Mówca: Waldemar Andzel
Data: 2016-03-16 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Dnia 17 marca br. obchodzić będziemy 98. rocznicę urodzin Józefa Franczaka pseudonim Lalek, sierżanta Wojska Polskiego, uczestnika wojny obronnej Polski w 1939 r., później związanego ze strukturami ZWZ-AK, ostatniego żołnierza polskiego podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego, który nie miał szansy na podjęcie normalnego życia. Kiedy kończyła się wojna, miał 27 lat. Przez następne 18 lat ukrywał się w kraju, o którego wolność walczył. Józef Franczak urodził się w 1918 r. Pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej. Miał pięcioro rodzeństwa. Jako siedemnastolatek wstąpił do Wojska Polskiego. Kiedy ukończył szkołę podoficerską w Centrum Wyszkolenia Żandarmerii w Grudziądzu, przydzielono go do plutonu żandarmerii w Równem. Po wybuchu II wojny światowej i agresji ZSRR na Polskę został aresztowany przez sowietów. Udało mu się uciec z niewoli. Już w 1940 r. wstąpił do ZWZ, później natomiast działał w Armii Krajowej. W 1944 r. Józef Franczak został przymusowo wcielony w stopniu oficerskim do 2. Armii Wojska Polskiego. Kiedy rok później stał się świadkiem wydawania i wykonywania wyroków śmierci na akowcach, zdecydował się na dezercję i tym samym musiał zacząć ukrywać się przed władzą. Na początku przez kilka miesięcy przebywał m.in. w Łodzi i Sopocie, wkrótce jednak wrócił w rodzinne strony. ˝Lalek˝ brał udział w wielu zamachach na tzw. utrwalaczy władzy ludowej - milicjantów i żołnierzy formacji bezpieczeństwa. Kilka razy był ranny, a raz, w 1946 r., aresztowany. W 1947 r. Franczak stanął na czele kilkuosobowego patrolu w oddziale Wolność i Niezawisłość dowodzonym przez kapitana Zdzisława Brońskiego ˝Uskoka˝. W następnym roku patrol ˝Lalka˝ wpadł w zasadzkę Urzędu Bezpieczeństwa. Z życiem uszedł jedynie Franczak. 10 lutego 1953 r. razem z ˝Wiktorem˝ i Zbigniewem Pielachem ˝Felkiem˝ przeprowadzili akcję ekspropriacyjną kasy Gminnej Spółdzielni w Piaskach, aby zdobyć fundusze na przetrwanie zimy. Akcja nie udała się. Kasjer zdążył wezwać na pomoc milicję. W starciu z milicjantami zginął Stanisław Kuchciewicz, ostatni dowódca Franczaka. Jego los podzielił wcześniej Hieronim ˝Zapora˝ Dekutowski, Zdzisław Uskok Broński i wielu innych. ˝Lalek˝ przez następne 10 lat ukrywał się. Nie ujawnił się w czasie amnestii w kwietniu 1956 r. Został skazany na banicję i wyjęty spod prawa przez ówczesne władze. Był jedną z najbardziej poszukiwanych w kraju osób. 21 października 1963 r. grupa operacyjna złożona z oficerów SB i 35 zomowców okrążyła zabudowania Wacława Becia, gdzie przebywał Franczak. Wywiązała się strzelanina. ˝Lalek˝ próbował uciekać. Niestety został wtedy śmiertelnie ranny. Tego samego dnia w nocy ciało ˝Lalka˝ przewieziono do Akademii Medycznej w Lublinie. Bezimiennego pochówku, podobnie jak w przypadku jego współtowarzyszy broni, służby dokonały potajemnie na cmentarzu przy ul. Unickiej. Cztery dni później rodzina wykopała jego nagie, pozbawione głowy ciało i dokonała godnego złożenia zwłok do grobu. Od 2007 r. IPN prowadził śledztwo, które doprowadziło do jej odnalezienia na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Trzeci pogrzeb ˝Lalka˝ odbył się w asyście Dowództwa Garnizonu Warszawa. W 2008 r. w uznaniu zasług Franczaka w walce o niepodległą Polskę prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński odznaczył go pośmiertnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W krakowskim parku Jordana wśród panteonu zasłużonych Polaków 8 lat później odsłonięto popiersie Józefa Franczaka, ps. Lalek. Dziękuję bardzo. (Oklaski)