Mówca: Henryk Siedlaczek
Data: 2012-01-25 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Zanim przejdę do omówienia przedstawionej Wysokiej Izbie przez Radę Ministrów informacji o stanie lasów i realizacji ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝ w 2010 r., chciałbym powiedzieć kilka zdań o polskich lasach. Ich powierzchnia wynosi ponad 9 mln ha, lesistość przekracza 29%, a zmagazynowane jest w nich ponad 1 mld t CO 2 , co w obecnej dobie przy podejmowaniu różnorodnych działań mających na celu zwiększenie sekwestracji CO 2 przydaje lasom nowej poważnej gospodarczej roli, albowiem to właśnie lasy, będące elementem środowiska naturalnego, wiążą ten cieplarniany gaz w sposób zgodny z naturą, nieinwestycyjny i przyjazny człowiekowi. Lasy spełniają niezwykle istotną rolę w kształtowaniu klimatu i warunków życia, są one bowiem miejscem bytowania bardzo szerokiego spektrum organizmów zróżnicowanych gatunkowo i genetycznie, a ich zrównoważone użytkowanie to nie tylko dostarczanie surowca drzewnego i zapewnianie miejsc pracy w gałęziach przemysłu z drewnem związanych, ale także, co ważniejsze, dzięki preferowaniu pozaprodukcyjnych funkcji lasów, w istotny sposób wpływanie na możliwość i warunki egzystencji człowieka i jego rozwój cywilizacyjny i społeczny. One ten rozwój determinują. Polscy leśnicy i naukowcy wypracowali model leśnictwa, który pozwala na racjonalne użytkowanie zasobów i jednoczesną ochronę wszystkich składników ekosystemu leśnego. W hierarchii celów polskiego leśnictwa określonych w ustawie o lasach z 1991 r. funkcje ochronne i społeczne lasów uplasowane zostały świadomie przed funkcją produkcyjną. Model leśnictwa polskiego kreowany głównie przez Lasy Państwowe, które zarządzają lasami Skarbu Państwa i prowadzą gospodarkę leśną na ponad 80% powierzchni wszystkich polskich lasów, jest jednym z nielicznych w Europie pozwalającym prowadzić politykę leśną państwa w skali ogólnokrajowej. Model ten umożliwia wyrównywanie różnic ekonomicznych nadleśnictw wynikających z gospodarowania w różnych warunkach przyrodniczych, ekonomicznych czy społecznych oraz jednakowe traktowanie lasów i ich zagospodarowanie bez względu na rentowność nadleśnictw. Przykładem takim są lasy w Bieszczadach, wokół Warszawy czy Katowic, których koszty ich zagospodarowania i ochrony znacznie przewyższają przychody z ich użytkowania. System finansowy Lasów Państwowych dzięki Funduszowi Leśnemu może nie tylko zagwarantować środki finansowe na hodowlę czy ochronę lasu, ale także sprawną odbudowę lasów po coraz liczniejszych klęskach - pożarów, huraganów, powodzi, gradacji owadów i innych. Z punktu widzenia interesu społecznego i bezpieczeństwa ekologicznego państwa jest to bardzo racjonalny i nowoczesny model, oparty na społecznej własności lasów, ich powszechnej dostępności, zbieżny z międzynarodowymi konwencjami z zakresu ochrony przyrody i wysoko ceniony w świecie. Wynika to przede wszystkim z faktu, że, jak już mówiłem, 80% polskich lasów znajduje się w rękach państwa i zarządzanych jest przez jedną organizację, Lasy Państwowe, dysponującą bardzo dobrze wykształconą i kompetentną kadrą. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Obowiązek corocznego przedstawiania Sejmowi informacji o stanie lasów oraz realizacji krajowego programu zwiększania lesistości wynika z art. 52 ust. 