Mówca: Stanisław Piotrowicz
Data: 2016-06-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Pani marszałek, uwzględniając tę sugestię i sugestię Wysokiej Izby, będę się streszczał na tyle, na ile to będzie możliwe. Sądzę, że zajmie mi ta prezentacja jeszcze kilkanaście minut. Proszę wybaczyć. (Poseł Marek Jakubiak: Ja bym prosił od początku.) (Poseł Krystyna Pawłowicz: Czytaj, Stasiek, czytaj, nie zwracaj uwagi.) W rozdziale 3 projektowana ustawa określa zasady i tryb orzekania oraz wykonywania orzeczeń. W pierwszej kolejności rozdział ten reguluje kwestie rozpraw i posiedzeń. Trybunał działa co do zasady na rozprawie. Tylko w sprawach, w których ustawa nie wymaga rozpoznania na rozprawie, trybunał rozstrzyga na posiedzeniu. Wyjątkowo trybunał może rozpoznać na posiedzeniu niejawnym skargę konstytucyjną, jeżeli z przedstawionych na piśmie stanowisk uczestników postępowania bezspornie wynika, że akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach, albo obowiązkach skarżącego, jest niezgodny z konstytucją. Wydane w tym trybie orzeczenie podlega ogłoszeniu. Projektowana ustawa określa zasady przeprowadzania rozpraw. Zgodnie z art. 60 projektu rozprawa nie może odbyć się wcześniej niż po upływie 60 dni od doręczenia zawiadomienia o jej terminie, tak by uczestnicy mogli przygotować się do niej. Od tej zasady są jednak wyjątki. Termin ten nie dotyczy prewencyjnej kontroli ustawy budżetowej, której trybunał powinien dokonać nie później niż w ciągu 2 miesięcy od dnia złożenia wniosku, oraz wniosku w sprawie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez prezydenta, do którego rozpoznania trybunał powinien przystąpić niezwłocznie. W porównaniu z obecnie obowiązującym terminem - 6 miesięcy dla wniosków, 3 miesiące dla spraw obywatelskich, jest to radykalne skrócenie czasu między doręczeniem zawiadomienia a momentem rozprawy. Jednak projektodawca uznaje zasadność podnoszonej szeroko krytyki, że tak określony termin był zbyt długi, dlatego wychodzi naprzeciw oczekiwaniom w tym zakresie i skraca te terminy. Ale jednocześnie uważa on, że przewidziany w pierwotnej wersji ustawy o Trybunale Konstytucyjnym termin 14 dni był zbyt krótki. Dlatego odstępując od krytykowanych terminów przyjętych w grudniu 2015 r., projektodawca stanął na stanowisku, że optymalny jest termin odbycia rozprawy obecnie określony. Zdaniem projektodawcy zakreślenie 60-dniowego terminu zawiadomienia o terminie rozprawy ma być gwarancją dla uczestników postępowania, by mogli się dobrze przygotować do tej rozprawy. Należy bowiem podkreślić, że samo przygotowanie pisma procesowego w postępowaniu przed trybunałem jest innego rodzaju aktywnością niż przygotowanie do rozprawy, w której uczestnicy muszą aktywnie brać udział i udzielać odpowiedzi na pytania, także w sprawach, które nie były przedmiotem pisma. Termin ten jest również dopasowany do innych terminów odnoszących się do praw uczestników postępowania. Do tego projektodawca dopuszcza możliwość skrócenia tego terminu w sprawach obywatelskich. To warto podkreślić. Jak czytamy w projekcie ustawy, w przypadku skarg konstytucyjnych i pytań prawnych prezes trybunału może skrócić termin oczekiwania na rozprawę o połowę, czyli do 30 dni, chyba że sam podmiot wnoszący pytanie prawne lub skargę konstytucyjną złoży sprzeciw w terminie 7 dni. Taki sprzeciw ma zagwarantować temu podmiotowi prawo do oceny własnej możliwości zapewnienia odpowiedniego czasu na przygotowanie się do rozprawy. Pozwoli mu wyważyć interesy i autonomicznie rozważyć, czy woli rozstrzygnąć sprawę szybciej, czy jednak poświęcić więcej czasu na przygotowanie się. Obecność na rozprawie wnioskodawcy jest obowiązkowa. W razie