Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ه نو بودن سبک خویش، آن را نتیجهٔ لطفی خداداد می داند. اما در حوزهٔ معنی یا محتوا نیز بسیاری از معانی شعر حافظ از مفاهیم قرآن سرچشمه گرفته است. حافظ به سه گونه از این معانی بهره گرفته است: ۱. ترجمه: صنعتی در بدیع است و به آن معناست که بیتی عربی به فارسی یا بیتی فارسی به عربی ترجمه و معنا شود. در ترجمهٔ آیات قرآن در قالب شعر نیز این صنعت به کار می رود. ۲. اقتباس: یعنی تمام یا بیشتر متن آیه یا حدیثی با همان صورت در شعر بیاید. ۳. تلمیح: به معنای اشاره به داستان، مَثَل یا شعری است و شامل داستان های قرآنی نیز می شود. دربارهٔ اثرپذیری حافظ در زمینهٔ دانش های قرآنی، آگاهی های زیادی در دست نیست؛ محمد گلندام در مقدمهٔ خویش بر دیوان، حافظ را در گروه عالمان و اشتغال داران به علوم دینی دانسته و او را «عمدهٔ افاضل علما» در روزگار خویش معرفی نموده است. خود حافظ در ابیاتی به حفظ قرآنش در «چارده روایت» و «اندر سینه داشتن» اشاره می کند. نیز دولتشاه، حافظ را «در علم قرآن بی نظیر» خوانده است. در تشبیهات شعر حافظ، پیوند وی با فضای علوم قرآنی به روشنی منعکس شده است. جز عنوان «حافظ»، دیگر لقبی که به گزارش دولتشاه «اکابر او را نام ک
رده اند»، «لسان الغیب» است؛ چراکه اشعار حافظ را ثمرهٔ واردات غیبی و حالاتِ فراتر از توان بشری می دانستند. این دو لقب برای حافظ در طول تاریخ پایدار ماند و فراتر از گفتگوها برای چیستی این دو لقب، فهم تاریخی همگانی از این دو عنوان در طی سده ها، با خواندن شعر حافظ استواری و معنا یافت. برای بیشتر خوانندگان شعر حافظ، او حافظ قرآن و عالمی بود که درکی رندانه از دین و قرآن داشت و تلاش داشت تا روح معارف قرآنی را در کالبَدی دگرگونه و با ظاهر شعری تغزلی به مخاطبانش معرفی، و آنان را با نگاهی تازه به قرآن و مسلمانی آشنا کند. همین بُعد شخصیتی او بود که خوانندگانش را بر آن داشت تا او را زبان غیب بدانند و بنامند و همین درک از دیوان حافظ نیز سبب شد تا به مانند تفأل بر قرآن، فال بر دیوان حافظ نیز شکل بگیرد و ارزشمند شود. آیین های ایران باستان و حکمت خسروانی. به باور دادبه، در قلمرو معنا، حافظ در جایگاه شاعری اندیشمند که شعرش نمایندهٔ جهان بینی اش است، فرهنگ باستانی و فرهنگ اسلامی ایران را با دین، کلام، فلسفه و عرفان پیوند داد و در شعر خویش متبلور ساخت. او عناصر بنیاد جهان بینی رندیِ خویش را وامدار فردوسی، خیام، سنایی، عراقی، عط
ار و مولوی است و از این راه نظامی مستقل به نام نظام رندی بنیاد کرد. دادبه ادامه می دهد ازاین رو می توان گفت سه جریان که جلوه های گوناگون فرهنگ ایرانی هستند، بر قلمرو معنایی شعر حافظ اثرگذارند. نمایندهٔ نخستین جریان فردوسی است و حافظ افزون بر آنکه با "شاهنامه"، فرهنگ ایران باستان را شناخت، بلکه در اندیشهٔ فلسفی و مضامین شاعرانه نیز وامدار فردوسی و "شاهنامه" است. سببِ این موضوع آن است که تلاش ایرانیان در چهار سدهٔ نخست اسلامی برای بازیابی هویت ملی و زنده کردن پایه های این هویت — یعنی زبان و ادب؛ تاریخ و اساطیر؛ و حکمت و فلسفهٔ ملی — اندیشه های فلسفهٔ ایران باستان یا همان حکمت اشراق را مورد توجه و بازیابی و احیا قرار دادند؛ چنانکه فردوسی این حکمت را در "شاهنامه" به نظم درآورد و پیام حکمت اشراق را به گوش همگان رساند؛ ابن سینا در زنده کردن این حکمت کوشید و سهروردی خویش را احیاگر حکمت اشراق شناساند و جان بر سر آن گذارد. دادبه می گوید اما در اینکه "شاهنامه" منبع حافظ دربارهٔ موضوعات ایران باستان بوده، شکی نیست؛ پرسش آن است که آیا حافظ منابع دیگری هم در دست داشته است یا نه؟ دادبه می گوید این احتمال با توجه به نقل سین