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach, co przy cyklu życia drzew przekraczającym 100 lat wydaje się z pozoru zbyt częste. W środowisku przyrodniczym występują jednak bardzo częste i gwałtowne zmiany wywołane czynnikami abiotycznymi, takimi jak: huragany, trąby powietrzne, śniegołomy czy powodzie, oraz biotycznymi, takimi jak wielkie gradacje owadów, a także wywołane przez człowieka, np. pożary lasów. Również zmieniające się uwarunkowania ekonomiczne i społeczne zachodzące poza leśnictwem wywierają na nie wpływ. Coroczna informacja o stanie lasów pozwala zatem na bieżące monitorowanie zmian w nich zachodzących i podejmowanie działań w sytuacjach, gdy zmiany te mogą stanowić dla nich zagrożenie. Z przedstawionej Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych I Leśnictwa a także Wysokiej Izbie przez Radę Ministrów informacji o stanie lasów oraz o realizacji ˝Krajowego programu zwiększania lesistości w 2010 r.˝ wynika, że realizacja podstawowych celów ˝Polityki leśnej państwa˝ jako dokumentu kierunkującego działania w obszarze leśnictwa głównie przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe jest prawidłowa. Komisja stwierdza także kontynuację pozytywnych tendencji wyrażających się m.in. w ciągłym wzroście powierzchni lasów, co prawda, nie w takim tempie, jak zakładał to ˝Krajowy program zwiększania lesistości do 2050 r.˝, ale z przyczyn od leśnictwa niezależnych, stałym wzroście zasobów drewna na pniu, co jest zarówno wynikiem konsekwentnie stosowanych zasad zrównoważonego użytkowania, przy uwzględnieniu nadrzędnych w stosunku do użytkowania (czytaj: cięć) pozaprodukcyjnych funkcji lasów, jak i powojennych zalesień. Zasoby drewna na pniu w polskich lasach przekraczają dzisiaj 2330 mln m 3 . Osiągnięcie takiego stanu zasobów jest wielkim sukcesem głównie Lasów Państwowych. Pragnę przypomnieć, że pod koniec lat 60. ubiegłego wieku zasoby te szacowano na ok. 900 mln m 3 . Tak więc pod względem zasobności polskie lasy należą do europejskiej czołówki. Umożliwia to coroczne zwiększanie podaży - głównie przez Lasy Państwowe - drewna na rynek o kilkaset tysięcy metrów sześciennych. Przypomnę, że w połowie lat 90. ubiegłego wieku Lasy Państwowe - główny dostawca drewna - dostarczały na rynek ok. 17,5 mln m 3 , a dzisiaj wielkość ta wynosi już 34 mln m 3 , co ma istotny wpływ na rozwój przemysłu drzewnego w Polsce, a także i miejsca pracy. Polski przemysł meblarski jest czwartą światową potęgą. W sytuacji dość częstych głosów domagających się zwiększenia w Lasach Państwowych rozmiarów cięć jako reakcji na popyt chcę jednoznacznie w imieniu sejmowej komisji ochrony środowiska oświadczyć, że wobec mających o wiele większe znaczenie ekonomiczne, przyrodnicze i społeczne pozaprodukcyjnych funkcji lasów będziemy konsekwentnie popierać realizowaną zasadę racjonalnego użytkowania zasobów drzewnych i sprzeciwiać się poddaniu lasów grze rynkowej oraz traktowaniu ich wyłącznie jako zasobnego magazynu odnawialnego surowca. Zasoby leśne i drzewne w Polsce to nie tylko majątek naszego pokolenia. Jednym z faktów, które dowodzą właściwego prowadzenia gospodarki leśnej z uwzględnieniem potrzeb ochrony gatunków i siedlisk, jest objęcie 38% powierzchni Lasów Państwowych specjalną formą ochrony w postaci obszarów Natura 2000. Dzieje się tak między innymi dlatego, że, jak