Mówca: Krystian Jarubas
Data: 2018-05-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Szanowna Pani Marszałek! Panie Premierze! Wysoka Izbo! W imieniu klubu Polskiego Stronnictwa Ludowego - Unii Europejskich Demokratów mam przyjemność przedstawić stanowisko dotyczące rządowego projektu ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, druk nr 2446, oraz rządowego projektu ustawy Przepisy wprowadzające Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, druk nr 2447. Szanowni Państwo! Uznając, że dążenie do poznania prawdy i przekazywanie wiedzy z pokolenia na pokolenie jest szczególnie szlachetną działalnością człowieka oraz dostrzegając fundamentalną rolę nauki w tworzeniu cywilizacji - takimi słowami zaczyna się ustawa przedstawiona przez wicepremiera pana Jarosława Gowina, pn. konstytucja dla nauki. Te piękne zdania, piękne nazwy mogą być jednak złudne, bo zdaniem nauczycieli akademickich propozycja resortu to raczej katastrofa dla nauki. Ponad 250 osób, profesorów, ludzi nauki, podpisało list otwarty, w którym przyznają, piszą, cytuję: projekt, mimo że nie jest pozbawiony dobrych propozycji, takich jak powszechny system stypendialny dla doktorantów, likwidacja niestacjonarnych studiów doktoranckich, urlopy rodzicielskie dla doktorantów czy też łatwiejsze zarządzanie strumieniami finansowania uczelni, jednak owe dobre elementy tej układanki nie mogą przesłaniać podstawowego mechanizmu likwidacyjnego wpisanego w ten projekt. Najważniejszym problemem jest to, że ustawa zlikwiduje autonomię uczelni, podporządkowując wszystkie elementy bardzo subtelnej tkanki społecznej świata akademickiego jednej osobie - rektorowi. Dostrzegamy w tym rozwiązaniu likwidację samorządności akademickiej i zagrożenie autorytaryzmem. Niepokoi nas również groźba jednostronnego uzależnienia wolnych badań naukowych od państwowego i prywatnego mecenatu. To poważne zastrzeżenia, z którymi po części zgadzają się eksperci z sejmowego biura analiz, bo jak się okazuje, BAS wydało o ustawie miażdżącą opinię, podkreślając, że po wejściu ustawy w życie wiele mniejszych uczelni straci rangę uniwersytetów. Biuro ostrzega, że ustawa proponuje niekorzystne dla uczelni w mniejszych miastach zmiany w systemie oceniania jakości naukowej, za którymi idą mniejsze uprawnienia i mniejsze finansowanie. Może okazać się, że na mocy ustawy uczelnie w takich miastach jak Kielce, Lublin czy Białystok stracą rangę uniwersytetu. Paradoksalnie partia, która mieni się członkiem obozu Zjednoczonej Prawicy, która na sztandarach do niedawna niosła hasło o wyrównywaniu szans Polski A i B, przyczyni się tą ustawą do pogłębienia różnic, na niekorzyść województw wschodnich. Problemów może być więcej. Z uwag, które po lekturze projektu narzucają się jako kluczowe, nieakceptowalne, wymienię tu kilka. Pierwsza z nich dotyczy pozycji rektora. Projekt przewiduje nadmierne wzmocnienie pozycji rektora poprzez centralizację uprawnień i skupienie władzy w jednych rękach. Do rektora ma należeć m.in. reprezentowanie uczelni, zarzadzanie nią, przygotowanie projektu statutu i innych aktów wewnętrznych, polityka kadrowa, zwłaszcza w zakresie powoływania i odwoływania kierowników wewnętrznych jednostek, ocena pracy nauczycieli i możliwość ich zwalniania. Takie rozwiązanie stanowi niebezpieczne odejście od sprawdzonych i utrwalonych rozwiązań, które demokratyzowały życie uczelni, ułatwiały sprawne zarządzanie zróżnicowanymi jednostkami, wydziałami, instytutami przez osoby wybrane, reprezentujące dyscypliny naukowe prowadzone przez daną jednostkę, chociaż i tak nie uchroniły wielu uczelni od problemu zabetonowania kadr, istnienia grup interesów, zwalczania wewnętrznej konkurencji itp. Skupienie pełni władz w jednych rękach może takie patologie skutecznie pogłębiać, ponieważ rektor otrzyma narzędzia ułatwiające kreowanie jego polityki, a nie można przecież założyć, że będzie ona wolna od partykularnych interesów i wyłącznie służyć dobru uczelni. Niepokojący jest także brak uregulowań dotyczących możliwości kontrolowania rektora, oceny jego pracy czy odwołania w trakcie trwania kadencji. Zgodnie z przyjętymi rozwiązaniami nawet słaby rektor, np. narażający uczelnię na straty, utratę prestiżu, zmniejszenie liczby studentów, będzie mógł sprawować funkcję, a przy korzystnych wewnętrznych układach, które przy tak szerokiej władzy będzie