Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
اگرچه فلات تبت از دوران پیش از تاریخ مسکونی بوده است، بیشتر تاریخ تبت تا زمان ابداع دبیره تبتی در قرن هفتم میلادی ثبت نشده بود. متون تبتی به پادشاهی ژانگ ژونگ (حدود ۵۰۰ پیش از میلاد – ۶۲۵ میلادی) به عنوان پیش درآمد پادشاهی های بعدی تبت و بنیان گذاران دین بون اشاره می کنند. در حالی که گزارش های اسطوره ای از فرمانروایان اولیه دودمان یارلونگ وجود دارد، گزارش های تاریخی با معرفی دبیره تبتی از سوی امپراتوری تبت یکپارچه در قرن هفتم آغاز می شود. به دنبال فروپاشی امپراتوری تبت و یک دوره پراکندگی در قرن های ۹ و ۱۰، یک رنسانس بودایی در قرن های ۱۰ تا ۱۲ شاهد توسعه سه مکتب از چهار مکتب اصلی بودیسم تبتی بود. پس از دوره ای از کنترل توسط امپراتوری مغول و دودمان یوآن، تبت عملاً در قرن چهاردهم مستقل شد و برای ۳۰۰ سال آینده توسط سلسله ای از خاندان های اشرافی اداره می شد. در قرن شانزدهم، عنوان دالایی لاما توسط آلتان خان ایجاد شد و به درخواست خانواده آلتان خان، مهر اقتدار توسط امپراتور وان لی به دالایی لاما اعطا گردید. در قرن هفدهم، لامای ارشد مکتب گلوگ، یعنی دالایی لاما، با کمک خانات خوشوت به ریاست کشور رسید. مهر اقتدار و الواح
طلایی توسط امپراتور شون ژی در سال ۱۶۵۳ به دالایی لاما و بنیان گذار خانات خوشوت، گوشی خان، اعطا شد. در سال ۱۷۱۷، خانات جونغار به لهاسا حمله کرد و لها-بزانگ خان از خانات خوشوت را کشت که عملاً به نابودی خانات خوشوت منجر شد. دودمان چینگ در همان سال نیروهای نظامی را برای مقابله با جونغارها فرستاد، اما شکست خورد. در سال ۱۷۲۰، دودمان چینگ برای دومین بار نیرو اعزام کرد و ارتش جونغار را بیرون راند. یک فرمان امپراتوری برای کتیبه های امپراتوری آرام سازی تبت نوشته شد و اصطلاح شیزانگ (Xizang) رسماً برای نامیدن این منطقه به کار رفت. پس از آنکه سیزده اصل برای حل و فصل امور چینگ های به امپراتور یونگ ژنگ پیشنهاد شد، مرزهای بین تبت، چینگ های، سیچوآن و یون نان مشخص گردید. در سال ۱۹۵۹، دالایی لامای چهاردهم در واکنش به خصومت ها با جمهوری خلق چین (PRC) به هند تبعید شد. الحاق تبت به جمهوری خلق چین در سال ۱۹۵۱ و فرار دالایی لاما، چندین موج از پناهندگان تبتی را ایجاد کرد و منجر به شکل گیری تبتی های دور از وطن در هند، ایالات متحده و اروپا شد. منطقه خودمختار تبت در سال ۱۹۶۵ پس از تصویب توافقنامه هفده ماده ای برای آزادی صلح آمیز تبت در
سال ۱۹۵۱ توسط دالایی لاما تأسیس شد؛ دالایی لاما در سال ۱۹۵۹ به تبعید رفت. جنبش استقلال تبت و حقوق بشر به عنوان مسائل بین المللی مطرح شدند و در دهه های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در کنار دالایی لامای چهاردهم شهرت قابل توجهی یافتند. مقامات چینی به دنبال اعمال کنترل بر تبت بوده اند و به تخریب اماکن مذهبی و ممنوعیت داشتن تصاویر دالایی لاما و دیگر اعمال مذهبی تبتی متهم شده اند. در طول بحران های ناشی از جهش بزرگ به پیش، تبت دچار قحطی گسترده شد. جمهوری خلق چین این ادعاها را رد می کند و به سرمایه گذاری های خود در زیرساخت ها، آموزش و صنعتی سازی تبت به عنوان شاهدی بر جایگزینی یک حکومت فئودالی تئوکراتیک با یک دولت مدرن اشاره می کند. موقعیت جغرافیایی. تبت بین تمدن های چین اصلی و شبه قاره هند قرار دارد. رشته کوه های گسترده در شرق فلات تبت، مرز با سرزمین اصلی چین را مشخص می کنند و هیمالیا در جمهوری های نپال و هند این فلات را از شبه قاره ای که در جنوب آن قرار دارد، جدا می کند. تبت «بام جهان» و «سرزمین برف ها» نامیده شده است. زبان شناسان زبان های تبتی و گویش های آن را جزو زبان های تبتی-برمه ای، که اعضای غیرچینی از خانواده بزرگ تر زبان های
