Mówca: Wincenty Elsner
Data: 2013-05-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Kryzys gospodarczy i finansowy w Europie miał i ma znaczący wpływ na stan finansów publicznych poszczególnych państw. Nie da się ukryć, że istotną rolę sprawczą wywołującą zjawiska kryzysowe odegrał sektor finansowy. W związku z tym - to, co mówię w tej chwili, to jest truizm - instytucje finansowe powinny wykazywać większe zaangażowanie w zakresie ponoszenia kosztów pokonywania kryzysu. Dotyczy to w szczególności opodatkowania tego sektora. Ideą mającą zwiększyć wpływy do budżetów państwa, obciążając jednocześnie sektor finansów, jest wprowadzenie podatku od usług finansowych, zwanego też podatkiem antyspekulacyjnym, bo ten drugi cel, a może to powinien być pierwszy cel, jest ważniejszy. Projekt ustawy o podatku od usług finansowych jest aktem prawnym, który w szczególności ma ograniczyć występowanie transakcji o dużej częstotliwości. Transakcje te są często przyczyną spekulacji dokonywanych na rynkach, co może rzutować na kondycję waluty i kondycję rynku, a w rezultacie tego również na kondycję państwa. Wprowadzenie opodatkowania transakcji mających charakter spekulacyjny pozwoli na istotne zmniejszenie występowania tych częstych transakcji spekulacyjnych, a w wielu przypadkach pozwoli na całkowite wyeliminowanie tego zjawiska ze względu na koszty podatkowe, które będą dodane do tych operacji, których zyskowność często jest liczona na poziomie promilowym albo ułamków procenta. I bardzo ważna informacja. Poza proponowanym podatkiem pozostawiono usługi tzw. bankowości tradycyjnej oraz powszechnie zawieranych ubezpieczeń. Podatek ten ma przede wszystkim wyeliminować spekulacje i grę rynkową skierowaną przeciwko stabilności finansów państwa. A więc miliony tzw. drobnych ciułaczy posiadających konta bankowe, zakładających lokaty w bankach mogą czuć się bezpiecznie. Proponowany przez nas podatek nie będzie ich dotyczył. Zresztą koncepcja opodatkowania instytucji finansowych bądź operacji wykonywanych przez instytucje finansowe ma swoją długą historię, pojawiła się w latach 30. XX w., w okresie ówczesnego kryzysu. Wówczas również podatek od obrotu papierami wartościowymi miał za zadanie ograniczenie spekulacji. Kolejna tego typu propozycja pojawiła się w latach 70. i przyjęła nazwę podatku Tobina, od noblisty Jamesa Tobina, który zaproponował wprowadzenie podatku od transakcji walutowych w wysokości 0,5% od wartości transakcji kasowej, również w celu ograniczenia spekulacji. W polskim systemie podatkowym dotychczas tego rodzaju podatku nie było, natomiast w Europie podatki opodatkowujące instytucje finansowe istnieją w części krajów, np. Wielkiej Brytanii, we Francji, w Austrii, od 2011 r., a w Szwecji od 2009 r., natomiast te podatki mają zasadniczo różny charakter. Z reguły dotyczą opodatkowania aktywów bankowych, natomiast nie są podatkami stricte opodatkowującymi transakcje na rynku finansowym. Należy też zauważyć, że podane przykłady tych podatków w innych krajach dotyczą przede wszystkim sektora bankowego i w związku z tym podstawa opodatkowania, podmioty, które są opodatkowane, są istotnie zawężone, natomiast nasz podatek, podatek od usług finansowych, ma mieć znacznie szersze znaczenie i podstawa opodatkowania ma obejmować całość, a przynajmniej znaczną, istotną część całego sektora finansowego. Należy również nadmienić, że obecnie w ramach Unii Europejskiej prowadzone są prace nad projektem dyrektywy w sprawie wspólnego systemu podatków od transakcji finansowych. Te prace zdaje się nie za bardzo