Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ت یاد شده اکنون در مجموعه پایگاه دوشان تپه فعلی قرار دارد. این پایگاه تقریباً همزمان با فرودگاه قلعه مرغی در جنوب و پادگان عشرت آباد در شمال احداث شد. روند تغییر و تحولات تهران که از شروع حکومت پهلوی اول آغاز شده بود، در دهه های بعد نیز ادامه یافت. در گام های اولیه رشد شهر از سال های ۱۳۲۲ به بعد ابتدا باغ های درون شهر به زیر ساخت و ساز رفت. با ادامه رشد شهر در اراضی پیرامون محدوده قبلی شهر، برخی از کاربری ها که در حاشیه شهر و خارج آن قرار داشتند، مثل کاربری های نظامی و صنعتی جزء اراضی شهری شد و در نهایت با کاربری های مسکونی احاطه شدند. از دهه چهل به بعد، تحت تأثیر دگرگونی نظام اقتصادی و اجتماعی، پویش شهرنشینی نیز تند و ناموزون گردید. همگام با تحول بنیادی در نظام اقتصادی شهر و ایجاد فعالیت های گوناگون شهری، جذب جمعیت و افزایش مهاجرت ها به تهران آغاز شد، لذا ضرورت تأمین مسکن، شکل گیری و توسعه محله های مسکونی جدید را در نواحی مختلف شهر به دنبال آورد. مهمترین دگرگونی های منطقه ۱۳ در این مقطع زمانی در پی ایجاد محله های مسکونی تهران نو و نیروی هوایی شکل می گیرد که مصادف است با به وجود آمدن محله های مسکونی در سایر ن
قاط شهر که از آن جمله به قاسم آباد، نارمک، تهران پارس، شهرآرا، دولت آباد، شهر زیبا، اختیاریه، دروس، فرمانیه، نیاوران، سعات آباد، الهیه، لویزان می توان اشاره کرد. از دیگر عواملی که در رشد و توسعه منطقه ۱۳ در این مقطع زمانی مؤثر می افتد. اشغال فضاهای خالی ما بین نواحی کوهستانی شمال و شرق شهر و در نهایت ساخت و ساز در محدوده دوشان تپه و قصر فیروزه در شرق است. این منطقه در سال های دهه چهل شاهد یکی از اعتراض های خونین مردم تهران بوده است که در روایت های تاریخی از آن به عنوان جمعه سیاه یاد می شود. مستند به گزارش های تاریخی در تاریخ ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ خورشیدی، اعتراض مردم در محله های جنوبی و میدان شهدا (ژالهٔ سابق) تهران، منجر به سرکوب خونین تظاهرکنندگان توسط نیروهای نظامی ارتش شاهنشاهی ایران شد. چهارده سابقه سکونتگاهی شهری این منطقه به دوره پهلوی بازمی گردد. محدوده کنونی منطقه چهارده واقع شده در قسمت شرقی شهر تهران، پیش از قرن حاضر بیرون از حصار ناصری بود. این منطقه در آن دوران فقط شامل هسته های روستایی دولاب و سلیمانیه بوده است. اما با گسترش مراکز مسکونی در شهر تهران و اطراف آن بعد از جنگ جهانی دوم، این منطقه نیز در را
ستای دو محور شرقی (خیابان پیروزی کنونی) و جنوبی (خیابان ۱۷ شهریور کنونی) ساخته شد. به تدریج محله های آن شکل گرفت که برخی به خاطر داشتن هسته روستایی به شکل ارگانیک گسترش یافت و برخی چون چهارصد دستگاه به شکل منظم و با نقشه معماری از پیش تعیین شده ساخته شدند. عناصر تاریخی مانند دروازه دولاب در این منطقه وجود دارد که نقش هویت بخشی به آن می دهد؛ دروازه دولاب یکی از دروازه های دوازده گانه شهر تهران بوده که متأسفانه به دستور شهردار وقت تهران در عصر پهلوی تخریب شد. امروزه تنها نامی از این بنای شهر باقیمانده است. همچنین گورستان ارامنه که به جز قدمت تاریخی اهمیتی بین المللی نیز دارد از دیگر مناطق تاریخی برجای مانده از تهران قدیم است. همچنین سلیمانیه نیز جزئی از آبادی دولاب به شمار می رفته و نام قدیمی آن اصفهانک بوده است. از اعتمادالسلطنه در سال ۱۳۰۰ (قمری) نقل شده است؛ ده سال قبل (۱۲۹۰ هـ. ق) زمین اصفهانک را به عضدالملک فروختند و او قناتی به اسم پسرش سلیمان خان در آن احداث کرد و آن را سلیمانیه نامید. باغ وثوق الدوله، بقعه چهل تن و زمین های کشاورزی و باغ های گل از جاذبه های منطقه چهارده است. این منطقه در مسیر مسیل سرخه
