Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
هٔ مناسبی برای پیشرفت ادبیات فارسی سزاوار تقدیرند؛ اما یعقوب و عمرو که گرفتار پیکارهای پی درپی بودند، فرصت پرداختن به امور فرهنگی را نداشتند. یعقوب لیث کسی بود که با فکر ایجاد یک دولت مستقل ایرانی و برانداختن یا تضعیف خلافت بغداد، کار خود را آغاز کرد. شعری از متوکل هست که از قول یعقوب برای خلیفه معتمد فرستاده شده است، از این شعر بر می آید که یعقوب در سایه و درفش کاویان بر همه امم سیادت جدید و بر سریر ملوک عجم بر می آید و رسم کهن را تجدید می کند، در نتیجه یعقوب به زبان عربی آشنایی نداشته، به شعر و ادب عرب توجهی نمی کرده و شاعران عرب زبان را به حضور نمی پذیرفت؛ بلکه علاقه داشت تا زبانی را که خود می فهمید و بدان سخن می گفت، زبان ادبی قرار دهد. سپاه یعقوب از افرادی با عقاید سیاسی و مذهبی مختلف تشکیل شده بود که بیشتر آن ها از گروه عیاران، خوارج و مطوعه بودند؛ البته گروهی از صعالیک، امرا و بزرگان خراسان هم در سپاه او حضور داشتند. برای ورود به سپاه یعقوب می بایست مراحلی طی می شد. یعقوب در انتخاب لشکریان مداخله می کرد و مهارت آن ها را در شمشیرزنی، تیراندازی و اسب سواری می آزمود. پس از آگاهی از نسب و گذشتهٔ آن فرد، چن
ان که تأیید می شد، می توانست وارد سپاه شود. برای حفظ جان یعقوب سپاه خاصه تشکیل شده بود. آن ها در اطراف خیمهٔ یعقوب مستقر بودند و هرگاه که یعقوب امری داشت یکی از غلامان خاصه، سپاه خاصه را فرا می خواند. ۲ هزار نفر از سپاهیان قدرتمند یعقوب برای جشن ها، اعیاد و مراسم رسمی تربیت شده بودند که هرکدام چماقی زرین یا سیمین داشتند و در مراسم رسمی در دو طرف بارگاه به صف می ایستادند. در سپاه یعقوب بیشتر اسبان متعلق به یعقوب بود و هزینه، آذوقه و علوفهٔ آن ها از اموال یعقوب تأمین می شد. در سپاه از شتران و خران سپیده استفاده می کردند که به خران صفاری شهرت داشتند و به علت مشکل برای چریدن، از استر کمتر استفاده می شد. با توجه به دورانِ کوتاه حکومت یعقوب، مسلماً فرصتی برای ایجاد سازمان های اداری منظم وجود نداشته است. روش یعقوب در زمینهٔ کشورداری، انتخاب حکام مورداعتماد در مناطق مشترک بود. به طور کلی یعقوب می کوشید تا با مردم به خوبی رفتار کند، دل های آن ها را به دست می آورد و سرزمین ها را پاسداری می کرد. یعقوب زمانی که برای جنگ یا رسیدگی به امور شهری از سیستان خارج می شد، برای ادارهٔ امور داخلی فردی را جانشین خود می کرد. در زمان
یعقوب دیوان رسایل را محمد بن وصیف سجزی اداره می کرد که در زبان فارسی مهارت داشت؛ هرچند که در آن دوره نامه ها به زبان عربی نگاشته می شد. ایدئولوژی. اندیشمندان امروزی دربارهٔ انگیزهٔ جنبش صفاریان توافق نظر ندارند. برخی از آن ها معتقدند که یعقوب به دنبال احیای شکوه گذشتهٔ ایرانِ ساسانی بود و هویت ایرانی انگیزهٔ اصلی خیزش او بوده است. حتی در منابع تاریخی، شعری به یعقوب منسوب است که او خود را وارث پادشاهان ایران، از نسل جمشید معرفی می کند و به اعراب پیام می دهد که به بیابان هایتان بازگردید. با این حال، گروهی دیگر از اندیشمندان این دیدگاه را به چالش کشیده اند. آن ها با استناد به اینکه بخش بزرگی از سپاه یعقوب را عرب ها تشکیل می دادند، معتقدند که هدف یعقوب تنها احیای اسلام واقعی بوده است که در آن دوران به طور کلی فراموش شده بود. در کنار این ها، گروه سومی از اندیشمندان بر این باورند که تنها آدرنالین، وسوسهٔ شهرت و فتوحات بزرگ، محرک یعقوب برای خیزش علیه دولت بغداد بوده است. با همهٔ این ها، سیاست ضدخلیفهٔ او بسیار آشکار است. کتاب تاریخ سیستان نقل می کند که یعقوب عباسیان را «دروغگو» خطاب کرده است. در ادامهٔ این نقل قول
