Mówca: Barbara Dolniak
Data: 2016-03-11 (Sejm RP, kadencja 8)

Proszę chwileczkę poczekać. Państwo posłowie, proszę umożliwić pani sekretarz przedstawienie sprawozdania. Bardzo proszę. Sekretarz Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN Katarzyna Kłosińska: Rada Języka Polskiego przedstawia Sejmowi i Senatowi sprawozdanie o stanie ochrony języka polskiego nie rzadziej niż co 2 lata. To wynika z art. 12 ust. 2 ustawy o ochronie języka polskiego. Sprawozdanie, które jest przedmiotem obecnej, dzisiejszej dyskusji, o którym teraz będziemy rozmawiać, dotyczy języka polskiego używanego w dokumentach w obrocie konsumenckim. Jest to ekspertyza przygotowana przez Radę Języka Polskiego pod kierownictwem zespołu kierowanego przez prof. Halinę Zgółkową z Uniwersytetu Adama Mickiewicza. W gromadzeniu dokumentów korzystaliśmy z pomocy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Wyglądało to w ten sposób, że Rada Języka Polskiego badała czy analizowała, tzn. ten zespół badał, analizował różnego rodzaju teksty. To były, tu wymienię: ulotki dołączane do leków, ulotki dołączane do parafarmaceutyków i kosmetyków, instrukcje obsługi sprzętu AGD, instrukcje obsługi sprzętu elektronicznego, umowy bankowe, leasingowe, ubezpieczeniowe i edukacyjne, umowy telekomunikacyjne oraz umowy deweloperskie i na usługi komunalne. Chciałabym podkreślić, że są to teksty bardzo ważne dla konsumentów, a jednocześnie takie, w przypadku których ten konsument jest stroną bierną i jest uzależniony od informacji oraz postanowień zawartych w tych dokumentach. A zatem z założenia role między nadawcą a odbiorcą są tutaj nierówne. Nadawca jest profesjonalistą - np. prawnik czy specjalista od marketingu itd. - natomiast odbiorca nie jest profesjonalistą. Dodatkowo sprawa, której dotyczy dany tekst (Gwar na sali, dzwonek), tzn. informacje o leku czy umowa bankowa, umowa kredytowa, jest często sprawą życiowej wagi albo bardzo ważną dla odbiorcy. Dlatego bardzo ważne jest przyjrzenie się nie tylko poprawności językowej tekstu. Poprawność jest oczywiście ważna, ale wydaje nam się, że ważniejsza, a właściwie najważniejsza, jest przystępność tego tekstu. Na tę przystępność składa się wiele czynników. To są zarówno cechy językowe tekstu: leksyka, sposób ukształtowania tekstu, sposób ukształtowania zdania, czyli składnia, jak i elementy pozajęzykowe, jak przede wszystkim warstwa edytorska, tzn. np. wielkość czcionki, rozmiar czcionki, wielkość interlinii itd. Celem tej ekspertyzy był opis diagnostyczny, wskazano czynniki utrudniające zrozumienie tekstu, oraz były to wskazówki, mamy pewne propozycje zmierzające do zapewnienia zrozumiałości podobnych tekstów. A takim celem, można powiedzieć, ogólnym tego typu tekstów, tego typu ekspertyz byłoby zwiększenie świadomości konsumenckiej, tzn. to, żeby konsument wiedział, że ma prawo dostać taki dokument, który rozumie. Zanim przejdę do krótkiego omówienia tych tekstów, powiem, że podstawowa kwestia, nad którą można się zastanawiać po analizie tych tekstów, jest taka: Czy forma tych tekstów gwarantuje ich odbiorcom świadomą lekturę? To znaczy czy ktoś, kto zawiera np. umowę telekomunikacyjną albo umowę bankową, świadomie podejmuje decyzję? Czy np. ten, kto kupuje lek albo telewizor czy pralkę, świadomie z nich korzysta? Jeśli tak, jeśli ta świadomość jest, to mamy równorzędność relacji między konsumentem a producentem czy handlowcem. Jeśli nie ma tej świadomości, to mamy nierównorzędność relacji, konsument jest na pozycji niższej, co powoduje jego wykluczenie. I na tym będę