się posuwają ze względu na sprzeciw Wielkiej Brytanii, największego rynku finansowego. Niemniej niniejszy projekt wprowadza podatek o szerszym zakresie opodatkowania niż wstępne koncepcje tego podatku będącego przedmiotem prac w Unii Europejskiej. Jeżeli jednak byłby wprowadzony zharmonizowany system podatku od usług finansowych w całej Unii Europejskiej, nastąpi oczywiście konieczność znowelizowania tej proponowanej ustawy, niemniej ze względu na wykorzystywanie podobnych konstrukcji w tej ustawie ta hipotetyczna nowelizacja miałaby tylko charakter dostosowujący. Przechodzę do krótkiego omówienia najważniejszych aspektów proponowanego podatku od usług finansowych. Przede wszystkim pierwsza sprawa, zakres podmiotowy, czyli kto zapłaci podatek. Istotą projektu jest ustanowienie precyzyjnego, lecz zarazem możliwie najszerszego katalogu podmiotów podatku od usług finansowych. Podatnikiem jest każdy podmiot, który w ramach prowadzonej działalności gospodarczej świadczy usługi finansowe. W szczególności są to firmy inwestycyjne, podmioty prowadzące rynek regulowany, instytucje kredytowe, krajowy zakład ubezpieczeń, zagraniczny zakład ubezpieczeń, fundusze inwestycyjne. Z opodatkowania podatkiem od usług finansowych wyłączono niektóre podmioty, aby zminimalizować negatywny wpływ tego podatku na możliwość refinansowania instytucji finansowych lub generalnie na politykę pieniężną państwa, z tym że wyłączenie tych instytucji jako podmiotów opodatkowania obejmuje ich zadania w takim zakresie, w jakim realizują one funkcje nieuznawane same w sobie za działalność handlową. Spośród najważniejszych podmiotów zwolnionych od podatku w zakresie podmiotowym można wymienić Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego, Narodowy Bank Polski, Europejski Bank Centralny, Bank Gospodarstwa Krajowego, Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. Cechą charakterystyczną projektu jest to, że przewiduje on opodatkowanie usługi finansowej po obu stronach transakcji w sytuacji, gdy przynajmniej jedna ze stron ma siedzibę, miejsce prowadzenia działalności gospodarczej albo swój oddział na terenie Polski. Spowoduje to, że obciążenia nałożone w ten sposób podatkiem zostaną rozłożone po obu stronach na oba podmioty, na obie strony transakcji. W przypadku podmiotów niemających organizacyjnych związków z terytorium Polski wprowadzono instytucję płatnika. Wprowadzenie instytucji płatnika do ustawy ma za zadanie zapewnienie skutecznego poboru tego podatku w sytuacji, gdy podatnik nie ma siedziby lub oddziału na terytorium kraju. W celu zapewnienia skuteczności poboru podatku obowiązki płatnika w przypadku czynności dokonywanych na rynku zorganizowanym projekt ustawy nakłada na podmiot dokonujący rozliczenia i rozrachunku tych transakcji. Przewiduje się też zwolnienia z opodatkowania. Powiem o dwóch najważniejszych. Po pierwsze, chodzi o zwolnienie dla niektórych innych podatników podatku od towarów i usług. Ze względu na wprowadzenie bardzo szerokiego, tak jak mówiłem, zakresu przedmiotu opodatkowania istnieje ryzyko, że tym podatkiem mogliby zostać opodatkowani mali przedsiębiorcy, u których wartość sprzedaży nie przekracza 150 tys. zł, natomiast skala prowadzonej działalności w żaden sposób nie uzasadnia opodatkowania tych podmiotów podatkiem od transakcji finansowych. Drugie warte uwagi zwolnienie to zwolnienie od podatku funduszy emerytalnych. Przedmiotowe zwolnienie jest uzasadnione zasadami funkcjonowania i celami działalności funduszy, a więc gromadzeniem środków na wypłatę emerytur kapitałowych. Przechodzę