Mówca: Elżbieta Kruk
Data: 2013-09-26 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Rządowy projekt ustawy o zasadach prowadzenia zbiórek publicznych ma zastąpić obowiązującą od 1933 r. ustawę o zbiórkach publicznych. Jak przekonuje Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji, jego celem jest ułatwienie obywatelom ofiarności. Ma on sprzyjać rozwijaniu inicjatyw dobroczynnych poprzez liberalizację systemu, zakłada bowiem zniesienie dotychczasowego obowiązku uzyskania pozwolenia na zbiórkę publiczną i zastąpienie go zgłoszeniami zamieszczonymi na powszechnie dostępnym portalu. Nowa regulacja wydaje się więc nie budzić wątpliwości. A jednak analiza jej zapisów prowadzi do wniosku, że legislacyjna i celowościowa potrzeba wprowadzenia w życie takiej ustawy jest niejasna. Jak wygląda podstawowa zmiana, którą niesie projekt, to jest wspomniane zgłoszenie zbiórki publicznej zamiast wnioskowania o udzielenie administracyjnego pozwolenia? W rozdziale ˝Zasady prowadzenia zbiórek publicznych˝ w art. 6 ust. 1 czytamy: Zbiórka publiczna może zostać przeprowadzona po jej zgłoszeniu przez organizatora zbiórki i zamieszczeniu zgłoszenia przez ministra właściwego do spraw administracji publicznej na ogólnopolskim elektronicznym portalu zbiórek publicznych. Dziś zgodnie z obowiązującą ustawą pozwoleń na przeprowadzenie zbiórki udzielają, w zależności od tego, na jakim obszarze zbiórka ma być przeprowadzona, wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta, marszałek województwa i w końcu minister właściwy do spraw administracji publicznej. Powstaje pytanie: Czy rzeczywiście zgłoszenie i sprawozdanie ze zbiórki w gminie powinien weryfikować ministerialny urzędnik? Czy taka centralizacja jest uzasadniona? Czy trzeba tworzyć nową stronę, a Biuletyn Informacji Publicznej, który stworzono w celu powszechnego udostępniania informacji publicznej w postaci elektronicznej, nie wystarczy? Widać nie. Po co władza ma szukać po gminach, skoro można te informacje mieć u siebie, a przy okazji zatrudnić parę osób. Jakież to wygodne. Mamy wszystko pod kontrolą i możemy odmówić przyjęcia zgłoszenia zbiórki na cel dla nas niewygodny czy też politycznemu przeciwnikowi. Ale PR działa - przecież zliberalizowaliśmy system. Natomiast art. 16 ust. 1 projektu stanowi - panie ministrze, nie wiem, co pana tak bawi - że minister właściwy do spraw administracji publicznej odmawia w drodze decyzji administracyjnej zamieszczenia zgłoszenia zbiórki publicznej na portalu zbiórek publicznych, oczywiście w przypadkach określonych w ustawie. Decyzja odmawiająca zamieszczenia zgłoszenia zbiórki publicznej jest równoznaczna z zakazem jej prowadzenia, czyż nie, panie ministrze? Liberalizacja to więc niepełna, a może i złudna. To wszak urzędnik oceni wskazany w zgłoszeniu cel zbiórki. A na przykład w 2008 r. minister spraw wewnętrznych i administracji Grzegorz Schetyna nie udzielił pozwolenia na publiczną zbiórkę pieniędzy na badania geotermalne. Uznał, że zebrane pieniądze mogłyby zostać przeznaczone na prowadzenie przez Fundację Lux Veritatis działalności gospodarczej. Minister jednostronnie ustalił cel niesformułowany przez komitet. W uzasadnieniu odmowy pominął istotę wniosku, mianowicie fakt, że badania geotermalne i powstała na ich podstawie dokumentacja zasobów wód geotermalnych są niezwykle cenne dla gospodarki energetycznej kraju. Decyzja przekreślająca możliwości rozwoju prac nad odnawialnymi źródłami energii może oznaczać, że nad racjami prawnymi i dobrem społecznym przeważyły racje polityczne, nie wspominając, że była to decyzja sprzeczna z interesem gospodarczym Polski. Wracając do omawianego przedłożenia, należy się zastanowić, czy mamy tu do czynienia ze zmianą filozofii regulacyjnej tak fundamentalną, że wymaga nowej ustawy. Uzasadnienie takiego rozstrzygnięcia otrzymujemy specyficzne, mówił zresztą o tym również pan minister. Czytamy, że projekt doprecyzowuje pojęcie zbiórki publicznej, określając, że chodzi wyłącznie o te zbiórki, które prowadzone są ˝do puszki˝, tj. w gotówce lub naturze, oraz rozstrzyga pojawiające się w tym zakresie niejasności prawne. Dalej, że oprócz zbierania ofiar w gotówce lub w naturze w miejscu publicznym obywatele będą mogli zbierać środki na cele publiczne też na inne sposoby. Przelewy na konto, charytatywne SMS-y i inne formy zbiórek - takie, gdzie przepływ pieniędzy jest rejestrowany - nie podlegałyby regulacji. Tymczasem właśnie taki mamy dziś stan prawny i żadnych wątpliwości prawnych tu nie ma. Art. 1 obowiązującej ustawy o zbiórkach publicznych wskazuje jasno, że chodzi o wszelkie publiczne zbieranie ofiar w gotówce lub naturze na pewien z góry określony cel. To rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych i administracji z 2003 r. w sprawie sposobów przeprowadzania zbiórek publicznych oraz zakresu kontroli nad tymi zbiórkami rozszerzyło zakres pojęcia zbiórki w stosunku do