ه به سینه و نیز آثاری مانند کتاب های تاریخ، ناممکن به نظر نمی رسد. پژوهشگرانی مانند محمد مقدم، محمد معین، فتح الله مجتبایی و میرجلال الدین کزازی این نظر را رد یا تأیید نموده اند. اندیشهٔ خیامی. دومین جریان اثرگذار بر اندیشهٔ حافظ، جریانی است که نمایندهٔ آن خیام است و ریشه هایش در "شاهنامه" نیز قابل مشاهده است. به باور گروهی از پژوهشگران اثرپذیری حافظ از خیام منفعلانه است و حافظ تنها اندیشه های خیام را تکرار می کند. دادبه می گوید با آنکه این اثرپذیری منفعلانه نیست، اما حتی در این صورت، کلام حافظ تازگی خود را دارد. اثرپذیری حافظ از خیام و اندیشه هایش در چهار زمینه روی داده و حافظ آن ها را با نظام مکتب رندی هماهنگ نموده است. نخستین زمینه شک گرایی و لاادری گرایی است، آنچنانکه پی بردن به راز هستی و آفرینش از عقل آدمی برون است. خیام بر این موضوع تأکید دارد و از بن بستی سخن به میان می آورد. در مقابل، حافظ این شک را نسبی می داند به گونه ای که اگر این راه بر عقل بسته است، راه شهودی و عرفانی باز و هموار است. حیرت و بدبینی دومین زمینه از اندیشه های خیامی است که ثمرهٔ شک مطلق در نگاه خیام است. به باور خیام نه اندیشه در د
ین و مذهب و نه حیرت در شک و یقین راهبر به مقصدی نیست. شک مطلق و حیرتِ حاصل از آن در نظر خیام، سبب بدبینی می شود و پیش و پس از هستی، تنها نیستی را مشاهده می کند. اما در سوی دیگر، حافظ حیرت فلسفی خیامی را ظلمات می نامد و از ساقیِ سرمست ساز و بی خودکننده می خواهد تا با نور اشراق رهایی او را از این ظلمات به ارمغان آورد؛ با آنکه حافظ نگاهِ بدبینِ خیام را در برخی ابیات خویش آورده، اما این بینشِ عمومی وی نیست و خوش بینیِ حاصل از عشق و عرفان، بر اندیشهٔ او چیره است. سومین زمینه، جبرگرایی خیامی است. خیام انسان را اسیری در دست قضا می داند که کائنات نیز چون او اسیر است. در این زمینه حافظ نیز چون خیام است؛ اما هم خیام و هم حافظ فراتر و پیشتر از باور به جبر، آن را ابزاری برای پیام اعتراض خویش در شعر قرار می دهند. چهارمین و آخرین زمینهٔ اندیشهٔ خیامی، خوش باشی و اغتنام فرصت است. این اندیشه نیز از اندیشه های مشترک میان خیام و حافظ است. حافظ نیز چون خیام در شعر خویش بسیار به اغتنام فرصت و خوشی پرداخته و آن را تکرار می کند. او از صورت عرفانی اغتنام فرصت نیز بهره برده و به آن توجه دارد. عرفان. اما جریان سومِ اثرگذار بر اندیشهٔ
حافظ، عرفان یا عرفان عاشقانه است که گونه ای از فلسفه یا جهان بینی فلسفی به معنای عام آن است. به این عرفان در آثار سنایی، عراقی، عطار، مولوی، عین القضات همدانی، احمد غزالی، و کتاب هایی مانند "لمعات" عراقی، "مرصاد العباد" و مانند این ها پرداخته شده است. بی گمان حافظ با اینگونه آثار آشنایی داشته و از آنان بهره برده است. تضمین ها، اقتباس ها و استقبال های وی از شاعرانی و نویسندگان این آثار و نیز بهره گیری از شخصیت شیخ صنعانِ پرداختهٔ عطار برای پردازش شخصیت پیر مغان، تأییدکنندهٔ این نظر است. حافظ در پی ریزی نظام مکتب رندی و بنیان اصلی اش، بیش از همهٔ دیدگاه ها از عرفان عاشقانه بهره برده است. او در نظام نظری مکتبش از عرفان عاشقانه سود جست و در نظام عملی آن نیز، با دگرگونی هایی بنیادین در اقتباس هایش از عرفان، نظامی روشنفکرانه و فلسفی در راستای مکتب رندی آفرید. ازاین رو، مکتب رندی کاملاً مکتب عرفان عاشقانه نیست و مکتبی است التقاطی، اصیل و دارای استقلال، اما در پیوند با مکتب عرفان عاشقانه. تفسیر عرفانی بر اشعار حافظ و به ویژه انطباقش با اندیشه های ابن عربی، از سده ها پیش آغاز شد؛ اما در دوران معاصر، مرتضی مطهری بود ک
