Mówca: Arkadiusz Czartoryski
Data: 2013-07-24 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Panie Prezesie! Szanowni Państwo! Komisja do Spraw Kontroli Państwowej przyjęła opinię nr 17, w której pozytywnie - oczywiście w wyniku przeprowadzonej dyskusji - opiniuje działalność Najwyżej Izby Kontroli w 2012 r. Faktycznie, tak jak mówił pan prezes, wszystkie opinie wcześniej i w czasie, kiedy sprawował pan funkcję, były pozytywne. W większości podczas przyjmowania sprawozdań z działalności Najwyższej Izby Kontroli w latach sprawowania funkcji przez pana prezesa Jacka Jezierskiego te sprawozdania były przedstawiane w ten sposób, że było dużo pozytywnych słów. Faktycznie bardzo wyraźnie należy potwierdzić z mównicy sejmowej, że pracownicy Najwyższej Izby Kontroli są profesjonalnie przygotowani do swojej pracy, ale zdarza się to też w innych instytucjach. Dzisiaj postępuje profesjonalizm i nie jest to nic odkrywczego. Natomiast zauważyłbym inną ważną rzecz. Mianowicie podczas posiedzeń Komisji do Spraw Kontroli Państwowej kierowanych przez różnych przewodniczących, składającej się z posłów z różnych opcji politycznych, nie było sporu co do ustaleń faktów przez Najwyższą Izbę Kontroli. I to jest właśnie profesjonalizm. Jeśli różniliśmy się zdaniami, to różniliśmy się tylko w ocenie faktów, natomiast co do profesjonalnego ustalenia faktów, jak wygląda sytuacja podmiotu kontrolowanego, nie było sporów. To świadczy o wielkim profesjonalizmie Najwyższej Izby Kontroli i za to pragnę serdecznie podziękować, bo tym sposobem raporty Najwyższej Izby Kontroli stały się istotnymi dokumentami - powiedziałbym więcej - niezbędnymi dokumentami w pracy parlamentu. Na ich podstawie bardzo często formułowane są dezyderaty i opinie kierowane do rządu. Inna sprawa, jak rząd traktuje dezyderaty i opinie kierowane przez parlament, ale gdyby nie raporty Najwyższej Izby Kontroli to te dezyderaty nie miałyby tej swojej zawartości merytorycznej w dużym stopniu tak profesjonalnej i tak profesjonalnie przygotowanej. Myślę, że to jest wielka zasługa Izby i z tego powodu na tle funkcjonowania państwa Najwyższa Izba Kontroli, trzeba to powiedzieć śmiało, wyróżnia się. Pan prezes mówił o kwestii finansów. Zapewne gdyby przeciętny Polak usłyszał kwotę 6000, to dla niego byłaby to kwota nieosiągalna. Z drugiej strony wiemy, że żeby państwo dobrze funkcjonowało, musimy ściągać najlepszych fachowców, ale w tym momencie zauważę, że w 2011 r. wynagrodzenia osobowe wynosiły 168 822 tys., a w roku 2012 - 168 611 tys., więc te wynagrodzenia osobowe były mniejsze. Było to pewnie z jakichś powodów, nie wiem, wewnętrznych przesunięć czy kwestii już technicznych, nie że były zwolnienia czy obniżki, ale Najwyższa Izba Kontroli nie pompowała w tych ostatnich latach, przecież kryzysowych, tych wynagrodzeń i to też dobrze świadczy o Najwyższej Izbie Kontroli. Oczywiście ten wymiar międzynarodowy, o którym pan prezes mówił, jest cenny i na pewno systemem kontroli państwowej możemy się pochwalić. Tu, myślę, że pan prezes się ze mną zgodzi, że nie jest to kwestia ostatnich lat, ale pewien dorobek państwa polskiego. Sprawozdanie z działalności w 2012 r. zawiera szereg ważnych ustaleń i tutaj jest pewna różnica w podejściu