آمده است: احیای زبان فارسی. یعقوب لیث را نخستین شهریار ایرانیِ احیاگر زبان پارسی، پس از فروپاشی شاهنشاهی ساسانیان می دانند. وقتی شاعری بنا بر رسم زمان قصیده ای به عربی در مدح او سرود، وی او را ملامت کرد که چرا به زبانی که نمی فهمد برایش شعر سروده است: «چیزی که من اندر نیابم چرا باید گفت». با شنیدن این سخن، محمد بن وصیف که ادارهٔ امور دیوان یعقوب را بر عهده داشت، قصیده ای به فارسی در مدحش سرود و این قصیده (براساس روایت مؤلف ناشناس تاریخ سیستان که قصیده را نقل نموده است) آغاز سرودن شعر درباری به این زبان گردید. این نظریه که نخستین شعر فارسی در زمان صفّاریان سروده شده است، درست نیست. نمونه هایی از اشعار فارسی که در زمان طاهریان سروده شده مانند دو قطعه از حنظلهٔ بادغیسی در دست است و احتمالاً زودتر از آن هم کوشش هایی برای سرودن شعر به اوزان محلی یا در قالب شعر عربی به طور پراکنده صورت گرفته باشد؛ اما از آن ها چیزی به دست ما نرسیده است. اقدام یعقوب محرّکی در سرودن شعر فارسی شد و آغاز سنتی گردید که سامانیان، پیشروان راستین رستاخیز ادبی ایران، آن را برگرفته و گسترش دادند. سکه شناسی. سکه ای از یعقوب لیث در سال ۲۶۵–۲۵۴
ه -ق وجود دارد که نوع آن از سیم و درهم و قطر سکه ۲۲ میلیمتر و وزن ۱/۶۵گرم م، است. نقش روی سکه «لا اله الا الله وحده لاشریک له یعقوب» و دور سکه «بسم الله ضرب هذا الدار به فارس سنه ۲۵۳ ثلث خمسین ماتین» دور دوم سکه «لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المومنون» «فرمان از خداست از گذشته و آینده در چنین روزی مؤمنان شاد می شوند» پشت سکه ها «لا الله محمد رسول الله المعز» و دور سکه ها «محمد هوالذی ارسل و رسوله باالهدی و دین الحق لیظهر علی الدین کله ولو کره المشرکون» «اوست آنکه فرستاد رسولش را برای هدایت به دین درست تا آشکار کند ان را برهمه دین ها اگرچه مشرکان اکره دارند.» منش و حیات فردی. همهٔ شواهد نشان می دهند که یعقوب به دین دلبستگی نداشته، از آن استفادهٔ سیاسی می کرده است؛ به طوری که مذهب و فرقهٔ او ذکر نشده است. طبق کتاب "سرگذشت صفاریان" نوشتهٔ ملک زاده، یعقوب در انجام هر کاری با مشورت و تدبیر دیگران پیش می رفت و می گفت: «توکل باید به خدا باشد تا چه خواهد شد». او در شبانه روز بیش از ۱۷۰ رکعت نماز، چه مستحب، چه واجب می خواند و در روز هزار دینار صدقه می داد. بر هوای نفس خود غلبه داشت و هیچ گاه به زن یا غلامی شه
وت آلود نگاه نمی کرد. شخصیت عادل و منصفی داشت و در صورت نیاز، بر اساس شریعت و مقررات، خواستهٔ دیگران را انجام می داد. در رسیدگی به امور بسیار جست وجوگر و باهوش بود. هیچ گاه بر روی کسی که اهل تهلیل بود، شمشیر نکشید و قبل از حمله به کسی حجت را بر او تمام کرده و خدا را گواه می گرفت چنان که در کتاب "سرگذشت صفاریان" ذکر شده است. یعقوب ابتدا نزد رویگری به شاگردی پرداخت. از ویژگی هایی چون حمیت، صداقت، راستی و درستی برخوردار بود. با متجاوزان به سختی برخورد می کرد. علاوه بر آن در سیاست مداری کارکشته بود، خدمت گذاران را پاداش می داد و خودش و لشکرش را خدمت گذار مردم می دانست. مثل مردم معمولی غذا می خورد، کاخ و تجملاتی نداشت، بسیار بخشنده، شجاع، نجیب و درون گرا بود. دربارهٔ مالیات نوشته اند که یعقوب، درگرفتن مالیات به مردم سخت نمی گرفت؛ به جز در طبرستان که به خاطر جنگ با داعی دستور داد که خراج دو ساله را از مردم بگیرند. یعقوب در دین خود استوار بود، نماز می خواند و سعی می کرد که با خداپرستان نجنگد. همچنین در جنگ با کفار، اول اسلام را عرضه می کرد، در صورت پذیرفتن اسلام از سوی آن ها، از گرفتن مال و اسیر خودداری می کرد؛ به آ
ن ها پاداش نیز می داد. این گونه بود که سال ها پیش از حملات غزنویان به هند، مردم بسیاری در میانهٔ سیستان و هند به دستِ او مسلمان شدند. یعقوب به خلفای عباسی بسیار بدبین بود و همیشه می گفت که عباسیان دولت غدر نباشد؛ اما باز هم حاضر نشد که با خوارج و زنگیان بر ضد آن ها متحد شود.
