Mówca: Krajowej Rady Sądownictwa Dariusz Zawistowski
Data: 2017-09-15 (Sejm RP, kadencja 8)

Szanowna Pani Marszalek! Wysoka Izbo! Chciałbym przypomnieć, że to sprawozdanie z działalności Krajowej Rady Sądownictwa zostało sporządzone w formie pisemnej i obejmuje wszystkie aspekty działania Krajowej Rady Sądownictwa. Wydaje się w tej chwili celowe zwrócenie uwagi na kwestie zasadnicze, ale chciałbym przypomnieć kwestię, która wydaje mi się bardzo istotna. Dotyczy kompetencji Krajowej Rady Sądownictwa i oceny tej kompetencji z punktu widzenia założeń, które towarzyszyły stworzeniu tego organu. Skład Krajowej Rady Sądownictwa, w który wchodzą przedstawiciele sądownictwa, parlamentu i władzy wykonawczej, moim zdaniem bardzo dobrze oddaje tę główną myśl, że strzeżenie niezależności władzy sądowniczej jest kwestią oczywiście bardzo ważną, ale to nie jest rola tylko samych sędziów czy władzy sądowniczej, że obowiązki związane z dbaniem o niezależność władzy sądowniczej ciążą na wszystkich władzach. Z tego punktu widzenia ten skład nawiązuje też do takiej koncepcji, że podział władz wymaga również współdziałania między tymi władzami, że tutaj nie da się tych problemów rozdzielić. Krajowa Rada Sądownictwa była pomyślana jako organ, który ma spełnić te założenia. W związku z tym bardzo istotne byłoby należyte współdziałanie między przedstawicielami różnych władz właśnie na etapie działań Krajowej Rady Sądownictwa w odniesieniu do kwestii, które dotyczą kompetencji Krajowej Rady Sądownictwa. Można sobie wyobrazić, że mogłoby to wyglądać lepiej. Podstawowe zastrzeżenia z punktu widzenia Krajowej Rady Sądownictwa są tutaj takie, że od dłuższego czasu brak jest współpracy przede wszystkim z Ministerstwem Sprawiedliwości, bo minister sprawiedliwości jako członek Krajowej Rady Sądownictwa nie bierze udziału w posiedzeniach Krajowej Rady Sądownictwa praktycznie od 1,5 roku ani nie ma też właściwie żadnych kontaktów z ministerstwem w kwestiach, które są istotne dla funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Tymczasem prawidłowe współdziałanie powinno tutaj polegać na tym, że jakieś założenia, np. projektów dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, będą konsultowane z Krajową Radą Sądownictwa czy też z różnymi organizacjami, w tym stowarzyszeniami sędziowskimi. Wydaje mi się, że tutaj jest to podstawowy mankament, który można by było tak ogólnie wskazać. Natomiast Krajowa Rada Sądownictwa zajmuje się w praktyce przede wszystkim wskazywaniem kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie. To również wiąże się w sposób bardzo istotny z założeniem niezależności władzy sądowniczej, bo powszechnie przyjmuje się, że sposób powoływania określonych osób na stanowiska sędziowskie powinien gwarantować również niezależność władzy sądowniczej. W związku z tym nie tylko przywiązujemy do tych kwestii dużą wagę z punktu widzenia prawidłowego przebiegu samego procesu oceny kandydatów, ale też dostrzegamy w tym ważną wartość ustrojową. Jeżeli spojrzymy na dane statystyczne, które dotyczą funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa właśnie w obszarze związanym z przedstawianiem panu prezydentowi kandydatów na stanowiska sędziowskie, to w porównaniu z 2015 r. dostrzeżemy dość istotną zmianę, dlatego że było zdecydowanie mniej zgłoszeń niż w 2015 r. To jest bardzo duża liczba, spadek liczby tych wniosków o ponad 3 tys., ale wynika to z tego, że praktycznie już w pełni zadziałały nowe przepisy, które ograniczają możliwość kandydowania w konkursach na wolne stanowiska sędziowskie. Teraz praktycznie mamy do czynienia z taką sytuacją, że jeżeli jest wolne miejsce i jest ogłoszenie o tym, to liczba kandydatów, którzy się zgłaszają, odpowiada mniej więcej liczbie wolnych miejsc. Obecna regulacja i pewna praktyka ministra sprawiedliwości, który generalnie z dużym opóźnieniem zawiadamia teraz o zwolnionych miejscach sędziowskich, przełożyły