Mówca: Tadeusz Dziuba
Data: 2018-09-12 (Sejm RP, kadencja 8)

Dziękuję, pani marszałek. Proszę mi pozwolić przemawiać z tego miejsca. Pan prezes był uprzejmy zacząć od powołania się na konstytucję, to i ja to zrobię. W świetle przepisów konstytucji Najwyższa Izba Kontroli podlega Sejmowi. Ustawa o Najwyższej Izbie Kontroli powtarza tę fundamentalną relację między Sejmem a jedyną instytucją kontroli państwowej w Polsce. Innymi słowy, Sejm jest jedynym organem naszego państwa nadzorującym prace NIK. Instrumenty tego nadzoru, można powiedzieć, są dość ascetyczne. Podstawowym instrumentem nadzorczym Sejmu w świetle powszechnie obowiązującego prawa jest coroczne rozpatrywanie sprawozdania z działalności Izby i jego przyjęcie albo nieprzyjęcie. Trzeba wyjaśnić, iż nieprzyjęcie sprawozdania nie rodzi żadnych skutków prawnych ani materialnych. Jest to po prostu napomnienie Izby albo - ujmując rzecz praktycznie - napomnienie szefostwa Izby. Sejm in gremio nie ma możliwości sprawowania nadzoru nad Izbą. Funkcję tę wykonuje za pośrednictwem sejmowej komisji kontroli państwowej. Na niej ciąży obowiązek śledzenia nie tylko efektów pracy Izby, którymi są przede wszystkim raporty NIK, ale też jej kondycji i stanu organizacyjnego. Właśnie krytyczna ocena zorganizowania Izby i relacji wewnątrz tej instytucji była powodem rekomendacji nieprzyjęcia sprawozdania zarówno 2 lata temu, jak i rok temu, a także obecnie. Komisja kontroli państwowej stanęła na stanowisku, że ocenia się i zewnętrzne efekty pracy NIK, i jej sytuację wewnętrzną. Dostrzegając błędy albo zaniedbania w organizacji wewnętrznej Izby i korzystając z jedynego środka dyscyplinującego, jakim dysponuje, czyli właśnie możliwości odrzucenia sprawozdania, wcześniej wnioskowała o nieprzyjęcie sprawozdania. Tak też powinno być i tym razem. W ciągu minionych lat pracę kontrolerów obudowano formalizmem. Obecne władze NIK akceptują absurdalność tej sytuacji. Ten biurokratyczny formalizm zaklęto w formę tzw. systemu zapewnienia jakości. W sprawozdaniu zawarto tylko zdawkowe wzmianki o tym systemie, ale opisano go w dokumencie liczącym 88 stron, co stanowi prawie 20% ponad 500-stronicowego sprawozdania. Z dokumentu tego wynika, że w ramach każdego planowanego tematu kontroli, a także w ramach tematów nieplanowanych, zaangażowani pracownicy na różnych etapach muszą wypełniać 11 typów formularzy. Przykładowo w tzw. zestawieniu uwag zgłoszonych do projektu koordynator tematu kontroli, a więc osoba kluczowa dla osiągnięcia jakości kontroli, musi wyszczególnić zgłoszone uwagi, wskazać, czy zostały one uwzględnione, nieuwzględnione, czy częściowo uwzględnione, oraz opisać sposób ich uwzględnienia albo uzasadnić ich nieuwzględnienie. Najczęściej uwag licznego grona recenzentów - zresztą to wynika z wystąpienia pana prezesa - jest kilkadziesiąt, a bywa, że i kilkaset, więc biedny koordynator musi tę litanię przepracować, choć pożytek z tego dla niego żaden. Co najwyżej tym formalizmem zapewnia się większą wygodę recenzentom. Wygodę należy jednak zapewnić kontrolerom i koordynatorom, nie recenzentom. Cały ten system zapewnienia jakości i inne elementy biurokratyzacji pracy kontrolerów są po prostu zbędne. Proszę do tego podejść praktycznie. Tego typu mechanizmy rejestracji i dokumentowania pracy i ocen pracy mają sens w dużych zespołach ludzi, w korporacjach, w których pracują tysiące ludzi. W NIK pracuje ok. 1100 kontrolerów. W tak nielicznym korpusie więcej osiągnie się poprzez osobisty kontakt, zdawanie się na zdrowy rozsądek kontrolerów oraz promowanie kreatywności niż poprzez sformalizowane i bezosobowe procedury. Ślepe formalizowanie prac Najwyższej Izby Kontroli potwierdza obecne wdrażanie modelu kompetencji zawodowych kontrolerów - to był cytat - o czym w sprawozdaniu też wspomina się