często mówi pan poseł Stanisław Żelichowski, leśnicy nie słyszą w szeleście liści szelestu pieniędzy. Faktem jest, że stale wzrasta średni wiek drzewostanów jako wynik z jednej strony świadomego i uregulowanego wewnętrznym prawem i zasadami użytkowania, ale i z drugiej strony wielu działań w obszarze hodowli i ochrony lasów. Na wzrost średniego wieku mają także wpływ ograniczenia w użytkowaniu (cięciach) w lasach cennych przyrodniczo, obejmowanych na coraz większych powierzchniach różnymi formami ochrony. Odnosząc się do oceny stanu zdrowotnego i sanitarnego lasów, można stwierdzić, że uległ on poprawie w stosunku do roku 2009. Jest to wynikiem zarówno bardziej sprzyjających w stosunku do lat poprzednich uwarunkowań pogodowych, jak i olbrzymiej pracy leśników w sferze prognozowania, organizacji i konsekwentnie realizowanej strategii postępowań ochronnych. Najbardziej zagrożonym obszarem od lat są lasy świerkowe Beskidu Śląskiego i Żywieckiego. Zagrożenie trwałości beskidzkich drzewostanów świerkowych nie jest zjawiskiem lokalnym, albowiem proces rozpadu lasów świerkowych ma miejsce w całej Europie Środkowej i Ameryce Północnej. Sztucznie ukształtowane, głównie w XIX w. i na początku XX w., poddane wielu czynnikom stresogennym, w tym zachodzącym zmianom klimatycznym, drzewostany świerkowe przestały tam istnieć na setkach tysięcy hektarów ze wszystkimi negatywnymi skutkami dla człowieka. Leśnikom śląskim - dzięki ich olbrzymiej pracy - udało się w 2010 r. powstrzymać tempo zamierania tych lasów. To nie znaczy, że zagrożenie już całkowicie minęło. Działania te pozwolą jednak odbudować na tym obszarze las, co prawda już inny, ukształtowany ręką człowieka, ale z wykorzystaniem całej obecnej wiedzy leśnej. Proces odbudowy lasów na obszarach klęskowych trwa i w tym zakresie nie ma opóźnień. Ale rok 2010 to także rok klęsk żywiołowych, które dotknęły lasy, że przypomnę wielką klęskę okiści w północnej części województw śląskiego, opolskiego i małopolskiego. Jak pamiętamy, kilkaset tysięcy ludzi zostało pozbawionych dostaw energii elektrycznej przez kilkanaście dni, a w lasach śląskich wyłamaniu uległo ponad 1600 tys. m 3 drzew na powierzchni 28 tys. ha. Dwie wielkie powodzie w 2010 r. spowodowały także straty w lasach. Łącznie straty w leśnictwie - dotyczy to województwa śląskiego, opolskiego i małopolskiego - przekroczyły kwotę 300 mln zł. Ze skutkami tych klęsk leśnicy uporali się szybko i dobrze. Pozytywnym rezultatem stale doskonalonego przez Lasy Państwowe systemu ochrony przeciwpożarowej lasów jest zmniejszająca się od kilku lat średnia powierzchnia pożaru. Lasy Państwowe wzięły na siebie prognozowanie zagrożeń i wykrywanie pożarów w lasach wszystkich form własności. Niepokojącym natomiast zjawiskiem jest fakt stałego wzrostu liczby podpaleń. W 2010 r. rozpoczęto w Lasach Państwowych realizację wielu programów środowiskowych finansowanych ze środków unijnych, takich jak wielki program małej retencji w górach i na nizinach, tak ważny z gospodarczego, jak i przyrodniczego punktu widzenia, rekultywację terenów popoligonowych czy odbudowę, po klęsce, lasów na polsko-słowackim pograniczu w Beskidzie Żywieckim i Śląskim. Kontynuowano rozbudowę szkółkarstwa leśnego i bazy przechowalniczej nasion, co pozwala na wykorzystanie rzadkich lat urodzaju niektórych gatunków, jak i