Mówca: Jerzy Jachnik
Data: 2016-10-21 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji do Spraw Petycji mam przyjemność przedstawić Wysokiej Izbie projekt zmiany treści art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Petycja w rzeczywistości dotyczy zmiany treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 7 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego w związku z treścią art. 41 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Petycja wpłynęła do Sejmu 17 listopada 2015 r. i została pozytywnie zaopiniowana przez Komisję do Spraw Petycji, a następnie skierowana do Sejmu jako projekt zmiany treści art. 183 § 1 k.p.k., który dzisiaj przedstawiamy. Autorem projektu zmiany, co z przyjemnością podkreślam, jest organizacja pozarządowa fundacja Thomasa Jeffersona z siedzibą w Warszawie, za co składam serdeczne podziękowania. Tak właśnie, w sposób pozytywny, należy postrzegać aktywność społeczną także w zakresie tworzenia prawa. Trzeba jednak zaznaczyć, iż treść żądania w petycji wyżej wymienionej fundacji nieco różni się od uwzględnionej przez komisję treści, którą dzisiaj w imieniu tejże komisji prezentuję. Przedmiotem żądania petycji fundacji była bowiem zmiana treści i zapisu k.p.k., i zapisu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia w ten sposób, aby do każdej z tych ustaw osobno została dodana norma prawna, z której wprost wynikać będzie, że świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za wykroczenia lub wykroczenia skarbowe. Komisja uznała, że wystarczające będzie uzupełnienie treści art. 183 § 1 o treść dotyczącą wykroczeń i wykroczeń skarbowych, w art. 41 k.p.s.w. jest bowiem już odesłanie do art. 183 § 1 k.p.k. Art. 42 ust. 2 konstytucji mówi, że każdy, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach swoich praw. Potwierdza to orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 19 marca 2007 r., sygn. K 47/05, z którego wynika, że gwarancje przewidziane w art. 42 ust. 2 Konstytucji odnoszą się do wszystkich postępowań represyjnych, a więc także i w sprawach o wykroczenia. Z ubolewaniem jednak należy podkreślić, że od 2003 r. w treść art. 183 § 1 w związku z art. 41 k.p.s.w. ingerował wbrew art. 42 ust. 2 konstytucji Sejm jako władza ustawodawcza. Przypadek ten pokazuje z całą jaskrawością, że system tworzenia prawa w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej jest zły. Ba, nie ma nic wspólnego z poprawną legislacją, a wyłącznie z bieżącym interesem określonej rządzącej partii. I co gorsza, od 26 lat sytuacja ta ciągle się pogarsza. Zdumienie musi budzić fakt, że takie ustawy mają szansę powstania i nikt w Sejmie nie myśli o zmianie regulaminu Sejmu i sposobu legislacji tak na sali plenarnej, jak i w komisjach. Kierowanie się interesem partyjnym osiągnęło tak absurdalne rozmiary, że nie ma miejsca na rzetelne i merytoryczne tworzenie praw, zaś posłowie skupiają się wyłącznie na wybieganiu na mównicę. Proszę państwa, tak dzisiaj wygląda polski Sejm. To jest Sejm bubli prawnych. I zmiany należy zacząć od nas samych. Co gorsza, tworzenie tego złego prawa sankcjonował Sąd Najwyższy. Zgodnie z treścią art. 191 konstytucji pierwszy prezes Sądu Najwyższego ma prawo zaskarżenia do TK ustawy niezgodnej z konstytucją, a w tym przypadku tego nie zrobił. Pytam: dlaczego? Proszę Sejmu, po tych wstępnych uwagach, chcę wyjaśnić, czego dotyczy ta drobna, a jednak istotna zmiana. Pozwolę sobie przytoczyć obecnie obowiązującą treść art. 183 § 1 k.p.k.: ˝Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe˝. Tymczasem art. 41 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia odsyła w kwestii możliwości udzielenia odmowy odpowiedzi na pytanie przez osobę lub osobę dla niej najbliższą do art. 183 § 1 k.p.k. Art. 41 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia mówi: Przy przeprowadzaniu dowodu z zeznań świadka stosuje się odpowiednio przepisy - tam są różne artykuły wymienione, ale wracam do art. 183 - art. 183 Kodeksu postępowania karnego. Co w praktyce to odesłanie zawarte w art. 41 § 1 k.p.s.w. do art. 183 oznacza? Otóż mówiąc w skrócie, zmusza