Mówca: Sprawozdawca Marek Biernacki
Data: 2013-04-17 (Sejm RP, kadencja 7)

W dniu 8 marca 2013 r. odbyło się na sali plenarnej pierwsze czytanie powyższego projektu. Wysoka Izba na podstawie art. 39 ust. 2 regulaminu Sejmu skierowała go do Komisji Spraw Wewnętrznych do dalszego rozpatrzenia, z zaleceniem zasięgnięcia opinii Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka. Opinia Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka była pozytywna. Komisja powołała następnie podkomisję nadzwyczajną, która obradowała na trzech posiedzeniach, które trwały bardzo długo, zwłaszcza dwa z nich, z 20 i 26 marca, ale miały bardzo merytoryczny charakter. Dyskusje toczyły się w sposób może burzliwy, ale - podkreślam - również bardzo merytoryczny, jeżeli chodzi o wszystkie strony polityczne. Co jest też istotne, projekt rządowy stanowi realizację wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w którym trybunał stwierdził, że materia, która dotyczy użycia środków bezpośredniego przymusu oraz broni palnej, powinna być regulowana ustawowo, a nie za pomocą rozporządzeń, a tak było dotąd. Do tej pory było też tak, że każdy minister resortowy wydawał w tym zakresie oddzielne rozporządzenie odnoszące się do swojej służby, swoich funkcjonariuszy czy swoich pracowników cywilnych. Trybunał uznał, że powinna panować tu jednolita terminologia oraz że aktami regulującymi tę materią powinny być w takich przypadkach nie rozporządzenia, a ustawa, ponieważ wkraczamy w bardzo wrażliwą sferę praw obywatela i człowieka. Podkomisja przeanalizowała projekt i przedłożyła sprawozdanie Komisji Spraw Wewnętrznych, która rozpatrzyła je na posiedzeniu w dniu 4 kwietnia 2013 r. W projekcie ustawy - mówiłem już o tym - ujednolica się wszystkie zasady, sposób użycia lub wykorzystania środków przymusu bezpośredniego i broni palnej. Projekt zawiera katalog tych środków, przypadki, w jakich mogą być one użyte, a także tryb postępowania przed użyciem i po użyciu tych środków lub wykorzystania broni palnej. Ponadto w projektowanych zapisach objęto zakresem kompetencyjnym wszystkie formacje, których funkcjonariusze, żołnierze, strażnicy, inspektorzy i pracownicy są uprawnieni do użycia środków przymusu bezpośredniego lub broni palnej. Brano przy tym pod uwagę ich obecne uprawnienia oraz zakres wykonywanych przez nie dotąd zadań. Co jest bardzo istotne, w projekcie ustawy przyjęto zasadę, że służby będą mogły użyć danego środka przymusu bezpośredniego adekwatnie do stopnia zagrożenia, kierując się przy tym wyborem środka o realnie najmniejszej dolegliwości. Choć projekt ustawy miał w zasadzie jedynie porządkować i dookreślić rozwiązania obecnie istniejące w prawie, to należy wskazać na nowe środki przymusu, które będą podlegały regulacji. Chodzi o tego typu środki przymusu, których praktycznie nie dotyczy żadna regulacja w tym zakresie, a które były stosowane przez służby. Przede wszystkim mam tutaj na myśli środki przeznaczone do pokonywania zamknięć budowlanych i innych przeszkód, w tym materiały wybuchowe. Stosowane są one praktycznie na całym świecie podczas działań grup antyterrorystycznych. Istotę ich stosowania stanowi jak najszybsze pokonanie przeszkód dzielących funkcjonariuszy od osoby, która ma być zatrzymana, lub też od uwolnienia zakładnika. Trzeba tu wyraźnie powiedzieć, że polskie grupy antyterrorystyczne stosowały w przeszłości i stosują nadal tego typu środki bez wyraźnej podstawy prawnej. Istotnym novum jest tu rezygnacja z możliwości użycia broni palnej przez pododdział zwarty, z wyjątkiem wprowadzenia stanu wyjątkowego. W państwie demokratycznym zdecydowany opór wśród ludzi, obywateli budzi możliwość wydania przez kogokolwiek rozkazu oddania przez pododdział zwarty salwy z broni ostrej do tłumu. Pododdziały zwarte dysponują obecnie szerokim wachlarzem środków przymusu bezpośredniego pozwalających na opanowanie sytuacji kryzysowych bez uciekania się do ostatecznego środka, jakim byłoby użycie broni palnej. Ten problem wywoływał zresztą bardzo dużo dyskusji na posiedzeniach komisji i podkomisji. Był on bardzo głęboko rozważany. Chodziło tu też o wyraźne doprecyzowanie zakresu funkcjonowania pododdziałów zwartych. Musimy bowiem pamiętać, że były one tworzone na podstawie służby prewencyjnej, oddziałów, które służą w prewencji. Podczas przyjmowania sprawozdania komisji wniesiono jeden wniosek mniejszości. Został on zgłoszony przez pana posła Tomasza Kaczmarka, Prawo i Sprawiedliwość. Odnosi się on do pkt 4 art. 45, gdzie katalog dotyczący użycia broni został sprecyzowany inaczej niż w dotąd obowiązującej ustawie. Jeżeli chodzi o projekt ustawy, katalog powstał przede wszystkim w oparciu o przepisy prawa karnego. We wniosku mniejszości posłowie próbowali sprecyzować i ujednolicić ten katalog w sposób troszeczkę odmienny. Propozycja ta nie uzyskała aprobaty wysokiej komisji. Podczas prac zgłoszono wiele poprawek, około 75. Jak już podkreśliłem, większość