się na to, że w 2015 r. przedstawiono prezydentowi 101 osób mniej do powołania na stanowiska sędziowskie niż w 2015 r. Mówiłem już o tym na posiedzeniu komisji sprawiedliwości, że nieogłaszanie o tych wolnych stanowiskach sędziowskich bardzo nas niepokoi, dlatego że z danych, którymi dysponujemy, wynika, że tych wolnych etatów sędziowskich może być ok. 700 w skali kraju albo nawet więcej, bo jest zawiadomienie ministra sprawiedliwości o tym, że ma zamiar ogłosić obecnie konkursy na wolne stanowiska sędziowskie w sądach apelacyjnych - 55 etatów, w sądach okręgowych - 250 etatów, a także w sądach rejonowych - 22 etaty. Jednocześnie było prowadzone postępowanie związane z obsadzeniem etatów asesorskich i wskazano w tym zawiadomieniu, że dotyczy to ponad 300 miejsc. Jeżeli więc weźmiemy pod uwagę wszystkie te liczby, to daje nam to liczbę przynajmniej 700 nieobsadzonych wolnych stanowisk sędziowskich. Ta mniejsza liczba przedstawianych panu prezydentowi kandydatur nie jest natomiast związana z jakimiś opóźnieniami w opiniowaniu tych kandydatów na etapie postępowania przed Krajową Radą Sądownictwa. Tutaj wyniki się nie zmieniły. Są bardzo zbliżone do tych, które rada osiągnęła w 2015 r. Możemy powiedzieć w przybliżeniu, że średnio to postępowanie konkursowe na etapie procedury w Krajowej Radzie Sądownictwa od chwili wpłynięcia tej dokumentacji do momentu podjęcia uchwały wynosi 66 dni, a więc nie jest to długi okres. Nie ma zwłoki przy rozpoznawaniu tych wniosków o nominacje sędziowskie na etapie postępowania przed Krajową Radą Sądownictwa. W praktyce problemem jest ten etap ogłoszenia o wolnym miejscu sędziowskim i przeprowadzenia postępowania związanego z przedstawieniem tej kandydatury Krajowej Radzie Sądownictwa. Teraz zaległości są już bardzo, bardzo duże. Podkreślałem już wcześniej, że mamy dodatkowe zagrożenia związane z wprowadzeniem wieku przejścia w stan spoczynku dla kobiet w sądach, który wynosi 60 lat. To zacznie obowiązywać od października, więc trzeba się liczyć z tym, że zwolni się dużo miejsc sędziowskich. Wolne etaty powstaną przede wszystkim w sądach rejonowych i okręgowych. Jednocześnie na koniec tego roku przypada koniec obowiązywania przepisów, które zezwalają na wcześniejsze przejście w stan spoczynku sędziów, którzy mają określony staż pracy na stanowisku sędziowskim. Obawiam się, że w przyszłym roku liczba wolnych, nieobsadzonych stanowisk sędziowskich jeszcze się zdecydowanie zwiększy. Trudno zakładać, że efektywność sądownictwa będzie większa, że skróci się czas oczekiwania na rozpoznanie sprawy w takim przypadku, kiedy tych nieobsadzonych miejsc w sądach będzie przybywało. Krajowa Rada Sądownictwa jest organem, który składa się z 25 członków. Obraduje na posiedzeniach plenarnych. Z danych za 2016 r. wynika, że takich posiedzeń plenarnych było 20. Zajęło to blisko 60 dni, dokładnie 58. Chyba najistotniejsze postępowanie, które jest związane z przedstawieniem panu prezydentowi kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie, ma charakter konkursowy. Na jedno wolne miejsce zgłasza się obecnie średnio ok. czterech kandydatów. Spośród nich Krajowa Rada Sądownictwa dokonuje wyboru osób, które wskazuje panu prezydentowi. Krajowa Rada Sądownictwa w sprawach osobowych działa dwuetapowo. Najpierw są powoływane zespoły, w których jest od trzech do pięciu osób. Te zespoły wstępnie oceniają kandydatury. Takich zespołów było powołanych blisko 500 w 2016 r. Później wszystkie te kandydatury są prezentowane na posiedzeniu plenarnym Krajowej Rady Sądownictwa. Odnośnie do tej procedury można jeszcze podkreślić, że wzrasta liczba kandydatów, którzy są wysłuchiwani przez Krajową Radę Sądownictwa bezpośrednio albo za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. W 2016 r. takich rozmów, takich kandydatów było 276, którzy dodatkowo byli wypytywani na temat swoich predyspozycji do wykonywania zawodu