Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
که در سراسر کشور تکثیر می شدند، غالباً از آن ها به عنوان ابزاری برای رساندن دیدگاه های خود بهره می بردند. سبک آن ها متفاوت بود؛ گاه چیزی جز اعلامیه ای یک صفحه ای نبودند و گاه به صورت گفت وگویی میان چند نفر دربارهٔ رویدادهای روز عرضه می شدند. با این حال، ویژگی مشترکشان نگارش ساده و قابل فهم بود تا برای عموم مردم در دسترس باشد و امکان انتقال شفاهی محتوایشان نیز فراهم آید. گاه حتی شب نامه ها به دربار شاه نیز راه می یافتند و شاه «مطلب را می خواند بی آنکه نویسنده یا رسانندهٔ آن را بشناسد». بااین همه، شب نامه ها محدود به مشروطه خواهان نبودند. با توجه به رواج و دسترس پذیری این نوع نشریه، گروه های ضد مشروطه نیز شب نامه های خود را برای مقابله با صداهای آزادی خواه منتشر می کردند. در بلندمدت، شب نامه ها افزون بر بازتاب بی سانسور افکار عمومی، در شکل گیری فرهنگی تازه در روزنامه نگاری نقش ایفا کردند؛ فرهنگی که پیش و بیش از هر چیز متوجه مردم عادی بود و می کوشید گسترده ترین طیف خوانندگان را جذب کند. این شیوهٔ روزنامه نگاری پس از انقلاب مشروطه بیش از پیش رواج یافت. در دوران انقلاب مشروطه. پس از انقلاب مشروطه بود که فرهنگ روزن
امه نگاری به گونه ای چشمگیر در چندین جنبه دگرگون شد. نخست آنکه شمار روزنامه ها در این دوره به شکلی بی سابقه افزایش یافت. در حالی که در هفتاد سال پیش از آن (یعنی از ۱۸۳۷، زمان انتشار نخستین روزنامهٔ "اخبار") در مجموع حداکثر ۹۱ نشریه در ایران منتشر شده بود، تنها در یک سال پس از مشروطه حدود ۹۹ روزنامه به چاپ رسید. به طور مشخص تر، پس از فرمان مظفرالدین شاه در اوت ۱۹۰۶ مبنی بر تأسیس مجلس شورای ملی، بسیاری از محدودیت های مطبوعاتی — هرچند موقت — برچیده شد. این امر هم ناشی از فضای امید و امکان پذیری آن روزگار بود و هم به دلیل انحلال وزارت انطباعات در اوایل ۱۹۰۷ و واگذاری بخشی از وظایف آن، شامل نظارت بر چاپخانه ها و صدور مجوز روزنامه ها، به وزارت علوم. در واقع، تصادفی نبود که محمدحسین خان ذکاءالملک، ناشر "تربیت"، تصمیم گرفت آخرین شمارهٔ روزنامه اش را در مارس ۱۹۰۷ منتشر کند؛ زیرا به گفتهٔ او، سبک محتاطانهٔ روزنامه نگاری اش دیگر مناسب شرایط زمانه نبود. به همین قیاس، ناشران "حبل المتین" تصمیم گرفتند روزنامه ای روزانه در تهران برپا کنند، چرا که دیگر انتشار ماهانهٔ "حبل المتین" کلکته کافی به نظر نمی رسید. از آنجا که روزنام
ه های بسیاری در داخل کشور چاپ می شدند، مردم دیگر نیازی به خواندن "حبل المتین" کلکته احساس نمی کردند؛ به ویژه که یک ماه طول می کشید تا به ایران برسد و در آن زمان مطالبش از اعتبار می افتاد. از همین رو، میرزا سید حسن، برادر مؤیدالاسلام که در آن زمان در تهران بود، با همکاری شیخ یحیی کاشانی "حبل المتین" تهران را بنیان نهاد که نخستین شماره اش در ۲۹ آوریل ۱۹۰۷ منتشر شد. دوم آنکه روزنامه نگاری نوینی که در ۱۹۰۷ پدید آمد، در چندین جنبه از شکل های پیشین متمایز بود. نخست، پیشینهٔ افرادی که روزنامه ها را بنیان نهادند، تفاوت آشکاری با کسانی چون محمدحسین خان ذکاءالملک داشت. برای نمونه، سید حسن کاشانی، میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل و محمدرضا مساوات — ناشران سه روزنامهٔ پرخوانندهٔ پایتخت، یعنی "حبل المتین"، "صور اسرافیل" و "مساوات" — نه تنها از پیشینه های نسبتاً ساده برخاسته بودند، بلکه می توان آنان را به نوعی کنشگر نیز دانست؛ زیرا هر سه در ماه های پیش از صدور فرمان مشروطه، در انجمن های مخفی مشروطه خواهانهٔ گوناگون فعالیت داشتند. دوم آنکه در فضای خوش بینی پس از مشروطه، روزنامه ها ناگزیر بودند با زمانهٔ جدید هم نوا شوند و هدفشا
