Mówca: Małgorzata Sekuła-Szmajdzińska (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-07-23 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! To, że dziś procedujemy senacki projekt ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego i niektórych innych ustaw, zawdzięczamy przede wszystkim rzecznikowi praw obywatelskich, który zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z konstytucją dwóch przepisów K.p.k., czyli art. 81 § 1 w zakresie, w jakim przepis ten nie przewiduje zaskarżenia przez stronę, która złożyła wniosek w trybie art. 78 § 1 K.p.k., zarządzenia prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu, a także art. 78 § 2 K.p.k. w zakresie, w jakim z kolei ten przepis nie przewiduje zaskarżenia postanowienia sądu o cofnięciu wyznaczenia obrońcy z urzędu. Zarzuty podniesione przez panią rzecznik związane były z brakiem w kwestionowanych przepisach mechanizmu weryfikacji i merytorycznej kontroli przewidzianych w nich rozwiązań. Trybunał Konstytucyjny, rozstrzygając podnoszony problem, stwierdził, iż wyznaczenie obrońcy z urzędu, niezależnie od tego, czy dokonywane jest w ramach obrony obligatoryjnej na podstawie art. 79 § 1 i 2 oraz art. 80 K.p.k., czy też na podstawie art. 78 § 1 K.p.k., jest rozstrzygnięciem o sposobie korzystania przez oskarżonego z prawa do obrony. Prezes sądu, działając na podstawie art. 81 § 1 K.p.k. i wyznaczając obrońcę z urzędu, decyduje o realizacji prawa podmiotowego oskarżonego, mającego swoje źródło w konstytucji, w jej art. 42 ust. 2, i każde rozstrzygnięcie podejmowane na podstawie wyżej wymienionego art. 81 § 1 K.p.k. należy interpretować, mając na względzie właśnie realizację konstytucyjnego prawa podmiotowego. Orzeczenie o przyznaniu bądź odmowie przyznania obrońcy z urzędu oskarżonemu występującemu w trybie art. 78 § 1 K.p.k., czyli oskarżonemu wykazującemu brak możliwości ponoszenia kosztów obrony, jest sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 konstytucji, czyli musi stać się przedmiotem oceny dokonywanej przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Sam prezes sądu ma co prawda szczególny status z uwagi na powierzone mu zadania administracyjne i orzecznicze, ale nie może być utożsamiany z sądem w rozumieniu konstytucyjnym. Zatem absolutnie zasadne jest wprowadzenie w projekcie ustawy prawa do zażalenia na zarządzenie prezesa sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu, ale także na postanowienie sądu o cofnięciu wyznaczenia obrońcy z urzędu. Takie postanowienie też powinno podlegać merytorycznej weryfikacji gwarantowanej przez art. 78 konstytucji, który mówi o prawie do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Inicjatywa Senatu jest w pełni zrozumiała i niezbędna, co spotkało się z pozytywną oceną organów wymiaru sprawiedliwości, z Sądem Najwyższym i prokuratorem generalnym na czele. W projekcie ostatecznie słusznie uwzględniono argumenty podnoszone przez ministra sprawiedliwości odnoszące się do pozostawienia możliwości orzekania przez referendarzy sądowych w objętych przez ustawę sytuacjach, co ma szczególne znaczenie w kontekście postulatów zwiększenia roli referendarzy w postępowaniu karnym. Nadal sporna jest kwestia zastosowania tzw. instancji poziomej w postępowaniach incydentalnych związanych z korzystaniem z prawa do obrony w aspekcie formalnym. Minister uważa, że co do uprawnienia do zaskarżenia decyzji sądu o cofnięciu wyznaczenia obrońcy z urzędu nie jest konieczne uruchamianie drugiej, wyższej instancji, wystarczy złożenie zażalenia do innego równorzędnego składu sądu. Senat nie podziela tej opinii i opowiada się za regulacją odpowiadającą zasadzie wyrażonej w art. 466 § 2 K.p.k., który mówi, że zażalenie na zarządzenie prezesa rozpoznaje sąd odwoławczy. Ta różnica zdań nie stanowi jednak żadnego problemu z punktu widzenia dalszego procedowania projektu w komisji, za czym Klub Poselski Sojusz Lewicy Demokratycznej opowiada się.