w stanie sobie zapewnić, ma szansę na reelekcję. Co ciekawe, wszechmogący rektor mógłby teoretycznie dzielić czas pracy między różne uczelnie, bo nie ma żadnego zakazu pracy rektora w innych uczelniach. To może prowadzić do poważnego konfliktu interesów. Co ciekawe, ustawa ma przedłużać kadencje aktualnie urzędujących rektorów - teoretycznie po to, by przygotowali uczelnie do wdrożenia reform. Problemem jednak może być to, że po zakończeniu kadencji za przyjęte rozwiązania nikt nie będzie ponosił odpowiedzialności, bo wraz z ich wejściem w życie twórcy przestaną piastować funkcje rektorów. To niestety poplątanie z pomieszaniem. Poważne wątpliwości budzi odejście od struktur wydziałowych - instytutowych - na rzecz koncepcji, według której uczelnia jest podstawową jednostką organizacyjną zarządzaną przez rektora i całościowo ocenianą. Takie rozwiązanie może spowodować szereg negatywnych konsekwencji, np. brak wewnętrznej konkurencyjności, motywacji do podejmowania ambitnych działań, w tym badań naukowych. System będzie nadal feudalny i niewydolny. Nie ma jasnych informacji co do dwuetatowości. Zdecydowanie powinna zostać wyeliminowana na poziomie doktorów, gdyż praca takich osób w dwóch uczelniach jest skrajnie niekorzystna dla każdej z tych uczelni. Pracownik naukowy, który skupia się na wypracowaniu pensów dydaktycznych, nie ma zasadniczo czasu ani sił na rozwój, badania naukowe, staże zagraniczne czy innowacje. Dodatkowo, zajmując dwa etaty, często blokuje miejsca pracy i możliwość budowania przez uczelnie, zwłaszcza mniejsze, własnych kadr. Kolejną ważną kwestią jest sprawa państwowych wyższych szkół zawodowych. Te od 20 lat umożliwiają tysiącom osób zdobywanie wyższego wykształcenia lub podniesienie kwalifikacji przez prowadzenie kształcenia w innych formach. Dla wielu miast i regionów stały się ważnymi ośrodkami stymulującymi rozwój kapitału ludzkiego i gospodarczego. Dlatego naszym zdaniem państwowe wyższe szkoły zawodowe powinny zasadniczo funkcjonować jako uczelnie dydaktyczne, ale z możliwością prowadzenia badań naukowych, zwłaszcza powiązanych z lokalnymi potrzebami i na nowo zdefiniowaną misją; powinny zachować prawo do prowadzenia studiów II stopnia, zwłaszcza że wiele z nich posiada doskonałe zaplecze do ich prowadzenia; powinny posiadać możliwość wprowadzenia rozszerzonej oferty edukacyjnej, tak by mogły stać się regionalnymi centrami kształcenia kompetencji pożądanych przez pracodawców, nadawania uprawnień i kwalifikacji zawodowych, potwierdzania i certyfikowania kwalifikacji. W zakresie ustroju uczelni również należy trzymać się pewnego mechanizmu - zmienić tryb wyłaniania i zakres kompetencji senatu, który powinien być organem opiniotwórczym, reprezentowanym przez wszystkie grupy pracowników oraz studentów. Powinien on posiadać kompetencje analogiczne do zaproponowanych dla uczelni akademickich. Szanowni Państwo! Rektor powinien być wybierany przez konwent poszerzony o przedstawicieli nauczycieli akademickich i pozostałych pracowników uczelni, studentów oraz przedstawicieli związków zawodowych. Powinien posiadać silną pozycję menedżerską i odpowiadać za rozwój i finanse szkoły oraz ograniczyć zatrudnienie wyłącznie do jednej uczelni. Powinno nastąpić wzmocnienie roli konwentu uczelni jako swoistej rady nadzorczej, co do kanclerza - ta funkcja powinna być skupiona wokół zarządzania gospodarką i administracją. Priorytetem powinno być wzmacnianie procesu kształcenia, a nie demolowanie struktury uczelni. Dziś za mało czasu poświęca się wprowadzeniu innowacyjnych form kształcenia oraz nowych kierunków studiów interdyscyplinarnych. To kierunki, którymi powinno zajmować się także ministerstwo nauki. To tylko niektóre z zastrzeżeń, jakie nasuwają się po analizie projektu przedstawionego przez ministerstwo. Klub Polskiego Stronnictwa Ludowego - Unii Europejskich Demokratów jest zdania, że reforma jest potrzebna, pytanie tylko, czy w takim kształcie. Te rozmowy powinny być kontynuowane, szczególnie że ustawa zaprezentowana przez resort nauki jest wśród PiS-owskich swoistym ewenementem. Jako jedyna chyba była konsultowana, panie premierze, i stąd apel do pana, by dalej szedł pan tą drogą. Zmiana powinna być za zgodą zainteresowanych, panie ministrze, niech pan pokaże swoim kolegom z rządu, jak powinno się konsultować projekty ustaw. Dziękuję bardzo. (Oklaski)