do tego sprawozdania. Mam takie poczucie, zresztą to też było na posiedzeniach Komisji do Spraw Kontroli Państwowej podkreślane, że z tych ustaleń często, zdarzyło się, że wyciągamy odrębne, inne wnioski. Oczywiście funkcjonowanie państwa, budżet i finanse to jest najważniejszy aspekt badań Najwyższej Izby Kontroli. Tutaj przeprowadzono około 100 kontroli. Przed chwilą w Sejmie też była debata w obecności prezesa Najwyższej Izby Kontroli na tematy finansowe. Należy zauważyć, że szkoda, że nikt z rządu nie jest zainteresowany sprowadzaniem z działalności Najwyższej Izby Kontroli w 2012 r. To jest symptomatyczne. Ale funkcjonowanie państwa jest widoczne w tym dokumencie i warto sięgać do tego sprawozdania. Na przykład na stronie 62 sprawozdania - ja chyba to mówiłem też rok temu, może 2 lata temu - nawet nie wczytując się w treść poszczególnych podrozdziałów, jeżeli zainteresujemy się stanem funkcjonowania państwa, to w obszarze dotyczącym zdrowia znajdziemy następujące podrozdziały, przeczytam ich tytuły: pierwszy - Nieprzestrzeganie praw pacjentów z zaburzeniami psychicznymi, drugi - Nieprawidłowości w funkcjonowaniu systemu ratownictwa medycznego, trzeci - Zła kondycja finansowa i świadczenie usług medycznych zamiast prowadzenia badań przez instytuty badawcze, czwarty - Nierówny dostęp do świadczeń medycznych, piąty - Nieprawidłowości w kontraktowaniu usług medycznych, szósty - Zbyt rzadkie kontrole dostępności i jakości świadczeń medycznych zakontraktowanych przez oddziały NFZ, siódmy - Zadłużenie szpitali. Potem jest rozdział: Szkolnictwo. Wszystkie podrozdziały pokazują mizerię akurat tego obszaru, jeżeli chodzi o zdrowie, ale zainteresowało mnie, pan prezes powiedział, wnioskując, jak rozumiem, w tym dokumencie, w tym sprawozdaniu, że w obszar działania państwa, jakim było wydatkowanie pieniędzy na drogi, jest oceniany przez Najwyższą Izbę Kontroli pozytywnie. I to jest przykład tego, że jakby różnimy się tutaj w ocenie ustalonych faktów, zwłaszcza że Najwyższa Izba Kontroli dosyć przekrojowo wychwyciła pewne nieprawidłowości, które mogłyby być usunięte. Ja już abstrahuję od tego, jaka jest ocena branży, pana dyrektora Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, a nawet ambasadorów sześciu państw Unii Europejskiej, ale tu akurat ocena pana prezesa jest pozytywna, natomiast sięgając do tego dokumentu, do sprawozdanie za 2012 r., na stronie 292 mamy ciekawy przykład bardzo profesjonalnego podejścia do kontroli. Najpierw Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę: Realizacja wybranych inwestycji drogowych w ramach ˝Programu budowy dróg krajowych na lata 2011-2015˝. Jej synteza brzmi: ˝Wyniki dotychczasowych kontroli wskazują, że w dalszym ciągu planowanie, przygotowanie i realizacja inwestycji jest nieprawidłowa. Powyższe nieprawidłowości powodowały wydłużenie czasu ich realizacji, a także nieefektywne wykorzystanie środków publicznych. Najwyższa Izba Kontroli negatywnie ocenia przygotowanie oraz terminowość realizacji dróg ekspresowych S2, odc. Konotopa - Puławska wraz z odc. Lotnisko - Marynarska (S79) w ramach 'Programu budowy dróg krajowych na lata 2011-2015'. Najwyższa Izba Kontroli krytycznie ocenia przygotowanie oraz realizację budowy