ه جدی ترین کتاب در این باره را نوشت. او در "تماشاگه راز" تلاش کرد تا در برابرِ مدافعانِ تفسیرِ غیرعرفانی و حتی مادی گرایانهٔ کسانی چون احمد شاملو، به انطباق آموزه های ابن عربی با اشعار حافظ دست یازد. اما نصرالله پورجوادی این چاره اندیشی مطهری را به نقد کشید و کار او را به تلاش ویلبر فورث کلارک مانند کرد که برای فهم عرفانی از حافظ، اشعار او را با توجه به "مصباح الهدایه و مفتاح الکفایه" عزالدین محمود کاشانی تفسیر کرد. پورجوادی — که خود معتقد به معانی عرفانی بر اشعار حافظ است — بر این باور است که اساساً حافظ شاعر است و نه فیلسوف، و سلیقه اش به سمت بزرگان صوفیهٔ پیش از ابن عربی مانند ابوسعید ابوالخیر، عطار، سنایی و احمد غزالی بیشتر متمایل است تا به سوی ابن عربی و پیروانش. عبدالحسین زرین کوب هم بر اثرگذاری ابن عربی بر حافظ باور دارد، اما از طریق فخرالدین عراقی. او این آشنایی را سبب پیوند حافظ با ابن عربی و ابن فارض می داند. پژوهشگران دیگری مانند فتح الله مجتبایی و علیرضا ذکاوتی نیز تلاش هایی در انطباق اشعار حافظ بر اندیشه های ابن عربی کرده اند. در اثرپذیری حافظ از ابن فارض نیز وجوه مشترک بسیاری می توان یافت. مرتضی
مطهری در این باره می گوید جایگاه ابن فارض در ادب عرب، چون جایگاه حافظ در ادب فارسی است، با این تفاوت که اهل فن، حافظ را در لطافت و ظرافت برتر می دانند و ابن فارض را در مقامات عرفانی. بسیاری مضامین مشترک در شعر این دو شاعر دیده می شود مانند ارادت به علی بن ابی طالب، ابن الوقت بودن در نگاه عارفانه، گرایش به ملامتیه، فقر عارفانه، دشواری های عشق، مستی پیش از آفرینش، عشق بالاترین موهبت خداوندی، برتری عشق بر عقل، اثربخشی خیال معشوق، شادی درونی عارف، شب قدر. ادب فارسی. در اینکه که حافظ آثار پیشینیان، به ویژه شاعران نامدار از روزگار رودکی تا دوران خواجو و عبید زاکانی را مطالعه می کرده، شکی نیست. به گزارش خرمشاهی حافظ از ۲۵ شاعر اثر پذیرفته است. این اثرپذیری ها هم جنبه های لفظی و هم جنبه های محتوایی را دربرمی گیرد. حافظ در قلمرو لفظ، زبان و بلاغت از شاعران سبک خراسانی سود جسته است؛ شاعرانی مانند انوری، ظهیر فاریابی، خاقانی، نظامی، و کمال اسماعیل و نیز غزل سرایان روزگار سعدی تا دوران خود وی مانند نزاری قهستانی، همام تبریزی، کمال خجندی و خواجوی کرمانی از این گروهند. به باور دادبه، او در این بررسی و کنکاش شیوه هایی را ی
افت که نهایت سخن دانی و سخنوری است. دادبه در "دائرةالمعارف بزرگ اسلامی" می گوید این سخنوری و اثرپذیریِ حافظ باید با نظراتی سبک شناسانه که برآمده از نقد ادبی است، مورد بررسی سبک شناسانه و نقد ادبی قرار گیرد. برخی از این نظرات و احکام، به حافظ منتسب شده و برخی دیگر را شاعران نامداری مانند جامی یا نظریه پردازانی گمنام بیان کرده اند. حُکمِ اول در بیت «چو سلکِ دُرِّ خوشاب است شعر نغز تو حافظ/که گاه لطف سبق می برد ز نظم نظامی»، سبقت حافظ را بر نظامی بیان می کند و سخن نظامی را — با همهٔ موسیقی آفرینی اش — تا حد نظم فروآورده و سخن حافظ را تا حد شعر فراز برده است. دادبه ادامه می دهد با آنکه حافظ در «ساقی نامه» و «مغنّی نامه» از نظامی اثر پذیرفته، اما اصولاً حافظ با «ساقی نامه» و «مغنّی نامه» به چنین جایگاهی نرسیده و بازشناسی شیوه های نظامی و بازآفرینی شان متناسب با غزل در شعر حافظ مهم است. در دومین حکم و در بیت «چه جای گفتهٔ خواجو و شعر سلمان است/که شعر حافظ ما بهْ ز شعر خوب ظهیر»، در سنجش با «شعر خوب ظهیر» شعر حافظ برتر شمرده شده است. جامی بلاغت و هنر غزل حافظ را در سنجش با بلاغت و هنر قصاید ظهیر چنین بیان می کند که
