Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
سلطنت؛ از ۵۹۱ م). خسرو در بیزانس با دختر امپراتور موریکیوس به نام ماریا (مریم) ازدواج کرد. سپس در بهار سال ۵۹۱ م. با سپاهی که موریکیوس در اختیارش گذاشته بود و سرداری بیزانسی به نام نارسس آن را هدایت می کرد، به سوی تیسفون به حرکت درآمد. این سپاه در اثنای راه بود که بسیاری از اشراف تیسفون که هوادار بهرام محسوب می شدند، او را ترک کردند و به خسرو ملحق شدند. تعدادی از بزرگان اهل ارمنستان و ارامنهٔ اتباع موشل نیز به او پیوستند و حتی یک سپاه ایرانی هم که در آغاز شورش بهرام چوبین، نسبت به هرمزد شوریده و از اطاعت او خارج شده بود، در حدود نصیبین به سپاه خسرو پیوست. ویستهم در آذربایجان و برادرش بندویه ـ که موفق به فرار از دست بهرام شده بود ـ هم سپاهی برای کمک به خسرو تهیه دیدند و گسیل کردند. خسرو با چنین سپاهی که سربازانش بیزانسی، و بیشتر از همه ارمنی بودند، از حوالی ماردین و دارا با عبور از دجله به حدود نمرود و اطراف رود زاب رسید و طی این مسیر، اهالی بسیاری از شهرها و همچنین نظامیان ایرانی که در بین النهرین مستقر بودند، به او پیوستند و در محلی، احتمالاً در نزدیکی دریاچهٔ ارومیه و در حوالی گَنزک آذربایجان بین سپاهیان خس
رو و سپاه بهرام جنگ درگرفت که بهرام در آن مغلوب شد (۵۹۱ م). خسرو پس از این فتح، رهسپار تیسفون شد و در آنجا تاجگذاری کرد. فرار بهرام و سرانجام او. بهرام ناگزیر از فرار شد و به ترکان پناه برد. ترکان نخست او را با علاقه پذیرفتند و بهرام در بلخ اقامت گزید، اما چندی بعد در آن شهر ظاهراً به درخواست و تحریک خسرو به قتل رسید. برخی مورخان در توالی پادشاهان سلسلهٔ ساسانی از او به نام بهرام ششم یاد کرده اند. در مورد او حداقل به یقین می دانیم که وی خود را پادشاه برحق می دانسته؛ چرا که دو سال (۵۹۰ و ۵۹۱ م) به ضرب سکه دست زده است؛ سال نخست در عراق و ماد و نواحی جنوب غربی امپراتوری ساسانی، و سال دوم در مناطق شمال شرقی یعنی در جغرافیایی که بدان گریخته بود. شرح اعمال و زندگانی وی در متنی با نام "بهرام چوبین نامگ" در دورهٔ باستان وجود داشته که باقی نمانده است. یکی از علل ناکامی بهرام این بود که پس از شورش او علیه هرمزد، بیشتر بزرگان و سران و فرماندهان سپاه، دیگر با او همراهی نمی کردند؛ چه بر این باور بودند که پادشاهی و حکومت بر کشور، تنها حق خاندان ساسانی و اعضای این خاندان — به عنوان جانشینان برحق هخامنشیان و وارثان آن ها — ا
ست و اشکانیان حق پادشاهی ندارند. ماجرای شورش این قهرمان غاصب تاج و تخت و کش وقوس های زندگی و اعمال او از همان زمان ها طی داستان رمان مانند بهرام چوبین و به صورت روایت هایی شیرین و جذاب به خوئتای نامگ ها راه یافته است. سرگذشت پر فراز و نشیب بهرام در اذهان عمومی ایرانیان تأثیر پررنگی از خود به جا گذاشته بود و بسیاری از مردم، با وجود ناموفق بودن او در امر سلطنت، شیفته اش بودند و ترانه هایی به یاد او می سرودند و قصه هایی می ساختند که به زبان های فارسی و عربی تا زمان ما باقی مانده است، از جمله افسانهٔ شیرینی که به زبان پهلوی در افواه عموم شکل گرفته و مضمون آن را نویسندگان عرب دورهٔ اسلامی (طبری، دینوری و بلعمی) و برخی افراد دیگر، مخصوصاً فردوسی در آثار خود آورده اند. کریستن سن در این باره می گوید: «مؤلف گمنام این روایت توانسته سرگذشت آن سردار بزرگ ناکام را با بیانی کافی مجسم کند. بنا به قول او، بهرام نه تنها در لشکرستانی از قهرمانان مشهور به شمار می آمده؛ بلکه در خصال مردانه و اطوار شایسته دارای مقامی عالی بوده است». همو در همان جا می نویسد: «نولدکه اول کسی است که توجه را نسبت به این افسانه جلب کرده است. در رساله