ن دیگر نمی توانست صرفاً انتشار مقالات عمومی دربارهٔ مزایای آموزش یا دستاوردهای دانشمندان خارجی باشد. بلکه به بازیگرانی فعال بدل شدند. آنان به گزارش سادهٔ اخبار بسنده نمی کردند، بلکه همانند شب نامه های سال های گذشته، جانب «فرودستان» و مردم عادی را می گرفتند و در پی ترویج مفاهیمی بودند که برای این عصر نو ضروری پنداشته می شد: «آزادی، مساوات و اخوت». به بیان دیگر، روزنامه ها برای نخستین بار گونه ای تازه از سیاست پدیدآوردند که هدفش هم بسیج افکار عمومی در حمایت از نظم نوین بود و هم تلاش برای معنا بخشیدن به این دوران جدید. بر همین اساس، روزنامه ها آگاهانه می کوشیدند تا گسترده ترین طیف خوانندگان را جذب کنند. آنان می خواستند مفاهیم نو را با بیانی ساده و گاه محاوره ای رواج دهند. چنان که روزنامهٔ "ندای وطن" نوشت: «اگر این ملت در ورطهٔ جهل مانده است، از آن روست که فلان واعظ دو ساعت سخن می گوید و حدیث و آیه پشت سر هم می آورد — و فلان روزنامه نگار مقالاتی به نثر مسجع می نویسد — به گونه ای که نه شنونده چیزی از وعظ واعظ درمی یابد و نه خواننده از نوشتهٔ روزنامه نگار». بنابراین، رویکردی تازه لازم بود. به سود همه بود که مباحث ت
ا حد امکان به طور ساده و روشن بیان شود. در چنین زمینه ای بود که روزنامه هایی چون "شرافت" پدید آمدند؛ نمونهٔ برجسته ای از روزنامه نگاری جزوه ای. این نشریه در فاصلهٔ مارس تا ژوئیهٔ ۱۹۰۸ به طور نامنظم در ۲۹ شماره به دست آقا سید حسین، کتابفروشی نسبتاً ناشناخته، منتشر شد. اما از آنجا که هدف خود را «بیداری عوام» (کلاه نمدی ها) اعلام کرده بود، می کوشید با نگارش به زبان محاوره ای کوچه و بازار مستقیماً با مردم سخن بگوید. همچنین در راستای تلاش برای دسترسی بیشتر مردم به روزنامه ها — چه نشریات گمنامی چون "شرافت" و چه هفته نامه های مشهوری چون "صور اسرافیل" — سیاست فروش شماره های منفرد در کوچه و بازار و اماکن عمومی اتخاذ شد، نه ارسال از راه پست مگر به درخواست خوانندگان. افزون بر این، بسیاری آگاهانه کوشیدند قیمت نشریات را تا حد امکان پایین نگاه دارند تا برای عموم قابل تهیه باشند. "شرافت" برای نمونه تأکید می کرد که هدفش سودآوری نیست، و ازاین رو به بهای تمام شدهٔ تولید عرضه می شود. محبوبیت مطبوعات مشروطه در میان مردم عادی — با وجود سطح پایین سواد — در روایت های فراوانی آشکار است. برای نمونه، در نامه ای به ادوارد براون که از س
وی یکی از مکاتبه کنندگان مقیم تهران نوشته شد، آمده است که «امروز همه روزنامه می خوانند. در بسیاری از قهوه خانه ها قاریان حرفه ای به کار گرفته شده اند که به جای خواندن داستان های حماسی "شاهنامه"، مشتریان خود را با اخبار سیاسی سرگرم می کنند». همچنین انتشار فزایندهٔ نامه های گروه ها، انجمن ها و نیز افراد — زن و مرد — از شهرها و استان های مختلف کشور با خواسته ها و شکایت های گوناگون، نشانگر آن بود که روزنامه ها تا حدی توانسته بودند مخاطبان متنوع تری را درگیر کنند؛ مخاطبانی که روزنامه ها را «دست کم به مثابه تریبون و مجرایی برای بیان شکایات فراوان خود» می دیدند. روزنامه های این دوره از تنوع برخوردار بودند. افزون بر آن ها که به تحولات سیاسی می پرداختند، روزنامه های طنزی چون "کشکول" نیز بودند که هرچه بیشتر از کاریکاتور برای انتقال پیام خود بهره می بردند، و نیز نشریاتی چون "تیاتر" که با نمایشنامه و درام می کوشیدند «به بی عدالتی های نظام های ستمگر در زبان روزمره توجه دهند… و به تهذیب اخلاقی تشویق کنند». بنابراین، روزنامه ها عموماً ابزاری دانسته می شدند برای طرح مسائلی که گاه حتی در نهادهایی چون مجلس نیز بسیار حساس تلقی