در روانی، نسبت غزل های حافظ به غزل های سرایندگان دیگر، مانند نسبت قصیده های ظهیر به قصیده های دیگر شاعران است؛ که نتیجهٔ ضمنی اش اثرپذیری حافظ از سبک و اسلوب ظهیر است. قزوینی نیز در حواشی مقدمه اش بر دیوان، اثرگذاری ظهیر بر حافظ در قلمرو لفظ و پیروی از سبک و روش ظهیر در سرودن قصیده ها را بیان کرده است. و اما حکم سوم در بیت «استاد غزل سعدی است پیش همه کس اما/دارد سخن حافظ طرز سخن خواجو» بیان شده است. دادبه می گوید شاید بتوان گفت شعر خواجو در غزل سرایی ایران از روزگار سعدی تا عهد حافظ، رشدیافته ترین غزل و شبیه ترین به شعر حافظ است. مضمون آفرینی، ایهام و نازک اندیشی های هنری از ویژگی های شعر خواجو و — پس از او و در کمالش — شعر حافظ است. نتیجه اینکه غزل تلفیقیِ عاشقانه و عارفانه دستاورد تلاش های شاعرانی مانند سلمان، کمال و خواجوست و نقش خواجو متفاوت از دیگران. ازسویی با توجه به حکم دوم، می توان گفت جایی که شعر حافظ برتر از شعر ظهیر است، به طریق اولیٰ برتر از شعر سلمان و خواجو نیز است. جامی در تحلیلی سبک شناسانه و عالمانه، شعر حافظ را بر شعر کمال خجندی و نزاری قهستانی نیز برتر می شمارد. افزون بر آنچه از اثرپذیری ح
افظ در لفظ و معنا از پیشینیان سخن رفت، چنین به نظر می رسد که او در هر دو قلمرو از سعدی اثر پذیرفته است. دادبه می گوید مکتب ادبی شیراز را سعدی بنیان گذاشت و رهبری کرد و پس از یک سده، حافظ از آن زاییده شد. او ادامه می دهد سنجش این دو شاعر در سدهٔ اخیر با وجود علمی نبودن آن، نشان از آن دارد که این دو از یکدیگر امتیاز دارند، اما بر یکدیگر نه؛ اما با توجه به پیش بودن سعدی، در اثرگذاری و نقش او در ظهور حافظ گمانی نیست. خرمشاهی معتقد است که حافظ بیش از هر شاعر دیگری، از سعدی اثر پذیرفته و در بیش از صد غزل، از او پیروی کرده است. حافظ بسیاری از مضامین را از سعدی برداشته و چندین مصراع را هم عیناً از وی تضمین کرده است. با این حال، بافت سخن حافظ، سنخیت کمتری با سعدی دارد؛ سروده های سعدی دارای انسجام و بافت یکپارچه است. ادب عرب. به گزارش محمد گلندام، حافظ چنان به «تجسس دواوین عرب» مشغول بوده که به گردآوری اشعار خویش توجهی نداشته است. افزون بر تسلط حافظ بر ادب فارسی، شواهدی نیز نشان دهندهٔ آگاهی قابل توجه وی از زبان و ادب عربی است. او با اینکه شاعری عربی سرا نیست و سروده های عربی اش از سر تفنن است، اما ۲۴ غزل و قطعهٔ مُلَم
َّع دارد که نشان دهندهٔ آشنایی وی با دیوان های شاعران نامدار عرب مانند امرؤالقیس، عمرو بن کلثوم، کعب بن زهیر، حسّان بن ثابت، ابونواس، ابوتمام، بحتری، متنبی و بسیاری دیگر است. نیز یادگیری و آموزش "کشاف" زمخشری نیز این آشنایی را تأیید می کند. نیز ظاهراً این بهره گیری از دیوان های عربی بیشتر در حوزهٔ لفظ و مضمون بوده است. علوم نقلی و عقلی. افزون بر یادگیری علوم نقلی و عقلی از راه مطالعهٔ آثار شاعران، با استناد به مقدمهٔ جامع دیوان و خود دیوان حافظ، بخشی از تحصیل وی فراگیری علوم نقلی و عقلی بوده و حتی برخی از این علوم مانند "کشاف" را تدریس می کرده است. دادبه می گوید کشاف فراتر از ویژگی ادبی، در حوزهٔ علم کلام و نیز دیدگاه معتزله اثری مهم است. از سویی آگاهی از دیدگاه های معتزله نیازمند آشنایی با فلسفه است و تنها فردی عربی دان، ادیب، قرآن شناس و آشنا به فلسفه و کلام می تواند تدریسِ این کتاب کند. از سوی دیگر، قاضی عضدالدین ایجی، بنیان گذار مکتب فلسفی شیراز و احیاگر فرهنگ اسلامی در سدهٔ هفتم ه .ق — که به گمان بسیار، استاد حکمت و کلام برای حافظ بوده است — کتاب "مواقف" را نوشت. معروف ترین شرح بر این کتاب، شرح میر سید ش
ریف جرجانی است که احتمالاً هم درس حافظ بوده است. این موضوع نیز تأییدکنندهٔ آگاهی حافظ از فلسفه و کلام است. «مطالعهٔ مطالع» نیز دلیلی بر آگاهی حافظ بر حکمت و فلسفه است. منظور از مطالع چه "طوالع الانوار من مطالع الانظار" اثر قاضی بیضاوی در موضوع حکمت باشد، و چه "شرح مطالع" قطب الدین رازی در منطق، این آگاهی را تأیید می کند. در آشنایی با عرفان نیز، دیوان حافظ مهم ترین منبع است. مطالعهٔ آثار عرفانی مانند آثار روزبهان بقلی شیرازی، نویسندهٔ "شرح شطحیات" و "عبهر العاشقین" و نیز "مرصاد العباد" می تواند این آگاهی را تأیید کند.