sędziego. Bardzo ważną kwestią łączącą się z ochroną niezależności władzy sądowniczej jest również opiniowanie aktów prawnych, które dotyczą funkcjonowania sądów, ogólnie wymiaru sprawiedliwości. W 2016 r. Krajowa Rada Sądownictwa zaopiniowała 218 takich projektów, w tym 127 projektów ustaw i 81 projektów rozporządzeń do tych ustaw. Wymaga też podkreślenia, że wśród tych projektów dotyczących ustaw było 30 projektów zmian w kodeksach, a więc takich ustawach, które mają charakter wręcz zasadniczy. Trzeba tu pokreślić, że ten zakres działania Krajowej Rady Sądownictwa jest bardzo istotny. Z takich rzeczy, które można by było tutaj postulować i które miałyby pewne merytoryczne znaczenie, jest też ulepszenie współpracy na tym etapie przedstawiania projektów tych aktów do zaopiniowania przez Krajową Radę Sądownictwa. Właściwie za każdym razem musimy podkreślać, że ten czas, którym dysponujemy na sporządzenie projektu, stanowiska, jest zbyt krótki. Bardzo często zdarzają się takie sytuacje, że jest dosłownie kilka dni na zaopiniowanie projektu. Wtedy merytoryczna praca nad takim projektem jest utrudniona, biorąc pod uwagę to, że Krajowa Rada Sądownictwa jest organem, który nie funkcjonuje ciągle. Na przykład sędziowie czy parlamentarzyści pełnią swoje zadania również poza Krajową Radą Sądownictwa. Sędziowie są sędziami czynnymi. Żeby mogli uczestniczyć w pracach rady, muszą przyjechać do Warszawy. Trzeba powołać zespół złożony z kilku osób, więc ta działalność jest w pewien sposób w związku z tym utrudniona. Chciałbym też podkreślić, jeżeli chodzi o takie kwestie ogólne, że Krajowa Rada Sądownictwa wykonała swój budżet w sposób prawidłowy. Z tych środków, które były przyznane Krajowej Radzie Sądownictwa, wykorzystano ok. 98%, a więc właściwie zgodnie z założeniami dotyczącymi budżetu. Sposób realizacji budżetu był przedmiotem badania Najwyższej Izby Kontroli. Ona nie zgłosiła żadnych istotnych uwag i zastrzeżeń, więc wydaje się, że z tego punktu widzenia Krajowa Rada Sądownictwa funkcjonowała prawidłowo. W związku z tymi kwestiami budżetowymi chciałbym się jeszcze odnieść do pewnych wypowiedzi ze strony przedstawicieli rządu, że działalność wymiaru sprawiedliwości w Polsce jest szczególnie droga i wydatki na wymiar sprawiedliwości należą w Polsce do najwyższych. Nie wiem, czy na świecie, czy w Europie, ale padały niedawno takie sformułowania. A więc trudno mi się odnieść w sposób jakiś taki kategoryczny do tych stwierdzeń, bo nie wiem, co autor miał na myśli, mówiąc o tych szczególnie wysokich wydatkach. Odniosę się tutaj do dwóch kwestii, które są w pełni do zweryfikowania w oparciu o dane Eurostatu. Chciałbym podkreślić, że łącznie wydatki na cały wymiar sprawiedliwości obejmujący również np. więziennictwo, a więc to nie są wyłącznie sądy, wyniosły w Polsce 2472 mln w przeliczeniu na euro. To zdecydowanie nie są najwyższe wydatki w Europie, bo np. Niemcy na ten cel przeznaczyły ponad 13 mld, a Hiszpania ponad 4 mld. Holandia, która jest krajem dużo mniejszym od Polski - 5970 mln. A więc z tego punktu widzenia trudno powiedzieć, że wydatki na wymiar sprawiedliwości w Polsce należą do największych w Europie. Wydaje się, że nawet bardziej przekonujące jest odwołanie się do tych danych statystycznych, które obrazują ogólne wydatki na wymiar sprawiedliwości w euro przy przeliczeniu na jednego mieszkańca, bo to bardziej odpowiada realiom. Tutaj z tych danych Eurostatu wynika, że w Polsce to jest 64 euro na mieszkańca, i to jest jedna z najniższych kwot, która w ogóle jest rejestrowana. Liderem jest Irlandia, która na jednego mieszkańca wydaje 511 euro. (Poseł Arkadiusz Myrcha: 500?) Tak, a więc możemy powiedzieć, że 9 czy 10 razy więcej. A więc nie wiem, skąd wzięło się to twierdzenie, że wydatki na wymiar sprawiedliwości w Polsce są bardzo wysokie. (Poseł Kamila Gasiuk-Pihowicz: Kłamstwo.) Z tych danych statystycznych wynika, że jeżeli chodzi o procentowy