niestawienia się wnioskodawcy lub jego przedstawiciela trybunał umarza postępowanie albo odracza rozprawę. W razie niestawiennictwa uczestników postępowania, których obecność na rozprawie jest obowiązkowa, lub ich przedstawicieli trybunał może odroczyć rozprawę i wyznaczyć równocześnie jej nowy termin. Nieobecność prawidłowo zawiadomionego prokuratora generalnego lub jego przedstawiciela czy niestawiennictwo innych podmiotów postępowania nie wstrzymuje rozpoznania sprawy, chyba że z przepisów ustawy wynika obowiązek ich uczestnictwa w rozprawie. Jedynie w przypadku braku dowodu doręczenia lub nieprawidłowości w doręczeniu zawiadomienia o rozprawie uczestnikom postępowania trybunał musi rozprawę odroczyć. Może też odroczyć rozprawę z innych ważnych powodów. Art. 61 i następne projektu określają zasady przebiegu rozprawy. W tym zakresie projektodawca nie wprowadza rozwiązań innych niż te, które były stosowane dotychczas. Rozprawa rozpoczyna się od wywołania sprawy, po czym wnioskodawca, a następnie pozostali uczestnicy postępowania przedstawiają swe stanowiska i dowody na ich poparcie. Przewodniczący składu orzekającego musi udzielić głosu każdemu uczestnikowi postępowania. Przewodniczący składu kieruje rozprawą za pomocą posiadanych instrumentów ustawowych. Z przebiegu rozprawy protokolant pod kierunkiem przewodniczącego składu orzekającego sporządza protokół. Protokół powinien zawierać konkretne informacje. Pominę to, będzie można to doczytać. Uczestnikom przysługuje prawo do sprostowania... (Poseł Magdalena Kochan: Fascynujące.) ...do czasu ogłoszenia orzeczenia, a protokołu rozprawy, na której orzeczenie zostało ogłoszone, w ciągu 14 dni od dnia rozprawy. Protokół podpisują - i tu jest określone, kto. Z przebiegu rozprawy może być sporządzony stenogram lub zapis za pomocą aparatury utrwalającej dźwięk. Przewodniczący składu orzekającego zamyka rozprawę, gdy trybunał uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną. Wychodzę naprzeciw, omijam mniej, wydaje się, istotne fragmenty. Wydając orzeczenia, trybunał jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi. Związanie granicami zaskarżenia powinno być rozumiane w taki sposób, że ramy orzekania przez trybunał wyznacza wskazany przez wnioskodawcę sąd zadający pytanie prawne lub skarżącego kwestionowany akt normatywny lub jego część oraz wzorzec kontroli. Ma to także związek z zasadą skargowości, zgodnie z którą do wszczęcia postępowania potrzebne jest działanie uprawnionego podmiotu. To znaczy, że trybunał nie może inicjować postępowania z urzędu. Projekt określa zasady wydawania orzeczeń przez Trybunał Konstytucyjny. Orzeczenie trybunał wydaje po niejawnej naradzie sędziów składu orzekającego. Narada obejmuje dyskusję i głosowanie nad mającym zapaść orzeczeniem i zasadniczymi motywami rozstrzygnięcia oraz sporządzenie orzeczenia. Naradą kieruje przewodniczący składu orzekającego. W sprawie o szczególnej zawiłości albo z innych ważnych powodów można odroczyć wydanie orzeczenia na okres nieprzekraczający 14 dni. W art. 68 projektu znajduje się doprecyzowanie konstytucyjnego standardu odnoszącego się do większości, jaka podejmuje decyzję w składzie orzekającym. Przyjęto standard, który odstępuje od krytykowanych rozwiązań obowiązujących w obecnej ustawie z czerwca 2015 r. w wersji po nowelizacji grudniowej. Jest on następujący: fundamentem jest głosowanie zwykłą większością głosów. Drodzy państwo, podkreślam to, bo jest to kwestia ważna, o którą zabiegaliście podczas poprzedniej nowelizacji. A więc jeszcze raz: fundamentem jest głosowanie zwykłą większością głosów, ale w ważnych i wyjątkowych sytuacjach odnoszących się tylko do rozpraw w pełnym