Mówca: Pracy i Polityki Społecznej Władysław Kosiniak-Kamysz
Data: 2013-09-27 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! ˝Życie to nie film, każdego czeka emerytura˝, ˝Trzeba mieć fantazję dziadku˝, ˝Inwestowanie jest sztuką˝, ˝Bogdan mówi...˝, i tu padała nazwa funduszu emerytalnego. Takimi hasłami otwarte fundusze emerytalne kusiły Polaków, gdy startowała reforma systemu emerytalnego. OFE kusiły skutecznie. Spośród 7400 tys. Polaków, którzy mieli wybór, mogli, choć nie musieli zapisać się do funduszu, aż 4400 tys. wybrało OFE. Wszystkim mityczna emerytura pod palmami wydawała się być na wyciągnięcie ręki. Za reformę chwalił nas wtedy Bank Światowy, OECD, byliśmy pionierami. Inne państwa naszego regionu wręcz kopiowały przyjęte w Polsce rozwiązania emerytalne. Głosy nielicznych krytyków ginęły pośród zachwytu większości ekspertów. Od startu reformy emerytalnej minęło już 14 lat, ale przez lata nikt nie chciał powiedzieć: sprawdzam. W tym czasie do OFE zapisało się lub zostało zapisanych blisko 16 mln Polaków. Naszą odpowiedzialnością jest dołożyć wszelkich starań, by zgromadzone przez nich środki były bezpieczne i pomnażane jak najlepiej. Dlatego dziś po raz pierwszy od startu reformy w 1999 r. przedstawię Wysokiej Izbie informację o skutkach zmian w funkcjonowaniu kapitałowej części systemu emerytalnego. Taki obowiązek zapisaliśmy w ustawie dwa lata temu, dokonując zmian w OFE. Nie tylko ten rząd, ale również każdy kolejny musi od tego czasu dokonać przeglądu funkcjonowania kapitałowego systemu emerytalnego i zaproponować rekomendacje zmian. Powinien to zrobić nie rzadziej niż co trzy lata. To bezpiecznik, który wmontowaliśmy w system po to, abyśmy wszyscy mogli uczyć się na błędach i wyciągać z nich wnioski. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Dokument ˝Przegląd funkcjonowania systemu emerytalnego. Bezpieczeństwo dzięki zrównoważeniu˝ przedstawiliśmy wspólnie z premierem Rostowskim pod koniec czerwca. Podsumowaliśmy w nim funkcjonowanie otwartych funduszy emerytalnych i wpływ na wysokość emerytur, gospodarkę i wzrost gospodarczy, prywatyzację, dług publiczny, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i sektor finansowy. Dokonaliśmy również analizy efektywności inwestycji OFE oraz ich kosztów funkcjonowania. Na tej podstawie przygotowaliśmy rekomendację zmian w systemie emerytalnym. Po prezentacji przeglądu rozpoczęliśmy ponad dwumiesięczną dyskusję. Tylko w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej odbyły się cztery debaty emerytalne. W ich trakcie przedstawiciele różnych środowisk mieli możliwość przedstawienia swoich opinii o zawartych w przeglądzie rekomendacjach zmian systemu emerytalnego. Do tej dyskusji zaprosiłem twórców reformy emerytalnej oraz reprezentantów środowisk naukowych i eksperckich, związków zawodowych i organizacji pracodawców, a także powszechnych towarzystw emerytalnych. W debatach brali udział również przedstawiciele kancelarii prezydenta, premiera, Ministerstwa Finansów, doradzającej premierowi Rady Gospodarczej, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, giełdy papierów wartościowych, rzecznika ubezpieczonych. Pełny zapis stenograficzny debat jest dostępny na stronach internetowych Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Opinie i uwagi do przeglądu zgłosiły zarówno związki zawodowe, organizacje pracodawców, przedstawiciele rynków finansowych. Swoje stanowisko przedstawiło również Towarzystwo Ekonomistów Polskich, Polski Związek Emerytów, Rencistów i Inwalidów oraz Komitet Obywatelski do Spraw Bezpieczeństwa Emerytalnego. Wysoki Sejmie! Celem zmian z 2011 r. było zniwelowanie zagrożeń wynikających z narastania długu publicznego. Wzrost długu wynikał z konieczności pokrywania niedoborów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych