Mówca: Anna Grodzka
Data: 2013-12-03 (Sejm RP, kadencja 7)

Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Osoby transpłciowe, czyli takie, których tożsamość płciowa nie jest zgodna z ich wizerunkiem społecznym i płcią prawną, żyły w naszej cywilizacji zawsze, żyją obecnie i będą żyły w przyszłości. Życie społeczne i osobiste wbrew własnej tożsamości płciowej staje się dla wielu osób transpłciowych udręką. Taka niespójność między płcią biologiczną i prawną a tożsamością płciową powoduje znaczne utrudnienia w normalnym funkcjonowaniu jednostki, zarówno w stosunkach z instytucjami, jak i z osobami prywatnymi, jest też bezpośrednią przyczyną dyskryminacji, wykluczenia oraz poniżającego traktowania, co nierzadko kończy się próbami samobójczymi, samookaleczeniami czy głęboko utrwaloną depresją. W obecnym stanie prawnym płeć człowieka zostaje ustalona przy urodzeniu na podstawie pobieżnej oceny wyglądu narządów płciowych niemowlęcia i zostaje wpisana do aktu urodzenia w oparciu o zgłoszenie, o którym mowa w art. 40 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. W szczególnych przypadkach, gdy ocena taka nie pozwala jednoznacznie określić płci genitalnej, brany jest pod uwagę wynik badania płci genetycznej. Płci człowieka nie można jednak ocenić jedynie na podstawie tych dwóch kryteriów. Zdarza się, że wygląd narządów płciowych oraz badania genetyczne nie odzwierciedlają tożsamości psychicznej człowieka, która kształtuje się w okresie prenatalnym wskutek wzajemnego oddziaływania procesów hormonalnych płodu i organizmu matki. Na tej podstawie w mózgu człowieka, niezależnie od rozwoju cielesnych cech płciowych, kształtują się biologiczne przesłanki psychicznej tożsamości płciowej. Płeć prawna, określona przy urodzeniu na podstawie tych niejednoznacznych przesłanek, jest obok imienia i nazwiska zapisana w akcie urodzenia, ukryta w numerze PESEL, a następnie w dowodzie tożsamości i innych dokumentach urzędowych, które służą do identyfikacji każdej osoby. W przeważającej liczbie przypadków płeć prawna określona przy urodzeniu jest zgodna z tożsamością płciową człowieka. Jednak zdarzają się również przypadki, gdy istnieje rozbieżność między nimi. Taka rozbieżność ujawnia się z różną siłą w różnych okresach życia człowieka. Przede wszystkim przejawia się w okresie dojrzewania między 11. a 16. rokiem życia, po osiągnięciu odpowiedniego stopnia samoświadomości. Nie istnieją żadne psychologiczne czy farmakologiczne metody zmiany tożsamości płciowej - wiązałoby się to ze zmianą osobowości - dostosowujące je do płci prawnej, które byłyby akceptowane naukowo. Według obecnego stanu wiedzy jedyną skuteczną, uznaną przez cały świat nauki i nieokaleczającą psychicznie metodą zapewnienia dobrostanu psychicznego osobom transpłciowym jest taka korekta fizycznych cech płciowych, wizerunku społecznego odpowiedniego dla płci odczuwanej psychicznie oraz dokumentów tożsamości, które przywrócą im możliwość normalnego życia zgodnie z samym sobą oraz odzyskania pełni potencjału zdolności społecznych i osobistych. W obecnym stanie prawnym proces medycznej i urzędowej zmiany płci nie jest w Polsce uregulowany ustawowo. Podstawą działania organów państwa w zakresie procedury zmiany wpisu określającego płeć w akcie urodzenia, który korygowałby rozbieżność między tożsamością płciową a płcią prawną, są zasady, które wykształciło orzecznictwo Sądu Najwyższego. Na podstawie art. 189 ustawy Kodeks postępowania cywilnego ustala się płeć osoby transpłciowej zgodnej z jej tożsamością płciową, a następnie dokonuje wzmianki dodatkowej w akcie urodzenia, zgodnie z art. 21 