nas, obywateli, w sprawach o wykroczenia i wykroczenia karnoskarbowe do samooskarżania się lub denuncjowania osoby najbliższej. W postępowaniu karnym świadek i osoby najbliższe, którym przez udzielenie odpowiedzi może grozić odpowiedzialność karna lub karnoskarbowa, mają prawo do skorzystania z prawa do odmowy udzielenia odpowiedzi, jeśli im samym lub ich najbliższym grozi odpowiedzialność karna, a w sprawach o wykroczenia tego prawa są pozbawieni. Tymczasem rzymska zasada zaimplementowana do polskiego prawa karnego mówi jednoznacznie: nikogo nie można zmuszać do oskarżania samego siebie. Potwierdza to orzeczenie Sądu Najwyższego z 28 stycznia 1975 r., sygn. IVKR 313/74, a więc z okresu komunizmu. Później zasady tej pozbawił nas demokratyczny Sejm, a także orzeczenie Sądu Najwyższego z 2004 r. Konieczność zmiany prawa w tym zakresie wynika z dwóch aspektów. Po pierwsze, nikogo nie należy stawiać w położeniu przymusowym, w którym musi kłamać albo zeznając prawdę, musi oskarżać siebie lub osobę najbliższą. A tak jest obecnie w sprawach o wykroczenia lub wykroczenia skarbowe. Jeśli ja skłamię np., że nie pamiętam, mogę być pociągnięty do odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań. Po drugie, często sprawa zaczyna się postępowaniem o wykroczenie, ale w późniejszej fazie postępowania zmieniona zostaje podstawa prawna i osoba taka jest oskarżana z Kodeksu karnego w całości lub w części. Ba, takie dwuetapowe postępowania mogą być i są stosowane w sposób celowy przez organy ścigania. Czyli najpierw stosujemy artykuł z k.p.s.w., a potem, po uzyskaniu zeznań, obywatel zostaje oskarżony z k.k. W takiej sytuacji pozbawiony jest już jednak faktycznie prawa do obrony. Wniosek o zmianę art. 183 § 1 k.p.k. w związku z art. 41 § 1 k.p.s.w. wydaje się najbardziej jasny, kiedy przejdziemy do jego oceny z punktu widzenia prawa karnomaterialnego. Świadek może odmówić odpowiedzi w sprawach o morderstwo lub gwałt, a nie może jej odmówić w wielu absurdalnych sprawach o wykroczenia, w których organy ścigania nadużywają prawa, będąc w dalszym postępowaniu, już przed sądami, jedynymi wiarygodnymi świadkami, źródłami dowodowymi - np. doniesienia o nadmiernym hałasie bez określenia poziomu w decybelach, wymyślone szczucie psem czy mandaty z fotoradaru. Ba, sprawy te bez przeprowadzenia żadnego postępowania dowodowego załatwia się skazaniem na posiedzeniach niejawnych w postępowaniach nakazowych i dopiero sprzeciw, na co ma się zaledwie 7 dni, powoduje, że sprawa podlega rozpoznaniu na zasadach ogólnych na rozprawie. Pojawia się więc pytanie, po co są w ogóle te postępowania na pierwszym etapie. Taka sytuacja nie tylko niepotrzebnie angażuje sądy i organy ścigania, ale nazbyt często jest nadużywaniem prawa na skutek niepotwierdzonego donosu, odwetu czy zemsty w stosunku obywatela do obywatela czy też sąsiadów. Nazbyt często na podstawie zapisów, notatek, zeznań funkcjonariuszy organów ścigania, Policji czy straży miejskiej z pomijaniem wniosku stron skazuje się osoby niemające z wykroczeniem nic wspólnego, a to już jest przestępstwo organów ścigania, które w rzeczywistości nigdy za te przestępstwa nie odpowiadają, proszę państwa. Kolejny absurd widać, jeśli zastanowimy się nad tzw. czynami przepołowionymi, które w zależności od wysokości szkody wynikającej z czynu mogą być zakwalifikowane jako wykroczenie bądź jako przestępstwo. Otóż czy zasadne jest, pytają autorzy petycji, by prawa procesowe obywateli były ograniczone w sytuacji, gdy odpowiedź na pytanie może narazić ich na odpowiedzialność za kradzież mienia o wartości 1/4 minimum wynagrodzenia, a w przypadku mienia o wartości 1/3 już nie? Należy zaznaczyć, że w pierwotnym brzmieniu art. 183 § 1, w przeciwieństwie do jego obecnej treści, przewidziana była możliwość uchylenia się od odpowiedzi także w przypadku, gdy udzielenie takiej odpowiedzi mogłoby narazić świadka na odpowiedzialność nie tylko za przestępstwo, ale także za wykroczenie. Podobną regułę zawierał także art. 166 k.p.k. z 1969 r. Jakkolwiek przepis ten stanowił o narażeniu się na odpowiedzialność karną, to w orzecznictwie powszechnie