Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
) غرب (بیزانس و خاندان طولونی) و شورش های بین النهرین مورد تهدید واقع شود. جالب آن که بعضی منابع آورده اند که بعد از فرمان خلیفه مبنی بر حکمرانی عمرولیث بر فرارود او برای این فرمان شکر کرد ولی از نرسیدن کمک نظامی و مالی خلیفه شگفت زده شد! پس از آن که تلاش های دیپلماتیک عمرولیث برای عقب راندن اسماعیل نتیجه ندادند؛ وی سپاهی به اطراف رود جیحون فرستاد که با شبیخون اسماعیل رو به رو شد و در نتیجهٔ این کارزار جمعی از بزرگان لشکر اسیر و کشته و سایرین متواری شدند. عمرولیث که از این شکست خیلی عصبانی بود یک سال بعد شخصاً با سپاهی راهی بلخ شد و آن جا مستقر شد. اسماعیل با حرکتی جهت پیشگیری بلخ را محاصره کرد و بعد از درگیری های متعدد نهایتاً در نبردی که اواخر ربیع الاول ۲۸۷ ه. /۹۰۰ م. رخ داد سپاه عمرولیث را پراکنده و خود او را اسیر کرد و به بغداد فرستاد. این دستاورد نزد محققان مدرن مهم ترین پیروزی اسماعیل است. در نکوهش عمرولیث، ابن اثیر آورده: بنابراین این جدال بیش از همه به نفع خلیفهٔ عباسی بود که توانست با تفرقه افکنی به طور غیر مستقیم دشمنان بالقوه یا بالفعل خود را تضعیف کند. طبرستان و ری. با قدرت گرفتن علویان زیدی در ط
برستان در سال ۲۵۰ ه. / ۸۶۴ م. این ناحیه در عمل از دست خلافت عباسی خارج شد. علویان که از اساس مخالف خلافت بودند. در زمان محمد بن زید از این سلسله؛ وی قدرت کامل در طبرستان را به دست گرفته بود و حتی می توانست کنش هایی خارج از ناحیهٔ طبرستان انجام دهد. اکثر منابع آورده اند محمد بن زید علوی که در طبرستان حکومت داشت در جریان جنگ عمرولیث و اسماعیل از فرصت استفاده کرد و سعی کرد خراسان را فتح کند اما در حقیقت از نظر دستگاه خلافت علویان باید به هر جهت از میان برداشته می شدند. پس خلیفه در ازای نابودی علویان حاضر به دادن امتیازات زیادی بود. قطعاً پس از پیروزی اسماعیل در بلخ توقع داشت وی علویان را سرکوب کند. پس بعد از این که هوای حکمرانی به طبرستان به سر اسماعیل افتاد خلیفه هم از او پشتیبانی کرد و منشور حکومت بر طبرستان را نیز برای او فرستاد. اسماعیل برای جنگ با محمد بن زید علوی لشکری به رهبری محمد بن هارون فرستاد و از آن جا که جنگ در دروازه گرگان رخ داد معلوم می شود هجوم اولیه از سمت سامانیان بوده. در این جنگ خونین سپاه سامانی شکست خورد ولی وقتی سپاه علوی برای جمع آوری غنائم متفرق شدند؛ مورد شبیخون سپاه سامانی قرار گرفتن
د و از بین رفتند. در این جریان محمد بن زید زخمی شد و چند روز بعد مرد. بسیاری از محققان این نبرد را خونینترین جنگ قرن چهارم هجری دانسته اند. اسماعیل با این اقدامات خود وقفه ای ۱۴ ساله در حکومت علویان طبرستان ایجاد کرد. شورش محمد بن هارون و ناصر کبیر. محمد بن هارون یک سال و نیم از سمت اسماعیل در طبرستان حکومت کرد ولی بعد ضد او شد. بعد از این که اسماعیل برای سرکوب او راهی طبرستان شد فرار کرد. همزمان با این اوضاع ناصر کبیر که از علویان بود با تعداد زیادی از مردم دیلمان و گیلان به اسم خونخواهی محمد بن زید شورش کرد و به سوی آمل حرکت کرد. اسماعیل پسرش احمد را برای مقابله با آنان فرستاد. در نبردی که در فلاس اتفاق افتاد سامانیان پیروز شدند و بعد از آن حکومتشان در طبرستان محکم شد. در این بین محمد بن هارون سر نافرمانی از اسماعیل را برداشت و بعد از مدتی به دعوت اهالی ری برای سرکوب حاکم نامحبوب ری به نام اوکرتمش به آن جا رفت و وی و فرزندانش را کشت و حاکم ری شد. اسماعیل در تعقیب او به سمت ری رفت و در سمنان خبر مرگ معتضد را دریافت کرد ولی به حرکت خود ادامه داد و اطراف ری با محمد بن هارون رو به رو شد و او را فراری داد. این گ