do drugiej sprawy, w więc czynności podlegających opodatkowaniu, czyli tego, co zostaje opodatkowane. W proponowanym projekcie przyjęto, że podatek dotyczyć będzie usług finansowych wskazanych w ustawie, przy czym opodatkowane będzie zarówno świadczenie usług, jak i ich nabycie. Zakłada się, że przedmiot opodatkowania oznaczony zostanie nie tylko przez rodzaj czynności, ale dodatkowo przez pewne jej cechy. Aby usługa finansowa podlegała opodatkowaniu podatkiem, warunkiem koniecznym jest, po pierwsze, jej świadczenie i nabycie przez podatników podatku. Będą nimi wyłącznie instytucje finansowe. Istotne jest przy tym, że podatnikami muszą być obie strony transakcji, a więc - i to jest ważne stwierdzenie - podatek obejmie jedynie obrót profesjonalny pomiędzy instytucjami finansowymi. Tu jest zasadnicza różnica. W tej Izbie dyskutowaliśmy już o dwóch ustawach wprowadzających. Wówczas nazywało się to ˝podatek bankowy˝ w znacznie węższym zakresie. Na przykład projekt Sojuszu Lewicy Demokratycznej przewidywał opodatkowanie proponowanym przez SLD podatkiem milionów drobnych ciułaczy, którzy gromadzą swoje oszczędności na przykład w funduszach inwestycyjnych. Jest to więc zasadnicza różnica, jeśli chodzi o proponowane rozwiązanie. Ten podatek obejmie jedynie obrót profesjonalny pomiędzy instytucjami finansowymi. Nie będzie on dotyczył drobnych ciułaczy i ich oszczędności. Drugi warunek to przyjęcie, że miejsce świadczenia lub nabycia musi być zlokalizowane na terytorium Polski, a więc miejsce wykonania usługi zdefiniowane będzie przez siedzibę działalności gospodarczej lub oddziału którejkolwiek ze stron. Po trzecie, aby dana czynność została objęta opodatkowaniem, przynajmniej jedna strona transakcji musi być instytucją finansową posiadającą miejsce siedziby gospodarczej lub oddział na terytorium Polski. W projekcie tym celowo przyjęto warunek, żeby chociaż jedna ze stron czynności była związana z terytorium Polski siedzibą, oddziałem, stałym miejscem prowadzenia działalności. Dzięki temu opodatkowanie będzie miało pełniejszy charakter, gdyż obejmie także usługi świadczone w kraju, jak i poza jego granicami na rzecz rezydentów. Wyliczenie czynności podlegających opodatkowaniu ma charakter stosunkowo otwarty w tym znaczeniu, że wymienia się w sposób wyczerpujący kategorię usług, które podlegają opodatkowaniu. Jednakże przewiduje się również, że w przypadku gdyby w obrocie pojawiły się usługi o charakterze finansowym podobne do usług wymienionych, wówczas bez konieczności dopisywania ich do tego stosunkowo otwartego katalogu one automatycznie objęte zostaną podatkiem od usług finansowych. I tak na szybko wyliczając, zaproponowany katalog usług, katalog ustawowy obejmuje przede wszystkim usługi, których przedmiotem są instrumenty finansowe, usługi, których przedmiotem są długi, usługi w zakresie poręczeń, gwarancji i wszelkich innych zabezpieczeń transakcji finansowych, usługi ubezpieczeniowe, reasekuracyjne i usługi pośrednictwa w świadczeniu i zdobywaniu tych usług. Natomiast opodatkowaniu nowym podatkiem nie podlegałyby zwłaszcza usługi w zakresie depozytów środków pieniężnych, prowadzenia rachunków pieniężnych oraz usługi transakcji płatniczych, przekazów i transferów pieniężnych. Tego typu usługi mają charakter podstawowy i niezbędny do prowadzenia praktycznie każdej działalności gospodarczej. Po raz trzeci zwracam już uwagę na to, że ten podatek nie dotyczy tradycyjnej bankowości, nie dotyczy nas wszystkich korzystających z banków lub innych instytucji finansowych. Drugą istotną grupą usług