Mówca: Marek Kuchciński
Data: 2015-08-04 (Sejm RP, kadencja 7)

Proszę bardzo, panie senatorze. Senator Aleksander Pociej: Wysoki Sejmie! Panie Ministrze! Projektowana ustawa o zmianie ustawy o Policji oraz niektórych innych ustaw ma na celu dostosowanie systemu prawa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 lipca 2014 r. stwierdzającego niezgodność wybranych przepisów ustaw: o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, o Policji, o Straży Granicznej, o kontroli skarbowej, o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego, o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, o Służbie Celnej z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Sentencja rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego została ogłoszona dnia 6 sierpnia 2014 r. Trybunał na wnioski rzecznika praw obywatelskich oraz prokuratora generalnego zbadał konstytucyjność przepisów ustaw zawierających regulacje dotyczące kontroli operacyjnej, pozyskiwania danych telekomunikacyjnych, ochrony tajemnicy zawodowej w toku kontroli operacyjnej oraz niszczenia zbędnych danych telekomunikacyjnych. Chodzi o ustawy: o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu, o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego i o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym. Trybunał Konstytucyjny generalnie aprobował powierzenie kompetencji w zakresie prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych nie tylko Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego czy Centralnemu Biuru Antykorupcyjnemu, lecz także organom kontroli skarbowej, które odpowiadają m.in. za zwalczanie negatywnych zjawisk w postaci: niewywiązywania się z obowiązków daninowych wobec państwa, prowadzenia nieujawnionej działalności gospodarczej, prania pieniędzy, niedozwolonego wykorzystywania powiązań kapitałowych między podmiotami. Trybunał wielokrotnie wskazywał ustawodawcy warunki, jakie mają spełniać normy prawne regulujące niejawne pozyskiwanie przez służby policyjne i służby ochrony państwa informacji na temat jednostek i obywateli. Zdaniem trybunału ograniczenia w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw muszą być precyzyjnie unormowane w ustawie. Chodzi jednak nie tylko o formalne umiejscowienie przepisu ograniczającego w akcie normatywnym o randze co najmniej ustawy, lecz także o jakość tego unormowania, które musi zapewniać przewidywalność rozstrzygnięć organów władzy publicznej wobec jednostki. Ustawowa forma ograniczeń prawa do ochrony prywatności, art. 47 konstytucji, wolności i ochrony tajemnicy komunikowania się, art. 49 konstytucji, oraz autonomii informacyjnej, art. 51 ust. 1 konstytucji, wynika bezpośrednio z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a zapewnienie dostatecznej określoności przepisów - także z zasady demokratycznego państwa prawa, czyli z art. 2 konstytucji. Trybunał w uzasadnieniu do wyroku przywołał minimalne elementy ustawowej regulacji czynności operacyjno-rozpoznawczych, czyli niejawnego pozyskiwania przez władze publiczne informacji o jednostkach. Według trybunału, po pierwsze, ustawa musi precyzować przedmiotowe przesłanki zarządzania takich czynności. Aby zachować standard konstytucyjny, nie wystarczy odwołanie się do ogólnych zagrożeń dóbr prawnie chronionych, zwłaszcza przez zwroty niedookreślone. Ustawodawca zobowiązany jest zdefiniować zamknięty i możliwie wąski katalog poważnych przestępstw uzasadniających tego rodzaju ingerencję w wolność jednostki. W każdym wypadku powinno być możliwe zrekonstruowanie sytuacji, w których niejawne pozyskiwanie informacji przez organy państwa jest dopuszczalne. Precyzyjne ustawowe uregulowanie przedmiotowych przesłanek dopuszczalności kontroli operacyjnej i pozyskiwania danych telekomunikacyjnych jest tym bardziej konieczne, ponieważ w istocie to same służby, działając w ramach ich ustawowych zadań, definiują zagrożenia, którym mają następnie zapobiegać. Po drugie, okazało się niezbędne sprecyzowanie sposobu niejawnego wkroczenia w sferę prywatności jednostki. Nie jest przy tym konieczne wskazywanie w przepisach prawa według Trybunału Konstytucyjnego konkretnych środków techniki operacyjnej ani tym bardziej zdefiniowanych ich parametrów. Z punktu widzenia zasady określoności prawa istotne jest natomiast sprecyzowanie w przepisach prawa zamkniętego rodzajowo katalogu środków i metod działania, za pomocą których władze publiczne mogą w sposób niejawny gromadzić informacje o poszczególnych jednostkach. Według Trybunału Konstytucyjnego najbardziej pożądanych rozwiązaniem z konstytucyjnego