ای که به دانمارکی نوشته ام، نکات عمدهٔ این افسانه را مجدداً تنظیم کرده ام». خسرو و موریکیوس. در اثر حمایت های پدرانهٔ موریکیوس از خسرو در رساندن مجدد او به قدرت، برای مدتی صلحی واقعی و نسبتاً عاری از خلل بین دو دولت ایران و بیزانس برقرار شد. بحث تعهد سپردن و خراجگزاری هم که پیش از آن طی مذاکرات طرفین پیش می آمد، از آن پس منتفی شد. در عوض خسرو شهرهای دارا، آمد، حران و سیلوان (میافارقین) را به روم واگذار کرد و پذیرفت که از چشم داشت بر لازستان، ایبریا، میان رودان شرقی و شمالشرقی و اکثر قسمت های ارمنستان که سهم ساسانیان بود، دست بردارد. در مقابل، نصیبین هم به ایران تعلق گرفت. مهم تر از همهٔ این ها برای بیزانس، معافیت از پرداخت خراج به ساسانیان بود؛ که در وضعیت اقتصادی بدی که موریکیوس در آن قرار داشت، از اهمیت بالایی برخوردار بود. از آن پس هر دو طرف چنین احساس می کردند که می توانند متقابلاً به یکدیگر اعتماد کنند. خسرو پس از پیروزی بر بهرام و نشستن به تخت، قشون بیزانسی یاری دهنده به خود را با هدایای فراوانی که آن ها را به معبد قدیس سرژیو نثار نموده بود، مرخص کرد. اعتماد خسرو به بیزانسی ها به حدی بود که ترجیح داد حت
ی گارد شخصی خود را هم از بین آن ها انتخاب کند. به درخواست او، موریکیوس یک دستهٔ هزار نفری از محافظان و سربازان رومی را به عنوان محافظان شخصی برای خسرو فرستاد. حضور این گارد محافظ بیزانسی در اطراف خسرو برای مقامات دربار ساسانی و نجبا به هیچ وجه خوشایند نبود. با وجود این، حضور آن ها در اطراف خسرو تا حدی لازم به نظر می رسید: پادشاه جوان از ناحیهٔ بزرگان و اشراف دل نگران بود؛ مخصوصاً از بایت افرادی مانند بندوی و ویستهم که پدرش را از پادشاهی خلع کرده و او را به جایش نشانده بودند و شاه جوان را بازیچهٔ خود تلقی می کردند. در واقع موبدان هم از بازگشت خسرو چندان راضی و خوشحال نبودند؛ چرا که خسرو هنگام اقامت در بیزانس، نسبت به اعتقادات بیزانسی ها تمایل پیدا کرده بود، و وجود دو زن و سوگلی مسیحی خسرو، مریم (ماریا) و شیرین در حرمسرای او را می توان مؤید این نظر دانست؛ زنانی که به نظر می رسد قدرت و نفوذی در دربار داشتند و به ترویج و اشاعهٔ فرق خاصی از مسیحیت می پرداختند. عاقبت وستهم و بندویه. خسرو پیش از رسیدن به شاهی، به دایی هایش، ویستهم و بندوی وعدهٔ اعطای مقامات و درجات عالی در حکومت آینده داده بود. بنا به نوشته های مورخ
ان شرقی، او مطابق با این وعده از همان آغاز سلطنتش فرمانروایی ولایت خراسان و بلاد مجاور آن را به ویستهم و خزانه داری کل کشور را به برادر او، وندویه داد، اما دیری نگذشت که آن ها را مورد خشم خود قرار داد؛ چه از خاطر نمی برد که این دو بر پدرش هرمزد شوریده بودند و بیم آن داشت که چنین عملی در آینده سرمشق دیگران قرار گیرد و همین کار را در مورد خود او انجام دهند. پادشاه جوان به هر شکل که بود، در نخستین فرصت ممکن که به دست آورد، بندوی را به سبب قتل هرمزد و کین خواهی او، یا به هر دلیل دیگر به قتل رساند، اما بر ویستهم دست نیافت، چه او که از سرنوشت برادرش عبرت گرفته بود، به ماد یا خراسان گریخت و در آنجا به نام خود سکه زد، و احتمالاً تا سال ۶۰۰ م. توانست دوام بیاورد. وی حتی به پیروی از بهرام چوبین، تاج شاهی به سر گذاشت و سکه هایی به نام خود با عنوان "پیروژ ویستهم" (به معنای "بسطام پیروز") ضرب کرد. شورش ویستهم ظاهراً شش سال یا بیشتر طول کشید. چنان که از سکه های او فهمیده می شود، وی توانسته بود دو تن از پادشاهان کوشانی به نام های شاوَگ و پَریوگ را به اطاعت خود درآورد. خسرو از شنیدن اخبار کامیابی های وستهم، بیمناک و هراسان م
