Mówca: Waldemar Andzel (tekst niewygłoszony)
Data: 2016-05-11 (Sejm RP, kadencja 8)

Oświadczenie w sprawie 225. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 3 maja br. obchodziliśmy 225. rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja. Powszechnie przyjmuje się, że była ona pierwszą w Europie i drugą na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 r.) nowoczesną, spisaną konstytucją. Konstytucja 3 maja miała być odpowiedzią na pogarszającą się sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która jeszcze 150 lat wcześniej była jedną z największych potęg europejskich i największym krajem w Europie. Jednym z głównych powodów upadku kraju było nadużywanie prawa liberum veto. Od 1652 r. pozwalało ono każdemu posłowi na zerwanie Sejmu i odrzucenie wszystkich przyjętych uchwał. Korzystając z takiej możliwości, magnaci, a nawet agenci działający na rzecz państw ościennych, mogli z łatwością przekupić jedną lub więcej osób, aby odrzucić każde niewygodne z ich punktu widzenia reformy. Wydarzenia na świecie stworzyły jednak atmosferę sprzyjającą reformatorom. Sąsiedzi Polski byli zaangażowani w wojny (w szczególności z Imperium Osmańskim) i w rozwiązywanie wewnętrznych konfliktów, dlatego też nie ingerowali w sprawy polskie. Największe możliwości reform stworzył Sejm Czteroletni obradujący w latach 1788-1792. Był to tzw. sejm skonfederowany, czyli wolny od liberum veto, co pozwoliło na przyjęcie radykalnych jak na ówczesne czasy reform. Autorami projektu konstytucji byli w szczególności Ignacy Potocki, król Stanisław August Poniatowski i ks. Hugo Kołłątaj. Po ujawnieniu tekstu uaktywniła się opozycja skupiona wokół ambasadora rosyjskiego, więc zwolennicy reform postanowili wnieść projekt ustawy zasadniczej w celu uchwalenia go na jednodniowej sesji, co naruszało regulamin sejmowy. Historyczna sesja połączonych izb obradujących w Sali Senatorskiej na Zamku Królewskim obfitowała w gwałtowne spory. Ostatecznie król zaprzysiągł jednak konstytucję, bez czytania, na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Turskiego. 7 maja marszałkowie sejmowi wydali uniwersał ogłaszający uchwalenie konstytucji. Konstytucja pozostawiała w Polsce ustrój stanowy. Zmniejszono jednak wpływy magnaterii na zarząd kraju poprzez wykluczenie z sejmików szlachty bez ziemi. W prawie wyborczym cenzus posiadania zastąpił dotychczasowy cenzus feudalny. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr ziemskich i uzyskiwania szlachectwa. Konstytucja utrzymała poddaństwo chłopów, pozbawiając jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności. Postanowienia konstytucji centralizowały państwo. Zniesiona została odrębność między Koroną i Litwą. Wprowadzono jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy tolerancji dla innych wyznań. Konstytucja wprowadziła także trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament składający się z Sejmu - 204 posłów spośród szlachty posesjonatów i 24 plenipotentów miast - oraz Senatu. Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto. Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z radą, tzw. Strażą Praw. Zniesiono wolną elekcję - po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny. Konstytucja obowiązywała tylko przez rok, zanim została obalona przez armię rosyjską wraz z konfederacją targowicką. Od chwili uchwalenia jednak stała się symbolem dążeń do odzyskania niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej, niezależnie od przeszkód wewnętrznych i zagrożeń zewnętrznych. Dziękuję.