Mówca: Małgorzata Zwiercan
Data: 2016-04-13 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! ˝Krajowy program przeciwdziałania narkomanii˝ jest trudnym do opracowania i realizacji skondensowanym opisem działań państwa zmierzających do regulowania narkomanii poprzez badania i monitoring, profilaktykę, leczenie, rehabilitację, reintegrację społeczną, współpracę międzynarodową i działalność prawną sprzyjającą ograniczeniu podaży. Przedstawiona informacja o realizacji działań wynikających z ˝Krajowego programu przeciwdziałania narkomanii˝ tworzy wrażenie pozostawania instytucji państwowych o krok za postępującym zjawiskiem i problemem. Wydaje się jednak, że taka sytuacja jest nieunikniona. Tworzymy nowe przepisy, zakazy, algorytmy postępowania związane z kontrolowaniem rynku substancji psychoaktywnych, co bez wątpienia jest potrzebne, ale zawsze będzie wtórne do istniejącego już problemu. Nie poddajemy krytyce samej idei penalizacji czynów związanych z substancjami zakazanymi, które w znacznej mierze są niezbędne i potrzebne. Zwracamy uwagę, że akcent i siła oddziaływań zwrócone są ku niewłaściwym działaniom. Dziedzina uzależnień niezależnie od charakteru substancji - alkoholu, narkotyków dopalaczy czy zachowań nałogowych - nie jest niewiadomą przestrzenią, nierozwiązywalnym problemem, na który przeznaczamy miliony złotych rocznie. Jest szeroko przebadaną dziedziną wiedzy, która zna odpowiedzi na kluczowe pytania. Tak, uzależnieniom można efektywnie zapobiegać i można je efektywnie leczyć. Jeśli jednak zaangażujemy się w działania skupione na tworzeniu kolejnych przepisów, zakazów i sankcji, nasze działanie nie będzie skutecznie, bo nie jest skierowane na przyczyny zjawiska, a na jego efekty. Powodem powstania uzależnienia nie jest fakt dostępności danej substancji, ale przyczyna, dla której dana osoba po nią sięga. Poddając analizie publikacje naukowe i dostępne wyniki badań, również dzięki dokumentowi, którego dotyczy ta wypowiedź, można łatwo dojść do przekonania, że dysponujemy coraz lepszymi narzędziami i posiadamy wiedzę niezbędną do zapobiegania społecznym deficytom, takim jak uzależnienia, i rekompensowania ich. Z całą odpowiedzialnością mogę przyznać, że ten potencjał jest w zbyt niskim stopniu i niewłaściwie wykorzystywany. Ten punkt widzenia jest całkowicie zbieżny z wnioskami zaprezentowanymi w referowanej informacji o realizacji działań wynikających z ˝Krajowego programu przeciwdziałania narkomanii˝. Realizowanie w polskich szkołach rekomendowanych programów profilaktycznych o potwierdzonej skuteczności nie jest standardem. Pragnę dodać, że profesjonalne oddziaływania zapobiegawcze, polegające na uczeniu się nowych umiejętności, szczególnie z zakresu umiejętności interpersonalnych, intrapsychicznych, pozwalają rozumieć siebie, żyć w sposób dający satysfakcję, rozwiązywać problemy i trudności w konstruktywny sposób bez wykorzystania substancji chemicznych bądź ucieczki do negatywnych grup młodzieżowych. Taka działalność jest nie tylko najlepszym zabezpieczeniem przed angażowaniem się młodzieży w eksperymentowanie i korzystanie ze środków psychoaktywnych, ale jest też gwarantem zdrowego rozwoju w aspekcie psychologicznym. Nauczyciele i wychowawcy mogą być najlepszymi realizatorami profilaktyki i działań skupionych na zapobieganiu uzależnieniom, nie poprzez prowadzenie lekcji edukacyjno-informacyjnych, czym są narkotyki, tylko poprzez pozostawanie w prawidłowej bliskiej relacji ze swoimi wychowankami, służąc wsparciem i pomocą, pozostając autorytetem. Badania, na które się powołujemy, pokazują, że nauczyciele często w niewystarczający sposób są przygotowani do pełnienia roli wychowawców, a tym bardziej realizatorów profilaktyki. Jesteśmy przekonani, że podstawową rekomendacją w informacji o realizacji działań wynikających z ˝Krajowego programu