punktu widzenia jest uregulowanie rodzajów środków służących niejawnemu pozyskiwaniu informacji o jednostkach w ustawie. Precyzyjne określenie tej kwestii przez ustawodawcę nie tylko wiąże się z realizacją zasady określoności prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji RP, ale przede wszystkim z częścią art. 31 ust. 3 konstytucji, która przewiduje obowiązek unormowania ograniczeń w korzystaniu z wolności i praw konstytucyjnych w ustawie będącej aktem normatywnym pochodzącym od przedstawicielskiego organu narodu - Sejmu. Po trzecie, ustawa musi precyzować maksymalny czas prowadzenia niejawnych czynności, po upływie którego dalsze ich prowadzenie jest niedopuszczalne. Po czwarte, Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż w ustawie ma być uregulowana procedura zarządzania czynności operacyjno-rozpoznawczych, włączając w to powierzenie kompetencji do zarządzania tych czynności, a także badanie ich legalności przez zewnętrzny i niezależny od organów władzy wykonawczej podmiot - najlepiej, żeby był to sąd. Po piąte, ustawa musi precyzyjnie wskazywać zakres wykorzystywania danych pozyskiwanych w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych, a zwłaszcza wykorzystanie ich w procesie karnym jako materiałów dowodowych. Ustawa ma także określać postępowanie z materiałami, które podlegają niezwłocznemu protokolarnemu i komisyjnemu zniszczeniu z uwagi na ich zbędność lub nieprzydatność. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku stwierdził ponadto, iż niejawne pozyskiwanie informacji o jednostkach w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych musi być środkiem subsydiarnym, czyli stosowanym wtedy, gdy inne rozwiązania są nieprzydatne lub nieskuteczne. Odnosząc się do zagadnienia określenia w ustawie zasad postępowania z materiałami zgromadzonymi w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych, trybunał wskazał, że ustawa musi precyzyjnie wskazywać zakres wykorzystania danych pozyskiwanych w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych, a zwłaszcza wykorzystanie ich w procesie karnym jako materiałów dowodowych. Ustawa ma również określać postępowanie z materiałami, które podlegają niezwłocznemu, protokolarnemu i komisyjnemu zniszczeniu z uwagi na ich zbędność lub nieprzydatność. W wyroku o sygn. akt K 32/04, to inny wyrok niż ten, o którym w tej chwili mówię, trybunał zaznaczył, że w demokratycznym państwie prawnym nie jest konieczne przechowywanie informacji na temat obywateli uzyskanych w toku czynności operacyjnych ze względu na potencjalną przydatność tych informacji. Może to być stosowane tylko w związku z konkretnym postępowaniem prowadzonym na podstawie ustawy dopuszczającej ograniczenie wolności ze względu na bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny. O projekcie, który powstał w Senacie, opinie wyraziły następujące podmioty: Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, która zgłosiła uwagi dotyczące transparentności danych statystycznych dotyczących czynności operacyjno-rozpoznawczych, materii upoważnienia do wydawania aktu wykonawczego i rejestru postanowień, zarządzeń oraz wniosków dotyczących Służby Celnej, w toku prac uwzględniono uwagę o charakterze porządkującym - odesłanie do jednej z ustaw. Sąd Najwyższy nie zgłosił żadnych uwag. Fundacja Panoptykon zgłosiła szereg uwag uzasadniających stwierdzenie, iż projekt ustawy nie wykonuje wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Natomiast stwierdzono, iż projekt uwzględnia jedną z zasadniczych uwag, tj. dotyczącą wprowadzenia zasady subsydiarności w udostępnianiu służbom danych telekomunikacyjnych. Prokurator generalny wskazał na szereg nieścisłości i niekonsekwencji w projekcie ustawy. Do istotnych mankamentów zaliczono brak regulacji dotyczących zażalenia osób zainteresowanych oraz prokuratora na wykorzystanie danych telekomunikacyjnych przez osoby pełniące funkcje, o których mowa w art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego, chodzi o adwokatów. Uwagi dotyczyły także m.in. definicji kontroli operacyjnej, przedłużania kontroli, postępowania w sprawie udostępniania danych telekomunikacyjnych. Uwzględniono uwagi dotyczące zakazów dowodowych oraz przesłanek, jakimi sąd kieruje się, wydając zgodę na wykorzystywanie danych telekomunikacyjnych. Minister sprawiedliwości wskazał na konieczność rozważenia zastąpienia zgody sądu kontrolującego udostępnianie danych telekomunikacyjnych zgodą prokuratora. Wskazano na konieczność uwzględnienia tajemnicy mediatora w zakresie zakazu dowodowego. Minister finansów wskazał, iż ustawa