udział w budżecie, to jest wysoka pozycja. Z tym oczywiście można się zgodzić, natomiast w przypadku tych danych, o których mówiłem, tego się powiedzieć nie da. Z takich kwestii, które są bardzo ważne też z punktu widzenia Krajowej Rady Sądownictwa, należy wymienić również kwestię etyki i odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów. Tutaj chciałbym podkreślić, że Krajowa Rada Sądownictwa uchwaliła kodeks etyki sędziów, który reguluje sposób, w jaki sędziowie powinni się zachowywać w służbie i poza służbą. Zachowanie, które nie jest zgodne z zasadami etyki, może być podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów. W Polsce tych postępowań dyscyplinarnych wszczyna się na szczęście niewiele. Zapada statystycznie, i w ciągu ostatnich kilku lat ten poziom nie ulega specjalnie zmianie, ok. 50 orzeczeń przeciwko sędziom, w których merytorycznie ocenia się winę i wymierzane są kary w tym postępowaniu dyscyplinarnym. Wszystkie te orzeczenia są przedmiotem oceny Krajowej Rady Sądownictwa i w przypadkach, kiedy te rozstrzygnięcia budzą wątpliwości, są przedmiotem zaskarżania przez Krajową Radę Sądownictwa. Tutaj z danych statystycznych wynika, że średnio mniej więcej ok. 10 takich orzeczeń w roku jest skarżonych przez Krajową Radę Sądownictwa. W ostatnich latach przeważały środki zaskarżenia na niekorzyść. A więc tutaj można powiedzieć, że Krajowa Rada Sądownictwa jest dość rygorystyczna w ocenie podejścia do realizowania zasad etyki. Duża część spraw, w których zapadają orzeczenia dyscyplinarne przeciwko sędziom, jest związana z wykroczeniami drogowymi. Kolejna poważna grupa, jeżeli chodzi o liczbę tych przewinień dyscyplinarnych, wiąże się z nieterminowym sporządzaniem uzasadnień przez sędziów. To może tyle z mojej strony, bo to są takie kwestie, jak mi się wydaje, najważniejsze. Jak już powiedziałem, wszystkie pozostałe aspekty działania Krajowej Rady Sądownictwa zostały ujęte w sprawozdaniu. Tutaj jeszcze tylko może dodam, że Krajowa Rada Sądownictwa ma również kontakty z sędziami z zagranicy, bo jesteśmy m.in. członkiem Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa, więc tutaj wymieniamy też doświadczenia z sędziami z innych krajów. Można powiedzieć, że dla nich jest zupełnie niezrozumiałe właśnie to, że nie ma żadnych konsultacji ze środowiskiem sędziowskim zapowiadanych zmian określanych jako reforma wymiaru sprawiedliwości. Mogę powiedzieć w skrócie, że to jest zupełnie niezrozumiałe, że takich kontaktów nie ma i że sędziowie nie wypowiadają się na temat założeń tych projektowanych zmian. Głównie można podkreślić, że sposób funkcjonowania rad sądownictwa w poszczególnych krajach oczywiście wygląda bardzo różnie, dlatego że tutaj nie ma jakiegoś jednolitego modelu, ale standardem jest, że to ma być zawsze organ niezależny od innych władz. W przypadku rad sądownictwa powinna obowiązywać zasada, że sędziowie w radach stanowią większość i generalnie powinni być do rad wybierani przez sędziów. Mówię o tym również w kontekście zawetowanej przez pana prezydenta ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa i projektu, który prawdopodobnie wkrótce się ukaże. Osobiście w tej chwili nie wiem jeszcze, jaka jest ostatecznie koncepcja, ale z tych zapowiedzi, które słyszymy, miałoby wynikać, że pan prezydent zaproponuje jednak wybór członków Krajowej Rady Sądownictwa przez parlament. W tym przypadku kluczową kwestią byłoby przynajmniej to, kto będzie zgłaszał te kandydatury, bo niezależnie od zapisów konstytucyjnych, które skłaniają do takiej oceny, że powinni tego dokonywać sędziowie - no bo tutaj nie możemy oderwać się przecież od brzmienia naszej konstytucji - to w żadnym z tych systemów, o których mi wiadomo, nie ma takiego rozwiązania, żeby sędziowie byli wybierani przez parlament i kandydatury były spoza innego środowiska niż środowisko sędziowskie. To tyle z mojej strony. Dziękuję bardzo. (Oklaski)