić, że on był w czynnej służbie. Ale co mamy zrobić w przypadku artykułu w gazecie? Jeżeli ten artykuł, załóżmy, zostanie opublikowany w momencie, kiedy funkcjonariusz nie pełni czynności, to jak możemy to zastosować? Jest to bowiem bardzo niezrozumiałe również w praktyce prawniczej. Pozwoliłem sobie zapytać kilku prawników i oni powiedzieli, że jeżeli dojdzie do takiej sytuacji, to będzie to skomplikowane. Co z artykułem w gazecie? Czy będzie on tak samo realizowany w przypadku bezpośredniego kontaktu obywatela oskarżonego z art. 226 i funkcjonariusza publicznego? Kolejnym przykładem błędu, absurdu, jakim jest art. 226, jest słynna sprawa bezdomnego Huberta H. O tej całej sprawie pozwolę sobie jeszcze później przypomnieć, ale bardzo ciekawy jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczący tej sprawy. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że mimo iż należy się pewna ochrona, to niejasne prawo pozwala na nadużycia, a efektem niejasności jest fakt, iż dziś prokuratura ściga osoby, które znieważyły funkcjonariusza na przykład w prywatnej rozmowie lub korespondencji. Znieważyły jednak nie funkcjonariusza, tylko człowieka, i w tym przypadku powinien być zastosowany art. 24 Kodeksu cywilnego, a nie art. 226 Kodeksu karnego. Jeżeli chodzi o wspomnianą przeze mnie sprawę Huberta H., to przypomnę w skrócie operację policyjną pod kryptonimem ˝Bezdomny˝, w którą zaangażowane zostały jednostki specjalne i wydziały kryminalne. Sztaby kryzysowe Policji koordynowały ściganie obywatela podejrzanego o bardzo ciężkie przestępstwo. Otóż Hubert H. miał obrazić prezydenta. Skala działania, koszty akcji, użycie helikopterów i wywiadu mogą wskazywać, że ta osoba jest najgroźniejszym przestępcą chodzącym po polskiej ziemi. Jak się okazuje, po wielomiesięcznym ściganiu sąd już nie był na tyle drastyczny w swoich działaniach i postępowanie dotyczące Huberta H. zostało umorzone. Przytoczę fragment wyroku: ˝Nietrzeźwy człowiek nie może realnie godzić w powagę urzędu głowy państwa, tym bardziej że H. nie jest żadnym autorytetem. W ocenie sądu wypowiedzi oskarżonego nie wpłynęły na efektywność wykonywania zadań przez prezydenta. Nie osłabiły też jego władzy˝. Proszę państwa, jeżeli doprowadzamy w Polsce do tego, że organy czy nawet wspomniany tu prezydent swój autorytet muszą budować za pomocą przepisów, to, przepraszam bardzo, ale nie jesteśmy na Białorusi, jesteśmy w demokratycznym państwie. Każdy funkcjonariusz, tym bardziej prezydent, powinien budować swój autorytet za pomocą swoich działań, a nie przepisów. Podejrzewam, że i tak wielu z państwa nie przekonałem i że nadal uważacie, iż moje wystąpienie jest bezsensowne. (Oklaski) Podejrzewam, że w wystąpieniach klubowych będzie poruszana sprawa mojego wieku. Tyle że gdyby nie ten wiek, to jaki inny argument można wysunąć? Pan poseł bije brawo. Zaraz będzie pan miał możliwość wypowiedzenia się i przedstawienia swojego stanowiska. Jednak zajmę państwu jeszcze trochę czasu. Chciałbym przytoczyć kilka sformułowań z wypowiedzi pana prof. Marka Safjana, byłego prezesa Trybunału Konstytucyjnego. Podczas jednej z rozpraw pan prof. Marek Safjan jako sędzia sprawozdawca zwrócił uwagę na kilka bardzo dziwnych sytuacji, jeżeli chodzi o prokuraturę i postępowanie na podstawie art. 226 K.k.: Co z opinią o urzędującym wicepremierze, że to ˝hochsztapler˝ i ˝przestępca˝? To jest cytat. Dlaczego prokuratura odmówiła ścigania za sformułowanie ˝prezydent wszystkich aferzystów˝? Tak ˝Wprost˝ nazwało Aleksandra Kwaśniewskiego już za rządów PiS. I na koniec perełka - sformułowanie ˝farsa˝ pod adresem sądu. Chodzi o Józefa Oleksego, który za rządów SLD tak nazwał swój proces lustracyjny. Prokuratura umotywowała swoją decyzję tym, że słowo ˝farse˝ po francusku oznacza nie tylko gatunek teatralny, ale też farsz, czyli nadzienie. Proszę państwa, dzięki temu, że mamy tak wyśmienicie napisany Kodeks karny, możemy poznać tajniki francuskiej kuchni. To jest absurd. (Oklaski) Uważam, że to jest jeden z argumentów, dla którego powinniśmy się zastanowić, czy takie przepisy w ogóle powinny funkcjonować w poważnym państwie. Jeżeli mamy - podkreślę jeszcze raz - art. 24 Kodeksu cywilnego, który tak samo chroni dobra osobiste, nic nie stoi na przeszkodzie, żeby każdy z nas - poseł, prezydent, premier - posługiwał się właśnie taką ochroną. Oczywiście profesor zadał pytanie prokuratorowi, który był wtedy obecny na sali, jakie jest obiektywne kryterium pozwalające