tylko zdawkowo. Kompetencje zawodowe mają zostać, tak to określono, zdefiniowane i opatrzone wskaźnikami zachowań oraz skalami ilustrującymi różne poziomy ich opanowania. Opracowano już przypisane do danych funkcji profile kompetencji, które mają precyzyjnie określać, jakie kompetencje są najistotniejsze. Wszystko to wymyślono za biurkami Departamentu Metodyki Kontroli i Rozwoju Zawodowego. Cała ta mitręga jest obecnie testowana na żywym ciele korpusu kontrolerów. Jakikolwiek papierowy model kompetencji nie zmieni jednak tego prostego faktu, że w podstawowych strukturach wewnętrznych NIK, liczących mniej niż 100 osób, każdy doskonale zna wartość każdego. Bez tej wiedzy doradcy i dyrektorzy w delegaturach i departamentach kontrolnych nie mogliby w miarę skutecznie wykonywać powierzonych im zadań. NIK nie jest tak dużą instytucją, by stać przed przymusem wprowadzenia skomplikowanej formalistyki, bo bez niej jej szefostwo nie jest w stanie skutecznie kierować firmą. Papierowa formalistyka odczłowiecza NIK, co przeczy potrzebie budowania zespołów kreatywnych i ofiarnych. Większość pracowników kontroli to dzisiaj prawnicy, administratywiści i ekonomiści. Jest tak, bo od lat jest prowadzona kierunkowa selekcja, pozornie słuszna. Praca w kontroli państwowej wymaga po prostu inteligencji, zdolności do logicznego myślenia, zdolności analitycznych, kreatywności, a także doświadczenia życiowego i uczciwości. Preferując wskazany typ wykształcenia, NIK być może odcina się od potencjalnie interesujących kandydatów do pracy. Jeżeli Polska długofalowo rozwijać się będzie tak jak teraz, to coraz ważniejsza stawała się będzie problematyka o szeroko rozumianym charakterze inżynierskim, której prawnicy czy administratywiści mogą nie udźwignąć. Bez wątpliwości silną i sympatyczną stroną organizacji pracy w NIK jest to, że instytucja ta systematycznie szkoli, na różne sposoby, swoich pracowników kontroli. W sprawozdaniu słusznie nazwano te szkolenia specjalistycznymi, bo są one dość wąsko sprofilowane. Wspierając tę tradycję szkolenia specjalistycznego, trzeba zauważyć, że NIK popadła tutaj w rutynę organizacyjną. Takie szkolenia bowiem nie są zbyt atrakcyjne dla doświadczonych kontrolerów, mających za sobą wiele lat pracy. Ich potrzeby są inne. W szczególności są oni już mniej zainteresowani instrumentarium kontroli, które dawno opanowali, a bardziej - merytoryczną stroną skomplikowanych związków zachodzących w sektorach, którymi się zajmują. W NIK nie stworzono tego typu oferty szkoleniowej dla doświadczonych kontrolerów i - jeśli się nie mylę - się o tym nie myśli. Wielokrotnie mówiliśmy o tym, że Najwyższa Izba Kontroli stosuje popularną w jednostkach publicznych metodę tworzenia swoistych rezerw finansowych poprzez planowanie nadmiarowych kwot niektórych wydatków. Różnica między tymi jednostkami publicznymi a Najwyższą Izbą Kontroli jest taka, że to Izba jest strażnikiem wydatków publicznych i można oczekiwać od niej wzorcowego zachowania. Kilka przykładów. Na podróże zagraniczne w 2016 r. wydano ok. 700 tys. zł, a mimo to na 2017 r. zaplanowano wydatek prawie dwukrotnie większy: 1300 tys. zł, ale wydano kwotę 800 tys. zł, a więc zbliżoną do wydatków z 2016 r. W ten sposób powstała rezerwa w kwocie ok. 500 tys. zł. W taki sam sposób utworzono tę, mówiąc w cudzysłowie, rezerwę z tytułu nadmiarowego zaplanowania podróży krajowych, która wyniosła 1,5 mln zł. Na szkolenia w 2016 r. wydano ok. 1,5 mln zł, mimo tego w 2017 r. zaplanowano wydatek wynoszący ok. 2300 tys. zł, ale wydano tyle, co w roku 2016, czyli 1500 tys. Rezerwa wynosiła więc 800 tys. zł. Rezerwa ta, sztucznie wytworzona dzięki różnicy między kwotami planowanymi a realnie wydatkowanymi, jest oczywiście w sprawozdaniu usprawiedliwiana. Trudno jednak wierzyć w te wyjaśnienia, skoro