چینی-تبتی هستند، طبقه بندی می کنند. پیش از تاریخ. برخی داده های باستان شناسی نشان می دهند که انسان های باستانی در زمانی که هند برای اولین بار مسکونی شد، یعنی نیم میلیون سال پیش، از تبت عبور کرده اند. نقش های دست و پا نشان می دهد که انسان تباران بین ۱۶۹٬۰۰۰ تا ۲۲۶٬۰۰۰ سال پیش در ارتفاعات بالای ۴۰۰۰ متر از سطح دریا در فلات تبت حضور داشته اند. انسان مدرن برای اولین بار دست کم بیست و یک هزار سال پیش در فلات تبت سکونت گزید. این جمعیت عمدتاً حدود ۳۰۰۰ سال پیش توسط مهاجران دوران نوسنگی از شمال چین جایگزین شد. با این حال، «یک تداوم ژنتیکی جزئی بین ساکنان پارینه سنگی و جمعیت های معاصر تبت» وجود دارد. اکثر قریب به اتفاق اجزای دی ان ای میتوکندریایی مادری تبتی ها را می توان هم به دوران پارینه سنگی و هم به دوران نوسنگی در اواسط هولوسن ردیابی کرد. آثار مگالیتی در سراسر فلات تبت پراکنده اند و ممکن است در پرستش اجداد به کار رفته باشند. اخیراً تپه قلعه ها و مجموعه های تدفین از عصر آهن پیش از تاریخ در فلات تبت یافت شده اند، اما موقعیت دورافتاده و مرتفع، تحقیقات باستان شناسی را دشوار می سازد. تاریخ اولیه (حدود ۵۰۰ پیش از میلاد
– ۶۱۸ میلادی). پادشاهی ژانگ ژونگ (حدود ۵۰۰ پ.م. – ۶۲۵ م). به گفته نامخای نوربو، برخی متون تاریخی تبتی، فرهنگ ژانگ ژونگ را به عنوان مردمی معرفی می کنند که از منطقه آمادو به منطقه ای که اکنون پادشاهی گوگه در غرب تبت است، مهاجرت کرده اند. ژانگ ژونگ خاستگاه اصلی دین بون محسوب می شود. تا قرن اول پیش از میلاد، پادشاهی همسایه ای در دره یارلونگ به وجود آمد و پادشاه یارلونگ، دریگوم تسنپو، تلاش کرد تا با بیرون راندن کاهنان بون ژانگ ژونگ از یارلونگ، نفوذ ژانگ ژونگ را از بین ببرد. تسنپو ترور شد و ژانگ ژونگ به سلطه خود بر منطقه ادامه داد تا اینکه در قرن هفتم توسط سونگتسن گامپو ضمیمه شد. قبایل تبتی (قرن دوم میلادی). در سال ۱۰۸ میلادی، «کیانگ ها یا تبتی ها، قومی کوچ نشین از جنوب غربی دریاچه چینگ های، به پایگاه های چینی گانسو حمله کردند و تهدید به قطع جاده دون هوانگ نمودند. لیانگ کین، با بهای نبردهای شدید، آنها را عقب راند.» تهاجمات مشابهی در سال های ۱۶۸–۱۶۹ میلادی توسط ژنرال چینی، دوآن گونگ، دفع شد. منابع چینی همان دوره به ایالت فو از قومیت چیانگ یا تبتی اشاره می کنند که «بیش از دو هزار مایل در شمال غربی شهرستان شو» قرار د
اشت. ایالت فو در چینی باستان به صورت "bod" یا "phyva" تلفظ می شد. اینکه آیا این حکومت، پیش درآمد توفان بوده است یا خیر، هنوز مشخص نیست. پادشاهان اولیه دودمان پیشا-امپراتوری یارلونگ (قرن دوم تا ششم). فرمانروایان دودمان پیشا-امپراتوری یارلونگ اسطوره ای تلقی می شوند زیرا شواهد کافی برای وجود آنها یافت نشده است. در تاریخ های سنتی، نیاتری تسنپو به عنوان نخستین پادشاه دودمان یارلونگ در نظر گرفته می شود. این دودمان به نام دره رودخانه ای که پایتخت آن در آنجا قرار داشت، یعنی تقریباً پنجاه و پنج مایل در جنوب شرقی لهاسای امروزی، نامگذاری شده است. تاریخ های نسبت داده شده به نخستین پادشاه تبت، نیاتری تسنپو متفاوت است. برخی متون تبتی سال ۱۲۶ پیش از میلاد و برخی دیگر ۴۱۴ پیش از میلاد را ذکر می کنند. گفته می شود نیاتری تسنپو از موجودی یک پا به نام «تئورانگ» که انگشتانی پره دار و زبانی آن قدر بزرگ داشت که می توانست صورتش را بپوشاند، تبار یافته است. به دلیل ظاهر وحشتناکش، در زادگاهش پووو از او می ترسیدند و توسط بون ها به تبت تبعید شد. در آنجا به عنوان موجودی ترسناک مورد استقبال قرار گرفت و پادشاه شد. گفته می شود پادشاهان تبت ا
