Mówca: Andrzej Romanek
Data: 2015-02-04 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panowie Ministrowie! Wysoka Izbo! Otóż ta regulacja jest niezwykle ważna, jest ważna ze wszech miar dlatego, że już wtedy, kiedy debatowaliśmy nad nią i przedstawiałem w imieniu klubu Solidarna Polska nasze stanowisko jako projektodawców, wyłuszczyłem, czy też wyartykułowałem przesłanki zarówno prawne, jak i społeczne przemawiające za tą właśnie zmianą Kodeksu cywilnego, w tym wypadku przepisów prawa spadkowego. Dlaczego te zmiany są tak istotne, niezwykle ważne z punktu widzenia - jak powiedział pan poseł Zych - szarego Jana Kowalskiego? Otóż one są ważne dlatego, że przepisy prawa spadkowego w zakresie dziedziczenia są dosyć stanowcze i jednoznaczne. Przepis art. 922 Kodeksu cywilnego mówi wprost: prawa i obowiązki majątkowe, a więc zarówno przywileje, uprawnienia, jak i zobowiązania, czyli długi - podkreślam: majątkowe - przechodzą z chwilą śmierci ich spadkodawcy na jedną lub kilka osób, stosownie do przepisów, właśnie przepisów prawa spadkowego, czyli przechodzą na spadkobierców. Nie jest ważne, czy tytuł dziedziczenia wynika z ustawy, czy też wynika z testamentu, czyli z oświadczenia spadkodawcy. Co niezwykle istotne i na co trzeba zwrócić uwagę, bo ta regulacja jest powszechna, to fakt, że spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek właśnie z chwilą otwarcia spadku, ex lege, czyli nie ma na to absolutnie żadnego wpływu. Jeżeli jest w kręgu osób uprawnionych do dziedziczenia, to z chwilą śmierci spadkodawcy, czyli tego zdarzenia prawnego niezależnego od spadkodawcy, niezależnego od spadkobierców, bo przecież o śmierci nikt nie wie, zdarzenia nagłego, zdarzenia, co do którego nikt nie ma wiedzy, spadkobierca dziedziczy i zobowiązania, i uprawnienia tego spadkodawcy. To są stanowcze i zdecydowane przepisy Kodeksu cywilnego. W dalszej konsekwencji tego zdarzenia ustawodawca wprowadził taką regulację, ażeby spadkobierca miał czas na pewną refleksję, to jest 6-miesięczny termin na rozstrzygnięcie, które spadkobierca uzna za zasadne. To jest 6-miesięczny termin na przyjęcie jednego z trzech możliwych, a w zasadzie dwóch możliwych rozwiązań. Pierwsze to odrzucenie spadku. Wówczas spadkobierca nie dziedziczy, więc nie ma najmniejszego problemu co do długów spadkowych i ponoszenia za te długi spadkowe odpowiedzialności. Drugie to przyjęcie spadku. Jak powiedziałem, jest na to 6 miesięcy. Może to być przyjęcie spadku wprost, czyli z pełną odpowiedzialnością za długi spadkowe, ale spadkobierca robi to świadomie, skoro składa stosowne oświadczenie, albo przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, czyli przyjęcie takiego rozwiązania, w którym spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe do tzw. stanu czynnego spadku, czyli do wartości aktywów. Oczywiście ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe zarówno ze spadku, z majątku spadkowego, jak i z majątku osobistego, ale - co ważne - ta odpowiedzialność jest ograniczona do wartości nabytych aktywów spadkowych. To jest niezwykle istotna regulacja. Ale co się dzieje w sytuacji, kiedy ten 6-miesięczny okres upłynie bez złożenia oświadczenia? Otóż według dzisiaj obowiązującej regulacji skutki dla spadkobierców są nadzwyczaj poważne. Jeżeli spadkobierca w terminie 6 miesięcy nie złoży stosownego oświadczenia, to nabywa spadek wprost, czyli z pełną odpowiedzialnością za długi spadkowe. Często spadkobierca nie wie, jaki jest