Mówca: Tadeusz Samborski
Data: 2025-09-24 (Sejm RP, kadencja 10)

Szanowny Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Klub Parlamentarny Polskie Stronnictwo Ludowe, w imieniu którego mam zaszczyt przemawiać, popiera poselski projekt uchwały Sejmu Rzeczypospolitej o ustanowieniu roku 2026 Rokiem Józefa Czapskiego - eseisty, malarza, autora wspomnień i dzienników, a także pacyfisty, który w różnych okresach swojego życia wkładał mundur żołnierza polskiego. Dwukrotnie podejmował trudną misję poszukiwania w bezkresie wschodniego imperium polskich oficerów, jeńców wojennych: najpierw w 1918 r. i po raz drugi - w 1941 r. Obydwie te misje zakończyły się niepowodzeniem, gdyż poszukiwani przez niego jeńcy zostali wcześniej rozstrzelani. Brał udział w I wojnie światowej, a potem w wojnie polsko-bolszewickiej. Natomiast II wojna światowa to dla Józefa Czapskiego najpierw uwięzienie w sowieckich łagrach, a następnie służba w szeregach polskiej armii w Związku Radzieckim, z którą przeszedł znany wielu Polakom szlak z Rosji przez Bliski Wschód do Włoch. Badacze twórczości Józefa Czapskiego wyróżniają jej cztery nurty: relacje świadków z sowieckich obozów, eseje dotyczące sztuki, szkice literackie i filozoficzne oraz diarystyka. Oczywiste jest, że najbardziej znanym dziełem literackim Józefa Czapskiego jest książka pt. ˝Na nieludzkiej ziemi˝, kwalifikowana jako jedna z pierwszych i najważniejszych relacji o Rosji Radzieckiej epoki stalinowskiej, będąca jednocześnie obrazem martyrologii Polaków i innych narodów w łagrach oraz opisem formowania się Armii Polskiej w Związku Radzieckim. Ta literacka relacja była w takim stopniu prawdziwa i wstrząsająca, że ówczesna Europa - mam tu na uwadze lata 40. XX w. - nie chciała w nią wierzyć. Warto odnotować, iż Józef Czapski, w młodości - ideowy pacyfista, w latach wojen już jako żołnierz wykazywał się niezwykłym męstwem, za co otrzymał Order Virtuti Militari. W wojsku gen. Władysława Andersa pracował w wydziale propagandy i kultury sztabu armii. Już po wojnie Józef Czapski był obok Jerzego Giedroycia i Gustawa Herlinga-Grudzińskiego współanimatorem takich inicjatyw kulturalnych jak tygodnik ˝Orzeł Biały˝, Instytut Literacki i czasopismo ˝Kultura˝. Wiadomo też, że Józef Czapski często wyrzucał sobie, że nie poświęcił się tylko malarstwu, gdyż rozpraszał swoją energię na pisanie i pracę przy redagowaniu pism. W rzeczywistości obok dorobku eseistycznego i literackiego Józef Czapski miał też zupełnie pokaźny dorobek jako artysta malarz. (Dzwonek) Należał przecież do grona założycieli Komitetu Paryskiego - grupy malarzy kolorystów działającej w latach 30., a następnie od lat 50. często wystawiał swoje prace, głównie za granicą, także w czasie II wojny światowej. Józef Czapski uczestniczył w polskim życiu artystycznym i umysłowym, np. wystawiając swoje prace w ramach ekspozycji polskich żołnierzy plastyków. Poproszę o pół minuty, panie marszałku. Mając wielki talent do zjednywania sobie ludzi, bardzo skutecznie budował środowisko twórców i sympatyków wspierających paryską ˝Kulturę˝ i Jerzego Giedroycia. Promieniowanie osobowości Czapskiego otoczone jest swoistą legendą. Wśród osób ujętych jego czarem byli wybitni artyści i politycy, np. Albert Camus czy też gen. Charles de Gaulle. Józef Czapski jako współpracownik ˝Kultury˝ i Instytutu Literackiego był przez wiele lat niedoceniany. Dlatego inicjatywa poselska zmierzająca do ustanowienia roku 2026 Rokiem Józefa Czapskiego zasługuje na pełne poparcie. Klub Parlamentarny Polskie Stronnictwo Ludowe popiera projekt uchwały w całej rozciągłości.