spowodowanego przekazywaniem części składki emerytalnej do OFE. Jednocześnie chodziło o dokonanie zmian jak najmniej ingerujących w istniejący wówczas model systemu emerytalnego. Obniżce uległa część składki przekazywanej do OFE. Z ówczesnych 7,3% wynagrodzenia brutto zmniejszyła się do 2,3%. Jednocześnie założono, że w kolejnych latach wysokość składki do OFE będzie stopniowo zwiększenia. Obniżeniu poziomu części składki emerytalnej przekazywanej do OFE towarzyszyło zwiększenie części przekazywanej do ZUS, ewidencjonowanej na jego nowych subkontach. Środki na subkontach są co roku waloryzowane o wysokość nominalnego wzrostu gospodarczego. Oczywiście z zastrzeżeniem, że w razie wystąpienia ujemnego wskaźnika ich wysokość nie ulegnie uszczupleniu. Jednocześnie ubezpieczeni i ich bliscy zachowali prawo do dziedziczenia w ZUS na takich samych prawach jak w OFE. Zmianie uległy limity inwestycyjne OFE. Dzięki temu fundusze mogą więcej środków inwestować w akcje spółek notowanych na giełdzie. Limit wzrósł z ówczesnych 40% do 42,5% w 2011 r. i do 45% w 2012 r. W tym roku wynosi on 47,5%. Równocześnie, chcąc obniżyć koszty funkcjonowania funduszy, wprowadziliśmy od 1 stycznia 2012 r. zakaz akwizycji do OFE. Instytucje finansowe zarządzające funduszami na prowizje akwizytorów wydawały wcześniej nawet 0,5 mld zł rocznie. Zdecydowano się na znacznie tańsze rozwiązanie - korespondencyjny sposób zapisywania się do OFE w oparciu o aktualną i obiektywną informację o funduszach przygotowaną przez Komisję Nadzoru Finansowego. Nie ograniczono się do zmian w OFE. Wprowadzono również dodatkowo nową możliwość samodzielnego oszczędzania na starość - indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego. Zachętą do dodatkowego - obok ZUS i OFE - odkładania na emeryturę miała być ulga podatkowa od wpłat dokonywanych na konto emerytalne. IKZE uzupełniało dotychczasową ofertę produktów trzeciego filaru emerytalnego, na które składały się indywidualne konta emerytalne i pracownicze programy emerytalne. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Zacznijmy od tego, jaki wpływ miało obniżenie składki przekazywanej do OFE. W 2010 r., ostatnim, w którym przez pełne 12 miesięcy składka wynosiła 7,3%, ZUS przekazał do OFE ponad 22 mld zł. Po ograniczeniu wysokości składki było to już niewiele ponad 8 mld zł. W tym roku będzie to przeszło 11 mld zł. Wzrost wysokości składki zapisany w ustawie na kolejne lata spowodowałby dalszy wzrost kwot przekazywanych do funduszy. Mimo obniżki składki przekazywanej do OFE, systematycznie rosną aktywa, którymi zarządzają fundusze. Na koniec 2010 r. było to 221 mld zł, na koniec 2011 r. - blisko 225 mld zł, a na koniec 2012 r. - już prawie 270 mld zł. Chciałbym teraz więcej powiedzieć o tym, ile OFE nas kosztowało. Instytucje zarządzające funduszami pobierają od nas najpierw opłatę od każdej wpłaconej składki, a potem jeszcze za zarządzanie wszystkimi zgromadzonymi u nich środkami. W sumie od początku zapłaciliśmy im już prawie 17 mld zł prowizji. Same opłaty od wpłaconych składek kosztowały nas ponad 10 mld zł, za zarządzanie składkami OFE pobrały dodatkowo 6 mld zł. Tylko w samym 2009 r. opłaty od składek kosztowały nas 1300 mln zł. Gdyby doliczyć do tego opłatę pobieraną za zarządzanie środkami, okaże się, że w ciągu roku Polacy oddali instytucjom finansowym prawie 2 mld zł. Powtórzę jeszcze raz: tylko w jednym roku instytucje finansowe pobrały od Polaków blisko 2 mld zł. O tyle mniej znalazło się na naszych kontach emerytalnych. Dla porównania, na starcie reformy emerytalnej w 1999 r. instytucje finansowe zarządzające OFE wyłożyły na otwarcie biznesu niewiele ponad 3 mld zł. Jak to możliwe? Zwłaszcza na początku opłaty pobierane przez OFE były horrendalnie wysokie. Opłaty od składki sięgały wówczas nawet 10% od