Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ن در ۱۹۵۱ میلادی، در کنار کوشش های فرهنگی و ادبی و زبان شناسی، گروهی از ایران شناسان نیز به پژوهش در فرهنگ ایران پرداختند. در ۱۹۵۴ محمد نوری عثمانوف کتاب "مقام شاهنامهٔ فردوسی در ادبیات تاجیکی قرون نهم و دهم میلادی" را در مسکو چاپ و منتشر کرد. کتاب "منظومه هایی از شاهنامهٔ فردوسی" به دست در ۱۹۵۹ ترجمه و چاپ شد. در سال ۱۹۶۰ نیز «داستان کیقباد و کیکاوس» به دست وی. درژاوین در دوشنبه منتشر شد. نخستین بار در سال ۱۸۱۵ و در شمارهٔ ۱۰ مجلهٔ ، پاره هایی از "شاهنامه" به روسی ترجمه شد. واسیلی ژوکوفسکی در سال ۱۸۴۹ «داستان رستم و سهراب» را به نظم روسی ترجمه کرد. این ترجمه از آثار شناخته شدهٔ ادبیات روسی به شمار می رود. سوکولوف دو بار در سال های ۱۹۰۵ و ۱۹۱۵ به ترجمهٔ "شاهنامه" دست زد. نخستین بار از آغاز تا پایان «پادشاهی فریدون» را ارائه کرد و در بار دوم، «داستان زال و رودابه» و «رستم و سهراب» را ترجمه کرد. در ۱۹۱۵ کریمسکی بخش هایی از "شاهنامه" را ترجمه و در مسکو چاپ کرد. او ترجمهٔ دیگری، از آغاز "شاهنامه" تا «پادشاهی منوچهر» به شعر و به زبان روسی دارد که این کتاب دو بار در سال های ۱۸۹۶ در لوو و ۱۹۲۲ در کی یف چاپ شد. او در
"کتاب تاریخ ایران و ادبیات آن"، "شاهنامه" را کتابی باعظمت برمی شمرد و آن را بر پایه های دینی و میهنی ایران استوار و جنگ های ایران و توران را نمود پیکار نیکی و پلیدی می داند. در سال ۱۹۳۴ میلادی هم زمان با هزارهٔ فردوسی، یادبودی در مسکو و لنینگراد و پایتخت های هفت جمهوری دیگر برپا شد و چندین ترجمه و پژوهش دربارهٔ فردوسی در این کشورها انجام گرفت. در همان سال انستیتو خاورشناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی نشریه ای با نام "فردوسی" در لنینگراد منتشر کرد و به چگونگی برگزاری یادبود پرداخت. همچنین نسخه های خطی "شاهنامه" به دست گوزالیان و دیاکونوف گردآوری و در لنینگراد چاپ شد. در ۱۹۵۵ ترجمهٔ متن کامل "شاهنامه" به نظم روسی در شش جلد و زیر نظر آکادمی علوم اتحاد شوروی آغاز و نخستین جلد آن در ۱۹۷۵ چاپ شد. جلدهای دوم و سوم نیز در سال های ۱۹۶۰ و ۱۹۶۵ منتشر شد که روی هم، از آغاز "شاهنامه" تا «پادشاهی لهراسب» را دربرمی گیرد. در چاپ این کتاب، از نسخه های گوناگون فارسی "شاهنامه" — مانند نسخهٔ "شاهنامهٔ بایسنقری" و نسخهٔ کتابخانهٔ ملی لنینگراد — بهره برده شده و گروهی از متخصصان زبان و ادبیات فارسی بر این کار گمارده شده بودند. افزون ب
ر این ها، ترجمه ها و پژوهش های فراوان دیگری از "شاهنامه" به زبان روسی انجام شده است. کهن ترین ترجمهٔ "شاهنامه" به زبان گرجی اندکی پس از درگذشت فردوسی در سدهٔ دوازده میلادی انجام شده، اما اکنون از آن ترجمه اثری نیست. پس از آن در سده های پانزدهم تا هجدهم میلادی ترجمه های فراوانی از بخش های گوناگون "شاهنامه" به زبان گرجی به نظم و نثر انجام گرفت که اکنون همگی در دسترس هستند. مهم ترین آن ها، «رستومیانی» یا «رستم نامه» است که سرافیون ساباشوبلی، نویسندهٔ نامی گرجی در اواخر سدهٔ پانزدهم و اوایل سدهٔ شانزده بخش بنیادین آن را ترجمه کرده و ترجمهٔ بخش واپسین آن به دست خسرو تورمانیدزه انجام شده است. این ترجمه در سال ۱۸۹۱ در تفلیس چاپ شد. ترجمه های فراوان دیگری نیز از "شاهنامه" به زبان گرجی در دست است. چاپ و انتشار گزیدهٔ "شاهنامه" به زبان آذری زیر نظر در سال ۱۹۳۴ از دیگر کوشش ها در شوروی سابق است. در پهنهٔ گیتی. افزون بر آنچه رفت، برگردان ها، پژوهش ها و چاپ های فراوانی دربارهٔ فردوسی و "شاهنامه" در سراسر گیتی انجام شده است. ترجمه هایی به زبان های اردو، ایتالیایی، بنگالی، پشتو، ترکی، چکی، دانمارکی، رومانیایی، ژاپنی، صربی،
