Mówca: Andrzej Matusiewicz
Data: 2016-07-19 (Sejm RP, kadencja 8)

Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Panie Prezesie! Przedstawiam sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka z posiedzenia odbytego w dniu 6 lipca 2016 r., którego przedmiotem było zapoznanie się ze sprawozdaniem z działalności Instytutu Pamięci Narodowej w roku 2015. Chcę podkreślić, że działalność Instytutu Pamięci Narodowej jest bardzo wszechstronna. Prace dotyczą działalności archiwalnej, dotyczą dokumentacji historycznej, tej naszej najnowszej historii, dotyczą działalności badawczo-naukowej, wydawniczej, działalności związanej ze śledztwami, sprawami lustracyjnymi czy wreszcie, o czym wspominał również pan prezes, szeroko rozumianej działalności międzynarodowej. Moje sprawozdanie będzie dotyczyć tylko najistotniejszych aspektów tej działalności i będzie dotyczyć tego, co było na posiedzeniu komisji. Ponieważ pan prezes w dzisiejszym wystąpieniu w bardzo obszerny sposób przedstawił działalność Instytutu Pamięci Narodowej w roku 2015, nie da się uniknąć tutaj pewnych powtórzeń. Przede wszystkim pan prezes na początku wystąpienia i na posiedzeniu komisji zwrócił uwagę, że to był rok jubileuszu piętnastolecia Instytutu Pamięci Narodowej. Jeśli chodzi o zasoby archiwalne, w dalszym ciągu te zasoby każdego roku zwiększają się, gdyż kolejne instytucje przekazują dokumenty, które powinny znajdować się w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej. W ostatnim okresie przyjęto również dokumenty z zasobów prywatnych. Głównie były to dokumenty dotyczące działalności emigracyjnej. Obecnie w fazie likwidacji jest tzw. zbiór zastrzeżony. Zmalał on o blisko 7 tys. jednostek. Co ważne, Instytutowi Pamięci Narodowej udało się odczytać treść części taśm magnetycznych, które były do tej pory przechowywane w zbiorze zastrzeżonym. W okresie późniejszym będzie możliwe ich udostępnienie publiczne. Działalność na rzecz dawnych działaczy opozycji antykomunistycznej jest związana z wejściem w życie stosownej ustawy, procedowanej jeszcze w poprzedniej kadencji parlamentarnej. Instytut Pamięci Narodowej jest jedyną instytucją ustawową upoważnioną do tego, aby prowadzić postępowanie dotyczące przyznania Krzyża Wolności i Solidarności, i jest jedyną instytucją uprawnioną do składania wniosków do prezydenta Rzeczypospolitej o przyznanie tego odznaczenia. IPN przyznał również w roku 2015 status działacza opozycji antykomunistycznej, wydał w tym zakresie 735 decyzji administracyjnych, rozpoznał 613 wniosków o wydanie dowodów działalności opozycyjnej. Jest to również niezbędne do przyznania różnego rodzaju uprawnień, które są w gestii prezesa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Jeśli chodzi o pion ścigania zbrodni przeciwko narodowi polskiemu, to każdego roku prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej prowadzą średnio ponad 1 tys. śledztw, pomimo że liczba prokuratorów w ostatnich latach, o czym również pan prezes wspominał, została zmniejszona o 20%. W 2015 r. skierowano do sądów 14 aktów oskarżenia, prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej w ubiegłym roku przesłuchali ponad 4 tys. świadków. Liczba aktów oskarżenia zmalała w związku z uchwałą Sądu Najwyższego z maja 2011 r., kiedy Sąd Najwyższy na nowo zdefiniował terminy przedawnienia niektórych kategorii zbrodni komunistycznych. To spowodowało umorzenie większości śledztw z uwagi na to, że były również takie przypadki, że sprawcy zmarli. Ważne jednak jest to, że okoliczności śmierci były ustalane, szczególnie jest to ważne dla osób bliskich ofiar. Prokuratorzy IPN-u uczestniczyli też w procesie poszukiwania ofiar terroru komunistycznego. Odnaleziono szczątki 385 osób zamordowanych nie tylko w okresie powojennym, ale również przez okupanta niemieckiego. IPN występuje również o przeniesienie grobów m.in. na warszawskiej Łączce. Tegoroczna nowelizacja ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej wprowadziła nowe przepisy dotyczące tego rodzaju postępowania. Jeżeli chodzi o działalność edukacyjną, to przybierała ona bardzo różnorodne formy. Wspomnę o projektach edukacyjnych takich jak ˝Opowiem Ci o wolnej Polsce˝ - to są spotkania z osobami, które przeszły piekło obozów i ofiar, o projekcie edukacyjnym ˝Lekcje z historii najnowszej˝ - w takich lekcjach z udziałem pracowników Instytutu Pamięci Narodowej uczestniczyło 35 tys. uczniów, są to spotkania często z udziałem bezpośrednich świadków wydarzeń i ich relacje. Co roku również ma miejsce działalność wystawiennicza - wystawiano 186 wystaw z lat