zwolnionych z opodatkowania, na które należy wskazać, są usługi finansowe polegające na pierwotnym obrocie instrumentami finansowymi. Objęcie opodatkowaniem emisji instrumentów finansowych, zwłaszcza emisji akcji i obligacji, doprowadziłoby do zwiększenia kosztów pozyskania kapitału przez przedsiębiorców, a to absolutnie nie jest celem wprowadzenia tego podatku. Trzecia grupa usług zwolnionych to jest przedmiotowe zwolnienie od podatku świadczenia lub nabywania usług finansowych, jeśli czynność ma charakter pomocniczy, incydentalny w stosunku do głównej prowadzonej działalności gospodarczej. Kolejna sprawa, obowiązek podatkowy, a więc kiedy zapłacimy podatek. Obowiązek podatkowy co do zasady będzie powstawał z chwilą wykonania usługi. Projekt ustawy przewiduje, że opodatkowaniu podlega świadczenie i nabywanie usług, o tym już wspominałem. Dlatego też ten moment powinien być identyfikowany jako podstawowy moment powstania obowiązku podatkowego. Istnieje też... proponujemy inny moment powstania obowiązku podatkowego w odniesieniu do transakcji finansowych związanych z instrumentami będącymi przedmiotem obrotu zorganizowanego. Wówczas obowiązek podatkowy nie będzie powstawał z chwilą wykonania usług, ale z chwilą skojarzenia ofert, jeszcze przed rozliczeniem lub rozrachunkiem transakcji. Przyjęte rozwiązanie ma charakter właśnie typowo antyspekulacyjny, gdyż wiele tego typu szybkich transakcji dokonywanych często kilkakrotnie czy wielokrotnie w ciągu jednego dnia charakteryzuje się grą na niewielką zwyżkę kursu, np. jeżeli mowa o transakcjach walutowych dokonywanych w krótkim okresie czasu. Natomiast często przyjętą regułą jest to, że rozliczenie tego typu transakcji następuje w jakimś okresie czasu, np. w ciągu trzech dni roboczych. Zaproponowane rozwiązanie będzie miało jednocześnie pozytywny efekt przejawiający się ograniczeniem zyskowności spekulacyjnego obrotu opartego na licznych transakcjach zakupu, a następnie sprzedaży instrumentów w krótkich odstępach czasu. To akurat zrealizuje jeden z tych głównych celów proponowanej ustawy. Obrót takimi papierami staje się wówczas grą spekulacyjną, co obniża wartość całego ryku, utrudniając właściwe wypełnienie jego funkcji. Ograniczenie tego typu spekulacji wydaje się więc w sposób oczywisty korzystne dla rynku. Kolejna sprawa - podstawa opodatkowania i stawki podatku, a więc ile podatku zapłacimy. Podstawą opodatkowania w przypadku podatnika świadczącego usługi finansowe jest kwota należna z tytułu tej czynności. Przyjęte w projekcie rozwiązanie uwzględnia, że zobowiązanie podatkowe powstaje po obu stronach. Ze względu na specyfikę instrumentów finansowych, jakimi są instrumenty pochodne, na zasadzie wyjątków w sposób odrębny określono podstawę opodatkowania w odniesieniu do czynności dokonywanych na tych instrumentach. Wówczas podstawą opodatkowania jest wartość nominalna instrumentu pochodnego w momencie wykonania czynności. Stawka dla usług finansowych, których przedmiotem są instrumenty pochodne, zgodnie z projektem ustawy wynosi 0,05% podstawy opodatkowania, a dla pozostałych usług finansowych - 0,1%. Podane stawki są wynikiem oceny skutków finansowych regulacji, ponieważ podobny podatek nie istniał, trudno oszacować najwłaściwszą stawkę podatkową, a więc dopuszczamy ewentualną zmianę weryfikacyjną tych stawek po jakimś czasie obowiązywania podatku. Kolejna i ostatnia już sprawa, jeśli chodzi o charakterystykę tego podatku, dotyczy zapłaty podatku - jak będzie płacony podatek. Ponieważ ten podatek w jakimś stopniu uzupełnia podatek