Mówca: Ireneusz Zyska
Data: 2017-05-24 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! W imieniu Koła Poselskiego Wolni i Solidarni przedstawiam stanowisko w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych ustaw. Przedłożony projekt ustawy jest najobszerniejszą w tej kadencji nowelizacją ustawy regulującej ustrój sądownictwa powszechnego. Należy dodać, że nowelizacją długo oczekiwaną, biorąc pod uwagę pojawiające się od wielu miesięcy zapowiedzi reformy sądownictwa ogłaszane publicznie przez przedstawicieli Ministerstwa Sprawiedliwości, oczekiwaną również dlatego, że zmiany w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości w Polsce, a w szczególności właśnie w funkcjonowaniu sądownictwa powszechnego, są bardzo potrzebne. Dobitnie świadczą o tym wyniki badań poziomu zaufania do instytucji państwa, w których sądy znajdują się na jednym z ostatnich miejsc. Przykładowo według badań, które przedstawiono w dniu 7 marca 2016 r. na konferencji zorganizowanej w Sądzie Najwyższym, ponad 80% respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że w sądach panuje nadmierna biurokracja oraz że sądy są opieszałe. Ze zdaniem, iż sądy dbają głównie o własne interesy, zdecydowanie zgodziło się 15% badanych, zaś raczej tak odpowiedziało kolejne 45%, co daje negatywny wynik na poziomie 60% ankietowanych. Ze względu na znaczący zakres zmian proponowanych w przedłożonym projekcie, którego nie da się omówić w ciągu 5 minut wystąpienia, odniosę się do najważniejszych kwestii. Po pierwsze, ustawa wprowadza zasadę losowego przydziału spraw sędziom oraz zasadę równego obciążenia sędziów sprawami w celu zapewnienia równego i sprawiedliwego obciążenia pracą sędziów oraz zagwarantowania bezstronności stronom postępowania. Tę zmianę należy ocenić pozytywnie. Obecnie wymóg losowego przydziału obowiązuje tylko w postępowaniu karnym, i to w bardzo ograniczonym zakresie. Pozostałe sprawy przydzielają przewodniczący wydziałów i nie zawsze jest to przydział zapewniający pełną transparentność. Nie trzeba dodawać, że system pozwala na nadużycia i nie buduje zaufania obywateli do wymiaru sprawiedliwości. Propozycja spotkała się z aprobatą wielu sędziów, w szczególności sędziów sądów rejonowych, często bardzo obciążonych pracą. Zasada losowego przydziału spraw gwarantuje stronom dostęp do właściwego sądu. Praktyczna strona realizacji tej zasady polegająca na zastosowaniu specjalnego algorytmu przydzielającego sprawy w ramach systemu teleinformatycznego nie budzi zastrzeżeń. Takie rozwiązanie gwarantuje brak możliwości wpływania na losowanie. Po drugie, w projekcie ustawy dodany został art. 47b, który wprowadza zasadę niezmienności składu sądu. Również tę zmianę należy ocenić pozytywnie. W chwili obecnej niezmienność składu orzekającego w procedurze cywilnej nie jest uregulowana ustawą, a praktyka w sądach uzależniona jest od zarządzeń prezesów sądów lub przewodniczących wydziałów, którzy decydują o przydzielaniu spraw sędziom. Podobnie jak w przypadku losowania spraw również od tej zasady wprowadzono wyjątki, na wypadek takich sytuacji jak np. choroba czy przeniesienie sędziego. Po trzecie, warto skupić się na zmianie, która najczęściej była komentowana w mediach, a mianowicie na zmianie modelu powoływania prezesów oraz wiceprezesów sądów. Propozycja zawarta w projekcie zakłada, że minister sprawiedliwości będzie powoływał prezesów sądów apelacyjnych i okręgowych bez konieczności uzyskiwania opinii o kandydaturach na te stanowiska. Obecnie taką opinię wydają zgromadzenia ogólne sędziów apelacji w przypadku kandydata na prezesa sądu apelacyjnego lub zgromadzenia ogólne sędziów okręgów w przypadku kandydata na prezesa sądu okręgowego. W przypadku negatywnej opinii wymienionych organów wymagane jest uzyskanie pozytywnej opinii Krajowej Rady Sądownictwa. W przypadku negatywnej opinii kandydat wskazany przez ministra sprawiedliwości zostaje niejako zablokowany. Ponadto nowelizacja przewiduje powoływanie prezesów sądów rejonowych przez ministra, a nie, jak to ma miejsce obecnie, przez właściwego prezesa sądu apelacyjnego. Trzeba zauważyć, że sytuacje nadzwyczajne, w tym przypadku problem choroby polskiego wymiaru sprawiedliwości, wymagają działań nadzwyczajnych, które są proponowane w projekcie omawianej ustawy, jednakże w tym przypadku zaproponowane zmiany naszym zdaniem idą zbyt daleko, zważywszy na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 9 listopada 1993 r. K 11/93, zgodnie z którym udział ministra sprawiedliwości jako administratora wszystkich sądów w powoływaniu prezesów sądów może być istotny, ale nie może być dominujący. Dyskusyjna jest również kwestia, czy minister sprawiedliwości powinien być (Dzwonek) jednocześnie dodatkowo dociążony powoływaniem prezesów sądów rejonowych, których jest aż 321. Dlatego też w naszej ocenie, odwołując się do art. 4 konstytucji, optymalnym rozwiązaniem byłoby wybieranie prezesów sądów w wyborach powszechnych spośród kandydatów - sędziów, którzy spełniają warunki określone w ustawie. Mój czas się skończył. Koło Poselskie Wolni i Solidarni wnosi o skierowanie projektu ustawy do dalszych prac legislacyjnych. Dziękuję bardzo.