Mówca: Barbara Dolniak
Data: 2017-07-20 (Sejm RP, kadencja 8)

Przepraszam, pani profesor, ale już jesteśmy w Sejmie, w związku z tym... Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Małgorzata Gersdorf: Przepraszam. Przepraszam bardzo. Szanowni Państwo Posłowie! Przepraszam, ale byłam w Senacie i stąd to przejęzyczenie. Mam honor przedstawić państwu sprawozdanie z działalności Sądu Najwyższego w imieniu tego sądu. Chciałabym powiedzieć, że do ustrojowych funkcji Sądu Najwyższego w tej chwili należy rozpoznawanie, poza kasacjami i nadzorem judykacyjnym, także protestów wyborczych, stwierdzenie ważności wyborów do Sejmu i Senatu, do Parlamentu Europejskiego, a także wyboru prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. W tej chwili Sąd Najwyższy orzeka także o ważności referendum ogólnokrajowego. Dodatkowo w tej chwili opiniuje projekty ustaw i innych aktów normatywnych, na podstawie których orzekają i funkcjonują sądy, a także projekty innych ustaw w zakresie, w jakim uzna to za celowe. W ustawie, która została uchwalona przez Sejm, tej funkcji Sąd Najwyższy został pozbawiony, mimo że był bardzo chwalony przez obie Izby za swoje opinie - wnikliwe i bardzo merytoryczne. Każdy z tych obszarów aktywności Sądu Najwyższego stanowi odrębną perspektywę jego oceny. Podstawowym zadaniem Sądu Najwyższego jest oczywiście realizacja funkcji orzeczniczej. W tym kontekście odnotowano mniejszy wpływ spraw aniżeli w poprzednim roku o 100. Łącznie wpłynęły 11 102 sprawy. Przeważały skargi kasacyjne i kasacje - łącznie 7886. Najwięcej skarg kasacyjnych, bo aż 3492, wniesiono do Izby Cywilnej, natomiast do Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych - 2567, do Izby Karnej - 1821. Wpłynęło także 1146 zażaleń i przedstawiono 164 zagadnienia prawne. W roku 2015 było tych zagadnień 173. Pozostałe sprawy to apelacje, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnych orzeczeń, sprawy z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów, skargi na przewlekłość postępowania, skargi o wznowienie, wnioski o przekazanie sprawy innemu sądowi, sprawy o ułaskawienie i wnioski incydentalne, a także sprawy dyscyplinarne. W tej ostatniej grupie spraw - ona z pewnością interesuje Wysoką Izbę - Sąd Najwyższy rozstrzygał 62 razy w sprawie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów, a w przypadku pozostałych grup, radców prawnych, adwokatów, notariuszy, prokuratorów, lekarzy, farmaceutów, rozpatrzono 90 spraw. W porównaniu z rokiem ubiegłym korzystniej przedstawia się różnica między sprawami wniesionymi, a rozpoznanymi. O ile w 2015 r. rozpatrzono 712 spraw mniej niż wpłynęło, o tyle w 2016 r. rozpoznano więcej niż wpłynęło o 325. Czas oczekiwania na merytoryczne rozpoznanie sprawy - to też leży w zainteresowaniach Wysokiej Izby - to jest średnio 7 miesięcy. W roku 2016 odnotowano mniejszy wpływ spraw do Izby Wojskowej Sądu Najwyższego. Ta tendencja może być zmniejszona w ten sposób, że podejmie się kroki zmierzające do przywrócenia właściwości sądów wojskowych uregulowanej na okres przejściowy w art. 12 ustawy Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, gdyż struktura organów wymiaru sprawiedliwości i ścigania w sprawach wojskowych została zachowana i nadal funkcjonuje, tyle że dla rozpatrzenia ograniczonej liczby spraw. Jaka jest organizacja pracy w sądzie? Liczba stanowisk jest określona na 93. Na dzień 31 grudnia 2016 r. średnio orzekało 83 sędziów. Sąd Najwyższy okresowo korzystał z pomocy czterech sędziów delegowanych przez ministra sprawiedliwości na wniosek pierwszego