سوئدی، عبری، کردی، گجراتی، لاتین، لهستانی، مجاری و هندی انجام شده است. برابر "کتابشناسی فردوسی و شاهنامه" گردآوری ایرج افشار — که نوشته ها دربارهٔ فردوسی و "شاهنامه" از آغاز تا سال ۱۳۸۵ را دربرمی گیرد — با به شمار آوردن سروده های منسوب به فردوسی مانند "یوسف و زلیخا" تا سال ۱۳۸۵، ۵۹۴۲ شماره نوشتار، گفتار، فصل، کتاب منفرد و مجموعهٔ مستقل، ترجمه و منقول ها، نسخه های دست نویس تاریخ دار و بی تاریخ و گزیده و منثور، چاپ های متن "شاهنامه" و خلاصه های آن، یک یا چند داستان از آن، آثاری که برپایهٔ "شاهنامه" گردآوری شده اند، نمایش نامه ها برپایهٔ آن و چاپ های "یوسف و زلیخا" در این سال ها به دست آمده است. بازگردانی ها، ویرایش ها و پژوهش ها در شاهنامه. بازگردانی های شاهنامه. "شاهنامهٔ" فردوسی بزرگ ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته است و مهم ترین دلیل آن بازگردانی های گوناگون آن و پژوهش های گسترده و همه جانبه دربارهٔ آن در زبان های خارجی است. نخستین بار بنداری اصفهانی "شاهنامه" را به زبان عربی بازگردانی کرد. این بازگردانی از روی نخستین "شاهنامه" که در سال ۳۸۴ تمام شده بود، انجام شد و در زبا
ن عربی "الشاهنامه" نام گذاری شد. قانصوه غوری از سلطان های مملوکی مصر که اهل ادبیات و شعر نیز بود؛ امر کرد که "شاهنامهٔ" فردوسی را از فارسی به ترکی ترجمه کنند. "علی افندی" در سال ۹۱۶ هجری قمری "شاهنامه" را بدون کاستی به شعر ترکی درآورد. "سرافیون ساباش ویلی" (ادیب معروف گرجستان) "شاهنامه" را به نثر و نظم به گرجی درآورد. او نتوانست بازگردانی کامل "شاهنامه" را انجام دهد، اما اثر او پس از مرگش به دست برخی از مترجمان گمنام کامل شد. نخستین شخص اروپایی که از فردوسی و "شاهنامه" سخن گفت، "ویلیام جونز" انگلیسی بود که در کتاب خود موسوم به شرح ادبیات آسیایی، پاره هایی از "شاهنامه" را در سال ۱۷۷۴ میلادی بازگردانی کرد، اما چون او چندان از زندگی فردوسی آگاهی نداشت، "شاهنامه" را اثر چند تن از شاعران دانست. پس از او، "لومسدن" انگلیسی بود برگردان خوبی از "شاهنامه" انجام داد که تنها یک بخش از آن منتشر شد. پس از او نیز مهم ترین بازگردان کامل "شاهنامه" تا مرگ رستم توسط "گورس" آلمانی در سال ۱۸۲۰ میلادی انجام گرفت و توجه همگان را به "شاهنامه" جلب کرد. در سال ۱۸۷۳، "فریدریش روکرت" (خاورشناس و شاعر آلمانی) داستان رستم و سهراب را به نظ
م آلمانی درآورد و این بازگردانی موجب نامداری فراوان "شاهنامه" در ادبیات اروپایی شد. از سال ۱۸۳۸ تا ۱۸۷۸، یکی از مهم ترین بازگردان های "شاهنامه" به زبان فرانسوی توسط "ژول مل" انجام گرفت. از بازگردان های دیگر "شاهنامه" می توان بازگردان منظوم "پیتزی" به زبان ایتالیایی نام برد. "ژو کوسکی" نیز داستان رستم و سهراب را به نظم روسی درآورد. باید یاد شود که "شاهنامه" این اثر حماسی ملی ایرانیان به بیش از سی زبان جهان ترجمه شده است. همچنین آثاری از "شاهنامه" به زبان های ارمنی، گجراتی، دانمارکی، مجاری، سوئدی، لهستانی و هندی بر جای مانده است. دکتر صالح محمد زیری وزیر پیشین وزارت صحت عامه افغانستان و یکی از شخصیت های سیاسی چهار دهه تاریخ این کشور، "شاهنامه" را با عنوان «د فردوسی شهنامه» به نثر شیوای پشتو برگرداند. بازگردان پشتو در هجده ماه به پایان رسید و در سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴) نخستین چاپ آن در ۶۳۳ صفحه روانهٔ بازار شد. بازگردان پشتو در آغاز کتاب، جستار گسترده ای دارد در پیرامون سرزمین پهناور "شاهنامه" از کوه قاف تا سیستان، از زابل تا سمنگان و از اندراب تا گرزوان و به دنبالش اشاره می کند به دو دلیلی که چرا "شاهنامه" در س