ی شد، ولی یکی از اسقفان عیسوی به نام سَبْهْر یشوع او را دلداری می داد و تشجیع می کرد. به نظر چنین می رسد که برخی اخبار مربوط به او با اخبار و روایات بهرام چوبین آمیخته شده باشد. ماجراهای بهرام چوبین و ویستهم در تاریخ ساسانی سابقه نداشته اشت؛ اینکه دو تن که مورد پذیرش ساسانیان نبودند، خود را پادشاه برحق بدانند و به نام خود سکه بزنند، به گفتهٔ دریایی: «بسیار مهم و پرمعناست، چون طی ۳۶۶ سال به جز ساسانیان هیچ کس اجازه و جرئت و توانایی آن را نداشت که به نام خود سکه ضرب کند، و این لطمه ای بود به حیثیت و اعتبار ساسانیان و دودمان ساسان». در هر حال بسطام هم مانند بهرام، در اثر جنگ ها یا دسیسه هایی که ما از جزئیات شان اطلاع نداریم، مغلوب و کشته شد. طبق افسانهٔ بهرام چوبین، گفته شده که گُردویَه یا گوُردیَگ خواهر بهرام، که بعد از برادر به ازدواج ویستهم درآمده بود، او را به قتل رساند (حدود ۵۹۶ م). گفته اند گردویه بعدها به ازدواج خسرو درآمد؛ و از همین جا شاید بتوان حدس زد که خسرو در کشته شدن ویستهم دست داشته است. در هر حال با کشته شدن بسطام، خسرو از زیر بار منت این هر دو خویشاوند خود که او را به شاهی رسانده بودند و به همین
جهت گویا پادشاه را تا حد زیادی مدیون خود می شمردند، آسوده شد. خسرو سبهر یشوع را به پاس خدمات معنوی ای که در ایام عسرت و سختی به شاهنشاه کرده بود، به جای یشوع یبه که در این هنگام درگذشته بود، به جاثلیقی منصوب کرد. اقدامات خسرو در سرزمین های اعراب. خسرو قدرت خود را در دو سوی ساحل خلیج فارس تثبیت کرد و برای تحقیق دربارهٔ اوضاع عربستان، افرادی را به آن سرزمین و حتی شهر مکه فرستاد. در این زمان نعمان بن منذر، آخرین شاه حیره به دستور خسرو از شاهی خلع و کشته شد و در حدود سال های ۶۰۲ یا ۶۰۴ م. دولت لخمی ها تحت فرمان افراد وفادار به خسرو درآمد. جنگ با بیزانس (۶۲۸–۶۰۴ م). پیش زمینه و علت جنگ. مقارن با پادشاهی هرمزد چهارم در ایران، ژوستین دوم، امپراتور بیزانس درگذشت و تیبریوس دوم (ملقب به کنستانتین) به جای او نشست (۵۷۸ م). تیبریوس امپراتور معروف و نیک نامی بود، اما هنگامی که چهار سال بعد درگذشت (۵۸۲ م)، بزرگی خود را از دست داده بود؛ اتفاقی که عمدتاً به سبب سخاوت و بذل و بخشش های بی اندازه اش افتاد. چنین اسراف کاری هایی به همراه جنگ هایی که انجام داد، مازادی را که از زمان ژوستین دوم در خزانه باقی مانده بود، از بین برد. پ
س از تیبریوس، موریکیوس، جوان کاپادوکی جانشینش شد و به مدت بیست سال با کفایت و صلاحیت حکومت کرد. اما در عین حال حمایت چندانی از سوی مردم ندید؛ چرا که با مشکل بزرگ کمبود پول و تأمین وجوه خزانه مواجه بود. زیاده روی ها، کمک های بلاعوض و جنگ های صورت گرفته، امپراتوری بیزانس را به معنای واقعی کلمه ورشکسته کرده بود. او به خاطر مضیقهٔ مالی، حتی قادر به ساماندهی مناسب وجوه حیاتی خزانهٔ امپراتوری هم نبود. در نتیجه برای افزایش ذخایر خزانه و مقابله با کسری بودجه، اقدامات سختگیرانه ای در پیش گرفته شد تا هزینه های قشون کاهش پیدا کند؛ چیزی که به تدریج به خستی شدید و وسواس گونه بدل گردید و نفرت عموم را به شدت برانگیخت. در سال ۵۸۸ م. او همهٔ جیره های نظامی را تا یک چهارم کاهش داد و این موجب شکل گیری شورشی در شرق شد. قتل موریکیوس و به قدرت رسیدن فوکاس. در سال ۵۹۹ موریکیوس از پرداخت فدیه برای آزاد کردن دوازده هزار اسیری که به دست آوارها افتاده بودند، امتناع کرد؛ هرچند که توان پرداخت چنین مبلغی را داشت. در مقابل، آوارها تمامی اسرا را از دم تیغ گذراندند. از دیگر سو هزاران نفر به خاطر وخامت اوضاع جبهه ها برای گریز از خدمت لشکری و
