Mówca: Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji Jan Dworak
Data: 2016-06-09 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Panie Posłanki! Panowie Posłowie! Chciałem rozpocząć wystąpienie od ludowego powiedzenia, że lepiej późno niż wcale, ale nie będę się rozwodził nad czasem naszej debaty, ponieważ to już było poruszane w wystąpieniach klubowych. Powiem tylko, że pośpiech i presja czasu na pewno nie są sposobem na przygotowanie dobrego prawa. Obecny projekt prezentuje wizję zmian daleko bardziej oszczędną, bez ideologicznych pomysłów, które - jestem o tym przekonany, jak wielu innych obserwatorów - doprowadziłyby do trudnych do przewidzenia skutków, a na pewno do zamieszania, a może chaosu, w mediach publicznych. Takie obawy wyrażali m.in. wybitni medioznawcy i eksperci prawa medialnego zgromadzeni na konferencji poświęconej analizie poprzednich projektów ustaw medialnych, zorganizowanej przez krajową radę i Uniwersytet Warszawski pod koniec maja w Warszawie. Wypowiadając się na temat poprzedniego projektu na forum Wysokiej Izby, sformułowałem ocenę, że projekt ten proponuje model publicznych mediów scentralizowany, upolityczniony i paternalistyczny. Obecna propozycja legislacyjna nie pozwala zmienić tej opinii, bo kryje się za nią właśnie taka wizja państwa, której te media mają służyć. Paternalizm przejawia się na dwa sposoby. Pierwszy to sposób procedowania tej ustawy, tak jak poprzednio, w ukryciu przed opinią publiczną, bez konsultacji społecznych, bez możliwości przeprowadzenia swobodnej, szerokiej debaty - debaty, która jest dzisiaj po prostu cechą dobrze funkcjonującej demokracji. Paternalizm widoczny jest też w samej wizji mediów: bardzo tradycyjnych, a nie społecznościowych, nie opartych na rozwoju nowoczesnych technologii, które zapewniają partnerską komunikację między nadawcą a odbiorcą. Ten model, który jest tutaj zaprezentowany, jest po prostu przeniesieniem tego, co było w przeszłości, a żyjemy w zupełnie innym świecie medialnym. Media, także media regionalne, są w tym projekcie scentralizowane, poddane o wiele silniejszemu niż dzisiaj nadzorowi przez Radę Mediów Narodowych, silniej niż obecnie. Widać tutaj wyraźnie wzór węgierski. Tam w roku 2011 parlament powołał fundusz misji i majątku mediów, MTVA, który nadzoruje dwie telewizje: węgierską telewizję i telewizję Diuna, a właściwie Duna, węgierskie radio i agencję informacyjną. Tyle że różnica między Węgrami a Polską jest taka, że Węgry musiały po wielkiej zapaści odtwarzać model mediów publicznych, a w Polsce - przy wszystkich swoich słabościach i wadach - media publiczne zajmowały i nadal zajmują istotną część rynku mediów elektronicznych. Węgry to są inne publiczne media, inna jest ich historia ostatnich lat i inna tradycja, mniejszego państwa, nie takiego państwa jak Polska - do tego jeszcze na chwilę wrócę. I wreszcie trzeci przymiotnik - upolitycznienie. Też nie uległo to zmianie. Polega ono na przejęciu władzy nad mediami bezpośrednio przez polityków większości parlamentarnej. To właśnie ten model, który jest tak naprawdę na zapleczu tych wszystkich zmian, który jest widoczny w tej ustawie, nie wiem, jak ją nazwać, drugą kadrową czy epizodyczną. Ten model powinien być poddany wszechstronnej i poważnej społecznej debacie z udziałem organizacji społecznych i twórczych, a nie tylko przez instytucje państwa, bowiem według mojej oceny, tak jak powiedziałem, nie przystaje on do historii najnowszej polskich mediów i, co ważniejsze, nie jest zgodny z dorobkiem ustrojowym, gdzie tak naprawdę samorządność regionów odgrywa bardzo istotną rolę, nie bierze też pod uwagę zmian technologicznych, sposobu używania mediów przez szczególnie młode pokolenie. Przy tych wszystkich zastrzeżeniach modelowych obecnemu projektowi trzeba oddać sprawiedliwość. W stosunku do projektów poprzednich posłowie wnioskodawcy nie forsują aż tak znaczącej liczby naruszeń prawnych, począwszy od naruszeń ustawy zasadniczej. Jednak nadal w projekcie tym dostrzegamy propozycje zmian, które stoją w sprzeczności z obowiązującymi regulacjami, w tym z konstytucją. Oto tylko najważniejsze. Po pierwsze, nadal jest ograniczana rola Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji jako konstytucyjnego organu państwa. Obecny projekt ustawy, podobnie jak poprzedni, przewiduje uchylenie art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy o radiofonii i telewizji nakładającego na