zachodniej obwodnicy Poznania w ciągu drogi S11 na odcinku płn. Złotkowo - A2 (węzła Głuchowo)˝, itd., itd. Tutaj w ocenie tych faktów, jak rozumiem, różnimy się. Ale, co ciekawe, jeżeli przejrzymy ten dokument dalej, to mamy później kontrolę o troszeczkę innym tytule. Na 432 stronie NIK wraca do tego zagadnienia. Najpierw NIK ostrzegł. Planowanie, ostrzegł, prawda? Potem NIK wraca do tego zagadnienia i jest tytuł: Realizacja projektu inwestycji pn. ˝Budowa drogi ekspresowej S8 na odcinku węzła Konotopa do węzła Prymasa Tysiąclecia˝. I co NIK ustalił? Otóż okazuje się, jakby ktoś tu z szanownej dyrekcji dróg krajowych i autostrad czytał wcześniejszy raport NIK-u, to potem może by nie było tego, co się stało i co NIK wychwycił. NIK stwierdza, że projekt inwestycyjny ˝Budowa trasy S8 na odcinku od węzła Konotopa do węzła Prymasa Tysiąclecia˝ został zrealizowany źle, przepraszam, został sfinansowany w kwocie 146 mln zł, po cenach ponad dwukrotnie wyższych niż rynkowe. Zgodnie z umową wykonawca miał wykonać 93 tys. metrów przesłony za wynagrodzeniem 219 mln. Faktycznie wykonano 201 tys. metrów, za co wykonawca otrzyma wynagrodzenie wyższe o 253 mln, tj. o 115%. Wynagrodzenie za zwiększony ponad 2-krotnie zakres robót wypłacone zostało według cen przyjętych z wykonawcą, średnio 2400 zł za metr, podczas gdy ceny rynkowe wynosiły 2,5-krotnie mniej. Wykonawca płaci swoim podwykonawcom z kolei 995 zł, czyli 1/3, tak? Zdaniem NIK przyczyną niegospodarnego wydatkowania środków było niezabezpieczenie interesów państwa na etapie ustalania warunków kontraktu z wykonawcą. Oczywiście Najwyższa Izba Kontroli skierowała to do prokuratury. Te same dokumenty w ocenie tej samej dyrekcji i mamy jakby inną ocenę. Ostatnia rzecz: profesjonalizacja armii. Zainspirowany dzisiejszą debatą sięgnąłem do tego dokumentu, który tutaj się znajduje, jeśli chodzi o profesjonalizację armii, i wychwyciłem podobną różnicę zdań. Skrajnym przykładem takiej różnicy zdań, pamiętacie państwo, na posiedzeniu Komisji do Spraw Kontroli Państwowej był raport z kontroli pt. ˝Zapobieganie praniu brudnych pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu˝. Było tam mnóstwo wniosków Najwyższej Izby Kontroli i stwierdzonych nieprawidłowości, a ocena była pozytywna. Jeśli chodzi o działalność kontrolną Najwyższej Izby Kontroli, na uwagę zasługuje zmiana podejścia do planowania kontroli, polegająca na typowaniu tematów i podmiotów kontroli pod kątem wyłuskiwania tych obszarów, w których państwo nie funkcjonuje dobrze. Ta zmiana jest akurat bardzo pozytywna. To jest dobra praktyka, zwłaszcza że bierzecie państwo po uwagę głosy zewnętrzne, w tym z parlamentu, z zawiadomień. To celowanie właśnie w te miejsca, które są zagrożone, jest bardzo ważne. W 2012 r. NIK planował 202 kontrole, które przeprowadzono, natomiast tylko 9 kontroli doraźnych znalazło się w informacjach dla parlamentu. Brakuje mi oceny wartości tych kontroli doraźnych. Chodzi o to, czy rzeczywiście zdaniem NIK mają one wartość w kontekście sprawnego funkcjonowania państwa, czy nie. Efekty kontroli. Wnioski pokontrolne NIK oczywiście nie mają charakteru obligatoryjnego i decyzja, co z nimi zrobić, należy do podmiotu kontrolowanego. NIK przedstawia wnioski