نظامی، به صومعه نشینی روی آوردند. موریکیوس به صومعه ها فرمان داد که تا زمانی که خطر رفع نشده، از پذیرفتن اعضای جدید خودداری کنند. به این ترتیب راهبان نیز از او متنفر شدند و به خیل مخالفان پیوستند و درصدد عزل او از قدرت برآمدند. اینگونه رفتارها و اقدامات امپراتور، در مجموع باعث شکل گیری چهار شورش بین سربازان و نظامیان بیزانسی شد. تأثیرگذارتر از همه، شورشی بود که ۲۷ نوامبر سال ۶۰۲ درگرفت؛ در این سال موریکیوس به سربازانش که در بالکان مستقر بودند، دستور داد که زمستان را در آن سرزمین بگذرانند و بازنگردند. این دستور تأثیر بدی روی روحیهٔ سربازان گذاشت. آن ها سر به طغیان برداشتند و یکی از گروهبان های بیزانسی به نام فوکاس را که فرمانده یک دستهٔ صد نفرهٔ تراسی بود، با برداشتن روی سپرهایشان به عنوان رهبر خود برگزیدند. با اینکه فوکاس بنا به تأکید سربازان شورشی، تنها رهبر آن ها بود و نه امپراتور، اما از فرصت پیش آمده استفاده کرد و با کنار زدن رقیبان، خود به عنوان امپراتور به تخت نشست. موریکیوس در اثر این شورش از سلطنت خلع و کشته شد. لشکرکشی خسرو به بیزانس و آغاز جنگ. گفته شده که پس از قتل موریکیوس و خانواده اش، پسر او به
نام تئودوسیوس به ایران گریخت و به دربار خسرو پناهنده شد. خسرو از موقعیت به دست آمده استفاده کرد و اعلام نمود که طبق قاعده و عرف در اینگونه موارد، تئودوسیوس جانشین برحق امپراتور مقتول است و با این استدلال، درصدد خونخواهی موریس برآمد و به بیزانس اعلان جنگ کرد. زرین کوب می نویسد: «در واقع معلوم نیست که آیا موریکیوس واقعاً چنین پسری در دربار پارسی ها داشته، یا اینکه خسرو برای لشکرکشی و حمله به بیزانس، کسی را به عنوان فرزند موریکیوس بهانه و دستاویز قرار داده است». البته گفته شده که فوکاس، تئودوسیوس را کشته بود و داستان پناهنده شدن او به ایران را ایرانیان از پیش خود ساخته بودند تا بهانهٔ لازم را برای شروع دست اندازی به بیزانس داشته باشند. بنا به یک روایت دیگر، به دنبال کشته شدن موریس و اعضای خانواده اش، برخی از افسران و سرداران بیزانسی و از جمله نرسس، به خسرو پیام فرستادند و از او کمک خواستند و وی را ضد فوکاس تشویق کردند، تئودوسیوس هم که بنا به شایعات از کشتار فوکاس گریخته بود، به ایران پناهنده شد و از خسرو — که زمانی مورد مساعدت پدرش واقع شده بود و در واقع سلطنت خود را وام دار او بود — برای رسیدن به تاج و تخت بیزا
نس کمک خواست. پیش روی های سرداران خسرو. به این ترتیب جنگ و رقابت دیرینهٔ بین دو کشور که مدتی بود فرو نشسته گرفته بود، دوباره در سال ۶۰۴ آغاز شد. خسرو دو سپهسالار را به نام های شاهین وَهمَن زادَگان که پادگوسبان غرب بود و فَرُّخان ملقب به شَهربَراز (یا شَهروَراز؛ به معنای «گراز کشور») که او را "رومیزان" هم می گفتند را در رأس دو لشکر به جنگ با بیزانس فرستاد. شهربراز به سمت شام حرکت کرد و شاهین راه میان رودان شمالی، ارمنستان، گرجستان، آسیای کوچک مرکزی و غربی و خود قسطنطنیه را در پیش