Mówca: Maria Nowak (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-12-19 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Panie i Panowie Posłowie! W nawiązaniu do nie tak dawno obchodzonego święta górników pozwolę sobie powiedzieć dziś parę słów na temat munduru górniczego. Mam ku temu co najmniej dwa powody. Pierwszy to fakt, że oglądając ubranych w paradne mundury górników, na ogół nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele symboliki i niespodziewanych treści niesie ten ubiór. Drugi powód to spostrzeżenie, że często z okazji górniczego święta różne osoby pojawiają się publicznie przystrojone w galowy mundur górniczy, choć z branżą nie mają nic wspólnego. Przypomnę, że w nie tak odległej przeszłości tak właśnie przebierali się Lech Wałęsa czy Jolanta Kwaśniewska, a poeta i pisarz Jarosław Iwaszkiewicz wręcz zalecił swój pochówek w tym mundurze. Tymczasem przepisy resortowe mówią jasno: mundur może nosić tylko ten, kto posiada stopień górniczy, a jest on uprawnieniem honorowym i dożywotnim, nadawanym raz w roku, 4 grudnia. Tylko utrata publicznych praw i zakaz wykonywania zawodu górniczego pozbawiają tego stopnia. Oczywiście obowiązuje tu ścisła hierarchia: od najniższego, trzeciego stopnia górniczego, poprzez technika i inżyniera górniczego, po najwyższy stopień - generalnego dyrektora górnictwa, przysługujący ministrowi. Na uroczystym mundurze górniczym można zobaczyć odznaki posiadanego stopnia górniczego. Pierwsze mundury górnicze pojawiły się w XVIII w. na terenie Niemiec, w Zagłębiu Ruhry. W Polsce wprowadzone zostały w 1817 r., a wzorem były stroje piechoty Królestwa Kongresowego. Współczesny mundur ma wieloraką symbolikę i w wielu elementach nawiązuje do funkcji użytkowych dawnego stroju gwarków. W kilku miejscach munduru pojawia się czarno-zielone górnicze godło. Czerń to symbol podziemi kopalni, a zieleń - tęsknoty za przyrodą podczas pracy pod ziemią. W godle widnieją skrzyżowane najstarsze znane narzędzia górnicze: żelazny młot, czyli pyrlik, oraz krótki kilof, zwany żylozkiem. Otoczone są dębowym wieńcem, symbolem górniczego trudu. Godło wyeksponowane jest m.in. na czaku - nakryciu głowy, które ma przypominać wysoką i sztywną czapkę dawnych gwarków, namiastkę dzisiejszego kasku czy hełmu. Jego nieodzownym elementem jest pióropusz z kogucich piór, symbolizujący miotełki, którymi dawniej czyszczono otwory strzałowe. Górników można dokładniej określić właśnie po kolorach pióropuszy: zielony noszą generalni dyrektorzy, biały dyrektorzy, inżynierowie i technicy, czarny górnicy dołowi, a czerwony górnicze orkiestry. Galowy strój powinien mieć 29 metalowych guzików: tyle, ile według podań miała w chwili męczeńskiej śmierci św. Barbara. Mundur zachował też pelerynkę, bo gwarkowie dla ochrony przed wodą kapiącą ze stropu naciągali na czapki tzw. kapę. Z kolei aksamitne paski z guzikami po obu stronach kurtki to ślad po zaszywkach w dawnej odzieży roboczej, w które gwarkowie wtykali lonty podczas robót strzałowych. Brak czasu nie pozwala mi na przytoczenie dalszych szczegółów munduru górniczego, powiem więc tylko, że strój ten szyty jest zawsze na miarę, a najwięcej czasu zajmują liczne ręcznie haftowane godła i stopnie. Obecnie na Śląsku pozostało już podobno tylko czterech wyspecjalizowanych w tym krawców, ale noszenie tego pięknego munduru, jakiego nie ma żadna inna branża, nadal jest dla górnika honorem i powodem do dumy.