Mówca: Sprawozdawca Elżbieta Achinger
Data: 2015-06-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Panie Ministrze! Szanowni Państwo! Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka dotyczące przedstawionego przez prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projektu ustawy o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw, druki nr 2299 i 3560. Podstawowym celem tej nowelizacji było zapewnienie lepszej realizacji wynikającego z konstytucji prawa podmiotowego do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. W aktualnym stanie prawnym w sądownictwie powszechnym brak jest instytucji asesora sądowego. Została ona usunięta z systemu prawa wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2007 r. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku uznał za dopuszczalne z konstytucyjnego punktu widzenia powoływanie sędziów na czas oznaczony. Trybunał stwierdził, że z funkcjonalnego punktu widzenia niezawisłość nie musi oznaczać dożywotniego powołania albo powołania do czasu osiągnięcia wieku emerytalnego, ale musi oznaczać pewien okres stabilizacji w wykonywaniu funkcji sędziowskich. Brak więc podstaw ku temu, by orzeczenie trybunału interpretować jako bezwzględny zakaz dopuszczenia do orzekania osób innych niż sędziowie w znaczeniu konstytucyjnym. W tym bowiem zakresie także międzynarodowe standardy wiążące Polskę wskazują na wiele możliwych wariantów rozwiązań zgodnych z zasadami państwa prawa. Takie też były przyczyny powstania projektu opracowanego w uzgodnieniu z Krajową Radą Sądownictwa, ministrem sprawiedliwości, Naczelnym Sądem Administracyjnym, który ma przywrócić sądownictwu instytucję asesora. Projektowane regulacje przewidują ustawowe gwarancje niezależności od organów władzy wykonawczej, co umożliwi asesorowi nieskrępowane wykonywanie władzy sądowniczej w powierzonym zakresie. Zapewniają to następujące regulacje: uniezależnienie powołania asesora od ministra sprawiedliwości, przyznanie asesorowi immunitetu sędziowskiego, ustalenie czasowych ram pełnienia funkcji, ścisłe określenie zakresu powierzonej władzy sądowniczej. Aby zapewnić asesorowi sądowemu niezależność od organów administracji rządowej, projekt przewiduje, że analogicznie jak w przypadku sędziów asesorów sądowych będzie powoływać prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Tym samym prezydent będzie działał w tym zakresie z wykorzystaniem prerogatywy, o której mowa w art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP. Asesor sądowy obejmujący stanowisko składałby wobec prezydenta ślubowanie według roty analogicznej do roty przewidzianej dla sędziów. Natomiast przyznanie asesorowi sądowemu immunitetu odpowiadającego zakresem uprawnieniom przysługującym sędziom nastąpi poprzez odpowiednie zastosowanie do asesorów przepisów dotyczących sędziów. Nowelizacja przewiduje także ustalenie czasowych ram pełnienia funkcji przez asesora sądowego, powołanie go będzie następowało na okres pięciu lat. Projektowana regulacja w sposób precyzyjny wskazuje także zakres władzy sądowniczej, która będzie powierzana asesorom. Przede wszystkim określa, że asesor będzie wykonywał czynności wyłącznie w sądzie rejonowym, ponieważ powołując asesora sądowego, prezydent RP wyznacza miejsce służbowe, czyli siedzibę pracy, właśnie w sądzie rejonowym. Projekt przewiduje, że asesor sądowy nie będzie orzekać w sprawach stosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym oraz w sprawach z zakresu postępowania upadłościowego, co jest przede wszystkim uzasadnione ciężarem gatunkowym wymienionych spraw. Dla wypełnienia ustrojowych standardów funkcjonowania asesorów ważkie znaczenie ma fakt, że projekt zakłada, iż będą niezawiśli i będą podlegać tylko konstytucji oraz ustawom, a także unormowanie zakładające odpowiednie stosowanie do asesorów przepisów dotyczących sędziów. Projektowana ustawa zawiera również regulacje dotyczące oceny pracy asesora, uwzględniające zmiany, które weszły w życie w dniu 8 lipca 2013 r. Nowelizacja, proszę państwa, ustala status asesora sądowego, przesądza o tym, że zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości wraz z sędziami wykonują również asesorzy sądowi, ale tylko w zakresie, który określa ustawa, zrównuje w zakresie orzekania ławników z sędziami i asesorami sądowymi, włącza asesorów sądowych do katalogu podmiotów, które pozostając ze sobą w stosunku pokrewieństwa lub powinowactwa, nie mogą wykonywać obowiązków służbowych w tym samym wydziale sądu, ustala również, że prezes sądu jest zwierzchnikiem służbowym asesorów sądowych w danym sądzie. Istnieje bardzo duża grupa osób, które mogą zostać asesorami, mogą starać się o pełnienie tej funkcji, dlatego projekt przewiduje wprowadzenie w dziale II ustawy P.u.s.p. nowego rozdziału 4 zawierającego regulacje poświęcone wyłącznie statusowi asesora sądowego. Oprócz regulacji, które wcześniej omówiłam, znalazły się tam przepisy dotyczące wymogów kwalifikacyjnych, oceny pracy, przypadków wygaśnięcia stosunku służbowego asesora, wynagrodzenia oraz kwestii delegowania asesora do pełnienia obowiązków w innym sądzie rejonowym, a także zakazu członkostwa asesora sądowego w partii politycznej i w związku zawodowym. Projekt przewiduje również przywrócenie instytucji asesora w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny istniejącego do tej pory przepisu ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych upoważniającego prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego do mianowania asesorów sądowych w tej chwili nie stosuje. Zgodnie z obecnym projektem do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądowego w wojewódzkim sądzie administracyjnym będzie mógł być powołany również kandydat, który spełnia wymagania określone dla kandydata na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, z wyłączeniem wymogu ukończenia 35 lat oraz ze skróceniem wymaganego okresu wykonywania określonego ustawą zawodu prawniczego. Wejście w życie ustawy w proponowanym przez projekt brzmieniu z dniem 1 stycznia 2016 r. nie spowoduje negatywnych skutków dla budżetu państwa. Projekt przewiduje wprowadzenie przepisów przejściowych, które zostały bardzo szczegółowo opracowane, tak aby dać szansę bardzo wielu osobom wykonującym różne zawody na skorzystanie z tej możliwości. Ustalenie sposobu dochodzenia do zawodu sędziego jest istotne dla prawidłowego funkcjonowania prawa. Obowiązkiem prawodawcy jest zadbanie o to, by wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej wydawane były przez sędziów dobrze przygotowanych merytorycznie, przez sędziów o nienagannej postawie etycznej, dla których wykonywanie czynności sędziowskich jest również pełnieniem istotnej misji. Zaproponowane, przepracowane przez komisję sprawiedliwości i podkomisje rozwiązanie poprzez stworzenie stanowiska asesora sądowego pozwoli naszym zdaniem na dokonanie oceny predyspozycji i cech charakteru sędziego przed wyposażeniem go w atrybut nieusuwalności oraz w kompetencje do rozpoznawania spraw o większej wadze. Sędziami decydującymi o istotnych dla ludzi sprawach powinni być najlepsi z najlepszych. Obywatele oczekują od sędziów nie tylko wysokiego stopnia zawodowych kwalifikacji, lecz również życiowego doświadczenia, wrażliwości i wierności nakazom etyki. W imieniu komisji bardzo proszę o pozytywne przyjęcie projektu. Dziękuję bardzo. (Oklaski)