ز طریق یک طناب «دمو» ("dmu thag") به آسمان ها متصل بودند، به طوری که به جای مردن، هنگامی که پسرانشان به سن بلوغ می رسیدند، مستقیماً به آسمان صعود می کردند. طبق روایت های مختلف، پادشاه دریگوم تسنپو ("Dri-gum-brtsan-po") یا سران قبیله خود را به مبارزه طلبید، یا مهتر خود «لونگام» ("Lo-ngam") را به دوئل تحریک کرد. در طول مبارزه، طناب «دمو» پادشاه قطع شد و او کشته شد. پس از آن، دریگوم تسنپو و پادشاهان بعدی جسد از خود به جای گذاشتند و بون ها مراسم تدفین را انجام می دادند. در یک اسطوره متأخرتر که برای اولین بار در "مانی کابوم" گواهی شده است، مردم تبت از نسل میمون فا ترلگن چانگچوب سمپا و دیو صخره ای «ما دراگ سینمو» هستند. اما آن میمون تجلی بودی ساتوای چنرزیگ (تبتی: "Spyan-ras-gzigs") بود، در حالی که آن دیو نیز به نوبه خود تجسم همسر چنرزیگ، یعنی دولما (تبتی: "'Grol-ma") بود. امپراتوری تبت (۶۱۸–۸۴۲). پادشاهان یارلونگ به تدریج کنترل خود را گسترش دادند و تا اوایل قرن ششم، بیشتر قبایل تبتی تحت کنترل نامری سونگتسن (۵۷۰؟ –۶۱۸؟ /۶۲۹)، سی و دومین پادشاه تبت از دودمان یارلونگ، درآمدند. او تا سال ۶۳۰ کنترل تمام منطقه اطراف لهاس
ای امروزی را به دست گرفت و ژانگ ژونگ را فتح کرد. با این گستره از قدرت، پادشاهی یارلونگ به امپراتوری تبت تبدیل شد. دولت نامری سونگتسن در سال های ۶۰۸ و ۶۰۹ دو سفیر به چین فرستاد که نشان دهنده ظهور تبت در صحنه بین المللی بود. از قرن هفتم میلادی، مورخان چینی به تبت با نام توفان () اشاره می کردند، هرچند چهار نویسه متفاوت برای آن استفاده می شد. نخستین تماس خارجی تأیید شده با پادشاهی تبت در تاریخ ثبت شده تبت، زمانی رخ داد که پادشاه نامری لونتسن ("Gnam-ri-slon-rtsan") در اوایل قرن هفتم سفیری به چین فرستاد. تاریخ سنتی تبت فهرست بلندی از فرمانروایان را حفظ کرده است که اعمال آنها در تاریخ های چینی تا قرن هفتم مورد تأیید خارجی قرار می گیرد. از قرن هفتم تا یازدهم، سلسله ای از امپراتوران تبت بر این سرزمین حکومت کردند که سه تن از مهم ترین آنها در سنت های دینی بعدی، سونگتسن گامپو، تریسونگ دتسن و رالپاکان بودند. این سه که به «سه پادشاه مذهبی» ("mes-dbon gsum") مشهورند، به ترتیب با سه محافظ ("rigs-gsum mgon-po") یعنی اولاکیتشوارا، منجوشری و وجره پانی تطبیق داده شدند. سونگتسن گامپو (حدود ۶۰۴–۶۵۰) نخستین امپراتور بزرگی بود که قد
رت تبت را فراتر از لهاسا و دره یارلونگ گسترش داد و به طور سنتی، معرفی بودیسم به تبت به او نسبت داده می شود. در طول قرن ها از زمان امپراتور، قدرت امپراتوری به تدریج بر سرزمینی متنوع افزایش یافت، به طوری که در دوران سلطنت امپراتور در سال های آغازین قرن نهم، نفوذ آن تا جنوب بنگال و شمال مغولستان گسترش یافت. اسناد تبتی ادعا می کنند که امپراتوری پالا فتح شد و امپراتور پالا، دارماپالا، تسلیم تبت شد، هرچند هیچ مدرک مستقلی این موضوع را تأیید نمی کند. قلمرو متنوع امپراتوری و دشواری حمل ونقل، همراه با ایده های جدیدی که در نتیجه گسترش آن وارد امپراتوری شد، به ایجاد تنش ها و بلوک های قدرتی کمک کرد که اغلب با فرمانروای مرکز امپراتوری در رقابت بودند. به این ترتیب، برای مثال، پیروان دین بون و حامیان خانواده های اشرافی باستانی به تدریج خود را در رقابت با بودیسم تازه معرفی شده یافتند. عصر پراکندگی و رنسانس فرهنگی (قرن ۹ تا ۱۲). پراکندگی قدرت سیاسی (قرن ۹ تا ۱۰). عصر پراکندگی دوره ای از تاریخ تبت در قرن های ۹ و ۱۰ بود. در این دوره، تمرکز سیاسی امپراتوری تبت فروپاشید. این دوره تحت سلطه شورش ها علیه بقایای امپراتوری تبت و ظهور ج