حصار قرار دارد، که از ارتفاع های شرق تهران سرچشمه گرفته است و به سمت جنوب حرکت می کند. پانزده عمده اطلاعات تاریخی از سکونتگاه شهری منطقه پانزده به محله های قدیمی این منطقه اعم از شوش- شبیر، مسگرآباد، مشیریه، بهشتیه خاوران یا قبرستان یهودی ها، کیانشهر، مسعودیه و خاور شهر بازمی گردد. در برخی گزارش ها عنوان شده است؛ منطقه ۱۵ تهران به عنوان یکی از مناطق حاشیه ای شهر در زمان های گذشته با وجود دروازه های متعدد به عنوان یکی از محل های اصلی ورود مسافران به شهر تهران بوده است. بالاترین شتاب در گسترش و توسعه جمعیت ساکن در این منطقه را می توان در سال های انقلاب عنوان کرد. جریان رشد در محدوده منطقه ۱۵ با انقلاب و با آزاد شدن بخش عمده محدوده ۲۵ ساله طرح جامع شهر تهران در ۱۳۵۸ به سرعت گسترش یافته است. در فاصله کوتاه پس از آزاد شدن محدوده ۲۵ ساله طرح جامع شهر تهران، تقریباً تمامی سطح خالی منطقه به زیر ساخت و سازهای شهری رفت و تبدیل به بافت پرتراکم شهری شد. برای آشنایی بیشتر با مسیر تاریخی و روند شکل گیری محله شوش - شبیر می توان به دوران دارالخلافه ناصری اشاره نمود. در آن هنگام دور تا دور تهران را دیوارهای بلند فراگرفته و بی
رون از این دیوارها نیز خندق حفر شده بود. ارتباط شهر با بیرون از طریق دوازده دروازه در اطراف شهر برقرار می شد. دیوار جنوبی شهر با خیابان شوش فعلی در حد فاصل میدان های شوش و میدان راه آهن منطبق بود. دروازه های آن عبارت بودند از خانی آباد، دروازه غار و دروازه شاه عبدالعظیم. محله شوش - شبیر فعلی و دیگر مناطق نزدیک به آن به نام دروازه شاه عبدالعظیم شهرت داشته اند. از سال ۱۳۰۶ قمری دروازه راه آهن و دروازه شاه عبدالعظیم اضافه شده است؛ که محل عبور ماشین دودی بود. در دوره ای هم آن را دروازه ماشین دودی می خواندند که ابتدای مسیر راه آهن تهران به شهر ری در محله شوش شبیر و ابتدای خیابان شهرزاد (شهید رجب نیای کنونی) قرار داشت. دروازه عبدالعظیم در میدان شوش فعلی قرار داشت و مسیر دیگری بود که تهران را به شهرری متصل می کرد. این خیابان بعد از انقلاب فداییان اسلام نام گرفت. دروازه ماشین دودی سال ها بعد از سایر دروازه های تهران احداث شده بود و از لحاظ معماری با سایر دروازه ها تفاوت داشت. از جمله آن که تنها دروازه بدون سقف تهران بود. در اسناد مربوط به آن دوران نشانه ای از وجود یک روستا یا منطقه مسکونی قابل توجه در محل فعلی محله ش
وش شبیر به چشم نمی خورد. اما بیرون از دروازه ها هم همواره نوعی از زندگی امروزه در حاشیه نشینی وجود داشته است. محله مشیریه از شمال به میدان آقانور و از جنوب به کوه بی بی شهربانو محدود می شود. محله مشیریه همانند یک متوازی الاضلاع است. مالک این محله را مشیرالدوله، یکی از درباریان و نزدیکان ناصرالدین شاه و از ملاکین بزرگ، معرفی کردند. آثاری چند در تهران از وی باقی است که از آن جمله می توان به مدرسه مشیریه به ریاست محمدحسن خان اعتمادالسلطنه اشاره کرد. باغ و بقعه و صحن (صفاییه) را برای پیر مراد خود میزا صفا تأسیس نمود. او از رجال نام آور و معتبر دوره ناصری بوده است. به همین خاطر نام وی بر این محله ماندگار شد. آخرین مرز بندی مصوب محله مربوط به سال ۱۳۴۵ و از همان بدو شکل گیری محله بوده است. شخصی به نام امیر سلیمانی زمین دار بزرگ دوران پهلوی و اسدالله اعلم نیز به عنوان افراد مؤثر در شکل گیری این محله قابل ذکر هستند. این دو نفر اولین واگذار کنندگان (فروشندگان) زمین های این محله بوده اند. خاور شهر نام شهرکی در بزرگراه امام رضا است. این شهرک شامل سه بخش شهری، روستایی و صنعتی است. بخش شهری آن مربوط به شهرک خاورشهر، بخش رو