گرفت. ساسانیان در سایهٔ درایت این دو سپهسالار، پیروزی های زیادی به دست آوردند و دو سردار مزبور در تاریخ به شهرت بسیاری دست یافتند. خسرو نخست شهر مرزی دارا را پس از سه ماه محاصره در سال ۶۰۵ تصرف کرد. پس از آن، بدون آنکه خود در هیچ یک از لشکرکشی ها و نبردها شرکت کند، جنگ با بیزانس را ادامه داد. سپس شهربراز در میان رودان شهرهای مستحکمی چون الرها (اورفا؛ اِدِسا، ادس)، آمد (دیار بکر)، نصیبین، حران و سایر استحکامات رومی را گشود. پس از آن به سمت شمال رفت و دیگر شهرهای منطقه را تسخیر کرد. وضعیت راهبردی آمد به گونه ای بود که تصرف آن، راه ورود
به ارمنستان را برای سپاه ساسانی باز می کرد؛ همین اتفاق هم افتاد و شهرهای آن منطقه یکی پس از دیگری به دست سپاه ایران گشوده شدند. در اثر این فتوحات، مرزهای شمالی ایران از کوه های قفقاز فراتر رفت. پس از فتح ارمنستان، گرجستان و قفقاز، شاهین به سوی آسیای صغیر شتافت. کیلیکیه، پونتوس، قیصریه و کاپادوکیه و فریگیه نتوانستند در مقابل حملات ایران ایستادگی کنند و یکی پس از دیگری سقوط کردند. نواحی مزبور غارت شدند. سپاه ایران به گالاتیا رسید. ساسانیان با هجومی منظم به ایالات غربی آسیای صغیر، آن ها را یکی پس از دیگری گشودند و شاهین و سپاهش به کالسدون در نزدیکی قسطنطنیه رسیدند. این پیش روی سریع و غیرمنتظرهٔ سپاه ایران در آسیای کوچک به گونه ای بود که اهالی قسطنطنیه را مضطرب کرد. نبرد ذوقار؛ تلاقی سپاه ساسانی و اعراب. در حدود سال ۶۰۴، دسته ای از سپاه ساسانی در محلی به نام ذوقار، که چندان هم از تیسفون دور نبود، با اعراب بکر بن وائل، که بعد از قتل نعمان بن منذر لخمی و فروپاشی دولت حیره به دست خسرو در این منطقه افزایش یافته بودند، جنگیدند. گفته شده که سپاه ایران در این نبرد مغلوب شده است. بعدها اعراب، خصوصاً در آغاز دورهٔ فتوح اس
لامی، از این واقعه به مثابهٔ یک حماسهٔ بزرگ و شکوهمند قومی و خاطره ای دلپذیر یاد، و آن را با آب و تاب فراوان تعریف می کردند. اقدامات فوکاس در برابر خسرو. فوکاس، امپراتور جدید (۶۱۰–۶۰۲ م) «ثابت کرد که یک لات گردن کلفت و بی شرف وحشی است»؛ کسی که خطاها و تقصیرات امپراتور پیشین در مقابل رذایل وی، فضایلی درخشان جلوه می کرد. سایر قربانیان وحشت و خشم او یا تا سرحد مرگ تازیانه می خوردند؛ یا خفه می شدند یا به طرز بی رحمانه ای اخته و ناقص می شدند. او برای تحکیم موقعیتش، دست به شقاوت ها و سفاکی های وحشتناکی زد، و برای اینکه بتواند تمام نیروهایش را در مقابل ساسانیان به کار اندازد، متعهد شد باج سالانه ای به طوایف آوار بپردازد. به این ترتیب خاطرش از ناحیهٔ اقوام مزبور آسوده شد. همچنین با اعراب از در صلح درآمد و تمام سپاهیان بیزانسی را به آسیا و نواحی شرقی امپراتوری منتقل کرد. اما آوارها که اکنون بیزانس را در موضع ضعف می دیدند و هیچ گونه مقاومتی در برابر خود مشاهده نمی کردند، تقریباً تمامی اراضی مزروع داخلی قسطنطنیه را به تصرف درآوردند. نارسس، برجسته ترین و معروف ترین فرمانده نظامی بیزانس و فرماندار این حکومت در میان رودان،
