Mówca: Jarosław Sachajko
Data: 2016-07-07 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Pragnę przedstawić państwu projekt ustawy o zmianie ustawy o izbach rolniczych. Nowelizowana ustawa pochodzi z 1995 r., czyli ma już ponad 20 lat. 20 lat, które dla polskiego rolnictwa stanowiły okres dynamicznych przemian, intensywnej modernizacji i restrukturyzacji gospodarstw rolnych oraz olbrzymich zmian na polskiej wsi. Niemały udział w tych zmianach miały izby rolnicze. Niestety obecnie na wielu spotkaniach rolnicy zgłaszają, że izby rolnicze nie funkcjonują tak jak należy, informują, że izby nie działają na rzecz rolników, nie reprezentują interesów rolnictwa. Widoczne jest, że samorząd rolniczy nie nadąża za tempem zmian, które zachodzą w rolnictwie, dlatego konieczna jest reforma, która przystosuje skostniałą instytucję izb rolniczych do obecnej sytuacji rolnictwa w Polsce, Europie i na świecie. Chciałbym podkreślić i przypomnieć, że samorząd rolniczy to organ, który posiada bogatą, ponad 120-letnią tradycję. Historia izb rolniczych na ziemiach polskich rozpoczyna się w Poznaniu w 1895 r., wtedy jeszcze należącym do zaboru pruskiego. Zadaniem ówczesnych izb było współdziałanie z administracją rządową, doskonalenie prawa gospodarczego, reprezentacja i obrona interesów rolnictwa oraz leśnictwa, zakładanie i prowadzenie szkół rolniczych, a także wspieranie postępu technologicznego w produkcji rolnej. Okres międzywojenny przyniósł rozkwit działalności izb rolniczych. W tym czasie na obszarze całego państwa istniało 13 izb rolniczych. Rozporządzenia prezydenta Ignacego Mościckiego z 1928 r. oraz z 1932 r. zdefiniowały instytucję izb rolniczych, określiły ich istotę, a także wyznaczyły dość szeroki zakres kompetencji. Już w tamtych czasach izby rolnicze zrzeszały członków na zasadach obligatoryjności, a ich powszechny charakter zapewniał, że mogły reprezentować interesy wszystkich rolników. Podkreślony został również podstawowy cel izb rolniczych: zorganizowanie zawodu rolniczego oraz współdziałanie w dziedzinie rolnictwa. Samorząd rolniczy zajmował się aktywnie wdrażaniem postępu rolniczego na wsi, we wszystkich jego możliwych formach, podnosząc tym samym prestiż i rangę zawodu rolnika. Aktywną działalność izb rolniczych przerwał wybuch II wojny światowej. Po wojnie nowa władza znacząco utrudniała działalność izb, aż do czasu ich całkowitego zlikwidowania dekretem Rady Ministrów z dnia 26 sierpnia 1946 r., podpisanym przez prezydenta Krajowej Rady Narodowej Bolesława Bieruta, prezesa Rady Ministrów Władysława Gomułkę oraz ówczesnego ministra rolnictwa Stanisława Bieńka. Samorząd rolniczy dopiero po prawie 50 latach nieistnienia został powołany do życia ustawą z dnia 14 grudnia 1995 r. przez Sejm II kadencji, w trakcie trwania koalicji SLD-PSL, mającej wówczas 33 mandaty. W tym miejscu warto przyjrzeć się w szerszym stopniu modelowi samorządu rolniczego w innych państwach, przeanalizować jego funkcjonowanie, a następnie porównać z polskimi rozwiązaniami. Pod względem funkcjonowania wzór dla polskich izb powinny stanowić izby francuskie, które dzięki silnym podstawom prawnym mają bardzo duży wpływ na kreowanie polityki rolnej. Istotną cechą samorządu rolniczego we Francji jest jego powiązanie ze związkami zawodowymi. Izby rolnicze i związki zawodowe współpracują ze sobą, ponieważ mają ten sam cel: ochronę interesów rolnika. Wybory do izb rolniczych cieszą się bardzo dużą frekwencją, sięgającą 90%, dzięki której izby posiadają silny mandat, z którym liczą się zarówno władza państwowa i lokalna, jak i prywatni przedsiębiorcy oraz zagraniczne korporacje. Samorząd rolniczy we Francji potrafi twardo bronić interesów rolnictwa i co najważniejsze działania, które podejmuje, są bardzo skuteczne. Polskie izby rolnicze często stawiają model samorządu francuskiego za wzór, do którego powinniśmy dążyć. Wymieniają przy tym jedną przeszkodę, którą tłumaczą