Mówca: Marian Cycoń (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-05-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Szanowna Pani Marszałek! Szanowne Panie Posłanki i Szanowni Panowie Posłowie! Kilka dni temu świętowaliśmy rocznicę uchwalenia przez Sejm Czteroletni pierwszej polskiej ustawy zasadniczej. My, Sądeczanie, mamy szczególne prawo, by być z Konstytucji 3 maja wyjątkowo dumni. Podpisał ją bowiem bardzo mocno związany z Nowym Sączem marszałek Sejmu Wielkiego i ostatni starosta sądecki doby przedrozbiorowej Stanisław Małachowski. Piastował stanowisko starosty przez 30 lat - od 1755 r. do 1785 r., a kiedy je obejmował, liczył ledwie lat 19. Mimo to, jak wynika z zachowanych materiałów, pełnił swój urząd bardzo rzetelnie. Brak skarg z dóbr starostwa sądeckiego świadczy o tym, że jako referendarz wielki koronny sprawiedliwie rozsądzał spory i zgodnie współpracował z kasztelanem. Regulował wielkość danin z korzyścią dla krzywdzonych włościan, a w kronikach zachował się zapis o uwłaszczeniu chłopów w Dobrej. Stanisław Małachowski jako namiestnik króla nie tylko dysponował władzą sądowniczą i wykonawczą na Sądecczyźnie (dostał we władanie Nowy Sącz i Piwniczną oraz kilkanaście okolicznych wsi), ale i posłował wielokrotnie na Sejm (konwokacyjny, elekcyjny i koronacyjny). Przewodniczył Trybunałowi Koronnemu, któremu przywrócił dawną sprawność i uczciwość, a także z woli Napoleona prezesował Komisji Rządzącej i Senatowi Księstwa Warszawskiego. Ze względu na nieposzlakowaną uczciwość nazywano go polskim Arystydesem. Małachowski był wielkim zwolennikiem reform i jednym z przywódców stronnictwa patriotycznego. Domagał się ograniczenia liberum veto, popierał dążenia mieszczan do rozszerzenia praw politycznych (jako jeden z pierwszych ze swego stanu wpisał się do księgi miejskiej jako obywatel miasta Warszawy), brał udział w pracach nad przygotowaniem Konstytucji 3 maja podczas tajnych zebrań w pałacu Czapskich w Warszawie. Wraz z Ignacym Potockim i Hugonem Kołłątajem był jednym z głównych twórców konstytucji i przeprowadził jej uchwalenie na sesji sejmowej. Później potępił publicznie konfederację targowicką i demonstracyjnie złożył urzędy, usuwając się w 1792 r. z życia publicznego. Był prawdziwym mężem stanu, co współcześni docenili, przyznając Order Orła Białego i napoleońską Legię Honorową. W 1796 r. powrócił do swych dóbr na Kielecczyźnie, które znalazły się w wyniku III rozbioru w Galicji. W 1798 r. został aresztowany przez władze austriackie i więziony przez 8 miesięcy w Krakowie w związku z projektowanym reaktywowaniem Sejmu Czteroletniego. W grudniu 1806 r. został wezwany przez Napoleona do Warszawy, gdzie 14 stycznia 1807 r. został prezesem Komisji Rządzącej. W październiku 1807 r. król Fryderyk August III mianował go prezesem Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego. Jako prezes rady Małachowski był zwolennikiem reaktywowania w Księstwie Konstytucji 3 maja. Gdy król opowiedział się przeciwko jego pomysłom, w grudniu 1807 r. złożył dymisję. Otrzymał nominację na honorowe stanowisko prezesa Senatu. W tej też roli w marcu 1809 r. otwierał pierwszy Sejm Księstwa Warszawskiego. Zmarł 29 grudnia 1809 r. w Warszawie i tam też został pochowany w podziemiach kościoła św. Krzyża. Sądecczyzna pamięta o ostatnim staropolskim staroście. Reprezentacyjna sala ratuszowa w Nowym Sączu nosi jego imię. Na pamiątkowej tablicy ufundowanej przez radę miasta i odsłoniętej w 10. rocznicę odrodzenia samorządów w 2000 r. napisano: ˝Człowiek prawy, odpowiedzialny, głębokiej wiary, prawdziwy patriota, nienagannych manier, dobrego wychowania. Jest wzorem dla wszystkich pokoleń Sądeczan˝. Nieopodal rynku nowosądeckiego na pl. 3 Maja stoi popiersie marszałka Sejmu Wielkiego. Również i w tym roku Sądeczanie spotkali się przy pomniku w rocznicę uchwalenia pierwszej w Europie nowoczesnej ustawy zasadniczej.