prezesa. Jednym z ważniejszych aspektów działalności organizacyjnej było upowszechnianie informacji o orzecznictwie Sądu Najwyższego. Podejmowane działania znajdowały odzwierciedlenie we wszystkich publikatorach, które są wydawane i które są także, kolokwialnie mówiąc, zawieszane na stronie internetowej. Corocznie odbywały się wyjazdy, konferencje naukowe. Sąd Najwyższy prowadził też wymianę naukową z bratnimi sądami najwyższymi. W 2016 r. była to przede wszystkim Republika Słowacka. Podobnie jak w latach ubiegłych za pośrednictwem Zespołu Prasowego do Sądu Najwyższego wpływały wnioski dotyczące wglądu do akt spraw, rejestracji dźwięku i obrazu w sprawach medialnych, udostępnienia informacji na temat terminu, przebiegu rozpraw itd. To wszystko zostało bardzo udoskonalone - ta cała sfera informacyjna w Sądzie Najwyższym - i działa już bez krytyki mediów, co odnotowujemy z dużą przyjemnością. Działalność orzecznicza poszczególnych izb dotyczy bardzo zróżnicowanej grupy zagadnień. Najważniejsze kwestie to stopień złożoności analizowanych problemów prawnych i wielokrotne odwoływanie się w orzecznictwie do prawa międzynarodowego, europejskiego, do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Sprawiedliwości. To stwarza pewne trudności i wydłuża trochę rozpatrywanie spraw, ponieważ wymaga analizy nie tylko prawa krajowego, ale także standardów europejskich. Najwięcej było orzeczeń tego typu, o tak ważnym charakterze, w Izbie Cywilnej. Ta izba bardzo często odnosi się właśnie do międzynarodowych standardów, bo taki jest jej przedmiot, prawo cywilne najczęściej styka się z prawem międzynarodowym. Tytułem przykładu można wskazać dwie uchwały. Jedna dotyczyła niewypłacalności biura podróży, a druga dotyczyła przerejestrowania upadłości. Sąd Najwyższy rozpatrywał te sprawy w kontekście dyrektyw europejskich. Tu na marginesie można powiedzieć, że należałoby trochę poprawić jakość implementacji dyrektyw do porządku prawnego, bo wtedy nie byłoby konieczności orzekania także w kontekście dyrektyw, a można byłoby skupić się na prawie polskim. Duży problem był w zeszłym roku w odniesieniu do funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego i stosowania wyroków niepromulgowanych, które jednak były ogłoszone. W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazywał, że te wyroki mają jurydycznie swoją moc prawną. Wątki prawnokonstytucyjne pojawiły się też w innych orzeczeniach niż V CZ 86/16, o którym mówiłam. Uznano np. w V CSK 371/15 wyłączną jurysdykcję Trybunału Konstytucyjnego, jeśli chodzi o orzekanie niezgodności ustaw z konstytucją, ale jednocześnie przyjęto, że można dokonać wykładni prokonstytucyjnej, jeżeli rozwiązanie prawne jest analogiczne do tego, które było już derogowane przez Trybunał Konstytucyjny. Istotne znaczenie mają te orzeczenia, które dotyczą praw obywateli, i tutaj Sąd Najwyższy często odwoływał się do standardów konstytucyjnych, np. stwierdził, że przepisy ustawy zasadniczej wymagają od sądu obowiązku informacyjnego dotyczącego określania szkody oraz związanego z tym zmodyfikowania tezy dowodowej. Tak przyjęto w wyroku V CSK 294/15. Znaczenie norm konstytucyjnych było przedmiotem wielu orzeczeń, także V CSK 455/15, w którym wskazano, że w zakresie tekstu prawnego odnoszącego się do wolności i praw jednostki obowiązuje dyrektywa in dubio pro libertate. Zgodnie z tą zasadą żadna z indywidualnych spraw obywateli nie może być rozstrzygana w sposób naruszający obowiązek respektowania godności ludzkiej, czyli jest to też judykat dotyczący ochrony praw obywateli. W wielu