składzie jest to głosowanie większością 2/3 głosów. Z analizy konstytucji Rzeczypospolitej wynika, że określa ona zasadę wydawania orzeczeń jako ˝większość głosów˝, tak jest zapisane w konstytucji. Nie precyzuje jednak tej większości. W konstytucji pojawiają się natomiast różne standardy większości: kwalifikowana - 2/3 - oraz zwykła - przy art. 120 - a także zwrot nieskonkretyzowany, tak jak w przypadku trybunału - ˝większość głosów˝. Ten ostatni użyty jest właśnie, jak powiedziałem, w przypadku Trybunału Konstytucyjnego. Racjonalne działanie prawodawcy polega na tym, że używa on w obrębie danego aktu tych samych pojęć na określenie tych samych instytucji, a różnych pojęć na określenie różnych instytucji. Z tego można wywnioskować, że przez zapisane w konstytucji pojęcie ˝zwykłej większości˝ ustrojodawca rozumiał coś innego niż pojęcie ˝większości˝ głosów. To sprawia, że nie można... (Poseł Magdalena Kochan: Umiemy czytać, panie pośle.) ...bezwzględnie wykluczyć zmiany rozumienia instytucji ˝większości˝ ze ˝zwykłej˝ na ˝kwalifikowaną˝ przy doprecyzowaniu regulacji konstytucyjnej w drodze ustawy. Także § 10 ˝Zasad techniki prawodawczej˝ reguluje tę kwestię. Pominę szersze wyjaśnienia. (Gwar na sali) Jak wspomniano wyżej, co do zasady orzeczenie trybunału zapada zwykłą większością głosów. Jednak równolegle, ze względu na skutki niektórych orzeczeń, projektodawca zdecydował się na wyższy standard. Są to sytuacje, kiedy orzeczenia wydawane w pełnym składzie dotyczą: stwierdzenia niezgodności z konstytucją ustawy lub umowy międzynarodowej ratyfikowanej za zgodą wyrażoną w ustawie, stwierdzenia niezgodności ustawy z ratyfikowaną umową międzynarodową, której ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie, stwierdzenia niezgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznych, odstąpienia od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie lub są oparte o preambułę konstytucji albo wskazane normy z rozdziału I lub rozdziału II konstytucji zawierające klauzule generalne. Są to art. 1, 2, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 15, 16. Przyjęta podwyższona większość ma wzmocnić legitymizm takiego orzeczenia i oddalić zarzuty o nadużywanie władzy, szczególnie przy możliwej w praktyce, bardzo szerokiej interpretacji preambuły czy konstytucyjnych klauzul generalnych. (Poseł Grzegorz Długi podaje posłowi Stanisławowi Piotrowiczowi szklankę wody) Dziękuję bardzo. Komisja Wenecka w opinii z 11 marca 2016 r. uznaje wprawdzie, że w znacznej większości europejskich systemów prawnych niezbędna jest tylko zwykła większość głosów. Potwierdza jednak również, że w Europie istnieją nieliczne - i ograniczone - wyjątki od tej reguły. Z drugiej strony potwierdza też przypadki obowiązującej jednomyślności. Szanując tę opinię, projektodawca zajmuje jednak stanowisko, że kluczowym punktem odniesienia są tu normy polskiej konstytucji, która jest wolą suwerennego narodu i jako najwyższy akt prawa w Polsce nie zabrania doprecyzowania zasad głosowania na poziomie 2/3. Ogranicza je jednak do wyżej wspomnianych przypadków, które w praktyce będą mogły się zdarzyć rzadko. Ponieważ są istotne dla państwa, należy się na takie przypadki przygotować. Wprowadza je również jedynie do pełnego składu orzekającego, który sam ma charakter wyjątkowy. W ten sposób podwójnie ogranicza tego rodzaju procedurę. Art. 68 projektu wprowadza instytucję zdania odrębnego. Członek składu orzekającego, który nie zgadza się z większością głosujących, może przed ogłoszeniem orzeczenia zgłosić zdanie odrębne, uzasadniając je w formie pisemnej; zdanie odrębne zaznacza się w orzeczeniu. Zdanie odrębne może dotyczyć także samego uzasadnienia.