رزمین های بیشتر پشتونشین درست جا نیفتاده است. همچنین شماری از بازگردانی های "شاهنامه" عبارتند از: مشکلات ویرایشی نسخه های خطی شاهنامه. بیشتر از ۵۰۰ سال نبود «گ چ پ ژ» در نوشتار الفبای خط فارسی (کوفی) باعث تغییر بسیاری از نام ها شده که نام اصلی برخی به کلی قابل کشف نیست. این مشکل خود را در "شاهنامه" به خوبی نشان می دهد همه یا بیشتر نسخه های "شاهنامه" خطی تا سه قرن پیش فاقد گ چ پ ژ هستندکه مشکلات و اختلاف نگر را برای کشف بسیاری از نام ها و واژگان ایجاد کرده است. گمان می شد از ۵۰۰ سال پیش شیوه نوشتار خط فارسی به همین سبک و روش کنونی بوده اما اکنون مشخص شده که تا پیش از چاپ سنگی اگر چه نوشتن گچ پ ژ تا حدودی رایج شده بود اما کاربرد آن استاندارد نشده بود و در بیشتر مکاتبات حتی تا دو قرن پیش همچنان کاربرد گچ پ ژ بعضاً دیده نمی شود. خط فارسی کنونی، فارسی شدهٔ خطی است که در حیره، بصره و کوفه در دوره صدر اسلام رایج شد و در چند قرن بعد چهار حرف «پ»، «ژ»، «گ» و «چ» بدان افزوده شده است. به طور نمونه کهن ترین نسخه خطی باقی مانده و شناخته شده از "شاهنامه" فردوسی نسخهٔ خطی کتابخانه فلورانس است نگارش محرم سال ۶۱۴ ه .ق (۱۲۱۷ م
یلادی) تعجبی ندارد که در این نسخه حروف: گ چ پ ژ بکار نمی رفته است اما در نسخه های بسیار متاخر تر هم این ۴ حرف پارسی وجود ندارد. اگر حروف گ چ پ ژ در نوشتن "شاهنامه" به کار نرود کاستی های بزرگ و مشکلات عدیده ای ایجاد می شود. بدین صورت که به ناچار در آن گنج می شود کنج. پادشاه می شود باشا. گل می شود کل. گودرز و گیو = کودرز و کیو. گرگین = کرکین. چرم + جرم. پارس = بارس. گستهم = کستهم (و معرب به بسطام). هوشنگ = هوشنج. گناباد=کنابد. جایگه = جایکه. سپاه = سبه. گرز = کرز. گفتار = کفتار. منوچهر = منوجهر. پیل = بیل. چنان که - جنانکه - آگهی = اکهی -پنداشت = بنذاشت. پلنگ =بلنک. چراغ = جراغ - پشن - بشن - شادان= شاذان- و … و … در این نسخه حرف" ژ " وجود دارد؛ اما نقطه گذاری ها کاستی های فراوان و بیشمار دارد در ترجمه فارسی قران قدس هم که کهن ترین ترجمه فارسی است و در چندین کتاب مهم نسخه های خطی تا ۵۰۰ سال پیش در نگارش آنها گ چ پ اصلاً وجود ندارد اما در برخی ژ وجود دارد. اما نقطه گذاری ها بسیار کم رعایت شده است. الفبای فارسی تا زمان ظهور چاپ های سنگی و سربی از مشکلات و نقصان های متعددی رنج می برد الفبای خط کنونی فارسی از خط کوف
ی گرفته شده که فاقد اعراب و نشانه بوده است. الفبای کوفی خود از خط حیره گرفته شده که گونه ای خط تکاملی از الفبای پهلوی بوده است. خط کوفی را تقریباً به صورت شکلی و تصویری حفظ می کردند چون نمی توانست همه صداها را ارائه کند. مشکل دیگر در همه نسخه نخستین خطی "شاهنامه" و از جمله نسخه فلورانس بیشتر {د} را {ذ } نوشته است. نقطه روی {د } عجیب است البته برخی موارد لهجه خراسانی د را ذ تلفظ می کند مانند گنبذ. به جای گنبد. یا بدو گفتم می شود بزو گفتم. اما دیگر موارد که بسیار هم هست کمی عجیب است. مثل - خوذ - بیامذ - از خواب بیذار شد - ماذر - پذر - و … و .. برخی دیکته ها نیز غلط است مثلاً گودرز را در بسیاری جاها کوذر نوشته. برخی کلمات نقطه ندارند به طور نمونه چیره گشت نوشته شده حیره کشت. یا در چند جا برفت بدون نقطه نوشته شده معلوم نیست" برفت درسته یا نرفت"! البته تصحیح کنندگان بعدی نقطه های اضافی را حذف کرده اند اما متأسفانه نا آگاهانه برخی نقطه اصلی را به اشتباه حذف شده است. علت اصلی تغییر نام های جغرافیایی یا ثبت اشتباه نام ها و مکان ها؛ مشکلات و نقصان در همین گونه و نگارش الفبای بوده است که تعدد و کثرت در ثبت را ایجاد کرد