می شدند. برای نمونه، هنگامی که برخی نمایندگان مجلس بر این باور بودند که «برای بحث دربارهٔ مسائل مربوط به زنان هنوز زود است»، پیشنهاد کردند که «روزنامه ها جایگاه مناسبی برای این بحث ها هستند». افزون بر این، روزنامه های اثرگذار محدود به پایتخت نبودند. بنا بر یک پژوهش، در یک سال پس از اعطای مشروطه، افزون بر ۶۴ روزنامه ای که در تهران منتشر می شد، ۹ روزنامه در اصفهان، ۷ در رشت، ۶ در تبریز، ۴ در همدان، ۲ در لاهیجان، ۲ در ارومیه و هرکدام یک روزنامه در کرمانشاه، شیراز، مشهد، بندر انزلی و شهر ری انتشار یافت. کودتای محمدعلی شاه در ۲۳ ژوئن ۱۹۰۸ به این دورهٔ کوتاه آزادی بیان پایان داد؛ زیرا بیشتر روزنامه ها تعطیل شدند و ناشران و سردبیران یا تحت پیگرد قرار گرفتند، یا اعدام شدند، یا ناچار به فرار از کشور شدند. شمار اندکی کوشیدند با ادامهٔ انتشار عناوین پیشین خود — هرچند در مکان هایی دیگر — با نظم جدید مقابله کنند. تبریز، رشت و اصفهان که به مراکز مبارزه با استبداد محمدعلی شاه بدل شده بودند، پایگاه چندین روزنامه شدند. از جمله "کشکول" از تهران به اصفهان، "حبل المتین" تهران به رشت و "مساوات" به تبریز منتقل شدند. دیگر روزنامه ه
ای مخالف توانستند چند شماره ای در تبعید منتشر کنند؛ از مشهورترین آن ها می توان به "صور اسرافیل" در ایوردون سوئیس، "روح القدس" در پاریس و "شمس" و "سروش" در استانبول اشاره کرد. در غیر این صورت، جز شب نامه های بسیار که پنهانی در مخالفت با استبداد منتشر می شد، روزنامه های اندکی بودند که رسماً تحمل می شدند. پس از پیروزی مشروطه خواهان در تصرف تهران و خلع محمدعلی شاه به سود پسرش در ژوئیهٔ ۱۹۰۹، دورهٔ دوم مشروطه آغاز شد. بسیاری از ملی گرایان — از جمله روزنامه نگاران نامدار مشروطه خواه — به کشور بازگشتند، هرچند همه به فعالیت مطبوعاتی ادامه ندادند. برای نمونه علی اکبر دهخدا و محمدرضا مساوات، — نویسندهٔ ستون طنز «چرند و پرند» در "صور اسرافیل" و سردبیر هفته نامهٔ "مساوات" — به مجلس دوم پیوستند، هرچند در جناح هایی مخالف. در این دورهٔ کوتاه که از ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۱ ادامه داشت، با رفع ممنوعیت از روزنامه های پیشین، شماری چون "مجلس"، "ندای وطن"»، "حبل المتین" و "تمدن" انتشار خود را از سر گرفتند. به این فهرست، نشریات تازه ای نیز در سراسر کشور افزوده شد. از شناخته شده ترین آن ها "ایران نو"، "شرق"، "برق" و "استقلال ایران" در تهران؛ "خ
راسان"، "طوس" و "نوبهار" در مشهد و "شفق" در تبریز بودند. بار دیگر، روزنامه ها ناچار بودند خود را با شرایط تازه تطبیق دهند. از ۱۹۱۰ به ویژه با پدید آمدن احزاب سیاسی و تبدیل رقابت های سیاسی به بخشی از زندگی، اغلب روزنامه ها به یکی از احزاب وابسته شدند. "ایران نو" ارگان حزب تازه تأسیس دموکرات شد؛ "شورا" و "مجلس" به حزب اعتدالیون پیوستند و "استقلال ایران" ارگان حزب اتفاق و ترقی بود. بااین حال، روزنامه های این دوره دیگر شور و آرمان گرایی صادقانهٔ مطبوعات مشروطهٔ نخست را نداشتند. به همین سیاق، نامه هایی که در صفحات روزنامه