Mówca: Sprawozdawca Brygida Kolenda-Łabuś
Data: 2015-07-08 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Mam zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw, druki nr 3516 i 3620. Projekt wpłynął do laski marszałkowskiej 17 czerwca tego roku. Po pierwszym czytaniu na 95. posiedzeniu Sejmu w dniu 23 czerwca tego roku został skierowany do prac w komisji. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka w dniu 24 czerwca powołała podkomisję nadzwyczajną do rozpatrzenia tego projektu. Podkomisja w dniu 8 lipca br. przedstawiła sprawozdanie, które zostało przyjęte jednogłośnie przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Projekt ma na celu wykonanie prawa Unii Europejskiej. Mimo że rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 650/2012 w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego będzie stosowane bez potrzeby implementacji do polskiego systemu prawnego, to jednak wymagane jest uzupełnienie tej regulacji o unormowania dotyczące europejskiego poświadczenia spadkowego, tak aby zapewnić przystosowanie polskiego porządku prawnego do wejścia w życie rozporządzenia w dniu 17 sierpnia 2015 r. Europejskie poświadczenie spadkowe przeznaczone jest dla spadkobierców, zapisobiorców mających bezpośrednie prawa do spadku oraz wykonawców testamentu lub zarządców spadku, którzy muszą wykazać w innym państwie członkowskim swój status lub wykonywać swoje prawa jako spadkobiercy lub zapisobiorcy lub swoje uprawnienia jako wykonawcy testamentu lub zarządcy spadku. Poświadczenie jest dokumentem wydawanym według jednolitego wzoru i będzie wywoływać skutki prawne we wszystkich państwach członkowskich, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, Irlandii i Danii, bez potrzeby przeprowadzania jakiegokolwiek postępowania. Projekt zakłada, że czynności dotyczące europejskich poświadczeń spadkowych zostaną powierzone sądom, z wyłączeniem wydawania orzeczeń w tym przedmiocie przez referendarzy sądowych, oraz notariuszom. Drogi sądowa i notarialna uzyskiwania europejskiego poświadczenia spadkowego będą funkcjonować jako równorzędne i niezależne od siebie tryby, których wybór będzie należał do zainteresowanych podmiotów. Wydane poświadczenia podlegać będą instancyjnej kontroli sądów, co jest wymogiem przewidzianym w rozporządzeniu. Poświadczenie nie może być wydane, jeżeli okoliczności, które mają być poświadczone, są kwestionowane. Rozporządzenie nr 650/2012 zawiera także normy związane ze spadkobraniem, takie jak: jurysdykcja, przyjmując podstawową zasadę, iż w sprawach spadkowych właściwe są sądy państwa Unii Europejskiej, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci; prawo właściwe w sprawach spadkowych, przyjmując podstawową zasadę, iż w sprawach spadkowych właściwie jest prawo państwa Unii Europejskiej, w którym zmarły miał swoje miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci; uznanie i wykonalność orzeczeń, przyjmując, iż orzeczenia wydane w państwie członkowskim Unii Europejskiej są uznawane w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania oraz że orzeczenia wydane w państwie członkowskim i wykonalne w tym państwie są wykonalne w innym państwie członkowskim; przyjmowanie i wykonalność dokumentów urzędowych, przyjmując, iż dokumenty urzędowe sporządzone w państwie członkowskim wywołują w innym państwie członkowskim takie same skutki dowodowe jak w państwie członkowskim pochodzenia. W oparciu o zasadę bezpośredniego stosowania rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady zakazuje się państwom członkowskim podejmowania kroków, które w celu stosowania danego rozporządzenia zmierzałyby do zmiany jego zakresu lub też do uzupełnienia jego postanowień. Co do zasady państwa członkowskie nie mają kompetencji do przyjmowania swoich własnych przepisów legislacyjnych, zwłaszcza wychodzących poza treść normatywną rozporządzenia lub modyfikujących zakres stosowania rozporządzenia. Projekt ustawy nie powtarza regulacji zawartej w rozporządzeniu