Mówca: Alicja Łuczak
Data: 2026-06-17 (Sejm RP, kadencja 10)

Pani Marszałek! Wysoki Sejmie! Mam zaszczyt przedstawić stanowisko klubu Koalicji Obywatelskiej w sprawie projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Proponowana ustawa zmienia filozofię myślenia o prawach człowieka oraz o osobie potrzebującej wsparcia. Ma zastąpić instytucję ubezwłasnowolnienia modelem wspieranego podejmowania decyzji i zapewnić każdemu możliwość korzystania ze zdolności do czynności prawnych zgodnie z jego wolą, potrzebami, interesami i poglądami, z dostosowaniem do indywidualnej sytuacji. Stanowi to realizację standardów w zakresie ochrony praw człowieka wynikających z dorobku Rady Europy, Organizacji Narodów Zjednoczonych, Konstytucji RP, Strategii na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami oraz Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych z dnia 13 grudnia 2006 r. Potrzeba tworzenia narzędzi pozwalających osobom starszym, z niepełnosprawnościami, osobom doświadczającym chorób ograniczających samodzielność oraz osobom wymagającym wsparcia w prowadzeniu swoich spraw jest konieczna. Pozwoli korzystać z pomocy dostosowanej do ich indywidualnych potrzeb przy jednoczesnym zachowaniu możliwie największej autonomii i podmiotowości. Wynika ona także ze zmian demograficznych. Zapisy tej ustawy można streścić w dwóch słowach: człowieczeństwo first, czyli osoba potrzebująca wsparcia pozostaje w centrum zainteresowania, a wprowadzone instrumenty uwzględniają jej perspektywę, potrzeby oraz wolę. Należy jednocześnie podkreślić, że projektowane zapisy przewidują istotną rolę rodziny oraz osób najbliższych. Wdrożenie nowych rozwiązań wymaga jasnego komunikowania ich skutków praktycznych oraz zapewnienia rodzinom poczucia bezpieczeństwa co do dalszego udziału w sprawowaniu wsparcia. Projekt zakłada, że osoba potrzebująca wsparcia uczestniczy w wyborze osoby mającej pełnić funkcję kuratora reprezentującego, w tym może wskazać osobę z najbliższego kręgu rodzinnego. W przypadkach szczególnie złożonych decyduje sąd. Po wejściu w życie projektowanych przepisów osoba wspierana zachowa pełną zdolność do czynności prawnych niezależnie od ustanowienia instrumentów wsparcia. Ewentualne ograniczenia w zakresie wykonywanych praw i obowiązków rodzicielskich będą nadal następowały wyłącznie na zasadach przewidzianych w obowiązujących przepisach prawa rodzinnego. Instrumenty wspieranego podejmowania decyzji zastąpią instytucje ubezwłasnowolnienia częściowego i całkowitego. Są to nowe narzędzia, które będą dostosowane do potrzeb i możliwości konkretnej osoby. Po pierwsze, asysta prawna. Osoba potrzebująca wsparcia będzie mogła samodzielnie albo przy udziale sądu ustanowić asystenta prawnego, wspierającego ją w czynnościach prawnych. Decyzję nadal będzie podejmowała sama. Po drugie, kurator wspierający. Kurator wspierający będzie ustanawiany przez sąd, który określi zakres jego wsparcia. Nie będzie on mógł składać oświadczeń woli w imieniu osoby wspieranej, a jego rolą będzie pomoc w realizacji czynności prawnych. Po trzecie, kurator reprezentujący. To instrument, który przeznaczony jest dla osób wymagających bardziej intensywnego wsparcia. Kurator reprezentujący będzie ustanawiany przez sąd do jednej sprawy albo do kilku spraw. Jego obowiązkiem będzie działanie z poszanowaniem woli, praw, preferencji i dobra osoby reprezentowanej. Po czwarte, pełnomocnik rejestrowany. Jest to rozwiązanie pozwalające zawczasu ustanowić pełnomocnika na wypadek utraty zdolności do samodzielnego kierowania swoimi sprawami. Pełnomocnictwo będzie sporządzane przed notariuszem i obejmie również możliwość udzielenia pełnomocnictwa medycznego. Rozwiązanie to może mieć szczególne znaczenie dla osób starszych zagrożonych demencją, chorobą Alzheimera i innymi schorzeniami ograniczającymi samodzielność, o czym mówił tu pan minister. Model wspieranego podejmowania decyzji jest skierowany do wszystkich osób wymagających wsparcia w korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych, niezależnie od rodzaju niepełnosprawności, wieku czy przyczyn ograniczających samodzielność. Szczególne znaczenie będą miały rozwiązania dotyczące osób wymagających najbardziej intensywnego wsparcia, w tym osób z głęboką niepełnosprawnością intelektualną. Wdrażanie nowych przepisów powinno być połączone z monitorowaniem ich skutków oraz stałym dialogiem z rodzinami i opiekunami tych osób. Wprowadzenie modelu wspieranego podejmowania decyzji rodzi konsekwencje również na gruncie prawa publicznego. W związku z tym dotychczasową przesłankę posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych zastąpiono przesłanką pełnoletności. W konsekwencji zmiany obejmą ponad 30 ustaw, a ich adresaci będą mogli korzystać m.in. z prawa do pracy (Dzwonek), udziału w wyborach, zawarcia małżeństwa czy decydowania o własnym majątku. Jednocześnie należy podkreślić, że powodzenie reformy będzie zależało nie tylko od jakości samych przepisów, ale również od ich praktycznego wdrożenia, właściwego przygotowania sądów, kuratorów i instytucji publicznych oraz zapewnienia rodzinom i opiekunom pełnej informacji o nowych rozwiązaniach. Niezbędne zatem pozostaje monitorowanie skutków ustawy oraz otwartość na postulaty zgłaszane przez środowiska osób z niepełnosprawnościami, ich rodziny i opiekunów. Reasumując: rekomenduję przyjęcie tej ustawy w imieniu klubu Koalicji Obywatelskiej. (Oklaski)