Mówca: Józef Zych
Data: 2013-11-07 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! W imieniu grupy posłów Polskiego Stronnictwa Ludowego przedkładam Wysokiemu Sejmowi projekt zmiany Kodeksu postępowania karnego, zawarty w druku sejmowym nr 1751, z prośbą o podjęcie prac legislacyjnych nad tym projektem. Wysoki Sejmie! Na wstępie należy podkreślić, że propozycja wprowadzenia do Kodeksu postępowania karnego art. 552 1 , przyznającego prawo do odszkodowania oskarżonemu, który został uniewinniony prawomocnym wyrokiem w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji lub w postępowaniu przed sądem odwoławczym w przypadku oczywistego braku podstaw do oskarżenia lub umorzenia postępowania na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1-2 Kodeksu postępowania karnego, jest wynikiem: po pierwsze, licznych sygnałów pochodzących od adwokatury, Obywatelskiego Forum Rozwoju, radców prawnych oraz obywateli, którzy zgłaszali indywidualne sprawy w biurach poselskich, analizy spraw, w których oskarżeni zostali uniewinnieni oraz w których umorzono postępowanie na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1-2 Kodeksu postępowania karnego, po drugie, analizy spraw sądowych osób, wobec których wystąpił oczywisty brak podstaw do skierowania aktu oskarżenia i dochodziło do uniewinnienia, po trzecie, analizy orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego prawa do dochodzenia zadośćuczynienia w wypadku naruszenia dóbr osobistych, oczywiście chodzi o skargi konstytucyjne, i wreszcie po czwarte, wypowiedzi naukowców. W tym miejscu chciałbym podkreślić, że w swojej opinii Sąd Najwyższy stwierdza m.in., że prace nad tym zagadnieniem były już kiedyś podejmowane w komisji legislacyjnej prawa karnego przy ministrze sprawiedliwości, kwestie te były sygnalizowane i nadal są sygnalizowane przez naukowców, jednakże z niewiadomych przyczyn zaniechano podjęcia tego zagadnienia. W obecnym stanie prawnym przysługuje prawo do odszkodowania za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie oraz za wykonanie względem oskarżonego w całości lub w części kary, której nie powinien ponieść - art. 552 Kodeksu postępowania karnego. Projekt nasz zakłada rozszerzenie odpowiedzialności odszkodowawczej na przypadki oczywiście bezzasadnego oskarżenia. W ocenie Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa - jest to bardzo istotne, ja tu szerzej cytuję, bo Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa zastępuje w tych wszystkich procesach, które były wytaczane, Skarb Państwa i ma największe doświadczenie - sytuacja taka stanowi oczywistą lukę prawną w systemie odpowiedzialności Skarbu Państwa za wykonywanie władzy publicznej, a zaistniałą sytuację trudno jest pogodzić z zasadą wyrażoną w art. 77 Konstytucji RP. W swojej opinii Sąd Najwyższy podkreśla, że jeżeli ta nowelizacja zmierza do tego, aby w pełni stosować art. 77 Konstytucji RP i stworzyć poprzez niego ochronę, to oczywiście taka nowelizacja z tego punktu widzenia jest uzasadniona. Na uwagę zasługuje także ta część opinii Prokuratorii Generalnej, w której czytamy: Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa reprezentowała Skarb Państwa w wielu procesach cywilnych, które dotyczyły sytuacji objętej przedmiotowym projektem. Dalej stwierdza się, cytuję: Znane są w naszej praktyce sytuacje, w których oskarżeni byli uniewinniani w procesach karnych, a w zapadających wyrokach uniewinniających sądy karne poddawały negatywnej ocenie zaistnienie jakichkolwiek podstaw do oskarżenia, poddając równocześnie krytyce rzeczowość i wadliwość pracy organów ścigania, w szczególności prokuratury, koniec cytatu. Prokuratoria Skarbu Państwa stwierdziła także: W takiej sytuacji osoby uniewinnione poszukują ochrony prawnej w procesie cywilnym, poszukują podstaw do sformułowania roszczeń w przepisach Kodeksu cywilnego, w szczególności tych dotyczących ochrony dóbr osobistych, a więc art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego oraz art. 417, ogólna podstawa odpowiedzialności za wykonywanie władzy publicznej, a także art. 417 1 , podstawa odpowiedzialności za wydanie aktu normatywnego, prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji. Praktyczna możliwość uzyskania odszkodowania - pisze prokuratoria - i zadośćuczynienia nie istnieje, a orzecznictwo sądów cywilnych co do zasady wyklucza uzyskanie