Mówca: Magdalena Filiks
Data: 2022-04-28 (Sejm RP, kadencja 9)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! W imieniu klubu Koalicji Obywatelskiej przedstawię stanowisko klubu wobec projektu ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zacznę może od tego, że to naprawdę obszerny projekt, który razem z uzasadnieniem ma prawie 1000 stron, a o tym, że trafi do pierwszego czytania, właściwie dowiedzieliśmy się we wtorek. A więc apelowałabym, żeby do tak rozległych projektów podchodzić bardziej roztropnie i pozwalać się z nimi zapoznać stosownie wcześniej, żeby naprawdę to była rzetelna analiza i dobrze wykonana praca. Procedowany projekt ustawy ma zastąpić dotychczasowe przepisy uchwalone przeszło 40 lat temu. Nieletni ze względu na swój wiek, brak doświadczenia czy patologiczne środowisko rodzinne są grupą szczególnie narażoną na różnego typu nadużycia. Stąd ważne jest, aby tworzyć odpowiednie ramy prawne respektujące ich odpowiednie prawa oraz wzmacniające ich ochronę. Ponadto należy pamiętać, że postępowanie w sprawach nieletnich nie powinno mieć charakteru restrykcyjnego, lecz być ukierunkowane przede wszystkim na wychowanie. Polityka kryminalna wobec nieletnich nie przynosi żadnych pozytywnych rozwiązań. W przypadku nieletnich należy odchodzić wręcz od rozwiązań represyjnych na rzecz rozwiązań opiekuńczych. Klimat kontrolująco-restrykcyjny jest najmniej korzystny dla procesu resocjalizacji nieletnich, a odnoszę wrażenie, że trochę w tym kierunku właśnie zmierza ten projekt. Należy mieć na uwadze, że ważnym elementem skutecznej resocjalizacji jest tworzenie rozwiązań, które będą eliminowały nie tylko skutki, ale również przyczyny patologicznych zachowań. Trzeba tworzyć skuteczne mechanizmy, pozwalające na jednoczesne oddziaływanie i na nieletnich, i na środowisko rodzinne, bo nawet gdy uda się skutecznie zresocjalizować nieletniego, a on wróci do środowiska rodzinnego dotkniętego tymi samymi problemami, które były przyczyną jego demoralizacji, wówczas są ogromne szanse na ponowny konflikt nieletniego z prawem. Ponadto bardzo istotna jest kwestia wsparcia i pomocy dla byłych wychowanków placówek zamkniętych w procesie ich powrotu do normalnego życia. Ten powrót jest trudny i bez odpowiedniego wsparcia najprawdopodobniej takie dziecko po raz kolejny popadnie w konflikt z prawem. Są to kwestie, których uregulowanie poprawiłoby skuteczność oddziaływań właśnie wobec nieletnich sprawców. Wysoka Izbo! Procedowany projekt wprowadza wiele nowych rozwiązań. Do tych istotnych, jak już było tutaj mówione, zmian możemy zaliczyć np. ustanowienie dolnej granicy wieku 10 lat, od której nieletni będzie mógł odpowiadać w sprawach o demoralizację. Projektodawca wprowadza nowy środek wychowawczy w postaci umieszczenia nieletniego w okręgowym ośrodku wychowawczym. Znajdzie się w nim miejsce dla tych młodych osób, które nie przejawiają jeszcze wysokiego stopnia demoralizacji. Ponadto projekt przewiduje możliwość nałożenia za zgodą rodziców przez dyrektora szkoły określonych obowiązków na nieletniego, który na terenie szkoły wskazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego. Nowością w projekcie jest możliwość orzeczenia wykonywania środka poprawczego do 24. roku życia, czyli możemy mieć sytuację, kiedy to osoba, która ukończyła 13. rok życia i dopuściła się określonego czynu, spędzi w zakładzie 11 lat. Niektórzy eksperci wskazują, że po tak długim okresie pobytu w zakładzie istnieje bardzo duże ryzyko wtórnej demoralizacji. Jest także wysokie prawdopodobieństwo, że taka osoba nie będzie w stanie skutecznie funkcjonować w społeczeństwie zgodnie z jego normami i najpewniej wróci na drogę przestępczą. Nie do przyjęcia są propozycje, które dają możliwość prewencyjnego używania kajdanek przez pracowników okręgowych ośrodków wychowawczych, zakładów czy schronisk. Rzecznik praw obywatelskich wskazał, że w przypadku nieletnich pozostających pod opieką personelu placówek dla nieletnich stosowanie kajdanek nie jest wskazane z uwagi na: po pierwsze, ich stygmatyzujący charakter, po drugie, odmienne cele placówek dla nieletnich w odniesieniu do zakładów karnych i aresztów śledczych, a po trzecie, większe ryzyko w przypadku ciasnego zapięcia stosowanego podczas transportu. Poza tym rodzą się obawy, aby prewencyjne stosowanie środka przymusu bezpośredniego nie stało się regułą. Kolejna kwestia to stosowanie kaftana bezpieczeństwa, pasa obezwładniającego, kasku zabezpieczającego. Wydaje się, że te środki również nie powinny być stosowane w placówkach dla nieletnich z uwagi na ich opresyjny, stygmatyzujący i poniżający charakter. Jak wskazują eksperci, użycie tego środka stanowi nieproporcjonalne użycie siły. Duże zastrzeżenie budzi możliwość umieszczenia nieletniego w izbie adaptacyjnej. Jest tu spore pole do nadużyć i stwarza to bezpośrednie ryzyko wykorzystania izby adaptacyjnej jako nieformalnego środka dyscyplinarnego skutkującego izolacją. Musimy pamiętać, że wszelka forma izolacji nieletnich jest środkiem, który ma negatywny wpływ na fizyczny i psychiczny stan dziecka. Dużo tu jest zapisów, które budzą wątpliwości, co nie zmienia faktu, że są to bardzo potrzebne rozwiązania, nad którymi należy rzetelnie popracować. Dlatego jesteśmy za skierowaniem projektu do dalszych prac. Swoje poparcie bądź nie dla projektu oczywiście wiążemy z tym, jaki będzie przebieg tych prac. Daruję to sobie dzisiaj, ale w przyszłości chciałabym się też odnieść do tego, co w mojej ocenie w tym projekcie jest zupełnie zbędne. To są kwestie preambuły. Chodzi o kwestie matki, ojca i chrześcijańskich wartości. Myślę, że w ogóle nie o tym jest ten projekt, ale też nie będę temu dzisiaj poświęcała uwagi. Za to w imieniu klubu chciałabym złożyć na ręce pani marszałek wniosek o skierowanie tego projektu do dalszych prac w Komisji: Edukacji, Nauki i Młodzieży oraz Polityki Społecznej i Rodziny... (Głos z sali: Niech pani mówi do mikrofonu.) (Głos z sali: Dobrze, edukacji również.) Przepraszam, ostatnia kartka jest dla pani.