هایدی سانتاماریا کوادرادو (۳۰ دسامبر ۱۹۲۲–۲۸ ژوئیه ۱۹۸۰) یک انقلابی و سیاستمدار کوبایی بود که در کوبا پس از انقلاب به عنوان یک قهرمان قلمداد می شد. وی در ۲۶ ژوئیه سال ۱۹۵۳ در حمله به پادگان مونکادا در سانتیاگو دو کوبا شرکت کرد. این اقدامی بود که باعث شد او و ملبا هرناندز دستگیر شده و به زندان بیفتند. او از اعضای مؤسس کمیته مرکزی حزب کمونیست کوبا بود و یکی از اولین زنانی که به این حزب پیوست. وی در طول زندگی از مقام والایی در رهبری برخوردار بود. با شرکت در حمله به پادگان مونکادا، هایده سانتاماریا در میان گروه نسبتاً کوچکی قرار داشت، که در هر مرحله از انقلاب کوبا، از آغاز آن تا به ثمر رسیدن آن، شرکت داشته اند. زندگی. هایده سانتاماریا در ۳۰ دسامبر سال۱۹۲۲ در یک خانواده مهاجر اسپانیایی، خوواکینا کودرادو و هابیل بنوینو سانتاماریا، در انکرایخادا، کوبا، که کارخانه تصفیه شکر کنستانسیا در آن قرار دارد متولد شد. او بزرگ ترین در میان پنج فرزند خانواده بود. او و خواهر و برادرهایش آیدا، هابیل، آلدو و آدا در یک خانواده خورده بورژوایی پرورش یافتند که از گالیسیا در اسپانیا به کوبا به منطقه ای که قبلاً به استان لاس ویلاز شناخت
ه می شد، مهاجرت کردند. او فقط تا کلاس ششم در مدرسه درس خواند، که البته به دلیل فقر و آداب و رسوم در مورد جنسیت چیز غیرمعمولی نبود. اما او کلاس ششم را ۳–۴ بار قبل از ترک مدرسه تکرار کرد که حاکی از ارزشی بود که خواندن و یادگیری برایش داشت. در مدرسه، او با نویسندگان مهمی آشنا شد که از آن جمله خوزه مارتی چهره مهم ادبیات و سمبل ملی استقلال کوبا بود. از زمان قدیم افسردگی در خانواده اش جاری بود و تا پایان زندگی او را به شدت تحت تأثیر قرار داد. غالباً او روزها را در خواب و در دوره های افسردگی سپری می کرد. وی سرانجام با آرماندو هارت ازدواج کرد و از او صاحب دو فرزند شد، سلیا هارت نویسنده کوبایی و برادرش ابل هارت. آن ها همچنین بسیاری از کودکان را پذیرفتند و آن ها را بزرگ کردند. انقلاب. بعد از تلاش برای پرستار شدن و مدتی نیز کار کردن به عنوان معلم، هایده سانتاماریا عاقبت توانست چارچوب خانواده محافظه کار خود را پشت سر بگذارد و در اوایل دهه ۵۰ به برادرش آبل سانتاماریا در هاوانا بپیوندد. در این زمان و در هاوانا بود که او ملاقات با فرماندهان ابیل را آغاز کرد که بالاترین آنها از جمله فیدل کاسترو بود. هایده سانتاماریا و ملبا ه
رناندز تنها دو زنی بودند که به طور مستقیم در حمله به پادگان های مونکادا در تاریخ ۲۵ ژوئیه ۱۹۵۳ شرکت کردند. نقش هایی که او در طول، قبل و پس از ۲۶ ژوئیه سال ۱۹۵۳ بر عهده داشت، از جمله تحویل و انتقال اسلحه، کمک در سازماندهی انقلابی جنبش ۲۶ ژوئیه و همچنین کمک به گردهمایی قیام شهری ۳۰ نوامبر ۱۹۵۵ در سانتیاگو د کوبا در کنار فرانک پایس و سلیا سانچز بود. درگذشت. پس از دو دهه ازدواج، آرماندو و هایده در نهایت از هم جدا شدند. هایده سانتاماریا در پنجاه و هفت سالگی در خانه ای که او و فرزندانش با هم زندگی می کردند، در ۲۸ ژوئیه ۱۹۸۰، دو روز پس از بیست و هفتمین سالگرد حمله به پادگان مونکادا خودکشی کرد. واقعیت خودکشی وی در کوبا مشکل ساز بود و برخی این را دلیل آن می دانند که برای او در میدان پلازا د رولوسیون عزاداری نشد، بلکه بمانند یک شهروند عادی در هاوانا، کوبا تشییع و تدفین شد.