tak jest corocznie, choć oczywiście nie zawsze w tych samych pozycjach wydatków. Jak wielokrotnie mówiłem, raporty Najwyższej Izby Kontroli będą cieszyć się zainteresowaniem nawet w przypadku ustaleń banalnych, tzn. ustaleń wcześniej dobrze znanych specjalistom w danej branży. Jest tak, ponieważ kontrole NIK zawierają materiał udokumentowany. Po ustalenia takie, czyli udokumentowane, zawsze chętnie sięgają zainteresowani obywatele, a tym bardziej osoby publiczne oraz dziennikarze. Każda rozsądna instytucja publiczna stara się oceniać efekty swojej pracy. Izba od lat posługuje się określonymi miernikami. Wśród nich są tzw. finansowe albo sprawozdawcze skutki nieprawidłowości, dzielone na pięć kategorii, a także korzyści finansowe, dzielone na trzy kategorie. Interesująca jest druga grupa mierników, w której dominującą pozycję stanowią tzw. kwoty dodatkowych dochodów i przychodów oraz wzrost aktywów, będące następstwem działań naprawczych podjętych po kontroli NIK. Kwota sumaryczna w tej grupie w 2017 r. wynosi ok. 106 mln zł, czyli prawie 40% wykonanego budżetu NIK po stronie wydatków. Problem z tym miernikiem tkwi w pytaniu o to, jaki jest związek przyczynowo-skutkowy wskazanych kwot z ustaleniami NIK. Przykładem na sensowność tego pytania może być kwota ponad 85 mln zł, co stanowi 80% owych korzyści finansowych zarejestrowanych w 2017 r., ewidencjonowana jako rezultat kontroli Narodowego Banku Polskiego z 2013 r. Otóż prawdą jest, że w 2014 r. Narodowy Bank Polski zmienił politykę inwestowania w złoto, co wynikało z analiz przeprowadzanych w tej instytucji w związku z wygaśnięciem kryzysu finansowego, który ujawnił się w 2008 r. W związku ze zmianami warunków rynkowych Narodowy Bank Polski zaczął prowadzić w tym zakresie bardziej agresywną politykę, uzyskując większe przychody. Taka też była rekomendacja NIK, skądinąd słuszna, tyle tylko, że - jak powiedziałem - to względy rynkowe zadecydowały o tej zmianie. Kilka słów o samym sprawozdaniu. Liczy ono 521 stron, bez załączników 474 strony. Pożyteczny, skądinąd syntetyczny opis ustaleń dokonanych w ramach tematów kontroli i uzyskiwanych efektów zajmuje 3/4 objętości. Za to w sprawozdaniu brakuje podstawowych danych analitycznych, zresztą podobnie jak we wcześniejszych sprawozdaniach. W szczególności brak danych charakteryzujących sposób zarządzania Najwyższą Izbą Kontroli, np. o strukturze zawodowej kontrolerów, o strukturze wynagradzania i nagradzania, o strukturze obciążenia pracą itd. Nawiasem mówiąc, efektywność korpusu pracowników kontroli izby wynosiła w 2016 r. ok. dwóch kontroli rocznie na jednego kontrolera, a więc naprawdę mało, mniej więcej dwa razy za mało. Brak danych za 2017 r. uniemożliwia podanie oszacowania w tym zakresie. Krótko mówiąc, brak podstawowych danych utrudnia ocenę organizacji pracy izby i jest następstwem świadomego ograniczania funkcji kontrolnej Sejmu. Jak wiadomo, katowicka prokuratura wystąpiła z aktem oskarżenia i wnioskiem o pociągnięcie do odpowiedzialności karnej prezesa NIK. W tym sensie ma to znaczenie, że potwierdza się fakt ułomnego zarządzania izbą, zarządzania pozbawionego troski o wysoki poziom profesjonalizmu. W poprzednich latach wskazywaliśmy podobny styl zarządzania izbą i - jak widać - zmian w tym zakresie nie ma. Sposób kierowania sprawami wewnętrznymi NIK jest rutynowy, w istocie bezduszny, co najlepszych kontrolerów demobilizuje, a paradoksalnie tym mniej twórczym zapewnia bezpieczeństwo pracy. W długim horyzoncie czasowym musi to przynieść obniżenie skuteczności NIK, nawet jeżeli w tej chwili nie jest to gołym okiem dostrzegalne. Dlatego Komisja do Spraw Kontroli Państwowej wnioskuje o nieprzyjęcie sprawozdania za 2017 r., podobnie jak to zaproponowaliśmy w dwóch minionych latach. Pani marszałek, bardzo dziękuję.