Mówca: Jadwiga Zakrzewska (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2014-05-28 (Sejm RP, kadencja 7)

TPD - 95 lat troski o dziecko i rodzinę W bieżącym roku przypada 95. rocznica powstania Towarzystwa Przyjaciół Dzieci - jednego z najstarszych i najliczniejszych stowarzyszeń służących dzieciom. Z tej okazji warto przypomnieć jego historię i dokonania. 95 lat temu, w pierwszych dniach po odzyskaniu wolności, w czasie odbudowywania państwowości, nastał czas reaktywacji społecznego ruchu ludzi wrażliwych na dziecięce niedole, skupiający animatorów, lekarzy, pedagogów, pisarzy zatroskanych o zdrowie, byt, edukację i wychowanie dziecka. To były początki Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w wolnej Polsce. Historia towarzystwa przez okres dwudziestolecia międzywojennego, II wojny światowej i lat powojennych splatała się z dramatycznymi wydarzeniami historii kraju. Dzieci w tej historii zawsze ponosiły konsekwencje przełomów politycznych, działań wojennych, trudności ekonomicznych, transformacji rodziny, kryzysów aksjologicznych, a wreszcie zagrożeń cywilizacyjnych i technologicznych. W pracy na rzecz dzieci, tworzeniu dla nich warunków godnego życia i rozwoju bez względu na ich pochodzenie, narodowość, stan majątkowy, wykształcenie rodziców organizatorzy i członkowie stowarzyszenia manifestowali swój udział w budowaniu ojczyzny. Początkowo spontaniczna pomoc kierowana była do dzieci - ofiar działań wojennych, zaniedbań i nierówności społecznych. Niezależne ruchy formujące się w różnych rejonach kraju szybko przekształcały się w zorganizowaną działalność dwóch nurtów: Robotniczego i Chłopskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, odpowiadających na szersze potrzeby różnych środowisk i dostrzegających doniosłość równoległego wspierania dziecka i rodziny. Już w pierwszych dokumentach TPD widoczna była rozległość celów, wśród których znalazły się: troska się o ogólnodostępną opiekę lekarską dla dzieci, o powszechność nauczania, likwidację ˝klęski mieszkaniowej˝, równe prawa dzieci nieślubnych, reorganizację i humanizację postępowania wobec małoletnich naruszających prawo. Priorytety działań towarzystwa budowane były w odpowiedzi na trudne koleje historii, toteż początkowo uwagę skupiono na potrzebach dzieci osieroconych, opuszczonych, wychowujących się poza rodziną. Już w 1920 r. powstały dwa domy dziecka w Warszawie, 7 lat później łącznie z bursami było ich kilkanaście. W 1945 r., po kolejnej wojnie, odpowiadając na apel: ˝Ratujmy dzieci˝ ogłoszony w Zurychu przez kongres poświęcony dzieciom - ofiarom II wojny światowej - towarzystwo zorganizowało 7 domów dziecka, a w 1948 r. w 23 domach opiekę i pomoc znalazło ponad 2300 dzieci. W krótkim czasie oprócz placówek dla sierot powstawały bursy, internaty, świetlice, dożywianie dzieci, ogniska wychowawcze, półkolonie i kolonie, żłobki i przedszkola, ogródki jordanowskie, poradnie społeczno-wychowawcze, pedagogiczne, higieniczno-lekarskie, prewentoria i sanatoria, domy wczasów dziecięcych, szkoły, biblioteki, imprezy kulturalne i teatrzyki, wydawnictwa dziecięce, a także rozwijała się edukacyjna i pedagogiczna praca z rodzicami dziecka. Niestety, prężnie rozwijające się towarzystwo pomimo statusu stowarzyszenia wyższej użyteczności w 1952 r. podzieliło los innych organizacji działających na rzecz dzieci, a ogromny potencjał, dorobek i majątek po likwidacji przejęte zostały przez państwo. Bo tylko państwo, jak sądzono, mogło być gwarantem powszechności i fachowości w takich dziedzinach jak opieka, wychowanie, edukacja dzieci i młodzieży oraz mogło zapewnić zgodność tych działań z doktryną realnego socjalizmu. Mimo formalnej likwidacji TPD jego struktury i misja okazały się na tyle trwałe, że w 1956 r. na fali odwilży podjęto starania o reaktywowanie działalności. Jednakże w czasie likwidacji utracono wielu członków oraz prowadzone szkoły, placówki opiekuńcze i inne, a wiele form trzeba było tworzyć od podstaw. Na przestrzeni 95 lat Towarzystwo Przyjaciół Dzieci stało się prekursorem różnego typu działań i instytucji, które z czasem na stałe weszły do praktyki publicznej. Ze struktur towarzystwa wyodrębniło się także wiele samodzielnych organizacji, takich jak: Polski Komitet Korczakowski, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Polski Komitet Światowej Organizacji