ونه ری هم ذیل سلطهٔ سامانیان درآمد. این پیروزی ها منجر به سلطهٔ سامانیان از ری تا کاشغر شد. روابط با خلفا. با فروپاشی حکومت طاهریان در ۲۵۹ ه. / ۸۷۳ م. و تسلط سامانیان بر سرزمین های شرقی بلاد اسلامی؛ سامانیان که خود را در تابعیت طاهریان می دانستند از آن به بعد مستقیماً از خود خلیفه تأیید گرفتند و حکومت فرارود به آنان سپرده شد. امارت اسماعیل همزمان با یک سال از خلافت معتمد عباسی، یازده سال از خلافت معتضد و پنج سال از خلافت مکتفی بالله، هفدهمین خلیفهٔ عباسی بود. اسماعیل با دستگاه خلافت رابطه خوبی داشت و برای جلب حمایت خلفای عباسی همیشه از آنان اطاعت می کرد. از آن سو خلافت از این که در دورترین نقاط شرقی خلافت کسانی در قدرت باشند که فرمانبردار خلیفه باشند و از مرزها دفاع کنند و به سرزمین کفار حمله کنند خیلی راضی بودند. در باب رابطهٔ اسماعیل و خلفا در تاریخ منظوم ظفرنامه آمده است: واپسین سال ها و مرگ. اسماعیل در ۲۹۱ ه. / ۹۰۴ م. با هجوم تعداد زیادی از ترکان به فرارود مواجه شد ولی در نهایت توانست آنان را سرکوب کند و شاید به تلافی همین حملات دو سال بعد بار دیگر به سرزمین ترکان حمله کرد و چند شهر آنان را اشغال کرد. و د
ر اواسط ماه صفر سال ۲۹۵ه. / ۹۰۷ م. در دهی به اسم زرمار در حوالی بخارا درگذشت و دفن شد. مرگ او ظاهراً به دلیل بیماری ناشی از هوای مرطوب ناحیهٔ جوی مولیان بوده. او بعد از مرگ به امیر ماضی مشهور شد. مقبرهٔ امیر اسماعیل در بخارا که امروزه به مقبرهٔ سامانی یا گور امیر اسماعیل شهرت دارد یکی از شاهکارهای هنر و معماری و کاملاً منحصر به فرد است. برخی معتقدند تعدادی از امرای سامانی نیز در آن مدفونند. بسیاری این بنا را مهم ترین نمونهٔ تحول هنر آجرکاری در آغاز قرن چهارم هجری/ دهم میلادی دانسته اند که از اصالت زیادی برخوردار است در آجرکاری این بنا از طرح هایی چون دیسک و مروارید و از نقوش متداول دورهٔ سامانی استفاده شده. میراث. بعد از پیروزی امیر اسماعیل در جنگ با صفاریان امارت اسماعیل وارد مرحلهٔ جدیدی از تاریخش شد. پیروزی های پیاپی وی در جنگ با صفاریان و علویان و پس از چندی در سرحدات ترکان محدودهٔ حکمرانی وی را از یک منطقه محدود به سرزمینی وسیع گسترش داد و حکومت محلی او را به یک دولت خودمختار در شرق قلمرو اسلامی بدل کرد. فتح و الحاق خراسان، سیستان و طبرستان و خوارزم و پیشروی در سرحدات ترک و تأیید این فتوحات و الحاقات از
سمت خلیفهٔ عباسی موجب شد این حکومت محلی به تنها دولت شرقی خلافت اسلامی در پایان قرن سوم هجری/ نهم میلادی تبدیل شود. در این دوره بخارا مرکز خلافت در شرق و همتراز با شهرهای مهمی مانند بغداد تلقی می شد. با مقایسهٔ این دوره با دوره قبلی درمیابیم که در دوره اول، اسماعیل مانند برادر و پدرش یک امیر محلی معمولی بود در حالی که رسمیت و اهمیت یافتن حکومت سامانی و تبدیل شدن آن به یک دولت خودمختار از زمانی است که جایگزین دو حکومت قدرتمند طاهریان و صفاریان شد و مراکز سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی شرق ایران تحت الشعاع بخارا واقع شدند. به اعتقاد هروی از آنجا که وی به نظر به داشتن فرهنگی شکوفا و علم و ادب اهمیت می داد سمرقندی گفته است وی فرمان داده السوادالاعظم که در زمینهٔ موضوعات دینی و تبیین و توجه به مسائل فقهی حنفی را صادر کرد این کتاب بعدها به فارسی ترجمه شد. پس یکی از اقدامات مهم این دوره را می توان احیای اسلام سنتی و تحکیم مبانی مکتب حنفی برشمرد. تلاش های امیر اسماعیل سامانی موجب به وجود آمدن حکومتی شد که در ادوار دیگر آن دولت شاهد درخشش دانشمندان و نوابغ شاخصی هستیم و کتابخانه ها و مراکز علمی و فرهنگی را مشاهده می
