Mówca: Elżbieta Rafalska
Data: 2015-01-13 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość przedstawiam stanowisko, uwagi i wnioski dotyczące sprawozdania Rady Ministrów z realizacji ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 w latach 2011-2012, druk nr 1843, oraz sprawozdania za rok 2013, zawartego w druku nr 2849. Szkoda, że parlament przyjmuje sprawozdanie za lata 2011-2012 z tak dużym opóźnieniem, sprawozdanie to można traktować w kategoriach historycznych. Tak opóźnione procedowanie skutecznie studzi publiczną debatę, ale w naszej sytuacji dzisiaj równolegle rozpatrujemy bliższą informację za rok 2013, co daje szansę na porównanie, czy wnioski z realizacji ustawy zostały zrealizowane, jakie zmiany ustawowe zostały wprowadzone i z jakim skutkiem. Należy też przypomnieć, że obowiązek corocznego przedstawiania informacji Sejmowi i Senatowi do 30 września każdego roku obowiązuje od 1 stycznia 2013 r. Sprawozdanie za rok 2013 jest drugą oceną efektów obowiązywania ustawy, ale i tak ustawowe zobowiązanie do corocznego przedstawiania sprawozdania Sejmowi i Senatowi w terminie do 30 września zostało przekroczone, bo wpłynęło ono do Sejmu z miesięcznym opóźnieniem, a z całą pewnością przez resort było przygotowane w terminie, jeśli nie, to proszę o parę zdań wyjaśnienia. W stanie prawnym obowiązującym do kwietnia 2011 r. opiekę nad dziećmi do lat 3 sprawowały żłobki, posiadające wówczas status publicznego bądź niepublicznego zakładu opieki zdrowotnej, oraz opiekunki wykonujące tę działalność jako zarejestrowaną działalność gospodarczą. W kwietniu 2011 r., o czym już była mowa, weszły nowe rozwiązania prawne tworzące warunki dla rozwoju zróżnicowanych form opieki nad dzieckiem do lat 3. W swoim wystąpieniu odniosę się szerzej do aspektu finansowania opieki, nadzoru i warunków świadczonych usług. Wprowadzono też zmiany w wyniku funkcjonowania ustawy w latach 2011-2012 r., które głównie dotyczyły zmniejszenia wkładu własnego gminy z 50% do 20% realizacji zadania, rozszerzenia katalogu podmiotów, które mogą ubiegać o środki finansowe z budżetu państwa, to rozszerzenie dotyczyło pomiotów niepublicznych, czy też poszerzenia katalogów podmiotów mogących zatrudniać opiekunów dziennych. To idzie trochę w kierunku prywatyzacji usług opiekuńczych nad dzieckiem do 3. roku. Najpierw odniosę się w swoim wystąpieniu do lat 2011-2012, do tego pierwszego sprawozdania. Proszę państwa, samorządy największych miast chętnie podejmowały inicjatywy zwiększające liczbę miejsc opieki, natomiast władze mniejszych miast nie wykazywały większej aktywności. Mówię o 2011 r. ze względu na bariery finansowe i tę zmianę, większe zaangażowanie wkładu - wtedy był udział 50-procentowy. Dzięki działaniom samorządów wzrosła liczba miejsc w instytucjonalnych formach opieki. Natomiast za nieskuteczne należy uznać promowanie instytucji dziennego opiekuna. Również usługi opiekuńcze świadczone przez nianie, w warunkach wzrostu liczby osób wykonujących legalnie tę funkcję, powinny być uwzględniane w bilansowaniu potrzeb dotyczących miejsc opieki w ramach lokalnych strategii rozwiązywania problemów społecznych. Instytucja zarejestrowanej niani, mimo wzrostu liczby osób wykonujących tę funkcję, nie jest wykorzystywana w systemie opieki nad dziećmi do lat 3 adekwatnie do możliwości. I tu przeszkodą mogą być dla osób mających zamiar skorzystać z usług niani zbyt skomplikowane procedury, formalności. Znajdowało to wyraz w licznych uwagach, publikacjach pojawiających się, kiedy ta ustawa wchodziła w życie. W roku 2011 nie zawarto ani jednej umowy z dziennym opiekunem, w 2012 r. w 8 gminach było zatrudnionych 32 opiekunów, w 2013 r. - 56 w 16 gminach. Ale to są niewielkie, przyznajmy otwarcie, ilości. I właśnie z uwagi na brak zainteresowania ze strony mieszkańców usługami dziennego opiekuna, a także brak większego zainteresowania ze strony potencjalnych świadczeniodawców uznano za niecelowe podejmowanie działań promujących opiekunów. Nie ogłaszano też w tym zakresie ofert w celu ich wyboru. W swoim raporcie dotyczącym funkcjonowania ustawy - powołuję się tu na raport NIK - NIK zwraca uwagę na stwierdzone przypadki niezapewnienia w żłobkach, klubach dziecięcych bezpiecznych i higienicznych warunków do sprawowania opieki lub zbyt długi okres usuwania zagrożeń. Nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono w odniesieniu do niektórych placówek prowadzonych również przez skontrolowane jednostki samorządu terytorialnego. W związku z tym podnoszę kwestię nadzoru i odpowiedzialności za realizację tej ustawy jako niezwykle ważną, ponieważ opinia publiczna była też bulwersowana drastycznymi przypadkami, kiedy spotykaliśmy się z przemocą stosowaną wobec dzieci. Wiem, że dotyczyło to podmiotów gospodarczych, niemniej musimy mieć świadomość, że nadzór nad tymi instytucjami, nad tymi jednostkami, nad różnymi ich formami jest niezwykle ważny - wiem, że jest to zadanie własne gminy, zadanie o charakterze obligatoryjnym - a w roku 2013 funkcjonowały jeszcze takie podmioty w ramach działalności gospodarczej na podstawie przepisów przejściowych. Planowany przyrost liczby nowych miejsc był w roku wcześniejszym znacznie mniejszy, niż planowano. W 2011 r. na planowane przez rząd 10 tys. miejsc powstało 3300, ponieważ gminy w tym roku w swoich budżetach nie zaplanowały środków na to, bo budżety były wcześniej przyjęte. Ponieważ dużo mówiliśmy o tym, jak się ta sytuacja poprawiła, to powiem państwu, żeby trochę popsuć humory, że nie jest tak bardzo różowo, ponieważ te instytucje opieki funkcjonowały w 13% gmin w Polsce w roku 2012, na koniec 2013 r. - w 18%. Liczba instytucji rzeczywiście wzrosła, czyli mapa tych białych plam się zmieniła, jest ich znacznie więcej, a przyrost liczby miejsc wyglądał następująco: 2010 r., przed wejściem w życie tej ustawy, było 34 tys. takich miejsc, w 2012 r., pani minister, nie wzrosła ich liczba o 40 tys., tylko wynosiła 40 tys., czyli wzrost wynosił 6 tys., w 2013 r. mamy 56 tys. miejsc. Słyszałam tu informację o 71 tys. miejsc. Tak by było chyba, gdybyśmy nianie policzyli. Ze sprawozdania wynika, że to było 56 tys. miejsc, a więc przyrost w ciągu trzech lat to 22 tys. miejsc. Wskaźniki były takie: w 2010 r. - 2,6, w 2011 r. - 3,7, w 2013 r. - 5,7%. Tak więc tak wygląda objęcie tą opieką, i dobrze, bo nie jestem zwolennikiem tego, żeby w Polsce dzieci były objęte opieką żłobkową w znacznie wyższym procencie, niż życzy sobie tego Unia Europejska. Na uwagę zasługuje też struktura wiekowa dzieci przebywających w tych instytucjach. Najmniej liczną grupę stanowiły dzieci do ukończenia 1. roku życia. Nie uważam tej struktury za złą. Natomiast chcę państwu zwrócić uwagę na to, że polskie dzieci są skazane na żłobek. Jedna z pań posłanek mówiła o tym, że na te wszystkie miejsca dziewięćdziesiąt parę procent to są miejsca żłobkowe. Polskie dzieci czekają na rodziców dłużej niż rówieśnicy z Europy, polskie żłobki pracują dłużej. Czas ustawowy jest określony na 10 godzin, a w uzasadnionych przypadkach przy określonej odpłatności może to być nawet więcej niż 10 godzin. Polskie jednoroczniaki i dwulatki przebywają w żłobkach o 12 godzin tygodniowo więcej niż rówieśnicy z innych krajów Unii Europejskiej. Średni czas ich pobytu w żłobkach to ponad 39 godzin. To drugie miejsce od końca w Europie. Gorzej jest tylko w Portugalii. Z danych GUS wynika, że 35% żłobków pracuje 10 godzin na dobę. Z czym to jest związane? Proszę państwa, chodzi też o to, żeby kobiecie pomóc w powrocie na rynek pracy, o czym niewiele mówiliśmy, a 6% (Dzwonek) pracowników z jednym dzieckiem korzysta z niepełnego etatu. Mówimy o tym, żeby godzić funkcje zawodowe z funkcjami opiekuńczymi, a w Polsce to godzenie z wykorzystaniem niepełnego wymiaru czasu pracy jest bardzo słabe. Stąd moje pytanie, pani minister: Jakie podjąć działania, żeby większa ilość kobiet mogła pracować na 1/2 etatu, nie w pełnym wymiarze? Mam też pytanie o okres adaptacyjny. Myślę tu o tym, że dziecko, które po raz pierwszy idzie do żłobka i musi tam być przez 8 czy 10 godzin, przeżywa tzw. lęk separacyjny. Na Zachodzie są stosowane takie praktyki, że rodzice chodzą tam z dzieckiem, przebywają z nim, zwiększają stopniowo ilość tych godzin. Czy państwo...