Wychowania Przedszkolnego OMEP, Krajowy Komitet Wychowania Resocjalizującego, Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym, Komitet Ochrony Praw Dziecka i inne. W krótkim wystąpieniu nie sposób wymienić wszystkich działań czy choćby kierunków, toteż skupię się na przekroju historycznym pracy na rzecz rodziny, podtrzymania więzi i uporczywej realizacji celu zawartego w haśle: ˝Zróbmy wszystko, aby dziecko wychowywało się w rodzinie˝. Od początku istnienia TPD ważnym przedsięwzięciem był rozwój bezpośredniego wspierania rodziców w opiece i wychowaniu dziecka. W 1927 r. na warszawskim Żoliborzu powstała modelowa poradnia świadcząca usługi w zakresie higieniczno-wychowawczym dla niemowląt i dzieci w wieku przedszkolnym, poradnia szkolna zapewniająca m.in. badania lekarskie, gabinet dentystyczny, dla dzieci z trudnościami - poradnia wychowawcza, przychodnia prawna stworzona w celu obrony praw dziecka i matki. Rodzice uzyskiwali tu poradę i pomoc w sprawie zdrowia, żywienia, pielęgnacji, opieki i wychowania dzieci od wieku niemowlęcego. W ówczesnym czasie to niezwykle nowatorskie podejście do kompleksowego traktowania pomocy dziecku i rodzinie było wypracowane przez TPD. W drugiej połowie lat 50., po reaktywacji, towarzystwo zainicjowało powstawanie i rozwój poradni społeczno-wychowawczych. W ciągu 10 lat zorganizowano 69 poradni na terenie całego kraju. Dla porównania podam, że w tym czasie liczba poradni psychologicznych prowadzonych przez kuratoria oświaty była mniejsza. Tak jak w okresie międzywojennym działalność TPD-owskich poradni nie ograniczała się jedynie do diagnozy i porady. Poradnia kierowała dziecko do odpowiedniej świetlicy bądź organizowała własne placówki, najczęściej świetlice o charakterze korekcyjnym lub wspierającym lub kolonie. O wartości tego rozwiązania świadczy fakt, że w latach 1966-1968 wypracowany przez TPD model poradni społeczno-wychowawczej wszedł na trwałe do publicznej praktyki systemu oświaty i wychowania pod nazwą ˝poradnia wychowawczo-zawodowa˝. We wszystkich okresach pracy towarzystwa bardzo duże znaczenie miało pozyskiwanie rodziców dziecka do współpracy. Rodzice stanowili większość członków i działaczy TPD. W ten sposób motywowani byli do współdziałania i wzajemnej pomocy w pokonywaniu trudności w wychowaniu dziecka. Jednakże zauważono, że wiele rodzin potrzebuje wsparcia, opieki i porady indywidualnej. I tak w latach 60. powstała niezwykle cenna w ruchu TPD-owskim inicjatywa wspierania rodziny przez opiekunów indywidualnych. W latach 70. ta forma opieki nad rodziną została upowszechniona na terenie wszystkich województw. Pod koniec lat 80. pomocy rodzinie udzielało ponad 15 tys. opiekunów indywidualnych. Interweniowali, kiedy dziecko było krzywdzone, pomagali w uzyskaniu pomocy materialnej, w załatwieniu wypoczynku wakacyjnego, w zorganizowaniu leczenia, służyli doradztwem pedagogicznym lub je organizowali. Współcześnie funkcje opiekunów indywidualnych w większości przejęte zostały przez wyspecjalizowane TPD-owskie służby, takie jak społeczny rzecznik praw dziecka, pedagog rodzinny czy inni. Jednakże w dalszym ciągu z powodzeniem funkcjonuje ok. 350 opiekunów indywidualnych wspierających 1,5 tys. rodzin, w których wychowuje się ponad 3,5 tys. dzieci. Kontynuacją tej koncepcji jest obecny w strukturach TPD od 1995 r. pedagog rodzinny. Jego celem jest profesjonalne wspieranie funkcji rodzin problemowych oraz wyrównywanie szans i startu życiowego dzieci wychowujących się w tych rodzinach. W ten sposób pedagog zapewnia pomoc dziecku poprzez oddziaływanie na jego rodzinę bez potrzeby umieszczania go w placówce opieki całkowitej. W zależności od problemów, jakie rozwiązuje, jest partnerem innych służb pomocowych: psychologa, pedagoga szkolnego, kuratora sądowego czy pracownika socjalnego. Pedagog rodzinny był pierwowzorem asystenta rodziny wprowadzonego w 2012 r. do praktyki publicznej na mocy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Jednakże pomimo ogromnych potrzeb i braku asystentów samorządy nie wykazują zainteresowania niepubliczną formy asysty rodzinnej prowadzoną przez dobrze przygotowanych pedagogów rodzinnych. Z myślą dzieciach, które utraciły rodziny, oraz o minimalizowaniu niepowodzeń adopcyjnych 54 lata temu utworzono w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek adopcyjno-opiekuńczy