نگ سالاران منطقه ای بود. پس از مرگ لانگدارما، آخرین امپراتور یک امپراتوری تبت متحد، بر سر جانشینی او اختلاف نظر به وجود آمد که آیا وارث ادعایی او، یومتن ("Yum brtan")، جانشین او شود یا پسر دیگرش (یا برادرزاده اش)، اوسونگ ("Od-srung"؛ یا ۸۴۳–۹۰۵ یا ۸۴۷–۸۸۵). جنگ داخلی درگرفت که عملاً به اداره متمرکز تبت تا دوره ساکیا پایان داد. متحدان اوسونگ موفق شدند کنترل لهاسا را حفظ کنند و یومتن مجبور شد به یارلونگ برود و در آنجا سلسله جداگانه ای از پادشاهان را تأسیس کند. در سال ۹۱۰، مقبره امپراتوران مورد هتک حرمت قرار گرفت. پسر اوسونگ، پلخورتسن ("Dpal 'khor brtsan"; ۸۶۵–۸۹۵ یا ۸۹۳–۹۲۳) بود. او ظاهراً برای مدتی کنترل بخش بزرگی از تبت مرکزی را حفظ کرد و صاحب دو پسر به نام های تراشی تسنتسن ("Bkra shis brtsen brtsan") و تریخییدینگ ("Khri khyi lding") شد که در برخی منابع کییده نییماگون ("Skyid lde nyi ma mgon") نیز نامیده می شود. تریخییدینگ به منطقه غربی تبت یعنی نگاری علیا ("Stod Mnga ris") مهاجرت کرد و با زنی از اشراف عالی رتبه تبت مرکزی ازدواج کرد و با او یک دودمان محلی تأسیس نمود. پس از فروپاشی امپراتوری تبت در سال ۸۴۲، نی
یما-گون، نماینده ای از خاندان سلطنتی باستانی تبت، نخستین دودمان لداخ را تأسیس کرد. مرکز پادشاهی نییما-گون بسیار دورتر از شرق لداخ امروزی بود. پسر ارشد کییده نییگون فرمانروای منطقه ماریول (لداخ) شد و دو پسر کوچک تر او بر غرب تبت حکومت کردند و پادشاهی گوگه–پورانگ و زانسکار–اسپیتی را تأسیس نمودند. بعدها پسر ارشد پادشاه گوگه، کور-ره، که یشه او ("Byang Chub Ye shes' Od") نیز نامیده می شود، راهب بودایی شد. او محققان جوانی را برای آموزش به کشمیر فرستاد و مسئول دعوت آتیشا به تبت در سال ۱۰۴۰ بود که بدین ترتیب، مرحله چیدار ("Phyi dar") بودیسم در تبت را آغاز کرد. پسر کوچک تر، سرونگ-نگه، امور روزمره دولت را اداره می کرد؛ پسران او بودند که سلسله سلطنتی را ادامه دادند. رنسانس تبتی (قرن ۱۰ تا ۱۲). بر اساس روایت های سنتی، بودیسم به طور پنهانی در منطقه خام باقی مانده بود. اواخر قرن دهم و قرن یازدهم شاهد احیای بودیسم در تبت بود. همزمان با کشف های اولیه «گنجینه های پنهان» ("ترما"), قرن یازدهم شاهد احیای نفوذ بودیسم بود که از شرق دور و غرب دور تبت سرچشمه می گرفت. موزو سائلبار ("Mu-zu gSal-'bar")، که بعدها به عنوان محقق گونگپا را
بسال ("bla chen dgongs pa rab gsal"; ۸۳۲–۹۱۵) شناخته شد، مسئول تجدید حیات بودیسم در شمال شرقی تبت بود و به عنوان بنیان گذار مکتب نینگما ("Rnying ma pa") از بودیسم تبتی به شمار می رود. در غرب، رینچن زانگپو (۹۵۸–۱۰۵۵) به عنوان مترجم فعال بود و معابد و صومعه هایی را تأسیس کرد. محققان و معلمان برجسته دوباره از هند دعوت شدند. در سال ۱۰۴۲، آتیشا (۹۸۲–۱۰۵۴ م) به دعوت پادشاهی از غرب تبت به این سرزمین وارد شد. این مفسر مشهور شکل پالایی بودیسم از دانشگاه هندی ویکراماشیلا، بعدها