شهر دارا را از دست داده بود و از این بابت ناخرسند بود. بنا به گفته ای، او آشکارا علیه فوکاس شورید و کنترل ادسا، یکی از شهرهای بزرگ استان را در دست گرفت. فوکاس به یکی از فرماندهانش به نام ژرمانوس دستور داد برای دفع نارسس روانهٔ ادسا شود. در سال ۶۰۵ با حرکت ژرمانوس به سوی ادسا، نارسس از سپاه خسرو که وارد خاک بیزانس شده بود، کمک خواست. سپاه ساسانی در نزدیکی قلعهٔ دارا که اهمیت استراتژیک داشت، با ژرمانوس و سپاهش روبه رو شد. ژرمانوس در این جنگ کشته شد و سپاهش مضمحل گشت (نبرد دارا). پس از آن فوکاس پیامی به نارسس فرستاد و به این بهانه که می خواهد وی را واسطهٔ انعقاد پیمان صلحی با ساسانیان قرار دهد، از او خواست تا به کنستانتینوپل بیاید. نارسس با حاضر شدن در پایتخت، دستگیر و به دستور فوکاس زنده در آتش سوزانده شد. اما چارلز اومان، تاریخ نگار نظامی بریتانیایی بر این باور است که نارسس قصد شورش نداشت، و فوکاس به صرف داشتن سوءظن به او با وی چنین رفتاری کرد (کما اینکه به بسیاری دیگر نیز به همین شکل بدگمان بود). این رفتار فوکاس با بزرگ ترین و پیروزمندترین سردار سپاه؛ همچنین عدم توفیق در جلوگیری از پیش روی های ساسانیان در شر
ق، او را بیش از پیش نزد مردم منفور کرد و اتباعش را از حمایت وی به شدت دلسرد نمود. سربازان بیزانسی در برابر سپاه ساسانی عملکرد بسیار ضعیفی از خود نشان دادند؛ چه از یک سو اسلحه و ادوات رزمی و نیروی کمکی لازم را برای دفاع در مقابل دشمن از مرکز دریافت نمی کردند، و از دیگر سو افراد نالایق و سست عنصری بر مسند نشسته و ادارهٔ امور را به دست گرفته بودند. به نظر می رسد سپاهیان بیزانس در این زمان، یا این سو و آن سو پراکنده شده، یا درون دیوارها و حصارهای شهرها خزیده و پنهان شده بوده باشند؛ چرا که هیچ اثری از آنها نیست و هیچ گونه گزارشی از مقاومت آنها در برابر متجاوزان دیده نمی شود. فوکاس، سنگدل، نادان و شهوتران بود و دیری نگذشت که به شدت مورد نفرت اتباعش قرار گرفت. او در طول هشت سال حکومتش، تنها در یک چیز از خود توانایی نشان داد؛ آن هم ردیابی و سرکوب وحشیانهٔ مخالفان و معاندانش یا هر فرد دیگری که احتمال می داد درصدد توطئه علیه او باشد. با این حال نتوانست بر بحران داخلی کشور فایق بیاید و در مقابل خسرو هم چیزی جز شکست و گریز عایدش نشد. جنگ خسرو علیه بیزانس نزدیک بیست سال، یعنی حتی بعد از برکناری و خلع فوکاس، ادامه یافت. در
این مدت قلمرو بیزانس به طرز بی سابقه ای عرصهٔ تاخت وتاز سرداران و سپاهیان ساسانی و لگدکوب سم ستوران آن ها شد. دومین جنگ ترکان و ایران. مردم تخارستان (گوک ترک ها) از نظر فرهنگی و اقتصادی با سغد و هند پیوستگی داشتند، ولی ناگزیر تابعیت ایران را تحمل می کردند. کوشانیان و هپتالیان نیز از زمان خسرو انوشیروان استقلالشان را از دست داده بودند. از این رو هنگامی که بین ایران و بیزانس جنگ درگرفت و سپاهیان ساسانی در مرزهای غربی مشغول شدند، در سرحدات شرق آتش عصیان شعله ور شد و کوشانیان در سال ۶۰۶/۶۰۷ م. شروع به حمله و دست اندازی کردند. خسرو مرزبان و سردار ارمنی خود به نام سمبات باگراتونی را برای دفع آنان فرستاد. اولین نبرد در قلعهٔ اَپْرشهر در خراسان بین طرفین درگرفت و سمبات با اینکه تنها ۲۰۰۰ اَسواره (سواره نظام سنگین اسلحهٔ ممتاز) در اختیار داشت، توانست با یک حملهٔ سریع مهاجمان را شکست دهد. گویا سبب پیروزی اش هم همین هجوم غافلگیرکننده بوده است. پس از این پیروزی، مهاجمان به گفتهٔ سبئوس، به روستای حصارداری به نام خروخت رفتند و سمبات با سیصد سوار در پی آنان رفت. ترکان چون یارای مقاومت در خود نمی دیدند، از تون جبغو خان، خان