swoją niemoc, bezsilność, pasywność, a mianowicie mniejszy budżet polskich izb rolniczych niż ich francuskich odpowiedników. Należy jednak uświadomić sobie, że tylko 1/2 budżetu samorządu rolniczego we Francji pochodzi z podatków, natomiast 1/4 stanowią środki z różnego rodzaju umów, projektów, a pozostała część to dochody ze świadczenia usług komercyjnych. Tak więc połowa budżetu izb zależy od ich przedsiębiorczości, zaangażowania oraz aktywności w pozyskiwaniu środków. Z kolei w Niemczech izby zajmują się m.in. promocją przedsiębiorczości, gospodarowaniem obszarami rolnymi, doradztwem. Wykonują również zadania zlecane przez landy, w swoich obowiązkach mają poza tym szkolenia, konsultacje i badania laboratoryjne. Należy podkreślić, że samorząd rolniczy w Niemczech nie angażuje się w politykę, ale skupia się na faktycznej pomocy rolnikom w ich codziennych problemach, na szukaniu sposobów na zwiększenie dochodów uzyskiwanych z prowadzenia gospodarstw rolnych. Moim zdaniem idealnym modelem izb rolniczych w Polsce byłoby zatem połączenie doświadczenia francuskich oraz niemieckich izb. Z jednej strony silny, wpływowy i prężnie działający samorząd, odważnie broniący interesów rolnictwa, z drugiej samorząd, który działa jak najbliżej rolników, na poziomie lokalnym, który stanowi dla nich wsparcie, cieszy się ich zaufaniem oraz szerokim poparciem. Dziś izby rolnicze nie stanowią reprezentacji rolników. Świadczy o tym bardzo niska frekwencja w wyborach. W roku 2015 według danych Krajowej Rady Izb Rolniczych wynosiła ona zaledwie 4,34%, przy czym aż w sześciu województwach była niższa niż 3%: w województwie mazowieckim - 2,79, opolskim - 2,41, podkarpackim - 2,87, podlaskim - 2,74, śląskim - 2,79, zaś w województwie małopolskim było to jedynie 1,86%. Oznacza to, że zainteresowanie samymi kandydatami oraz wyborami jest praktycznie żadne. Rolnicy nie mają poczucia, że ich głos zmieni cokolwiek. Tym samym hasło wyborów: ˝Izby rolnicze jednoczą wszystkich rolników˝ jest mocno nieaktualne. Przyczyn niskiej frekwencji należy upatrywać w kilku różnych czynnikach. Jest to przede wszystkim niska świadomość rolników na temat samego istnienia izb, brak informacji o ich działalności, roli, zadaniach, jakie pełnią. Z drugiej strony można wysunąć argument, że brak świadomości ich istnienia jest spowodowany tym, że działalność izb jest obecnie marginalna. Rolnikom brak jest poczucia, że ktokolwiek reprezentuje ich interesy, a przecież takim organem powinny być właśnie izby. Dziś wygląda to tak, że izby rolnicze są reprezentantem jedynie wąskiej grupy rolników, która wybiera ich członków, czyli jest to niecałe 4% uprawnionych. Gdyby izby miały większe poparcie, gdyby ich mandat opierał się na solidnych podstawach, był umocowaniem otrzymanym od większości rolników, producentów rolnych, właścicieli gospodarstw, może właśnie wtedy zdecydowanie odważniej i skuteczniej stałyby na straży interesu polskiej wsi i rolnictwa. W tym miejscu pojawił się kolejny problem, a mianowicie niedostateczna informacja na temat miejsca i czasu przeprowadzania wyborów. Znane są z prasy oraz z opowieści rolników przypadki, w których w komisji wyborczej zasiadała żona jednego z kandydatów, albo przypadki niedopuszczania osób uprawnionych do głosowania przez komisję, mimo że spełniali wszystkie wymagane warunki. Innym nagannym zachowaniem było wykorzystywanie mobilnej, uciekającej urny. Potrzebne są mechanizmy, które zmobilizują izby do podjęcia pracy w kampanii wyborczej, które zapewnią lepsze poinformowanie o nadchodzących wyborach oraz o sylwetkach kandydatów, tak aby wybory odpowiadały zasadom demokracji, a nie stanowiły jedynie jej pozór. Takie właśnie mechanizmy zawiera nasz projekt ustawy. Doprecyzowuje, gdzie, kiedy oraz w jakich godzinach mają się odbywać wybory, a także szczegółowo reguluje zasady przeprowadzania kampanii wyborczej oraz informowania o wyborach. Konsekwencją