به تبت مرکزی نقل مکان کرد. در آنجا، شاگرد اصلی او، درومتونپا، مکتب کادم بودیسم تبتی را تأسیس کرد که تحت تأثیر آن مکاتب ترجمه جدید امروزی تکامل یافتند. مکتب ساکیا، مکتب «خاکستری زمین»، توسط خون کونچوک گیلپو (، ۱۰۳۴–۱۱۰۲)، شاگرد لوتساوای بزرگ، دروگمی شاکیا ()، تأسیس شد. این مکتب توسط ساکیا تریزین رهبری می شود، نسب خود را به ماهاسیدای ویروپا می رساند و نماینده سنت scholarly است. یکی از مفسران مشهور آن، ساکیا پاندیتا (۱۱۸۲–۱۲۵۱ م)، نوه بزرگ خون کونچوک گیلپو بود. دیگر معلمان تأثیرگذار هندی تیلوپا (۹۸۸–۱۰۶۹) و شاگردش ناروپه (احتمالاً حدود ۱۰۴۰ م. درگذ
شت) بودند. کاگیو، «نسب کلام (بودا)»، یک سنت شفاهی است که بسیار به بعد تجربی مراقبه می پردازد. مشهورترین مفسر آن میلارپا، یک عارف قرن یازدهمی بود. این مکتب شامل یک زیرشاخه اصلی و یک زیرشاخه فرعی است. اولی، داگپو کاگیو، شامل آن دسته از مکاتب کاگیو است که از طریق مارپا لوتساوا، میلارپا و گامپوپا به استاد هندی ناروپه بازمی گردند. فتح مغول و حکومت اداری دودمان یوآن (۱۲۰۷–۱۳۵۴). در این دوره، منطقه تحت سلطه لامای ساکیا با حمایت مغولان بود، به همین دلیل به آن دودمان ساکیا نیز گفته می شود. نخستین تماس مستند بین تبتی ها و مغول ها زمانی رخ داد که مبلغ مذهبی، تسانگ-پا دونگ-خور ("gTsang-pa Dung-khur-ba") و شش شاگردش با چنگیز خان، احتمالاً در مرز تانگوت که ممکن است در آنجا اسیر شده باشد، در حدود سال های ۱۲۲۱–۱۲۲۲ ملاقات کردند. او مغولستان را زمانی ترک کرد که فرقه کوآنژن دائوئیسم دست بالا را پیدا کرد، اما دوباره با چنگیز خان ملاقات کرد زمانی که مغول ها اندکی پیش از مرگ خان، تانگوت را فتح کردند. تماس های نزدیک تر زمانی برقرار شد که مغول ها به طور متوالی به دنبال عبور از مناطق مرزی چین و تبت برای حمله به دودمان جین و سپس سونگ
جنوبی بودند و به مناطق دورافتاده تهاجم می کردند. یک روایت سنتی تبتی ادعا می کند که طرحی برای حمله به تبت توسط چنگیز خان در سال ۱۲۰۶ وجود داشته است، که این موضوع نابه هنگام تلقی می شود زیرا هیچ مدرکی دال بر رویارویی مغول و تبت پیش از لشکرکشی نظامی در سال ۱۲۴۰ وجود ندارد. این اشتباه ممکن است ناشی از لشکرکشی واقعی چنگیز علیه تانگوت های شیای غربی باشد. مغول ها در سال ۱۲۴۰ با یک لشکرکشی کوچک به رهبری ژنرال مغول دوردا دارخان که متشکل از ۳۰٬۰۰۰ سرباز بود، به تبت حمله کردند. این تهاجم منجر به کشته شدن ۵۰۰ تبتی شد. مغول ها سربازان خود را در سال ۱۲۴۱ از تبت خارج کردند، زیرا تمام شاهزادگان مغول برای آماده سازی جهت انتصاب جانشین اوگتای خان به مغولستان فراخوانده شدند. آنها در سال ۱۲۴۴ به منطقه بازگشتند، زمانی که گودان خان اولتیماتومی صادر کرد و راهب بزرگ ساکیا ("Kun-dga' rGyal-mtshan") را به عنوان پیشوای روحانی شخصی خود فراخواند و تهدید کرد که در صورت امتناع، تهاجم بزرگ تری صورت خواهد گرفت. ساکیا پاندیتا تقریباً ۳ سال طول کشید تا به این احضار پاسخ دهد و در سال ۱۲۴۶ به کوکونور رسید و سال بعد در لانژو با شاهزاده کوتن ملاقا