کنیم در حالی که در ابتدای دولت سامانی زیرساخت این مسائل موجود نبود و امیر اسماعیل فردی بود که این امکانات را فراهم کرد. روش نظری و عملی وی برای دولت مردان بعدی به ویژه خواجه نظام الملک نمونهٔ کمال مطلوب حکمرانی شد. منش و حیات فردی. هروی معتقد است محققان بعد از مطالعهٔ صدها منبع به هیچ گونه نکوهش و تقبیحی دربارهٔ وی پیدا نمی کنند و این مورد این حقیقت را اثبات می کند که که تمام منابع وی را ستوده اند و اقدامات او را تأیید می کنند و نمی توان منبعی را یافت که وی به دلیل اقدامات نسنجیده و نادرست مورد ملامت قرار گرفته باشد. حاکم نیشابوری از او به عنوان «امام عادل و تزکیه کنندهٔ دین» یاد کرده. سمعانی با اشاره به شهرت غیرقابل مقایسهٔ او با دیگر امرای سامانی، وی را دارای صفات برجسته ای می داند. ثعالبی در کتب متعدد وی سخنان زیادی در مورد وی آورده و به شخصیت والای وی اشاره نموده است. این اقوال تاریخی موجب شده محققانی مانند بوشنر بین امیر اسماعیل و نوه اش نصر دوم مقایسه ای انجام دهند و مقام او را مهم تر از هر امیر سامانی دیگری حتی نصر دوم بدانند. هروی به نقل از ابن اثیر آورده که وقتی وی امیر شد با دوستان و نزدیکان خود بیش
از پیش مکاتبه و مراوده می کرد و وقتی به وی پیشنهاد شد این کار را نکند گفت: «بر ما واجب است که چون خداوند ما را سرفراز و بلند کرده است پس ما نیز دوستان خود را جلال و رفعت تا بر اخلاص خود نسبت به ما بیفزایند نه این که با بی توجهی به آنان، موقعیت آنان را تنزل بخشیده و خود را نیز از منظر آنان خوار و کوچک کنیم.» وی در جای دیگر اشاره می کند: «اسماعیل مردی خردمند و دادگر و نیک رفتار و بردبار و نسبت به رعیت مهربان بود. گویند: احمد فرزندش، معلم و مؤدب داشت. روزی اسماعیل بدون اطلاع معلم می گذشت. شنید که معلم به فرزندش دشنام می داد و می گفت: خداوند تو و آن کسی که فرزندش هستی، گرامی و خوش ندارد. اسماعیل وارد شد و گفت ای مرد آیا گمان می بری ما گناه کار هستیم که به ما ناسزا و فحش می دهی؟ آیا می توانی ما را از دشنام معاف بداری؟ معلم سخت ترسید و چون اسماعیل دید او ترسید دستور داد به او انعام و صله بدهند.» ابن حوقل نیز دربارهٔ وی چنین می گوید: «اسماعیل، پادشاه بزرگ و نیک سیرت و صاحب مناقب و محاسن بسیار و آثار خوب و اعمال شگفت انگیز است.» زکریای رازی در مورد وی آورده:
ابوالحسن نصر بن احمد بن اسماعیل (۶ جمادی الثانی ۳۰۱ – ۲۲ رجب ۳۳۱ قمری) سومین امیر دودمان سامانی بود که در سال ۳۰۱ در سن هشت سالگی به سلطنت رسید. وی با کمک وزیران خود از جمله ابوعبدالله جیهانی و ابوالفضل بلعمی پایتخت خود، بخارا را به شهری مهم در حوزهٔ ادبیات تبدیل کرد. در زمان حکومت نصر —که به ترجمه اهمیت می داد— کتاب های زیادی از عربی به فارسی ترجمه شد و دربار وی حامی بسیاری از شاعران از جمله رودکی بود. پس از ۳۰ سال حکومت نصر و مرگ او در سال ۳۳۱، دوران اوج دودمان سامانی به سر آمد و با به حکومت رسیدن پسرش، نوح، دولت سامانی روبه زوال و انحطاط رفت. پیش زمینه. جغرافیای تاریخی فرارود. مسلمانان در اواسط قرن اول هجری قمری به فرارود گام نهادند و نام ماوراءالنهر را —که معادل عربی فرارود بود— برای آن سرزمین برگزیدند. همچنین مسلمانان نام وهروت (به رود) را به جیحون و رود گل زریون (چاچ) را به سیحون تغییر دادند. دربارهٔ مرزهای جغرافیایی ماوراءالنهر در کتاب "حدودالعالم" این گونه آمده است: «ناحیه ای است که حدود مشرق وی حدود تبت است و جنوب وی خراسان است و حدود خراسان و مغرب وی غوز است و حدود خلخ و شمالش هم حدود خلخ است». اعرا