poprzednich, a w roku 2015 było 20 nowych wystaw. Była również szczególna aktywność ze względu na rocznice - 75. rocznicę zbrodni katyńskiej i 35. rocznicę powstania ˝Solidarności˝. Na to wszystko nakłada się również aktywność IPN w Internecie i współpraca z telewizją. Jeśli chodzi o projekty badawcze, to było 11 ogólnopolskich i 14 mniejszych, można rzec, lokalnych, które powstawały w poszczególnych oddziałach Instytutu Pamięci Narodowej, były 53 konferencje naukowe, 23 konferencje popularyzatorskie, 195 publikacji i to jedno fundamentalne arcydzieło ˝Armia Krajowa w dokumentach˝. Działalność lustracyjna w 2015 r. dotyczyła ponad 70 tys. oświadczeń lustracyjnych, w tymże roku 2015 zweryfikowano 9460 oświadczeń, większość dotyczyła spraw związanych z wyborami parlamentarnymi i jeszcze wcześniejszymi wyborami samorządowymi, w tym zwłaszcza spraw dotyczących lustracji nowo wybranych radnych w samorządach wszystkich szczebli. Działalność poza granicami kraju - tutaj również IPN jest bardzo aktywny. To są zadania w zakresie edukacyjnym skierowane do Polaków mieszkających za granicą, polonijne spotkania z historią najnowszą, współpraca z Instytutem Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku - już choćby ten krótki przegląd może prowadzić do istotnego wniosku, jak bardzo wszechstronna jest działalność Instytutu Pamięci Narodowej i jak bardzo jest potrzebna. Posłowie w czasie dyskusji nad sprawozdaniem na posiedzeniu komisji artykułowali potrzebę dalszego funkcjonowania w Instytucie Pamięci Narodowej pionu śledczego, który odgrywa bardzo ważną rolę uzupełniającą w dokumentowaniu prawdy historycznej. Posłowie pytali również o ogromne archiwa dygnitarzy PRL-u znajdujące się w prywatnych zasobach, które powinny być przejęte przez Instytut Pamięci Narodowej już w chwili jego powstania, przypominali o dużym zagrożeniu wynikającym z przechowywania tych dokumentów - to jest czyn zabroniony pod groźbą kary pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat za przechowanie dokumentów tworzących zasób Instytutu Pamięci Narodowej, a ten zasób jest precyzyjnie określony w art. 25 ustawy o IPN. Często jednak decyzje o przeszukaniu nie mogły być wydane, gdyż nie było przesłanek uprawdopodobnienia, a w tym zakresie musi być stosowana procedura wynikająca z postępowania karnego. Pytano również o sprawę ekspertyzy fizykochemicznej dotyczącej wiarygodności dokumentów w sprawie Bolka. Sprawa lustracji sędziów też była przedmiotem zainteresowania posłów, gdyż dotychczasowa praktyka orzecznicza Sądu Najwyższego była taka, że do pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności z tytułu kłamstwa lustracyjnego nie było konieczne uchylenie immunitetu sędziowskiego. Trybunał Konstytucyjny rok temu stwierdził w orzeczeniu, rozpatrując pytanie prawne jednego z sądów okręgowych, że do pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności z tytułu kłamstwa lustracyjnego niezbędne jest uchylenie immunitetu przez sędziowski sąd dyscyplinarny. I to orzeczenie spowodowało bardzo dużo umorzeń postępowań w stosunku do sędziów - kłamców lustracyjnych. Kolejna sprawa, która była przedmiotem zainteresowania posłów, to pytanie o piąte już śledztwo w sprawie Stanisława Pyjasa prowadzone przez prokuratorów z Oddziału IPN w Krakowie. Jeden z prokuratorów przeszedł do innej pracy i postępy w tym śledztwie zostały znowu mocno zwolnione, gdyż nowy prokurator musi zapoznać się z tą bardzo wielotomową sprawą. Pytania dotyczyły też śledztw IPN w sprawie zbrodni sowieckich i ukraińskich na Kresach II Rzeczypospolitej. Jedna sprawa jest taka, że można przedstawić zarzuty sprawcy, który żyje w USA, i jest wniosek o ekstradycję. Jest trudna współpraca, jeżeli chodzi o sprawy dotyczące pozyskiwania materiałów w tego typu śledztwach ze strony rosyjskiej i białoruskiej, ale również ze strony ukraińskiej. Ta współpraca, co też przyznał pan prezes w swoim wystąpieniu, z Ukraińskim Instytutem Pamięci Narodowej jest bardzo trudna i nie otrzymujemy dokumentów od Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Komisja przyjęła informację z działalności Instytutu Pamięci Narodowej w 2015 r. jednogłośnie. Przewodniczący komisji podziękował panu prezesowi Łukaszowi Kamińskiemu za wiele lat pracy na stanowisku prezesa Instytutu Pamięci Narodowej w imieniu wszystkich członków komisji i słowa uznania oraz podziękowania skierował również do wszystkich pracowników Instytutu Pamięci Narodowej we wszystkich oddziałach w Polsce. Te słowa szczególnie należą się za dokumentowanie najnowszej historii Polski. Dziękuję bardzo. (Oklaski)