Mówca: Waldemar Andzel (wypowiedź niewygłoszona)
Data: 2013-06-19 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! 25 czerwca br. minie już 37 lat od wydarzeń radomskich, czyli strajków i zamieszek wywołanych w 1976 r. w Radomiu. Była to największa akcja protestacyjna, w której udział wzięli zarówno uczniowie, studenci, jak i pracownicy różnych przedsiębiorstw. Bezpośrednią przyczyną wystąpienia wszystkich strajkujących było przedstawienie w Sejmie przez premiera Piotra Jaroszewicza projektu przewidującego drastyczne podwyżki cen żywności, które miały wejść w życie 3 dni później. Władze, planując podwyżki, liczyły się z akcjami protestacyjnymi, dlatego też już od wiosny w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i sztabach wojewódzkich Milicji Obywatelskiej trwały przygotowania do stłumienia ewentualnych strajków. Typowano, iż zamieszki mogą wystąpić w Warszawie, Gdańsku, Szczecinie, Krakowie oraz na Śląsku. Plany te nie uwzględniały Radomia. Akcja protestacyjna rozpoczęła się od największego wówczas w Radomiu przedsiębiorstwa - 636 osób nie podjęło pracy. Zamiast na stanowiska pracy, robotnicy udali się przed budynek dyrekcji, a następnie ruszyli poza bramy fabryki. Rozrastająca się błyskawicznie demonstracja skierowała się w stronę centrum miasta, gdzie do tłumu przyłączali się kolejni protestujący. Strajkujący spontanicznie skierowali się jednak pod siedzibę Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Do południa pod budynkiem zebrało się 4 tys. protestujących, którzy żądali rozmów z kierownictwem partii. Sekretarz komitetu wojewódzkiego Janusz Prokopiak, wiedząc, że zdesperowany tłum może zaatakować, zdecydował się grać na zwłokę. Po upływie paru godzin tłum zniecierpliwiony brakiem jakiejkolwiek reakcji władz wojewódzkich wtargnął do gmachu komitetu. Najpierw protestujący dotarli do bufetu, skąd przez okna rozpoczęli wyrzucać m.in. puszki z szynką. Następnie rozpoczęto demolowanie budynku. Z gabinetów wyrzucono portrety Lenina, z masztu na dachu ściągnięto czerwoną flagę i powieszono w jej miejscu flagę państwową. Następnie budynek podpalono, jednocześnie barykadując znajdujące się przed nim skrzyżowanie ulic, by uniemożliwić jego gaszenie jednostkom straży pożarnej. Protestujący, do których później dołączyli również studenci i zwolnieni do domu pracownicy, którzy stawili się do pracy na drugą zmianę, rozpoczęli starcia uliczne z jednostkami milicji i ZOMO, które rozpoczęły pacyfikację demonstracji. Próbowali również podpalić budynek Urzędu Wojewódzkiego oraz Biura Paszportów Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej. Walki trwały do godz. 21. O godz. 20 rząd wycofał projekt podwyżek. Z powodu nieuwzględnienia Radomia w planach operacyjnych na miejscu zdarzeń nie było wystarczających sił milicji, by rozpędzić demonstrację. Szacuje się, że na ulicach manifestowało od 20 do 25 tys. uczestników. W trakcie walk ulicznych zginęły 2 osoby: Jan Łabęcki i Tadeusz Ząbecki, przygnieceni przez przyczepę ciągnika z betonowymi płytami, którą próbowali zepchnąć w kierunku nadciągających oddziałów ZOMO. Trzecią ofiarą śmiertelną związaną pośrednio z wydarzeniami był 27-letni Jan Brożyna, do którego śmierci 30 czerwca 1976 r. przyczyniło się pobicie przez milicjantów dzień wcześniej. Rannych w zamieszkach zostało 198 osób. Milicja i ZOMO zatrzymały 634 osoby, a następnego dnia w trybie natychmiastowym zwolniono z pracy 939 osób. 25 osób osądzono jako prowodyrów wydarzeń. Dodatkowo ok. 170 osób zostało skazanych przez kolegia do spraw wykroczeń. 26 czerwca władze rozpoczęły w mediach, na stadionach i placach szeroko zakrojoną kampanię propagandową, która miała na celu potępienie i zdyskredytowanie protestujących, których nazwano ˝radomskimi warchołami˝. Pacyfikacja demonstracji w Radomiu oraz odbywających się jednocześnie akcji w Ursusie i Płocku spowodowała mobilizację na większą skalę środowisk opozycyjnych oraz po raz pierwszy wspólnych działań środowisk robotniczych i inteligenckich. Pomoc materialna, prawna i medyczna dla ofiar represji i ich rodzin oraz zbiorowe i indywidualne listy protestacyjne zaowocowały powstaniem niecałe 3 miesiące później Komitetu Obrony Robotników. Dziękuję.