Mówca: Pracy i Polityki Społecznej Władysław Kosiniak-Kamysz
Data: 2013-05-24 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! Pracy na całym świecie nie ma już 197 mln ludzi - tak wynika z najnowszego raportu Międzynarodowej Organizacji Pracy. Tylko w 2012 r. aż 4 mln osób straciło pracę. W samej Unii Europejskiej bez pracy jest 26,5 mln ludzi, o 2 mln więcej niż jeszcze rok temu. Także w Polsce sytuacja na rynku pracy jest trudna. Światowy kryzys gospodarczy przerwał korzystne zmiany, jakie miały miejsce po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Przypomnę, że w latach 2003-2008 stopa bezrobocia spadała bardzo szybko, osiągając najniższy poziom w historii. Spowolnienie gospodarcze, choć nie tak głębokie, jak w innych europejskich krajach, zatrzymało ten proces. Wzrost PKB zwolnił w 2009 r. do 1,6, a stopa bezrobocia rejestrowanego w urzędach pracy wzrosła do ponad 12%. W kolejnych 2 latach sytuacja się nieco ustabilizowała, głownie dzięki zwiększeniu środków na aktywizację bezrobotnych. Wsparcie otrzymało wówczas ponad 800 tys. osób szukających pracy. Dzięki podjętym działaniom stopa bezrobocia rosła wolniej, do 12,4% w 2010 r., 12,5% w 2011 r. Dopiero wyraźne osłabienie gospodarcze, widoczne szczególnie w końcówce zeszłego roku, sprawiło, że stopa bezrobocia przekroczyła 13% na koniec 2012 r. Trudny był początek tego roku. Na istotne spowolnienie gospodarcze nałożyła się sezonowość rynku pracy, zawieszenie części prac w budownictwie, ogrodnictwie, rolnictwie, leśnictwie, co spowodowało dalszy wzrost bezrobocia. Widać już jednak pierwsze jaskółki zwiastujące wiosnę. Mimo zimnego marca i kwietnia bezrobocie stopniowo zaczęło spadać - w marcu o 22 tys. osób, a w kwietniu o 56 tys. osób. Warto przypomnieć, że w 2009 r., kiedy skutki kryzysu były najbardziej dotkliwe dla polskiego rynku pracy, sezonowy spadek odnotowano dopiero w kwietniu i trwał on zaledwie 3 miesiące. W końcówce kwietnia w urzędach pracy było zarejestrowanych 2258 tys. osób. Stopa bezrobocia wyniosła 14%. Zgodnie z prognozą przyjętą na potrzeby aktualizacji programu konwergencji, rząd oczekuje, że na koniec 2013 r. utrzyma się ona na poziomie niższym niż 14% i wyniesie 13,8%. Tak bezrobocie rośnie w Polsce. To nie tylko nasza zmora. Kryzys uderza w pracowników w całej Europie. Nie możemy jednak nie zauważyć, że Polska z kraju o najwyższym wskaźniku stopy bezrobocia w Unii Europejskiej w ciągu zaledwie kilku lat stała się krajem, w którym stopa bezrobocia pozostaje zbliżona do średniej unijnej. Według danych publikowanych przez Europejski Urząd Statystyczny Eurostat, stopa bezrobocia w Polsce wyniosła w marcu 10,7%, a średnie bezrobocie w 27 krajach należących do Unii było na poziomie prawie 11%. Panie i Panowie Posłowie! Jedne z najgorszych konsekwencji spowolnienia gospodarczego to zwolnienia grupowe. Najtrudniejszy pod tym względem był rok 2009, kiedy do zwolnienia pracodawcy zgłosili blisko 110 tys. pracowników, a zwolnili ponad 70 tys. Jednak nawet w tym kryzysowym roku przedsiębiorcy wyraźnie ograniczyli początkowe plany redukcji zatrudnienia i ostatecznie zwolnili mniej osób. Lepszy był już rok 2010. Spadła zarówno liczba zgłoszeń, jak i samych zwolnień. Dopiero w dwóch kolejnych latach statystyki ponownie zaczęły rosnąć. Z prowadzonego przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej monitoringu zwolnień grupowych wynika, że w zeszłym roku o 20% wzrosła liczba zgłaszanych zwolnień, a o 15% zwiększyła się liczba samych zwolnień w