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego. Ta procedura korekty płci prawnej w Polsce odbywa się wciąż bez poszanowania godności człowieka, prowadząc niejednokrotnie do nadużyć i narażając osoby transpłciowe na wiele upokorzeń. Zwłaszcza postępowanie procesowe w trybie art. 189 z powództwa przeciwko własnym rodzicom w sprawie ustalenia płci, jak zauważyła prof. Irena Lipowicz, rzecznik praw obywatelskich, ˝rodzi zbędne emocjonalne koszty, który w procesie zmiany płci i tak są niezwykle wysokie˝. Projekt ustawy o uzgodnieniu płci jest zatem długo oczekiwaną próbą kompleksowego uregulowania prawnego sytuacji osób transpłciowych. W Polsce pierwszym celem projektowanej ustawy jest stworzenie odrębnej procedury sądowej umożliwiającej uznanie utrwalonej tożsamości płciowej stwierdzonej na bazie orzeczeń dwóch niezależnych specjalistów oraz oświadczenia osoby zainteresowanej korektą płci jako podstawy określenia płci prawnej osób, u których występuje niezgodność między tożsamością płciową a płcią prawną. Przyjmuje się, że należy usunąć różnice między stanem ujawnionym w akcie urodzenia a rzeczywistym stanem osobowym wnioskodawcy na podobieństwo uzgodnienia treści ksiąg wieczystych na mocy art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Termin ˝uzgodnienie˝ oznacza w tym przypadku oznaczenie płci w akcie urodzenia zgodnie z rzeczywistością społeczną. Sąd w postępowaniu nieprocesowym uzgadnia płeć, czyli określa płeć osoby na podstawie jej tożsamości płciowej. Takie rozwiązanie jest wyrazem szacunku dla godności osób transpłciowych. Założenia projektu ustawy o uzgodnieniu płci są zgodne ze stanowiskiem Parlamentu Europejskiego wyrażonym w rezolucji z 28 września 2011 r. w sprawie praw człowieka, orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w państwach członkowskich ONZ zakładającym odejście od medycznego podejścia do transpłciowości, które sprzyja patologizacji tego zjawiska, na rzecz ujęcia tożsamości płciowej z perspektywy praw jednostki. W celu skuteczniejszej ochrony praw jednostki, a w szczególności jej integralności psychicznej i fizycznej, projekt ustawy zakazuje stosowania wymogu uprzedniego poddania się jakiejkolwiek interwencji medycznej, hormonalnej bądź chirurgicznej na etapie postępowania sądowego. Potwierdza tym samym potrzebę ochrony osób transpłciowych i interpłciowych przed przymusową interwencją lekarską. Stanowisko, które odrzuca zabiegi medyczne jako warunek prawnego uznania tożsamości płciowej danej osoby, jest obecnie coraz bardziej powszechne. Uznaje je m.in. wyrok niemieckiego Federalnego Sądu Konstytucyjnego z dnia 11 stycznia 2011 r. Na płaszczyźnie międzynarodowej zarówno stanowisko organów Rady Europy, jak i orzecznictwo Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej potwierdza obowiązek państw poszanowania praw osób transpłciowych i stworzenia prawnej drogi uznania płci zgodnej z tożsamością płciową. Poza tym analiza porównawcza regulacji krajowych innych państw sugeruje, że odbiurokratyzowana procedura administracyjna bądź sądowa umożliwiająca zmianę aktów stanu cywilnego i w konsekwencji zmianę dokumentów tożsamości oraz innych dokumentów rozwiązuje szereg problemów prawnych oraz społecznych tych osób. Kamieniem milowym w postrzeganiu osób transpłciowych jest dokument tematyczny ˝Tożsamość płciowa a prawa człowieka˝ opublikowany w lipcu 2009 r. przez ówczesnego komisarza praw człowieka Rady Europy Thomasa Hammarberga, w którym podkreśla on, że prawo do uznania tożsamości płciowej jest prawem człowieka. Kieruje on też do krajów członkowskich Rady Europy zalecenia, które powinny zostać uwzględnione