ه است البته انتقال شفاهی هم باعث تغییر در تلفظ نام ها بوده است به طور نمونه گناباد به شکل های زیر در کتابهای مسالک و ممالک آمده است. کنابذ. کنابد. یناباد. جناباد. جن آباد. گون آباد. همه این تغییرات بخاطر نبود گ در خط کوفی و عربی و الفبای اولیه فارسی ایجاد شده. حتی در معربات پیران به ابیران و گستهم به بسطام و بهرام گور به جور و … تبدیل شده است که در برگردان هنوز هم می تواند اشتباهاتی را پیدا کرد. ویرایش های شاهنامه. از آن میان، جلال خالقی مطلق، بازنگرانه ترین پیرایش "شاهنامه" را همراه با پژوهش ها و یادداشت های فراوان پدیدآورده است و به گفتهٔ برخی بهترین ویرایش از "شاهنامه" است. "شاهنامهٔ" ویراستهٔ جلال خالقی مطلق در ۸ جلد زیر نظر احسان یارشاطر در نیویورک به چاپ رسیده است. ویراست دوم پیرایش خالقی مطلق در دو جلد در انتشارات سخن به سال ۱۳۹۳ به چاپ رسیده است. پیش از آن نسخه تصحیح مسکو بهترین تصحیح خوانده می شد. پژوهشکده "شاهنامه" از سال ۵۲ آغاز به تصحیح مجدد به صورت موضوعی کرد که پس از انقلاب کار نیمه تمام متوقف شد. واپسین بخش در سال ۶۴ منتشر گردید. برگردان شعر به نثر روان. دوازده تن از نویسندگان و پژوهشگران، مانن
د دکتر جلال خالقی، محمدعلی اسلامی ندوشن، دکتر منصور رستگار فسایی، بهرام گرگین، محبوبه کاشانی، میرجلال الدین کزازی، فریدون جنیدی و دیگران داستان های "شاهنامه" را به نثر آورده اند. پژوهش های شاهنامه. از سدهٔ نوزدهم میلادی به این سو پژوهش های فراوانی دربارهٔ فردوسی و "شاهنامه" انجام گرفته است. ژول مول، تئودور نولدکه، سید حسن تقی زاده، هانری ماسه، فریتز ولف، ملک الشعرا بهار، محمد قزوینی، مجتبی مینوی، محمدامین ریاحی، محمدعلی اسلامی ندوشن، ابوالفضل خطیبی و شاهرخ مسکوب از شناخته شده ترین پژوهشگران دربارهٔ فردوسی و شاهنامه هستند. آثار پیرامون شاهنامه. برگزیدهٔ ابیات شاهنامه. برگزیدهٔ ابیات شاهنامه نامی فراگیر برای کتاب هایی است که بخش هایی از "شاهنامه" فردوسی را دربرمی گیرند و در درازنای دوران های گوناگون گردآوری یا چاپ گردیده اند. دکتر کتایون مزداپور در پیشگفتاری که بر "برگزیدهٔ شاهنامهٔ فردوسی" (به گزینش دکتر احمدعلی رجایی بخارایی) نگاشته است می نویسد: «حجم سنگین شاهنامه، مانع بزرگ بازخوانی و آشنایی نزدیک با آن، به ویژه در روزگار ما، مردم شتابزده را از اخت شدن با مجموع حوادث و روند کلی و پیوستاری داستان های خود باز
می دارد، و موجب بوده است که تهیه کردن گزیده ای از "شاهنامه" از عهدی نزدیک به زمان فردوسی آغاز شود.» کتاب های نوشته شده بر پایهٔ شاهنامه. آمار بیانگر آن است که شمار رجوع و بهره از "شاهنامه" فردوسی در ایران بالاست. بر اساس آمار، "شاهنامهٔ" فردوسی در سال ۱۳۹۳ بیش از ۵۰ بار در کشور چاپ و ۱۴۰ بار نیز بازنویسی شده است. در این سال ۴۰هزار نسخه از متن "شاهنامه" در کتاب های گوناگون استفاده شده است. این بدان معنی است که روزی ۱۲۰۰ نسخه به نام فردوسی رقم خورده است. فیلم های ساخته شده بر پایهٔ شاهنامه. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، عبدالحسین سپنتا دست به کار ساخت فیلم "«فردوسی»" برای نمایش در جشن هزارهٔ فردوسی در توس شد. در سال ۱۳۳۶، مهدی رئیس فیروز فیلم "«رستم و سهراب»" را کارگردانی کرد. همچنین در زمینهٔ شاهنامه، فیلم های "«بیژن و منیژه»" به کارگردانی منوچهر زمانی در سال ۱۳۳۷، "«سیاوش در تخت جمشید»" به کارگردانی فریدون رهنما در سال ۱۳۴۶، "«مردان سحر»" به کارگردانی اسماعیل نوری علاء در سال ۱۳۵۰، "«شاهزادهٔ ایرانی»" به کارگردانی محمد نوری زاد در سال ۱۳۸۴ و مجموعه انیمیشن سه بخشی "«افسانه ماردوش»" به کارگردانی حسین مرادی زاده در سال
۱۳۸۱ تا ۱۳۸۴ ساخته شده است. بوریس کیمیاگرف (کارگردان یهودی تبار تاجیک و زادهٔ سمرقند) که به فردوسی مهری بسیار داشت، پرهزینه ترین فیلم های تاریخ سینمای تاجیکستان ("«پرچم کاوهٔ آهنگر»" در سال ۱۹۶۱، "«داستان رستم»" و "«رستم و سهراب»" در سال ۱۹۷۱ و "«داستان سیاوش»" در سال ۱۹۷۶) را ساخت. همچنین ویشرام بِدِکار فیلم "«رستم و سهراب»" را در سال ۱۹۶۳ ساخته است. هزارهٔ شاهنامه در یونسکو. ۲۵ اسفند ۱۳۸۸ هزارمین سالگرد پایان سرایش "شاهنامه" است. هزارهٔ "شاهنامه" در فهرست رویدادهای فرهنگی، هنری و علمی در سال های ۲۰۱۰–۲۰۱۱ میلادی به پیشنهاد بنیاد فردوسی از سوی ایران در یونسکو به ثبت جهانی رسیده است. به همین روی برای گرامی داشت این رویداد در کشورهای گوناگون برنامه های دامنه داری برپا شد. جشن جهانی هزارهٔ "شاهنامه" با حضور نمایندگان ۱۹۲ کشور عضو یونسکو در ۳۱ مارس ۲۰۱۰ (۱۱ فروردین ۱۳۸۹) در شهر پاریس، فرانسه (مقر یونسکو) به کوشش بنیاد فردوسی برگزار شد. همچنین با همکاری "انجمن دوستی ایران و آلمان" و "بنیاد فردوسی ایران"، آیین بزرگ داشت پایان هزارهٔ "شاهنامه" در برلین، آلمان در ۲۸ مهٔ ۲۰۱۰ (۷ خرداد ۱۳۸۹) برگزار شد. بهانهٔ برگزاری
این بزرگ داشت، "ثبت هزارهٔ شاهنامه در یونسکو" بود. در این برنامه سخنرانان و پژوهشگران از زاویه های گوناگون به ارزش های تاریخی و ادبی شاهنامه، اثرگذاری آن در فرهنگ ایرانی، چگونگی بازتاب آن در هنر و ادبیات اروپایی و زندگی فردوسی پرداختند. این آیین در تالار کنسرت هاوس برلین در "ژاندارمارن مارک" برگزار شد. در بخش نخست، پس از شناساندن فعالیت های انجمن دوستی ایران و آلمان و بنیاد فردوسی از سوی محمدحسین توسی وند (از پایه گذاران دو انجمن)، بخشی از سخنرانی ها به زبان آلمانی و بخشی به زبان پارسی انجام شد. در این بخش افرادی همچون ناصر کنعانی (استاد پیشین دانشگاه برلین)، بیژن غیبی (پژوهشگر تاریخ و ایران شناس ساکن آلمان)، اسدالله حبیب (استاد پیشین دانشگاه در افغانستان)، فریدون جنیدی (بنیانگذار و مسئول بنیاد نیشابور و عضو هیئت امنای بنیاد فردوسی) و روشن رحمان (استاد دانشگاه زبان و ادب پارسی در تاجیکستان) سخنرانی کردند. بازپسین سخنران این آیین نیز اولریش مارزولف (استاد دانشگاه گوتینگن و اسلام شناس آلمانی) بود. در بخش دوم هم مرجان صادقی از ایران به نقالی و شاهنامه خوانی پرداخت و گروه موسیقی محلی "بانو" به سرپرستی مریم آخوندی