ستایی آن مربوط به روستای توتک و بخش صنعتی آن شامل کارگاه های توتک و لپه زنک است. بر اساس گزارش های تاریخی تا سال ۱۳۵۴ از سه راه افسریه تهران تا سه راه تنباکویی نزدیک قبرستان ارمنی ها جاده خاوران نامیده می شد و هیچ گونه محله مسکونی یک پارچه ای وجود نداشت. اما در بیابان های جنوب این جاده حد فاصل کارخانه سیمان تا پلشت (پاکدشت) ده ها کوره آجر پزی و آجر دستی در روستای محمودآباد و خاتون آباد و روستای پلشت وجود داشت که کارگران فصلی مهاجر، در خانه های حاشیه کوره ها سکونت داشتند و بازارهای فصلی نیز در آنجا شکل می گرفت. در سال ۱۳۵۴ پایگاه هوایی و پدافند هوایی خاوران تأسیس شد. در کنار آن خانه های مسکونی همافران و پرسنل این پایگاه ایجاد شد. بعد از انقلاب موج مهاجرت روستاییان به تهران فزونی یافت و در کنارهای جاده خاوران و شهرک ها و روستاهای محمودآباد و شهرک خاوران توسعه یافت. هسته اولیه خاور شهر در واقع همان پایگاه پدافند خاوران و خانه های سازمانی آن بود. در زمانی که تهران کوچک بود و اطراف آن برج و بارو کشیده شده بود گورستان قدیمی در وسط شهر در محله باغ فردوس وجود داشت که هم اکنون بقایای آن مثل آرامگاه سید اسماعیل و قبر آ
قا وجود دارد. چندی نگذشت که محوطه قبرستان پر شد و هیچ جای خالی نماند. به ناچار زمینی در اطراف شهر از اراضی مسگرآباد را برای گورستان جدید در نظر گرفتند و آن را گورستان مسگرآباد نامیدند. این گورستان در محدوده کنونی فرهنگسرای خاوران است. این گورستان با روستای مسگرآباد تفاوت دارد و باهم بعد مکانی دارند اگرچه ملکیت آن از اراضی مسگرآباد است. با گسترش روزافزون شهر و ازدیاد جمعیت، خیلی سریع تمام فضای گورستان مسگرآباد پر شد و بایست چاره اساسی اندیشیده می شد و این امر لزوم چاره اندیشی برای این مهم را ایجاد کرد، در نهایت منجر به شکل گیری بهشت زهرا تهران شد. مسگرآباد در کنار یک قطعه، با قدمتی سیصد ساله، به ظهور رسید. در حال حاضر در تقسیمات کشوری بر سر روستا یا شهرک بودن مسگرآباد جدال است. از ابتدا مسگرآباد به شکل روستایی، به طور کامل تحت نظارت بومیان بود و مهاجرین نیز در امورات آن شرکت می کردند. اهالی این روستا اغلب از کردهای کرمانشاه هستند که احتمالاً توسط آقا محمدخان قاجار از کرمانشاه به قم، آمل و تهران، تبعید شدند. ساکنان قدیمی این منطقه خودشان را کلهر می نامند و هنوز هم کسانی هستند که به زبان کلهری صحبت می کنند. اصلی
ت اهالی بومی به تیره ای از کردها یا مازنی ها به نام کلهر می رسد. با توجه به اینکه شهرستان ری و شمیران با اراضی مناسب برای کشاورزی و دامداری بود؛ مسگر آباد به بهترین محل برای مهاجرین کشاورز، تبدیل شد. تا بتوانند در اراضی یاد شده به کارگری کشاورزی بپردازند. منطقه مسگرآباد یکی از سکونت گاه های خوش آب و هوای تهران است که با توجه به ساخت و سازهای زیاد هنوز دارای باغ های نسبتاً خوبی است. مسگرآباد از سه طرف توسط کوه محصور شده و تنها از سمت غرب راه ارتباطی دارد. از طریق بزرگراه های خاوران و افسریه به مناطق دیگر قابل دسترسی می باشد. بنابر نقل سینه به سینه و اسناد و مدارک، ابنیه، آثار باستانی و اشجار موجود، قدمت مسگر آباد به بیش از ۳۰۰ سال پیش بر می گردد شاید بتوانیم به دلیل وجود خویشاوندی های سببی و نسبی، شغل دامپروری تعداد قابل توجهی از اهالی، کوچ های منظم و فصلی برای جبران کمبود علوفه های دامی در محدوده، آن را ده بنامیم، اما نمی توان از اقتصاد مصرفی، مشاغل رسمی و دولتی افراد، وجود کارگاه ها و واحدهای تجاری و تولیدی صنعتی چشم پوشی کرد و الزاماً آن را در تعریف ده گنجانید. مسگر آباد در نقشه جدید شهرداری (شهرک صالحیه) ن