ب نام های شهرها و مناطق ماوراءالنهر را همچنان مانند گذشته باقی گذاشتند؛ اما نام بعضی مناطق و شهرها را برای سهولت در تلفظ تغییر دادند؛ برای مثال سمرکند را سمرقند و چغانیان را صغانیان خوانند. بسیاری از جغرافی دانان مسلمان خراسان را از ماوراءالنهر جدا دانسته اند؛ اما مقدسی ماوراءالنهر را به اسم هیتل (هیطل)، قسمتی از خاوران دانسته، دراین باره چنین می گوید: «ابوزید (بلخی) خاوران را سه بخش برشمرده، خراسان، سکستان، ماوراءالنهر ولی من آن را به یک بخش در دو سوی جیحون خوانده هریک را به پایه گذارش نامیده ام… سرزمین خاوران را دو برادر به نام هیطل و خراسان، دو پسر عالم بن سام بن نوح، آباد کرده اند پس این سوی نهر به نام هیاطله خوانده می شود.». او دلیل این نام گذاری را این گونه توضیح داده است: «اگر پرسند که چرا مانند دیگر مردم هر سوی را سرزمینی جداگانه نشناساندی مگر نبینی خود مردم گویند خراسان و ماوراءالنهر؟ درپاسخ گفته شود ولی همین مردم نیز از مرزهای قومس تا طراز را خراسان می نامند». زمینهٔ تاریخی. در زمان خلافت هارون الرشید، علی بن عیسی بن ماهان، حاکم خراسان، زمینهٔ شورش رافع بن لیث را در ماوراءالنهر فراهم کرد. رافع از نو
ادگان نصر بن سیار، آخرین حکمران خراسان در زمان امویان بود که از سوی علی بن ماهان برای کمتر از یک سال به حکومت سمرقند منصوب شد؛ اما رافع از این حکم سَر باز زد و علیه عباسیان قیام کرد. شورش رافع و سرکشی های علی بن عیسی، خلیفهٔ عباسی را نگران کرده بود؛ در نتیجه او سپاهی را به فرماندهی هرثمه به خراسان فرستاد و هرثمه موفق شد علی بن عیسی را فرمان بُردار خلیفه کند؛ اما نتوانست شورش رافع بن لیث را سرکوب کند. پس از این اتفاق هارون الرشید همراه پسرش عبدالله (مأمون) به سوی خراسان حرکت کرد. در همین زمان عبدالله نامه ای به فرزندان اسد بن سامان فرستاد و دستور داد که هرثمه را در نبرد با رافع همراهی کنند؛ اما آن ها میانجی گری کردند و سرانجام رافع در برابر خلیفه تسلیم شد. پس از غسان طاهر ذوالیمینین حاکم خراسان شد.در زمان حکومت او فرزندان اسد به حکومت خود ادامه دادند. نوح بن اسد در سال ۲۲۷ق و یحیی بن اسد در سال ۲۴۱ق از دنیا رفتند. پس از مرگ یحیی قلمرو حکومتش به احمد رسید، در زمان حکومت او گسترش یافت و تثبیت شد. پس از احمد نیز قلمرو او موروثی شد. از بین هفت پسر احمد بزرگ ترینِ آن ها، نصر، در زمان حیات پدر به حکومت سمرقند و فرغا
نه منصوب شد. امیر احمد بن اسد پیش از مرگش، برای پیشگیری از بحران در سال ۲۵۰ق امور حکومت را سامان داد و جانشین خود (نصر) را تعیین کرد. امیر نصر سمرقند را به عنوان پایتخت خود انتخاب کرد و برادران خود را به حکومت قسمت های مختلف ماوراءالنهر منصوب کرد. با وجود اینکه حکومت طاهریان در خراسان روبه زوال بود، همچنان ماوراءالنهر قسمتی از خراسان بود. در سال ۲۵۹ یعقوب لیث با تسلط بر نیشاپور، پایتخت طاهریان، امیر احمد بن طاهر را اسیر کرد و حکومت طاهریان را از بین برد. یعقوب لیث در فکر رویارویی با خلافت عباسی بود؛ اما برای