stan aktywów i pasywów jego spadku, po prostu nie ma tej wiedzy. Co więcej, nie ma też dostępu do tej wiedzy, bo aby mógł mieć dostęp chociażby do zobowiązań, które wynikają z przepisów prawa bankowego, a wiemy, że one są objęte pełną klauzulą poufności czy tajności, musi mieć albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, albo poświadczenie dziedziczenia. Spadkobierca, wykazując się tym dowodem, okazując ten dokument, może żądać od banku wykazania, czy ewentualnie spadkodawca nie miał tam jakichkolwiek zobowiązań. Oczywiście też z praktycznego punktu widzenia jest to w zasadzie niemożliwe do zrealizowania, bo trzeba by o to zapytać we wszystkich bankach. A jeżeli nawet to uczyni, to już jest za późno. Dlaczego jest za późno? Dlatego że wtedy musiałby z zasady przyjąć odpowiedzialność z dobrodziejstwem inwentarza, ale w tej sytuacji pytać nie musi, nie ma takiej potrzeby. To jest - przepraszam za określenie - oczywista oczywistość. Ustawodawca przewidział pewne wyjątki. Są trzy wyjątki: osoby prawne, osoby fizyczne, co do których istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia, i osoby, które nie mają zdolności do czynności prawnych albo z uwagi na wiek, albo z uwagi na fakt ubezwłasnowolnienia, a to reguluje Kodeks cywilny. I tu pojawia się zasadniczy problem. Obowiązująca dzisiaj regulacja - niestety, trzeba sobie zdawać z tego sprawę - jest, po pierwsze, pułapką, a po drugie, często bywa niezwykle krzywdząca dla spadkobierców, którzy na skutek traumy związanej ze śmiercią osoby najbliższej, ale też na skutek niewiedzy, nieznajomości przepisów prawa ponoszą bardzo poważne konsekwencje i bardzo poważną odpowiedzialność osobistą za zobowiązania spadkodawcy. Takie rozwiązanie jest absolutnie nieakceptowalne. Co więcej, w wielu przepisach, w innych regulacjach prawnych kodeksowych, w innych krajach odchodzi się od tej zasady i przyjmuje się zasadę odpowiedzialności do tzw. stanu czynnego spadku, czyli przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza w sytuacji - podkreślam - gdy spadkobierca nie złożył stosownego oświadczenia. Spójrzmy na to inaczej. Nowa regulacja, odwracając tę zasadę, nadal pozostawia spadkobiercy możliwość przyjęcia spadku wprost i ponoszenia pełnej odpowiedzialności. Nie ma w tej materii żadnych zastrzeżeń. On to może zrobić. Jeżeli ma świadomość, ma wiedzę, co więcej, chce ponosić odpowiedzialność nawet ponad wartość stanu czynnego spadku, może to uczynić, to jest jego wola, ale - co ważne, na co trzeba zwrócić uwagę - to jest jego wola. Tymczasem tak się dzieje w sytuacji bierności spadkobiercy. Po upływie tego 6-miesięcznego okresu wbrew jego woli będzie on ponosił odpowiedzialność czy ponosi odpowiedzialność w pełnej wysokości, nawet ponad wartość stanu czynnego spadku. Co to powoduje? Otóż z własnej praktyki znam przypadki, kiedy osoba nabyła gospodarstwo rolne, mówiąc w skrócie, jako przedmiot spadkobrania i po kilku latach zorientowała się, że to gospodarstwo, kolokwialnie rzecz ujmując, było poważnie obciążone, bo spadkodawca miał zobowiązania wynikające z tego tytułu, a żadne z tych zobowiązań nie zostało ujawnione na przykład w księgach wieczystych chociażby w postaci rzeczowego zabezpieczenia poprzez wpis hipoteki. Po kilku latach okazało się, że ci ludzie musieli ponosić odpowiedzialność nie tylko z gospodarstwa, które odziedziczyli, ale i z własnego gospodarstwa. Dochodziło do tragicznych sytuacji. Otóż przyszła do mnie osoba, która