یز نامیده شده است. محله مسعودیه فعلی در کنار روستای مسگرآباد شکل گرفته است. به عبارت دقیق تر محله مسعودیه در سال ۱۳۵۷، در کنار روستای مسگر آباد متولد شده و خود را به شهر تهران تحمیل می نماید. محدوده زمانی شکل گیری محله نیز به سال های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲ بازمی گردد. اما باز هم تا قبل از انقلاب مسعودیه زمینی بایر و موات بوده و چشمه، آب انبار و قناتی در آن وجود نداشته است. ساخت و سازها از کنار یک مرغداری (۱۳۵۶) و حمام عمومی (۱۳۵۸) آغار شد و با تأسیس مسجد جامع، توسعه محله در اطراف آن سرعت گرفت. آب و هوای کوهستانی مسعودیه نیز در روند رو به رشد آن نقش با اهمیتی ایفا نموده است. در سال های قبل از انقلاب، کیانشهر فعلی یک منطقه آلونک نشین به نام شهرک نجف آباد بوده است. ساکنین این آلونک ها از سال ۱۳۵۴ در آن مکان اسکان داده شده بودند. بعد از بازدید مسئولان از آلونک نشین های چهار راه فرح آباد (بعثت فعلی) هنگام افتتاح پارک بعثت، برای ساماندهی آن آلونک نشین ها دستور جابه جایی و اسکان زاغه نشینان شهرک سجادیه فعلی در کیانشهر صادر شد. تا قبل از این جریان، اراضی این محله به صورت بیابان و بایر بوده و تنها فعالیتی که در آن به چشم می خورد
، سفال سازی بوده است اما قبل از این جریان ها در سال ۱۳۴۴ خورشیدی (گروه مهندسی مشاور) طرح جامع تهران را برای توسعه روزافزون پایتخت ارائه دادند و پس از مدت ها بحث و گفتگو، سرانجام در ۲۸ بهمن سال ۱۳۴۷، طرح جامع ۵ ساله تهران، به تصویب انجمن شهر رسید. برای تهران مرزهایی تعیین شد. بدین ترتیب مرز جنوب مرکزی تهران، خیابان نجف آباد تعیین شد. روستای نجف آباد را در اصل میرزا آغاسی، صدراعظم محمد شاه قاجار احداث کرده بود و دارای باغ و عماراتی هم بوده است. در دوره ناصرالدین شاه، صدراعظم وی به نام امین السلطان روستای نجف آباد را توسعه داد. گورستان بهشتیه به عنوان چهارمین گورستان اختصاصی یهودیان تهران بعد از گورستان های خیابان سپه، گورستان سه راه دانگی در کوی کلیمیان و گورستان خیابان مازندران است. این گورستان در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در منطقه جنوب تهران (جاده خراسان) واقع در اراضی سلیمانیه تأسیس شد. این مجتمع با وسعت هفتاد هزارو نهصد و پنج متر مربع مشتمل بر آرامگاه های مشاهیر جامعه یهودی منجمله سلیمان حییم مؤلف فرهنگ نامه های دوزبانه، طالع حمیدی (شاعر معروف یهود)، ژانت کهن صدق (قهرمان دو ومیدانی ایران)، منوچهر نیک روز (نماینده یه
ودیان در مجلس)، است. نکته قابل توجه در این گورستان قطعه یهودیان لهستانی است. این قطعه محل دفن یهودیان لهستانی است که به خاطر حفظ جان خود در جنگ جهانی دوم به ایران پناهنده شده بودند. این گورستان دارای یک سالن اجتماع بوده که در سال ۱۳۸۳ توسط انجمن کلیمیان تهران بازسازی شده داست. شانزده سابقه شکل گیری و گسترش کالبدی منطقه ۱۶ به سال ۱۲۹۹ و روی کار آمدن رضاشاه بر می گردد. عوامل متعددی در بسط و گسترش این منطقه در فاصله سال های ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۰ مؤثر بود که به برخی