این مقاله به تاریخچهٔ پذیرهٔ شعر حافظ می پردازد. نقدها و نظرها. قدیمی ترین انتقادها به اشعار حافظ، از سوی دین داران صورت گرفته است که سابقهٔ آن به دوران حیات حافظ بازمی گردد. بعضی از دین داران اشعار حافظ را بر خلاف آموزه های اسلامی می دانسته اند؛ گزارش هایی از منع شدن مطالعهٔ دیوان حافظ توسط علمای اهل سنت عثمانی وجود دارد. برای مثال مفتی حنفی ابوالسعود در بارهٔ اشعار حافظ گفته بود گرچه در میان اشعار حافظ حکمت های ذوقی وجود دارد اما در لابه لای آن خرافات خارج از مرز شریعت هم هست. اورنگ زیب هم از شاهان هند، در دورهٔ خودش دستور داد کتاب های حافظ را از کتاب خانه ها جمع آوری کنند و آن ها را بسوزانند. در دورهٔ معاصر، بیشترین انتقاد از حافظ از بُعد دینی، در دو کتاب گرد آمده است: یکی "البدعة و التحرف" تألیف محمدجواد خراسانی و دیگری "منظومهٔ گفتگویی با حافظ"، یا "حافظ شکن" نوشتهٔ سیدابوالفضل برقعی. خراسانی کتابی به نام "رضوان اکبر" را اختصاصاً در ردّ حافظ نوشته و در آن حافظ را اهل ضلال و دیوانش را مضلّ دانسته و بر همین اساس، خرید و خواندن و چاپ و فروش اشعار او را حرام اعلام کرده است. برقعی در کتاب شعر و موسیقی اش که ب
ه تخطئهٔ عرفاً و شاعران اختصاص دارد، بیش ترین تخطئه را به حافظ نسبت داده و او را جاسوس حکومت می دانسته است. نقدها. اقبال لاهوری نیز با اینکه از زبان و مضمون پردازی های حافظ در شعر خود بسیار بهره برده و حداقل از ۱۶ غزل حافظ استقبال کرده است، با عقاید و اندیشه های صوفیانهٔ حافظ به شدت مخالف بود. او در چاپ نخست مثنوی "اسرار خودی" در ۳۵ بیت از حافظ انتقاد، او را عامل انحطاط و اهمال مسلمانان آسیا معرفی کرده و «فقیه ملت می خوارگان، امام امت بیچارگان» نام داده است. اما به دلیل اعتراض مردم در شبه قاره مجبور شد در چاپ های بعد به خودسانسوری متوسل شود. اقبال بعداً در نامه ای به محمد اسلم جیراج پوری نوشت به دلیل «ساده اندیشی عوام و اثرپذیری سطحی» آن ها، غزل های حافظ بر ذهن و فکر آن ها اثر منفی می گذارد. احمد کسروی حافظ را قافیه سازی می دانست که برای جور شدن قافیه عباراتی بی معنی سروده است. به گفتهٔ او حافظ در میان مکاتب مختلف سرگردان مانده، گیج شده و چون به هیچ کدام پایبند نشده، به پریشان گویی و نقیض گویی روی آورده و در باطن به همه چیز بی عقیده و در نهایت خراباتی شده است. همچنین به باور کسروی حافظ در برخی بدآموزی ها، مان
ند شراب خواری، بیکاری و بی دردی، جبرگرایی و خردستیزی، زبان درازی نسبت به خدا و امردبازی نقش داشته است. وی حتی شرق شناسان را به این متهم می کند که نسبت به شرق بدخواهی می کنند و تمایل دارند تا همهٔ اهل شرق به مانند حافظ عمر خویش را در کنج خرابات هدر دهند و ثروت کشور خویش را به حریصان اروپا و آمریکا وانهند و در این میان گروهی از ایرانیان با آنان همراه شده اند. به باور کسروی محمدعلی فروغی، محمد قزوینی و قاسم غنی از کسانی اند که فریب شرق شناسان اروپایی را خورده اند. یکی از برنامه های کسروی علاوه بر مبارزهٔ نوشتاری با حافظ، جمع آوری و سوزاندن دیوان حافظ همراه با پیروانش بود. علی دشتی، با برشمردن تناقض هایی در شعرهای حافظ، او را شاعری توصیف می کند که روحی حساس و تاثیرپذیر دارد. او می گوید که حافظ شاعر است و نه فیلسوف. پرویز ناتل خانلری رباعیات حافظ را چه در لفظ و چه در معنی، فاقد ارزش و اعتبار چندانی ندارد می داند و معتقد است این اشعار «بر قدر و شأن این غزل سرا نمی افزاید.» قدمعلی سرامی درباره ی شعر حافظ اینگونه بیان می دارد: «سخن حافظ طبق معمول در هاله ای از ابهام، ایهام و چندسویگی لفظی و مضمونی جریان دارد؛ ازاین ر