krajową radę obowiązek projektowania w porozumieniu z prezesem Rady Ministrów kierunków polityki państwa w dziedzinie radiofonii i telewizji. Dlaczego te kompetencje są uchylane, nie jest to zrozumiałe. Kształtowanie kierunków polityki audiowizualnej dotyczy całego rynku medialnego, za którego kształt i rozwój odpowiada konstytucyjny organ, jakim jest krajowa rada. Mówiłem o tym szeroko w dyskusjach nad poprzednimi projektami. Kompetencje krajowej rady wskazane w konstytucji i w ustawie o radiofonii i telewizji przemawiają za uznaniem krajowej rady za organ właściwy w kształtowaniu polityki państwa w dziedzinie radiofonii i telewizji. W interesie publicznym jest, aby stanowisko krajowej rady było uwzględniane w toku prac odnoszących się do tej sfery życia publicznego. Uchylenie art. 6 ust. 2 pkt 1 ogranicza nie tylko kompetencje krajowej rady w kreowaniu polityki państwa, ale również możliwości różnych jednostek administracji rządowej i innych instytucji państwowych w zakresie korzystania z zasobów informacyjnych krajowej rady oraz włączania jej w realizację ważnych z punktu widzenia społecznego działań. Dysponując zgromadzoną i rozwijaną wiedzą na temat mediów, tylko Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest odpowiednio przygotowana do udzielania wsparcia ministrowi kultury i dziedzictwa narodowego oraz ministrowi cyfryzacji w przygotowywaniu stanowisk Polski w pracach Komisji Europejskiej dotyczących mediów oraz niektórych aspektów związanych z zagadnieniami komunikacji elektronicznej. Szczególnie to jest niezrozumiałe, kiedy prace nad nowelizacją europejskiej dyrektywy audiowizualnej wzmacniają pozycję regulatorów na forum krajowym i europejskim. Tutaj jest tak, jakbyśmy szli w zupełnie przeciwnym kierunku niż ten trend, który jest bardzo wyraźny. Niedawno Komisja opublikowała projekt nowelizacji prawa audiowizualnego i tam bardzo wyraźnie jest podkreślone wzmocnienie roli regulatorów takich jak krajowa rada. Została powołana specjalna organizacja, ERGA, która jest organem doradczym wysokiego szczebla Komisji Europejskiej. Natomiast ten projekt nowelizacji niestety bardzo ogranicza rolę krajowej rady dotyczącą całego rynku. Po drugie, niejasne są kompetencje Rady Mediów Narodowych w stosunku do rad nadzorczych. Grudniowa ustawa nowelizacyjna uprawniła ministra skarbu państwa do powoływania organów spółek, co wzbudziło zdecydowany i uzasadniony protest w kraju i za granicą. Projekt obecny przekazuje powoływanie organów spółek z kompetencji organu rządowego do Rady Mediów Narodowych, której członkowie nie muszą już być ekspertami w dziedzinie mediów, jak to było zapisane poprzednio, lecz jedynie muszą wyróżniać się wiedzą dotyczącą prawa spółek, tak jak to jest zapisane w obecnym projekcie. Z tego względu, że projekt nie wyłącza możliwości łączenia funkcji członka Rady Mediów Narodowych z pewnymi rodzajami aktywności politycznej, będzie to rada włączona wprost w nurt polityczny. Członek Rady Mediów Narodowych, o tym też już była mowa na tej sali, może być aktywnym politykiem, nadzorować media publiczne i jednocześnie sprawować mandat parlamentarzysty. W większości europejskich ciał nadzorujących wykonywanie zadań realizowanych przez media publiczne obowiązuje zakaz łączenia tych funkcji. W niektórych krajach dotyczy to również sprawowania mandatu członka Parlamentu Europejskiego, sejmików samorządowych, sędziego, prokuratora, pracownika służby cywilnej. Trzeba podkreślić, że projekt w kwestiach dotyczących zakresów kompetencyjnych nie zawiera przejrzystych regulacji. Dowodem tego jest m.in. projektowany przepis o udziale członków Rady Mediów Narodowych w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy, czyli ministra skarbu. W jakim charakterze? Tego projekt nie precyzuje. Trzeba podkreślić, że projektowana ustawa nie wskazuje prawnych podstaw odpowiedzialności członków Rady Mediów Narodowych za podejmowane działania. Wątpliwości co do wzajemnych relacji kompetencyjnych Rady Mediów Narodowych i ministra skarbu pełniącego funkcję WZA pogłębia propozycja zawarta w art. 2 projektu, de facto stanowiąca modyfikację regulacji zawartych w k.s.h. i odnoszących się do spółek: Rada dokonuje czynności prawnych dotyczących ustroju i składu osobowego organów 20 spółek Skarbu Państwa, jednostek publicznej radiofonii oraz PAP, mając na względzie rzetelne wypełnianie przez nie ich ustawowych zadań, a także ochronę ich samodzielności