przeciwdziałania narkomanii˝ powinno być bezzwłoczne podjęcie dyskusji o jakości kształcenia nauczycielskiego w zakresie umiejętności psychologicznych do pełnienia tej roli oraz o szkole jako instytucji przede wszystkim wychowawczej. Nie ulega wątpliwości, że inwestycja w zapobieganie uzależnieniom okaże się zdecydowanie najbardziej efektywną działalnością. Najważniejszym poziomem dla oddziaływań nakierowanych na człowieka jest poziom lokalny, samorządowy, gdzie odbywa się rzeczywista praca z ludźmi zagrożonymi uzależnieniami bądź uzależnionymi. Będąc uczciwym wobec siebie i obywateli, należy przyznać, że stworzono regulacje prawne, które nałożyły ogromny ciężar na samorządy, które w dziedzinie zapobiegania uzależnieniom odgrywają zdecydowanie kluczową rolę. Samorządy jednak nie wywiązują się w sposób dostateczny ze swoich obowiązków. Nie zarządzają w należyty sposób potencjałem narzędzi i umiejętności praktyków w zakresie profilaktyki i terapii uzależnień. Nie angażują się w wystarczający sposób w programy ograniczania szkód. W minimalnym zakresie wspierają działalność after care polegającą na wsparciu pacjentów po ukończeniu leczenia uzależnienia. Należy poddać konfrontacji powyższe zastrzeżenia z wiedzą o możliwościach finansowych samorządów. Nawet małe gminy dysponują kilkusettysięcznymi, a większe niekiedy nawet kilkumilionowymi w skali roku środkami pochodzącymi z opłat za wydawanie zezwoleń na sprzedaż napojów alkoholowych, których zaledwie niewielką część przeznaczają na przewidziane ustawowo cele, to jest profilaktykę i rozwiązywanie problemów uzależnień, co pozostaje nadal poza kontrolą władzy. Odnosząc się do kwestii zasadniczych nieprawidłowości w wydawaniu środków gminnych, należy zwrócić uwagę na przeczące idei spójności i współpracy uregulowania organizacyjne na szczeblu krajowym. Dziedzina profilaktyki oraz psychoterapii uzależnień są wspólne, niezależnie od charakteru substancji. Dzisiaj rozmawiamy o ˝Krajowym programie przeciwdziałania narkomanii˝ w całkowitym oderwaniu od ˝Narodowego programu profilaktyki rozwiązywania problemów alkoholowych˝. Podobnie dzieje się z kluczowymi w Polsce instytucjami, których działalność dotyczy uzależnień: Krajowego Biura do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii oraz Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Działalność profilaktyczna, organizacja szkolenia oraz proces certyfikacji terapeutów, badania i monitoring to tylko niektóre z działań, które są wspólne w instytucjach, które funkcjonują oddzielnie. Nie możemy mówić o współpracy z samorządami, jeśli nie ma współpracy na szczeblu organizacyjnym. Powyższe wnioski są bardzo niepokojące. Dlatego po analizie informacji o realizacji działań wynikających z ˝Krajowego programu przeciwdziałania narkomanii˝ stwierdzamy, że istniejące regulacje prawne szeroko ujmowanej profilaktyki i terapii uzależnień w Polsce nie są efektywne i wymagają niezwłocznej interwencji. Polska dysponuje szeregiem instytucji, których działalność skupiona jest na tematyce uzależnień, są to: Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii, którego działalność znalazła odzwierciedlenie w referowanym dokumencie, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, wojewódzkie ośrodki terapii uzależnień, których działania należy łączyć, a nie dzielić. Potrzebujemy zaplanowania na nowo sprawnego systemu instytucjonalnego zajmującego się kwestią profilaktyki uzależnień, odpowiadającego aktualnemu zapotrzebowaniu, tańszego w utrzymaniu i bardziej efektywnego. Tylko pełna współpraca instytucji zajmujących się dziedziną uzależnień, w tym ośrodków naukowych i ministerstwa edukacji, przyczyni się do wypełnienia rekomendacji zawartych w przedstawionym dokumencie i do znacznej zmiany w realizacji programów przeciwdziałania narkomanii w kolejnych latach. Dziękuję. (Oklaski)