و حالتی منشوری و مکاشفه ای و درونی به خود می گیرد که تفسیرپذیر و تاویل آمیز می شود و در ضمیر خواننده راه باز می کند و به تملک خواننده درمی آید و اشتراکات دید و سلیقه و جهان بینی وی را جذب می کند و به تدریج هر خواننده ی شعر حافظ، خود را سهام دار شعر وی می شناسد و بخشی از آن را سروده ی خود می پندارد و به همین دلیل است که شعر حافظ، در همان حال که برای خوانندگانش مبهم است، به آنها فرصت می دهد تا در آن به نوعی کشف و تلاش لذت بخش برای درک لایه های نهفته ی معنایی داشته باشند. دنیای زمینی در شعر حافظ بسیار پیچیده و بغرنج می نماید و هر چیز ساده ای، پیچیده و مبهم و تفسیر پذیر و نمادین به نظر می آید و در مقابل، هر اندیشه ای هر قدر هم که مادی باشد، به نحوی بیان و مطرح می شود که رنگی از معنویت و قدسی بودن به خود می گیرد و به همین سبب، معشوق حافظ در میان عشق مادی، عرفان، تخیل چند جانبه، پیوسته چهره ای متفاوت به خود می پذیرد.» نظرها. به باور یارشاطر، تلاش جهتِ پیدا کردنِ تفسیرِ عرفانی برای ستایشِ حافظ از شراب و مستی از سوی "دیوان" پشتیبانی نمی شود. بسیاری از عاشقانِ حافظ در پیِ یافتنِ سرنخ هایی در شعرش برای عرفان یا تأییدِ
عقایدِ مذهبی اش بوده اند. بعضی از مفسران و حتی بعضی از مترجمانِ غربیِ حافظ، به ویژه هنری ویلبرفورس کلارک، مترجمِ "دیوان"، خود را قانع کرده بودند که هر کلمه ای که به وسیلهٔ حافظ نوشته شده، معنایی عرفانی دارد و هیچ بیتی از حافظ به معنای آنچه گفته می شود نبوده است. خواندنِ حافظ به عنوانِ اشاراتِ رمزگونهٔ شاعرانه به معنی معنای رمزی برای هر بیت یا کلمه، این دیدگاه را مطرح می کند که غزل های او را می توان در دو سطح خواند، یکی آشکار، و دیگری پنهان که دومی نشان دهندهٔ معنای مورد نظر است. رمزگشاییِ معنایِ اصلیِ حافظ به هنری باطنی تبدیل شد، و با توضیحی که معتقدان به نظریه های توطئه در امورِ سیاسی ارائه می دهند، متفاوت نیست. یارشاطر بر این باور است که هیچ نشانه ای وجود ندارد که حافظ لفظی را گفته و آن لفظ به معنای دیگری است. ابیاتی وجود دارد که شرابِ انگور را با دقتِ یک شخصِ خبره توصیف می کند، که بی شک منظورِ وی اشیاء واقعی است و نه چیز دیگر. و بسیاری ابیات وجود دارد که حافظ در آن، شک و تردیدهای جدی را نشان می دهد. او غالباً قولِ بهشت و آسایش هایش را استهزاء می کند، و آنها را به زاهدان و هم نوعان شان حواله می دهد و خودش ر
