Mówca: Sprawozdawca Witold Pahl
Data: 2015-02-04 (Sejm RP, kadencja 7)

Dziękuję. Pani Marszałkini! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, a także o poselskim projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny. Wspominam o tym, dlatego że również podstawą do prac w komisji był poselski projekt. W tym zakresie posłów wnioskodawców reprezentował pan poseł Andrzej Romanek, któremu również dziękuję za impuls ustawodawczy w tej bardzo ważnej dla społeczeństwa kwestii, dotyczącej instytucji, która w języku prawniczym nazywa się fikcją prostego przejęcia spadku, a w rzeczywistości oznacza nieograniczoną odpowiedzialność za długi spadkowe w sytuacji, kiedy spadkobierca w określonym czasie od daty dowiedzenia się o tytule prawnym do nabycia tej masy spadkowej, przejęcia tej masy spadkowej nie złożył oświadczenia co do przyjęcia lub odrzucenia tego spadku. Oczywiście u podstaw tej instytucji, zresztą nienowej, wywodzącej się jeszcze z roku 1946, potem przejętej, recypowanej przez obecnie obowiązujący Kodeks cywilny, legła zasada ochrony wierzycieli masy spadkowej. Jeszcze do tej pory są przewidziane wyjątki. Te wyjątki polegają przede wszystkim na tym, iż z tej zasady wyłączone są osoby, które nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych, jak również osoby, co do których istnieje podstawa do całkowitego ubezwłasnowolnienia, co już dzisiaj budziło wątpliwości natury konstytucyjnej, chociażby jeśli chodzi o wzorzec dotyczący art. 32 w związku z art. 64 konstytucji, a więc równość wobec prawa w zakresie ochrony praw majątkowych, własności. To jest także wyłączenie osób prawnych z obowiązywania tej fikcji. Często byliśmy świadkami sytuacji publicznie bardzo mocno nagłaśnianych, które wskazywały, że rzeczywiście ta instytucja może budzić pewne społeczne wątpliwości co do zachowania pewnej zasady lojalności państwa wobec obywateli, a więc takiego stanowienia prawa i stosowania tego prawa, które gwarantuje obywatelom szeroko pojęte bezpieczeństwo. Rzeczywiście była najwyższa pora, aby pochylić się nad zmianą obowiązujących przepisów. Komisja uczyniła to w oparciu właśnie o bardzo obszerny rządowy projekt, posiłkując się również projektem poselskim. To, co było opracowywane w trakcie prac podkomisji, a potem komisji - zresztą dzisiaj posłem sprawozdawcą miał być pan poseł Borys Budka, ale z uwagi na jego problemy zdrowotne postaram się być jedynie jego skromnym zastępcą - to zmiany bardziej o charakterze legislacyjnym. Zmiany merytoryczne, które komisja wprowadziła, dotyczyły głównie wytycznych do wydania rozporządzenia dla ministra sprawiedliwości w zakresie zabezpieczenia masy spadkowej. A więc chodzi o elementy, które wcześniej funkcjonowały w rozporządzeniu albo znalazły się w bezpośredniej treści ustawy, albo też zostały dookreślone w delegacji ustawowej w taki sposób, aby ten standard konstytucyjny został spełniony. Istota zmian to odwrócenie tej fikcji, to przede wszystkim wprowadzenie również takich rozwiązań, które spowodują, iż prawo w tym zakresie będzie bardziej przyjazne. Nie tylko przyjazne dla nabywcy spadku, ale również dające gwarancje dla wierzycieli masy spadkowej. Ochrona czy ważenie tych interesów nie tylko w kontekście konstytucyjnym, lecz również cywilnoprawnym przejawia się chociażby we wprowadzeniu tej formuły, która jednak znosi zasadę ograniczonej odpowiedzialności za długi spadkowe w sytuacji, w której spadkodawca nie ujawnił wierzycieli spadku, a mógł ich w sposób niestanowiący dla niego szczególnej przeszkody ujawnić. A więc mamy tu gwarancję ustawową dla osób, które mogłyby dziedziczyć, a które przez