podmiotom kontrolowanym, ale, co ważne, przedstawia też wnioski organom nadzorującym jednostki kontrolowane. Tutaj może niepokoić brak reakcji ze strony jednostek nadzorujących. Często mamy tu przykłady różnych wychwyconych nieprawidłowości, a to w samorządach, a to w jednostkach, a to w procesach prywatyzacyjnych, i z roku na rok powtarza się to zjawisko, że organy nadzoru, które otrzymują przecież informacje z Najwyższej Izby Kontroli, jak te jednostki funkcjonują, nie do końca reagują prawidłowo lub w ogóle nie reagują na wnioski Najwyższej Izby Kontroli. Wnioski de lege ferenda. Było 65 wniosków de lege ferenda, 50 rangi ustawowej. W sprawozdaniu informujecie państwo, że do 2013 r. 8 zostało zrealizowanych. To znaczy, że nie jest gorzej niż w latach poprzednich i chyba tutaj poprawia się sytuacja, jeżeli chodzi o realizację wniosków de lege ferenda. Współpraca z Sejmem. 553 posiedzenia komisji sejmowych, czyli rzeczywiście Najwyższa Izba Kontroli jest obecna na posiedzeniach Sejmu. Na posiedzeniu Komisji do Spraw Kontroli Państwowej mamy często, powiedziałbym po pół żartem, pół serio, pewną nierównowagę. Z jednej strony silna, profesjonalna grupa z wiceprezesem, prezesem, dyrektorami i specjalistami, a posłowie, wchodząc w polemikę, nie mają jakby instrumentów, żeby podjąć równorzędną dyskusję z Najwyższą Izbą Kontroli. To oznacza, że państwo podchodzicie do tego profesjonalnie, za co bardzo serdecznie dziękuję jako poseł pracujący wiele lat w Komisji do Spraw Kontroli Państwowej. Nie zdarzają się przypadki, że nie ma obecności Najwyższej Izby Kontroli, co się zdarza w przypadku różnych organów rządowych. Jeszcze raz wrócę do tego dzisiejszego przypadku absolutnie i całkowicie pustych ław rządowych. Struktura organizacyjna. Oczywiście dokument jest bardzo szczegółowo opisany. Nie sposób tutaj odnosić się do struktury organizacyjnej wykonania budżetu, który jest wykonany w 100%, to już wiemy z posiedzeń komisji. Każdy parlamentarzysta, i nie tylko, może sięgnąć do informacji o strukturze organizacyjnej Najwyższej Izby Kontroli. Ta dynamika zmian, jak wiemy, jest w tej chwili związana ze zmieniającą się ustawą. Zdaje się, że wchodzą te procedury dotyczące konkursów na dyrektorów, to znaczy, że Izba będzie podlegała dalszym przeobrażeniom i zmianom. Na szczęście nie wpływa to na profesjonalne przygotowywanie sprawozdań i informacji dla parlamentu. Pan prezes mówił też o polityce informacyjnej. Rzeczywiście ta polityka informacyjna się poprawiła. Zanim zdążę wychwycić ze skrzynki poselskiej, z kilkunastu dokumentów, takich właśnie granatowo-niebieskich, jakieś informacje, już w telewizji widzę konferencję prasową Najwyższej Izby Kontroli, a nawet jeszcze wcześniej niż te dokumenty trafią do Sejmu. To czasami trochę człowieka irytuje, bo biegnę do skrzynki, przeglądam, nie ma tej informacji, a już jest konferencja prasowa. Rozumiem to prawo Najwyższej Izby Kontroli, informacja może być przecież przekazywana na różnym etapie. Często nie przekazano jeszcze ostatecznej informacji do Sejmu, a już jest ona jakby rozpowszechniona. Nie wiem, czy to źle, czy to dobrze. Zachowam chyba neutralną opinię wobec tej sytuacji, chociaż często dziennikarze pytają, co na to poseł z