روبه رو نشدن با امیر نصر سامانی فتوحات خود را به سمت غرب ادامه داد. خلیفه نیز صلاح را در آن دید که برای مقابله با قدرت یعقوب لیث، امیر نصر را یاری کند؛ به همین دلیل امیر نصر سامانی را به حکومت ماوراءالنهر منصوب کرد. روابط امیر نصر یکم و امیر اسماعیل سامانی. از جمله وقایع مهم دوران حکومت امیر نصر، اختلافات و درگیری هایی او با برادرش است. با سقوط طاهریان و نبود قدرت برتر، شورش ها و درگیری هایی در بخارا اتفاق افتاد که منجر به کشتار بسیار و تصاحب اموال شد. این جریانات سبب شد تا ابوعبدالله بن ابی حفض، از فقهای
بزرگ بخارا، با ارسال نامه ای از امیر نصر درخواست کمک کند. امیر نصر پیرو درخواست ابوعبدالله، برادرش اسماعیل را در سال ۲۶۰ برای حکمرانی به بخارا فرستاد. اسماعیل با رسیدن به کرمینه در نزدیکی بخارا برای ورود به شهر مردد شد؛ ولی با استقبال ابوعبدالله تردید او از بین رفت. امیر اسماعیل پس از ورود به بخارا در اولین اقدام خود حسین بن محمد الخوارجی را دستگیر کرد. البته امیر اسماعیل زمانی که در کرمینه اقامت داشت از طریق سفیران خود با حسین بن محمد خوارجی که بر شهر بخارا مسلط بود گفت وگوهایی انجام داده بود. طبق توافق طرفین قرار بر این بود که اسماعیل حاکم بخارا و حسین بن محمد خوارجی نایب یا قائم مقام او باشد. امیر اسماعیل وقتی حسین خوارجی را زندانی کرد، بر شرایط بخارا مسلط شد. او پس از مدتی برادرش ابوزکریا یحیی بن احمد را به نیابت از خود به عنوان حاکم آن شهر منصوب کرد و به سوی سمرقند حرکت کرد. دلیل این اقدام او مشخص نیست؛ اما بدون اطلاع امیر نصر آن را انجام داد که باعث دلخوری امیر نصر شد. بعد از گذشت سیزده ماه درگیری بین امیر نصر و اسماعیل، نصر با مداخلهٔ بزرگانِ دربار، اسماعیل را به بخارا بازگرداند. اسماعیل با ورود دوبار
ه به بخارا با اوضاع نابسامان آن ناحیه مواجه شد؛ چراکه در نبود او راهزنان و اوباشان در بخارا قدرت گرفته بودند و اموال مردم را غارت می کردند. امیر اسماعیل با دیدن این شرایط، حسین بن العلا، صاحب شُرَط را برای مقابله با راهزنان فرستاد. حسین بن العلا با کمک بزرگان بخارا بر دزدان و اوباش مسلط شد، رئیس آن ها را به قتل رساند، گروهی را اسیر کرد و به سمرقند فرستاد. پس از این وقایع، حسین بن طاهر الطائی با دو هزار سپاهی از خوارزم به سوی بخارا لشکر کشید. در این هنگام امیر اسماعیل شخصاً برای مقابله با حسین بن طاهر به سوی او حرکت کرد. پس از نبردی سنگین، امیر اسماعیل لشکریان حسین بن طاهر را شکست داد؛ ولی او همچنان موقعیت خود را در بخارا چندان مستحکم نمی دید. امیر اسماعیل برای حل این مسئله، بزرگان بخارا را برای عذرخواهی از جانب خود به سمرقند نزد امیر نصر فرستاد و از او خواست که آن ها را بازداشت کند تا خودش بتواند بر امور بخارا مسلط شود. با این تدبیر، امیر اسماعیل قدرت خود را در بخارا تثبیت کرد و بعد از اطمینان از جایگاه خود، بزرگان بخارا را به شهر فراخواند. تبار و پیشینه. سامانیان نسب خود را به دهقانی به نامِ «سامان خُدا» -که