هنرنمایی کرد. بازگردانی ها، ویرایش ها و پژوهش ها در شاهنامه. بازگردانی های شاهنامه. "شاهنامهٔ" فردوسی بزرگ ترین کتاب به زبان پارسی است که در همه جای جهان مورد توجه قرار گرفته است و مهم ترین دلیل آن بازگردانی های گوناگون آن و پژوهش های گسترده و همه جانبه دربارهٔ آن در زبان های خارجی است. نخستین بار بنداری اصفهانی "شاهنامه" را به زبان عربی بازگردانی کرد. این بازگردانی از روی نخستین "شاهنامه" که در سال ۳۸۴ تمام شده بود، انجام شد و در زبان عربی "الشاهنامه" نام گذاری شد. قانصوه غوری از سلطان های مملوکی مصر که اهل ادبیات و شعر نیز بود؛ امر کرد که "شاهنامهٔ" فردوسی را از فارسی به ترکی ترجمه کنند. "علی افندی" در سال ۹۱۶ هجری قمری "شاهنامه" را بدون کاستی به شعر ترکی درآورد. "سرافیون ساباش ویلی" (ادیب معروف گرجستان) "شاهنامه" را به نثر و نظم به گرجی درآورد. او نتوانست بازگردانی کامل "شاهنامه" را انجام دهد، اما اثر او پس از مرگش به دست برخی از مترجمان گمنام کامل شد. نخستین شخص اروپایی که از فردوسی و "شاهنامه" سخن گفت، "ویلیام جونز" انگلیسی بود که در کتاب خود موسوم به شرح ادبیات آسیایی، پاره هایی از "شاهنامه" را در سال
۱۷۷۴ میلادی بازگردانی کرد، اما چون او چندان از زندگی فردوسی آگاهی نداشت، "شاهنامه" را اثر چند تن از شاعران دانست. پس از او، "لومسدن" انگلیسی بود برگردان خوبی از "شاهنامه" انجام داد که تنها یک بخش از آن منتشر شد. پس از او نیز مهم ترین بازگردان کامل "شاهنامه" تا مرگ رستم توسط "گورس" آلمانی در سال ۱۸۲۰ میلادی انجام گرفت و توجه همگان را به "شاهنامه" جلب کرد. در سال ۱۸۷۳، "فریدریش روکرت" (خاورشناس و شاعر آلمانی) داستان رستم و سهراب را به نظم آلمانی درآورد و این بازگردانی موجب نامداری فراوان "شاهنامه" در ادبیات اروپایی شد. از سال ۱۸۳۸ تا ۱۸۷۸، یکی از مهم ترین بازگردان های "شاهنامه" به زبان فرانسوی توسط "ژول مل" انجام گرفت. از بازگردان های دیگر "شاهنامه" می توان بازگردان منظوم "پیتزی" به زبان ایتالیایی نام برد. "ژو کوسکی" نیز داستان رستم و سهراب را به نظم روسی درآورد. باید یاد شود که "شاهنامه" این اثر حماسی ملی ایرانیان به بیش از سی زبان جهان ترجمه شده است. همچنین آثاری از "شاهنامه" به زبان های ارمنی، گجراتی، دانمارکی، مجاری، سوئدی، لهستانی و هندی بر جای مانده است. دکتر صالح محمد زیری وزیر پیشین وزارت صحت عامه افغان
ستان و یکی از شخصیت های سیاسی چهار دهه تاریخ این کشور، "شاهنامه" را با عنوان «د فردوسی شهنامه» به نثر شیوای پشتو برگرداند. بازگردان پشتو در هجده ماه به پایان رسید و در سال ۱۳۹۳ خورشیدی (۲۰۱۴) نخستین چاپ آن در ۶۳۳ صفحه روانهٔ بازار شد. بازگردان پشتو در آغاز کتاب، جستار گسترده ای دارد در پیرامون سرزمین پهناور "شاهنامه" از کوه قاف تا سیستان، از زابل تا سمنگان و از اندراب تا گرزوان و به دنبالش اشاره می کند به دو دلیلی که چرا "شاهنامه" در سرزمین های بیشتر پشتونشین درست جا نیفتاده است. همچنین شماری از بازگردانی های "شاهنامه" عبارتند از: مشکلات ویرایشی نسخه های خطی شاهنامه. بیشتر از ۵۰۰ سال نبود «گ چ پ ژ» در نوشتار الفبای خط فارسی (کوفی) باعث تغییر بسیاری از نام ها شده که نام اصلی برخی به کلی قابل کشف نیست. این مشکل خود را در "شاهنامه" به خوبی نشان می دهد همه یا بیشتر نسخه های "شاهنامه" خطی تا سه قرن پیش فاقد گ چ پ ژ هستندکه مشکلات و اختلاف نگر را برای کشف بسیاری از نام ها و واژگان ایجاد کرده است. گمان می شد از ۵۰۰ سال پیش شیوه نوشتار خط فارسی به همین سبک و روش کنونی بوده اما اکنون مشخص شده که تا پیش از چاپ سنگی اگر