zabezpieczenie zasobów genowych zamierających drzewostanów. Polskie szkółkarstwo leśne stosujące w praktyce najnowsze biotechnologie należy do najnowocześniejszych w świecie. Lasy Państwowe prowadzą też reintrodukcję wielu ginących gatunków, wspomnę dla przykładu o prowadzonej reintrodukcji zająca, tak do niedawna pospolitego, przez Nadleśnictwo Świebodzin, głuszca przez Nadleśnictwo Wisła czy symbolu ochrony przyrody, jakim jest żubr. Przywraca się także w lasach tak powszechnie niegdyś występujące gatunki, jak cis. Podkreślić należy, że Lasy Państwowe realizują znacznym nakładem środków własny szeroki program edukacji ekologicznej. Dziś nie ma już nadleśnictwa, w którym nie byłoby ośrodka edukacyjnego, izby leśnej, zielonej klasy czy ścieżki edukacyjno-przyrodniczej. Każdego roku korzysta z nich około 2 mln osób. Obiekty wykorzystywane w Lasach Państwowych do edukacji leśnej to: 66 ośrodków edukacji leśnej, 1013 ścieżek edukacyjnych (dydaktycznych), 301 izb edukacji leśnej, 545 wiat edukacyjnych (tzw. zielone klasy), 106 parków i ogrodów dendrologicznych, 1840 punktów edukacyjnych, 2676 innych obiektów. Leśne ścieżki dydaktyczne cieszą się największą popularnością. Przez cały rok odbywają się na nich zajęcia przygotowywane przez leśników dla różnych grup wiekowych. Można odwiedzać je także samodzielnie. Nadleśnictwa przygotowały też izby edukacji leśnej i wiaty edukacyjne. Poszerza się oferta leśnych ośrodków edukacyjnych. Każde nadleśnictwo ma opracowany program edukacji leśnej społeczeństwa w nadleśnictwie. Zdecydowana większość osób korzystających z obiektów edukacyjnych to grupy szkolne. Leśnicy szczególnie chętnie zapraszają dzieci i młodzież, wiedząc, że już wkrótce to od młodych ludzi zależeć będzie przyszłość naszych lasów. Ale sytuacja w polskich lasach nie jest pozbawiona mankamentów i nie jest tak, że nie rodzi obaw. Aktualnie trwają prace nad planami zadań ochronnych obszarów Natura 2000, które wyznaczono na blisko 3 mln ha Lasów Państwowych. Dobrze się stało, że zadania te będą wchodziły w zakres opracowania planów urządzania lasów. Nie znamy jednak jeszcze ani kosztów zarządzania tymi obszarami, ani skutków ograniczeń w użytkowaniu i wielu innych dodatkowych kosztów, a już dzisiaj widoczne są liczne konflikty i rozbieżności pomiędzy organizacjami ekologicznymi, RDOŚ a Lasami Państwowymi. Jest to między innymi wynik nieczytelnego podziału kompetencji i odpowiedzialności. Od lat powtarzającym się mankamentem jest brak lub nieaktualność uproszczonych planów urządzania lasów dla lasów prywatnych. Tę sytuację należy rozwiązać systemowo. Jest to nie tylko narastający problem, ale kładzie się to też cieniem na polskim modelu prowadzenia gospodarki. Zdaniem komisji należałoby dokonać rozeznania, jakich kwot potrzeba starostom, aby ten problem wreszcie uregulować, i czy istnieje możliwość dofinansowania starostw. Spośród problemów i wyzwań, przed którymi stoi polskie leśnictwo, wymieniłbym wspominany przez komisję narastający i nierozwiązany dotychczas problem regulacji stale wzrastającego stanu liczbowego łosia w północno-wschodniej Polsce. Ten stan zaczyna zagrażać ciągłości i trwałości lasu na dużych obszarach i wymaga, z czego sobie zdaję sprawę, odwagi pana ministra środowiska, aby moratorium na odstrzał łosi znieść lub okresowo zawiesić. Zmiany wymaga też dotychczasowa