از آن ها اشاره می شود. «اِعمال سیاست های توسعه صنعتی و خدماتی در دوره رضاشاه»، «موقعیت محدوده در جنوب تهران آن روزگار قرار داشتن بازار در این منطقه»، «قرار داشتن منطقه درمسیر راه های مهم ارتباطی به جنوب کشور» در سال های ۱۲۹۹–۱۳۲۰ ایستگاه راه آهن عنصری مهم و تأثیر گذاری بر شکل گیری هسته های صنعتی و خدماتی و گسترش کالبدی منطقه بوده است. ایجاد ایستگاه راه آهن درجنوب محدوده شهر و جنوب بازار باعث استقرار واحدهای صنعتی و خدماتی دیگری – شامل بلور سازی، سیلو، کارخانه های چیت سازی، کشتارگاه تهران، کارخانه آرد و تعدادی انبار و بنگاه باربری – برای پاسخگویی به نیازهای باز
ار تهران در قسمت شمال شرق محدوده کنونی منطقه شد. جاده قدیم شهرری (فدائیان اسلام) و کوره های آجر پزی موجود (کوره های امین الضرب در محل گودهای جنوب شوش) و کوره های جدیدی که در اراضی پست و گود محدوده (عمدتاً درقسمت شرق آن) استقرار یافته بودند نیز مؤثر بود. خاصه اینکه مراکز یاد شده برای تأمین بخشی از نیازهای توسعه شهری جدید تهران ایجاد شده بودند. در سال های ۱۳۲۱–۱۳۴۱، واحدهای صنعتی و خدماتی شکل گرفته بر قرار بود. علاوه بر آن ها صنایع و واحدهای بزرگ خدماتی دیگری هم ایجاد شد؛ مراکزی مانند انبارهای کالای راه آهن، مجتمع کارخانجات راه آهن، انبارهای گمرک (هرسه در محوطه راه آهن)، شرکت حمل و نقل قند و شکر، کارخانجات دخانیات، انبار و بنگاه های باربری واقع در جنوب بازار در امتداد جنوبی خیابان شوش تأسیس شد. همچنین کارگاه های صنعتی، بنگاه های باربری و انبارهای طرفین قسمت جنوب خیابان شهید رجائی بنیاد نهاد شده که منجر به ایجاد فرصت های شغلی جدید و جذب و اسکان بخش مهمی از جمعیت مهاجر به تهران در گستره منطقه و توسعه کالبدی آن شد. تأسیسات راه آهن، سیلو، کارخانه های چیت سازی، بلور سازی و کشتارگاه نیز سبب ایجاد و توسعه جوادیه در شم
ال غرب منطقه شد که محل استقرار کار گرها و مهاجرها شد. متأثر از این گسترش اراضی نازی آباد با مساحت سه میلیون متر مربع و ۲۸۰۰ قطعه مسکونی به اندازه های ۲۰۰ الی ۶۰۰ متر مربع تقطیع و به کارگران و کارمندان کارخانه های این منطقه ارائه شد. در فاصله کوتاهی بین سال های ۱۳۳۱ تا ۱۳۴۰ به زیر ساخت وسازهای عمدتاً مسکونی رفت. مجموعه آپارتمانی چهارصد دستگاه نیز برای تأمین مسکن شاغلان سیلو، سازمان حمل ونقل قند و شکر و کارخانه دخانیات، به وسیله دولت ساخته شد. همچنین محله علی آباد و مجدالدوله نیز بر اثر اسکان جمعیت مهاجر شاغل در صنایع و واحدهای خدماتی تازه تأسیس توسعه یافت. محله های علی آباد جنوبی و احمدآباد بالا هم به واسطه صنایع و کارگاه های پیش گفته و همچنین کوره های آجرپزی جنوب شرق و انبارها و صنایع تازه احداث دو طرف قسمت جنوبی خیابان کنونی شهید رجایی به وجود آمدند. در فاصله سال های ۱۳۴۲–۱۳۵۷ صنایع و واحدهای خدماتی تازه تأسیس همانند سنگ بری های جنوب غرب چهارراه فرح آباد، نیروگاه بعثت، بنگاه های حمل و نقل و سنگ بری جنوب شرق محدوده، پایانه مسافربری جنوب، بنگاه های آهن فروشی خیابان های ستاره و مهرآبادی، بنگاه های باربری و انبا