چه نوشتن گچ پ ژ تا حدودی رایج شده بود اما کاربرد آن استاندارد نشده بود و در بیشتر مکاتبات حتی تا دو قرن پیش همچنان کاربرد گچ پ ژ بعضاً دیده نمی شود. خط فارسی کنونی، فارسی شدهٔ خطی است که در حیره، بصره و کوفه در دوره صدر اسلام رایج شد و در چند قرن بعد چهار حرف «پ»، «ژ»، «گ» و «چ» بدان افزوده شده است. به طور نمونه کهن ترین نسخه خطی باقی مانده و شناخته شده از "شاهنامه" فردوسی نسخهٔ خطی کتابخانه فلورانس است نگارش محرم سال ۶۱۴ ه .ق (۱۲۱۷ میلادی) تعجبی ندارد که در این نسخه حروف: گ چ پ ژ بکار نمی رفته است اما در نسخه های بسیار متاخر تر هم این ۴ حرف پارسی وجود ندارد. اگر حروف گ چ پ ژ در نوشتن "شاهنامه" به کار نرود کاستی های بزرگ و مشکلات عدیده ای ایجاد می شود. بدین صورت که به ناچار در آن گنج می شود کنج. پادشاه می شود باشا. گل می شود کل. گودرز و گیو = کودرز و کیو. گرگین = کرکین. چرم + جرم. پارس = بارس. گستهم = کستهم (و معرب به بسطام). هوشنگ = هوشنج. گناباد=کنابد. جایگه = جایکه. سپاه = سبه. گرز = کرز. گفتار = کفتار. منوچهر = منوجهر. پیل = بیل. چنان که - جنانکه - آگهی = اکهی -پنداشت = بنذاشت. پلنگ =بلنک. چراغ = جراغ -
پشن - بشن - شادان= شاذان- و … و … در این نسخه حرف" ژ " وجود دارد؛ اما نقطه گذاری ها کاستی های فراوان و بیشمار دارد در ترجمه فارسی قران قدس هم که کهن ترین ترجمه فارسی است و در چندین کتاب مهم نسخه های خطی تا ۵۰۰ سال پیش در نگارش آنها گ چ پ اصلاً وجود ندارد اما در برخی ژ وجود دارد. اما نقطه گذاری ها بسیار کم رعایت شده است. الفبای فارسی تا زمان ظهور چاپ های سنگی و سربی از مشکلات و نقصان های متعددی رنج می برد الفبای خط کنونی فارسی از خط کوفی گرفته شده که فاقد اعراب و نشانه بوده است. الفبای کوفی خود از خط حیره گرفته شده که گونه ای خط تکاملی از الفبای پهلوی بوده است. خط کوفی را تقریباً به صورت شکلی و تصویری حفظ می کردند چون نمی توانست همه صداها را ارائه کند. مشکل دیگر در همه نسخه نخستین خطی "شاهنامه" و از جمله نسخه فلورانس بیشتر {د} را {ذ } نوشته است. نقطه روی {د } عجیب است البته برخی موارد لهجه خراسانی د را ذ تلفظ می کند مانند گنبذ. به جای گنبد. یا بدو گفتم می شود بزو گفتم. اما دیگر موارد که بسیار هم هست کمی عجیب است. مثل - خوذ - بیامذ - از خواب بیذار شد - ماذر - پذر - و … و .. برخی دیکته ها نیز غلط است مثلاً گودرز
را در بسیاری جاها کوذر نوشته. برخی کلمات نقطه ندارند به طور نمونه چیره گشت نوشته شده حیره کشت. یا در چند جا برفت بدون نقطه نوشته شده معلوم نیست" برفت درسته یا نرفت"! البته تصحیح کنندگان بعدی نقطه های اضافی را حذف کرده اند اما متأسفانه نا آگاهانه برخی نقطه اصلی را به اشتباه حذف شده است. علت اصلی تغییر نام های جغرافیایی یا ثبت اشتباه نام ها و مکان ها؛ مشکلات و نقصان در همین گونه و نگارش الفبای بوده است که تعدد و کثرت در ثبت را ایجاد کرده است البته انتقال شفاهی هم باعث تغییر در تلفظ نام ها بوده است به طور نمونه گناباد به شکل های زیر در کتابهای مسالک و ممالک آمده است. کنابذ. کنابد. یناباد. جناباد. جن آباد. گون آباد. همه این تغییرات بخاطر نبود گ در خط کوفی و عربی و الفبای اولیه فارسی ایجاد شده. حتی در معربات پیران به ابیران و گستهم به بسطام و بهرام گور به جور و … تبدیل شده است که در برگردان هنوز هم می تواند اشتباهاتی را پیدا کرد. ویرایش های شاهنامه. از آن میان، جلال خالقی مطلق، بازنگرانه ترین پیرایش "شاهنامه" را همراه با پژوهش ها و یادداشت های فراوان پدیدآورده است و به گفتهٔ برخی بهترین ویرایش از "شاهنامه" است. "