بزرگ خاقانات غربی ترک درخواست نیروی کمکی کردند. سبئوس به طرز مبالغه آمیزی می گوید که خاقان سیصد هزار سرباز به عنوان نیروی کمکی برای آن ها فرستاد. نام فرمانده اردوی ترکان، جمبو آمده است. این نیرو به زودی خراسان و از جمله قلعهٔ توس را که ۳۰۰ مدافع به سرکردگی یک شاهزاده پارسی به نام داتویئان که از سوی دربار منصوب شده بود از آن محافظت می کردند، مورد تاخت و تاز قرار دادند. سمبات غافلگیر شد، اما توانست با سه تن از همرزمانش بگریزد، و شاهزادهٔ پارسی مأمور دفاع از خروخت شد. تاخت و تاز مهاجمان تا حدود اصفهان و ری هم ادامه یافت. پادگان های ایرانی غافلگیر و مستأصل و مجبور به عقب نشینی شدند، اما طولی نگذشت که ترکان به دستور خانشان بازگشتند. عنایت الله رضا بر این باور است که چیزهایی که سبئوس دربارهٔ علت عقب نشینی ترکان آورده، قانع کننده به نظر نمی رسد. او می نویسد: «در پاییز سال ۶۰۳ م. «خان بزرگ» بر رأس ترکان قرار نداشت، زیرا در همین زمان بود که قراچورین، پس از درهم شکسته شدن قوای ترکان، سرزمین هایی را که به تصرف آورده بود، ترک گفت و در جستجوی پناهگاهی مناسب به سرزمین توغان گریخت. چنین به نظر می رسد که اوضاع و احوال، نواد
هٔ او را واداشت که به منظور حفظ و نگاهداری سرزمین خویش به آن سامان بازگردد». به محض اینکه ترکان بازگشتند، سمبات سپهسالار ایران به سرعت سپاهیان و سربازان ایرانی مناطق شرقی را سازماندهی کرد و بار دیگر به کوشان هجوم برد. او با اینکه تا بلخ پیش روی کرد، اما نتوانست مواضعش را در طخارستان محکم کند. ناگزیر به مرغاب بازگشت و به مرزبانی مرزهای شرقی ساسانیان پرداخت. جنگ مزبور نهایتاً پس از یک یا دو سال به پایان رسید. با اینکه سردار ایرانی در این نبردها پیروز شد و غنایم فراوانی به دست آورد، اما ظاهراً این نواحی دیگر پس از آن از حکومت ساسانیان اطاعت نمی کردند. عنایت الله رضا بر این باور است که اشتغال خسرو به جنگ در غرب قلمروش موجب شد او نتواند چنان که بایسته بود، به رتق و فتق امور مناطق شرقی بپردازد و در نتیجه تون جبغو خان و ترکان موفق شدند سرحدات خود با ساسانیان را تا اندازه ای تحکیم و تقویت کنند. اما عبدالحسین زرین کوب نظر دیگری دارد و می نویسد: «حتی در ولایات شرقی فلات نیز که غالباً در هنگام درگیری با روم دشواری هایی برای دولت ها [دولت ها و حکومت های ایران] پیش می آمد، این اوقات اشکال عمده ای پیش نیامد. سنباط باگراتون
ی، سردار ارمنی ایران در این ایام یک سرکردهٔ هفتالی را که ظاهراً به تحریک خاقان ترک در این نواحی تاخت و تاز کرده بود، به شدت مقهور نمود و حتی قسمتی از شمال غربی هند در این ایام، مثل اوایل عهد ساسانی، ناچار شد باز انقیاد ایران را گردن نهد». کریستن سن نیز بر همین عقیده است و می گوید که وجود سکه های خسرو در این نواحی، شاهد این مدعاست. خلع فوکاس و روی کار آمدن هراکلیوس. شکست بیزانس از خسرو ادامه یافت. فوکاس به رغم قساوت ها و خونریزی هایش نتوانست اوضاع را کنترل کند و در اثر توطئهٔ سرباز و سرکرده ای رومی به نام هراکلیوس از سلطنت خلع و کشته شد (۶۱۰ م). تصرف قیصریهٔ دریایی. شاهین سپس قیصریهٔ دریایی (پایتخت اداری استان بیزانسی فلسطین اولیٰ) را تصرف کرد. در این زمان، بندر بزرگ داخلی شهر در اثر رسوب گل و لای غیرقابل استفاده شده بود، اما امپراتور آناستازیوس بندر دیگری در بیرون ساخته بود و قیصریه همچنان یک شهر مهم دریایی محسوب می شد و راه های دریایی مدیترانه را در اختیار ساسانیان قرار می داد. اگرچه این محاصره و تصرف قیصریه توسط ساسانیان، آسیب ها و زیان های فیزیکی اندکی به آن وارد کرد، اما تأثیرات اجتماعی-اقتصادی فراوانی رو