nr 650/2012, lecz uzupełnia ją w niezbędnym zakresie poprzez określenie właściwych organów, tj. sądy i notariuszy, organizacji i przebiegu postępowań dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego w zakresie, w jakim nie zostało to unormowane w samym rozporządzeniu, co nie wykracza poza zezwolony rozporządzeniem zakres. Projekt nawiązuje do modelu już istniejących w prawie polskim procedur w sprawach podobnego rodzaju, czyli do sądowego postępowania o stwierdzenie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego oraz do notarialnego postępowania mającego na celu wydanie aktu poświadczenia dziedziczenia. Zmianą niewynikającą bezpośrednio z przepisów rozporządzenia, ale jednak mającą związek z jego regulacją, jest propozycja zmiany art. 39 i art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego polegająca na tym, by właściwość miejscową sądu spadku ustalać według ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy zamiast, jak dotychczas, według ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Zmiana ta w procesie konsultacji wywołała wiele kontrowersji. Pojęcie ˝miejsce zwykłego pobytu˝ jest autonomicznym pojęciem prawa Unii Europejskiej i rozumiane jest jako miejsce, w którym dana osoba zazwyczaj przebywa i w którym znajduje się główne centrum jej egzystencji, o którym przesądzają przede wszystkim okoliczności natury faktycznej. W trakcie prac podkomisji, jak również na posiedzeniu komisji zostały wprowadzone i przyjęte zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego, które zmieniają zapis ˝miejsce zamieszkania˝ na ˝miejsce zwykłego pobytu˝, aby wszystkie przepisy tego dotyczące były ze sobą spójne. Uzasadnieniem zmiany art. 39 i art. 628 jest norma wyrażona w art. 4 rozporządzenia, ustalająca jako podstawowy łącznik jurysdykcji w sprawach spadkowych miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy w chwili jego śmierci. W przypadku szczególnie skomplikowanych stanów faktycznych wykładni pojęcia ˝zwykłe miejsce pobytu˝ może dokonać Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w procedurze prejudycjalnej. W zasadzie w każdej sprawie spadkowej niezbędne będzie ustalenie miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy dla stwierdzenia, czy sąd polski sprawuje jurysdykcję w danej sprawie i czy prawem właściwym jest prawo polskie. Regulacje dotyczące europejskiego poświadczenia spadkowego zamieszczono w nowym tytule VIIa w księdze II w części IV Kodeksu postępowania cywilnego poświęconej międzynarodowemu postępowaniu cywilnemu. Projekt przewiduje, że środkiem odwoławczym w sprawach dotyczących europejskiego poświadczenia spadkowego będzie zażalenie, wyłącza także możliwość wnoszenia skargi kasacyjnej oraz skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Biorąc pod uwagę powszechny dostęp do środków komunikowania się na odległość, projektodawca przedkłada propozycję skrócenia z sześciu miesięcy do trzech okresu, w jakim w razie wezwania spadkobierców przez ogłoszenie można się zgłaszać do udziału w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku i wykazywać prawa do dziedziczenia. Zmiana ta ma służyć szybkiemu, łatwemu i skutecznemu załatwieniu transgranicznej sprawy spadkowej. Dotychczasowe rozwiązania dotyczące aktów poświadczenia dziedziczenia, wymagające osobistego udziału i jednoczesnej obecności osób, które mogą być spadkobiercami, oraz osób, na rzecz których spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne, pozostają zasadą, od której jednak ustalono wyjątek. W sytuacji gdy notariusz sporządza protokół dziedziczenia na podstawie oświadczenia osoby, która ujawnia niezbędne dla jego sporządzenia okoliczności, wszystkie inne zainteresowane osoby mogą w oświadczeniach składanych przed wybranymi przez siebie notariuszami potwierdzić dane zamieszczone w tymże projekcie protokołu. Przy zgodnym potwierdzeniu powstaje podstawa do sporządzenia przez notariusza protokołu dziedziczenia przy udziale co najmniej jednej osoby