ت کرد. مغول ها آمادو و خام را در شرق ضمیمه کرده بودند و در سال ۱۲۴۹ توسط دربار مغول، ساکیا پاندیتا را به عنوان نایب السلطنه تبت مرکزی منصوب کردند. تبت در امپراتوری مغول ادغام شد و قدرت اسمی بر امور مذهبی و سیاسی منطقه ای را حفظ کرد، در حالی که مغول ها یک حکومت ساختاری و اداری را بر منطقه مدیریت می کردند که با مداخلات نظامی نادر تقویت می شد. این ساختار به صورت یک «دوگانه سالاری» تحت امپراتور مغول وجود داشت و قدرت عمدتاً به نفع مغول ها بود. در شاخه ای از امپراتوری مغول در چین که به عنوان دودمان یوآن شناخته می شود، تبت توسط دیوان امور بودایی و تبتی یا شوان ژنگ یوآن، جدا از سایر استان های یوآن مانند استان هایی که بر دودمان سونگ سابق چین حکومت می کردند، اداره می شد. یکی از اهداف این دیوان، انتخاب یک پونچن (dpon-chen) بود که معمولاً توسط لاما منصوب و توسط امپراتور یوآن در پکن تأیید می شد. «سلطه مغول بیشتر غیرمستقیم بود: لاماهای ساکیا منابع قدرت و مشروعیت باقی ماندند، در حالی که پونچن ها اداره امور را در ساکیا انجام می دادند. هنگامی که اختلافی بین پونچن کونگ-دگا بزاری-پو و یکی از بستگان فاگپا در ساکیا به وجود آمد، س
ربازان چینی برای اعدام پونچن اعزام شدند.» در سال ۱۲۵۳، دروگون چوگیال فاگپا (۱۲۳۵–۱۲۸۰) جانشین ساکیا پاندیتا در دربار مغول شد. فاگپا معلم مذهبی قوبیلای خان شد. قوبیلای خان در سال ۱۲۶۰، سالی که خاقان شد، چوگیال فاگپا را به عنوان نایب السلطنه امپراتوری خود (در اصل نایب السلطنه ایالتی) منصوب کرد. فاگپا مفهوم رابطه حامی و کشیش را توسعه داد که از آن پس مشخصه روابط تبت و مغول بود. با حمایت قوبیلای خان، فاگپا خود و فرقه اش را به عنوان قدرت سیاسی برجسته در تبت تثبیت کرد. لاماهای تبتی از طریق نفوذ خود بر حاکمان مغول، نفوذ قابل توجهی در طوایف مختلف مغول، نه تنها بر قوبیلای، بلکه به عنوان مثال، بر ایلخانان نیز به دست آوردند. در سال ۱۲۶۵، چوگیال فاگپا به تبت بازگشت و برای اولین بار تلاش کرد تا با انتصاب شاکیا بزانگ-پو، خدمتکار و متحد دیرینه ساکیاها، به عنوان "پونچن" ('مدیر بزرگ') بر تبت در سال ۱۲۶۷، هژمونی ساکیا را تحمیل کند. سرشماری در سال ۱۲۶۸ انجام شد و تبت به سیزده میریارشی (ناحیه اداری که اسماً شامل ۱۰٬۰۰۰ خانوار بود) تقسیم شد. تا پایان قرن، تبت غربی تحت کنترل مؤثر مقامات امپراتوری (تقریباً به طور قطع تبتی ها) وابسته
به 'مدیر بزرگ' قرار گرفت، در حالی که پادشاهی های گوگه و پو-ران استقلال داخلی خود را حفظ کردند. هژمونی ساکیا بر تبت تا اواسط قرن چهاردهم ادامه یافت، هرچند که در سال ۱۲۸۵ با شورش فرقه دریگونگ کاگیو با کمک دوا خان از خانات جغتای به چالش کشیده شد. این شورش در سال ۱۲۹۰ سرکوب شد، زمانی که ساکیاها و مغولان شرقی صومعه دریگونگ را سوزاندند و ۱۰٬۰۰۰ نفر را کشتند. بین سال های ۱۳۴۶ و ۱۳۵۴، در اواخر دودمان یوآن، خاندان فاگمودرو ساکیا را سرنگون کرد. حکومت بر تبت توسط سلسله ای از لاماهای ساکیا در سال ۱۳۵۸ به پایان قطعی رسید، زمانی که تبت مرکزی تحت کنترل فرقه کاگیو قرار گرفت. «تا دهه ۱۳۷۰، مرزهای بین مکاتب بودیسم مشخص شده بود.» ۸۰ سال یا بیشتر پس از آن، دوره ای از ثبات نسبی بود. این دوره همچنین شاهد تولد مکتب گلوگ (که به "کلاه زردها" نیز معروف است) توسط شاگردان تسونگخاپا و تأسیس صومعه های گاندن، درپونگ و سرا در نزدیکی لهاسا بود. پس از دهه ۱۴۳۰، کشور وارد دوره دیگری از مبارزات قدرت داخلی شد. استقلال تبت (قرن ۱۴ تا ۱۸). با افول دودمان یوآن، تبت مرکزی از قرن چهاردهم تا هفدهم توسط خانواده های متوالی اداره می شد و پس از آن در قرن