orzeczeniach sygnalizowano dostrzeżone mankamenty legislacyjne, ale o tym jest mowa w informacji o dostrzeżonych niedoskonałościach, dlatego też nie będę bliżej o tym mówiła w tej części mojego referatu. W działalności Izby Cywilnej problematyka odpowiedzialności odszkodowawczej i umów ubezpieczeniowych ma bardzo duże znaczenie. Ona rokrocznie pojawia się w naszej informacji o orzeczeniach Sądu Najwyższego. W tym roku została zorganizowana konferencja na temat określania uszczerbku i zakresu odpowiedzialności ubezpieczyciela. Sąd Najwyższy natomiast w 2016 r. orzekł, że świadczenia ubezpieczyciela w ramach umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmują też koszty leczenia i rehabilitacji niefinansowanych ze środków publicznych. To też było orzeczenie, które spotkało się z dużą aprobatą ubezpieczonych. Oczywiście największe trudności są związane z procedurą cywilną. Bardzo ciekawe i ważne rozwiązanie dotyczyło protokołu. Przyjęto, że transkrypcja protokołu nie jest dokumentem urzędowym, a w razie niemożności ustalenia treści czynności na podstawie zapisu audio-wideo czynności te należy powtórzyć w odpowiednim zakresie. Z punktu widzenia obywateli nie do przecenienia są kwestia egzekucji kosztów sądowych, a także uchwały dotyczące komorników sądowych i możliwości obciążenia tych usług VAT-em. Ta kwestia została rozstrzygnięta przez skład trzech sędziów, ale będzie jeszcze przedmiotem, już jest pytanie, składu siedmiu sędziów, a także musi być przedmiotem rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego, bo dotyczy VAT-u. Na razie Sąd Najwyższy uznał, że wysokość opłaty egzekucyjnej może podwyższyć wysokość opłaty egzekucyjnej usług, to znaczy takie pytanie było, czy może podwyższyć komornik o ten VAT, i stwierdzono, że nie może, ale to jest ta uchwała siódemkowa. Często mamy do czynienia z wykładnią prounijną także w tych orzeczeniach. Jeżeli chodzi o orzeczenia Izby Karnej, to dużym zainteresowaniem cieszyło się wśród posłów to orzeczenie, które dotyczyło wykładni pojęcia ˝osoby najbliższej˝ - uchwała składu siedmiu sędziów I KZP 20/15. Chciałabym zwrócić uwagę, że ta uchwała ma charakter jedynie procesowy, nie materialny. Było pytanie, czy osoba pozostająca we wspólnym pożyciu to jest także osoba o tej tożsamej płci. Sąd Najwyższy stwierdził, że odmienność płci nie jest warunkiem uznania ich za osoby pozostające we wspólnym pożyciu. Dotyczyło to odmowy odpowiedzi, składania zeznań. Wydatki poniesione przez oskarżonego, jeżeli został częściowo uwolniony z zarzutu, uniewinniony, pozwalają, zdaniem Sądu Najwyższego, na domaganie się od Skarbu Państwa części zwrotu tych opłat - I KZP/16 o tym mówi - w tej części, w jakiej został uniewinniony. Jeżeli chodzi o orzecznictwo Izby Pracy, to chciałabym powiedzieć, że najwięcej problemów rodzi się przy ubezpieczeniach społecznych. Ta izba orzeka w największym zakresie, właśnie w zakresie ubezpieczeń społecznych, ponieważ te przepisy bardzo często się zmieniają i sądy nie zawsze radzą sobie z przepisami intertemporalnymi, poza tym są one dość kazuistyczne i to też rodzi problem interpretacyjny. Co ciekawe, Sąd Najwyższy w tej izbie nadał moc zasady prawnej dwóm uchwałom tego sądu, co robi bardzo rzadko i raczej w sprawach procesowych. Pierwsza, powództwo twórcy wynalazku o wynagrodzenie. O dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia przewidziana dla spraw z zakresu prawa pracy, czyli jest szersza. W uchwale III UZP 2/16 przyjęto natomiast, że w sprawie o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku ubezpieczenia