Mówca: Stanisław Szwed
Data: 2014-10-10 (Sejm RP, kadencja 7)

Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! Mam zaszczyt w imieniu Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość przedstawić stanowisko w sprawie sprawozdania z działalności Państwowej Inspekcji Pracy w 2013 r. wraz ze stanowiskiem Rady Ochrony Pracy. Efekty działania Państwowej Inspekcji Pracy szczegółowo przedstawiła pani minister Iwona Hickiewicz, główny inspektor pracy. Zostały one zawarte w obszernym, bardzo dobrze przygotowanym sprawozdaniu. Mimo trudności kadrowych, finansowych i ograniczeń ustawowych, z jakimi inspekcja boryka się na co dzień, efekty pracy inspektorów są oceniane pozytywnie. Likwidacja bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia w przypadku ponad 68 tys. pracowników, likwidacja nieprawidłowości w ocenie ryzyka zawodowego w odniesieniu do ponad 360 tys. pracowników oraz w zakresie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w odniesieniu do 40 tys. zatrudnionych czy wyegzekwowanie 164 mln zł tytułem niewypałconych wynagrodzeń i innych świadczeń dla 116 tys. pracowników - długo można byłoby wymieniać liczby obrazujące skalę naruszeń prawa i naprawczych działań inspektorów w kontrolowanych firmach. Codziennie do Państwowej Inspekcji Pracy zwracają się pracownicy, którzy szukają fachowej pomocy prawnej i wsparcia w sytuacji konfliktu z pracodawcą. Wielokrotnie pracodawcy, właśnie wykorzystując sytuacje kryzysowe, szczególnie wysokie bezrobocie, oszukują pracowników czy wręcz zmuszają ich do łamania prawa bądź nieprzestrzegania przepisów bhp i praw pracowniczych. Również pracownicy, bojąc się utraty miejsca pracy, nie współpracują z inspektorami pracy. Można sobie wyobrazić, co by się działo, gdyby w Polsce nie było Państwowej Inspekcji Pracy, a często słyszy się takie opinie, że inspekcja przeszkadza w prowadzeniu działalności gospodarczej. Tak nie jest i dziękuję inspekcji za jej pracę, nieraz bardzo trudną, mamy świadomość, że często niepopularną, bo przecież nikt nie chce być kontrolowany. Przeprowadzone w 2013 r. kontrole wykazały m.in. dużą skalę zawierania umów cywilnoprawnych w warunkach właściwych dla stosunku pracy. Przepisy narusza co piąty spośród skontrolowanych pracodawców. Wielu z nich chce uniknąć obowiązków, które nakłada prawo pracy i przepisy o ubezpieczeniach społecznych, wielu szuka w ten sposób oszczędności kosztem pracowników. Niejednokrotnie mówiłem o tym, że Polska przoduje wśród krajów europejskich pod względem zawierania umów cywilnoprawnych, tzw. umów śmieciowych, zamiast umów o pracę, a także umów na czas określony. Nierównowaga sił w relacji pracodawca - pracownik powoduje, że ludzie poszukujący zatrudnienia, zwłaszcza młodzi, przystają na warunki tak zwanych umów śmieciowych, zarabiają mało, nie mają praw pracowniczych i perspektyw na godne życie. Dlatego złożony przez mój klub poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy powstał w celu wzmocnienia uprawnień inspektorów w zakresie egzekwowania przepisów o zawieraniu umów o pracę. Rekomendując ten projekt, poseł Janusz Śniadek wskazywał, że w obliczu narastającej patologii na rynku pracy jest to ważna i doniosła społecznie inicjatywa ustawodawcza. Zmiana zaproponowana w projekcie dotyczyła wyposażenia inspektora Państwowej Inspekcji Pracy w narzędzie umożliwiające wydanie nakazu zastąpienia umowy cywilnoprawnej umową o pracę, w przypadku gdy wykonywana praca odpowiada warunkom określonym w art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Rozwiązanie to wzmocniłoby pozycję pracownika w relacji z pracodawcą, który gdyby nie zgodził się z nakazem inspektorskim, miałby obowiązek udowodnienia przed sądem, że dana umowa jest umową cywilnoprawną. Oznacza to, że inspektor nie musiałby wytaczać powództw o ustalenie istnienia stosunku pracy, tak jak to ma miejsce w obecnym stanie prawnym. Niestety ta propozycja została odrzucona głosami koalicji