porównaniu do 2011 r. Należy jednak zwrócić uwagę, że przedsiębiorstwa zgłaszają zamiar dokonania zwolnień grupowych w bardzo długim horyzoncie czasowym. Pozwala to przypuszczać, że duża cześć z nich nie zostanie nigdy zrealizowana. Pracodawcy często rezygnują z redukcji zatrudnienia lub ich skala jest niższa od początkowych zamierzeń. Przykładowo w całym 2012 r. firmy zgłosiły zamiar zwolnienia 81 tys. osób, a zwolniły jedynie połowę. Podobnie było w 2011 r., gdy firmy chciały zwolnić 67 tys. pracowników, a skończyło się na 36 tys. osób. W tym roku w okresie od stycznia do marca firmy zgłosiły zamiar zwolnienia 21 tys. pracowników, rok wcześniej było to 15 tys. Najwięcej zgłoszeń złożono na Mazowszu - 10 tys., a także na Śląsku - 4 tys. Były to głównie firmy z sektora finansowo-ubezpieczeniowego - 29% zgłoszeń, budowlanego - 29%, przetwórstwa przemysłowego - 21%, handlu hurtowego i detalicznego, naprawy pojazdów - 9%, informacyjnego i komunikacyjnego - 6%. W tym samym czasie, czyli od stycznia do marca, pracodawcy zwolnili na podstawie wcześniej dokonanych zgłoszeń 12,3 tys. osób. Rok wcześniej było to ponad 6 tys. pracowników. Najwięcej zwolnień grupowych dotyczyło województwa śląskiego - 5 tys. osób, a także mazowieckiego. Tam są głównie usytuowane centrale firm. Najwięcej osób straciło pracę w sektorze przetwórstwa przemysłowego - 33% wszystkich, informacji i komunikacji - 17%, handlu hurtowego i detalicznego, naprawy pojazdów - 15%, finansowym i ubezpieczeniowym - 13%, budowlanym - 9%. Według stanu na koniec marca bieżącego roku, zakłady pracy zamierzają zwolnić 32,2 tys. pracowników. W analogicznym okresie roku ubiegłego było to 23,6 tys. osób. To są, jeszcze raz podkreślę, zamierzenia. W sektorze edukacji dyrektorzy szkół chcą w tym roku zwolnić lub już zwolnili prawie 7 tys. nauczycieli - to około 1% wszystkich nauczycieli, z łącznie 557 tys. osób. Oczywiście te dane odnoszą się jedynie do 2283 szkół prowadzonych przez samorządy, czyli 9% wszystkich placówek, których jest 24 570. Informacje o planowanych zwolnieniach złożyły także spółki z większościowym udziałem Skarbu Państwa, w sumie 137. Planują one zwolnić 2313 osób, w tym aż 660 osób w Polskich Liniach Lotniczych LOT. W większości pozostałych przypadków zwolnienia będą mieć charakter jednostkowy. W tym roku redukcję planują także koleje. PKP PLK zmniejszy zatrudnienie o ok. 1300 pracowników, odbędzie się to jednak głównie w ramach programu dobrowolnych odejść, stanowiącego element umowy społecznej zawartej na lata 2012-2015 pomiędzy zarządem spółki a organizacjami związkowymi w niej działającymi. Powyższy proces nie powinien rodzić niepokojów społecznych, ponieważ z wyżej wymienionego programu będą korzystać głównie pracownicy posiadający uprawnienia do świadczeń emerytalnych. Jeszcze raz chciałbym podkreślić, że nie wszystkie zapowiedziane zwolnienia grupowe są realizowane. W części przypadków chodzi wyłącznie o tzw. wypowiedzenie zmieniające warunki pracy i wynagrodzenia. Zdarza się także, że pracodawcy informują o planach zwolnień jednocześnie kilka urzędów pracy. Dzieje to w sytuacji, gdy nie umieją precyzyjnie określić skali zwolnień w poszczególnych powiatach. Mimo stosunkowo wysokiej skali zwolnień grupowych w marcu i kwietniu tego roku udało nam się zmniejszyć poziom rejestrowanego bezrobocia. To głównie zasługa zwiększonej pomocy finansowej dla osób poszukujących pracy. W tym roku zwiększyliśmy środki na ten cel aż o 1200 mln zł, w sumie urzędy pracy dostaną na to 