społecznego lub jego zakresu podstawę zasądzenia opłaty czynności pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym stanowią stawki minimalne zależne od wartości przedmiotu sporu. Było trochę orzeczeń dotyczących Funduszu Emerytur Pomostowych i było takie dość drażliwe pytanie w 2016 r., opisywane na łamach prasy, czy należy płacić składkę za osoby zatrudnione na część etatu na ten Fundusz Emerytur Pomostowych. Sąd Najwyższy uznał, że jest to obowiązek pracodawcy. Ale oczywiście mamy też problematykę prawa pracy. W uchwale III PZP 2/16 Sąd Najwyższy odpowiedział twierdząco na pytanie, czy nauczyciel szkoły publicznej, przejmujący tę szkołę do prowadzenia jako osoba fizyczna, może złożyć oświadczenie o odmowie przejścia do tej szkoły i uzyskać prawo do odprawy. Tutaj po długich dywagacjach prawniczych Sąd Najwyższy uznał, że może on dostać tę odprawę. Izba Wojskowa to jest bardzo mało orzeczeń, jeszcze trochę pozostało, ponieważ właśnie kurczy się ten zakres kognicji Izby Wojskowej, co nie oznacza, że ta izba i sędziowie tej izby są, kolokwialnie mówiąc, bezrobotni, ponieważ oni orzekają w Izbie Karnej. To są karnicy. W skrócie przedstawiając to sprawozdanie, chciałabym powiedzieć, że statystyczny wzrost zagadnień prawnych rozpatrzonych przez Sąd Najwyższy i waga poruszanych problemów interpretacyjnych uprawnia mnie do sformułowania wniosku, że podstawowe znaczenie w działalności Sądu Najwyższego ma jego aktywność uchwałodawcza. Nieznacznie zwiększyła się liczba postanowień w przedmiocie odmowy podjęcia uchwały. Przyczyny tego zjawiska są różne - albo już to zagadnienie, zdaniem sądu, zostało rozwiązane bądź też nie, ale nie jest to takie znaczenie bardzo istotne, żeby Sąd Najwyższy podejmował uchwałę w tej kwestii. To są odpowiedzi na pytania sądów. Kontynuowano praktykę szerokiego uzasadniania w tych uchwałach, żeby problem przedstawić całościowo. To znajduje aplauz nauki i praktyki, ponieważ całość konkretnego zagadnienia jest w tym orzeczeniu omówiona. Sygnalizowano też wady unormowań prawnych, zgłaszając postulaty de lege ferenda. To też jest ważna sprawa, te postulaty są w tym odrębnym opracowaniu. Chciałabym powiedzieć, że działalność Sądu Najwyższego nie charakteryzuje się żadną opieszałością postępowania, nikt takiego wniosku co do Sądu Najwyższego nigdy nie postawił. Średnia rozpatrzenia sprawy w Sądzie Najwyższym to, jak mówiłam, 7 miesięcy. To jest bardzo dobra średnia na tle krajów europejskich. Izba Wojskowa polepsza, panie pośle, trochę, ale nie robi wszystkiego, a w Izbie Karnej są to 4 miesiące. W każdym razie nie ma absolutnie przewlekłości postępowania i wobec tego rezultat aktywności wszystkich pracowników Sądu Najwyższego, sędziów przede wszystkim, ale także asystentów, jest bardzo dobry, merytoryczny i co do szybkości postępowania, i organizacyjnie. Chciałabym powiedzieć, że w sumie materiał dzisiejszego sprawozdania przedstawionego przeze mnie przed Wysoką Izbą wskazuje, że nie są prawdziwe oskarżenia dotyczące nieudolności Sądu Najwyższego, przewlekłości i niewłaściwego przygotowania zawodowego sędziów Sądu Najwyższego. Co do tych niedoskonałości, to odsyłam państwa... Ja oczywiście mogę to zreferować. Chodzi o uwagi o stwierdzonych nieprawidłowościach i lukach w prawie. One są oparte nie tylko na spostrzeżeniach sędziów Sądu Najwyższego, Biura Orzecznictwa, ale także sędziów sądów okręgowych i apelacyjnych, do których rokrocznie zwracamy się z prośbą o przedstawienie takich informacji, co ich zdaniem wymaga poprawy. Dziękuję bardzo państwu. Dziękuję bardzo. (Oklaski)