Platformy Obywatelskiej i PSL. Chciałbym przy okazji zwrócić uwagę zwrócić uwagę na pewien aspekt związany z przekształceniem umów cywilnoprawnych w umowy o pracę w wyniku sądowego ustalenia istnienia stosunku pracy. W sprawozdaniu czytamy, że rzadko umożliwia to pracownikom uzyskanie wynagrodzenia, zwłaszcza za pracę w godzinach nadliczbowych. Przepisy niestety nie nakazują rejestrowania pracy na podstawie umowy cywilnoprawnej. Również w swoim wystąpieniu pani minister wskazywała, że wzrasta liczba umów cywilnoprawnych zawieranych niezgodnie z prawem, ale bez zmiany przepisów jest trudne do wyegzekwowania. Wysoka Izbo! Raz jeszcze wyrażę swoje głębokie przekonanie o konieczności przyjęcia w Kodeksie pracy rozwiązania polegającego na wprowadzeniu obowiązku potwierdzenia na piśmie ustaleń co do stron, rodzaju, oraz warunków umowy o pracę przed dopuszczeniem pracownika do pracy. Chodzi o likwidację tzw. syndromu pierwszej dniówki. Ta inicjatywa ustawodawcza klubu Prawo i Sprawiedliwość uzyskała pozytywną ocenę Państwowej Inspekcji Pracy oraz związków zawodowych. W opinii inspekcji proponowana zmiana wzmacniałaby ochronę praw pracowniczych i poprawiła skuteczność kontroli legalności zatrudnienia. Obowiązujące przepisy stanowią, że jeśli umowa o pracę nie została zawarta z zachowaniem formy pisemnej, pracodawca powinien potwierdzić pracownikowi na piśmie, najpóźniej w dniu rozpoczęcia pracy przez pracownika, ustalenia co do stron, rodzaju umowy i warunków. Syndrom pierwszej dniówki, który jest doskonale znany inspektorom pracy, nie miałby racji bytu w nowej sytuacji prawnej. Z praktyki inspektorskiej bowiem wynika, że często osoba świadczy pracę nawet przez wiele tygodni czy miesięcy, podczas gdy pracodawca twierdzi w czasie kontroli, że pracuje ona pierwszy dzień. Postulowane rozwiązanie rzeczywiście w znacznym stopniu usprawniłoby pracę inspekcji i ograniczyło proceder zatrudniania na próbę bez umowy czy umowy ubezpieczeniowej. Ma to oczywiście też szerszy wymiar. Nowa regulacja pośrednio miałaby wpływ na ograniczenie nieuczciwej konkurencji, gdyż każdy uczciwy pracodawca, zawierając umowę na piśmie przed rozpoczęciem pracy, miałby te same warunki co do zawarcia umowy. Niestety, to rozwiązanie zostało odrzucone na poziomie komisji kodyfikacyjnej głosami Platformy Obywatelskiej. Warto również zwrócić uwagę na inną kwestię. W trakcie kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy dotyczących umów na okres próbny, czas wykonania określonej pracy i czas określony zaniepokojenie inspektorów wzbudziła liczba umów długoterminowych obejmujących okres powyżej 5 lat, a w niektórych przypadkach nawet do 20 lat. Stanowiły one ponad 13% ogółu umów na czas określony w skontrolowanych zakładach. Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Nadal niestety są pracodawcy, którzy zaniedbują swoje elementarne obowiązki i nie wypłacają wynagrodzeń za pracę. W 2013 r., jak wynika z ustaleń Państwowej Inspekcji Pracy, tego rodzaju naruszenia przepisów dotyczyły 3 tys. kontrolowanych firm. Są też tacy, którzy wypłacają nieterminowo - prawie 5 tys. skontrolowanych firm. Skargi pracownicze dotyczące wypłaty wynagrodzeń i innych świadczeń kierowali w 2013 r. do Państwowej Inspekcji Pracy najczęściej pracownicy mikroprzedsiębiorstw w sekcjach handlu i napraw, przetwórstwa przemysłowego i budownictwa. Mimo skutecznych działań inspekcji i egzekwowania znaczących kwot na rzecz poszkodowanych pracowników, proceder niewypłacania wynagrodzeń trwa i niestety się pogłębia. Jest rzeczą niedopuszczalną i skandaliczną, aby nie płacić za wykonywaną pracę. W dalszym ciągu trudno być zadowolonym z pracy prokuratury i sądów. W tym zakresie czeka nas jeszcze wiele pracy, a przede wszystkim zmiana nastawienia prokuratorów i sędziów, gdyż łamanie praw pracowniczych i nieprzestrzeganie przepisów bhp to przestępstwa, które powinny być traktowane jak każde inne, bo dotykają bezpośrednio