4700 mln. Szacuje się, że pozwoli to pomóc ok. 500 tys. osób szukających pracy. Dodatkowo w rezerwie ministra na programy specjalne znajduje się ponad 300 mln, a 400 mln zł z tej puli zarezerwowaliśmy na finansowanie programów dla osób tracących pracę z przyczyn niedotyczących pracowników. Do 15 kwietnia wykorzystano z tej sumy 15 mln na programy dla osób, które straciły pracę w wyniku zwolnień grupowych, z tego aż 12 mln zł przekazaliśmy na wsparcie pracowników tyskiej fabryki Fiata i jej kooperantów. Pozwoliło to pomóc 777 osobom zarejestrowanym w śląskich urzędach pracy w Tychach, w Jaworznie, w Częstochowie, w Pszczynie, w Sosnowcu, w Mysłowicach, w Bielsku-Białej i w Mikołowie. Kolejne 230 osób zaktywizowano w Oświęcimiu i w Chrzanowie w woj. małopolskim. Kolejne 2 mln zł przekazaliśmy na wsparcie dla osób zwalnianych w bydgoskim Zachemie. Przekazaliśmy także środki w związku ze zwolnieniami w mniejszych zakładach. Trafiły one m.in. do Krotoszyna w woj. wielkopolskim, do firm usługowych, budowlanych, do Malborka w woj. pomorskim dla zwalnianych w małych firmach usługowo-przetwórczych, do Świdnicy w woj. dolnośląskim w związku ze zwolnieniami w różnych mniejszych zakładach przemysłowych, do Świdwina w woj. zachodniopomorskim. Wróćmy do finansowania wsparcia dla osób bezrobotnych. Na zasiłki zarezerwowaliśmy w tym roku 3700 mln zł, a na zasiłki i świadczenia przedemerytalne - 1800 mln zł. Z Funduszu Pracy najwięcej pieniędzy urzędy mogą przeznaczyć na sfinansowanie bezrobotnym stażu u pracodawcy, aż 1200 mln wobec 763 mln rok wcześniej. Na refundację kosztów wyposażenia stanowiska pracy i na start firmy będą mogły one wydać nieco ponad 1 mld zł, przed rokiem były to 674 mln. Więcej środków urzędy mają również na szkolenia dla osób szukających pracy - 367 mln wobec 188 mln rok wcześniej. Prace interwencyjne, społecznie użyteczne i roboty publiczne pochłoną w tym roku ponad 0,5 mld zł. Nie tylko zwiększamy finansowanie, ale także przyspieszyliśmy przekazywanie środków urzędom pracy. Pierwszą transzę dostały już na początku stycznia, a nie - jak do tej pory - na przełomie lutego i marca. Dzięki temu już cały styczeń mogły aktywizować bezrobotnych. Cały czas monitorujemy sytuację w urzędach pracy. Patrzymy, jak one sobie radzą z wydatkowaniem większej puli środków z Funduszu Pracy. Chcemy, żeby były one wydatkowane jak najlepiej. Jeżeli okaże się ich zbyt mało, a sytuacja na rynku pracy się nie poprawi, wystąpię do ministra finansów o więcej środków na wsparcie osób bezrobotnych. Musimy tu być jednak ostrożni, nie sztuką jest wpompować do urzędów pracy miliardy złotych, chcemy wspierać rynek pracy efektywnymi działaniami, ożywiać lokalne rynki, a przez to dawać nadzieję i szansę jak największej liczbie osób poszukujących pracy. Dlatego jeszcze raz powtórzę: monitorujemy sytuację i reagujemy na bieżąco. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Nie ograniczamy się do zwiększania finansowania wsparcia dla osób poszukujących pracy, zamiast leczyć, wolimy przeciwdziałać. Jednym z takich lekarstw na zwolnienia jest przyjęty w ostatni wtorek przez Radę Ministrów projekt ustawy o ochronie miejsc pracy. Walczymy o każde miejsce pracy. Mam nadzieję, że ta ustawa, która już niedługo trafi pod obrady Wysokiej Izby, pozwoli zachować pracę nawet 60 tys. pracowników. Nasz cel w tym zakresie jest jasny: w okresie spowolnienia gospodarczego chcemy uratować jak najwięcej etatów, a przedsiębiorstwa, które popadły w tarapaty, przeżywają przejściowe trudności, będą mogły liczyć na pomoc państwa. W projekcie znalazły się już sprawdzone w ustawie antykryzysowej elementy, ale również dzięki dialogowi społecznemu, dzięki dialogowi w komisji trójstronnej, dzięki dialogowi z pracodawcami i związkami zawodowymi ta ustawa po ich uwagach w moim poczuciu jest lepsza. Będą mogły z niej skorzystać firmy, których obroty spadną o 15%, łatwiejsze do spełnienia są względy formalne, ulepszyliśmy projekt dzięki doświadczeniom z pierwszych lat funkcjonowania ustawy antykryzysowej. Przedsiębiorcy będą mogli skorzystać z dwóch elementów: wprowadzenia przestoju ekonomicznego i wprowadzenia obniżonego wymiaru czasu pracy. Będziemy dopłacać z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Funduszu Pracy - na ten cel zarezerwowaliśmy 500 mln zł. Będziemy dopłacać wysokość zasiłku dla bezrobotnych oraz odprowadzać od tego składki. Również na wniosek strony społecznej poszerzyliśmy zakres rozwiązań o możliwość podnoszenia kwalifikacji przez osoby, które będą objęte tym programem, i szkolenia ich. Będzie to realizowane ze środków Funduszu Pracy. Mam nadzieję, że ta ustawa, choć nie jest pewnie lekiem na całe zło, które występuje, na trudną sytuację na rynku pracy, jest jednym z elementów bardzo potrzebnych do realizowania działań związanych ze wzmacnianiem sytuacji przedsiębiorcy, który popadł w chwilowe, czasowe trudności w gospodarowaniu, a przede wszystkim nastawia się na ochronę miejsc pracy. Lepiej zainwestować wcześniej wartość tego zasiłku dla bezrobotnych, przez pewien czas dopłacać pracodawcom do ich wynagrodzenia i utrzymać zatrudnienie. Dzięki temu Polacy utrzymają pracę i nie zasilą grona bezrobotnych. Te wnioski przedsiębiorcy będą mogli składać odpowiednio u marszałków województw, w odpowiednich województwach i będą one rozpatrywane w szybkim trybie. Projekt ustawy o ochronie miejsc pracy to część szerszego programu ministerstwa, programu rządu, którego celem jest powstrzymanie wzrostu bezrobocia w czasie spowolnienia gospodarczego i podnoszenie konkurencyjności polskiej gospodarki. Składa się na to też zmiana ustawy, zmiana Kodeksu pracy mówiąca o czasie pracy. Projekt, którym zajmuje się Wysoka Izba, zakłada możliwość wydłużenia okresu rozliczeniowego z obecnych 4 miesięcy do maksymalnie 12 miesięcy. Takie rozwiązania też już funkcjonowały. Były one wpisane w tzw. pierwszą ustawę antykryzysową. W trakcie jej funkcjonowania skorzystało z nich 1075 firm w całym kraju. Było to skierowane szczególnie do dużych przedsiębiorstw. Dzięki temu ponad 100 tys. osób zachowało swoje miejsca pracy. Większość z tych firm wybrała dłuższy okres rozliczeniowy. Najbardziej zainteresowani tymi rozwiązaniami byli pracodawcy i pracownicy ze Śląska, Wielkopolski i Dolnego Śląska. Ta ustawa obowiązywała do końca 2011 r. Gdy dyskutowaliśmy z partnerami społecznymi o potrzebie jej przedłużenia czy wprowadzenia zmian na stałe do Kodeksu pracy, podjęliśmy wtedy wspólnie decyzję, że będziemy pracować nad Kodeksem pracy. Jest w tym rozwiązaniu bardzo ważny, dla mnie fundamentalny zapis, że może dojść do wydłużenia okresu rozliczeniowego tylko i wyłącznie po porozumieniu na poziomie firmy, na poziomie zakładu pracy pomiędzy związkami zawodowymi, radą pracowniczą lub przedstawicielami pracowników. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Wspomniane przeze mnie ustawy to tylko część rządowego planu walki z bezrobociem. Na ukończeniu jest projekt ustawy reformującej urzędy pracy, funkcjonowanie samych urzędów, ich efektywność, skuteczność, bo na tym bazujemy, właśnie na efektywności wydatkowania, dotowania pieniędzmi publicznymi rynków lokalnych, lokalnych rynków pracy i wspierania bezrobotnych. Chcemy, aby pracownicy urzędów zaczęli podchodzić do swoich podopiecznych jeszcze bardziej indywidualnie. Po to powstał system profilowania bezrobotnych. Każda osoba po rejestracji w urzędzie będzie przypisana do jednego z trzech profilów. W pierwszym znajdą się bezrobotni aktywni, którzy potrzebują jedynie oferty pracy, a z resztą sami sobie poradzą. W drugim znajdą się bezrobotni wymagający wsparcia, którzy najpierw muszą podnieść swoje kwalifikacje, np. na szkoleniu albo stażu. W trzecim, ostatnim, będą bezrobotni oddaleni od rynku pracy, czyli osoby długotrwale bezrobotne, osoby w trudnej sytuacji, od wielu lat pozostające poza rynkiem pracy. Urzędy zajmą się nimi wspólne z ośrodkami pomocy społecznej. Będzie też współpraca z podmiotami społecznymi i prywatnymi agencjami zatrudnienia. Taki system profilowania sprawdził się m.in. w Niemczech, które uchodzą w Europie za wzór reformowania publicznych służb zatrudnienia. Nad przygotowaniem systemu pracowali urzędnicy ministerstwa wspierani przez zagranicznych ekspertów Banku Światowego. Chciałbym, aby te działania, nasze projekty, zmiana nie tylko w sposobie funkcjonowania urzędów, lecz także w ofercie, jaką będą one przedstawiać, przekształcenia urzędów pracy w centrum aktywności zawodowej, w centrum przedsiębiorczości, w centrum nie tylko dla osób poszukujących pracy, lecz także dla przedsiębiorców, którzy potrzebują pracowników... Pracownicy urzędów pracy będą rozliczani z efektów. Od nich będzie zależała wysokość ich wynagrodzeń. Zmieniamy również zasady przyznawania dotychczasowych specjalnych dodatków do wynagrodzeń. Będą w większym stopniu niż teraz zależały od tego, jak efektywnie i aktywnie urząd pracy występuje w tym zakresie. Wprowadzimy nowe instrumenty wsparcia osób bezrobotnych: grant na telepracę, świadczenie aktywizacyjne, trójstronne umowy szkoleniowe, mentoring, pożyczkę na utworzenie miejsca pracy lub start działalności gospodarczej, poręczenie zobowiązań finansowych przez Bank Gospodarstwa Krajowego z Funduszu Pracy. Myślimy tutaj o osobach młodych, osobach do 30. roku życia. Już teraz funkcjonują specjalne programy dla osób młodych. My to pojęcie ˝osoby młodej˝, o której w statystykach europejskich mówi się: osoby do 25. roku życia, rozszerzyliśmy już pod koniec 2011 r. Dzięki specjalnym programom przez cały 2012 r. wspieramy osoby młode, do 30. roku życia, ale w tej grupie, która wymaga też szczególnego wsparcia, jeżeli chodzi o rynek pracy, są także osoby dojrzałe, powyżej 50. roku życia. Działania, które proponujemy, jeżeli chodzi o założenia ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, są kierowane również do tej grupy osób. Jesteśmy po etapie konsultacji społecznych, które dotyczyły założeń. Mam nadzieję, że niedługo Rada Ministrów będzie się tym tematem zajmować. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! Nie podejmujemy wyłącznie działań systemowych. Zdaję sobie sprawę z tego, że musimy reagować na bieżąco. Weźmy przykład fabryki Fiata w Tychach. W pomoc zwalnianym pracownikom zaangażowaliśmy się od razu, kiedy dotarły do nas pierwsze informacje o planowanej redukcji zatrudnienia. W grudniu 2012 r. i w styczniu 2013 r. w resorcie pracy odbywały się regularne spotkania w tej sprawie, ta kwestia była również poruszana w Komisji Trójstronnej. Efekt jest taki, że utworzyliśmy punkty konsultacyjne na terenie fabryk, w których doradcy zawodowi ze Śląska i Małopolski, pracownicy wojewódzkich urzędów pracy z Katowic i Krakowa oraz przedstawiciele ZUS udzielali zwalnianym pracownikom wszystkich potrzebnych informacji związanych z tym, co mogą dalej robić. Każdego dnia w punktach konsultacyjnych udzielano porad 60-80 osobom. W przygotowaniu jest projekt systemowy ˝Automobilizacja˝ o wartości ponad 6 mln zł. Jego realizacja rozpocznie się jeszcze w maju i potrwa do marca 2015 r. Celem projektu jest aktywizacja zawodowa osób, które zwolniono z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy. Wsparcie obejmuje szkolenia, doradztwo zawodowe, zatrudnienie subsydiowane, wypłaty dodatków, wsparcie finansowe na rozwój własnego biznesu, wypłatę stypendiów szkoleniowych. Co nie mniej ważne, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej priorytetowo rozpatruje wnioski powiatowych urzędów pracy na finansowanie działań aktywizujących pracowników, którzy utracili pracę w fabryce Fiata oraz firmach z nią kooperujących. Tak się dzieje w przypadku wszystkich zwolnień grupowych dotyczących znacznej ilości pracowników, zawsze te wnioski są rozpatrywane w pierwszej kolejności, a na te działania jest przeznaczona specjalna część rezerwy. Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! To trudny czas, trudny moment, gdy walka toczy się każde miejsce pracy, gdy z jednej strony trzeba usprawniać działania instytucji publicznych, zmieniać obowiązujące przepisy prawne, w innej części je deregulować, mówię tu o deregulacji gospodarczej, o czwartej transzy deregulacji, która jest przygotowywana i przedstawiona już w Ministerstwie Gospodarki, o tych zadaniach, które wymieniałem, dotyczących urzędów pracy, ich funkcjonowania i warunków pracy, efektywnego wydawania środków, bo efektywność i aktywność to główne założenia, fundament, na którym budujemy zmiany w instytucjach rynku pracy. Oczywiście nie wszystkie rzeczy są zależne tylko od sytuacji, z którą mamy do czynienia w Polsce. Nie bez znaczenia pozostaje, o czym mówiłem na początku, sytuacja w całej Unii Europejskiej, w Europie Południowej. Nie pociesza nas to, że ta sytuacja jest bardzo dramatyczna, to nie może być w ten sposób odbierane. W Polsce na rynku pracy też jest trudna sytuacja. Wierzę, że wspólna praca i wspólny cel przyniosą pozytywne efekty. Mam nadzieję, że większość działań, które podejmujemy w zakresie indywidualnym, dotyczących poszczególnych firm, w których dochodzi do zwolnień grupowych, a także w zakresie rozwiązań systemowych i funkcjonowania państwa, przeprowadzimy jak najszybciej. Mówię tu szczególnie o ustawie o ochronie miejsc pracy, drugiej ustawie antykryzysowej, która już niedługo trafi pod obrady tej Izby, o innych działaniach legislacyjnych, a także o aktywności Polaków, bo to oni pokazali, jak potrafią swoją gospodarnością, przedsiębiorczością, rozwijaniem swoich firm przejść przez trudne momenty. Będziemy wszystkie te działania realizować na bazie rozwiązań legislacyjnych, wspierać ich realizację, tak jak w ubiegłym tygodniu, gdy z minister Bieńkowską przesuwaliśmy środki na rzecz osób młodych do powiatowych urzędów pracy i urzędów marszałkowskich na otwarcie własnej działalności gospodarczej, na staże, na podnoszenie kwalifikacji. W ten sposób na bieżąco i z uwzględnieniem perspektywy będziemy reagować. Razem z pozostałymi przedstawicielami rządu pozostaję do państwa dyspozycji. Dziękuję bardzo. (Oklaski)