się właśnie koncentrowała w swoim wystąpieniu. Świadomie pominę tutaj inne aspekty, ponieważ, proszę państwa, nie sposób zreferować wszystkiego, co znajduje się w ponad 150-stronicowym opracowaniu. Wymieniałam wcześniej różne rodzaje tekstów, które były poddane analizie. Powiem krótko o każdym, przedstawię taką ocenę każdego z tych rodzajów tekstów. Jeśli chodzi o ulotki dołączane do leków, to można powiedzieć, że ta ocena jest raczej pozytywna. Można mieć jednak pewne zastrzeżenia co do zrozumiałości niektórych informacji, np. pojawiają się jakieś nazwy specjalistyczne, które nie są wyjaśnione. Trzeba tutaj powiedzieć, że w ulotkach do niektórych leków zostało zastosowane bardzo dużo dobrych rozwiązań, jak właśnie próby przybliżenia terminologii przez wyjaśnienia stosowane w nawiasach. Natomiast dość skomplikowana jest składnia tych tekstów, są nawet zdania liczące 30 wyrazów, co jest w zasadzie bardzo trudne do zrozumienia. Warto więc skracać zdania. Czasami też warstwa edytorska tekstu jest nieprzyjazna, np. jest mała czcionka albo jest czarne tło i biała czcionka. Ale ogólnie można powiedzieć, że ulotki dołączane do leków cechują się, zostały napisane dobrym, przystępnym językiem, podobnie jak ulotki dołączane do parafarmaceutyków. Nie będę tego szczegółowo omawiać. W każdym razie to jest język, który może być zrozumiały dla przeciętnego Polaka. Jeśli chodzi o informacje dołączane do kosmetyków, to tutaj te teksty są bardzo różnorodne. Nie będę omawiać każdego z osobna, ale powiem, jaki jest najważniejszy zarzut. Mianowicie jest rażąca dysproporcja między informacją obcojęzyczną a polskojęzyczną, na niekorzyść oczywiście języka polskiego. Na opakowaniach kosmetyków, najczęściej tych sprowadzanych z zagranicy, po angielsku jest bardzo długi, szczegółowy opis, co dany kosmetyk powoduje, jak go używać, jak go nie używać, a po polsku często jest to zawarte w dwóch zdaniach albo w jednym. Często też jest tutaj mieszana informacja z perswazją, ale to jest w ogóle cecha reklamy. Pojawiają się takie przymiotniki, jak np. przyjemny, aksamitny, bogaty czy drogocenny, co nie ma waloru informacyjnego, tylko perswazyjny. Jest też duża ilość anglicyzmów, pełniących głównie funkcję perswazyjną, które mają nobilitować produkt, jakiś sun defense, slim & shape itd. I to, można powiedzieć, jest niezrozumiałe dla osoby, która słabiej się posługuje językiem angielskim, a więc tutaj też jest ten element, który wyklucza pewną część społeczeństwa ze świadomego odbioru tych tekstów. Jeśli chodzi o instrukcje sprzętu AGD, to one są na ogół dobrze przygotowane. Teksty są zrozumiałe, przystępne. Pojawiają się nieliczne błędy językowe, które jednak nie zakłócają odbioru. Natomiast dalsza kategoria, tzn. instrukcje obsługi sprzętu elektronicznego, te teksty należy ocenić bardzo źle. Inaczej mówiąc, tekst takiej instrukcji jest właściwie, można powiedzieć, całkowicie niezrozumiały dla laika. Pojawia się bardzo specjalistyczne słownictwo. Sprzęt elektroniczny to są telewizory, telefony komórkowe, różne takie instrukcje były badane. Pojawia się specjalistyczne słownictwo, często terminy anglojęzyczne, np. common interface, menu support, media play itd. Zdarzają się dosyć często słowa, które są znane w języku ogólnym, ale tutaj są używane w znaczeniu terminologicznym, z czego użytkownik nie zdaje sobie sprawy. Inaczej mówiąc, np. usuwanie powiązań między notatkami. Słowo ˝notatka˝ jest znane w języku polskim, ale zmiana układu notatek aktywnych albo usuwanie powiązań między notatkami to jest już coś niezrozumiałego. Często jest skomplikowana składnia i bardzo często są to wyjaśnienia typu ignotum per ignotum, czyli nieznane przez nieznane. A mianowicie np.: Optimus to mechanizm przełączania procesora GPU, który automatycznie przełącza aktywny procesor GPU w celu wykonania zadań związanych z renderowaniem obrazu. Ktoś, kto się chce się dowiedzieć, co to jest ten optimus, z tej definicji się nie dowie. Podsumowując, te instrukcje obsługi sprzętu elektronicznego są tak skonstruowane, że relacja między nadawcą a odbiorcą jest nierównorzędna, to znaczy odbiorca jest na z góry straconej pozycji. Tu należałoby się zastanowić nad tym np., czy nie przygotowywać dwóch wersji instrukcji: jednej dla laika, drugiej dla specjalisty. Kolejna kategoria to umowy bankowe na lokaty i kredyty, umowy leasingowe (leasing konsumencki), ubezpieczeniowe, edukacyjne (o studiowaniu w szkołach wyższych). Bardzo dużo zastrzeżeń mamy do poprawności językowej. Jest bardzo dużo błędów interpunkcyjnych, które często prowadzą do zmiany znaczenia danego fragmentu tekstu. Jest bardzo często fatalna ortografia, nadużywa się zawsze wielkiej litery. Wszystko się pisze dużymi literami, np. data umowy, coś ma nastąpić 14 dni od daty umowy i to jest data umowy pisana wielkimi literami, ale co jest najważniejsze i co powoduje wykluczenie odbiorcy, tę nierównorzędność relacji, to, że odbiorca nie może świadomie, że tak powiem, tej umowy podpisać, to jest nieprzystępna składnia. Zdania są bardzo długie, chyba najdłuższe zdanie, jakie tam znaleziono, liczyło 119 słów, więc nie sposób zrozumieć takie zdanie. Na ogół jest tam ok. 40 słów w jednym zdaniu, więc to jest chyba zrozumiałe tylko dla tych, którzy to piszą. Zdecydowanie odbiorca takiej umowy, a to jest, jak mówię, umowa np. dotycząca kredytów, jest osobą wykluczoną. Jeśli chodzi o umowy telekomunikacyjne, czyli na korzystanie z telefonii komórkowej oraz ze stacjonarnej telewizji kablowej i sieciowej, to też należy ocenić je bardzo źle. Jest bardzo słaba komunikatywność tekstu. Tekst jest bardzo często nieczytelny, przesycony terminologią i słownictwem żargonowym, tam gdzie mogłoby tego słownictwa nie być, np. kanał składania zamówień. Kanał składania zamówień to po prostu sposób, czy telefoniczny, czy e-mailowy. Albo oświadczenie klienta w przedmiocie braku woli kontynuowania umowy. Naprawdę takie zdanie, jak oświadczenie klienta w przedmiocie braku kontynuowania umowy, można wyrazić w sposób zdecydowanie przystępniejszy. Teksty te są niezwykle skomplikowane, mówię o umowach telekomunikacyjnych, pod względem składniowym. Zdania liczą około kilkudziesięciu wyrazów, a najdłuższe liczyło 176 słów. To jest niemożliwe do przeczytania czy do zrozumienia. Jest też bardzo dużo błędów językowych, szczególnie błędów interpunkcyjnych, które wpływają na zmianę sensu. Tekst jest również nieprzejrzysty strukturalnie i edytorsko, tzn. brakuje np. śródtytułów, brakuje nazw paragrafów, co utrudnia odnalezienie potrzebnych informacji. Wielkość czcionki, proszę państwa, 7 lub 8 punktów przy interlinii 1, to pojedyncza interlinia. Po prostu tego nie da się przeczytać. Zdarzają się też dokumenty wydrukowane w układzie dwóch kolumn, gdzie czcionka jest jeszcze mniejsza, tzn. ma 6 punktów. Te teksty zostały przebadane pod kątem jasności albo można powiedzieć inaczej: mglistości, czyli są takie specjalne narzędzia, dostępne ogólnie w Internecie, jedno to jest FOG, stworzone przez specjalistów z Uniwersytetu Wrocławskiego, drugie - Jasnopis, stworzone przez uniwersytet SWPS. To są takie narzędzia, do