zrozumieć postępowanie prokuratury, która w jednym wypadku wszczyna postępowanie, a w drugim tego nie robi. Prokurator odpowiedział w ten sposób: To za każdym razem jest indywidualna ocena prokuratury, a potem sądu. Faktycznie, można się z tym zgodzić, tyle że Trybunał Konstytucyjny uznał, iż przy tej dowolności interpretacji przepisu narusza on konstytucyjną wolność słowa, chroniąc funkcjonariuszy, polityków w sposób nieproporcjonalny, czyli podkreślił to, o czym mówię, że nie możemy doprowadzać do sytuacji, w której niektórzy są faworyzowani w państwie polskim. Jakiś czas temu obecny minister spraw zagranicznych Radosław Sikorski mówił o Stanach Zjednoczonych jako o bratniej duszy, która tak samo jak Polska funkcjonuje, opierając się na podobnych wartościach i zasadach demokracji. Bardzo cieszę się z tego i mam nadzieję, że tak samo jak jesteśmy w stanie być zapatrzeni w Stany Zjednoczone i wysyłać naszych żołnierzy do Iraku czy Afganistanu, będziemy czerpać przykłady z funkcjonowania ich sądownictwa. Dlaczego czerpiemy tylko takie przykłady, żeby jeździć na wojnę i ginąć, a nie czerpiemy przykładów z podstawowych zasad i praktyki, jaka jest stosowana w sądownictwie amerykańskim? Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego USA w przypadku braku kontroli rządu i równowagi jedynym skutecznym ograniczeniem dla polityki władzy wykonawczej może być oświecenie obywateli, a co za tym idzie świadoma i krytyczna opinia publiczna, która sama może decydować o ochronie wartości demokratycznych. Jest to przykład, który pokazuje, czym są wolność słowa i organy demokratyczne. Dla wielu stanowi to obrazę, ale dla niektórych obywateli jest to wyrażenie krytycznego zdania na temat rządu. Wysoka Izbo! Projekt nowelizacji Kodeksu karnego nie jest zielonym światłem dla obrażania. Powtórzę, już pewnie po raz 50, że cały czas obowiązuje art. 24 Kodeksu cywilnego, którego nikt nie zamierza ruszać, on pozostaje. Na koniec pozwolę sobie przytoczyć słowa sędziny Biruty Lewaszkiewicz-Petrykowskiej: ˝Stosowanie drastyczniejszej niż norma odpowiedzialności za znieważenie polityka pełniącego funkcję publiczną może prowadzić do sztucznego podtrzymywania autorytetu instytucji słusznie poddanej krytyce. A więc sprzyjać tłumieniu debaty publicznej˝. To nie są moje słowa, to są słowa prawnika o dużym doświadczeniu, który, biorąc pod uwagę praktykę stosowania art. 226, wyciągnął takie, a nie inne wnioski. Mam nadzieję, że nie będziemy długo przyglądać się tej niepełnosprawności niektórych zapisów Kodeksu karnego i w końcu doprowadzimy do racjonalnego prawa nie tylko względem art. 226, ale też będzie to przedmiotem debaty w późniejszym punkcie, dotyczącym obrazy uczuć religijnych. Proszę państwa, musimy sobie uświadomić, że czasami krytyka nie jest wynikiem tego, że ktoś chce obrazić. Po prostu ktoś chce wyrazić krytyczne zdanie na temat działalności rządu, poszczególnych funkcjonariuszy. Natomiast autorytet - tak jak powiedziałem, odnosząc się do sprawy Huberta H. i jego wyroku - powinien być budowany przez samego obywatela, tak samo przez funkcjonariusza jak i prezydenta. To nie przepisy powinny budować autorytet. Przypomnę jeszcze - po raz kolejny - odwoływanie się Radosława Sikorskiego do Stanów Zjednoczonych i do myśli o demokracji, jaka jest tam stosowana. Przytoczę słowa jednego z amerykańskich jurystów XX w. Harry˝ego Kalvena: ˝Żadne społeczeństwo, w którym istnieje przestępstwo znieważenia władzy, nie jest, bez względu na to, jakie są inne jego cechy, społeczeństwem wolnym˝. Myślę, że te ostatnie słowa powinny dać każdemu z nas do myślenia. Zaraz pewnie usłyszę gorzkie słowa, że to są niepotrzebne sformułowania, że art. 226 jest podstawą, że trzeba szanować instytucje państwowe i czy przypadkiem nie chcemy poprzez swoje nieudolne działania wymusić tymi przepisami poprawnej oceny naszych rządów, przyszłych rządów Ruchu Palikota. Tylko że wtedy kiedy my będziemy rządzić, na pewno nie będziemy walczyć ze społeczeństwem, posługując się art. 226 Kodeksu karnego, tylko będziemy walczyć reformami dla społeczeństwa. (Oklaski) Przykładem działania rządu, który boi się krytyki, jest podtrzymywanie art. 226. Jeżeli czujecie się odpowiedzialni i chcecie być tak samo postrzegani przez wymiar sprawiedliwości jak obywatele, popierajcie nasz projekt i pozwólcie społeczeństwu oceniać swoje działania. Jeżeli będziecie się czuli obrażani - jest art. 24 Kodeksu cywilnego i są dobra osobiste. Dziękuję bardzo.