w prawie wewnętrznym, a więc m.in. zalecenie stworzenia prostych procedur zmiany imienia i nazwiska oraz oznaczenia płci osoby transpłciowej w aktach urodzenia, dowodach osobistych, paszportach, dyplomach oraz wszelkich innych podobnych dokumentach, a także zakazania sterylizacji oraz innego rodzaju medycznych interwencji jako warunku prawnego uznania tożsamości płciowej. W podobnym tonie Komitet Ministrów Rady Europy wydał 31 marca 2010 r. zalecenia, by wstępne przesłanki prawnego uznania korekty płci, włączając w to zmiany natury fizycznej, były regularnie badane w celu usunięcia przesłanek krzywdzących osoby transpłciowe. Zaleca on również państwom członkowskim, by podjęły właściwe środki w celu zapewnienia pełnego prawnego uznania korekty płci we wszystkich obszarach życia, w szczególności umożliwienia zmiany imienia i płci we wszystkich oficjalnych dokumentach w szybki, przejrzysty, dostępny sposób, a także uznania ich i zmiany w dokumentach takich jak świadectwa nauki i pracy. Państwa członkowskie również powinny podjąć wszelkie konieczne środki w celu zagwarantowania prawa osób transpłciowych do zawarcia małżeństwa z osobą odmiennej płci niż ich płeć po korekcie i jej prawnym uznaniu. Ponadto Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy wezwało państwa członkowskie Rady Europy do zapewnienia osobom transpłciowym prawa do dokumentów, które odzwierciedlają ich preferowaną tożsamość płciową, bez uprzedniego wymogu poddania się procedurom medycznym, takim jak operacyjna korekta płci genitalnej czy terapia hormonalna. Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu w sprawach osób transpłciowych wynikają m.in. następujące standardy ochrony: obowiązek władz publicznych korekty płci prawnej osoby po operacyjnej korekcie płci genitalnej polegającej na zmianie określenia płci w aktach stanu cywilnego oraz zmianie imienia i nazwiska, a także obowiązek władz publicznych uregulowania w prawie kwestii medycznej korekty płci. Najbardziej istotne w zakresie projektowanej ustawy wydaje się być stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który wymaga realizacji pozytywnych obowiązków państw wynikających z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Obowiązki te polegają na wprowadzeniu formalnego uznania tożsamości płciowej osób transpłciowych oraz prawnego uregulowania wszystkich skutków tego uznania. Analiza porównawcza regulacji krajowych w innych państwach prowadzi do wniosku, że prawne uznanie tożsamości płciowej jest możliwe prawie we wszystkich państwach Unii Europejskiej, choć istniejące procedury różnią się w niektórych aspektach, na przykład w zakresie typu organu uprawnionego do orzekania o korekcie płci oraz warunków tego uznania. Dzisiaj w Polsce każda osoba, której tożsamość płciowa jest odmienna od płci metrykalnej, przypisanej przy urodzeniu, może po ukończeniu 18. roku życia wystąpić do sądu o ustalenie na podstawie art. 189 K.p.c., że jest osobą płci zgodnej z tożsamością płciową. W projekcie ustawy o uzgodnieniu płci natomiast jest zapis, by było to możliwe również dwa lata wcześniej za zgodą rodziców lub opiekunów prawnych. W tym wieku tożsamość płciowa jest już ustalona i możliwa do oceny przez specjalistów. Należy pomóc takim osobom wejść w dorosłe życie, pójść na studia, do pracy już jako osoba płci odczuwanej psychicznie. A zmiana płci prawnej nie oznacza natychmiastowego dokonywania nieodwracalnych zabiegów medycznych, które można przeprowadzić dopiero po osiągnięciu dojrzałości. Drugim celem projektu ustawy jest ochrona dzieci interpłciowych, czyli z zaburzeniem różnicowania płci, dawniej