اولیم خوجایف (۱۹۱۰–۱۴ فوریه ۱۹۷۷) بازیگر و کارگردان اهل اتحاد شوروی بود. از فیلم هایی که وی در آنها بازی کرده است می توان به فیلم رستم و سهراب اشاره نمود.
عمرو لیث صفاری (نامعلوم – ۲۸۹ قمری)، دومین امیر حکومت صفاریان بود که پس از مرگ برادرش یعقوب لیث در سال ۲۶۵ه /۸۷۹م جانشین او شد. او در دوران حکومت خود با مشکلات بسیاری روبه رو بود، وجود دشمنان سرسختی همانند رافع بن هرثمه، خجستانی و علی برادر عمرو که در تلاش بود حکومت را به دست گیرد، کار را بر او سخت کرد. سرانجام در سال ۲۸۹ هجری اسیر سپاهیان سامانی و سپس کشته شد. زمینهٔ تاریخی. به لحاظ جغرافیایی سیستان ولایتی حاصلخیز و پُرنعمت به شمار می رفت و در قرن ۳ هجری، از دورهٔ فتوح اسلامی تا اوایل خلافت عباسی، همواره به لحاظ سیاسی تابع عراق بود. پس از تشکیل حکومت طاهریان در خراسان، حاکم سیستان از سوی فرمانروایان خراسان تعیین می شد و این شیوه تا زمان به قدرت رسیدن خاندان صفاری در این ناحیه ادامه داشت؛ به طوری که سیستان از این جهت شهرت پیدا کرد که امیران صفاری از آنجا برخاستند و در قسمت عمدهٔ جنوب و خاور ایران استقلال پیدا کردند. چهرهٔ سرزمین سیستان در سدهٔ ۴ق این چنین تصویر شده است: وضعیت اجتماعی و سیاسی سیستان. فتح ایران به دستِ مسلمانان عرب باعث دگرگونی وضعیت سیاسی و اجتماعی این سرزمین شد. هنوز دوران خلفای راشدین به پای
ان نرسیده بود که سیستان فتح و حکومت آن تابع دستگاه خلافت شد؛ اما در طول ۲۰۰ سال بعد، سیستان همواره یکی از ولایات مستعد شورش و محل تجمع خلافت های اموی و عباسی بود. سیستان که سرزمینی پُرآب و آباد بود، از همان ابتدا در معرض حملهٔ عرب ها و مخالفان حکومت های دمشق و بغداد بود. قرارگرفتن سیستان در مرز ایران و شبه قارهٔ هند و دوری از مرکز خلافت، موقعیت ویژه ای به این سرزمین بخشیده بود. جمعیت سیستان طی ۲۰۰ سال پس از ظهور اسلام، علاوه بر بومیان شامل گروه هایی از عرب ها می شد که از خراسان تا سیستان پراکنده بودند. قدرت گرفتن صفاریان. خلفا تا حدود زیادی کنترل خود را بر سیستان، حتی پیش از قدرت گرفتن برادران صفاری، از دست داده بودند، سیستان از سال ۲۰۶ق به بعد توسط طاهریان خراسان اداره می شد. در این زمان سیستان، همان طور که گفته شد، ولایتی پُر هرج ومرج و آشوب بود. سرانجام فردی به نام صالح بن نصر در بُست قدرت یافت و یعقوب و عیاران، که پیرو یعقوب بودند، از او پشتیبانی کردند. صالح با کمک آن ها شخصی به نام بشار را —که بر زرنگ سلطه یافته بود— شکست داد. پس از آن یعقوب به همراه برادرانش عمرو، علی و عیاران، به همراه درهم بن نصر و کث
یر بن رقاد در جنگی علیه خوارج شرکت کردند. پس از مدتی صالح ناپدید شد و خبری از او نشد. یعقوب امید داشت پس از کوشش های بسیاری که کرده بود به امارت شهر زرنج برسد؛ اما مردم با درهم بن نصر پیمان بسته بودند، یعقوب مصلحت را در صبر دید و در ظاهر امارت درهم را پذیرفت. درهم نیز که به نیروی عیاران بسیار نیازمند بود، او را سپهسالار لشکر ساخت. به نظر می رسد که درهم از همان آغاز کار از قدرت یعقوب هراس داشت؛ چراکه ریاست شرطه را به فرد دیگری واگذار کرد. یعقوب در این زمان در حین اینکه با خوارج می جنگید، می کوشید تا جای پای خود را محکم کند؛ به شکلی که کم کم مردم به او علاقه مند شدند و درهم نیز به دلیل هراس از قدرت گیری بیشتر یعقوب مخالفت پنهان خود را با او آشکار کرد. درهم با تظاهر به بیماری چند روز در خانه ماند. پیداست که درهم در سَر نقشه ای برای کنارزدن یعقوب داشته است. در همین زمان یعقوب برای او پیغامی درشت می فرستد و درهم نیز به بهانهٔ آن دستور قتل یعقوب را صادر می کند؛ اما یعقوب که از پیش خود را آماده کرده بود، با او وارد جنگ شد و پیروز شد. یعقوب درهم را دستگیر و زندانی کرد. مردم سیستان ۵ روز مانده به پایان محرم سال ۲۴۷ق د