رهای شمال شرق محله باغ آذری و شمال غرب چهار راه فرح آباد فرصت های شغلی جدیدی ایجاد کردند. همچنین به عنوان مهم ترین عناصر تأثیر گذار بر گسترش کالبدی منطقه عمل کردند. وجود فرصت های شغلی ناشی از توسعه فعالیت صنایع و واحدهای خدماتی در غرب خیابان کنونی فدائیان اسلام نیز پایانه مسافربری جنوب و بنگاه های باربری و انبارهای احداث شده در محل کوره های آجرپزی جنوب شرق باعث گسترش کالبدی محله های خزانه به سمت جنوب، علی آباد و مجدالدوله به سمت شمال و شرق علی آباد جنوبی شد. این ساخت و سازها برای پاسخگوئی به نیاز مهاجران و جویای کار و شاغلان صنایع و واحدهای خدماتی موجود در منطقه بود. مجموعه آپارتمانی و ویلایی هزار دستگاه نیز برای پاسخگوئی به نیاز مسکن سیل زدگان سال ۱۳۴۱ جنوب شهر، نیروهای شهربانی و تعدادی از شاغلان صنایع و واحدهای خدماتی قسمت شمال محدوده ساخته شد. در فاصله سال های ۱۳۵۸–۱۳۶۷ به تبع کند شدن آهنگ رشد و توسعه صنعتی و خدماتی تهران، قرارگیری منطقه در محدوده شهر و تبدیل آن به یکی از مناطق بیست گانه شهرداری بر اساس تقسیمات شهری سال ۱۳۵۹ رشد کالبدی این منطقه نیز کند شد. همچنین اعمال محدودیت های استقرار و توسعه صنایع و
واحدهای خدماتی متوسط و بزرگ در سطح منطقه و انتقال تعدادی از صنایع، انبارها و بنگاه های باربری به خارج از منطقه برکند شدن رشد کالبدی منطقه شانزده دامن زد. در این دوره، تنها توسعه کالبدی بسیار محدودی در سطح منطقه شامل ایجاد سه شهرک مسکونی کوچک مقیاس شهید بهشتی، سیدآباد و فهیم آباد صورت پذیرفت. این شهرک ها به منظور تأمین مسکن ارزان قیمت برای شهروندان تهران از جمله تعدادی از ساکنان منطقه ایجاد شدند. در سال های ۱۳۶۸–۱۳۸۱ با تشدید محدودیت های اعمال شده به وسیله دولت و شهرداری تهران برای کنترل توسعه فیزیکی تهران و مهار توسعه و ایجاد واحدهای صنعتی و خدماتی در محدوده و حریم شهر، دیگر گسترش صنعتی و کارگاهی به عنوان متغیر و محرک منطقه شانزده برای گسترش کالبدی به شمار نمی آید بلکه دلیل مهم و اساسی رشد کالبدی منطقه شانزده ناشی از متغیر دیگری است. به واقع به دلیل افزایش هزینه زمین و مسکن در مناطق مرکزی و شمال تهران، عامل تأمین مسکن ارزان قیمت برای شهروندان تهران نقش بیشتری در گسترش کالبدی منطقه پیدا کرد. بخش مهمی از توسعه های مسکونی در اراضی کوره های آجرپزی و کشاورزی قسمت جنوبی ناشی از این امر بوده است. در این زمینه شبکه ه
ای دسترسی نقش مهمی در مکان یابی و نحوه گسترش آنها داشته اند. شهرک وصال در ارتباط با دسترسی به بزرگراه آزادگان و شبکه راه های منتهی به خیابان های شهید رجایی و بهمنیار شکل گرفت. شهرک چهارده معصوم نیز در جوار خیابان فدائیان اسلام ایجاد شد. مجتمع های مسکونی دانشگاه امیر کبیر، کوثر، ابریشم، چیت سازی ری و پروژه های انبوه سازی درحال احداث و شرق محله سیدآباد نیز به واسطه خیابان منتهی به شریان های اصلی منطقه، مکان یابی و احداث شدند تا ساکنان آنها با سهولت بیشتری به مراکز مهم فعالیتی موجود در منطقه و خارج از آن دسترسی داشته باشند. مناطق هفده تا بیست و دو. هفده بر اساس گزارش های تاریخی منطقه هفده کنونی شهرداری تهران، از دوره خلافت اموی بر ایران و زمامداری عبدالملک بن مروان سابقه سکونتگاهی دارد. بقعه امامزده حسن به عنوان یکی از اهالی این محدوده همچنان در منطقه هفده تهران برجای است. این بقعه از قدیمی ترین مکان های منطقه یاد شده است، ساختمان بقعه در شمار آثار ملی به ثبت رسیده است. مستند به روایت های تاریخی در آن دوره زمانی از این محدوده به عنوان قریه جی اولیا یاد می شده است بخشی از ولایت ری قدیم به شمار می آمده است. این قر