ها منتشر می شدند نشان می دادند که مردم نیز روزنامه ها را با همان شور و اشتیاق پیشین نمی خواندند. بااین حال، برخی از نشریات تازهٔ این دوره به خودی خود قابل توجه بودند، چرا که شیوه ای نوین از روزنامه نگاری و رویکردی تازه به محتوا برگزیدند. "ایران نو" — روزنامه ای روزانه که نخستین بار در اوت ۱۹۰۹ منتشر شد و به عنوان «مشهورترین و اثرگذارترین روزنامهٔ دورهٔ دوم مشروطه» شناخته شده است — نمونه ای بارز بود. این روزنامه با افتخار اعلام می کرد که «نخستین روزنامهٔ فارسی زبان است که پس از مشروطه به شیوهٔ روز
نامه های اروپایی تأسیس شده است». نه تنها در قطع بزرگ (قطع برودشیت) که در اروپا رایج بود منتشر می شد و برای دیگر روزنامه های تازه نیز معیار قرار گرفت، بلکه خود را نشریه ای آزادمنش و بی طرف می دانست که در آن روزنامه نگاران می بایست «بی طرف و عادل باشند و آنچه رخ می دهد را راست و دقیق و به دور از جانب داری شرح داده و بنویسند». از نظر محتوا، "ایران نو" بدیع بود؛ زیرا نه تنها «تحلیل های اجتماعی و سیاسی» را در مقالات خود می گنجاند، بلکه «برنامه هایی از نوع سوسیال دموکراتیک برای اصلاح کشور» نیز ارائه می داد. افزون بر گزارش هایی که به وسیلهٔ خبرنگارانش از مناطق مختلف کشور منتشر می کرد، "ایران نو" رسانه ای برای طرح موضوعاتی بود که به ندرت مورد بحث قرار می گرفتند، همچون تمایزات طبقاتی، تعصبات قومی و دینی و تبعیض علیه زنان در جامعه. برای نمونه، مجموعه ای از مقالات و نامه های زنان را منتشر می کرد که فرهنگ پدرسالارانهٔ زمانه را به چالش می کشیدند، و نیز اطلاعیه هایی دربارهٔ گشایش مدارس دخترانهٔ تازه و نشست های انجمن های زنان. از دیگر نشریات تازه ای که در این دوره منتشر شدند، "شرق" و سپس بازآفرینی آن با عنوان "برق" بودند. ا
ین دو به ترتیب در سپتامبر ۱۹۰۹ و اکتبر ۱۹۱۰ به دست سید ضیاءالدین طباطبایی منتشر شدند و از الگوی "ایران نو" پیروی می کردند — نه تنها در قالب بلکه در اتخاذ رویکردی انتقادی. بااین حال، "شرق" روزنامه ای بسیار «جنجالی تر» دانسته می شد؛ زیرا در راستای تقویت روحیهٔ مشروطه خواهی مقالات تندی علیه وزرای گوناگون منتشر می کرد که همین امر بارها به تعطیلی آن انجامید. به طور کلی، روزنامه های این دوره در مقایسه با مطبوعات دورهٔ نخست مشروطه، سهم بیشتری به اخبار سیاسی اختصاص می دادند و فضای گسترده تری برای بررسی و تفسیر رویدادهای روز در نظر می گرفتند. در همین دوره — به طور مشخص در سپتامبر ۱۹۱۰ — برای نخستین بار هفته نامه ای به نام "دانش" به دست عفت سیاح سپانلو منتشر شد که هدفش پرداختن به مسائل زنان بود. این نشریه خود را چنین تعریف کرده بود: «روزنامه ای مخصوص علم خانه داری، بچه داری و شوهر داری؛ مفید برای دوشیزگان و زنان. از مباحث سیاست مملکتی به کلی احتراز خواهد کرد». ازاین رو مقالات آن به جنبه های گوناگون مدیریت خانه می پرداخت. گرچه عمر کوتاهی داشت و در انتخاب موضوعات به نظر نخبه گرا و سنت گرا می رسید، اما اهمیتش در آن بود که