ر روز شنبه با یعقوب به عنوان امیر سیستان بیعت کردند. عمرو، برادر کوچک تر یعقوب، بیشتر عمر خود را با او گذرانده بود، معتمد او بود و هنگامی که یعقوب قدرت یافت، گاهی او را به امیری می گماشت تا زمانی که خودش به حکومت رسید. نسب و تبار. صفاریان نسب خود را ابتدا به خسرو انوشیروان ساسانی و از انوشیروان به تهمورث می رساندند. علاوه بر صفاریان خاندان های دیگری مانند سامانیان و آل بویه نیز نسب خود را به شاهان قدیم ایران می رساندند. به عقیدهٔ باستانی پاریزی علت این انتساب ها، اعتقاد به فرّ ایزدی پادشاهان قدیم ایران بود. اعتقاد به فرّ پادشاهان از عقاید زرتشتیان بود و در زمان حکومت های جدید همچون صفاریان نیز هنوز معتقدانی داشته است. نسب کامل عمرو به شکل زیر است: سال های ابتدایی. لیث، پدر عمرو، چهار پسر داشت (یعقوب، عمرو، علی و طاهر) که هرکدامشان به کاری مشغول بودند. عمرو لیث هم زمان با یعقوب زندگی روستایی در قرنین را ترک کرد. به قولی شغل استربانی، نجاری یا بنایی داشت. یعقوب پس از به قدرت رسیدن، او را به امارت خراسان گماشت. عمرو در بیشتر سفرهای جنگی یعقوب او را همراهی می کرد. در جنگی که بین یعقوب و محمد بن واصل درگرفت، غنائم
زیادی به یعقوب رسید، در تقسیم این غنائم بین عمرو و یعقوب کدورتی به وجود آمد و عمرو رنجیده خاطر به سیستان رفت. یعقوب از این اتفاق وحشت زده شد؛ زیرا تصور می کرد که عمرو سر به طغیان برداشته است. این کدورت تا نبرد دیرالعاقول ادامه داشت. یعقوب زمانی که در این جنگ شکست خورد، نامه ای برای دل جویی به برادر نوشت. سرانجام عمرو با بازگشت به خوزستان یعقوب را در آخرین روزهای عمرش خشنود ساخت. حیات سیاسی. زمانی که یعقوب بر اثر قولنج درگذشت، نابسامانی هایی در وضعیت سپاهیان پدید آمد. گویا قهر کوتاه مدت عمرو و بازگشت او، باعث شده بود برادر دیگرشان، علی، به جانشینی یعقوب امیدوار شود و طرفدارانی نیز میان سپاهیان داشت؛ اما مهر و محبتی که توسط یعقوب میان سپاهیان به وجود آمده بود، مانعِ ازهم پاشیدن آن ها شد. گفته شده این اختلاف دو روز بیشتر طول نکشید، علی با وساطت یکی از سرداران قدیمی یعقوب، شاهین بن روشن، از برادر پوزش خواست و سرانجام با عمرو بیعت کرد؛ اما علی همچنان ناراضی بود و گاه وبیگاه مخالفت هایی می کرد. عمرو که در آغاز کار و معامله با خلیفه بود، به ناچار او را زندانی کرد. این اقدام تنها برای حفظ یکپارچگی لشکر بود؛ اما علی
از زندان گریخت، با دشمنان عمرو متحد شد، با سردارانی مانند خجستانی و رافع بن هرثمه ارتباط برقرار کرد و به برادر خود خیانت کرد. عمرو پس از اطاعت از خلیفه، حکومت مناطقی را به دست آورد و برای تقویت بنیان حکومت خود، جلب رضایت و دلجویی از طاهریان، ادارهٔ مناطقی را نیز به آن ها سپرد تا از جانب ایشان آسوده خاطر باشد. کشمکش با احمد بن عبدلله خجستانی. با مرگ یعقوب و روی کار آمدن عمرو لیث، در اکثر متصرفات صفاریان شورش ها و غارت گری هایی صورت گرفت. احمد بن عبدلله خجستانی، از امرای دوران طاهریان و صفاریان، اهل خجستان از توابع بادغیس بود که در خراسان بنای نافرمانی و شورش گذاشت. عمرو لیث