powiedziała, że straciła nie tylko gospodarstwo, które nabyła, ale i własne gospodarstwo, które prowadziła przez wiele lat. Co więcej, ażeby nie została eksmitowana, cały czas musiała ze swojej emerytury czy renty - już nie pamiętam, jakie ona otrzymywała świadczenie - spłacać raty wobec banku. A więc tu sytuacja musi być odwrócona i ta regulacja prowadzi absolutnie w tym kierunku. Co więcej, zabezpieczenie wierzycieli - bo mówi tu się o tym, że zabezpieczenie wierzycieli może być niewystarczające - jest wystarczające, dlatego że wierzyciel może żądać spisu inwentarza, tak jak według obecnie obowiązujących przepisów, to jest urzędowy spis, a spadkobierca może sporządzić wykaz inwentarza. To są instrumenty, które zabezpieczają wierzycieli przed tym, żeby nic z majątku, który odziedziczą, nie zostało upłynnione, aby ta odpowiedzialność była - na tyle, na ile jest to możliwe według stanu spadkodawcy - pełna. Podkreślam, pełna według stanu, jaki miał spadkodawca. Zwracam uwagę na to rozwiązanie, z wielu względów dobre i słuszne, dlatego że dzięki temu spadkobiercy nie będą musieli - albo w związku z brakiem wiedzy, albo traumą, którą przeżywają po śmierci osoby najbliższej - zastanawiać się i szukać porady prawnej, co zrobić, żeby ograniczyć swoją odpowiedzialność za długi spadkowe. To ustawodawca, a taka jest rola ustawodawcy, zabezpieczy ich interesy. To jest właśnie rozwiązanie, które zmierza do zabezpieczenia interesów spadkobierców. Interesy wierzycieli są zabezpieczone. Co więcej, trzeba zapytać, kim są wierzyciele. To przecież bardzo duże instytucje bankowe, które udzielają pożyczek. Dzisiaj jest niestety tak, że wiele osób zaciąga pożyczki, potem ich nie spłaca i muszą robić to spadkobiercy. A przecież instytucje bankowe mają możliwość zabezpieczenia swoich wierzytelności: albo w postaci zabezpieczenia rzeczowego, czyli hipoteka lub zastaw, albo w postaci zabezpieczenia osobowego, jak chociażby poręczenie. Absolutnie nie martwiłbym się o instytucje bankowe i nie roniłbym łez nad tym, jak one sobie poradzą z tym stanem rzeczy. Dla mnie ważniejszy jest spadkobierca, który często nie ma wiedzy, co więcej, nie ma oprzyrządowania ku temu, aby tę wiedzę posiąść i aby się zorientować, jakie konsekwencje mu grożą, jeżeli będzie bierny po śmierci swojego spadkodawcy. Podam przykład osób prawnych. Przecież w obecnym stanie prawnym uprzywilejowanie osób prawnych nie znajduje absolutnie żadnego uzasadnienia. Dlaczego osoby prawne, które nie złożą oświadczenia - a często mają oprzyrządowanie prawne, bo to są spółki akcyjne, spółki z o.o., fundacje lub inne - mają być uprzywilejowane, a uprzywilejowany nie ma być spadkobierca, ten zwykły Kowalski, który nie ma w tej materii absolutnie żadnej wiedzy? Nie może być tak, żeby w XXI w. zasada, że nieznajomość prawa szkodzi, była przyjmowana jako wiążąca, bo dzisiaj prawa jest tak wiele, że nawet profesjonaliści nie są w stanie zdobyć wiedzy na temat wszystkich jego arkanów i dziedzin. (Dzwonek) W związku z powyższym Sprawiedliwa Polska, wcześniej Solidarna Polska, która była projektodawcą tego rozwiązania, w całości się za nim opowiada, będziemy nad tym jeszcze pracować. Wierzę, że spadkobiercy, którzy w przyszłości mogliby być odpowiedzialni w całej rozciągłości za długi spadkowe, będą nam wdzięczni za to rozwiązanie, bo działamy w interesie tych ludzi, którzy z powodu niewiedzy lub traumy ponoszą gigantyczne konsekwencje swojej bezczynności prawnej. Dziękuję uprzejmie.