زردشتی بود- می رساندند. بعضی مورخان سامان را جد سامانیان می دانند و برخی دیگر سامان را منطقه ای می دانند که جد سامانیان در آنجا حکومت می کرد. سامان خُدا لقبی مانند بخاراخدا و چغان خدا است. در زبان پهلوی کلمهٔ Xwâtây (خدا) به معنی شاه یا فرمانروا است. دربارهٔ خاستگاه دقیق او میان صاحب نظران اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی خاستگاه او را منطقه ای حوالی بلخ و برخی اطراف سمرقند می دانند. جوزجانی نیز سامان را ناحیه ای در سغد قدیم می داند و حمدالله مستوفی هم اجداد سامان خدا را از حکام ماوراءالنهر در قبل از اسلام می داند. در منابع تاریخی لقب سامان خُدا را از لقب های بهرام چوبین، فرماندهٔ ساسانی، می دانند و معتقدند این ارتباط به سامانیان اعتبار بخشیده است. از نوشتهٔ نرشخی می توان چنان برداشت کرد که سامان خُدا در اواخر قرن اول هجری قمری، به احتمال قوی از سوی حکام مسلمان، در بلخ حکومت می کرد. سامان خُدا با شورش در بلخ مواجه شد، نزد اسد بن عبدالله القسری، حاکم خراسان، پناه گرفت و با کمک او حکومت بلخ را باز پس گرفت. به احتمال زیاد سامان خُدا به وسیلهٔ اسد بن عبدالله مسلمان شد و از این طریق موقعیت اجتماعی خود را حفظ کرد. حیات
سیاسی. حکومت احمد بن اسماعیل. بعد از مرگ امیر اسماعیل فرزندش احمد بن اسماعیل در سال ۲۹۵ هجری قمری به حکومت رسید و خلیفهٔ وقت، مکتفی، در سال ۲۸۱ هجری قمری حکومت او را به رسمیت شناخت. از اتفاقات مهم دوران احمد بن اسماعیل فتح ری است. او پس از رفع خطر از سوی برادرش اسحاق به ری لشکر کشید. در زمان ورود احمد به شهر منشور حکومت را به او تسلیم کردند و او ابوجعفر صلعوک را به حکومت ری منصوب کرد. از دیگر اتفاقات مهم فتح سیستان است. پس از دستگیری عمرو لیث و اعزام او به بغداد، درباریان صفاری نوهٔ عمرو لیث، طاهر بن محمد را به حکومت نشاندند. او تصرفات صفاریان را ادامه داد؛ اما در این راه موفقیتی کسب نکرد و به خوش گذرانی پرداخت. در این زمان لیث بن علی با بزرگان صفاری متحد شد و پس از فراری دادن طاهر و برادرش یعقوب وارد سیستان شد. طاهر و یعقوب به فارس رفتند تا از سُبکَری کمک بگیرند؛ اما سُبکَری که با خلیفه هم پیمان بود، دو برادر را دستگیر کرده، به بغداد فرستاد. لیث بن علی به این اتفاق واکنش نشان داد، در جنگی که بین سپاه او با سپاه خلیفه درگرفت، شکست خورد و به بغداد فرستاده شد. احمد سامانی با فرمان خلیفه مصمم شد به سیستان لشکرکش
ی کرده، آنجا را فتح کند. طغیان مولی صندلی. محمد بن هرمز ملقب به مولی صندلی -که خارجی مذهب بود- با ابوالحسن علی بن محمد العارض، متصدی امور مالی سپاه سامانی، برای دریافت حقوق مجادله کرد و ابوالحسن عارض به مولی گفت «ترا آن صواب تر که به رباطی بنشینی که پیر شده ای و از تو کاری نیاید». این سخنان محمد بن هرمز را خشمگین کرد، او راهی سیستان شد و شورشیان را با خود همراه کرد. مولی صندلی و محمد بن عباس، معروف به پسر حفار، که رهبر شورشیان بود، منصور بن اسحاق، حاکم سیستان را دستگیر و زندانی کردند و به نام عمرو بن یعقوب خطبه خواندند. زمانی که امیر احمد سامانی از این موضوع آگاه شد، سپاهی را به فرماندهی حسین بن علی مرورودی به سیستان فرستاد. این درگیری نه ماه طول کشید، سرانجام امیر احمد سامانی سیستان را تصرف کرد و سیمجور را به حکومت آنجا نشاند. به حکومت رسیدن نصر بن احمد. احمد بن اسماعیل در سال ۳۰۱ هجری قمری در فربر، شهری بین رود جیحون و بخارا، به دستِ غلامانش به قتل رسید. پس از کشته شدن احمد بن اسماعیل پسر هشت ساله اش نصر به حکومت رسید و ابوعبدالله جیهانی به وزارت دربار او منصوب شد. به خاطر سن کم امیر نصر، کسانی مدعی حکومت ش