proponowanych zmian będzie to, że informacje o wyborach dotrą do znacznej części członków izby. Wzrośnie również świadomość członkostwa w izbie rolniczej, a tym samym zwiększy się zaangażowanie w prace izb. W efekcie przełoży się to na znacznie większą frekwencję w wyborach, silniejsze podstawy do działania oraz wzrost znaczenia i odbudowanie samorządu rolniczego. Kolejną z przyczyn słabości izb, ich niewielkiego znaczenia jest to, że rolnicy nie identyfikują się z samorządem rolniczym, ponieważ ich zdaniem oprócz funkcji opiniującej izby rolnicze nie dysponują odpowiednimi kompetencjami, aby móc realnie wpływać na kształtowanie polityki rolnej. Tymczasem fakt, że izby nie realizują swoich zadań, wcale nie oznacza, że ich nie posiadają. Ustawa o izbach rolniczych wymienia 18 zadań należących do izb, w tym: sporządzanie analiz, ocen, opinii, wniosków z zakresu produkcji rolnej oraz rynku rolnego i przedstawianie ich organom administracji rządowej oraz samorządowej, doradztwo w zakresie działalności rolniczej, podejmowanie działań na rzecz rozwoju infrastruktury rolnictwa i wsi oraz poprawy struktury agrarnej, promowanie eksportu produktów rolnych czy rozwijanie współpracy z zagranicznymi organizacjami producentów rolnych. Oprócz tego uprawnienia izb zostały określone m.in. w ustawie o ochronie gruntów rolnych i leśnych, w ustawie o nasiennictwie, o ochronie roślin, w ustawie o jednostkach doradztwa rolniczego i jeszcze kilku innych ustawach. Uważam zatem, że nie zbyt małe kompetencje, ale niemoc, bezczynność i pasywność stoją dziś za słabością oraz niską pozycją izb rolniczych. Być może spowodowane jest to skostnieniem instytucji samorządu rolniczego, pełnieniem funkcji przez te same osoby, a być może zbytnim upolitycznieniem izb, które stały się reprezentantem nie rolników, ale interesów partyjnych. Izby rolnicze powinny większy nacisk położyć przede wszystkim na kwestie gospodarowania obszarami wiejskimi, promocję wiejskiej przedsiębiorczości, doradztwo rolnicze, a nie zajmować się sprawami politycznymi. Nie można mówić, że wszystko jest w porządku, kiedy i rolnicy, i dane statystyczne potwierdzają, że konieczne są zmiany. Obecna stagnacja nikomu nie służy. Nasz projekt ustawy jest próbą podjęcia tematu, impulsem do dyskusji, szerokiej debaty nad reformą samorządu rolniczego, nad jego przyszłym kształtem. Projekt przede wszystkim porządkuje kwestie związane z wyborami, ale także sprawy finansowania, tak aby izby stały się organem, który będzie działał w sposób efektywny, dynamiczny, organem kreatywnie podejmującym różnego rodzaju inicjatywy, prężnie i aktywnie działającym na korzyść rolników. Obecna ustawa zapewnia finansowanie izb rolniczych z odpisu w wysokości 2% z tytułu podatku rolnego płaconego przez rolników. Nasz projekt przewiduje, iż izby rolnicze będą miały zapewniony 1% podatku, a o pozostałej części, czyli 1%, rolnik będzie mógł sam zdecydować, przy czym może go przekazać na działalność organizacji, która będzie reprezentowała jego interesy - rolniczego związku zawodowego lub izby rolniczej. Czyli przy odpowiednim zaangażowaniu w interesy rolników izby w dalszym ciągu będą otrzymywały 2%. Proponowana regulacja przyczyni się do zwiększenia świadomości istnienia i działalności izb, ponadto zmobilizuje izby do wytężonej pracy na rzecz rolników, spowoduje, że izbom będzie zależało, aby udowodnić członkom potrzebę swojego istnienia. Ważnym aspektem jest fakt poddania pod ocenę rolników działalności izb, co zapewni poczucie rzeczywistego wpływu na funkcjonowanie oraz realizację zadań przez samorząd rolniczy. Będzie to istotny bodziec, impuls, który zmobilizuje izby do faktycznego działania na rzecz rolników. Izba stanie się realnym reprezentantem interesów swoich członków i zapewni zainteresowanie sprawami rolnictwa oraz wsi nie tylko przed wyborami, ale także w trakcie całej kadencji. W trakcie konsultacji społecznych pojawiło się kilka