Mówca: Barbara Bartuś (tekst niewygłoszony)
Data: 2023-07-28 (Sejm RP, kadencja 9)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Dziś mija 25 lat od śmierci Zbigniewa Herberta, jednego z najwybitniejszych polskich poetów współczesnych, który był znany i uznany również na świecie. Zbigniew Herbert zmarł 28 lipca 1998 r. w wieku 73 lat. Był poetą, ale również eseistą i dramaturgiem, a poza działalnością literacką brał udział w działaniach na rzecz wolnej od komunistycznego reżimu Polski. Z bogatej bibliografii Herberta spośród wielu tytułów można wymienić dwa: ˝Strunę światła˝ będącą jego debiutem artystycznym oraz ˝Pana Cogito˝, dzięki któremu Zbigniew Herbert stał się rozpoznawalny w literaturze światowej jako alter ego tytułowej postaci. Te dwa utwory tworzą swoistą klamrę jego twórczości. Jego rodzinnym miastem był Lwów, w którym spędził pierwsze 20 lat swojego życia, w tym również okres okupacji najpierw sowieckiej, a później niemieckiej. W marcu 1944 r. tuż przed ponownym zajęciem miasta przez Sowietów, wraz z wieloma tysiącami rodaków musiał opuścić ukochane miasto, by już nigdy do niego nie powrócić. Pozostało ono jednak w sercu i twórczości, a wojenne przeżycia i doświadczenie komunizmu w sposób trwały ukształtowały jego światopogląd, system wartości i wrażliwość. W ludowej Polsce Herbert ukończył studia ekonomiczne w Akademii Handlowej w Krakowie, a następnie prawnicze i filozoficzne na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Swój debiut literacki wydał stosunkowo późno, bo w wieku 32 lat. Stało się tak dlatego, że odrzucał poetykę socrealizmu i swoim oporem wobec narzucanego stylu sytuował się od początku jako poeta niezależny i niepokorny. Okres ˝odwilży˝ 1956 r. i złagodzenie reżimu pozwoliły Herbertowi zadebiutować wspomnianym już tomikiem wierszy ˝Struna światła˝ oraz odbyć pierwszą z zagranicznych podróży, które stały się jego pasją i przepustką do ˝świata pięknego i bardzo różnego˝. Pomimo iż w latach 60. i 70. większość czasu przebywał poza granicami kraju, to jednak żywo interesował się tym, co działo się w Polsce. W 1974 r. podpisał ˝List 15˝, żądając prawa do kontaktu z polską kulturą dla Polaków mieszkających w ZSRR, a w 1975 r. - ˝Memoriał 59˝ na znak protestu wobec zmian w konstytucji polegających na wpisaniu do niej kierowniczej roli PZPR i wieczystej przyjaźni z ZSRR. W 1981 r. Herbert powrócił do kraju i włączył się w ˝festiwal Solidarności˝, a po wprowadzeniu stanu wojennego w działalność opozycyjną. Do popularyzacji jego wierszy w dużej mierze przyczynili się Przemysław Gintrowski, Jacek Kaczmarski i Zbigniew Łapiński, którzy komponowali do nich muzykę i wykonywali je na scenie. Wiersz ˝Przesłanie Pana Cogito˝ stał się manifestem ideowym dla pokolenia pierwszej ˝Solidarności˝. Ostatni okres życia, kiedy już poważnie chory powrócił w 1991 r. na stałe do Warszawy, również był czasem aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Współpracował z ˝Tygodnikiem Solidarność˝, gdzie ukazywały się teksty będące w opozycji do głównego nurtu III Rzeczpospolitej. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Wspominamy dziś człowieka wyjątkowego dla kultury polskiej. Zbigniew Herbert pomimo tego, że przez większość życia zmagał się ze słabościami, zasługuje jak mało kto na miano autorytetu artystycznego i moralnego. Nie uległ fascynacji komunizmem ani wizją nowego porządku społecznego i moralnego, co spowodowało wieloletni konflikt z Czesławem Miłoszem, któremu zarzucał wysługiwanie się komunistycznym władzom. Miał odwagę wystąpić w obronie dobrego imienia płk Ryszarda Kuklińskiego, domagać się wyjaśnienia śmierci Stanisława Pyjasa i przeprowadzenia dekomunizacji. Popełnił rzecz niewybaczalną dla establishmentu, podając w wątpliwość autorytet Adama Michnika, krytykując ustalenia Okrągłego Stołu i obarczając ówczesne elity za patologie będące ich konsekwencją. Laureat wielu międzynarodowych nagród i członek prestiżowych instytucji, przez wiele lat postrzegany jako poważny kandydat do literackiej Nagrody Nobla, przez wiele lat był pod szczególnym nadzorem cenzury. Nie ugiął się pod presją komunistów i walczył na swój sposób z systemem władzy. Jego najlepszą bronią była ironia wymagająca od czytelnika takich atrybutów jak inteligencja czy wyczucie stylu, którego często brakowało cenzorom. 30 lipca 1998 r. prezydent Aleksander Kwaśniewski odznaczył Zbigniewa Herberta Orderem Orła Białego, lecz żona wybitnego poety i patrioty odmówiła przyjęcia odznaczenia od polityka wywodzącego się z partii komunistów. Po niemal 9 latach rodzina zgodziła się przyjąć to wyjątkowe odznaczenie z rąk prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Ta decyzja dobitnie pokazała różnice klasy politycznej i dała sygnał, że zachodzi ich wymiana. Żyjemy dziś w dobie wojny kulturowej, w której dotychczasowe wartości i wzorce wynikające z tradycji grecko-rzymskiej i łacińskiej zastępowane są antykulturą i antysztuką. Miano artystów przypisuje się różnego rodzaju aktywistom i prowokatorom, za którymi nie stoją żadne konkretne umiejętności ani osiągnięcia. Dzisiejsza rocznica jest okazją do przypomnienia o twórcy wybitnym, prawdziwym, który kunszt poetycki i literacki łączył z postawą osoby odważnej i bezkompromisowej. Międzynarodowe uznanie i popularność nie stanowiły przeszkody w poczuciu dumy z tego, że jest się Polakiem, a nagrody nie były zapłatą za dezawuowanie osiągnięć polskiej kultury. Jeżeli szukamy dziś autorytetów, to Zbigniew Herbert na pewno do nich należy.