redakcyjnej i niezależności od organów władzy wykonawczej w zakresie treści i formy przekazu. Chciałbym tutaj zwrócić uwagę na art. 14 ust. 2, który mówi o tym, że organy spółek działają w składzie istniejącym w dniu wejścia w życia niniejszej ustawy do czasu zmian dokonywanych na podstawie ustawy wymienionej w art. 10 lub 11 bądź zmienionego statutu spółki. Osobę powołaną w skład organu spółki na określoną kadencję można odwołać przed upływem kadencji tylko z powodów określonych w przepisach ustawy, bardzo twardych, znamy te powody, lub w postanowieniach statutu obowiązujących w dniu powołania. Z tego by wynikało, mówiąc wprost, że Rada Mediów Narodowych będzie mogła powoływać nowe władze, do czego właściwie tylko jest powołana - tam chodzi również o pewne zmiany w statucie, ale główna funkcja to przecież powoływanie władz mediów publicznych - będzie mogła to zrobić dopiero po upływie kadencji obecnych władz, czyli po 3 czy 4 latach. Czemu powoływać tę Radę Mediów Narodowych teraz, skoro tak naprawdę najistotniejsze jej funkcje będą dopiero mogły być wykonywane za 3 czy 4 lata? Kwestie dotyczące niezależności mediów publicznych były wielokrotnie poruszane przez Radę Europy. Przypomnę tylko, że Rada Europy w deklaracji Komitetu Ministrów z 15 lutego 2012 r. oraz w zaleceniu Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie zagwarantowania niezależności nadawców publicznych stwierdza, że media publiczne powinny pozostać niezależne od wpływów politycznych czy ekonomicznych, dążąc do jak najwyższych standardów niezależności, obiektywności i sprawiedliwości. Art. 3 obecnej propozycji legislacyjnej mówi o tym, że członkowie rady są w wykonywaniu swojej funkcji niezależni, służąc dobru publicznemu. Tylko jak to pogodzić tak naprawdę z przynależnością do partii politycznej, do klubów parlamentarnych, która to przynależność kieruje się, dobrze wiemy, zupełnie inną logiką? Wątpliwości budzi także zgodność przepisu o powoływaniu przez prezydenta Rady Mediów Narodowych. Przepraszam, tym razem chodzi o zmniejszenie liczby członków w krajowej radzie. Budzi wątpliwość powoływanie jednego członka przez prezydenta. To jest wątpliwość natury konstytucyjnej, bo zgodnie z art. 144 ust. 3 pkt 27 konstytucji do kompetencji prezydenta należy m.in. powoływanie członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Bardzo wyraźnie jest to tam sformułowane, więc mowa o tym, że prezydent może powołać tylko jednego członka, stoi w sprzeczności z zapisem art. 144, gdzie w przepisie jest użyta liczba mnoga. Wątpliwości co do zgodności budzi zatem propozycja, aby prezydent powoływał tylko jednego członka krajowej rady, przy zmniejszonym jej składzie do trzech. Na koniec jeszcze chciałem powiedzieć, że niejasna jest rola Senatu, ponieważ, jak wiadomo, członków Rady Mediów Narodowych powołują tylko Sejm i prezydent, Senat jest wyłączony z tej funkcji, natomiast według przepisów ustawy ma on otrzymywać, ma on być adresatem sprawozdania Rady Mediów Narodowych. Nie wiadomo, w jakim celu ma otrzymywać te informacje, skoro nie bierze udziału w powoływaniu członków Rady Mediów Narodowych oraz nie nałożono na niego konstytucyjnych obowiązków dotyczących radiofonii i telewizji. W projekcie ustawy zawarte są uchybienia legislacyjne polegające m.in. na niewłaściwym odesłaniu do przepisów oraz użyciu nieprecyzyjnych sformułowań, ale nie będę zanudzał Wysokiej Izby tymi przykładami. Na przygotowanie uwag krajowa rada miała czas od rana. Rzeczywiście pracowaliśmy nad tą sprawą od rana. To są zaledwie godziny, stąd skupiłem się tylko na sprawach najważniejszych. W miarę możliwości w miarę procedowania tej ustawy przekażemy Sejmowi bardziej precyzyjne analizy. Na koniec jednak chciałem powiedzieć coś innego, chciałem powiedzieć o tym, czego tutaj nie ma. Nie ma tutaj zmiany sposobu finansowania mediów. Mamy zapewnienia, że taki sposób finansowania mediów będzie opracowany wkrótce, ale chciałbym przypomnieć, że te 2,5 mld zł, mówiąc z grubsza, których potrzeba mediom według Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji - wiemy, że są różne szacunki - to jest możliwość dekomercjalizacji. Tak naprawdę jest to jedyna istotna, pozytywna zmiana, którą bym sobie osobiście obiecywał po tych zmianach, które są w tej chwili zapowiadane od roku. Bez tego, bez tej zmiany w finansowaniu nie ma co myśleć o rzeczywistej reformie publicznych mediów. Dziękuję bardzo. (Oklaski)