zapewniający profesjonalną pomoc psychologiczną, pedagogiczną i prawną kandydatom na rodziców adopcyjnych, zastępczych oraz osób prowadzących rodzinne domy dziecka. Doświadczenia ośrodka zaowocowały wypracowaniem modelu specjalistycznej placówki przygotowującej do adopcji dziecko i rodzinę. Łącznie towarzystwo utworzyło 47 ośrodków wojewódzkich i jeden krajowy ośrodek adopcyjno-opiekuńczy. Ośrodki z czasem uzyskały status ustawowy i wprowadzone zostały do praktyki publicznej. Obecnie TPD prowadzi 8 ośrodków w oddziałach regionalnych oraz w zarządzie głównym krajowy ośrodek adopcyjny zajmujący się sprawami adopcji zagranicznej. Ostatnie lata pokazują, że różnorodność i liczba placówek działających na rzecz rodziny ma tendencję wzrostową. Prowadzone są m.in. centra mediacji i pomocy rodzinie, ośrodki interwencji kryzysowej, poradnie rodzinne, a także profesjonalne poradnictwo pedagogiczne, psychologiczne, prawne, doradztwo zawodowe. Lata 90. XX w. uwydatniły w naszym społeczeństwie obecność ˝dzieci gorszych szans˝ zaniedbanych, wychowujących się w rodzinach problemowych, niewydolnych wychowawczo, bez stabilizacji finansowej, często na granicy marginalizacji. Aby mogły pozostać w rodzinie, poza omówionymi formami wsparcia oferta TPD obejmuje dostosowany do realnych potrzeb system placówek opiekuńczo-wychowawczych, edukacyjnych, specjalistycznych. Są to: przedszkola, środowiskowe ogniska wychowawcze, świetlice środowiskowe, socjoterapeutyczne, specjalne, ogniska pracy pozaszkolnej, pozaszkolne placówki specjalistyczne, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, domy wczasów dziecięcych, szkolne schroniska młodzieżowe. Z placówek tych korzysta blisko 21 tys. dzieci i młodzieży rocznie. Ponadto co roku dla ponad 50 tys. dzieci organizowany jest wypoczynek wakacyjny, chociaż ze względów finansowych jest on coraz krótszy i coraz częściej w miejscu zamieszkania. Ważnym dorobkiem towarzystwa jest stale rozwijający się samopomocowy ruch opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi. To właśnie w TPD w latach 80. ubiegłego wieku została stworzona możliwość zaopatrywania chorych dzieci w produkty bezglutenowe. Przy ogniwach towarzystwa powstały specjalistyczne komitety organizujące pomoc dla dzieci z cukrzycą, dziecięcym porażeniem mózgowym, łamliwością kości, chorobą Downa, ADHD czy komitet opieki nad dziećmi upośledzonymi umysłowo. 190 kół specjalistycznych pomaga ponad 8 tys. niepełnosprawnych i chorych dzieci. Organizowane są różnorodne placówki dla niepełnosprawnych, takie jak: pozaszkolna placówka specjalistyczna, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, ośrodki rehabilitacyjne. Z placówek tych oraz z udziału w warsztatach terapii zajęciowej korzysta rocznie blisko 2300 dzieci i młodzieży. Modelowym rozwiązaniem pomocy niepełnosprawnym jest Centrum Rehabilitacji, Edukacji i Opieki TPD ˝Helenów˝ istniejące od 92 lat, mieszczące w sobie przedszkole, szkoły: podstawową, gimnazjum, liceum oraz przysposabiającą do pracy, internat, placówkę pozaszkolną, rehabilitacyjny zakład opieki zdrowotnej oraz klub absolwenta. Drugą wieloprofilową placówką jest Integracyjne Centrum Opieki Wychowania Terapii. Jest to otwarta placówka skupiająca jednostki organizacyjne pracujące na rzecz ˝dzieci ulicy˝ i dzieci niepełnosprawnych, schronisko młodzieżowe oraz przedszkole. Staraniem towarzystwa stale rozbudowywana i wzbogacana jest baza tych obiektów. Przedstawienie bogatej i długiej historii w krótkim wystąpieniu zawsze dotknięte jest błędem uproszczenia, pominięcia drobniejszych, choć ważnych szczegółów, niemniej na koniec należy powiedzieć, że Towarzystwo Przyjaciół Dzieci jest wciąż organizacją prężną i dobrze postrzeganą w wielu środowiskach. W sprawach dzieci działającą ponad podziałami. Jest to zasługa ludzi, którzy chcą i potrafią wychodzić naprzeciw trudnościom pomimo znanych problemów finansowych, ale także nie zawsze trafnych rozwiązań i decyzji w sprawach dzieci. W roku jubileuszu należy życzyć, aby inicjatywy TPD były szerzej upowszechniane, bo potrzeby są wciąż ogromne i niezaspokojone. Mam nadzieję, że dzięki przypomnieniu pracy i dorobku towarzystwa zyska ono nowych sojuszników, którzy będą wspomagali jego działalność. Należałoby sobie życzyć, aby w większym stopniu były to instytucje państwowe i jednostki samorządowe.