به دگرگونی در تعریف «مادر بودن» و «زن بودن» یاری رساند و افزون بر این، الگویی برای دیگر نشریات زنان شد که در سال های بعد پدید آمدند. دورهٔ احمدشاه. در چهارده سال پایانی حکومت قاجار، ایران دستخوش دگرگونی های سهمگین بسیاری شد: اولتیماتوم روسیه در نوامبر ۱۹۱۱ که به انحلال مجلس دوم انجامید، جنگ جهانی اول و تجاوز و مداخلات قدرت های درگیر، مهاجرت نمایندگان مجلس و اعضای دولت به قم و کرمانشاه، و کودتای ۱۹۲۱ رضاخان که در نهایت به برکناری قاجار و جایگزینی آن ها با سلسلهٔ پهلوی انجامید. در هر یک از این مقاطع، روزنامه نگاری کشور تحت تأثیر قرار گرفت و کوشید خود را با شرایط تازه تطبیق دهد. پس از اولتیماتوم روسیه در نوامبر ۱۹۱۱، مجلس دوم به فرمان نایب السلطنه، ابوالقاسم خان ناصرالملک، منحل شد. همانند پیامدهای کودتای ۱۹۰۸، این بار نیز تعطیلی نهاد قانون گذاری به بستن بسیاری از روزنامه ها در سراسر کشور و تبعید، پیگرد و گاه اعدام روزنامه نگاران، ناشران و سردبیران انجامید، به ویژه در شهرهای شمالی رشت، انزلی و تبریز. در سه سال بعدی که به «دیکتاتوری ناصرالملک» شناخته می شود، روزنامه هایی که منتشر می شدند یا وابسته به دولت بودند ی
ا گرایش سازشکارانه داشتند و صرفاً در جهت جلب رضایت سفارت های روس و بریتانیا عمل می کردند که حضور و نفوذشان محسوس تر شده بود. در همین زمان، بااین حال، تداومی از گذشته نیز دیده می شد. برای نمونه، "شکوفه" — ماهنامه ای ویژهٔ زنان که همچون "دانش" به دست زنی اداره و ویرایش می شد و عمدتاً از سیاست فاصله می گرفت — در نوامبر ۱۹۱۲ آغاز به انتشار کرد. "شکوفه" همانند پیشینیان خود لحنی آموزشی داشت، هدفش تأیید یادگیری زنان بود و از تأسیس مدارس دخترانه حمایت می کرد. این نشریه حدود چهار سال تا اوت ۱۹۱۶ به انتشار ادامه داد. با اعلام انتخابات مجلس سوم از سوی احمدشاه در ۲۶ شعبان ۱۳۳۱ / ۳۱ ژوئیهٔ ۱۹۱۳، زمینه برای احیای تدریجی زندگی سیاسی فراهم شد. این امر تا اندازه ای در قالب افزایش شمار روزنامه هایی نمایان شد که روند انتخابات پارلمانی را پوشش می دادند و می کوشیدند مردم را به مشارکت ترغیب کنند. برای نمونه، روزنامهٔ روزانهٔ "رعد" نوشت که دوازده خبرنگار آن مأمور دنبال کردن فرایند انتخابات شده اند. هرچند مجلس سوم خود بیش از یازده ماه دوام نیاورد، گشایش آن در دسامبر ۱۹۱۴ مرحله ای تازه و هرچند کوتاه مدت در فعالیت مطبوعاتی پدید آورد.
از یک سو، شماری از روزنامه نگاران شناخته شده به مجلس سوم راه یافتند و این امر امکان داد تا انتشار روزنامه هایی را که در سال های گذشته ممنوع شده بود، از سر گیرند. ملک الشعرای بهار، برای نمونه، توانست سلسلهٔ تازه ای از روزنامهٔ روزانهٔ "نوبهار" را منتشر کند؛ روزنامه ای که نخستین بار در ۱۹۱۰ در مشهد چاپ شده و به دلیل مواضع ضد روسی توقیف شده بود. اینک در تهران منتشر می شد و جایگزین "ایران نو" به عنوان ارگان حزب دموکرات شد. به همین ترتیب، ناصرالاسلام گیلانی، ناشر هفته نامه ای اعتدالی که پس از تعطیلی مجلس دوم به قم تبعید شده بود، با راه یافتن به مجلس سوم بار دیگر انتشار روزنامهٔ خود "شورا" را آغاز کرد. از سوی دیگر، چند روزنامهٔ تازه نیز در این مقطع پدید آمدند. از آن میان "ستارهٔ ایران" به صورت روزانه و "عصر انقلاب" و "بامداد روشن" به صورت هفتگی منتشر می شدند. هر یک گرایش خاص خود را داشتند: "ستارهٔ ایران" جمهوری خواه، "عصر انقلاب" طرفدار آلمان، و "بامداد روشن" مدافع اندیشه های پان اسلامی؛ اما وجه مشترک همهٔ آن ها مخالفت با تجاوزات روس و انگلیس بود. البته استثناهایی نیز وجود داشت، از جمله "رعد" و "عصر جدید" که آشکارا