ا به عنوان رند برای هدایای زمینی، به ویژه شراب برمی گزیند. وی بارها و بارها اظهار می دارد که ما رازِ جهان را نمی دانیم و بنابراین هیچ یقینی وجود ندارد که آنچه واعظان موعظه می کنند یا زاهدان دربارهٔ داوریِ نهایی یا سرنوشتِ انسان اعلام می کنند معتبر است. بااین همه، فریبنده ترین و بی پرده ترین ابرازِ شک و تردیدِ او این بیت است: او ادامه می دهد ترسِ بعضی در انکارِ ادعاهای معانیِ باطنی و اکراه از زدودنِ هالهٔ عرفانیِ حافظ منجر به دروغ و اقتباس، دست کم در بعضی موارد، و خواندن دوگانهٔ اشعارِ وی در دو سطحِ عرفانی و دنیوی شده است. در صورتِ عدمِ وجودِ اطلاعاتِ زندگی نامه ایِ معتبر، ایمن ترین راه برای درکِ حافظ و فهمِ عقاید و نگرش هایش، رجوع به اشعارِ وی است. برای تحمیلِ نظراتی که توسط اشعارش مورد تأیید قرار نمی گیرند، این است که حافظ دیدگاهِ مفسرانِ او باشد. این ممکن است اعتبارِ پدیده شناسی داشته باشد، و تکاملِ تاریخیِ تصویرِ حافظ در اذهانِ خوانندگان خود را منعکس کند، و برخی از خوانش های پست مدرنیستی از حافظ ممکن است به دنبال برقراریِ تعامل بین متن و مخاطبانِ وی باشد. اما اگر یافتنِ آنچه حافظ واقعاً اندیشیده و بیان کرد
ه، مورد جستجوست، باید بر خوانشِ نزدیکِ دیوانِ وی بدونِ پیش داوری تکیه کرد. ساختن قِدّیسی غیبی و عارفی از او، به جای یک شاعرِ عالی و حقیقتاً بزرگ، به معنای نادیده گرفتنِ شفافیت زبانش و روشن بودنِ بیانش است. به گمان یارشاطر، درحالی که واضح است که حافظ عارفانِ خالص، خویشتن دار و خداشناس را از عارفانِ دروغین متمایز می کند، اما وی به هیچ مکتبِ فکریِ تصوف تعلق ندارد، بلکه تصمیم می گیرد کاملاً آزاد و مستقل از هرگونه دلبستگیِ چنین باشد. او مردی است با حساسیت های معمول با اشتیاقِ آشکار برای زیبایی های زندگی و لذتِ زندگی؛ او با غزل های مدحی اش به شماری از پشتیبانانش خدمت می کند و انتظار دارد که پاداش دریافت کند. حافظ مشتاق است تا وسایل لازم را در اختیار داشته باشد تا بتواند از زندگیِ خوب و آراسته با موسیقی، سفرهای تفریحی، مهمانی با دوستان و خوشیِ خدمتِ ساقیان لذت ببرد. سردرگمی و عدم تعصبِ حافظ، جهان بینیِ گسترده اش، و خیالات و تفکرات اخلاقی وی با «عرفان» دلالت بر تفسیرِ ذهنیِ شعرِ او دارد. حافظ پژوهی. آگاهی از زندگانی حافظ، مدت ها بر چند روایت تأییدنشده استوار بود. نخستین پژوهش های علمی در این خصوص توسط عبدالرحیم خلخال
ی، محمد معین، سعید نفیسی، قاسم غنی و محمد قزوینی انجام شد. در سده های اخیر پژوهش های فراوانی دربارهٔ حافظ و "دیوانش" انجام گرفته است. عبدالحسین زرین کوب، منوچهر مرتضوی، مهرداد نیکنام، ابوالقاسم رادفر، علی اکبر رزاز، مهیندخت صدیقیان، پرویز اهور و سیروس شمیسا از شناخته ترین پژوهشگران ایرانی دربارهٔ حافظ هستند. آثار پژوهشی. بنابر پژوهش حاجیان و احمدی، از آغاز سیر حافظ پژوهی در سال ۱۲۹۸ تا سال ۱۳۹۰ ه .ش، نزدیک به ۲۰۸۲ مقاله دربارهٔ شرح ابیات دیوان حافظ؛ معرفی انواع ویرایش های دیوان حافظ؛ نقد کتاب ها و مقالات؛ نسخه شناسی و معرفی نسخ؛ تحلیل شخصیت، اندیشه و زندگی حافظ؛ حافظ و دیگران؛ تحلیل زیبایی شناسی شعر حافظ و دیگر موضوعات نوشته شده است. بر اساس داده های مستند خانهٔ کتاب ایران، از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۵، ۳۱۶۲ اثر با موضوع دیوان حافظ؛ دیوان خوشنویسی شدهٔ حافظ؛ شرح، ترجمه، و گزیدهٔ دیوان؛ فالنامه؛ و کتاب هایی دربارهٔ حافظ با محتوای نقد و بررسی؛ تاریخ، اندیشه و سرگذشت حافظ در ایران چاپ و منتشر شده است. برخی از کتاب هایی که در این زمینه چاپ شده اند عبارتند از: "تاریخ عصر حافظ: بحث در آثار و افکار و احوال حافظ" نوشتهٔ قاسم