regulacja tzw. etatu cięć, czyli maksymalnej wielkości masy drewna, jaką można wyciąć, wyrażonej w metrach sześciennych, który to etat zatwierdzany jest przez ministra środowiska w planie urządzania lasu dla każdego nadleśnictwa jako wielkość obligatoryjna i nieprzekraczalna. Etat ten winien dotyczyć tylko użytków rębnych, a więc w uproszczeniu cięć w dojrzałych drzewostanach, a nie być sumą użytków rębnych i przedrębnych, gdyż te ostatnie wynikają ze stanu lasu i potrzeb pielęgnacyjnych. Sumowanie tych dwóch etatów w przypadku klęsk w młodszych drzewostanach skutkuje wstrzymaniem cięć w starszych drzewostanach, co z punktu widzenia gospodarki drewnem nie jest racjonalne i często prowadzi do zakłócenia ładu przestrzennego i zwykłego marnotrawstwa. Innym rozwiązaniem byłoby wyłączenie wszystkich cięć wymuszonych (sanitarnych, poklęskowych, przygodnych) z bilansu łącznego etatu zatwierdzanego przez ministra. Dotyczy to rozporządzenia ministra środowiska z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu sporządzania planu urządzenia lasu, uproszczonego planu urządzenia lasu oraz inwentaryzacji stanu lasu. Odnosząc się natomiast do informacji o realizacji ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝, można stwierdzić, że osiągnięcie lesistości 33% do roku 2050 jest mało realne. Mówimy o tym od kilku lat, oznaczałoby to bowiem przeznaczenie do zalesienia około 1,5 mln ha gruntów. Obok wielu innych przyczyn najistotniejszym powodem jest ograniczenie podaży gruntów porolnych wywołane zmianą priorytetów ich wykorzystania. Tak więc bez zmiany polityki rolnej w Unii Europejskiej osiągnięcie planowanej lesistości w 2050 r. wydaje się niemożliwe. Czas zatem zmienić zasadniczo założenia tego programu. Osiągnięcie natomiast lesistości 30% w roku 2020 przy uwzględnieniu istniejących już naturalnych odnowień wydaje się realne. Do rozpatrzenia pozostaje także potrzeba wypracowania polityki w zakresie wykorzystania drewna użytkowego na cele wielkiej energetyki. Na zakończenie chciałbym poruszyć kwestie prawne i wspomnieć o konieczności podejmowania działań nowelizacyjnych, których potrzebę dyktuje życie. Uregulowania wymaga kwestia prowadzenia gospodarki leśnej przez nadleśniczego w kontekście art. 35 ust. 1 ustawy o lasach, na podstawie planu urządzenia lasu, w okresie pomiędzy datą ekspiracji starego planu urządzenia lasu a zatwierdzeniem przez ministra właściwego do spraw środowiska nowego planu. Ustawa o lasach w art. 18 ust. 4 pkt 2 stanowi, że plan urządzenia lasu zawiera analizę gospodarki leśnej w minionym okresie, tj. w czasie ubiegłych 10 lat, a więc ten okres musi się zakończyć, aby do nowego planu można było wprowadzić tę analizę, a następnie dopiero wraz z wieloma innymi dokumentami plan ten jest prezentowany publicznie na naradzie techniczno-gospodarczej i podlega dalszemu procedowaniu zgodnie z przyjętym trybem. Po sporządzeniu opracowań końcowych i wymaganym upublicznieniu plan kierowany jest przez dyrektora generalnego Lasów Państwowych do ministra środowiska celem zatwierdzenia. Musi to trwać przez okres kilku miesięcy od nowego okresu urządzeniowego, kiedy to gospodarka leśna jest prowadzona bez aktualnego planu urządzenia lasu. Zarzuty w tej kwestii są systematycznie podnoszone przez Najwyższą Izbę Kontroli, która stawiając zarzut Lasom Państwowym, kieruje