جانب یکی از این دو قدرت — یعنی به ترتیب انگلیس و روس — را می گرفتند. عمر مجلس سوم با مهاجرت شماری از نمایندگان به قم و سپس کرمانشاه پایان یافت. بار دیگر با تعطیلی مجلس، سانسور شدت گرفت؛ به جز "رعد" و "عصر جدید"، بیشتر روزنامه ها بسته شدند. در واپسین سال های جنگ، هنگامی که برخی از "مهاجرین" از جمله دموکرات ها به تهران بازگشتند، تعدادی از روزنامه های قدیمی انتشار یافتند و مطبوعات کوشیدند بار دیگر نقشی در صحنهٔ سیاسی ایفا کنند. بدین سان، نشریات متنوعی پدید آمدند که بسیاری چون "کوکب ایران" موضعی ضد امپریالیستی و ضد حکومت داشتند. همچنین در همین دوره بود که «سیاسی ترین نشریهٔ زنان و نخستین روزنامهٔ زنان که واژهٔ «زن» را در عنوان خود داشت» پدید آمد: دوهفته نامهٔ "زبان زنان" که در ۱۹۱۹ در اصفهان منتشر شد. این روزنامه به عنوان نشریه ای توصیف شده است که «با مردان جدل می کرد و مباحث خود را بر آزادی و استبداد متمرکز می ساخت، نه بر زنان و مردان یا مسائل خاص زنان». افزون بر این، چند نشریهٔ ادبی ماندگار نیز در همین زمان پدید آمدند، از جمله "دانشکده" در رجب ۱۳۳۶ / آوریل ۱۹۱۸، و نیز "ارمغان" و "ادب" در ۱۹۱۹. کودتای ۱۹۲۱ بار
دیگر به تعطیلی روزنامه ها انجامید. هرچند سید ضیاءالدین طباطبایی — یکی از عاملان کودتا — خود در فاصلهٔ ۱۹۰۹ تا ۱۹۱۵ سردبیر چند روزنامهٔ اثرگذار از جمله "شرق"، "برق" و "رعد" بود، اما هنگامی که پس از کودتایی که با همکاری رضاخان انجام داد به قدرت رسید، نخستین اقدامش بستن همهٔ روزنامه ها بود. بااین حال، سه ماه پس از برکناری او و با گشایش مجلس چهارم، شماری نشریهٔ تازه با گرایش های ایدئولوژیک گوناگون منتشر شدند. از مشهورترین و اثرگذارترین آن ها می توان به "مرد آزاد" به مدیریت علی اکبر داور، "شفق سرخ" به قلم علی دشتی، و "طوفان" به سردبیری فرخی یزدی اشاره کرد. "ایران نو" نیز پس از سیزده سال تعطیلی بار دیگر در ۱۹۲۳ انتشار یافت، این بار به عنوان ارگان فرقهٔ دموکرات. بااین حال، در این زمان سیاست حزبی بخش زیادی از جذابیت و کارآمدی خود را از دست داده بود و مردم اعتمادشان به قدرت مطبوعات را از کف داده بودند. افزون بر این، ترور میرزادهٔ عشقی — سردبیر "قرن بیستم" — در ۱۹۲۴ به اتهام تمسخر اندیشه های جمهوری خواهانهٔ رضاخان، سرآغاز موج تازه ای از سرکوب آزادی بیان در سال های بعد شد. سانسور. با افزایش شمار روزنامه ها در داخل و خار
ج از کشور از دههٔ ۱۸۵۰ به بعد، مهار نشریات به یکی از دغدغه های اصلی دربار ناصری بدل شد. در همین راستا، وزارت انطباعات در ۱۸۷۱ تأسیس شد. در درون این وزارتخانه دفتری وجود داشت که وظیفهٔ ویژه اش نظارت بر تمام مطالبی بود که قرار بود در روزنامه های دولتی پیش از انتشار چاپ شود. بااین حال، نارضایتی ناصرالدین شاه از گزارش های تحقیرآمیزی که دربارهٔ حکومتش در مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور منتشر می شد، به تأسیس «ادارهٔ سانسور» انجامید؛ پیشنهادی که از سوی محمدحسن خان اعتمادالسلطنه ارائه شد. این ادارهٔ تازه که در ۱۹ ربیع الاول ۱۳۰۲ / ۶ فوریهٔ ۱۸۸۵ آغاز به کار کرد و خود اعتمادالسلطنه نیز آن را اداره می کرد، بخشی از وزارت انطباعات بود و وظیفه اش نه تنها نظارت بر آنچه در مطبوعات مهاجر منتشر می شد، بلکه جلوگیری از ورود آن ها به کشور در صورت لزوم بود. سانسور در دورهٔ مظفرالدین شاه نیز ادامه یافت، هرچند میزان شدت آن به صدر اعظم وقت بستگی داشت. در دوران صدارت امین الدوله، سانسور کاهش یافت و به چند روزنامهٔ نیمه مستقل اجازهٔ فعالیت داده شد؛ اما در دورهٔ جانشینان او چنین نبود. برای نمونه، صدارت علی اصغر خان امین السلطان همزمان ب