پس از آگاهی از این شورش، محمدبن الحسین الدرهمی را به نیابت از خود در سیستان گمارد و با لشکری عازم خراسان شد. لشکر او به سه قسمت تقسیم می شد: میسره، میمنه و قلب سپاه. فرماندهی میسره را به علی بن لیث داد، میمنه را به فرزند خود، محمد، سپرد و خود قلب لشکر را در اختیار گرفت؛ اما با وجود محاصرهٔ نیشابور و دادن تلفات بسیار، کاری از پیش نرفت. برخی علت آن را پیوستن علی بن لیث، برادر عمرو، به خجستانی می دانند. در هر صورت عمرو از محاصرهٔ نیشابور دست ب
رداشت، به هرات رفت، در آنجا از روابط علی بن لیث با خجستانی آگاه شد و علی را به زندان افکند. در همین هنگام خجستانی به سیستان تاخت؛ اما کاری از پیش نبرد. محمد بن حسن درهمی —که نیابت حکومت سیستان را در اختیار داشت— به سختی با او مقابله کرد تا این که عمرو سپاهی به کمک او فرستاد؛ در نتیجه خجستانی به خراسان بازگشت. طبقات مذهبی خراسان به دلیل لوایی که عمرو لیث از خلیفه گرفته بود، در جنگ عمرو با خجستانی در خراسان به او بسیار یاری رساندند. اهل نیشابور نیز هوادار صفاریان شدند؛ اما خجستانی توانست بار دیگر بر این شهر اعمال قدرت کند. عمرو کوشید با اعطای سپهسالاری کل خراسان به ابوطلحه منصور بن مسلم با او متحد شود. از آن جایی که ابوطلحه از خجستانی به دلیل قتل برادرش کینه داشت، به سپاه عمرو پیوست؛ اما بازهم کاری از پیش نبردند. احمد بن عبدلله خجستانی در سال ۲۶۸ق پس از اینکه توانست طخارستان و هرات را تصرف و زرنج را غارت کند، در نیشابور به دست جمعی از غلامان خویش به قتل رسید؛ این چنین بود که فتنهٔ او پایان یافت و عمرو از این جهت آسوده خاطر شد. سفرهای جنگی عمرو به فارس. در منابع دو سفر جنگی عمرو به فارس در اوایل حکومتش ذکر شده ک
ه اولی در سال ۲۶۶ و دیگری در سال ۲۶۸ اتفاق افتاد. شورش فارس. عمرو در سیستان بود که به او خبر رسید والی فارس، محمد بن لیث بن روح، مبلغ مقرر وجه نقد، هدایا و… را که باید برای خلیفه می فرستاد، نفرستاده و احمد بن عبدالعزیز عامل خراج نیز با او همکاری کرده است، در همان زمان وزیر خلیفه معتمد، صاعد بن مخلد، نامه ای به عمرو نوشت و خواستار دریافت مالیات فارس شد. عمرو در جواب نوشت که به خاطر شورش خجستانی نتوانسته به امور فارس رسیدگی کند، پس از فرستادن نامه، پسرش محمد را به نیابت از خویش در سیستان گماشت و به سمت فارس حرکت کرد. عمرو پس از رسیدن به فارس دو تن از سردارانش را مسئول دفع شورش و جنگ با محمد بن لیث و محمد بن عبدالله کرد (محمد بن عبدالله از امرای شورشی سپاه یعقوب لیث بود). سرداران شورشیان را سرکوب کرده، رؤسای آنان را اسیر کردند. محمد بن لیث و احمد بن عبدالعزیز از پیروزی های عمرو ترسیدند و فارس را ترک کردند. درگیری های عمرو لیث و خلیفه در فارس. زمانی که قیام زنگیان سرکوب شد و موفق آسوده خاطر گشت، محمد بن طاهر، امیر پیشین خراسان، که از اسارت یعقوب به بغداد گریخته بود، کوشید تا خلیفه را قانع کند که او را به عنوان ام
