Mówca: Waldemar Andzel (tekst niewygłoszony)
Data: 2016-11-16 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Na dzień 25 listopada br. przypada 70. rocznica ostatniej wielkiej akcji podziemia niepodległościowego, tj. odbicia żołnierzy niezłomnych z więzienia w Pułtusku. Korzystając z okazji, chciałbym powiedzieć kilka słów o okolicznościach tego wydarzenia. Jesienią 1946 r. aresztowania Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego dotknęły kadrę Ruchu Oporu Armii Krajowej z terenu powiatu pułtuskiego i okolic Wyszkowa. W efekcie podjęto decyzję o uwolnieniu więźniów siłą - poprzez rozbicie więzienia w Pułtusku, do którego zostali przetransportowani. W akcji udział brał ok. 40-osobowy oddział, który składał się z patroli: ppor. Stanisława ˝Przelotnego˝ Łaneckiego - z obwodu Ostrów Mazowiecka - Stanisława ˝Visa˝ Sumińskiego, grupy dyspozycyjnej placówki WiN Łochów Jana ˝Guberskiego˝ Rogalskiego oraz patrolu obwodu Pułtusk. Operacja została przeprowadzona niezwykle sprawnie. W godzinach popołudniowych 25 listopada 1946 r. żołnierze WiN ubrani w mundury Ludowego Wojska Polskiego wjechali do Pułtuska od strony zachodniej i zatrzymali się na rynku. Po zmroku opuścili samochody i posterunkami wyposażonymi w broń maszynową zablokowali siedzibę Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i Milicji Obywatelskiej oraz dwa mosty na kanale. W tym samym czasie do miasta wjechała druga grupa żołnierzy WiN. Około godz. 19 jeden z patroli opanował pocztę i rozbił centralę telefoniczną. Tym samym przerwana została łączność. Później część żołnierzy wkroczyła do budynku, w którym mieszkali pracownicy służby więziennej, a następnie rozbroiła i zabrała ze sobą Jana Dwornika - kierownika więzienia. Dwornik wprowadził partyzantów na teren więzienia i pomagał uwalniać więźniów z cel. Podczas akcji rozbrojono załogę i wypuszczono na wolność wszystkich więźniów politycznych. Niektóre źródła podają, że uwolniono 48 osób, inne - że było ich nawet 70. Na terenie więzienia wykonano trzy wyroki śmierci na strażnikach, którzy byli wyjątkowo okrutni wobec więźniów. W sumie zginęło siedmiu ubeków i dwóch ormowców, a kilkoro funkcjonariuszy zostało rannych. Partyzanci zdobyli jednocześnie duże ilości broni, m.in. granaty i pistolety maszynowe PPSz, potocznie nazywane pepeszami. Podczas gdy więźniowie opuszczali swoje cele, ubezpieczenia partyzanckie blokowały ogniem broni maszynowej wszelkie próby przedostania się bezpieki do więzienia. Kiedy doszło do zamieszania przy mostach na kanale i siły bezpieczeństwa przeszły przez nie, ppor. Stanisław Łanecki zarządził odwrót. Oddział zmylił grupy operacyjne KBW i udał się w stronę powiatu ostrowskiego. Grupie udało się opuścić miasto. Resort był bowiem tak zaskoczony tymi działaniami, że nie zorganizował skutecznego pościgu. Niestety sam ˝Przelotny˝ podczas ucieczki trafił na dwóch funkcjonariuszy bezpieki. I chociaż udało mu się obydwu zastrzelić, sam został śmiertelnie ranny. Akcja odbicia więźniów miała ogromne znaczenie propagandowe. Wywarła bowiem wielkie wrażenie na ludności. Pomimo śmiertelnej rany ˝Przelotnego˝ należy oceniać ją jako udaną. Oddział partyzancki WiN Obwodu Ostrów Mazowiecka zakończył działalność w kwietniu 1947 r., ujawniając się podczas tzw. amnestii. Kilku jego żołnierzy zdecydowało się jednak na kontynuowanie walki i przeszło do innego oddziału. Cześć i chwała bohaterom! Dziękuję.