ا بازگشت دوره ای از سانسور شدید بود. در این دوره، به دستور او همهٔ امور مربوط به مطبوعات باید به شخص وی ارجاع می شد. در همین زمان بود که "حبل المتین" کلکته توقیف شد و توزیع آن در کشور ممنوع گردید. اگرچه پس از انقلاب مشروطه وزارت انطباعات منحل شد و مطبوعات به عنوان یکی از ارکان مشروطه خواهی شناخته شدند و محدودیت ها تا اندازه ای کاهش یافت، اما به ندرت به مطبوعات اجازه داده می شد آزادانه هرچه را لازم می دانند منتشر کنند. بلافاصله پس از اعطای مشروطه، وظیفهٔ سانسور از وزارت انطباعات به مخبرالسلطنه، وزیر علوم، واگذار شد. این سازوکار تازه مانع توقیف موقت نشریاتی که توهین آمیز تلقی می شدند نبود و بیشتر روزنامه های مشروطه خواه گرفتار چنین وضعی شدند. افزون بر این، با رادیکال تر و تندتر شدن لحن روزنامه ها، مقامات — از جمله شماری از نمایندگان مجلس اول — برای محدودیت بیشتر مطبوعات استدلال کردند و سرانجام موفق شدند. در نتیجه، قانون مطبوعات در ۵ محرم ۱۳۲۶ / ۸ فوریهٔ ۱۹۰۸ به تصویب رسید تا مرزهای قابل قبول مشخص شود. بر پایهٔ این قوانین تازه، «اختراع اخبار و مقالات مخل نظم ممنوع است» (مادهٔ ۳۲)؛ «انتشار مقالاتی که برای دین و ع
قاید دینی مضر و زیان آور دانسته شوند مشمول پرداخت جریمه است» (مادهٔ ۳۳)؛ «اهانت به پادشاهان دول دوست به طور کامل ممنوع است و در چنین مواردی مجرم بسته به حکم دادگاه از جریمه تا حبس یک ساله مجازات خواهد شد» (مادهٔ ۴۱). بااین حال، روزنامه های رادیکال مشروطه خواه از مسیر خود بازنایستادند و با تمسخر، بیش از پیش به این قوانین تازه اعتراض کردند. "مساوات" به طور مشهور علیه قانون مطبوعات اعتراض کرد و هفته نامه اش را به شیوه ای کهنه منتشر ساخت؛ با زبانی پرآرایه و دشوار و همراه با ستایش فراوان از صاحبان قدرت — یادآور روزنامه های درباری دورهٔ ناصرالدین شاه. به این ترتیب، نشان داد که رعایت قانون مطبوعات معادل بازگشت به روزنامه نگاری به شدت محدود و بی روح گذشته است. "شرافت" نیز با نمادگرایی تحریک آمیز تصویب این قوانین را به ریشخند گرفت. در بخشی طنزآمیز نوشت: «بشارت باید داد به شیعیان که قانون مطبوعات به امضای ۸۸ نفر از وکلای مجلس رسیده و به صحهٔ همایونی موشح گردیده است. [طبق این قانون] اظهار کلمات مهیج، چه به لفظ و چه به تحریر، ممنوع است. گوینده و نویسندهٔ کلمات مهیج به مجازات شدید گرفتار خواهد شد. خوشبختانه در ایام سابق چ
نین قوانینی وضع نشده بود والا حضرت سیدالساجدین امام زین العابدین نمی توانست خطابه ای بلیغ در حضور یزید بن معاویهٔ مرحوم ایراد کند. از من مپرسید که چرا نسبت به یزید و معاویه این قدر با احترام سخن گفتم؛ زیرا طبق قانون مطبوعات، هرکس به پادشاهی از ممالک عالم جسارت کند مجازات خواهد شد. یزید و پدرش معاویه هم پادشاه بودند و مخالفت با قانون جایز نیست». با وجود چنین اعتراض هایی، سانسور در سال های بعد کارآمدتر ادامه یافت. در دورهٔ دوم مشروطه، برای نمونه در اوت ۱۹۰۹، روزنامهٔ مشهور "حبل المتین" تهران به زور تعطیل شد و سردبیر آن، سید حسن کاشانی، به اتهام اهانت به علما بازداشت و محاکمه گردید. پس از تعطیلی مجلس دوم، شیوهٔ سانسور به همان روشی بازگشت که در دورهٔ ناصرالدین شاه به کار می رفت؛ یعنی روزنامه ها تنها با تصویب صدر اعظم و شخص شاه اجازهٔ انتشار داشتند. به همین ترتیب، در دوران پس از ۱۹۱۱ نیز نشریات برای انتشار نیازمند تأیید اعضای دولت بودند و وزارت علوم عملاً کنار گذاشته شده بود. در واقع، شاید همین سانسور فراگیری که در این سال ها — به درجات گوناگون — اعمال می شد، زمینه ساز شکل گیری فرهنگی از مقاومت در برابر سانسور شد.