spadkobiercę mogłyby zostać pominięte. Wprowadzenie takiego rozwiązania, które bardzo często było krytykowane, bo często też tak się zdarza, że nabywca spadku nie posiada środków, aby ten spadek po prostu nabyć, aby go przejąć, a procedura, która w tym zakresie funkcjonowała czy jeszcze do tej pory funkcjonuje, jest jednak związana z dużymi kosztami, jako że koszty chociażby sporządzenia spisu inwentarza to są kwoty, które są znaczące, a więc wprowadzenie do ustawy takich uprawnień czy obowiązku sporządzenia spisu inwentarza przez komornika jest nie tylko kosztowne, lecz również, jak wynika z doświadczeń, często przewlekłe. Tak więc wprowadzenie formuły prywatnego wykazu, ale z prowadzeniem postępowania, które będzie stanowiło o transparentności złożonego przez spadkobiercę wykazu, tj. wprowadzenie takiej formuły, kiedy to sąd po uzyskaniu tego wykazu będzie mógł przeprowadzić tzw. postępowanie konwokacyjne, czyli takie postępowanie, które w sposób publiczny da możliwość wszystkim zainteresowanym nie tylko uzyskania informacji o samym fakcie wszczęcia procedury spadkowej w tej części, ale także zapoznania się przez potencjalnych czy rzeczywistych wierzycieli z wykazem inwentarza, przede wszystkim z wartością majątkową, jaka z tego wykazu wynika. Te narzędzia o charakterze procesowym dotyczące określenia i złożenia swoich zastrzeżeń co do rzeczywistej treści czy wartości inwentarza, zakresu tego inwentarza i jego składników również dają gwarancję zachowania prawa własności. Zresztą uprawnienie do sporządzenia tego wykazu nie jest wyłącznym uprawnieniem spadkobiercy. Poszerzamy także zakres osób uprawnionych poprzez wprowadzenie takiej możliwości dla innych spadkobierców czy też zapisobiorców windykacyjnych, a także - co jest chyba oczywiste - dla wykonawcy testamentu. Te zmiany dają duże uprawnienia lub je zachowują, ale w żadnym razie nie naruszają uprawnień osób, które są uprawnione do zachowku czy też są zapisobiorcami. Te kwestie były już omawiane w trakcie pierwszego czytania. Nie ma potrzeby powtarzania istotnych elementów, które legły u podstaw inicjatyw ustawodawczych. Należy więc podkreślić z całą mocą, że to rozwiązanie wychodzi naprzeciw oczekiwaniom społecznym, daje większą gwarancję zachowania praw majątkowych wszystkim uprawnionym, zarówno spadkobiercom, jak i wierzycielom spadku, wprowadza mechanizmy kontroli organów państwa, sądów nad prawidłowością tego postępowania, zwiększa jego transparentność i rygory mówiące o zasadzie zachowania lojalności państwa wobec obywateli. A więc stworzenie takiego prawa, które będzie powodowało społeczne poczucie bezpieczeństwa i zapewniało gwarancję kontroli państwa, z przeniesieniem jednak akcentu na większą aktywność uczestników postępowania, da oczekiwany rezultat, jakim jest potanienie i przyspieszenie postępowania, a przede wszystkim zwiększenie w odczuciu społecznym gwarancji sprawiedliwego postępowania przed sądem. (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Jerzy Wenderlich) Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Sygnalizując jedynie spostrzeżoną jeszcze w trakcie prac w komisji, a właściwie już po nich, po przyjęciu tego sprawozdania, potrzebę zmian o charakterze legislacyjnym i jednej zmiany o charakterze merytorycznym, chciałbym tylko zaawizować, że te poprawki będą składane przez klub Platformy Obywatelskiej. Jako sprawozdawca uważam te poprawki za absolutnie słuszne, pragnę natomiast w imieniu komisji prosić Wysoką Izbę o bardzo staranne i wnikliwe pochylenie się nad tym sprawozdaniem i przyjęcie tej bardzo oczekiwanej przez społeczeństwo regulacji. Bardzo dziękuję. (Oklaski)