człowieka. Państwowa Inspekcja Pracy musi mieć wsparcie instytucji państwowych, takich jak prokuratura, sądy, Policja, aby mogła skutecznie działać. Ważnym zadaniem Państwowej Inspekcji Pracy jest kontrola agencji pracy tymczasowej, zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym. Szczególnie w sytuacji, gdy coraz bardziej popularne staje się u pracodawców korzystanie z pracowników tymczasowych zamiast zatrudniania pracowników własnych. Niestety, powoduje to wzrost liczby podmiotów, które łamią prawo. Wysoka Izbo! Z każdym rokiem przed inspekcją stoi coraz więcej zadań, oczekiwania dotyczące skuteczności funkcjonowania też nie są mniejsze, a środki budżetowe na wypełnianie tych wszystkich obowiązków niestety nie wzrastają. Państwowa Inspekcja Pracy została zobowiązana w ostatnich latach m.in. do kontroli realizacji obowiązku przekazania środków na wzrost wynagrodzeń w zakładach opieki zdrowotnej, kontroli prowadzenia ewidencji pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnych charakterze, a także kontroli czasu jazdy czy czasu postoju, obowiązkowych przerw i czasu odpoczynku kierowców. Tego rodzaju zmiany zawsze wiążą się z koniecznością modyfikacji metodyki i organizacji działania, przeszkolenia pracowników, co jest niezbędne do zapewnienia skuteczności wypełniania nowych obowiązków. Kosztują też prewencja i poradnictwo, które wymagają ponadto dodatkowej kadry. Inspekcja pracy stoi na straży porządku prawnego. W strukturze instytucji państwowych jest ważnym organem nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy. Powinna działać w ramach swoich kompetencji bez ograniczeń i utrudnień. Wysoka Izbo! Pani Minister! Niedostatki kadrowe sprawiają, że inspekcja pracy kontroluje corocznie około 10% ogółu zarejestrowanych w kraju podmiotów: pracodawców i przedsiębiorców, na rzecz których jest świadczona praca. Należy pamiętać, że w wielu zakładach poważna skala naruszeń prawa wymaga niekiedy nawet kilku kontroli sprawdzających. Jest to powód, dla którego inspektorzy nie trafiają do innych pracodawców. Tym bardziej Państwowa Inspekcja Pracy, która podlega Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej, powinna mieć wsparcie zarówno finansowe, jak i legislacyjne. Niestety, mimo deklaracji wsparcia przez rządzącą koalicję, takiego wsparcia w tym ostatnim okresie Państwowa Inspekcja Pracy nie doświadcza. Powinniśmy mieć również świadomość konsekwencji społecznych i ekonomicznych nienależytego nadzoru nad warunkami pracy w Polsce. Mam na myśli koszty wypadków przy pracy, chorób zawodowych. Zatem w interesie publicznym leży przeznaczenie odpowiednich środków budżetowych na skuteczną działalność Państwowej Inspekcji Pracy. Panie Marszałku! Pani Minister! Wysoka Izbo! Sprawozdanie głównego inspektora pracy jest pozytywnie oceniane przez klub Prawo i Sprawiedliwość. Tą drogą pragnę przekazać wszystkim inspektorom pracy i pracownikom Państwowej Inspekcji Pracy podziękowania za ich pracę na rzecz poprawy warunków pracy i przestrzegania praw pracowniczych. (Dzwonek) Jednocześnie chcę zaapelować o jeszcze większą skuteczność działań, szczególnie wobec tych pracodawców, którzy wykorzystując słabszą pozycję pracowników, nagminnie łamią prawa pracownicze i za nic mają przestrzeganie warunków bhp, co niejednokrotnie kończy się tragicznie. Państwowa Inspekcja Pracy jest bardzo ważną instytucją, która odgrywa szczególną rolę w naszym państwie i cieszy się dobrą opinią społeczeństwa. Dlatego też ważne jest, aby Sejm, który jest organem kontrolnym i nadzorczym, dbał również o odpowiednie środki finansowe w budżecie państwa oraz wprowadzał takie zmiany legislacyjne, aby ułatwić czy wręcz umożliwić prawidłowe funkcjonowanie Państwowej Inspekcji Pracy, aby pracownik mógł liczyć na skuteczną pomoc. W imieniu klubu Prawo i Sprawiedliwość rekomenduję przyjęcie sprawozdania głównego inspektora pracy, jak i stanowiska Rady Ochrony Pracy. Dziękuję bardzo. (Oklaski)