każdej wpłaty i tutaj trudno wskazać inny produkt na rynku, w którym prowizje byłyby tak wysokie. Nie znajdziemy ich nawet w najdroższych funduszach inwestycyjnych. A pamiętajmy, że OFE były i są obowiązkowe, większość z nas nie miała wyboru, musieliśmy do OFE przystąpić. Pierwsze ograniczenia wysokości opłat wprowadzono dopiero w 2004 r., czyli w pięć lat od wprowadzenia reformy. Opłata od składki została ograniczona do maksymalnie 7% przekazywanych środków. Zmieniono także sposób naliczania opłaty za zarządzanie - im wyższe aktywa, tym niższa procentowa opłata, najwyższa sięgała 0,5% aktywów rocznie. Dzisiaj wydaje się, że owe 7% prowizji od każdej składki to nadal bardzo dużo. Musimy jednak pamiętać, jak ciężkie działa wytoczyły wówczas instytucje finansowe przeciwko posłom chcącym poskromić ich apetyty. Koronny argument? ˝Obniżka opłat może oznaczać bankructwo najmniejszych i średnich graczy na rynku˝ - przestrzegały posłów i opinię publiczną instytucje finansowe. Konsekwencje obniżki mieli odczuć nie tylko oni i emeryci, ale także rynki finansowe. Wystraszyli wszystkich tak bardzo, że zamiast obniżki maksymalnej opłaty od składki do 3,5% posłowie zmniejszyli ją jedynie do wspomnianych 7%. Dopiero rząd Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego w 2010 r. zdecydował się na dalszą obniżkę opłaty od składki do 3,5%. Wprowadziliśmy też maksymalne wysokości wynagrodzeń za zarządzanie otwartymi funduszami emerytalnymi. Tutaj słowa uznania należą się pani minister Jolancie Fedak, bez której obniżenie kosztów funkcjonowania OFE nie byłoby możliwe. Instytucje finansowe oskarżały nas, że wypowiadamy umowę społeczną z jednej strony obywatelom, z drugiej strony prywatnym przedsiębiorcom. Straszono bankructwem całej branży emerytalnej. Jak wiemy, nic takiego się nie stało. Od początku reformy emerytalnej żaden gracz na tym rynku nie ogłosił bankructwa. Wręcz przeciwnie, instytucje finansowe zrobiły złoty interes na emerytach. Dzięki wprowadzonej przez koalicję PO i PSL obniżce prowizji i późniejszej obniżce składki do OFE udało się obniżyć koszty dla przyszłych emerytów. W zeszłym roku OFE pobrały od wpłacanych przez nas składek już niespełna 300 mln zł. Nadal dużo, ale to znacznie mniej niż rekordowy 1,3 mld zł w 2009 r. OFE pobierają obie opłaty - od składki i za zarządzanie - bez względu na osiągane wyniki inwestycyjne. To oznacza, że mogą przynieść straty klientom, ale i tak swoje zarobią. Tak było na przykład w kryzysowym 2008 r. Wtedy OFE straciły ponad 20 mld zł ze środków przyszłych emerytów, a jednocześnie pobrały prawie 2 mld opłat dla swoich właścicieli - instytucji finansowych. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Zostawmy opłaty pobierane przez OFE. Przejdźmy do osiąganych przez nie wyników inwestycyjnych. Podlegały one dużym wahaniom. W jednym roku najgorszy fundusz potrafił stracić blisko 18%, a w innym najlepszy zarobić prawie 23%. W kryzysowym 2008 r. było to na przykład średnio ponad 14% straty. Jednocześnie różnice w stopach zwrotu osiąganych przez poszczególne fundusze z każdym rokiem były coraz mniejsze. W ostatnim czasie było to już zaledwie 2,6%. Wynika to z naśladownictwa polityki inwestycyjnej, wręcz stadnego zachowania zarządzających funduszami. Ale stopy zwrotu to nie tylko procenty, to przede wszystkim realne pieniądze przyszłych emerytów. W ciągu 14 lat fundusze dwukrotnie odnotowały straty. W 2008 r. straciły blisko 21 mld, a w 2011 r. - 11 mld zł. W pozostałych latach OFE były na większym lub mniejszym plusie. Skąd takie wyniki? Przyjrzyjmy się polityce inwestycyjnej OFE. Fundusze inwestują głównie w obligacje skarbowe oraz w akcje giełdowych spółek. Na koniec 2012 r. udział obligacji Skarbu Państwa w portfelu OFE wynosił 56%. Dla porównania w akcje giełdowych spółek fundusze zainwestowały 34% swojego portfela. Uwolnienie limitów OFE na akcje w 2011 r. nie wpłynęło w zauważalny sposób na zaangażowanie OFE na warszawskiej giełdzie. Udział akcji w portfelu OFE wręcz spadł z 36% w 2011 r. do 35% na koniec 2012 r. Zarządzający funduszami woleli włożyć pieniądze na bankowe lokaty, których udział wzrósł w opisywanym okresie z 3 do 8%. Sprawdziliśmy także, co by było, gdyby nasze składki zamiast do OFE trafiły do ZUS. Dla większości osób oznaczałoby to, że średnio zyskałyby więcej w ZUS niż w OFE. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! ˝Emeryci na łasce akwizytorów˝, ˝Akwizytorzy kręcą emerytami˝, ˝Towarzystwa na pasku akwizytorów˝ - to tytuły z pierwszych stron gazet i serwisów informacyjnych sprzed 2011 r. Jeżeli ktoś zbił złoty interes na reformie emerytalnej, to przede wszystkim akwizytorzy, namawiając przyszłych emerytów do członkostwa w OFE albo zmiany funduszu. Ale po kolei. W ostatnich latach obowiązek zapisania się do OFE miało każdego roku od 500 tys. do 600 tys. Polaków. Osoby, które same nie podpisały umowy z OFE, były rozlosowywane przez ZUS do jednego z funduszy. Potem miały możliwość zmiany OFE na takich samych zasadach jak wszyscy inni ubezpieczeni. Liczba osób zapisujących się do OFE samodzielnie zaczęła maleć od 2010 r. Powód? OFE po obniżeniu opłat od składek i ograniczeniu opłat za zarządzanie nieco ścięły wydatki na prowizje akwizytorów. Wprowadzenie zakazu akwizycji z początkiem roku sprawiło, że jeszcze mniej osób wchodzących na rynek pracy samodzielnie wybierało OFE. Taką decyzję w pierwszym roku obowiązywania nowych przepisów podjęło niewiele ponad 20% ubezpieczonych. Reszta została rozlosowana przez ZUS do jednego z działających na rynku funduszy. Zdecydowanie zmniejszyła się też liczba osób zmieniających OFE. Można to zrobić w ciągu każdego roku w trakcie czterech sesji transferowych. Przed wprowadzeniem zakazu akwizycji liczba osób zmieniających fundusz w oknie transferowym przekraczała 100 tys. W 2010 i 2011 r. było to nawet ponad 160 tys. osób w jednej sesji. Członkowie funduszy zmieniali swój fundusz na inny, ulegając namowom akwizytorów, którzy wykorzystywali niski poziom wiedzy ubezpieczonych. Po wprowadzeniu zakazu drastycznie spadła liczba transferów. W ostatniej sesji tego roku zaledwie 1675 osób zmieniło swój OFE na inny. Dowodzi to, że ubezpieczeni wcześniej nie podejmowali świadomych decyzji, a jedynie ulegali namowom akwizytorów. Obecna skala transferów wskazuje na małe zainteresowanie członków OFE zmianą funduszu. Dla instytucji finansowych zarządzających otwartymi funduszami emerytalnymi oznacza to znaczne oszczędności na prowizjach akwizytorów. Nie zachęciło ich to jednak do obniżenia pobieranych od nas wszystkich opłat. Po wprowadzeniu zakazu akwizycji żaden z funkcjonujących na polskim rynku funduszy nie zaproponował swoim klientom lepszych warunków. Aż 11 z 13 funkcjonujących na rynku OFE pobiera obecnie opłaty na maksymalnym dopuszczalnym poziomie. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Reformie otwartych funduszy emerytalnych towarzyszyły zmiany w trzecim filarze emerytalnym. Obok funkcjonujących wcześniej indywidualnych kont emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych stworzyliśmy nową możliwość dodatkowego oszczędzania na starość: indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego (IKZE). Zachętą miała być tu ulga podatkowa. Każda osoba, rozliczając się z fiskusem, mogła odliczyć od podstawy opodatkowania wpłaty na nowe konto emerytalne. Warunek był jeden: nie mogło to być więcej niż 4% jej wynagrodzenia. Dodatkową korzyścią było zwolnienie z podatku Belki przy wypłacie środków po osiągnięciu wieku emerytalnego. Mimo zachęt IKZE nie przekonały Polaków do dodatkowego oszczędzania na starość. Choć otwarto blisko 500 tys. kont, jedynie