Mówca: Agnieszka Hanajczyk
Data: 2013-05-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt przedstawić Wysokiej Izbie stanowisko klubu Platforma Obywatelska wobec poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 532), poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny (druk nr 757) oraz poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 998). Efekt prac nad wyżej wymienionymi projektami to druk nr 1277, który stanowi projekt ustawy o zmianie Kodeksu karnego i K.p.k. Na wstępie należy stwierdzić, iż niniejszy projekt ustawy dokonuje częściowego wdrożenia trzech dyrektyw unijnych. Jest on też odpowiedzią na trwający od wielu lat spór w doktrynie prawa karnego dotyczący trybu ścigania przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Funkcjonujące dziś rozwiązanie określające tryb ścigania przestępstw określonych w rozdziale XXV K.k. na wniosek pokrzywdzonego ma swoje korzenie jeszcze w Kodeksie karnym z 1932 r. i w konsekwentnie powtarzającym to rozwiązanie Kodeksie karnym z 1969 r. Przedmiotowy projekt zakłada zniesienie trybu wnioskowego przy przestępstwie zgwałcenia stypizowanego w art. 197 K.k., wykorzystania bezradności (art. 199 § 1 K.k.) oraz nadużycia zależności lub krytycznego położenia (art. 198 K.k.) i w konsekwencji wprowadzenie we wszystkich stypizowanych w tych przepisach przypadkach trybu ścigania z urzędu. Podstawowym celem projektu jest z jednej strony stworzenie efektywnych mechanizmów przeciwdziałających przestępstwom przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, a z drugiej zapewnienie osobom pokrzywdzonym zakresie tego rodzaju przestępczości skuteczniejszej niż dotychczas ochrony prawnej. Tryb ścigania na wniosek w przypadku tego typu czynów przewiduje art. 205 Kodeksu karnego. Podstawowym założeniem proponowanej ustawy jest uchylenie tego przepisu z porządku prawnego. W tym miejscu należy podnieść, iż proponowana zmiana stanowi swoisty przełom w odniesieniu do ścigania przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Wystarczy zauważyć, iż funkcjonujący do dziś w obowiązującym porządku prawnym wnioskowy tryb ścigania tej kategorii przestępstw został wprowadzony słynnym Kodeksem karnym z 1932 r., zwanym powszechnie kodeksem Makarewicza, będącym wówczas jedną z najlepszych regulacji w sferze prawa karnego materialnego w Europie. Wydaje się, iż jest to jeden z powodów leżących u podstaw wielu kontrowersji, które wzbudził niniejszy projekt ustawy w środowiskach prawniczych wychowanych na kodyfikacjach z 1932 r. i z 1969 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, iż w sprawie nowego uregulowania z pewnym dystansem wypowiedział się Sąd Najwyższy, natomiast Krajowa Rada Sądownictwa zdecydowanie negatywnie zaopiniowała niniejszy projekt w zakresie zmiany trybu ścigania opisanych wyżej przestępstw. Kwestia oceny tegoż bez wątpienia istotnego zagadnienia procesowego sprowadza się przede wszystkim do sfery aksjologicznej i polega na pytaniu o sens aktualnego rozwiązania polegającego na przyjęciu w art. 205 K.k. zasady, że ściganie wyżej wskazanych przestępstw następuje na wniosek pokrzywdzonego. Jak słusznie wskazuje się bowiem w doktrynie, wybór pomiędzy trybem wnioskowym a ściganiem z urzędu niejednokrotnie wiąże się z potrzebą rozwiązania kolizji zachodzącej pomiędzy interesem społecznym a indywidualnym. Problematyka trybu ścigania przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności stanowiła w przeszłości wielokrotnie przedmiot dociekań naukowych. W dyskusji na ten temat doszło do wyraźnego spolaryzowania poglądów. Osobiście podzielam pogląd autorów niniejszego projektu ustawy, iż funkcjonujące rozwiązania prawne nie uwzględniają zachodzących na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat przemian w zakresie obyczajowości seksualnej i moralności społeczeństwa, a zarazem także w zakresie metodyki i kultury prowadzenia procesu karnego w sprawach o tego typu przestępstwa. To zaś sprawia, że poziom ochrony prawnej zapewnianej obecnie pokrzywdzonym tej kategorii przestępstwami jest dalece niezadowalający. Uzasadniając zaprezentowane zmiany normatywne, należy podnieść, iż nie można obecnie zgodzić się z taką oceną przebiegu postępowania karnego, wedle której dostarcza ono pokrzywdzonemu tylu dolegliwości natury psychologicznej, że decyzja o ściganiu sprawcy winna leżeć w jego gestii indywidualnej. Mowa zarówno o ewentualnej stygmatyzacji ze strony społeczeństwa, jak i przypadkach głównie negatywnych, z punktu widzenia sfery psychicznej pokrzywdzonego, skutków jego uczestnictwa w procesie. Aktualnie, szczególnie w przeciwieństwie do okresu funkcjonowania regulacji karnych przewidujących ściganie omawianych przestępstw na wniosek pokrzywdzonego na gruncie Kodeksów karnych z 1932 i 1969 r., istotnym przeobrażeniom uległy zarówno elementy obyczajowości seksualnej społeczeństwa, jak i kultura oraz technika prowadzenia postępowań karnych w tych kategoriach spraw. Po pierwsze, zdecydowanie rzadziej dochodzi do potępienia czy dyskryminacji ofiary przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajowości, po drugie, radykalnie zmieniły się realia procesowe, głównie zaś działalność organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Mowa w szczególności o zdecydowanie lepszych kwalifikacjach pracowników wymiaru sprawiedliwości, w tym także w zakresie kultury i metodyki prowadzenia czynności procesowych oraz kontaktów z uczestnikami postępowania. W tym kontekście teza o tzw. wtórnej wiktymizacji w związku z udziałem pokrzywdzonego w określonych czynnościach procesu karnego traci w dużej mierze na aktualności. W tym miejscu należy podkreślić, iż bardzo istotną przesłanką negatywną oceny modelu ścigania na wniosek pokrzywdzonego przestępstw z art. 197 § 1-4, art. 198 oraz art. 199 § 1 K.k. jest problem realizacji tego typu uprawnienia wówczas, gdy pokrzywdzonym jest małoletni. Wprowadzenie typu kwalifikowanego zgwałcenia małoletniego poniżej 15 lat w zakresie regulacji art. 197 § 3 pkt 2 doprowadziło w istocie do zmniejszenia poziomu ochrony prawnokarnej małoletniego. Dotychczas bowiem tego typu czyny ścigane były z urzędu na podstawie art. 200 § 1 Kodeksu karnego. Dokonana zmiana normatywna prowadząca do wyłączenia z kwalifikacji prawnej czynu przepisu art. 200 § 1 K.k. w razie zgwałcenia małoletniego skutkuje koniecznością złożenia wniosku o ściganie przez przedstawiciela ustawowego, to zaś sprawia, iż wielokrotnie do ścigania nie dochodzi, choćby z uwagi na obawę przed upublicznieniem sprawy i negatywnym odbiorem społecznym. Trudno również z racjonalnego punktu widzenia zrozumieć fakt, iż wskazany typ przestępstwa zgwałcenia małoletniego jest ścigany na wniosek pokrzywdzonego, natomiast czyny o zdecydowanie mniejszej szkodliwości społecznej, stypizowane w art. 199 § 2 i 3 K.k., ścigane są dziś z urzędu. Niespójność aksjologiczną istniejącego rozwiązania wiązać należy zarazem z tym, iż prawo do samostanowienia w zakresie wolności seksualnej przyznaje ustawodawca małoletnim, którzy ukończyli 15. rok życia, nie pozostawiając zarazem z drugiej strony, w sferze jego autonomii, woli decyzji co do inicjowania postępowania karnego. Konkludując, należy zauważyć negatywny wpływ wnioskowego trybu ścigania przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności zarówno gdy chodzi o realizację postulatów z zakresu polityki kryminalnej, jak i kształtowania w sposób racjonalny społecznego poczucia sprawiedliwości. Niewątpliwie regulacja ścigania na wniosek z art. 205 Kodeksu karnego wielokrotnie po prostu nie może zadowalać z punktu widzenia realizacji interesu publicznego. Wystarczy choćby wziąć pod uwagę kwalifikowane typy zgwałcenia, w przypadku których stanowisko osoby pokrzywdzonej wykazuje brak woli ścigania sprawcy. W takich kategoriach spraw brak możliwości reakcji może zintensyfikować poczucie bezkarności u sprawców i kształtować lekceważący stosunek do obowiązku przestrzegania prawa, a w wymiarze społecznym stanowić istotny element osłabiający zaufanie do organów wymiaru sprawiedliwości. Z punktu widzenia roli państwa, jaką jest zapewnienie obywatelom poczucia bezpieczeństwa i zapobiegania przestępczości, nie do przyjęcia wydaje się sytuacja, w której sprawca dopuszcza się powtarzających zamachów na wolność seksualną, na przykład ojciec względem córki, mąż względem żony, gdzie brak możliwości ścigania z urzędu, przy braku aktywności pokrzywdzonej, prowadzi do całkowitej bezkarności sprawcy, co tylko może motywować do powtarzalności tego typu zachowań. Niniejszy projekt zawiera ponadto uregulowanie zmierzające do zwiększonej ochrony małoletniego pokrzywdzonego składającego zeznania w charakterze świadka oraz małoletniego świadka niebędącego pokrzywdzonym. W szczególności wprowadzono zasadę jednokrotnego przesłuchania małoletniego pokrzywdzonego, którego sąd na posiedzeniu zobligowany będzie przesłuchać w obecności biegłego psychologa. Projektowana zmiana w tym zakresie służy wdrożeniu do prawa polskiego dyrektywy Parlamentu Europejskiego w sprawie zwalczania niegodziwego traktowania w celach seksualnych i wykorzystania seksualnego dzieci oraz pornografii dziecięcej. Projekt wprowadza także obligatoryjność rejestrowania przebiegu przesłuchania świadka za pomocą urządzenia rejestrującego obraz i dźwięk, co ma w szczególności istotne znaczenie w kontekście wprowadzonej zasady jednorazowego przesłuchania małoletniego świadka. Rejestracja przesłuchania i możliwość odtworzenia jego przebiegu na rozprawie ma na celu także lepsze zabezpieczenie zasady bezpośredniości i prawa do obrony. Obecnie obowiązująca regulacja prawna pozwala na odstąpienie od rejestrowania przebiegu tej czynności, jeżeli względy techniczne stoją temu na przeszkodzie. Niestety obowiązująca praktyka pokazała, iż założona przez ustawodawcę sytuacja, która miała stanowić wyjątek, stała się zasadą, gdyż z badań wynika, iż ok. 60% przeprowadzanych na podstawie art. 185a i 185b Kodeksu postępowania karnego czynności procesowych nie jest utrwalanych za pomocą urządzeń rejestrujących. Brak zapisu obrazu i dźwięku przesłuchania małoletniego może w praktyce podważać jednorazowy charakter tej czynności, generując wnioski oskarżonych o ponowne przesłuchanie świadka. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska, choć materia jest trudna i szalenie wrażliwa, popieram przedłożony projekt ustawy. Dziękuję uprzejmie. (Oklaski)