Mówca: Piotr Pyzik
Data: 2012-11-16 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Grób-pomnik, jakim jest Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie, jest miejscem, w którym wszyscy obywatele czczą pamięć poległych w walce o niepodległość. Grób ten w sposób szczególny symbolizuje największe poświęcenie dla ojczyzny. Idea tego grobu zrodziła się parę lat po I wojnie światowej, która przyniosła nie tylko wielkie straty wśród wszystkich stron walczących w tym konflikcie, ale również w związku z zastosowaniem takich broni jak artyleria doszło do sytuacji, w której wielu żołnierzy chowano bezimiennie, nie potrafiąc rozpoznać ich szczątków. Żeby uczcić wszystkich poległych w tych zmaganiach, pierwszy Grób Nieznanego Żołnierza powstał w intencji Francuzów w Paryżu w 1920 r. Równolegle z taką samą inicjatywą wyszli Anglicy i taki sam grób-pomnik powstał w Wielkiej Brytanii. W Polsce pierwsza inicjatywa idąca w tym kierunku powstała w 1921 r., ale dopiero w listopadzie 1925 r. zakończyła się sukcesem. Jaka była geneza polskiego Grobu Nieznanego Żołnierza i kto w nim leży? Otóż najpierw dokonano wyboru miejsca ekshumacji bezimiennych zwłok, przy czym ówczesny minister spraw wojskowych przygotował losowanie pobojowisk i między innymi generał Marian Kukiel określił parametry, powiedzmy, pola bitwy, które miało spełniać te warunki. Tu cytat: ˝Pola bitew musiały spełniać określone kryteria. W grę wchodziły tylko pola, gdzie wystąpiła wielka liczba poległych na ograniczonej przestrzeni, walka tam stoczona musiała być zaszczytna dla całości walczącego wojska, a wyeliminowane były pobojowiska leżące na terenie ówczesnego wroga˝. Wybrano 15 pobojowisk z lat 1918-1920, między innymi chodziło o Lwów, Wólkę Radzymińską, Sarnową Górę, Krwawy Bór, Lidę, Obuchowo pod Grodnem, Hrubieszów, Komarów, Kobryń, Dytiatyń. W jaki sposób dokonano losowania ciała nieznanego żołnierza? Otóż z tych wszystkich pobojowisk wylosowano Lwów. Losowanie odbyło się na tej zasadzie, że szef Sztabu Wojska Polskiego generał Stanisław Haller w momencie, w którym ono było przeprowadzane, poprosił o wystąpienie najmłodszego na sali kawalera Orderu Virtuti Militari, którym okazał się ogniomistrz Józef Buczkowski z 14. Pułku Artylerii Polowej, i on właśnie wyciągnął kartkę z nazwą pobojowiska lwowskiego. Odbyła się ekshumacja. Wydobyto trzy trumny, ale w dwóch nie było żadnych śladów, które potwierdzałyby, że są to szczątki wojskowych. Trzecie szczątki wskazywały, że jest to kapral armii austro-węgierskiej. W związku z tym pochowano to ciało i wydobyto kolejne trzy trumny. W jednej trumnie leżał sierżant, w drugiej leżał kapral, a w trzeciej były szczątki, które właściwie charakteryzowały się tym, że był przy nich, powiedzmy, element militarny - maciejówka z orłem. Zamknięto więc te trumny i postawiono przed kaplicą. Polska Ormianka pani Jadwiga Zarugiewiczowa, matka poległego pod Zadwórzem i pochowanego w nieznanym miejscu żołnierza, dokonała wyboru. Po otwarciu wybranej trumny okazało się, że to była właśnie trumna tego żołnierza, który miał maciejówkę z orłem. Pożegnanie nieznanego żołnierza nastąpiło 30 października 1925 r. W uroczystym kondukcie pogrzebowym z trumną na lawecie armatniej, w asyście kawalerii przewieziono szczątki do katedry, gdzie arcybiskup Twardowski i duchowieństwo ormiańskie, greckokatolickie i rzymskokatolickie odprawiło stosowne egzekwie. 1 listopada o godz. 8.48 nastąpił odjazd z Lwowa do Warszawy, ale zanim to nastąpiło, przez całą noc trumna była w salonie recepcyjnym dworca, gdzie została z tej okazji przystrojona przez lwowskich kolejarzy. Trumnę zamiast na katafalku złożono na karabinach maszynowych, a w nocy przy trumnie stanęła warta honorowa, gdzie obok żołnierzy stanęli także kolejarze. Przez całą noc przez dworzec przewijał się tłum ludzi składających bezimiennemu żołnierzowi ostatni hołd. 1 listopada o godzinie 8.48 nastąpił odjazd z Lwowa do Warszawy. Przez Żółkiew, Rawę Ruską, Bełżec, Krasnystaw, Lublin i Garwolin szczątki nieznanego żołnierza dotarły do Warszawy, gdzie 2 listopada 1925 r. zostały złożone w miejscu, które dzisiaj znamy jako Grób Nieznanego Żołnierza. Dziękuję.