دند. یکی از این اشخاص اسحاق بن احمد، برادر احمد بن اسماعیل بود که در زمان حکومت احمد از حکومت سمرقند عزل شده، در بخارا زندانی شده بود. اسحاق پس از کشته شدن احمد از زندان رهایی یافت و به کمک پسرش الیاس سپاهی را جمع کرده، به بخارا حمله کرد؛ اما سپهسالار امیر نصر، حمویة بن علی معروف به حمویهٔ کوسه، او را شکست داد. اسحاق از امیر نصر تقاضای بخشش کرد، نصر او را بخشید و اسحاق تا زمان مرگ در بخارا زندگی کرد. شورش منصور بن اسحاق سامانی و حسین بن علی مرورودی. ابوصالح منصور بن اسحاق سامانی و حسین بن علی مرورودی نیز پس از مرگ احمد اسماعیل از دیگر مدعیان حکومت بودند. ابوصالح منصور در همان ابتدا در نیشابور درگذشت؛ اما حسین مرورودی —که هم دست او بود— یاران خود را جمع کرد، با حکومت نصر به مخالفت پرداخت و بر هرات، سیستان و نیشابور مسلط شد. حکومت سامانی برای مقابله با حسین بن علی مرورودی سپاهی را به فرماندهی احمد بن سهل راهی کرد. او ابتدا هرات را تسخیر کرد و برادر حسین بن علی، منصور بن علی را مجبور به تسلیم کرد؛ سپس به سوی نیشابور رفت، با سپاه حسین بن علی روبه رو شد و آن ها را شکست داد. احمد بن سهل سرانجام حسین بن علی را اسیر
کرد و در نیشابور اقامت گزید. شورش احمد بن سهل. یک سال پس از سرکوب حسین بن علی به دستِ احمد بن سهل —که دهقان زاده ای ایرانی بود— احمد سَر به نافرمانی برداشت و دست به شورش زد. از سوی دربار سامانی، قراتگین، حاکم گرگان، برای مقابله با او فرستاده شد. زمانی که قراتگین به سوی نیشابور به راه افتاد، احمد بن سهل از نیشابور به مرو رفت. در همان زمان حمویة بن علی مأمور سرکوب احمد بن سهل شد. حمویة پس از رسیدن به مرو به سران سپاه خود دستور داد که به احمد بن سهل نامه بفرستند و نسبت به او اظهار وفاداری کنند. با این نقشه، احمد بن سهل فریب خورد و از شهر خارج شد. نبرد در منطقه ای نزدیک مرورود به نام حوران درگرفت. سرانجام سپاه احمد بن سهل پراکنده و فراری شد. احمد بن سهل دستگیر شد، به بخارا فرستاده شد و به دستور امیر نصر به زندان افتاد. او در ذوالحجهٔ سال ۳۰۷ از دنیا رفت. درگیری با علویان طبرستان. در سال ۳۰۸ق فرمانروای علوی طبرستان، داعی صغیر، سپاه خود را به فرماندهی لیلی بن نعمان برای تصرف کردن خراسان راهی آنجا کرد. سپاه لیلی پس از فتح نیشابور، در توس با لشکر سامانی به رهبری حمویة بن علی روبه رو شد. در این نبرد سپاهیان حمویة شکست
خوردند و مجبور به عقب نشینی به سوی مرو شدند. لیلی و سپاه او به تعقیب از سپاه حمویة وارد شهر شدند و سپاه حمویة آن ها را محاصره کردند. سرانجام لیلی بن نعمان دستگیر و به قتل رسید. پس از این شکست، سپاهیان لیلی بن نعمان به سوی گرگان عقب نشینی کردند. کمی بعد ابوعلی الیاس بن الیسع سمرقندی از جانب سامانیان از داعی صغیر خواست که گرگان را ترک کند؛ اما داعی صغیر قبول نکرد و جنگ درگرفت. در این جنگ الیاس کشته شد و سپاهش پراکنده شد. زمانی که این خبر به بخارا رسید، امیر نصر سپاهی سی هزار نفره به فرماندهی قراتگین به گرگان فرستاد. داعی صغیر که مقابله را بی فایده دید نزد اسپهبد محمد بن شهریار پناه گرفت؛ اما اسپهبد او را نزد حاکم ری، علی بن وهسودان، فرستاد و او هم داعی صغیر را در قلعهٔ الموت زندانی کرد. پس از اینکه محمد بن مسافر بر علی بن وهسودان پیروز شد، داعی صغیر هم از زندان آزاد شد و به گیلان بازگشت. هم زمان با این اتفاقات، قراتگین به خاطر اوضاع نابسامان خراسان، به دستور حکومت به دربار بازگشت. پسران ناصر کبیر (برادران همسر داعی صغیر) گرگان را دوباره فتح کردند و حتی سپاهیان فرستاده شده از سوی سامانیان را فراری دادند. در سال