ی آن گذاشت که تا ادوار بعد نیز باقی بود. ادامهٔ فتوحات ایران؛ تصرف انطاکیه و دمشق. پس از روی کار آمدن هراکلیوس، شهربراز، سردار خسرو در ادامهٔ کشورگشایی هایش در سال ۶۱۱ شروع به پیشروی در شامات کرد. او از فرات گذشت و در چند جای این سرزمین با رومی ها مواجه شد (نخست هنگام محاصرهٔ انطاکیه، و سپس در حمله به دمشق در سال ۶۱۳ م)، ولی در این میدان ها هم پیروزی با ساسانیان بود و این دو شهر در سال ۶۱۳ م. به تصرف ساسانیان درآمدند. فتح انطاکیه به پارسی ها اطمینان خاطر می داد که خواهند توانست مناطق متصرفاتی جدیدشان از بیزانس را همچنان حفظ کنند. از سوی دیگر این شکست، ضربهٔ روحی سنگینی برای بیزانس بود، چون راه های زمینی را که از آسیای صغیر به فلسطین، سوریه و مصر می رفتند، مسدود می کرد و راه ساسانیان را به سوی مناطق جنوب سوریه و از جمله مصر می گشود؛ نقاطی که بیزانس در آن ها سپاه و قوای رزم آزموده ای نداشت که بتواند در برابر مهاجمان مقاومت کند. علاوه بر این سپاه شکست خوردهٔ رومی به دو بخش شد: هراکلیوس و تئودور به شمال عقب نشستند و نیکِتاس، پسرعموی هراکلیوس به سمت جنوب رفت. دستهٔ نخست تلاش کرد تا خطی دفاعی در دروازهٔ کیلیکیه (در
بند کیلیکیه؛ گذرگاه گولک) در رشته کوه های توروس تشکیل دهد، اما موفق نشد. نیکتاس هم نتوانست مانع ورود شهربراز به فلسطین و سوریه شود. ایرانیان پاتریارک انطاکیه را به قتل رساندند و بسیاری از ساکنان شهر را تبعید کردند. سپس طرسوس و دشت کیلیکیه را به تصرف درآوردند. سردار ساسانی از فلسطین ثانی عبور کرد و وارد فلسطین اولیٰ شد. موقعیت هراکلیوس و اقدامات او. با اینکه فوکاس از قدرت برکنار شده و فرماندهی کاردان به عنوان قهرمانی شایسته و منجی ای فاتح و ستوده زمام امور را در دست گرفته بود (و به گفتهٔ ویل دورانت: «شایستهٔ نام و عنوان خود بود»)، اما بیزانس با مشکلات فراوان و پیچیده ای مواجه بود و حتی برای کاردان ترین و مدبرترین فرمانروایان نیز مدت ها زمان می برد تا بتواند بر سختی ها و معضلات موجود فایق آید. اقتصاد، ضعیف و ورشکسته بود؛ دشمنان از هر سو به کشور دست اندازی می کردند، بسیاری از استان ها و مناطقی که از نظر تجاری و نظامی مهم و استراتژیک بودند، اکنون از دست رفته بودند، و طاعون هم شیوع پیدا کرده بود. همهٔ اینها بیزانس را در شرایطی بحرانی قرار می داد و مانع از آن می شد که هراکلیوس به آسانی بتواند به مواجهه با خسرو بپرد
ازد. همچنین ازدواج غیرمشروع هراکلیوس با خواهرزاده اش، از او چهرهٔ بدی به تصویر می کشید و وی را در انظار عموم به عنوان زانی با محارم می شناساند. با این وجود او با عزمی راسخ و پولادین درصدد تجدید سازمان امپراتوری ضعیف و ازهم گسیخته برآمد. وی ده سال نخست سلطنتش را صرف احیای اخلاقیات مردم، تقویت سپاه و بهبود عواید خزانه کرد. به منظور تقویت قوای نظامی امپراتوری، او به کشاورزان زمین رایگان بخشید؛ به این شرط که فرزند ارشد هر خانواده به خدمت لشکری درآید. تصرف اورشلیم (۶۱۴ م). تا اینجای کار، سرداران ایرانی توانسته بودند شهرهای مهم بسیاری مانند دارا، آمِد، ادسا، هیراپولیس، حران، حلب، آپامیا، انطاکیه، قیصریه و دمشق را تصرف کنند (۶۱۳–۶۰۵ م). شهربراز تا نزدیکی بیروت امروزی پیش رفت. او سپس با شور و هیجانی که به گفتهٔ زرین کوب، گویا از نوعی تفکر جهادی الهام می گرفت، قصد اورشلیم را کرد و وارد جلیل شد و به این ترتیب خسرو به طور رسمی به جهان مسیحیت اعلان جنگ کرد. به روایتی بیست هزار و بنا به روایت دیگر نزدیک بیست و شش هزار یهودی به سپاه او پیوستند، و ایرانیان با کمک این عده و یهودیان طبریه و ناصره و شهرهای کوهستانی جلیل و مناط