یر به رسمیت بشناسد و رافع را به عنوان نمایندهٔ خویش در خراسان برگزیند؛ خلیفه نیز چنین کرد، عمرو را از حکومتش بر تمام مناطق برکنار کرد و اقدامات خود را برای بیرون کردن عمرو از فارس آغاز کرد. در همان سال احمد بن عبدالعزیز —که در دوران حکومت یعقوب لیث سپهسالار او بود و پس از مرگ وی به خدمت حکومت بغداد درآمده بود— به حکومت فارس و کرمان منصوب شد. صاعد بن مخلد ملقب به ذوالوزارتین، وزیر خلیفه موفق، به فارس رفت و حملهٔ همه جانبه ای را علیه حکومت صفاری آغاز کرد. عمرو به همراه پسرش به سرعت راهی فارس شد؛ اما از احمد بن عبدالعزیز شکست خورد و به سیرجان عقب نشینی کرد. او بار دیگر به فارس حمله کرد؛ در نتیجه در سال ۲۷۴ خود خلیفه موفق به فارس آمد و عمرو بار دیگر به کرمان عقب نشینی کرد. در طی این وقایع ابوطلحه، حاکم خراسان، به عمرو خیانت کرد، از خلیفه حمایت کرد و محمد، پسر عمرو، به هنگام عقب نشینی در میانهٔ راه درگذشت. به نظر می رسید که خلافت قدرت پیشین خود را دوباره به دست آورده باشد؛ اما خلیفه موفق در نتیجهٔ تهدیداتی که از جانب شام به واسطهٔ فعالیت های طولونیان و دولت بیزانس، متوجهٔ دستگاه خلافت بود، خواهان صلح با عمرو شد. د
ر سال ۲۷۵ خلیفه موفق حکومت خراسان، فارس و کرمان را به عمرو تفویض کرد و دستور داد تا نام عمرو را بر علم ها، نیزه ها و سپرها نوشتند. عمرو نیز در عوض پذیرفت سالانه ده میلیون درهم به بیت المال خلیفه بفرستد. با این حال خلیفه نام وی را از علم ها و سپرها پاک کرد و به احمد بن عبدالعزیز فرمان داد که بار دیگر به فارس حمله کرد. عمرو لیث نیز در تلافی نام خلیفه موفق را از خطبه ها بینداخت. او احمد را شکست داد و به سوی اهواز پیش راند. پس از آن عمرو با اسماعیل بن بلبل وزیر به گفت وگو نشست و در پی آن میان امیر صفاری و خلیفهٔ بغداد صلح شد. درگیری با رافع بن هرثمه. در سال ۲۶۸ خجستانی کشته شد. رافع بن هرثمه که در گذشته از حامیان طاهریان و سردار پیشین سپاه بود، فرماندهی سپاهیان شورشی را بر عهده گرفت. او توانست از ری تا هرات را زیر سلطهٔ خود درآورد. رافع به نیشابور لشکر کشید، ابوطلحه که عامل عمرو لیث در خراسان بود، با رافع مقابله نکرد و به مرو گریخت. عمرو لیث پس از رفع مشکلات در فارس و کرمان به هرات آمد، رافع را شکست داد و برای نیشابور عامل دیگری تعیین کرد. رافع بن هرثمه در مروالرود به صورت اتفاقی با ابوطلحه مواجه شد و آن ها ضد عم
رو لیث متحد شدند؛ اما ابوطلحه یک شب از غفلت رافع استفاده کرد و عدهٔ زیادی از سپاهیان رافع را کشت، رافع فرار کرد و ابوطلحه به مرو رفت. عمرو لیث نامه ای به ابوطلحه فرستاد و او را به فرمان برداری از خود دعوت کرد؛ اما ابوطلحه نپذیرفت. سرانجام در نیشابور جنگی بین ابوطلحه و عمرو لیث درگرفت که باعث شکست ابوطلحه شد. در این جنگ هفت هزار نفر از سپاه ابوطلحه کشته شدند و خود او فرار کرد. در ماوراءالنهر اسماعیل بن احمد، برادر امیر نصر، وی را یاری داد و ابوطلحه در سال ۲۷۱ بر مرو دست یافت. در پایان همین سال میان او و عمرو لیث صلح برقرار شد و امیر صفاری وی را به نیابت از پسرش، محمد لیث، والی خراسان کرد. پس از آن طی درگیری های عمرو و خلیفه در فارس، ابوطلحه از حمایت عمرو دست کشید و حامی خلیفه شد. در سال ۲۷۹ معتضد به خلافت رسید. از نظر خلیفهٔ جدید رافع مطیع و فرمان بردار نبود و ارزش خود را به عنوان وزنهٔ تعادل در برابر قدرت گیری صفاریان از دست داده بود. در این زمان حکومت سامانیان در شرق پی ریزی شده بود و احتمالاً از نظر دستگاه خلافت آن ها گزینهٔ بهتری از رافع برای پیمان و همکاری بودند. معتضد فرمان امارت خراسان را دوباره به عمرو