یه را حاصلخیز و دارای کشت و زرع توصیف کردند. با درگذشت امامزاده حسن، آرامگاه او به عنوان زیارتگاه ها محل رجوع و توسل مردمان آن روزگار بوده است، در همان دوران است که هسته های اولیه سکونت گزینی در این محدوده شکل گرفت. عمده مراحل تکوین و گسترش کالبدی منطقه در سال های دهه سی رقم خورد. در فاصله سال های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۸ همزمان با مهاجرت جمعیت به تهران براثر تأثیرات حاصل از اصلاحات اراضی سال های ۴۲–۱۳۴۰، مهاجرت و اسکان جمعیت در سطح منطقه آغاز شد. به دنبال آن بخش عمده ای از اراضی کشاورزی منطقه تغییر کاربری یافت و به اراضی شهری تبدیل شد. روند تغییر کاربری اراضی منطقه از کاربری کشاورزی به کاربری های شهری در طول سال های بعد از ۱۳۴۸ نیز ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۳۵۸ تقریباً تمامی اراضی منطقه تغییر کاربری یافته و به اراضی مسکونی و شهری تبدیل شدند. تهران دهه چهل خورشیدی به بعد دستخوش تحولات گسترده کالبدی و اجتماعی می شود و منطقه هفده تهران هم بی تاثیر از این تحولات نبوده است. تحولاتی که فاقد برنامه، چشم انداز و راهبردی مشخص رقم خورد و بر اساس اسناد فرادست و مستندات در دسترس عمدتاً در پاسخ به نیازهای افزایش جمعیت و سیل مهاجرت
به تهران رقم خورده است. در پی این گسترش فاقد بی برنامه، محدوده منطقه هفده تقریباً طی هفتاد سال از محدوده ای با کاربری غالب کشاورزی، باغ داری و دام پروری به منطقه ای با کاربری مسکونی، صنعتی و تجاری تغییر ماهیت داد. براساس طرح جامع قدیمی تهران اراضی تهران به دو محدوده ۵ و ۲۵ ساله تقسیم شد. براساس این تقسیم بندی، منطقه هفده هم به دو قسمت تفکیک می شود. در واقع، اراضی بخش های شمال، شمال شرق و مرکزی منطقه هفده در محدوده ۵ ساله و در هسته مرکزی تهران قدیم و بقیه اراضی این منطقه در محدوده ۲۵ ساله قرار گرفت. متناسب با این تقسیم بندی، برای منطقه هفده در آن زمان سه کارکرد تعریف شد: کاربری مسکونی برای محدوده ۵ ساله، کاربری صنعتی برای شمال غرب منطقه (در کناره جاده قدیم ساوه) و کاربری کشاورزی برای اراضی واقع در محدوده ۲۵ ساله که خارج از دو پهنه مسکونی و صنعتی بوده است. تقریباً از دهه ۱۳۴۰ طرح ها و برنامه های مختلفی برای تهران تهیه، تصویب و اجرا شد. این طرح ها و برنامه ها تأثیرات گوناگونی بر ساختار فضایی تهران و استقرار فعالیت های اقتصادی در سطح آن بر جای گذاشت. بارگذاری های انجام شده در سطح شهر تهران به دلیل اجرای برنامه ه
ای مختلف، سبب اشباع فضایی اراضی تهران و افزایش قیمت زمین در محدوده قانونی آن شد. اشباع فضایی اراضی و افزایش قیمت زمین باعث شد بخشی از فعالیت های اقتصادی به همراه اقشار کم درآمد اجتماعی به نقاط حاشیه ای آن روز تهران رانده شوند. قابل فرض است که هدف غایی از این مهاجرت ها در درجه اول یافتن کارو در وهله بعد احداث سرپناهی به منظور سکونت بود. از این رو، اراضی واقع در محدوده ۲۵ ساله تهران به علت قیمت پایین زمین و نزدیکی به محل کار مورد توجه آنان قرار گرفت. فشار بر روی تملک اراضی حاشیه ای واقع در محدوده ۲۵ ساله و ساخت و سازهای غیرمجاز در این اراضی، مدیریت شهری وقت را به چاره اندیشی واداشت. سال ۱۳۵۷، شورای نظارت بر گسترش شهر تهران محدوده خدماتی شهر تهران را در جهات چهارگانه تا خط محدوده ۲۵ ساله طرح جامع قدیم مورد تصویب قرار داد و مقرر شد شهرداری تهران ظرف مدت سه ماه خط کمربند سبز و خط محدوده ۲۵ ساله را روی نقشه منعکس و مختصات و عوارض طبیعی و داخل آن را مشخص نماید. نقطه عطف تحولات کالبدی و کارکردی این منطقه را باید در دهه های ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ جستجو کرد. به بیان دیگر، نرخ بالای رشد جمعیت به همراه مهاجرت سیل گونه روستاییان و س