zainteresowanej. Zdaniem podkomisji i komisji jest to znaczne ułatwienie dla osób zainteresowanych. Notariusz może w celu ustalenia treści właściwego prawa obcego skorzystać z opinii eksperta albo zwrócić się do ministra sprawiedliwości o udzielenie tekstu właściwego prawa obcego. Dotychczasowy zakres kompetencji notariuszy uniemożliwiał sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia w sytuacji, gdy spadek przypada jako spadkobiercy ustawowemu gminie albo Skarbowi Państwa oraz gdy spadkodawca w chwili śmierci był cudzoziemcem lub, nie posiadając żadnego obywatelstwa, nie zamieszkiwał w Polsce albo gdy w skład spadku wchodzą prawa rzeczowe lub posiadanie nieruchomości położonej za granicą. Projekt przewiduje rezygnację z tych wyłączeń. Wprowadzenie do obrotu prawnego europejskiego poświadczenia spadkowego wymaga także zmian w następujących ustawach: - ustawie o podatku od spadków i darowizn - w zakresie określenia terminu, w którym powstaje obowiązek zgłoszenia nabycia własności w drodze dziedziczenia w celu uzyskania zwolnienia od podatku od spadków i darowizn oraz w którym powstaje obowiązek podatkowy, gdy dokumentem potwierdzającym nabycie własności będzie europejskie poświadczenie spadkowe; - ustawie o funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej - polegającej na wyłączeniu możliwości podejmowania przez konsulów czynności dotyczących europejskich poświadczeń spadkowych; - ustawie Prawo geodezyjne i kartograficzne - w zakresie uzupełnienia listy dokumentów przekazywanych starostom przez sądy i notariuszy o europejskie poświadczenie spadkowe; - ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - polegającej na dodaniu przepisu określającego wysokość opłaty od wniosku o wydanie europejskiego poświadczenia spadkowego; - ustawie Prawo prywatne międzynarodowe - polegającej na uchyleniu przepisów, których materia została wprost uregulowana w rozporządzeniu nr 650/2012; - ustawie Kodeks cywilny - polegającej na umożliwieniu osobie powołanej na wykonawcę testamentu złożenie oświadczenia o odmowie przyjęcia tego obowiązku także przed notariuszem. Przepisy dotyczące wydawania europejskiego poświadczenia spadkowego oraz nowych zasad określania prawa właściwego dla spraw spadkowych stosowane będą jedynie do dziedziczenia po osobach zmarłych po dniu 17 sierpnia 2015 r. Natomiast pozostałe przepisy stosowane będą od dnia wejścia w życie ustawy niezależnie od daty śmierci spadkodawcy. Proponowaną datą wejścia w życie ustawy jest dzień, od którego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 650/2012 będzie w sposób bezpośredni miało zastosowanie w Polsce, to jest 17 sierpnia 2015 r. Wydatki związane z wejściem w życie ustawy nowelizującej oszacowane zostały na 5 tys. zł rocznie przez notariuszy i przedstawione przez Krajową Radę Notarialną, a dotyczą przypadków zwolnienia osób zainteresowanych z uiszczenia wynagrodzenia notariusza. Będą one finansowane w ramach zabezpieczonych środków przewidzianych w części 15 ustawy budżetowej: Sądy powszechne. Projektowane zmiany nie będą miały wpływu na konkurencyjność gospodarki i funkcjonowanie przedsiębiorstw ani na rynek pracy. Projekt nie zawiera przepisów technicznych, zatem nie podlega notyfikacji według trybu przewidzianego w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie sposobu funkcjonowania krajowego systemu notyfikacji norm i aktów prawnych. Projekt jest zgodny z prawem Unii Europejskiej. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Przedłożenie służy prawidłowemu wykonaniu rozporządzenia nr 650/2012 i ma znacząco ułatwić polskim obywatelom wykazywanie i egzekwowanie ich praw do spadku w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej. Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka rekomenduje Wysokiej Izbie przyjęcie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Prawo o notariacie oraz niektórych innych ustaw w brzmieniu zawartym w sprawozdaniu komisji, druk sejmowy nr 3620. Dziękuję bardzo. (Oklaski)