بخشید، از رافع که در ری بود، خواست تا سپاه خود را از شهر تخلیه کند و احمد بن عبدالعزیز را مأمور بیرون کردن رافع از ری کرد. رافع ناچار به گرگان گریخت؛ اما دوباره به ری بازگشت. وی در پی یافتن متحد، خلافت خلیفهٔ عباسی را انکار کرد؛ به این ترتیب توانست حمایت محمد بن زید را جلب کند و محمد به او وعده داد که جنگجویان دیلمی به او یاری خواهند رساند. درهمین زمان منصور بن محمد بن نصر، یکی از فرماندهان عمرو که از وی رنجیده بود، به رافع پناه آورد و علاوه بر او، دو پسر علی بن لیث، لیث و معدل نیز به رافع پیوستند. رافع فرمان داد در طبرستان و گرگان به نام علویان خطبه بخوانند. این روگردانی آشکار از تابعیت خلافت عباسی، امتیازی معنوی به عمرو داد که با استفاده از آن توانست حمایت اهل سنت و طبقات مذهبی خراسان را جلب کند. پس از آن عمرو به خراسان تاخت و هنگامی که او در سرخس بود، رافع بن هرثمه نیشابور را تسخیر کرد. او قصد داشت نیشابور را به عنوان مرکز تدارکات نظامی خود قرار دهد. رافع در این شهر نیز به نام علویان خطبه خواند و جامهٔ سیاه را —که شعار عباسیان بود— به جامهٔ سفید -که شعار علویان بود- تغییر داد. او همچنین خلیفه معتضد را مته
م نمود که برای رسیدن به قدرت، مرگ عم خویش معتمد را تسریع کرده است. عمرو نیز محمد بن زید را نسبت به رافع بدبین کرد؛ در نتیجه کمکی از جانب محمد برای رافع فرستاده نشد. بعدها عمرو به پاس این خدمت طبرستان را به محمد بن زید واگذار کرد. در جنگی که بین عمرو و رافع درگرفت، در ابتدا رافع عمرو را شکست داد؛ ولی عمرو دوباره بازگشت، رافع از نیشابور رانده شد، در بیهق و طوس شکست خورد و سرانجام در خوارزم در سال ۲۸۳ کشته شد. هنگام جنگ لیث و معدل، پسران علی بن لیث، اسیر شدند. عمرو آن ها را آزاد کرد تا نزد پدرشان بروند؛ اما آن ها نپذیرفتند و در خدمت عمرو ماندند. واپسین سال ها و مرگ. روابط عمرو با خلفا. رابطهٔ خلافت عباسی با صفاریان، به ویژه با عمرو لیث، دارای فرازونشیب و پیچیدگی های خاصی بود. این رابطه بنا بر مقتضیات زمان و شرایط سیاسی هرکدام از طرفین، گاه به صورت خصمانه، گاه توأم با مدارا بود و به نوعی میزان قدرتمندی طرفین، گسترهٔ نفوذ یا دامنهٔ نیازشان در موقعیت های خاص در روابطشان تعیین کننده بود. زمانی که عمرو لیث جانشین برادر شد، اهداف او از جمله ایجاد یک دولت نوین به کمک شمشیر، با نیروی عیاران و جنگجویان محلی را دنبال می ک
رد؛ اما به اندازهٔ یعقوب سرسخت و آشتی ناپذیر نبود. او در نامه ای که برای خلیفه نوشت، ضمن اعلام وفات یعقوب، از خلیفه اعلام اطاعت کرد. خلیفه نیز هرآنچه که متعلق به یعقوب بود، با عنوان صاحب شرطهٔ بغداد و سامرا، به عمرو واگذار کرد و عمرو نیز متعهد شد که سالیانه بیست میلیون درهم به خزانهٔ خلیفه بپردازد؛ البته به نقل از تاریخ کمبریج این مبلغ یک میلیون درهم و به نقل از تاریخ سیستان بیست هزار درهم بود. عهد و لوای خلیفه در ستیز عمرو با خجستانی در خراسان کمک شایانی به وی کرد؛ زیرا اکنون غازیان و طبقات مذهبی خراسان از وی حمایت می کردند. عمرو در این زمان نفوذ زیادی بر خلیفه داشت و او حتی در مکه —که از قلمروی وی دور بود— اعتبار زیادی داشت؛ تا آنجا که در مراسم حج سال ۲۶۷ق عَلَمِ عمرو را در قسمت راست منبر پیامبر آویختند. همچنین با رضایت عمرو لیث خلیفه توانست به وسیلهٔ برادر خود موفق، صاحب الزنج را در مختاره در جنوب بصره محاصره و مغلوب کند و پس از پانزده سال جنگ و درگیری، سرانجام با قتل صاحب الزنج، نهضت بردگان را که لطمه ای بزرگ به حیثیت خلافت وارد کرده بود، از میان بردارد. با این همه این روند در سال های بعد مطابق میل عمرو پ