اکنان سایر شهرهای دور یا نزدیک به پایتخت منجر به ساخت و ساز غیراصولی و بی برنامه در محدوده ۲۵ ساله شد. در منطقه هفده به دلیل ویژگی های خاص آن (نزدیکی به مرکز شهر، موقعیت مناسب از نظر سهولت دسترسی ها، ویژگی های جغرافیایی) این واقعه با سرعت بسیار زیادی اتفاق افتاد و جمعیت فراوانی را در خود جای داد. سال ۱۳۵۹ و هم زمان با آزادسازی باقی مانده اراضی ۲۵ ساله، صنایع متنوعی در سطح منطقه مستقر شدند و به دنبال آن نوع اشتغال جدیدی در سطح منطقه رواج یافت. روند سریع شکل گیری بافت در گذشته، باعث ایجاد بافتی متراکم با معبرهای عمدتاً کم عرض و طولانی و فرسودگی درصد قابل توجهی از واحدهای مسکونی در حال حاضر شده است. روند شکل گیری بافت این محله را به سه دوره می توان تقسیم کرد. در فرایند تحول کالبدی منطقه، هم جواری اراضی آن با دو محور ارتباطی اصلی (خیابان قزوین و جاده ساوه) سبب شد که عموماً اراضی مجاور این دو محور با تفکیک شود. قطعات بزرگ به کاربری های صنعتی، حمل و نقل، انبارداری و خدمات وابسته به آن ها تغییر کاربری یافت. سایر اراضی نیز با هدف اسکان هرچه بیشتر جمعیت به قطعات بسیار کوچک متناسب با قدرت خرید اقشار کم درآمد تفکیک شد؛
این روند در نهایت منجر به ساخت واحدهای مسکونی ناکارآمد و غیرضابطه مند منجر شد. عبور دو خط راه آهن تهران-تبریز و تهران-اهواز هم به انفصال بافت منطقه دامن بزند که در سال های اخیر با تملک اراضی از سویی شهرداری منطقه برای آزادسازی آن ها و استفاده از زیر گذر برای خط راه آهن تهران - تبریز برخی از کبودها و چالش ها در انسجام بخشی به منطقه مرتفع شده است. مجموعه فراز و نشیب های یاد شده باعث شد، بافت کالبدی منطقه ویژگی های نامناسبی مانند فرسودگی، عدم انسجام و انفصال بافت منطقه و فقدان منظم در نوع کاربری و تداخل شدید کاربری ها دارد. هیجده سابقه سکونت شهری و در شمار بافت شعری قرار گرفتن منطقه هیجده به سال ۱۳۵۹ بازمی گردد. در تهران قدیم کانون سکونتگاهی این محدوده روستای یافت آباد بود و هم اکنون هم نام محله ای در این منطقه است. با گسترش مهاجرت توسعه و منطقه رشد یافته است. اغلب کاربری های آن قبل از توسعه شهری و ساخت و ساز، کشاورزی بوده است. اکثر اراضی این منطقه در چند دهه پیش باغ ها و مزارع کشاورزی بود که با توسعه تهران به طرف غرب، بخشی از این اراضی تحت پوشش توسعه شهری گرفت. بر اساس طرح جامع اولیه شهر تهران، منطقه هیجده به ع
نوان بخش کوچکی از منطقه تهران مرکزی محسوب می شد. اما به دلیل عبور خط راه آهن تهران-تبریز از شمال آن و انفصال از بافت تهران از یک سو و عدم توجه طرح مذکور به این محدوده از سوی دیگر، نقش حاشیه ای به وجود آورده است. در گذر زمان از اواخر دهه پنجاه تا پایان سده چهاردهم خورشیدی، با افزایش جمعیت تراکم آن رو به فزونی گذاشته است. این جذابیت متأثر از عوامل متعددی بوده است. از جمله استقرار منطقه به عنوان مدخل شهر تهران، قیمت پائین اراضی در دهه های گذشته، جذب مهاجران کم درآمد و کارگران کارخانجات طوری شده است که جمعیت منطقه از در فاصله ۱۳۵۷ از ۲۹۶٫۲۴۳ نفر به بیش از ۴۱۰ هزار نفر در سال ۱۳۷۵ برسد. همچنین به لحاظ ماهیت طبقاتی و نوع مشاغل ایجاد شده و خصوصیات فرهنگی و اقتصادی ساکنین که اکثراً مراجعین به شهر تهران را تشکیل می دهند، بافت مسکونی ایجاد شده بسیار پرتراکم، ریزدانه و با معابر دسترسی کم عرض شکل گرفته است. منطقه هیجده از گذشته تا کنون به عنوان محدوده حاشیه ای، در برگیرنده بخشی از دامداری های تهران، گمرک غرب تهران و صنایعی با عملکرد فرامنطقه ای همچون شیر پاستوریزه، بازار استیل، بازار آهن بوده است. در طرح جامع فرمانفرمائی