ustawowego. Takie pozaustawowe rozszerzenie jest w sposób oczywisty niekonstytucyjne i tylko dziwi, że tak długo nie doszło do jego zakwestionowania. Jak wiemy, uczynił to dopiero w 2012 r. Sąd Rejonowy w Krakowie, uznając w wyroku, że przepisy rozporządzenia do ustawy o zbiórkach publicznych, które poszerzają zakres co do sposobów przeprowadzania zbiórki o formy nieprzewidziane w ustawie, nie są wiążące. I już. Gdzież tu są te wątpliwości prawne? Minister administracji i cyfryzacji postulował wcześniej włączenie do definicji zbiórki publicznej wpłat na rachunki bankowe i wpływów z SMS-ów charytatywnych. Stosowna nowelizacja trafiła nawet do Sejmu. Zmienił zdanie, i słusznie, po interwencji organizacji pozarządowych. Wrócił do tej kwestii w ramach konsultacji minister finansów, ale nieskutecznie - i też bardzo dobrze, bo zaostrzyłoby to znacznie procedurę zbierania środków w tej formie. Ujawniły się tu jednak intencje rządzących, chęć kontrolowania jak najszerszych obszarów ludzkiej działalności. Zaniepokoiła też wypowiedź przedstawiciela Platformy Obywatelskiej sugerująca możliwość powrotu do tego rozwiązania i wpisania go do ustawy. Przypomnijmy, że w ten sposób zbierane są datki w celach charytatywnych, na przykład dla niepełnosprawnych dzieci przez ich rodziców, jak też właśnie na wspomniane już w tej debacie blogi czy portale internetowe. Pojawiają się też w Polsce coraz popularniejsze na świecie inicjatywy zbierania w ten sposób funduszy na przedsięwzięcia biznesowe ułatwiające zdobycie kapitału nowym przedsiębiorstwom, tzw. finansowanie społecznościowe. W projekcie pominięto wiele postulatów zgłaszanych przez organizacje pozarządowe w toku konsultacji, w tym zapis umożliwiający rozpoczęcie zbiórki w trybie natychmiastowym w sytuacjach nadzwyczajnych - klęsk, katastrof, konfliktów itd. - poszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do prowadzenia zbiórek publicznych, w szczególności o osoby fizyczne. W związku z ustawowym ograniczeniem tego kręgu pojawiły się uzasadnione uwagi o dzieleniu ludzi i organizacji na lepsze i gorsze, o wielkich korporacjach pozarządowych, które z organizacjami pożytku publicznego mają coraz mniej wspólnego, a na wiele sposobów są uprzywilejowane w stosunku do innych podmiotów. (Poseł Wincenty Elsner: Na przykład Caritas.) Chodzi też o wyłączenie z projektu ustawy zbiórek prowadzonych na terenie szkół wyższych. Odmowa przyjęcia tego postulatu dziwi, szczególnie w kontekście wyłączeń już istniejących w ustawie, na przykład zbiórki na terenach szkolnych. Przy tej okazji wspomnę o dziwnej zmianie zapisu wyłączającego z definicji zbiórki publicznej zbieranie ofiar w drodze loterii pieniężnych i fantowych. Wyłączenie to jest bezwarunkowe, inaczej niż w obowiązującej ustawie, która co prawda je przewiduje, ale tylko jeżeli zbiórki te nie są przeprowadzane w miejscach publicznych. Zmiana tym bardziej zastanawiająca, że dotyczy pola, gdzie łatwo o nadużycia, a celem regulacji ma być jakoby zapewnienie przez państwo bezpieczeństwa tych przedsięwzięć. To jedna z tych kwestii, która przeczy deklaracji o przejrzystości zapisów tego projektu. W trakcie dyskusji publicznej i konsultacji społecznych pojawiły się również postulaty całkowitego zniesienia przepisów o zbiórkach i pozostawienia obywatelom dowolności w przekazywaniu środków na cele dobroczynne i inne. Ale, jak czytamy w uzasadnieniu do projektu, ˝opcja pełnej deregulacji może być rozważona po paru latach obowiązywania obecnego projektu˝. Powtórzył to dzisiaj pan minister. Ale dlaczego? Nie rozumiem, nie widzę tutaj żadnego uzasadnienia dla takiej konstatacji. A może zbieranie ofiar nie wymaga regulacji? Może zbiórkę publiczną powinien mieć prawo zorganizować każdy, również w interesie osobistym, o ile znajdzie darczyńców, a urzędnicy i politycy nie powinni się w to wtrącać, dopóki nie dojdzie do nadużycia? Ale tu regulacji nie brakuje. Ustawodawca jest oczywiście tego świadom. W uzasadnieniu do projektu czytamy: ˝W przypadku podejrzenia, że miały miejsce nieprawidłowości - czy w sposobie prowadzenia zbiórki, czy w przeznaczeniu zebranych ofiar - stosuje się ogólnie obowiązujące przepisy dotyczące wykroczeń, a także ogólnie obowiązujące mechanizmy kontroli, na przykład skarbowej. Zastosowanie będą miały (Dzwonek) odpowiednie przepisy Kodeksu karnego, na przykład przepisy o wyłudzeniu, Kodeksu wykroczeń czy też inne przepisy, na przykład o naruszeniu obowiązków skarbowych˝. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Działalność charytatywna, filantropijna to domena ludzi dobrej woli. Jej ustawowa regulacja nie tylko tworzy biurokratyczne bariery, ale grozi również ograniczeniem inicjatyw, co nie przyczyni się do rozwoju tej formy dobroczynności wśród Polaków. Może też służyć, tak jak to bywało w przeszłości, do szykanowania podmiotów i blokowania celów niewygodnych politycznie przez odcięcie ich od niezależnego finansowania.