nowych opinii dotyczących projektowanej ustawy. Szanujemy wszystkie oceny i po dokładnym przeanalizowaniu uwag zdecydowaliśmy się na zmianę w trybie autopoprawki niektórych przepisów projektu. Ważną dla nas kwestią było zlikwidowanie zastrzeżeń formułowanych przez Biuro Analiz Sejmowych, według którego możliwość przekazania 1% podatku rolnego na rzecz izby rolnej w formie zaproponowanej w projekcie ustawy może stanowić niedozwoloną pomoc państwa w rozumieniu art. 107 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Proponowana poprawka ma na celu doprecyzowanie przepisów dotyczących możliwości przekazywania 1% podatku rolnego na rzecz izb rolniczych, społeczno-zawodowych organizacji rolników oraz związków zawodowych rolników indywidualnych, w świetle której otrzymane z tego źródła środki finansowe będą mogły zostać przeznaczone wyłącznie na prowadzenie działalności pożytku publicznego. Zmiany dokonujemy również w kwestii wymogów dla poparcia kandydatury w wyborach do izb. Kandydata może zgłosić co najmniej 10 rolników danego sołectwa, a w sołectwie, w którym liczba mieszkańców wynosi mniej niż 50 osób, zgłoszenie kandydatury będzie wymagało poparcia co najmniej 10% rolników. W ten sposób w sołectwach, w których liczba mieszkańców jest niska, wprowadzony zostaje proporcjonalnie niższy próg poparcia. Bardzo ważne było dla nas, aby w projekcie znalazł się przepis, którego nie ma w obecnej ustawie, a mianowicie pozwalający na odwołanie członka walnego zgromadzenia przez radę powiatową izby. Odwołanie członka walnego zgromadzenia zgodnie z autopoprawką będzie następowało na wniosek co najmniej 10% członków rady powiatowej, która wybrała danego członka. Wcześniejszy wymóg, aby wniosek o odwołanie został poparty przez co najmniej 100 mieszkańców danego sołectwa, nie uwzględniał różnej wielkości sołectw. Mogłoby się zdarzyć, że w małych sołectwach, w których liczba mieszkańców jest niższa niż 100, procedura odwołania członka izby byłaby w ogóle niemożliwa do przeprowadzenia. Ustalenie procentowego wskaźnika wymaganej liczby mieszkańców powiatu jest rozwiązaniem sprawiedliwym oraz oddaje oddolny charakter izb. Ponadto w celu realizacji zasad demokracji do projektu chcemy wprowadzić prawo zgłoszenia protestu wyborczego, którego bardzo brakowało w obecnej ustawie. Podmiot uprawniony do złożenia protestu wyborczego będzie miał możliwość w przypadku nieuwzględnienia jego protestu przez Krajową Radę Izb Rolniczych złożenia do sądu powszechnego skargi wyborczej. Instytucja ta zapobiegnie nadużyciom i nieprawidłowościom, a także przyczyni się do realizacji zasady bezstronności i obiektywizmu w przeprowadzeniu wyborów. Ponadto zapewni wewnętrzną kontrolę wyborów i będzie miała funkcję prewencyjną. Podmioty, które odpowiedzialne są za przeprowadzenie wyborów, mając świadomość, że ich działania mogą zostać poddane kontroli, będą z większą starannością czuwać nad prawidłowością ich przeprowadzania. Podsumowując, chciałbym jeszcze raz podkreślić, iż omawiany projekt stanowić będzie punkt wyjściowy do debaty różnych środowisk związanych z rolnictwem na temat przyszłości izb rolniczych, przyszłego kształtu ustawy. Nie upieramy się, że rozwiązania, które proponujemy, są jedynymi właściwymi. Chcemy, by każdy mógł wyrazić swoje zdanie i aby wypracowane zostały optymalne regulacje. Proszę również pamiętać, iż tylko konstruktywna krytyka jest wartościowa. Celowość nowelizacji ustawy o izbach rolniczych była podnoszona już wielokrotnie przez samych parlamentarzystów, jak również członków izb rolniczych. Do dziś mimo wielu prac i różnych propozycji nowego prawa nic nie zostało zrobione. Mam nadzieję, że do prac nad projektem ustawy przyłączy się szerokie grono osób reprezentujących różne środowiska i że uda nam się wypracować, stworzyć ustawę, która przyczyni się do wzrostu znaczenia izb rolniczych, dzięki czemu rolnicy zyskają rzeczywistą reprezentację. Dziękuję.