się zapisami prawa, a nie możliwościami. W tej sytuacji zadania na ten martwy okres winien ustalić dyrektor regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych, który dotychczas to robi, posiłkując się zapisami art. 79 ust. 3 ustawy o lasach w brzmieniu: W lasach, dla których nie ma opracowanych planów urządzenia lasu, do czasu ich opracowania zadania w zakresie: wyrębu drzew, ponownego założenia upraw leśnych, przebudowy drzewostanu, pielęgnowania i ochrony lasów, w tym również ochrony przeciwpożarowej, ustala oraz nadzoruje ich wykonanie dyrektor regionalnej dyrekcji Lasów Państwowych w odniesieniu do lasów stanowiących własność Skarbu Państwa. To jest bardzo dobry zapis ustawy, który można by stosować z powodzeniem, ale pojawia się problem jego aktualności. W aktualnym Dzienniku Ustaw art. 79 nie jest publikowany z wyjaśnieniem, że jest on pominięty, dlatego że obowiązywał przez pięć lat od chwili uchwalenia ustawy o lasach, to jest od roku 1991, i był potrzebny tylko w okresie przejściowym. Należałoby zatem ponownie wprowadzić zapisy art. 79 do obrotu prawnego, gdyż nie ma fizycznej możliwości przedłożenia ministrowi do zatwierdzenia nowego planu na kilka miesięcy przed wyekspirowaniem poprzedniego, a jednocześnie nie niesie to żadnego zagrożenia, a jedynie wyeliminowałoby tę dotychczasową usterkę prawną. Celowe jest znowelizowanie ustawy o ochronie przyrody. Chodzi mi o art. 52a, który stanowi, że gospodarka leśna nie narusza zakazów, o których mowa w art. 52 ust. 1 pkt 1, 3-5 i 11, jeżeli jest prowadzona na podstawie planów, które zostały poddane strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko. Zapis ten usprawiedliwia nieuchronne w praktyce zniszczenie podczas wykonywania zabiegów gospodarczych w lasach pojedynczych osobników zwierząt chronionych, ich gniazd, nor itp., ale odnosi się tylko do dziko żyjących zwierząt objętych ochroną art. 52, winien być zatem rozszerzony również i na dziko występujące rośliny i grzyby objęte ochroną gatunkową, a więc odnosić się również do art. 51. W lasach zagospodarowanych prowadzi się ochronę gatunków na dużych obszarach, co oznacza, że wraz z naturalnymi zmianami warunków związanych z fazami rozwoju, a także pracami leśnymi, np. prowadzeniem planowych wyrębów, w jednych miejscach gatunki te giną, a pojawiają się w innych. O tym, że dotychczasowe zasady prowadzenia gospodarki leśnej nie stanowią zagrożenia dla gatunków chronionych, świadczy chociażby 38% powierzchni lasów państwowych włączonych do obszarów przyrodniczo cennych. Brak tego zapisu grozi poważnymi konsekwencjami gospodarczymi nie tylko dla leśnictwa, ale także przemysłu drzewnego. Patrząc z perspektywy roku 2011, uważam, że dobrze się stało, iż Lasy Państwowe nie zostały włączone do sektora finansów publicznych. To było chyba największym zagrożeniem dla ich sprawnego funkcjonowania jak i dla modelu polskiego leśnictwa. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Komisja Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa rekomenduje Wysokiej Izbie przyjęcie przedłożonej przez Radę Ministrów informacji o stanie lasów oraz realizacji ˝Krajowego programu zwiększania lesistości˝ w 2010 r. Chciałbym na zakończenie pogratulować uzyskanych efektów w gospodarce leśnej panu ministrowi środowiska, a leśnikom mówię: Darz bór. Dziękuję. (Oklaski)