گاه این مقاومت به صورت اعتراض های جمعی و همبستگی میان روزنامه ها نمود پیدا می کرد. برای نمونه، در مهٔ ۱۹۱۰، هنگامی که "شرق" تعطیل شد، بیانیه ای اعتراضی به امضای چندین روزنامه — از جمله "ایران نو"، "دیوان عدالت"، "پلیس ایران"، "تمدن" و "استقلال ایران" — فراتر از خطوط حزبی رسید. جالب آنکه در همین مورد خاص، به نظر می رسد این اعتراض دولت را وادار کرد تا کوتاه بیاید و اجازه دهد "شرق" بار دیگر منتشر شود. در مواقعی دیگر، مقاومت در قالب اقدامات چالش گرانه ای چون انتشار نسخه های تازه ای از روزنامه های توقیف شده جلوه گر می شد. نمونه ها فراوان اند. هنگامی که "شرق" برای پنجمین بار در اکتبر ۱۹۱۰ تعطیل شد، سردبیر آن، سید ضیاءالدین طباطبایی، "برق" را منتشر کرد که در همان سبک و قالب "شرق" بود. به همین سان، زمانی که "برق" پس از چند شماره بسته شد، "رعد" جای آن را گرفت؛ بار دیگر با عنوانی مشابه. یا هنگامی که "نوبهار" در مهٔ ۱۹۱۰ به اتهام مواضع ضد روسی تعطیل شد، سردبیر آن، ملک الشعراء، بر موضع خود پافشاری کرد و "تازه بهار" را منتشر ساخت. این الگوی مقاومت نه تنها در سراسر کشور دیده می شد بلکه در دهه های بعد نیز تداوم یافت — چنان
که پایداری مطبوعات اصلاح طلب در برابر فشارها در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ گواه آن است.
بمب گذاری مدرسه در بریندیزی در ۱۹ مهٔ ۲۰۱۲ رخ داد، زمانی که سه بمب ساخته شده با کپسول گاز که در یک سطل زبالهٔ بزرگ پنهان شده بودند، در مقابل دبیرستان مورویلو فالکونه در بریندیسی، ایتالیا منفجر شدند و منجر به کشته شدن یک دانش آموز دختر ۱۶ ساله و زخمی شدن پنج نفر دیگر شدند که وضعیت یکی از آنان وخیم اعلام شد. انفجار. این حمله در بریندیزی، پولیا، صبح روز شنبه، ۱۹ مهٔ ۲۰۱۲، ساعت ۷:۴۵ به وقت محلی رخ داد. طی این حادثه، سه بمب ساخته شده از کپسول گاز در داخل یک سطل زباله در نزدیکی دروازهٔ ورودی جلویی دبیرستان مورویلو فالکونه، در حالی که دانش آموزان در حال ورود و خروج از مدرسه بودند، منفجر شدند. یک اتوبوس به تازگی دانش آموزان بیشتری را در آن مکان پیاده کرده بود. کپسول ها که به یکدیگر بسته شده بودند، در مجاورت ملیسا باسی، دانش آموز ۱۶ سالهٔ رشتهٔ مد و لباس، منفجر شدند. او متحمل کل نیروی موج حاصل از این انفجار قدرتمند شد و دچار «جراحات وحشتناکی» از جمله سوختگی ۹۰ درصد از بدنش و از دست دادن یک دست شد. او کمی بعد در بیمارستان درگذشت. دانش آموز شانزده سالهٔ دیگری به نام ورونیکا کاپودیچی، به شدت از ناحیهٔ سینه و شکم مجروح شد
. چهار دانش آموز دیگر، از جمله خواهر بزرگتر ورونیکا، مجروح شده و دچار سوختگی های شدیدی شده بودند؛ یکی از این دختران در معرض خطر از دست دادن هر دو پا قرار داشت. پیش از رسیدن آمبولانس ها و نیروهای پلیس، همکلاسی های آسیب دیدگان بلافاصله برای کمک به قربانیان به سمت آنان آمدند. دانش آموزان مجروح با موها و لباس های سوخته روی زمین افتاده بودند، بر روی دیوار مدرسه در نزدیکی مرکز انفجار آثار سوختگی زیادی به چشم می خورد و خیابان پر از کتاب، کاغذ و کوله پشتی بود. شیشه های شکستهٔ پنجره ها نیز پیاده رو را پوشانده بود. زنی که در انفجار گرفتار شده بود، این حادثه را این طور توصیف کرد که «دختری را دیده که روی زمین افتاده و دختر دیگری که بلند شده و شروع به فریاد زدن کرده است». شاهد دیگری که در ساختمان مجاور مدرسه کار می کرد، برداشت خود از بمباران را به طور خلاصه اینگونه بیان کرد: «من داشتم پنجره را باز می کردم که موج انفجار به من برخورد کرد. بچه ها را دیدم که روی زمین افتاده بودند. همه سیاه شده بودند. کتاب هایشان آتش گرفته بود. وحشتناک بود.» واکنش ها. از آنجا که این بمب گذاری یک مدرسه و دانش آموزان آن را هدف قرار داده بود، بلا