z nich była zgodnie przyjmowana podczas prac komisji przez wszystkich członków. Należy też zwrócić uwagę, że większość poprawek w jakiś sposób ujednolicała pod względem prawnym już funkcjonujące regulacje, jednak zostały zgłoszone również poprawki dotyczące ograniczenia w pewnych przypadkach stosowania środków przymusu przez różne służby i instytucje. Najwięcej dyskusji, jeżeli chodzi o stosowanie środków przymusu bezpośredniego, wywołał projektowany zakres kompetencyjny Inspekcji Transportu Drogowego oraz kontroli skarbowej. Komisja poświęciła bardzo dużo czasu temu tematowi. Dyskusja dotycząca Inspekcji Transportu Drogowego skończyła się tym, że ograniczono tu możliwości stosowania pewnych środków przymusu bezpośredniego, przy czym należy tu wspomnieć, iż stało się tak za zgodą czy nawet przy aprobacie szefa Inspekcji Transportu Drogowego. Chodziło tutaj przede wszystkim o kajdanki zespolone. Podczas głębokiej dyskusji dotyczącej tego problemu okazało się, że Inspekcja Transportu Drogowego zrezygnowała z możliwości stosowania kolczatki jako zapory drogowej. Komisja przyjęła natomiast cały pakiet, wszystkie proponowane przepisy ograniczające kompetencje kontroli skarbowej w tym zakresie. Chodzi o działania grupy - nazwijmy ją tak - interwencyjnej. W urzędach kontroli skarbowej nazywa się ją tak naprawdę oddziałem antyterrorystycznym. Jest tu problem o wiele poważniejszy, który będzie wymagał szerszej refleksji w przyszłym czasie, związany z tym, że każda służba tworzy swoje jednostki, są to też jednostki specjalne, zamiast korzystać z jednostek, które są do tego najbardziej przystosowane, czyli jednostek Policji. Państwo jest jedno, nie ma Polski resortowej, i jedno jest bezpieczeństwo dla całego państwa, nie ma bezpieczeństwa resortowego. Do tego tematu jeszcze wrócę. Toczyła się też bardzo głęboka i szeroka dyskusja na temat definicji broni palnej oraz sposobu dokumentowania jej użycia, ponieważ w przepisach tych wprowadzono po raz pierwszy wzory i schemat dokumentowania użycia środków bezpośredniego przymusu oraz broni. Jeśli chodzi o broń, to zawsze one były, bo wiadomo, że jest postępowanie prokuratorskie, ale to dotyczy środków przymusu bezpośredniego. Komisja zastanawiała się nawet, czy nie wchodzimy zbyt szczegółowo w określenie pewnych schematów, wzorów papierowych, które muszą być wypełniane po zastosowaniu środków bezpośredniego przymusu. Komisja doszła jednak do wniosku, że funkcjonariusze chcą mieć jasne i czytelne kryterium. Oni nie boją się czytelnego i stałego kryterium, dla nich jest to o wiele skuteczniejsze, jak również później dla obywateli, po zastosowaniu środków bezpośredniego przymusu, łatwiejsza jest weryfikacja ich zastosowania. Jeszcze raz wracam do bardzo istotnego tematu. Po posiedzeniu komisji wyraźnie widzieliśmy, że po przyjęciu - mam nadzieję - przez Wysoką Izbę rządowego projektu ustawy niezbędna będzie dokładna weryfikacja wszelkich uprawnień służb i ich ocena po roku funkcjonowania ustawy. Zdajemy sobie sprawę, że ta ustawa jest aktem całkowicie nowatorskim, dotychczas w Polsce nie było takiego aktu prawnego. Mamy dokładną, jednolitą - jak podkreślałem - definicję określonego, stosowanego środka przymusu oraz dokładnie rozpisane kompetencje, wskazanie, które służby stosują. Dlatego też wydaje mi się, że w Wysokiej Izbie czy w Komisji Spraw Wewnętrznych, bo na pewno komisja będzie to postulowała - mogę to stwierdzić jako przewodniczący - oraz w Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w przyszłym roku dokonana zostanie dokładna analiza funkcjonowania ustawy i weryfikacja uprawnień. Jak podkreślam, od lat to jest niezależne politycznie, każdy minister tworzy swoją służbę. Brakuje uzupełnienia co do funkcjonowania i zazębiania się współpracy między służbami, czasami powielany jest zakres kompetencji. Wydaje mi się, jak mówiłem, że bezpieczeństwo w państwie jest jedno i cały ten, nazwijmy to, power kompetencyjny plus wyszkolenie funkcjonariuszy powinny być wykorzystane w sposób jak najbardziej racjonalny. Panie Marszałku! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! W imieniu Komisji Spraw Wewnętrznych wnoszę o uchwalenie sprawozdania zawartego w druku nr 1234. Na zakończenie chciałbym jeszcze podziękować panu ministrowi Piotrowi Stachańczykowi za współpracę - była to współpraca bardzo merytoryczna i bardzo też cierpliwa - oraz wszystkim członkom i podkomisji, i komisji za pracę, podkreślam, ciężką, ciężką pracę, bo czas na przepracowanie tego projektu był dosyć krótki, jako że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego narzuca nam cezurę czasową: czerwiec, do czerwca ustawa musi zostać podpisana przez prezydenta. Oczywiście powinna, zależy to od woli Wysokiej Izby. W każdym razie Komisja Spraw Wewnętrznych rekomenduje, aby Wysoka Izba ten rządowy projekt ustawy przyjęła. Dziękuję. (Oklaski) (Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Jerzy Wenderlich)