naprawienia szkody na podstawie przepisów prawa cywilnego, podnosząc w szczególności to, że wszczęcie postępowania karnego i wniesienie oskarżenia nie może stanowić działania bezprawnego - wszystkie przywołane przepisy K.c. przewidują zastosowanie spełnienia przez banki przesłanki bezprawności - z uwagi na fakt, że są to działania przez prawo przewidziane i wykonywane przez odpowiednie organy w ramach kompetencji przyznanych przez prawo. Art. 417 1 K.c. jako przesłanki odpowiedzialności wymaga również uzyskania tzw. prejudykatu, a więc stwierdzenia we właściwym trybie nieprawidłowości danej decyzji, co jest konsekwencją pomyślaną raczej w kontekście odpowiedzialności za wadliwe decyzje administracyjne i nie odpowiada specyfice postępowania karnego. Nie wchodząc zatem w bardziej szczegółowe kwestie, stwierdzić należy, że wadliwość działania prokuratury w zakresie skierowania oskarżenia nie może być obecnie naprawiona w żadnym trybie, mimo że dochodzi do sytuacji, w których naprawienia szkód wymagałyby względy słuszności - na przykład postępowanie karne trwało wiele lat, zakończyło się uniewinnieniem, w sytuacji gdy jego prowadzenie doprowadziło do istotnych strat po stronie oskarżonego, utraty dobrego imienia, wiarygodności w życiu społecznym, a oskarżenie było przynajmniej wątpliwe w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego. Wysoki Sejmie! Jeśli porównamy opinię Prokuratorii Generalnej i opinię prokuratora generalnego, to jest tu wyraźna rozbieżność. Mianowicie prokurator generalny w swojej opinii twierdzi, że przepisy Kodeksu cywilnego są dostateczną podstawą dochodzenia tych roszczeń. Prokuratoria nam przedstawia, że w prowadzonych sprawach ta możliwość faktycznie nie istniała. Nasuwa się pytanie, co może przynieść proponowana nowelizacja Kodeksu postępowania karnego. Wysoki Sejmie! Wszyscy jednoznacznie stwierdzają, że brak jest uregulowania w tym zakresie. To po pierwsze. Po drugie, że oczywiście jest potrzeba takiego uregulowania poza prokuraturą. Proponowana zmiana ustawy poprzez wprowadzenie odpowiedzialności odszkodowawczej wywoła niezwykle pożądane zwiększenie wszechstronności rozpatrywania sprawy przez prokuratora. Co do zasady bowiem w państwie prawa przedstawienie aktu oskarżenia w sytuacji braku podstaw powinno być absolutnie niemożliwe. Niemniej praktyka pokazuje, że jest inaczej. Dlatego konieczne wydaje się wprowadzenie instrumentu, który z jednej strony będzie stanowił zadośćuczynienie dla osób bezprawnie oskarżonych, a z drugiej strony zdyscyplinuje organy ścigania, wymagając od nich większej staranności i zaangażowania, jeśli chodzi o ocenę zgromadzonego materiału dowodowego. Proponowana regulacja wpłynie jednak nie tylko na czynności podejmowane przez prokuratora, ale także na czujność prezesów sądów w zakresie realizacji dyspozycji art. 339 § 3 pkt 2 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem prezes sądu kieruje sprawę na posiedzenie, gdy zachodzi potrzeba umorzenia postępowania z powodu oczywistego braku faktycznych podstaw oskarżenia. Regulacja odszkodowania za oczywiście bezpodstawne oskarżenie została zaprojektowana w sposób zbliżony do konstrukcji przyjętej w przypadku odszkodowania za oczywiście niesłuszne skazanie. Uprawnienie do odszkodowania będzie przysługiwało oskarżonemu, który został uniewinniony prawomocnym wyrokiem w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji lub w postępowaniu przed sądem odwoławczym, a także oskarżonemu, w stosunku do którego postępowanie umorzono na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 i 2. Proponowana nowelizacja, ograniczając negatywne skutki błędnych decyzji oskarżyciela, jednocześnie skłoni organy do większej ostrożności na etapie po przeprowadzeniu postępowania przygotowawczego. Nie ograniczy ona jednak prokuratorskiej swobody prowadzenia postępowania ani stopnia ochrony interesu publicznego. Odpowiedzialnością odszkodowawczą nie ma być bowiem objęte bezpodstawne przedstawienie zarzutów, a bezpodstawne przedstawienie aktu oskarżenia. Wysoki Sejmie! Bardzo wnikliwie zapoznaliśmy się z przedstawionymi opiniami. Jeżeli chodzi o opinie Sądu Najwyższego, to Sąd Najwyższy podnosi m.in., że przyjęta przez Sejm nowelizacja Kodeksu postępowania karnego wprowadziła nowe zasady i ograniczyła, a także w inny sposób reguluje problem samego postępowania przygotowawczego. Można