Mówca: Krzysztof Janusz Kozik (tekst niewygłoszony)
Data: 2022-12-14 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! 100 lat temu, 14 grudnia 1922 r., pierwszy prezydent RP Gabriel Narutowicz przybył uroczyście do Belwederu, gdzie odbył się akt przekazania mu władzy przez naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego. Piłsudski oczekiwał prezydenta w swoim gabinecie wraz z premierem Julianem Nowakiem, marszałkiem Sejmu Maciejem Ratajem, marszałkiem Senatu Wojciechem Trąmpczyńskim, kilkoma ministrami, kilkoma członkami Adiutantury Generalnej i gabinetu cywilnego. Naczelnik wygłosił następujące oświadczenie (pisownia oryginalna): ˝Naczelnik Państwa przywitał Prezydenta Rzeczypospolitej, zaznaczając, że przyjmuje go w szarej kurtce legionowej, w której przed czterema laty wszedł do Belwederu i w której pragnie go opuścić. Następnie Naczelnik Państwa oświadczył, że oprócz protokołu urzędowego, wymaganego przez ustawę, żądać będzie sporządzenia protokołu dodatkowego, zawierającego stwierdzenie jego kasy osobistej, stanu kasy i rachunkowości funduszów dyspozycyjnych i inwentarz ruchomości, stanowiących własność skarbu państwa˝. Po podpisaniu protokołu przejęcia władzy i odebraniu przez prezydenta defilady oddziałów wojskowych na dziedzińcu belwederskim Józef Piłsudski zaprosił go na śniadanie, podczas którego wygłosił toast, zamieszczony w ˝Monitorze Polskim˝ z 15 grudnia 1922 r.: ˝Panie Prezydencie Rzeczypospolitej! Czuję się niezwykle szczęśliwym, że pierwszy w Polsce mam wysoki zaszczyt podejmowania w moim jeszcze domu i w otoczeniu mojej rodziny pierwszego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej. Panie Prezydencie, jako jedyny oficer polski służby czynnej, który nigdy dotąd przed nikim nie stawał na baczność, staję oto na baczność przed Polską, którą Ty reprezentujesz, wznosząc toast: Pierwszy Prezydent Rzeczypospolitej niech żyje!˝. Zanim do tego doszło, rozpoczęto w południe 9 grudnia 1922 r. obrady Zgromadzenia Narodowego, podczas których dokonano wyboru pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej po odzyskaniu w 1918 r. niepodległości. Do wyborów zgłoszono pięciu kandydatów. Mniejszości narodowe zgłosiły kandydaturę Jana Baudouina de Courtenay, socjaliści - Ignacego Daszyńskiego, ludowcy z PSL ˝Piast˝ - Stanisława Wojciechowskiego, ludowcy z PSL ˝Wyzwolenie˝ - Gabriela Narutowicza, a Narodowa Demokracja i inne frakcje prawicowe - Maurycego Zamoyskiego. Ten ostatni kandydat miał duże szanse na zwycięstwo, ale jego plany mogły pokrzyżować głosy mniejszości narodowych oraz większości ludowców, którym trudno byłoby zagłosować na największego posiadacza ziemskiego w II Rzeczypospolitej. W sytuacji wyboru spośród dwóch kandydatów mogli przerzucić swoje głosy na każdego kandydata, byleby zablokować zwycięstwo Zamoyskiego. Paradoksalne stawiał na niego Wincenty Witos, który w jego zwycięstwie widział możliwość scementowania porozumienia z endecją. Wybory rozstrzygnęły się w piątym głosowaniu. Zamoyski otrzymał 227 głosów, Narutowicz - 289, a 29 posłów z Narodowej Partii Robotniczej i ˝Piasta˝ oddało puste kartki. Na zwycięską większość złożyły się głosy lewicy, ludowców oraz mniejszości narodowych. Narutowicz telefonicznie otrzymał informację o wyborze. Szybko zwołał spotkanie swoich współpracowników z MSZ, którzy doradzali mu przyjęcie wyboru. Kilkanaście minut później do gmachu ministerstwa przybyli marszałkowie obu Izb parlamentu oraz premier Julian Nowak. Narutowicz zgodził się na objęcie urzędu. Zaprzysiężenie na urząd prezydenta RP wyznaczono na poniedziałek 11 grudnia 1922 r. Wybór nie spodobał się endecji, która doprowadziła do demonstracji na ulicach Warszawy przeciwko wyborowi Narutowicza. W dniu zaprzysiężenia demonstranci - wśród nich studenci, przedstawiciele klasy średniej i robotniczej - wyruszyli na ul. Wiejską, atakując zmierzających do gmachu sejmowego posłów lewicy, PSL ˝Piast˝ oraz mniejszości narodowych. Narutowiczowi udało się przedostać przez barykady, które postawili demonstranci związani z endecją. W ten sposób rozpoczynała się prezydentura Gabriela Narutowicza, jakże krótka i zakończona dramatem w warszawskiej Zachęcie 16 grudnia 1922 r. Ta ciemna karta naszej historii powinna przypominać totalnej opozycji, aby w demokracji korzystać z mechanizmów, jakie nam ten ustrój daje. Niestety i obecnie słychać, nawet z ust liderów partii opozycyjnych, że wtedy się zgadzają z demokracją, kiedy jest po ich myśli. Jeśli jest inaczej, nawołują w swoim przekazie do stosowania metod, które niewiele mają wspólnego z zasadami demokracji. Dziękuję za uwagę.