Mówca: Waldemar Andzel
Data: 2013-10-09 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 11 października bieżącego roku będziemy obchodzić 97. rocznicę urodzin Antoniego Hedy ˝Szarego˝, który był dowódcą oddziałów partyzanckich Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Działał głównie na terenie okręgów kieleckiego i radomskiego. Antoni Heda urodził się 11 października 1916 r. Jego rodzice gospodarzyli na 8 ha ziemi i z tego utrzymywali pięciu synów i trzy córki. Nie było łatwo, więc mogli pozwolić sobie na wykształcenie jedynie dwojga dzieci, najstarszego syna Władysława i Antoniego. Antoni ukończył Państwową Średnią Szkołę Techniczną Kolejową w Radomiu. Zaliczył wówczas dodatkowy kurs projektowania broni małokalibrowej i dokonywania pomiarów precyzyjnych. Dwa lata przed wybuchem II wojny światowej został powołany do Szkoły Podchorążych Rezerwy, którą ukończył rok później w stopniu kaprala podchorążego. Jako pracownik zakładów zbrojeniowych nie został zmobilizowany na wojnę, a jednak po przyłączeniu się do pułku piechoty wziął w niej udział, walcząc m.in. pod Kockiem. Jego rodzina była przekonana, że nie przeżył. Tuż po wybuchu wojny zaczął działalność w konspiracji. Na początku w Organizacji Orła Białego, a potem w Związku Walki Zbrojnej, gdzie jako ˝Ząb˝ został komendantem placówki w Iłży. Zagrożony aresztowaniem wraz ze swoim kolegą próbował przedostać się za Bug. Zostali jednak zatrzymani przez Sowietów. Obu Polakom zarzucano szpiegostwo, ale ostatecznie skazano ich za nielegalne przekroczenie granicy. Antoni Heda był nękany wielogodzinnymi stójkami, przesłuchaniami nocnymi, lampami świecącymi prosto w oczy, karmieniem słonymi śledziami i pozbawieniem wody. Po takim śledztwie Antoni trafił do twierdzy w Brześciu. Miał trafić na Syberię, ale wybuchła wojna niemiecko-radziecka i do Brześcia wkroczyli Niemcy. Wywieźli Hedę do obozu jenieckiego, skąd uciekł i wrócił w rodzinne strony. Do konspiracji powrócił jako ˝Szary˝, objął komendę Podobozu ZWZ Iłża liczącego 600 ludzi, a latem 1943 r. współdziałał z największym zgrupowaniem cichociemnego majora Jana Piwnika ˝Ponurego˝. Kiedy Niemcy aresztowali iłżeckich przewodników pomagających ˝Ponuremu˝, Antoni Heda bez jednego wystrzału rozbił więzienie w Starachowicach, uwalniając zarówno przewodników, jak i 60 innych więźniów. Połowa z nich wstąpiła do utworzonego przez niego oddziału partyzanckiego Szaracy. Jako oddział zasłynęli brawurowymi akcjami, niezwykłą odwagą i wybitnym dowódcą. Wszystkie podejmowane przez niego akcje były udane, a straty własne oddziału niskie. Żołnierze uwielbiali go jako dowódcę. Antoni nigdy nie pozostawiłby żadnego ze swoich żołnierzy na pastwę Niemców, ale też wymagał od nich lojalności, koleżeństwa i bezwzględnego posłuszeństwa. Nie znosił ani kłamstwa, ani lizusostwa. Tak samo jak żołnierze szanowali go cywile z okolicznych wsi, dla których stał się obrońcą. Podkreślić jednak należy, że troskliwy wobec żołnierzy i cywilów ˝Szary˝ był bezwzględny dla zdrajców i kolaborantów. Hitlerowscy zbrodniarze i ich szpicle nie mogli liczyć na jego wrażliwość. 8 maja 1945 r. UB aresztowało trzech braci Antoniego oraz dwóch jego szwagrów. Próbując wymusić na nich informacje o miejscu ukrycia ˝Szarego˝, ubecy poddali ich wszystkich bestialskim torturom. Szwagra oraz dwóch braci, Jana i Stanisława, ubecy zamordowali w ciągu kilku tygodni. Torturom poddany został także szkolny kolega ˝Szarego˝ kapral Stanisław Leśniewski. Ubecy wydali go rodzinie zakatowanego, z połamanymi nogami. Żaden z torturowanych ˝Szarego˝ nie wydał. Antoni postanowił nie puścić komunistom płazem tych zbrodni. Nawiązał kontakt z działającymi w terenie oddziałami. Zgromadziwszy 200 partyzantów, 3 sierpnia zaatakował więzienie UB w Kielcach. Uwolnił wówczas 375 więźniów i całkowicie zniszczył więzienie. Akcja ta była tak udana, że na polecenie przełożonych ˝Szary˝ zaczął myśleć o rozbiciu największej ubeckiej katowni na ul. Rakowieckiej w Warszawie. Wycofał się jednak z konspiracji, powrócił do świeżo poślubionej żony, w spokoju przeżył trzy lata. Aresztowali go 27 lipca 1948 r. na stacji kolejowej w Gdyni. Skutego kajdankami ubecy wrzucili na pakę ciężarówki i zawieźli do aresztu. W sierpniu został przewieziony do osławionej katowni UB na Koszykowej w Warszawie. To wtedy Józef Różański zaproponował mu współpracę. ˝Szary˝ ofertę zbrodniarza odrzucił. Nastąpiły kolejne przeniesienia - na Mokotów i do więzienia w Kielcach. Antoni Heda przeszedł intensywne śledztwo. Nie wspominał o fizycznych torturach, ale był przesłuchiwany całymi nocami przy święcącej w oczy lampie. Nie wydał nikogo. Rozprawa sądowa rozpoczęła się 19 grudnia (Dzwonek) rok po aresztowaniu. Panie marszałku, mogę jeszcze chwilę? Dziękuję bardzo. A już 4 stycznia zapadł wyrok - cztery kary śmierci. ˝Szaremu˝ zamieniono wyrok na dożywocie. Został warunkowo zwolniony z więzienia w listopadzie sześć lat później. Antoni Heda był na wolności, co nie znaczy, że był wolny. Chociaż za działalność w czasie okupacji niemieckiej został zrehabilitowany w 1959 r. ,przez całe lata był pilnie inwigilowany. Ubecy, a potem esbecy, wcale nie ukrywali, że ˝Szarego˝ cały czas szpiegują, wiedząc, że jest to dla niego denerwujące. Pomimo masy szpicli śledzących każdy jego krok Antoni Heda stale utrzymywał kontakt ze swymi partyzantami i starał się na wszystkie możliwe sposoby upamiętać chłopców z AK. Internowany w stanie wojennym był najstarszym z wówczas zatrzymanych. Przez wiele lat był doradcą kardynała Wyszyńskiego, usilnie pracował nad zjednoczeniem organizacji kombatanckich, spotykał się z młodymi ludźmi, pisał wspomnienia. Esbecy dali mu spokój dopiero w 1989 r. Dopiero wtedy został doceniony. Otrzymał wiele nagród i odznaczeń. W 2006 r. świętej pamięci prezydent Lech Kaczyński awansował go do stopnia generała brygady. Generał Antoni Heda ˝Szary˝, wierny do końca, zmarł w Warszawie 14 lutego 2008 r. Z wojskowymi honorami został pochowany obok ukochanej żony w Podkowie Leśnej. Dziękuję bardzo.