های هفدهم و هجدهم، حکومت دالایی لاما جانشین آنها شد. تبت از اواسط قرن چهاردهم به بعد، برای نزدیک به ۴۰۰ سال عملاً مستقل بود. علی رغم تضعیف قدرت مرکزی، دودمان مینگ همسایه در چین تلاش چندانی برای تحمیل حکومت مستقیم نکرد، هرچند با تأسیس کمیسیون نظامی منطقه ای یو-تسانگ و کمیسیون نظامی منطقه ای دو-خام در دهه ۱۳۷۰، ادعاهای اسمی بر قلمرو تبت داشت. آنها همچنین روابط دوستانه ای با برخی از رهبران مذهبی بودایی معروف به شاهزادگان دارما حفظ کردند و عناوین دیگری از جمله معلم بزرگ امپراتوری را به رهبران محلی اعطا نمودند. حکومت خانوادگی (قرن ۱۴ تا ۱۷). فاگمودروپا (قرن ۱۴ تا ۱۵). میریارشی فاگمودرو (Phag mo gru) مستقر در نئودونگ (Sne'u gdong) در سال ۱۲۵۱ به عنوان تیول به هولاکو خان اعطا شد. این منطقه پیش از این با خانواده لانگ (Rlang) مرتبط بود و با کاهش نفوذ ایلخانان، توسط این خانواده در چارچوب مغول-ساکیا به رهبری پونچن (dpon-chen) منصوب شده از سوی مغولان در ساکیا اداره می شد. مناطق تحت اداره لانگ در اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم به طور مداوم مورد تجاوز قرار می گرفت. تای سیتو چانگچوب گیالتسن (Byang chub rgyal mtshan,
1302–1364) این تجاوزات را غیرقانونی می دانست و پس از انتصابش به عنوان میریارک در سال ۱۳۲۲ به دنبال بازگرداندن اراضی فاگمودرو بود. پس از مبارزات حقوقی طولانی، این مبارزه زمانی به خشونت کشیده شد که فاگمودرو در سال ۱۳۴۶ مورد حمله همسایگان خود قرار گرفت. چانگچوب گیالتسن در سال ۱۳۴۷ دستگیر و آزاد شد. هنگامی که او بعداً از حضور در دادگاه امتناع کرد، قلمروهای او در سال ۱۳۴۸ توسط پونچن مورد حمله قرار گرفت. چانگچوب گیالتسن توانست از فاگمودرو دفاع کند و به موفقیت های نظامی خود ادامه داد تا اینکه در سال ۱۳۵۱ به قوی ترین چهره سیاسی کشور تبدیل شد. خصومت های نظامی در سال ۱۳۵۴ با پیروزی بی چون و چرای چانگچub گیالتسن به پایان رسید و او در همان سال دودمان فاگمودروپا را تأسیس کرد. او تا زمان مرگش در سال ۱۳۶۴ به حکومت بر تبت مرکزی ادامه داد، اگرچه تمام نهادهای مغولی را به عنوان تشریفات توخالی حفظ کرد. قدرت تا سال ۱۴۳۴ در دست خانواده فاگمودرو باقی ماند. حکومت چانگچوب گیالتسن و جانشینانش حاکی از یک خودآگاهی فرهنگی جدید بود که در آن الگوها در عصر پادشاهی باستانی تبت جستجو می شد. شرایط نسبتاً صلح آمیز به نفع توسعه ادبی و هنری بود.
در این دوره، محقق اصلاح طلب تسونگخاپا (۱۳۵۷–۱۴۱۹) فرقه گلوگ را تأسیس کرد که تأثیر تعیین کننده ای بر تاریخ تبت داشت. خانواده رینپونگپا (قرن ۱۵ تا ۱۶). درگیری های داخلی در دودمان فاگمودروپا و محلی گرایی شدید تیول های مختلف و جناح های سیاسی-مذهبی منجر به یک سری طولانی از درگیری های داخلی شد. خانواده وزیر رینپونگپا، مستقر در تسانگ (تبت مرکزی غربی)، پس از سال ۱۴۳۵ بر سیاست تسلط یافتند. دودمان تسانگپا (قرن ۱۶ تا ۱۷). در سال ۱۵۶۵، آنها توسط دودمان تسانگپا از شیگاتسه سرنگون شدند که در دهه های بعد قدرت خود را در جهات مختلف تبت گسترش داد و از فرقه کارما کاگیو حمایت کرد. آنها نقش محوری در رویدادهایی داشتند که منجر به به قدرت رسیدن دالایی لاما در دهه ۱۶۴۰ شد. حکومت گاندن پودرنگ (قرن ۱۷ تا ۱۸). "گاندن پودرنگ" دولت تبتی بود که در سال ۱۶۴۲ توسط دالایی لامای پنجم با کمک نظامی گوشی خان از خانات خوشوت تأسیس شد. لهاسا در آغاز این دوره پایتخت تبت شد و تمام قدرت دنیوی توسط گوشی خان در شیگاتسه به دالایی لامای پنجم واگذار گردید. ظهور مکتب گلوگپا و دالایی لاما. ظهور دالایی لاماها ارتباط تنگاتنگی با قدرت نظامی طوایف مغول داشت. آلتان