۳۱۰ق امیر نصر یکی دیگر از فرماندهان خود به نام سیمجور را برای مقابله با داعی صغیر به طبرستان فرستاد. سیمجور سعی کرد به صورت مسالمت آمیز داعی صغیر را راضی کرده که گرگان را به سامانیان واگذار کند؛ اما موفق نشد و سرانجام جنگ درگرفت. در نبردی که در روستای جلائین اتفاق افتاد، سپاه سیمجور شکست خورد و متواری شد. سپاه داعی صغیر سپاه سیمجور را تعقیب کرد؛ اما سپاهِ در حال فرار به ناگهان بازگشت و سپاه علویان را شکست داد. سلطهٔ سیمجور بر گرگان چندان طول نکشید و در اواخر سال ۳۱۰ق بار دیگر داعی صغیر گرگان را فتح کرد. در سال ۳۱۴ق امیر نصر سامانی در رأس سپاهی سی هزار نفره وارد طبرستان شد و در کوهستان های طبرستان طرفدارن داعی صغیر او را محاصره کردند. در چنین موقعیتی راهی جز فرستادن تقاضای صلح با داعی صغیر برای امیر نصر باقی نماند. در جواب تقاضای امیر نصر، داعی صغیر دو تن از نمایندگان خود را نزد امیر نصر فرستاد، سرانجام امیر نصر با پرداخت بیست هزار دینار به داعی از محاصره درآمد و به خراسان بازگشت. زوال علویان طبرستان. پس از خروج امیر نصر از طبرستان، رابطهٔ داعی صغیر و سردارش، ماکان کاکی -که در پیروزی های او نقش زیادی داشت- تی
ره وتار شد. زمانی که داعی صغیر به نشانهٔ اعتراض به گیلان رفته بود، اسفار، سردار سابق علویان، برای تصرف آمل لشکرکشی کرد، سرانجام در یک جنگ سه روزه اسفار از ماکان شکست خورد و به بکر بن السیع، سپهسالار امیر نصر سامانی، پناه برد. از سوی دیگر داعی صغیر با درخواست ماکان به آمل بازگشت، کمی بعد آن ها به ری لشکر کشیدند و آن را تصرف کردند. خارج شدن داعی صغیر و ماکان کاکی از طبرستان، به اسفار فرصت داد که با سپاهی که امیر نصر در اختیارش قرار داده بود، به سوی طبرستان حرکت کند. در همین حال مردآویج بن زیار -که در خدمت قراتگین بود- با سپاه خود به اسفار پیوست، این دو سردار به سمت طبرستان پیشروی کردند و ساری رافتح کردند. داعی صغیر با شنیدن این اخبار به سوی آمل پیشروی کرد. با این اقدام فرصتی برای اسفار پیش آمد و او با آگاهی از ضعف سپاه داعی صغیر به سوی آمل یورش برد. داعی صغیر برای رویارویی با اسفار از آمل خارج شد؛ اما سپاهش پراکنده شد و او به آمل بازگشت. در نزدیکی آمل داعی صغیر با جمعی از سپاه اسفار به فرماندهی مردآویج روبه رو شد و سرانجام کشته شد. این گونه بود که در زمان امیر نصر سامانی با کمک سران شورشی —که در گذشته در اختیار
علویان بودند— حکومت علویان طبرستان از میان رفت. شورش ابوبکر خبّاز. در سال ۳۱۷ق امیر نصر برای رسیدگی به امور خراسان به نیشابور رفت. او پیش از ترک کردن پایتخت برای جلوگیری از شورش برادرانش ابراهیم، یحیی و منصور دستور داد آن ها را در قهندز بخارا زندانی کردند. در نبود امیر نصر برادران او به کمک آشپز زندان، ابوبکر بن عمی الخبّاز، توانستند با ناراضیان از حکومت در بخارا ارتباط برقرار کنند. بر اساس نقشه ای که کشیدند، جمعی از شورشیان به قهندز حمله کردند؛ پس از زندانی کردن زندانبان آنجا برادران امیر نصر و دیگر زندانیان را آزاد کردند و بر شهر بخارا مسلط شدند. در همان زمان یحیی، برادر امیر نصر —که اختیار امور را در دست گرفته بود— ابوبکر خبّاز را فرماندهٔ سپاه کرد و او را برای رویارویی با سپاه امیر نصر —که به سمت بخارا می آمد— روانه کرد. زمانی که ابوبکر و سپاهیانش از عبور امیر نصر و سپاهیانش از جیحون پیشگیری می کردند، وزیرِ امیر نصر، ابوالفضل محمد بلعمی —که از سال ۳۰۹ تا ۳۲۶ق وزیر دربار امیر نصر بود— برای حل این مشکل چاره اندیشی کرد. بلعمی در نامه نگاری با فرزند حسین بن علی مروزی —که به مخالفان امیر نصر پیوسته بود— گفت ا