Mówca: Piotr Szeliga
Data: 2013-12-04 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Solidarna Polska mam zaszczyt przedstawić stanowisko wobec informacji rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2012 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych, wraz ze stanowiskiem komisji. Problematyka dotycząca sytuacji osób niepełnosprawnych jest bardzo szeroka. Na początku chciałbym się skoncentrować na sytuacji tych osób na rynku pracy. W Polsce jest blisko 3,4 mln osób niepełnosprawnych, w tym 2,1 mln osób w wieku produkcyjnym. Spośród nich pracuje zaledwie 465 tys., co stanowi ok. 27,3%, wynika to z danych GUS. Choć z każdym rokiem wskaźnik ten się poprawia, to wciąż daleko nam do innych krajów Unii Europejskiej, gdzie zatrudnienie niepełnosprawnych wynosi ok. 50%. Istnienie szereg barier, które niekorzystnie wpływają na liczbę pracujących niepełnosprawnych. Większość ma charakter systemowy. Przykładem może być niejasność i zmienność przepisów prawa czy nieefektywny i nieadekwatny system kształcenia. Z drugiej strony mamy do czynienia z barierami o charakterze jednostkowym, takimi jak np. postawa wobec pracy czy stereotypowe myślenie na temat osób niepełnosprawnych. Niepokojące jest zwłaszcza to, że mimo znacznego wzrostu zatrudnienia wspieranego ze środków publicznych w ostatnich latach większość osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym wciąż pozostaje poza rynkiem pracy. W minionym roku biernych zawodowo było aż 74,1% niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym. W tej grupie 86,9% nie poszukiwało pracy z powodu choroby i niesprawności, 6,6% - w związku z emeryturą, 2,6% - ze względu na obowiązki rodzinne i związane z prowadzeniem domu, 1,9% - z uwagi na kontynuowanie nauki i uzupełnianie kwalifikacji, a 1,2% - z powodu zniechęcenia bezskutecznością poszukiwań. Jak z kolei wynika z najnowszych danych GUS, biernych zawodowo było aż 2793 tys. osób niepełnosprawnych, w tym 1469 tys. - w wieku produkcyjnym. Dla 57,6% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym renta z tytułu niezdolności do pracy była głównym źródłem utrzymania. Z kolei zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie przedemerytalne i inne świadczenia społeczne - dla 13%. Przede wszystkim z pracy utrzymywało się 16,9% osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, w tym 13,7% - z pracy najemnej. Pozostali pracowali we własnym gospodarstwie rolnym bądź na własny rachunek poza rolnictwem. Stopa bezrobocia osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym, która w 2007 r. wynosiła 14,1%, rok wcześniej - 17,3%, do 2009 r. obniżyła się do poziomu 12,8%, natomiast w 2010 r. niestety wzrosła do 15,3%, a według danych resortu pracy na koniec listopada 2011 r. wynosiła 15,6%. Analizując te dane, należy mieć na uwadze, że największą grupę wśród niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym stanowią osoby posiadające orzeczenie o umiarkowanym - 40,7% - oraz lekkim - 39,5% - stopniu niepełnosprawności. Z kolei osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności stanowią ok. 20% niepełnosprawnych. Ale nawet znaczny stopień niepełnosprawności nie wyklucza możliwości podjęcia pracy. Pracodawca musi jednak dostosować swoje miejsce pracy do potrzeb takiej osoby i otrzymać pozytywną opinię Państwowej Inspekcji Pracy. W Polsce obowiązuje system kwotowy określający minimalną liczbę niepełnosprawnych pracowników w zakładach zatrudniających co najmniej 25 osób w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy. Pracodawcy zobowiązani są do zatrudnienia niepełnosprawnych w liczbie odpowiadającej minimum 6% ich personelu. Jeśli nie wywiążą się z tego obowiązku, to muszą co miesiąc płacić składkę na rzecz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Przepis ten nie wpływa jednak znacząco na poprawę sytuacji osób niepełnosprawnych na rynku pracy, gdyż większość pracodawców i tak decyduje się na płacenie składek. Wyjątkowo źle pod względem zatrudnienia niepełnosprawnych jest w administracji publicznej. Resort pracy podaje, że w urzędach i instytucjach publicznych osoby niepełnosprawne stanowią średnio ok. 0,6% zatrudnionych, czyli 