watowski, więc tutaj zastosowano analogię. Ustawa nakłada na podatników obowiązek składania w terminie do 25. dnia miesiąca następującego po każdym kolejnym miesiącu deklaracji podatkowych i również w tym samym dniu podatnik zobowiązany jest zapłacić podatek. Również zobowiązany jest niejako podatnik, ale jeżeli jest również ewentualnie płatnikiem tego podatku. Krótka ocena skutków wprowadzenia podatku. Należy zaznaczyć, że podatek ten jest nowym podatkiem o szerokiej podstawie opodatkowania. Określenie ewentualnych następstw wprowadzenia tego podatku jest utrudnione ze względu na brak wielu danych. Na potrzeby tego uzasadnienia wzięto pod uwagę dane dotyczące tylko instrumentów finansowych będących przedmiotem obrotu ze względu na aktualność i dostępność tych informacji. Tak więc skutki wprowadzenia tego podatku zostały przedstawione głównie w oparciu o opodatkowanie usług finansowych dotyczących papierów wartościowych oraz usług finansowych dotyczących instrumentów pochodnych. Wprowadzenie podatku od usług finansowych, mamy tego świadomość, może spowodować spadek obrotów w przypadku papierów wartościowych. Szacujemy, że ten spadek w najbardziej pesymistycznym scenariuszu mógłby wynieść do 10%, natomiast jeżeli chodzi o instrumenty pochodne, maksymalnie do 40%. Ponieważ ten spadek w istotnym stopniu, tak jak liczymy, będzie dotyczył transakcji spekulacyjnych, nie jest przyczyną naszej specjalnej troski czy jakiegoś zmartwienia, jeżeli w ten sposób ograniczone zostaną transakcje spekulacyjne. Zakładając stabilność warunków makroekonomicznych, a także umiarkowaną dynamikę wzrostu dochodów z podatku, szacujemy, że w okresie pierwszych 4 lat obowiązywania ustawy wpływy do budżetu winny wynieść łącznie ok. 4 mld zł. Oczywiście po stronie wydatkowej w pierwszym roku obowiązywania projektowanej ustawy należy liczyć się również z niewielkim wzrostem kosztów związanych z procesem poboru podatku i kontrolą wywiązywania się przez podatników z nałożonych obowiązków. Koszty te nie powinny być jednak istotne, należy bowiem zaznaczyć, że zarówno pobór podatku, jak i jego naliczanie w dużym stopniu odbywać się będą w oparciu o funkcjonujące już elektroniczne platformy. Podsumowując, proponowany podatek od usług finansowych wpłynie na zachowania uczestników rynku, ograniczając skalę występowania zjawisk niepożądanych. Istotnym pozytywnym rezultatem wprowadzenia nowego podatku będzie przede wszystkim zmniejszenie wolumenu krótkoterminowych transakcji finansowych o charakterze spekulacyjnym, które nie tylko pociągają za sobą zwiększone ryzyko inwestycyjne, ale także zniekształcają poziom cen rynkowych poprzez ich oderwanie od twardych weryfikowalnych wskaźników makro- i mikroekonomicznych. Skutki zachowań spekulacyjnych mają przejawiać się także w zmniejszeniu wiarygodności danego sektora rynku, a co za tym idzie, odpływie zgromadzonych na nim kapitałów i przedkładać się nawet na stabilność całego sektora finansowego, a w końcu to, z czym zresztą mieliśmy już do czynienia, mogą oznaczać konieczność podjęcia działań pomocowych przez państwo, łącznie z zaangażowaniem środków publicznych. Proponując w rozwiązaniu podatek, staramy się zapobiegać tym niepożądanym skutkom, aby później pieniądze podatników nie musiały być przeznaczone na dofinansowywanie sektora bankowego bądź generalnie sektora usług finansowych, tak jak to już miało miejsce w wielu rejonach świata. Natomiast spadek obrotów, o tym już mówiłem, odnoszących się do transakcji krótkoterminowych może skutkować obniżeniem udziału tego rodzaju operacji w działalności instytucji finansowych i wzrostem udziału innych rodzajów transakcji, takich jak na przykład pośrednictwo między oszczędzającymi a kredytobiorcami. Wówczas środki będzie można efektywnie wykorzystać w realnej gospodarce, co można uznać za jeden z plusów tej regulacji. Argumenty przeciw. Argumentem, który jest wysuwany przeciwko omawianemu podatkowi jest teza, że rynek finansowy stanie się mniej przejrzysty, ponieważ transakcje krótkookresowe rzadziej będą miały miejsce na rynku. Biorąc jednak pod uwagę obecny stan, obecną intensywność transakcji krótkoterminowych, uważamy, że nawet zmniejszenie ich liczby nie spowoduje takiego zaniku transakcji jednodniowych, aby w jakiś sposób rynek ten był mniej przejrzysty czy mniej płynny. Innym podnoszonym zagrożeniem jest zmiana miejsca dokonywania transakcji poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a więc przeniesienie miejsca dokonywania transakcji za granicę. Jednakże badając wpływ podatku na miejsce dokonywania obrotu, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stwierdził, że opłata skarbowa, która została wprowadzona w Wielkiej Brytanii, spowodowała obniżenie obrotów o 20%. Można więc uznać, że stosunkowo mała część rynku przeniosła się za granicę. Twierdzimy więc, że wprowadzenie podatku nie wywoła znaczącej migracji instytucji finansowych poza zdefiniowany przez nas obszar opodatkowania w celu uniknięcia opodatkowania. Poza tym, koniec końców, podatek należy traktować jako nowe źródło dochodów budżetu państwa. Ponieważ usługi finansowe zwolnione są, co do zasady, z opodatkowania podatkiem od towarów i usług, wprowadzenie podatku od tych usług jest dodatkowym uzasadnieniem, argumentem za wprowadzeniem opodatkowania usług od transakcji finansowych. I jeszcze raz, już po raz czwarty, to powtórzę, ale chciałbym, żeby z całego tego uzasadnienia to przede wszystkim utkwiło państwu w pamięci: bankowość tradycyjna, której podstawę stanowią pożyczki i kredyty udzielane przedsiębiorstwom i gospodarstwom domowym, nie będzie dyskryminowana wprowadzeniem tego podatku. Ten podatek nie będzie ich dotyczył. I to jest różnica pomiędzy naszym a tymi dwoma projektami, o których już mówiliśmy: projektem Sojuszu Lewicy Demokratycznej i projektem Prawa i Sprawiedliwości. Jako Ruch Palikota byliśmy wówczas przeciwko tamtym projektom, nie co do zasady przeciwko projektom opodatkowującym sektor finansowy, ale aby wprowadzając nowy podatek, nie nakładać nowych danin publicznych na miliony podatników korzystających w jakimś stopniu, często bardzo ograniczonym, z usług finansowych. Zresztą podatek proponowany przez Prawo i Sprawiedliwość miał jeszcze inną bardzo ważną wadę. Bazą do opodatkowania, podstawą opodatkowania były aktywa bankowe. Zresztą jak wykazywano w opiniach załączonych do tego projektu, hipotetyczne wprowadzenie tego podatku w takim kształcie, jak to proponowało Prawo i Sprawiedliwość, doprowadziłoby do upadku szeregu najmniejszych i najbardziej pozbawionych jakichś wysokich zysków banków, w szczególności właśnie tego, czego szczególnie Prawo i Sprawiedliwość, zresztą my również, chciałoby uniknąć, polskich banków, o polskim kapitale, banków spółdzielczych. Natomiast wada projektu SLD to powszechne opodatkowanie wszystkich klientów banków i instytucji finansowych. Tych wad jest pozbawiony proponowany projekt i uważamy, że uda się uzyskać ponadpartyjną zgodę, aby mógł on zostać wprowadzony jeszcze zanim, być może, zostanie w sposób zharmonizowany wprowadzony podatek na poziomie Unii Europejskiej. Dziękuję bardzo. (Oklaski)