by mieć wątpliwości, czy ta regulacja jest odpowiednia, czy nie będzie sprzeczna. Po przeprowadzeniu wywodu Sąd Najwyższy stwierdza jednak, że wydaje się, iż jest możliwe takie uregulowanie sprawy. To po pierwsze. Po drugie, jeżeli chodzi o prokuraturę, to trzeba powiedzieć, że zarzut na przykład, że to dotyczyć będzie także oskarżycieli prywatnych, jest nieporozumieniem. Gdyby prokuratura zechciała sobie zadać trud przed zaopiniowaniem i zapoznała się przede wszystkim z tym, za co odpowiada Skarb Państwa, to nie trzeba byłoby wpisywać tego typu nieporozumienia. Oprócz tego wyraźnie w uzasadnieniu, odwołując się do uregulowania art. 635 kodeksu z 1928 r., przytaczamy, jaka była regulacja, i mówimy, że należy dostosować to do obecnej sytuacji. Jeżeli chodzi o Prokuratorię Generalną, to poza tymi ich pozytywnymi stwierdzeniami jest zawarta także propozycja zapisu, który miałby zastąpić ten proponowany przez zespół, przez posłów a mianowicie żeby w miejsce ˝przysługuje˝ wprowadzić sfomułowanie, iż sąd może przyznać. Otóż, z tym ˝sąd może przyznać˝ na gruncie art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego, chodzi tu o przyznawanie zadośćuczynień, mamy poważne problemy. Mianowicie doszło do tego, że sprawa ze skargi konstytucyjnej stanęła przez Trybunałem Konstytucyjnym, który zajął się określeniem tego, co oznacza sformułowanie ˝sąd może przyznać˝, czy to jest uprawnienie formalne, czy to jest obligo sądu do zasądzenia zadośćuczynienia, jeżeli są spełnione wszystkie pozostałe przesłanki. Oczywiście Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że w sytuacji, w której są spełnione wszystkie warunki wymagane do przyznania zadośćuczynienia, sąd ma obowiązek jego zasądzenia. A więc w takiej sytuacji zwrot ˝przysługuje˝ w naszym przekonaniu jest przesądzający, jednoznaczny, jeżeli zaś chodzi o problem ocenny, to oczywiście należy to do sądu. Wreszcie kwestia bardzo istotna, także podnoszona w jednej z opinii, a mianowicie kwestia samej oceny tego, czy akt oskarżenia został wniesiony bezpodstawnie. Otóż, jeżeli w sytuacji uniewinnienia czy umorzenia zainteresowany będzie występował o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, to rzeczą oczywistą jest to, że to sąd będzie oceniał, czy doszło do tego, czy też nie. Oczywiście samo wprowadzenie tej nowelizacji niczego prokuratorom nie utrudnia czy nie prowadzi do jakiejkolwiek sytuacji, w której nie będą mogli swobodnie oceniać, tylko że ta ocena musi być zdyscyplinowana. My tu cytujemy sprawozdania Prokuratorii Generalnej z kilku lat, wskazujemy, ile było uniewinnień, ile było zadośćuczynień przyznanych w sytuacjach zatrzymania bezpodstawnego, tymczasowego aresztowania czy wydania takich wyroków. Nie ulega żadnej wątpliwości, że sprawa jest poważna. Panie i panowie, sprawa jest jasna. Zagadnienie odszkodowania w razie bezprawnego, nieuzasadnionego aresztowania - tu są jeszcze podnoszone kwestie, żebyśmy dostosowali to także do tymczasowych aresztowań, a to jest, rzecz jasna, możliwe - absolutnie wymaga uregulowania. To nie ulega żadnej wątpliwości. Jeżeli zaś chodzi o szczegółowe uregulowanie, to oczywiście po to są prace w Sejmie, aby do tego się odnieść i przygotować porządną propozycję. Uważam, że tym projektem zamykamy całość spraw związanych z odszkodowaniami. Przed dzisiejszym posiedzeniem zapoznałem się co najmniej ze 100 wyrokami Trybunału Konstytucyjnego, bo głównie tam trafiają sprawy ze skarg konstytucyjnych, skarg indywidualnych, i znakomita większość dotyczy właśnie odszkodowań związanych z tymczasowym aresztowaniem, z niesłusznym oskarżeniem, odbywaniem kary pozbawienia wolności itd. Zapoznaliśmy się także z wypowiedziami przedstawicieli nauki prawa, z doktryną, tak z wypowiedziami wcześniejszymi, które mają z tym, powiedzmy, luźny związek, chodzi np. o problem postępowania dowodowego, pojęcie domniemania niewinności, jak i ze współczesnymi, w których występuje zagadnienie i żądanie wręcz uregulowania tego zagadnienia. Wysoki Sejmie! W tym gronie, w gronie znakomitych kolegów, bo widzę tu prawie stałe grono, chciałbym powiedzieć, że kierujemy się przede wszystkim interesem publicznym, ale działamy również w interesie wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też, wnosząc ten projekt, proszę o rzeczywistą, rzetelną, uczciwą ocenę i jednocześnie o poparcie tego projektu. Dziękuję.