określanych jako osoby hermafrodytyczne, przed brutalną ingerencją chirurgiczną i hormonalną, zanim świadomie będą mogły określić swoją tożsamość płciową. Dziś jest to powszechnie stosowaną praktyką. Mało kto o tym wie, ale te dzieci są nie zawsze leczone, często okaleczane, gdyż kierunek zmiany płci w niemowlęctwie, proponowany często przez lekarzy i rodziców, jest sprzeczny z ich odczuwaną płcią psychiczną, która ujawnia się w późniejszym wieku. Gdy rodzi się dziecko, którego budowa zewnętrznych narządów płciowych nie pozwala jednoznacznie określić płci, już w niemowlęctwie dochodzi do interwencji chirurgicznej mającej na celu wybór narządów płciowych, by jednoznacznie stwierdzić płeć dziecka. Rocznie w Polsce dokonuje się kilkuset takich operacji na narządach płciowych niemowląt oraz innych nieodwracalnych interwencji medycznych. Jest to praktyka absolutnie niezgodna z podstawowymi prawami człowieka, zwłaszcza prawem do integralności cielesnej. Nie istnieją żadne naukowe przesłanki dla przeprowadzenia tego typu operacji, nawet jeśli nie zagrażają one życiu. Projekt ustawy o uzgodnieniu płci zakazuje takiej ingerencji przed osiągnięciem przez dziecko wieku 13 lat, w którym jest już szansa ustalenia z ogromnym prawdopodobieństwem jego płci psychicznej przez specjalistów psychologów, lekarzy, a także rodziców. Operacji nie można by było wykonać bez zbadania wykształconej tożsamości płciowej oraz - co należy podkreślić - świadomej zgody dziecka. Podstawową zmianą wynikającą z przyjęcia ustawy o uzgodnieniu płci jest wypełnienie istniejącej w tym obszarze luki prawnej. Projektowana ustawa ma: - zapełnić lukę prawną w zakresie procedury usunięcia rozbieżności między tożsamością płciową a płcią prawną; - usunąć istniejące i nieuzasadnione ważnymi interesami publicznymi utrudnienia w określeniu płci zgodnie z tożsamością płciową; - zastąpić procedurę ustalania płci w trybie procesowym na mocy art. 189 K.p.c. szczególną pozakodeksową procedurą uzgodnienia płci w trybie nieprocesowym i w ten sposób znieść konieczne uczestnictwo rodziców wnioskodawcy w tym postępowaniu; - określić przesłanki wydania orzeczenia sądowego o uzgodnieniu płci i w ten sposób znieść występujące de facto odmienne podejście sądów w różnych regionach Polski do kwestii tożsamości płciowej; - uniezależnić sądową procedurę uzgodnienia płci od procedur medycznej korekty płci i w ten sposób w pełni zapewnić dostęp do sądu także tym osobom, które z powodu swojego stanu zdrowia lub wieku nie mogą spełnić warunku uprzedniego poddania się interwencjom medycznym - jest to jednocześnie zmiana polegająca na realizacji równego traktowania osób ze względu na ich stan zdrowia i wiek w zakresie korzystania z prawa do uznania tożsamości płciowej i tym samym wprowadzająca zgodność między polskim prawem a międzynarodowymi standardami ochrony osób transpłciowych i interpłciowych; - stanowić podstawę wydania nowego aktu urodzenia na podstawie postanowienia sądu o uzgodnieniu płci i w ten sposób zakończyć spór o dopuszczalność sprostowania aktu urodzenia na podstawie orzeczenia sądu ustalającego płeć; - określić skutki prawne uzgodnienia płci w sferze prawa administracyjnego, rodzinnego, prawa pracy oraz ubezpieczeń społecznych. Dziś, proszę Wysokiego Sejmu, przyszedł już czas na przyjęcie do wiadomości, że osoby transpłciowe i interpłciowe istnieją. Chociaż stanowią nieliczną mniejszość społeczeństwa, to nie jest dopuszczalne odmawianie im praw do życia zgodnie z własną tożsamością płciową, stanowi to bowiem naruszenie art. 30 i 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Dziękuję za wysłuchanie.