których można wrzucić tekst i sprawdzić, ile lat edukacji trzeba mieć, żeby ten tekst zrozumieć. Okazuje się, że umowy, o których tutaj mówię, czyli umowy telekomunikacyjne, są zrozumiałe tylko dla osób po doktoracie. Trzeba mieć tyle lat nauki, ile przewidują wszystkie szkoły, plus studia, plus studia doktoranckie, żeby zrozumieć te umowy. Mam tutaj fragmenty, ale może oszczędzę państwu tej lektury. Można więc odnieść wrażenie, że te dokumenty są przygotowywane przez ich autorów tak, żeby zabezpieczyć tylko interes nadawcy, a odbiorcę zniechęcić do zapoznania się z treścią umowy. Autorzy tych dokumentów nie dbają o jasność przekazu. Jak przed chwilą mówiłam, teksty te są bardzo trudne, możliwe do zrozumienia tylko przez osoby po doktoracie. Co ciekawe, zawartość umów telekomunikacyjnych reguluje ustawa. Dobrze byłoby włączyć do tej ustawy przepisy mówiące o konieczności stosowania zrozumiałego języka. W tej chwili są właśnie wypracowane standardy, które mówią, co to jest język zrozumiały, i przy pomocy specjalistów można to określić. Jeśli chodzi o już ostatnią kategorię, umowy deweloperskie i na usługi komunalne, tzn. dostawę prądu elektrycznego, gazu, umowy najmu lokali, to są bardzo różne gatunki tekstu, więc ta ocena też jest różna. Są teksty napisane bardzo przystępnie, jak i takie, które są napisane w ogóle nieprzystępnie, np. w umowach deweloperskich zdarzają się zdania liczące prawie 300 słów, znowu nieczytelne. Oczywiście też zbyt często pojawia się specjalistyczna terminologia. I teraz podsumowując to, co tutaj powiedziałam, chciałabym podkreślić, że najwięcej zastrzeżeń budzą umowy telekomunikacyjne oraz umowy bankowe i deweloperskie. Proszę zwrócić uwagę, że te trzy rodzaje umów, tzn. szczególnie bankowe i deweloperskie, czyli te dwie, dotyczą bardzo ważnych spraw życiowych: kredytu czy kupna mieszkania i sporządzane są w języku niegwarantującym zrozumienia. Sprawia to, że obywatel jest na z góry straconej pozycji. Ogólny wniosek, jaki można by z tego wyciągnąć i co Rada Języka Polskiego postuluje, dotyczy tego, że należałoby przygotować standardy opracowywania takich tekstów. Tak jak już mówiłam, można to zrobić, korzystając z pomocy środowisk językoznawczych. Kolejna sprawa, to już byłoby zadanie dla ustawodawcy, to stworzenie ram prawnych, które pozwalałyby wymagać od nadawców, aby takie teksty były napisane właśnie językiem zrozumiałym, żeby nie wykluczać części społeczeństwa, żeby tenże konsument nie był na straconej pozycji. Na końcu jeszcze uwagi natury statystycznej, a mianowicie chodzi o to, że Polacy mają kłopoty np. z czytaniem trudnych tekstów. Jak pokazało Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych przeprowadzone na przełomie lat 2011 i 2012, tylko 10% Polaków w wieku od 18. do 65. roku życia dobrze radzi sobie z czytaniem ze zrozumieniem, tylko 10%, natomiast aż 20% radzi sobie bardzo słabo. Właśnie dlatego tak ważne jest to, aby te teksty były napisane językiem zrozumiałym. Z innego badania, z badania GfK Polonia wynika, że tylko 16% Polaków dokładnie czyta umowę przed jej podpisaniem i jako powód nieczytania tej umowy wskazuje właśnie to, że jest napisana zbyt trudnym językiem, że jest nieprzystępna językowo, oraz to, że jest zbyt długa. Oczywiście osobną kwestią, nad którą należałoby myśleć, ale myślę, że to już nie jest przedmiotem tych rozważań, jest zwiększenie kompetencji językowych Polaków. Chodzi o jakieś zmiany dotyczące po prostu czytania ze zrozumieniem, ale to, jak sądzę, sprawa na inną okazję. Dziękuję bardzo. (Oklaski)