przyjmowano wtedy, że określenie to ujmuje zarówno odpowiedzialność karną, jak i za wykroczenie. Potwierdził to Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów, w orzeczeniu z 1973 r., sygn. akt VI KZP 80/72. Art. 73 § 3 k.p.s.w. z 1971 r. przyjmował zaś wyraźnie, iż świadek może odmówić odpowiedzi na pytanie, gdy jej udzielenie mogłoby narazić jego samego lub osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub wykroczenie. Jak widać, problem samooskarżenia i samodenuncjacji bądź denuncjowania osób najbliższych był przez lata jednolicie rozumiany i nie budził żadnych wątpliwości orzeczniczych. Stan ten uległ zmianie dopiero na skutek nowelizacji k.p.k. z dnia 10 stycznia 2003 r. i równoczesnej nowelizacji k.p.s.w. z dnia 22 maja 2003 r., w ramach której treść art. 41 § 1 k.p.s.w. nie uległa zmianie i odsyła nadal do art. 183 § 1 k.p.k., który zmianie uległ. Oba akty prawne weszły w życie 1 lipca 2003 r. i stan ten obowiązuje do dnia dzisiejszego. Po zmianie k.p.k. i k.p.s.w. w 2003 r. pojawiły się dwie koncepcje stosowania art. 41 § 1 k.p.s.w. w związku z nową treścią art. 183 § 1 k.p.k. Pierwsza dopuszczała stare stosowanie przepisów, a więc dopuszczalność odmowy zeznań świadka w sprawach o wykroczenia i wykroczenia karnoskarbowe, co wynikało również z art. 42 § 1 konstytucji, a druga dopuszczała możliwość uchylenia się świadka od odpowiedzi na pytanie tylko w sprawach o przestępstwa i przestępstwa karnoskarbowe. Za tą drugą koncepcją wypowiedział się Sąd Najwyższy w 2004 r., łamiąc tym samym treść art. 42 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - podjął uchwałę w 7-osobowym składzie. Sąd Najwyższy w swoim postanowieniu z dnia 30 listopada 2004 r., sygn. I KZP 26/04, stwierdził, że odpowiednie stosowanie z mocy art. 41 § 1 w postępowaniach w sprawach o wykroczenia przepisu art. 183 § 1 w jego brzmieniu ustalonym przez ustawę ze stycznia 2003 r. o zmianie ustawy k.p.k. nie oznacza, aby osoba przesłuchiwana w charakterze świadka w sprawie o wykroczenia mogła uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli jej udzielenie mogłoby narazić osobę dla niej najbliższą na odpowiedzialność tylko za wykroczenia. Proszę państwa, to jest orzeczenie z 2004 r., z kolei o tyle dziwne, że sprzeczne z konstytucją. Podkreślić należy, że Sąd Najwyższy sporządził w powyższym postanowieniu bardzo szczegółowe uzasadnienie, nie bacząc na to, że właśnie łamie konstytucję. Tym samym zdaniem komisji petycji, aby uchylić powyższe naruszenia, proponowana zmiana winna zostać przez Sejm skierowana do dalszych prac i uchwalona. W tym miejscu należy wspomnieć, iż podczas prac komisji, na jej ostatnim posiedzeniu, obecni byli przedstawiciele ministerstwa spraw wewnętrznych oraz Komendy Głównej Policji, którzy sprzeciwiali się proponowanej zmianie, twierdząc, że uniemożliwi im to karanie mandatami za nadmierną szybkość. Stwierdzili, że jest im wiadome, że właściciele pojazdów, często ze względu na posiadaną liczbę punktów karnych, wskazują inną osobę niż ta, która faktycznie prowadziła samochód. Takie stanowisko spotkało się z krytyką komisji petycji, bowiem niedopuszczalne jest, aby organy ścigania świadomie karały za wykroczenia drogowe osoby, które tych wykroczeń nie popełniły, a kary stosowane były tylko dla statystyki i spokoju Policji. Komisja stwierdziła także, że Policja musi stosować takie środki pomiaru prędkości, aby wina mogła być udowodniona. Komisja nie może zaakceptować fikcyjnego karania dla wygody i statystyk Policji. Pozytywną opinię w sprawie art. 183 § 1 w związku z art. 41 wydał Sąd Najwyższy w swojej opinii z dnia 23 sierpnia 2006 r., a także rzecznik praw obywatelskich w swojej opinii z dnia 18 lipca 2006 r. Materia ustawy, której dotyczy projekt, pozostaje poza zakresem regulacji Unii Europejskiej. Projekt ustawy k.p.k. nie jest projektem wykonującym prawo Unii Europejskiej w rozumieniu art. 95a ust. 3 regulaminu Sejmu. Projektowana ustawa nie ma też wpływu na finanse publiczne, może poza mandatami, które są nadużywane. Zatem w imieniu komisji wnoszę o skierowanie projektu do dalszego procedowania. Dziękuję bardzo.