na niespełna 33 tys. z nich dokonano choćby jednej wpłaty. Nie jest to nawet 7% wszystkich rachunków. W sumie na IKZE zgromadziliśmy niespełna 53 mln zł na koniec 2012 r. Panie Posłanki! Panowie Posłowie! Nie ograniczyliśmy się do analizy funkcjonowania otwartych funduszy emerytalnych. Przygotowaliśmy również propozycję reformy kapitałowej części systemu emerytalnego. Co się zmieni? Proponujemy przeniesienie części uprawnień emerytalnych ubezpieczonych, wyrażonych obligacyjnymi zobowiązaniami Skarbu Państwa, z OFE do ZUS. Fundusze będą mogły za to więcej inwestować w realną gospodarkę, w akcje giełdowych spółek, obligacje samorządowe, drogowe czy korporacyjne. Natomiast nie będzie im wolno kupować obligacji skarbowych. Zniesiona zostanie minimalna stopa zwrotu. Środki przetransferowane do ZUS zostaną zewidencjonowane na subkontach. Co roku waloryzowane będą na dotychczasowych zasadach, czyli o wysokość nominalnego wzrostu gospodarczego. Ubezpieczeni zachowają również prawo do dziedziczenia tych środków. Dzięki przeniesieniu obligacji do ZUS zmniejszeniu ulegną dług publiczny i koszty jego obsługi. Efektem tej zmiany będzie podniesienie wiarygodności Polski na rynkach finansowych. Ograniczeniu ulegną opłaty pobierane przez instytucje finansowe zarządzające OFE. Maksymalna opłata od składki spadnie o połowę. Mniej będą również pobierać za zarządzanie środkami swoich klientów. Po tych zmianach Polacy dostaną wybór: czy nadal chcą przekazywać nowe składki do OFE czy nie. Osoby, które zdecydują się na dalsze odkładanie w funduszach, będą do nich przekazywać 2,92% wynagrodzenia brutto. Wybrać między ZUS a OFE będą mogły także osoby, które dopiero rozpoczynają karierę zawodową. Przygotowaliśmy również model wypłat emerytur z OFE. Zależało nam, aby świadczenia były bezpieczne, dożywotnie, waloryzowane, a system ich wypłat tani. OFE takiej gwarancji Polakom nie chciały dać. Dlatego zdecydowaliśmy się na powierzenie wypłaty emerytur Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych. Waloryzacja świadczeń odbywać się będzie na dotychczasowych zasadach. Aby zminimalizować ryzyko związane z wahaniami na rynkach finansowych i chronić wysokość przyszłych emerytur Polaków, środki z OFE na 10 lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego zaczną być stopniowo przenoszone do ZUS. Zaproponowana przez rząd reforma OFE ogranicza koszty i ryzyko funkcjonowania funduszy w odniesieniu do zarówno obecnych, jak i przyszłych emerytów oraz do finansów publicznych, czyli wszystkich podatników. Jednocześnie służy wzrostowi gospodarczemu kraju i gwarantuje stabilność polskiego rynku finansowego. Zmiany nie ominą trzeciego filaru. Uprościmy oszczędzanie w IKZE. Dotychczasową procentową ulgę podatkową zastąpi ulga kwotowa, bardziej zrozumiała i prostsza w wyliczeniu dla oszczędzających. Ustalimy stałą, niską stawkę podatku dochodowego dla wypłat IKZE po osiągnięciu wieku emerytalnego. Liczymy, że przejrzyste zasady i większe zachęty podatkowe spowodują wśród Polaków wzrost zainteresowania dodatkowym oszczędzaniem na starość. Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Ten rząd, co chciałbym jeszcze raz podkreślić, jako pierwszy w 14-letniej historii OFE przyjrzał się tak dogłębnie ich funkcjonowaniu. Analiza, którą przeprowadziliśmy, dyskusje z szerokim gronem ekspertów, z pracodawcami, związkami zawodowymi, tymi, którzy zarządzają otwartymi funduszami emerytalnymi, pozwoliły wskazać zarówno zalety tego systemu, jak i jego największe słabości. Stały się również podstawą do przedstawienia rekomendacji zmian. Zaproponowane przez nas rozwiązania nie ograniczają się tylko do eliminacji problemów najbardziej uciążliwych społecznie. One tworzą fundamenty pod stabilnie funkcjonujący system emerytalny w przyszłości. Dziękuję bardzo. (Oklaski)