شاهنامهٔ" ویراستهٔ جلال خالقی مطلق در ۸ جلد زیر نظر احسان یارشاطر در نیویورک به چاپ رسیده است. ویراست دوم پیرایش خالقی مطلق در دو جلد در انتشارات سخن به سال ۱۳۹۳ به چاپ رسیده است. پیش از آن نسخه تصحیح مسکو بهترین تصحیح خوانده می شد. پژوهشکده "شاهنامه" از سال ۵۲ آغاز به تصحیح مجدد به صورت موضوعی کرد که پس از انقلاب کار نیمه تمام متوقف شد. واپسین بخش در سال ۶۴ منتشر گردید. برگردان شعر به نثر روان. دوازده تن از نویسندگان و پژوهشگران، مانند دکتر جلال خالقی، محمدعلی اسلامی ندوشن، دکتر منصور رستگار فسایی، بهرام گرگین، محبوبه کاشانی، میرجلال الدین کزازی، فریدون جنیدی و دیگران داستان های "شاهنامه" را به نثر آورده اند. پژوهش های شاهنامه. از سدهٔ نوزدهم میلادی به این سو پژوهش های فراوانی دربارهٔ فردوسی و "شاهنامه" انجام گرفته است. ژول مول، تئودور نولدکه، سید حسن تقی زاده، هانری ماسه، فریتز ولف، ملک الشعرا بهار، محمد قزوینی، مجتبی مینوی، محمدامین ریاحی، محمدعلی اسلامی ندوشن، ابوالفضل خطیبی و شاهرخ مسکوب از شناخته شده ترین پژوهشگران دربارهٔ فردوسی و شاهنامه هستند. سنجش و تفسیر شاهنامه. دیدگاه انتقادی احمد شاملو و واکنش ه
ای دیگران. احمد شاملو در فروردین ماه ۱۳۶۹(هجری خورشیدی) در نشست هایی در دانشگاه برکلی کالیفرنیا با بیان سخنانی پیرامون "شاهنامه" به گفتگوهای بسیاری دامن زد. او دربارهٔ ضحاک گفت: «ضحاک در دورهٔ سلطنت خودش که درست وسط دوره های سلطنت جمشید و فریدون قرار داشته طبقات را در جامعه به هم ریخته بوده است. حضرت فردوسی در بخش پادشاهی ضحاک از اقدامات اجتماعی او چیزی بر زبان نیاورده، به همین اکتفا کرده است که او را پیشاپیش محکوم کند و در واقع بدون این که موضوع را بگوید و حرف دلش را بر دایره بریزد، حق ضحاک بینوا را گذاشته کف دستش دو تا مار روی شانه هایش رویانده…» شاملو بر این باور بود که ضحاک با رهبری توده های مردم، بر نظام طبقاتی جمشید به پا خاسته و کاوه فردی ضدانقلابی و در برابر توده های مردم بوده است. او می گوید: «ضحاک فردوسی درست همان گئومات غاصبی است که داریوش از بردیا ساخته بود… می بینید دوستان، که حکومت ضحاک افسانه ای با بردیای تاریخی را ما به غلط و به اشتباه مظهری از حاکمیت استبدادی و خودکامگی و ظلم و جور و بیداد فردی تلقی کرده ایم. به عبارت دیگر شاید تنها شخصیت باستانی خود را که کارنامه اش به شهادت کتیبه بیستون و ح
تی مدارکی که از خود "شاهنامه" استخراج می توان کرد سرشار از اقدامات انقلابی توده ای است، بر اثر تبلیغات سوئی که فردوسی بر اساس منافع طبقاتی و معتقدات شخصی خود برای او کرده به بدترین وجهی لجن مال می کنیم و آنگاه کاوه را مظهر انقلاب توده ای به حساب می آوریم. درحالی که کاوه در تحلیل نهایی عنصری ضد مردمی است.» تنقیح بهرام بیضایی. بهرام بیضایی در کتاب "هزارافسان کجاست؟" این نگرش را − که با برخوانی «اژدهاک» از خودش و با نوشتار علی حصوری در روزنامه کیهان در سه شنبه ۲۱ تیرماه ۱۳۵۶ آغاز شده بود − پذیرفتنی نمی یابد و آن را دنبالهٔ دگرگشت های افسانه این بار به شکل «اژدهای شورشی» در روزگار نو می داند. پی آوردِ سوّم "هزارافسان کجاست؟" با نام «اژدهای شورشی» این موضوع را به تفصیل می کاود. نگرش جلال خالقی مطلق. جلال خالقی مطلق نیز در گفتگویی باور شاملو را نادرست و نشانهٔ ناآگاهیش از "شاهنامه" دانسته است. عقیدهٔ محمود امیدسالار. محمود امیدسالار نیز رأی شاملو را نادرست و غیرتخصّصی شمرده. نظر فریدون جنیدی. فریدون جنیدی در پاسخ به گفته های شاملو در کنار رد آن، باور دارد که ضحاک یک شخص نیست، بلکه بیانگر دورهٔ پادشاهی بابلیان بر ای