1/10 tego, co powinny. Tylko w samym 2011 r. ministerstwa, urzędy centralne i wojewódzkie zapłaciły 20 mln zł na PFRON. Stało się tak, pomimo że od zeszłego roku osoby niepełnosprawne mają pierwszeństwo przyjęcia do pracy w administracji publicznej, pod warunkiem że znajdą się w piątce najwyżej ocenionych kandydatów. Jak czytamy w raporcie końcowym z badań ilościowych i jakościowych przeprowadzonych przez Instytut Badawczy Pentor na zlecenie PFRON, w oczach pracodawców obowiązujące prawo w zakresie zatrudniania osób niepełnosprawnych jest niestabilne, niejasne i skomplikowane oraz ma charakter restrykcyjno-represyjny. Uregulowania te oceniane są jako nierealne i niedostosowane do potrzeb pracodawcy i pracownika. W konsekwencji zdecydowana większość pracodawców, w tym również instytucje państwowe, za bardziej racjonalne uznają zapłacenie składki do PFRON. Dochodzą do tego stereotypy na temat niskiej wydajności pracy oraz niskich kwalifikacji osób niepełnosprawnych. Od 2011 r. można zaobserwować spadek zatrudnienia osób niepełnosprawnych zarówno na chronionym, jak i otwartym rynku pracy. Z danych PFRON wynika, że tylko od grudnia 2011 r. do stycznia 2012 r. liczba niepełnosprawnych zatrudnianych w zakładach pracy chronionej zmalała o 7363 osoby, a na otwartym rynku pracy - o 790 osób. Zdaniem prezesa POPON jest to bezpośredni skutek ostatnich zmian w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Od stycznia 2012 r. weszły w życie kolejne przepisy znowelizowanego w 2010 r. prawa. Celem nowelizacji było poprawienie sytuacji finansowej PFRON. Jednym z jej efektów jest obniżenie miesięcznych dofinansowań do wynagrodzeń niepełnosprawnych pracowników zaliczonych do umiarkowanego i lekkiego stopnia niepełnosprawności. Niewielkim pocieszeniem dla pracodawców wydaje się zwiększenie miesięcznego dofinansowania do wynagrodzeń osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, gdyż osoby te stanowią mniejszość wśród pracujących niepełnosprawnych. Z całą pewnością nie zachęci to pracodawców do zatrudniania osób z większym stopniem niepełnosprawności. Wynika to z ograniczonych możliwości ich zatrudniania spowodowanych niepełnosprawnością. Zaostrzone zostały również kryteria dotyczące uzyskania statusu zakładu pracy chronionej. Przecież większość osób niepełnosprawnych właśnie tutaj znajduje zatrudnienie. Firmy będą teraz musiały osiągać wskaźnik zatrudnienia niepełnosprawnych wynoszący 50%, z czego 20% muszą stanowić osoby zaliczone do znacznego i umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Ponadto stan zatrudnienia będą też musiały zwiększyć funkcjonujące już zakłady pracy chronionej, które obecnie obowiązują wskaźniki, odpowiednio 40% i 10%. Rodzajem rekompensaty dla firm miało być natomiast wydłużenie czasu pracy niepełnosprawnych pracowników. Od 2012 r. pracują oni 8 godzin dziennie i 40 godzin tygodniowo. Osoby zaliczone do umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności, które dotychczas były uprawnione do skróconej normy czasu pracy - 7 godzin dziennie i 35 godzin tygodniowo - mogą go zachować, jeśli uzyskają zaświadczenie lekarza zakładowego lub medycyny pracy o celowości jej stosowania. W praktyce robi to wiele osób, ponieważ wydłużenie czasu pracy nie przekłada się na zwiększenie efektywności pracowników. Na ten obraz nakłada się przede wszystkim także dramatyczna sytuacja opiekunów osób niepełnosprawnych, którzy z dniem 1 lipca br. w znacznej części utracili prawo do otrzymywanych świadczeń. Klub Solidarnej Polski podjął stosowną inicjatywę ustawodawczą oraz wielokrotnie podejmował próby uzupełnienia porządku obrad Sejmu o tę problematykę. Niestety nie spotkało się to z zainteresowaniem Wysokiej Izby. Tymczasem ta absurdalna decyzja skutkuje wegetacją tysięcy osób, które po prostu nie mają z czego żyć. Jednak rząd PO-PSL postanowił umyć ręce i nie chce dostrzec dramatu tak wielu obywateli. W związku z tym w imieniu Klubu Parlamentarnego Solidarna Polska wnoszę o odrzucenie informacji rządu Rzeczypospolitej Polskiej o działaniach podejmowanych w 2012 r. na rzecz realizacji postanowień uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych.