Mówca: Lidia Burzyńska
Data: 2019-01-17 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Przedstawiam poselski projekt ustawy o Sieci Badawczej Łukasiewicz, druk nr 3114. Projekt przewiduje utworzenie Sieci Badawczej Łukasiewicz, która stanowi odpowiedź na wyzwania polskiej nauki i gospodarki, wpisując się w proces realizacji nowego modelu rozwojowego przedstawionego w ˝Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju do roku 2020˝ z perspektywą do 2030 r. W 2010 r. instytuty badawcze zostały poddane kompleksowej reformie, która miała wprowadzić nową jakość, przyczynić się do wzrostu poziomu prowadzonych badań, a tym samym ułatwić współpracę nauki z przemysłem. Nie wypracowano wówczas modelu funkcjonowania instytutów badawczych i ich relacji do państwa oraz gospodarki. W efekcie nastąpiła kontynuacja postrzegania instytutów badawczych jedynie jako elementu systemu nauki obok uczelni i jednostek naukowych Polskiej Akademii Nauk. Instytuty badawcze oddolnie określały dla siebie wyzwania i problemy do rozwiązania. Dotychczasowy nadzór ministrów nad instytutami badawczymi sprowadzał się zwykle do kontroli formalnej poprawności wydatkowania środków publicznych. Często jedynym kryterium oceny instytutów badawczych przez ministra nadzorującego był wynik finansowy. Instytutom pozostawiono swobodę w dobrze tematyki realizowanych projektów i kierunków rozwoju, dlatego celem ich działania stała się maksymalizacja przychodów własnych, a nie wkład w rozwój polskiej gospodarki. Poza nielicznymi przykładami oznaczało to dryf rozwojowy, determinowany potrzebą przetrwania i adaptowania się do otaczającej rzeczywistości, a w skali całego systemu - nieefektywne wykorzystywanie zasobów materialnych i ludzkich czy też powielanie inwestycji i obszarów działalności. Sukcesy odnosiły pojedyncze instytuty badawcze i projekty naukowe, co dowodzi, że reforma nie przyniosła zakładanych rezultatów. Jednym z jej efektów, sprzecznych z przyjętymi założeniami, było istotne pogłębienie rozproszenia działalności naukowej instytutów badawczych oraz związanej z nią obsługi procesów, jak zakupy, usługi, transfer technologii itp. Nowa polityka gospodarcza rządu Rzeczypospolitej Polskiej zarysowana w ˝Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju˝ wskazuje m.in. na poprawę mechanizmów transferu wiedzy do sektora przedsiębiorstw i utworzenie matrycowo zorganizowanej sieci ośrodków badawczych na bazie obecnie działających instytutów. Realizując zadania wynikające ze ˝Strategii na rzecz odpowiedzialnego rozwoju˝, projekt ustawy przewiduje stworzenie sieci badawczej. Aktualnie funkcjonuje 111 instytutów badawczych, które prowadzą badania w niemal wszystkich obszarach nauki, począwszy od nauk technicznych i ścisłych, przez przyrodnicze, rolnicze, medyczne, aż po nauki społeczne. Wszystkie działają na podstawie ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych, która przede wszystkim stanowi, że instytuty prowadzą badania naukowe i prace rozwojowe ukierunkowane na ich wdrożenie i zastosowanie w praktyce, i przede wszystkim z tej działalności powinny być rozliczane. Funkcjonowanie odrębnych instytutów badawczych nadzorowanych przez 16 ministrów prowadzi do rozpraszania zasobów i negatywnie wpływa na możliwość prowadzenia jednolitej polityki rządowej w obszarze innowacyjności. W efekcie instytuty badawcze realizują własne agendy badawcze, nierzadko będące efektem indywidualnych zainteresowań pracowników zarabiających na siebie i instytut pozyskiwaniem grantów, a nie wynikiem polityki naukowo-badawczej prowadzonej przez państwo. Jako niezadowalające należy uznać przychody instytutów badawczych z realizacji usług badawczo-rozwojowych, które stanowią kluczowy aspekt ich działalności z punktu widzenia celu ustawowego. I tak, można powiedzieć, w latach 2013-2015 udział przychodów ze sprzedaży usług B+R w przychodach instytutów badawczych wyniósł ogółem 7,3% - 12,5% przy wyłączeniu medycznych instytutów badawczych. Jest on porównywalny z udziałem dotacji na działalność statutową przyznawanej im dotychczas przez ministra właściwego do spraw nauki. Alarmujące jest to, że 37 instytutów badawczych, czyli niemal co trzeci instytut, ma wyższe przychody z wynajmu nieruchomości niż ze sprzedaży usług B+R. Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że utworzenie sieci badawczej zapewni bardziej efektywną współpracę instytutów badawczych, które wejdą w jej skład, m.in. dzięki ujednoliceniu mechanizmów zarządzania finansami, zasobami ludzkimi, nieruchomościami oraz prawami własności intelektualnej, a także umożliwi efektywny nadzór nad działalnością zintegrowanych w niej instytutów. Będzie to rodzaj pomostu między nauką a gospodarką. Projekt ustawy stanowi, że sieć badawczą utworzą Centrum Łukasiewicz oraz instytuty działające w ramach sieci. Głównym celem działalności sieci będzie prowadzenie prac badawczych, kluczowych z punktu widzenia polityki kraju, i komercjalizacja ich wyników. Sieć badawcza będzie wspierać politykę gospodarczą państwa, w szczególności przez dokonywanie prognoz trendów i skutków zmian technologicznych, które mogą mieć silny wpływ na społeczeństwo i jego rozwój, oraz analiz aktualnego stanu techniki na potrzeby polityk publicznych. Powstanie sieci badawczej stanowi także odpowiedź na potrzebę wsparcia administracji publicznej wysokospecjalistyczną wiedzą ekspercką, szczególnie w obszarach związanych z nowoczesnymi technologiami. Za planowanie i koordynację prac badawczych prowadzonych w instytutach będzie odpowiadać Centrum Łukasiewicz. Jednocześnie Centrum Łukasiewicz będzie również tak samo jak instytuty realizować projekty badawcze i komercjalizować ich wyniki. Proponuje się, aby siedzibą Centrum Łukasiewicz było miasto stołeczne Warszawa. Głównymi zadaniami instytutów działających w ramach sieci będzie realizacja projektów badawczych, w tym międzynarodowych, a także komercjalizacja wyników prac B+R. Instytuty, które będą działać w ramach sieci, zachowają odrębną osobowość prawną. Oznacza to, że będą działać we własnym imieniu i na własny rachunek. Z punktu widzenia zewnętrznych partnerów główną zmianą będzie uzupełnienie nazwy instytutu o określenie: Sieć Badawcza Łukasiewicz. Proponuje się objęcie działalności Centrum Łukasiewicz audytem zewnętrznym przeprowadzanym nie rzadziej niż raz na 4 lata. Zakres audytu będzie dotyczył prawidłowości realizacji zadań, rocznego planu finansowego, sprawozdawczości i funkcjonowania kontroli wewnętrznej oraz obejmie okres jednego roku działalności Centrum Łukasiewicz. Za zlecenie przeprowadzenia audytu zewnętrznego będzie odpowiedzialny prezes Centrum Łukasiewicz. Szacuje się, że w ramach... Koszty projektu to koszty związane z utworzeniem centrum, czyli jego wyposażeniem, zatrudnianiem pracowników, co zostanie sfinansowane ze środków pochodzących z budżetu państwa, oraz koszty działalności sieci. W projekcie ustawy budżetowej na rok 2019 środki na działalność sieci Łukasiewicz zostały umieszczone w rezerwie celowej, pozycja 81. W dłuższej perspektywie czasowej będą one zagwarantowane w ramach wzrostu środków finansowych na naukę zgodnie ze ˝Strategią na rzecz odpowiedzialnego rozwoju˝ i zobowiązaniami Polski w ramach przyjętej w 2010 r. ˝Europa 2020. Strategii na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju, sprzyjającego włączeniu społecznemu˝, zgodnie z którą poziom nakładów na badania i rozwój w 2020 r. powinien osiągnąć 1,7% PKB. Oznacza to konieczność zwiększania finansowania ze strony zarówno państwa, jak i przedsiębiorców. Szacuje się, że w pierwszym roku działalności sieci Łukasiewicz, czyli w 2019 r., koszty funkcjonowania centrum mogą osiągnąć 25 mln, a w kolejnych 10 latach będą wynosić do 17,5 mln rocznie. Koszty te będą sfinansowane ze środków będących w dyspozycji ministra właściwego do spraw nauki. Podstawą subwencji dla instytutów sieci Łukasiewicz będą środki dotychczas przekazywane instytutom badawczym, które zostaną włączone do sieci Łukasiewicz w ramach dotacji statutowej. Zakłada się, że powstanie sieci Łukasiewicz przyniesie znaczące oszczędności związane z centralizacją zakupów, takich jak energia, usługi telekomunikacyjne itp. Projekt ustawy nie generuje bezpośrednich skutków finansowych dla budżetu państwa. Przyznanie dotacji celowej będzie wynikiem decyzji właściwych ministrów zasiadających w radzie centrum. Powstanie Sieci Badawczej Łukasiewicz przyniesie szereg korzyści. Dzięki powstaniu zintegrowanych procedur komercjalizacji prac badawczo-rozwojowych sieć Łukasiewicz znacząco zwiększy swoje przychody ze sprzedaży usług oraz transferu wiedzy do gospodarki. Istotnym elementem działalności sieci Łukasiewicz będą prace badawczo-rozwojowe na rzecz przedsiębiorców, co pozytywnie wpłynie na budżet wszystkich instytutów badawczych włączonych do sieci. Projektowane regulacje zawarte w projekcie ustawy są zgodne z prawem Unii Europejskiej. Reasumując, zadaniem sieci jest osiągnięcie trzech głównych celów: skonsolidowanie potencjału polskich instytutów, które służą wspieraniu polskiej gospodarki, i umożliwienie przedsiębiorcom wykorzystania potencjału polskiej nauki do budowania przewag konkurencyjnych w globalnej gospodarce, umożliwienie rozwoju ścieżek kariery naukowców zajmujących się badaniami, które będą się kończyć wdrożeniami, i instytucjonalne wzmocnienie instytutów badawczych i umożliwienie im przekształcenia się w taki sposób, by mogły stać się konkurencyjne w zakresie pozyskiwania środków na badania i rozwój z projektów europejskich. Przedstawiony projekt ustawy przynosi ważne i potrzebne regulacje, odpowiadające współczesnym wyzwaniom łączenia nauki z gospodarką oraz pozwalające na lepsze wykorzystywanie potencjału badawczego instytutów. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu wnioskodawców uprzejmie proszę o poparcie projektu ustawy o Sieci Badawczej Łukasiewicz. Dziękuję. (Oklaski) (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Małgorzata Kidawa-Błońska)