یش نرفت؛ چراکه از یک سو درگیری او با رقبایی همچون خجستانی و رافع بن هرثمه در خراسان و از سوی دیگر دسیسه های محمد بن طاهر، امیر پیشین خراسان که از اسارت یعقوب به بغداد گریخته بود، موقعیت عمرو را متزلزل ساخت. موفق، برادر خلیفه، نیز که منتظر چنین فرصتی بود، با نظر محمد بن طاهر، رافع را به عنوان نمایندهٔ خویش در خراسان بگمارد، محمد را رسماً به امارت بشناسد و در سال ۲۷۱ق عمرو را از خود براند. پس از آن لشکریان خلیفه، عمرو را که در فارس به سرکوب شورش هایی مشغول بود، شکست دادند و از فارس بیرون راندند. کوشش عمرو از کرمان برای بازپس گیری فارس نیز ناموفق بود. در این زمان به نظر می رسید که یک بار دیگر قدرت خلافت رو به تثبیت و فزونی است؛ ولی با تهدیدی که از سوی مغرب، از جانب مصر و بیزانس متوجهٔ خلافت شد، دستگاه خلافت بر آن شد تا دوباره با عمرو از در آشتی درآید و او را بر مسند حکومت فارس، خراسان و مشرق ابقا نماید. از طرفی دفع طغیان رافع را نیز به عمرو لیث سپرد. همچنین سکه های باقی ماندهٔ عمرو در فارس نشان می دهد، در فارس هم به رغم لشکرکشی های خلیفه، حکومت وی تا زمان ضرب سکه ها همچنان بپابرجا بوده است. عمرو که در این زمان ر
ابطهٔ خود با خلیفه را مساعد می دید، از وی خواست تا ولایت ماوراءالنهر و هرآنچه را که طاهریان در امارت خراسان داشته اند، به او واگذار کند. خلیفه نیز علی رغم میل باطنی، اسماعیل سامانی را در حضور حاجیان خراسان عزل کرد و عهد ولایت ماوراءالنهر را با خلعت و هدایای مناسب، برای عمرو ارسال کرد؛ اما وی ضمن اظهار خرسندی و سپاس در جواب خلیفه گفت: به نظر می آید که این سخن اشاره ای بود به آن که خلیفه در نهان اسماعیل را تشویق به مقاومت در برابر عمرو کرده بود و عمرو هم از این امر آگاه بود. به هر حال علاقه ای که عمرو به گسترش قلمرو خویش داشت، سرانجام موجب شکست و مرگ وی شد؛ چراکه عمرو برای تصرف ولایتی جدید آهنگ ماوراءالنهر کرد و در جنگی که در سال ۲۸۷ق بین سپاهیان او و سپاه اسماعیل سامانی روی داد، به اسارت درآمد. زمانی که عمرو در عمارت نصر بن احمد محبوس بود، نامه ای به سیستان فرستاد مبنی بر اینکه در ازای آزادی اش مبلغ دو میلیون درهم به خلیفه بپردازند. زمانی که نامهٔ او به سیستان رسید، سران سپاه به پسران محمد یعنی نوادگان عمرو (طاهر و یعقوب) گفتند: در نهایت طاهر به دلیل اینکه نمی خواست قدرت خود را از دست بدهد، در انجام این امر کو
تاهی کرد. در این بین سبکری ابتکار عمل را به دست گرفت، از فرصت استفاده کرد و برای حل وفصل مسائل اقداماتی انجام داد. در نهایت پس از این وقایع طاهر و یعقوب فردی را به سوی عمرو فرستادند، از اینکه فدیهٔ آزادی او را نفرستادند، عذرخواهی کردند و گفتند که در تهیهٔ آن می کوشند. آن ها برای توجیه کوتاهی خود، استیلای پسران شهفور و محمد بن حمدان بر حکومت و دفع آن ها را بهانه کردند. در این بین محمد بن وصیف سجزی، از شعرای این عصر، برای عمرو شعری سرود و فرستاد. عمرو بعد از خواندن آن امیدش را از دست داد و دل از دنیا برکند. چند روز بعد معتضد عباسی از امیر اسماعیل سامانی خواست که عمرو را به بغداد بفرستد. اسماعیل نیز که جز فرستادن او چاره ای نداشت به او گفت: اسماعیل، عمرو را همراه خادمی به نام اشناس فرستاد و سی روز در دهی به نام نِه ماندند؛ در حالی که در سیستان هیچ سراغی از عمرو نمی گرفتند. دراین باره اشناس به او گفت: «ای امیر، در همه عالم کسی تو را خواستار نیست» و عمرو پاسخ داد: در نهایت او را به بغداد نزد خلیفه بردند و در آنجا او را بر شتری دو کوهانه و عظیم -که خودش برای خلیفه به عنوان هدیه فرستاده بود- نشاندند. عبدالله بن معتز