خان، پادشاه مغولان تومد، ابتدا سونام گیاتسو، رئیس مکتب گلوگ بودیسم تبتی (که بعدها به عنوان سومین دالایی لاما شناخته شد)، را در سال ۱۵۶۹ و بار دیگر در سال ۱۵۷۸، در دوران حکومت خانواده تسانگپا، به مغولستان دعوت کرد. گیاتسو دعوت دوم را پذیرفت. آنها در محل پایتخت جدید آلتان خان، کوکو خوتان (هوهوت)، ملاقات کردند و دالایی لاما در آنجا به جمعیت زیادی آموزش داد. سونام گیاتسو علناً اعلام کرد که او تناسخ راهب ساکیای تبتی دروگون چوگیال فاگپا (۱۲۳۵–۱۲۸۰) است که قوبیلای خان را به دین خود درآورد، در حالی که آلتان خان تناسخ قوبیلای خان (۱۲۱۵–۱۲۹۴)، حاکم مشهور مغولان و امپراتور چین بود و آنها دوباره گرد هم آمده اند تا در ترویج دین بودایی همکاری کنند. اگرچه این امر بلافاصله منجر به گرویدن گسترده مغولان به بودیسم نشد (این اتفاق تنها در دهه ۱۶۳۰ رخ داد)، اما منجر به استفاده گسترده از ایدئولوژی بودایی برای مشروعیت بخشیدن به قدرت در میان اشراف مغول شد. نکته آخر اینکه، یونتن گیاتسو، چهارمین دالایی لاما، نوه آلتان خان بود. اتحاد خوشوت-گلوگپا. یونتن گیاتسو (۱۵۸۹–۱۶۱۶)، چهارمین دالایی لاما و غیرتبتی، نوه آلتان خان بود. او در سال ۱۶۱۶
در اواسط بیست سالگی درگذشت. برخی می گویند او مسموم شده بود اما هیچ مدرک واقعی برای تأیید یا رد این موضوع وجود ندارد. لوبسانگ گیاتسو (رونویسی وایلی: Blo-bzang Rgya-mtsho)، دالایی لامای پنجم بزرگ (۱۶۱۷–۱۶۸۲)، نخستین دالایی لاما بود که قدرت سیاسی مؤثری بر تبت مرکزی اعمال کرد. نخستین نایب السلطنه دالایی لامای پنجم، سونام راپتن، به خاطر متحد کردن قلب تبت تحت کنترل مکتب گلوگ بودیسم تبتی، پس از شکست دادن فرقه های رقیب کاگیو و جونانگ و حاکم سکولار، شاهزاده تسانگپا، در یک جنگ داخلی طولانی، شناخته شده است. تلاش های او تا حد زیادی به دلیل کمک نظامی گوشی خان، رهبر اویراتها از خانات خوشوت، موفقیت آمیز بود. مواضع دالایی لاما، سونام راپتن و خان ها مورد تفاسیر مختلفی قرار گرفته است. برخی منابع ادعا می کنند که خان، سونام راپتن را به عنوان مدیر "بالفعل" امور مدنی منصوب کرد در حالی که دالایی لاما به امور مذهبی محدود شد. منابع دیگر ادعا می کنند که گوشی خان تا حد زیادی در اداره تبت دخالتی نداشت و پس از شکست دادن دشمنان مکتب گلوگپا در کوکونور باقی ماند. دالایی لامای پنجم و نزدیکانش، به ویژه سونام راپتن (تا زمان مرگش در ۱۶۵۸)، یک
اداره مدنی را تأسیس کردند که مورخان آن را «دولت لهاسا» می نامند. این اداره تبتی به نام گاندن پودرنگ نیز شناخته می شود که از نام اقامتگاه دالایی لامای پنجم در صومعه درپونگ گرفته شده است. سونام راپتن یک حامی متعصب و مبارز گلوگپا بود. تحت مدیریت او، سایر مکاتب مورد آزار و اذیت قرار گرفتند. منابع جونانگ امروز ادعا می کنند که صومعه های جونانگ یا بسته شدند یا به زور تغییر مذهب دادند و این مکتب تا اواخر قرن بیستم در خفا باقی ماند. با این حال، پیش از ترک تبت به مقصد چین در سال ۱۶۵۲، دالایی لاما اعلامیه یا فرمانی به سونام راپتن صادر کرد که تمام این سیاست های فرقه ای را که پس از جنگ داخلی ۱۶۴۲ توسط دولت او اجرا شده بود، ممنوع کرد و دستور لغو آنها را داد. به گفته فیتزهربرت، پس از مرگ سونام راپتن و گوشی خان در دهه ۱۶۵۰، «کنترل روزمره دالایی لامای پنجم بر … دولت او» افزایش یافت. دالایی لامای پنجم ساخت کاخ پوتالا را در لهاسا در سال ۱۶۴۵ آغاز کرد. در دوران حکومت پنجمین بزرگ، دو مبلغ یسوعی، آلمانی یوهانس گروبر و بلژیکی آلبرت دورویل، در راه خود از پکن به گوای امپراتوری پرتغال در هند، به مدت دو ماه، اکتبر و نوامبر ۱۶۶۱، در لها