Mówca: Szymon Giżyński
Data: 2014-01-24 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoki Sejmie! Święte polskie daty, czyli najważniejsze rocznice roku 2014, część trzecia. Szerokie kręgi patriotyczne, polityczne i artystyczne będą pamiętać o 100-leciu śmierci Józefa Chełmońskiego i o 50-leciu śmierci generała Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, dowódcy odsieczy Lwowa w 1918 r. oraz twórcy i dowódcy pierwszej - 1939 r. - organizacji zbrojnej wymierzonej przeciw okupantowi niemieckiemu, o 150-leciu urodzin Romana Dmowskiego, jednego z najważniejszych współtwórców odzyskania niepodległości przez Polskę w 1918 r., o 150-leciu urodzin Stefana Żeromskiego, któremu otrzymanie Literackiej Nagrody Nobla udaremnili Niemcy, mszcząc się za ˝Wiatr od morza˝, ukazujący prawdę o krzyżackim i niemieckim najeździe i zaborze polskiego Pomorza. Cieszą jak co roku rocznice związane z różnymi obszarami polskiej kultury. Ważny i bogaty w wydarzenia był pod tym względem rok 1814. To właśnie 200 lat temu, w czerwcu 1814 r., Józef Maksymilian Ossoliński otwiera w Warszawie pierwszą publiczną galerię obrazów. 23 grudnia ma miejsce premiera pierwszej polskiej opery historycznej - ˝Jadwiga, królowa Polski˝ Karola Kurpińskiego z librettem Juliana Ursyna Niemcewicza. Samuel Bogumił Linde kończy edycję swojego pomnikowego ˝Słownika języka polskiego˝. Na koniec zostawiłem dwa wydarzenia, które co prawda mogłyby zostać zestawione i omówione wraz z innymi faktami w obszarze polityki czy kultury, lecz ze względu na ich rangę i specyficzność wolałem to uczynić w osobnych miejscach. Pierwsze z nich to akt niezwyczajny w dziejach Europy, wydany 750 lat temu, w 1264 r. przez księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego - wielki przywilej dla Żydów. Była to ówczesna odpowiedź Polaków na prześladowanie Żydów w Europie Zachodniej. Do Polski napływały więc w XIII w. i w wiekach następnych w bezpieczną gościnę kolejne fale żydowskich uchodźców. Przywilej Bolesława Pobożnego zagwarantował Żydom m.in. samorząd, odrębne sądy, swobodę handlu i lichwy. Zabicie Żyda karano śmiercią i konfiskatą majątku. Osobie, która nie udzieliła pomocy napadniętemu Żydowi, groziła kara wysokiej grzywny. Przywileje dla Żydów były później, po zjednoczeniu Królestwa Polskiego, wielokrotnie potwierdzane i rozszerzane przez polskich królów, m.in. Kazimierza Wielkiego w 1334 r., Kazimierza Jagiellończyka w 1453 r., Zygmunta Starego w 1539 r. Przywileje i traktowanie Żydów za czasów I Rzeczypospolitej to jedna z najważniejszych i najchlubniejszych kart w jej dziejach. Szkoda, że tak mało znana, propagowana i ceniona w świecie. Cóż, ma zapewne i tutaj zastosowanie znane przekonanie, iż uczucie, z którym najtrudniej i najciężej się żyje, to uczucie wdzięczności. Wydarzenie, które często wspomina się w bieżącej publicystyce politycznej i kulturalnej, przeszło do historii jako List 34. Dnia 14 marca 1964 r., 50 lat temu, Antoni Słonimski złożył na ręce premiera Józefa Cyrankiewicza list, w którym 34 jego sygnatariuszy, polskich twórców, domagało się od władz zniesienia ograniczeń przydziału papieru na druk książek i czasopism, złagodzenia cenzury i zgodności oficjalnej polityki kulturalnej z Konstytucją PRL. Był to pierwszy w dziejach PRL zbiorowy protest wyrażony w formie oficjalnego listu, z miejsca rozpropagowany przez zachodnie agencje prasowe i Radio Wolna Europa. Władze zareagowały ostro. Formalnie z inicjatywy Podstawowej Organizacji Partyjnej Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich, a tak naprawdę przez siły bezpieczeństwa, zorganizowano tzw. kontrlist, podpisany przez 600 polskich literatów, w którym wyrażono sprzeciw wobec - cytat z kontrlistu: uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolna Europa zorganizowanej kampanii oczerniającej Polskę Ludową. Pod takimi sformułowaniami popisali się m.in. Jarosław Iwaszkiewicz, Julian Przyboś, Tadeusz Różewicz, Wisława Szymborska. Metody zastosowane przy konstruowaniu całego złożonego operacyjnie przedsięwzięcia, jakimi były kontrlist i sama jego treść, są całkowicie reprezentatywne dla czasów PRL. Wrzawa natomiast wokół Listu 34 i całkowite milczenie wobec kontrlistu, tak wstydliwego dla wielu autorytetów, w tym moralnych, pozostają typowe dla praktyk III Rzeczypospolitej. Dziękuję uprzejmie. (Oklaski)