Mówca: Piotr Krzysztof Ćwik (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-11-26 (Sejm RP, kadencja 7)

Oświadczenie poselskie na temat 47. rocznicy premiery ˝Dziadów˝ W dniu 25 listopada minęła 47. rocznica premiery spektaklu ˝Dziady˝ (z 1967 r.) na podstawie utworu Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka. Premiera, która odbyła się w Teatrze Narodowym w Warszawie, była niewątpliwie podwaliną jednego z najbardziej znaczących wydarzeń historycznych w powojennej Polsce, jakim był Marzec 1968. Podczas tej sławnej premiery w role poszczególnych bohaterów wcielili się wybitni aktorzy, między innymi w roli Gustawa-Konrada wystąpił Gustaw Holoubek, Jan Kobuszewski był odtwórcą roli Pelikana, a Lech Ordon wystąpił jako Literat. Patriotyczna inscenizacja ˝Dziadów˝, które Adam Mickiewicz stworzył w czasach zaborów ku pokrzepieniu polskich serc, w reżyserii Dejmka nie mogła w ówczesnych czasach pozostać bez echa. Spektakl już po premierze wzbudził kontrowersje wśród władz Polski Ludowej, które ogłosiły go mianem antyrosyjskiego i uderzającego w przyjaźń polsko-radziecką, a po kilku przedstawieniach było już o spektaklu głośno w całej Polsce. Rozpoczęły się długie miesiące walki komunistów z Dejmkiem oraz z wyreżyserowaną przez niego sztuką. Zakaz sprzedaży zbyt dużej liczby biletów, próby ocenzurowania sztuki, a nawet groźby aresztowania ludzi chcących ją obejrzeć - to były jedne z metod tej walki. W grudniu Kazimierz Dejmek został oficjalnie poinformowany w biurze KC o swej ˝wywrotowej działalności˝. Do przełomowych zdarzeń doszło w czasie spektaklu w dniu 30 stycznia 1968 r., kiedy oglądający go studenci zaczęli skandować niepodległościowe hasła oraz entuzjastycznie popierać samego Kazimierza Dejmka. Po spektaklu odbył się patriotyczny pochód, w którym uczestniczyli między innymi studenci Uniwersytetu Warszawskiego. Spontaniczna demonstracja przeszła pod pomnik Adama Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu, co wywołało konsternację władz, które ostatecznie 1 lutego 1968 r. podjęły decyzję o zawieszeniu ˝Dziadów˝ w Teatrze Narodowym. Po decyzji podjętej przez pierwszego sekretarza Władysława Gomułki i jego otoczenie sprawy potoczyły się lawinowo. Rozpoczął się protest studentów i zbiórka podpisów pod apelem o przywrócenie ˝Dziadów˝ do repertuaru Teatru Narodowego. Swoje oburzenie wyraziły środowiska intelektualne, jak Związek Literatów Polskich, z takimi osobistościami jak Paweł Jasienica, Stefan Kisielewski czy filozof Leszek Kołakowski. Przez ponad miesiąc trwał w społeczeństwie oddolny sprzeciw wobec decyzji zdjęcia ˝Dziadów˝ ze sceny, a kulminacyjnym momentem był wiec zorganizowany przez studentów na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego w dniu 8 marca 1968 r. Wiec, aklamacja na temat zniesionych ˝Dziadów˝, żądanie przywrócenia w prawach zawieszonych z powodu wcześniejszych protestów studentów spowodowały pacyfikację wiecu przez odziały ZOMO, co rozpoczęło znane dziś w polskiej historii wydarzenia marcowe. Reakcja komunistów była bardzo szybka, z aresztowaniem ponad 2700 studentów włącznie. Marzec 1968 zaliczany jest obok innych ˝polskich miesięcy˝, takich jak Czerwiec 1956, czy Grudzień 1970 do dat przełomowych, które w ciągu dziesięcioleci trwania w Polsce komunizmu powodowały zbliżanie się naszej ojczyzny do ostatecznego obalenia komunizmu w roku 1989 i budowania struktur państwa demokratycznego. ˝Dziady˝ Kazimierza Dejmka wystawione 47 lat temu były niewątpliwie zaczątkiem Marca '68, który jako kolejna rana na ciele Polski stanowił podwaliny pod powstanie wolnej i suwerennej Polski. Trzeba pamiętać też o niewątpliwych winach władz komunistycznych, które wzburzyły nastroje w kraju przeciwko konkretnym mniejszościom etnicznym dla własnych doraźnych celów politycznych. Choć dziś wydarzeniami tamtych miesięcy zajmują się skrupulatnie między innymi historycy Instytutu Pamięci Narodowej, to do dziś nie są one do końca wyjaśnione. Oczywista jest dziś zaś wina komunistycznych władz i fakty z lat 1967-1969, które trzeba przypominać, aby trwała pamięć narodu i właściwe interpretowanie naszej wspólnotowej ścieżki do odzyskania niepodległości. ˝Dziady˝ Adama Mickiewicza w interpretacji Kazimierza Dejmka były przykładem takiego wydarzenia w historii, kiedy to pobudzone pragnieniem wolności serca polskich studentów zapragnęły wolności. Niewątpliwym faktem jest to, że dzieło Mickiewicza w tym wymiarze, napisane ku pokrzepieniu serc, spełniło swoją ponadczasową rolę.