uniemożliwi kontroli skarbowej skuteczną realizację zadań oraz będzie miała szkodliwy wpływ na ochronę interesów ekonomicznych Skarbu Państwa, i przedstawił szereg uwag usuwających to zagrożenie. Helsińska Fundacja Praw Człowieka wskazała na nieprecyzyjność przepisów dotyczących katalogu środków kontroli operacyjnej, nadmiernie długi okres, o który można przedłużyć kontrolę operacyjną, brak przesłanek wyrażenia zgody na wykorzystywanie informacji dotyczących tajemnic zawodowych, niedoskonałość regulacji dotyczących uzyskiwania danych telekomunikacyjnych, szczególnie w zakresie braku poszanowania zasady subsydiarności oraz uprzedniej kontroli sądowej. Komendant główny Straży Granicznej przedstawił 16 uwag szczegółowych, dotyczących między innymi okresu przedłużania kontroli operacyjnej, tajemnicy mediatora czy też spójności terminologicznej ustawy. Naczelna Rada Adwokacka zwróciła uwagę, iż tajemnica adwokacka nie jest dostatecznie chroniona zarówno w zakresie kontroli operacyjnej, jak i w zakresie udostępniania danych telekomunikacyjnych. Minister administracji i cyfryzacji wskazał na konieczność doprecyzowania upoważnienia do określania wzorów rejestrów. Krajowa Rada Sądownictwa wskazała na konieczność zapewnienia środków na zwiększone zadania sądów wynikające z ustawy. Szef Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego przedstawił szereg uwag o charakterze porządkującym. Szef Centralnego Biura Antykorupcyjnego wskazał, iż niektóre z przepisów w zakresie ustawy o CBA nie są niezbędne do realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wskazał także, iż decyzja o niszczeniu informacji objętych zakazami dowodowymi powinna należeć do sądu, a nie do szefa służby. Minister obrony narodowej wskazał na konieczność uzupełnienia niektórych przepisów w zakresie dotyczącym Żandarmerii Wojskowej. Stwierdzono, iż zakres przedmiotowy projektowanej ustawy jest zgodny z prawem Unii Europejskiej. Na posiedzeniu połączonych komisji: Komisji Obrony Narodowej, Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Praw Człowieka, Praworządności i Petycji w dniu 21 lipca 2015 r. w ramach uwzględnienia większości, części tych uwag, o których przed chwilą mówiłem, zgłoszono następujące poprawki, Biuro Legislacyjne zaproponowało następujące poprawki. Po pierwsze, takie, które spowodują, iż ustawa będzie bardziej odzwierciedlała wyrok Trybunału Konstytucyjnego. W związku z tym zaproponowano rozszerzenie zakresu bezwzględnego niszczenia objętych zakazami dowodowymi dokumentów. To jest również zagadnienie mediatora oraz zwolnienia dziennikarza z zachowania tajemnicy dotyczącej źródeł informacji, które pozyskał od swoich informatorów. Następnie zaproponowano dodanie przesłanki dla sądu wyrażającego zgodę na wykorzystanie materiałów mogących zawierać informacje stanowiące tajemnice związane z wykonywaniem zawodu lub funkcją, o których mowa w art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Zaproponowano, aby dodać taką samą przesłankę, to znaczy taką, by sąd mógł wyrażać zgodę na wykorzystanie materiałów, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. W celu urealnienia kontroli następczej wykonywanej przez sąd w zakresie danych telekomunikacyjnych padła propozycja odzwierciedlająca tezy z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dotycząca wyłączenia danych abonamentowych z systemu reglamentowanego pozyskiwania danych telekomunikacyjnych, tak żeby ten system obejmował tylko dane, które wkraczają najgłębiej w prywatność, to znaczy dane billingowe i dane lokalizacyjne. Zaproponowano również, aby nałożyć na organy państwa, które mogą uzyskać dane telekomunikacyjne w takim zakresie, czyli w zakresie billingów i danych lokalizacyjnych... dodanie zasady subsydiarności, to znaczy, aby dopiero wtedy, gdy inne środki okazałyby się bezskuteczne bądź nieprzydatne, można było sięgać po te dane wrażliwe. I wreszcie zaproponowano przepisy przejściowe, które pozwalałyby na stosowanie dotychczasowych przepisów do danych telekomunikacyjnych zebranych na podstawie dotychczas obowiązujących przepisów. W trakcie głosowania nad tymi wszystkimi poprawkami... A, jeszcze dwóch senatorów - senator Borowski, senator niezależny, oraz przewodniczący komisji praw człowieka pan senator Seweryński z Prawa i Sprawiedliwości - zaproponowało, jeśli chodzi o możliwość inwigilacji senatorów i posłów, żeby decyzję o tym podejmował Sąd Najwyższy, a nie, tak jak do tej pory było, sąd okręgowy. W głosowaniu przez 22 senatorów wszystkie poprawki i całość ustawy zostały przegłosowane jednogłośnie. To tyle. Dziękuję bardzo.