Komisji do Spraw Kontroli Państwowej. Pewnie państwo, którzy pracują w tej komisji, także się z tym spotkali. Ja mówię: nie wiem, bo jeszcze nie mam tego raportu, ale na konferencji Najwyższa Izba Kontroli już przedstawiła, jakie są nieprawidłowości i w jakiej jednostce czy podmiocie skontrolowanym. NIK skierował 184 zawiadomienia do organów ścigania w związku z podejrzeniem popełnionych przestępstw. Tutaj jest niepoważne podejście prokuratury. Najwyższa Izba Kontroli posiada specjalistów, którzy pracowali w rządzie, w samorządzie, przechodzą pewne szkolenia, na przestrzeni miesięcy prowadzą kontrole w jednostce i jeżeli już decydują się na skierowanie zawiadomienia do prokuratury... Pamiętam z prac komisji kontroli, że nawet różniły się dane dotyczące tego, ile w ogóle skierowano wniosków, prokuratura nawet nie była w stanie powiedzieć, ile skierowano wniosków. Coś tutaj nie gra. Myślę, że nie ma tak ad hoc, aby tylko było więcej wniosków kierowanych do prokuratury, więc raczej powinny to być liczby zbliżone, tzn. liczba podjętych postępowań powinna mniej więcej równać się liczbie skierowań. Natomiast odmowa lub szybkie umorzenie to jest większość. Nie wiem, dlaczego tak się dzieje. Jeżeli chodzi o wykorzystanie wyników kontroli przeprowadzonych przez inne organy na potrzeby własne Najwyższej Izby Kontroli, to myślę, że w tym zakresie jest jeszcze duży obszar, ażeby NIK korzystał z tego. Oczywiście jest w sprawozdaniu informacja na ten temat i NIK wykorzystuje w ramach takiego partnerstwa materiały pozostałych instytucji kontroli, które funkcjonują w państwie polskim, ale myślę, że można wychwycić więcej przekrojowych tematów. Gdyby NIK zestawił np. wyniki kontroli przeprowadzanych na przestrzeni większej liczby lat, na przestrzeni kilku lat przez inne instytucje i wyniki kontroli własnych, to można by pokusić się o pewne podsumowania bardziej przestrzenne, na przestrzeni większej liczby lat. Dla parlamentu byłyby to na pewno cenne wnioski służące do tego, abyśmy mogli już w tej chwili, po dwudziestu kilku latach funkcjonowania suwerennego państwa polskiego, ocenić, czy pewne obszary państwa nie powinny być w ogóle w sposób zdecydowany zmienione. Gdybyśmy mieli takie raporty NIK, które mówiłyby, że np. to sprawdziło ABW, to CBA, to Najwyższa Izba Kontroli, a to Państwowa Inspekcja Pracy, to łącznie dałoby to pewien przekrojowy obraz, który prowadziłby do wniosku, że np. dany obszar państwa polskiego źle funkcjonuje. Cząstkowe kontrole nie przekonują posłów. Jesteście państwo obecni na posiedzeniach komisji kontroli i sami państwo wiecie, że cząstkowe raporty wzbudzają czasami zdenerwowanie, czasami ożywioną dyskusję, czasami zaciekawienie, ale nie przekonują do gruntownych zmian ustawowych. A to by się przydało. Kończąc, chciałbym życzyć całej Najwyższej Izbie Kontroli poprawy funkcjonowania państwa w każdym zakresie. Funkcjonowanie oczywiście nie jest złe. Należałoby się tutaj więcej gratulacji i pochwał. Zresztą te gratulacje i pochwały padają też ze strony parlamentarzystów z innych ugrupowań. Chcę rzeczywiście zdecydowanie potwierdzić, że Najwyższa Izba Kontroli dobrze służy państwu polskiemu i jest filarem demokratycznego państwa prawa. Dziękuję bardzo. (Oklaski)