Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
حرمسرای فتحعلی شاه غالباً لباس فرنگی می پوشید. در زمان حیات فتحعلی شاه، جلال الدین میرزا همچون دیگر شاهزادگان قاجاری نزد مادر خود پرورده شد. با مرگ پدر در سال ۱۲۵۰ هجری قمری و آغاز سلطنت محمدشاه، زنان فتحعلی شاه از حرمسرای سلطنتی رانده شدند. ازآن پس، جلال الدین میرزا به تحصیل پرداخت و رفته رفته در زمرهٔ شاهزادگان حاشیه ای دربار شناخته شد. اندک اخباری که از زندگی جلال الدین میرزا ضبط شده است، وی را «خوش سیما»، «سروقامت»، «ادب دوست»، «خوش گفتار» و «بااستعداد» وصف کرده اند. جلال الدین میرزا در اوایل جوانی با فرنگیان هم نشین شد و زبان فرانسوی آموخت و یکی از زبان دانان عصر خود شد. بااین همه، از اخبار زندگی جلال الدین میرزا آگاهی های اندک و پراکنده ای در دست است. این فقدان آگاهی نه از سر سهل انگاری، که ناشی اشتهار وی به لامذهبی و کژآیینی در عصر ناصری بوده است. اشتهار به لامذهبی و کژآیینی، و مغضوب شدن اش در دستگاه ناصری سبب شد که تذکره نویسان دربار قاجاری با سکوت از کنار زندگی جلال الدین میرزا بگذرند. دارالفنون. در زمان بنیانگذاری دارالفنون، جلال الدین میرزا بیست و هفت سال می داشته است. منابع هم زبانند که جلال الدین
میرزا در این مدرسه زبان فرانسوی و دیگر علوم آموخته است، گرچه نام جلال الدین میرزا در هیچ یک از فهرست های دانش آموختگان دارالفنون نیست. عباس امانت دو گمانه برای نبود نام وی در فهرست دانش آموختگان دارالفنون برمی شمارد؛ گمانهٔ نخست آن که جلال الدین میرزا به دلیل سن بالا اساساً هرگز دانش آموز دارالفنون نبود؛ شاهد آن که در آستانهٔ سی سالگی، عزیزالدین میرزا، فرزند جلال الدین میرزا، دانش آموز دارالفنون بود. امانت بر آن است که جلال الدین میرزا پیش از بنیانگذاری دارالفنون از رهگذر هم نشینی با فرنگیان در آموزش زبان فرانسه می کوشید. گمانهٔ دوم آن که امانت عدم تحصیل جلال الدین میرزا در دارالفنون را یکسره رد نمی کند. وی بر پایهٔ مطلبی از محمدجعفر خورموجی که در آن جلال الدین میرزا محصل «علم لغات مختلفه» و «علوم حربیه» در دارالفنون گزارش شده است، تحصیل غیرِرسمی جلال الدین میرزا در دارالفنون را غیرِمحتمل نمی داند. عباس قدیمی قیداری اما نظر دیگری دارد؛ وی بر آن است که عقاید دگراندیشانهٔ وی موجب شده که تهیه کنندگان فهرست دانش آموختگان دارالفنون —از جمله محمدحسن اعتمادالسلطنه— نام جلال الدین میرزا را آگاهانه وارد فهرست نکنند.
بااین همه، آنچه بر آن اتفاق نظر وجود دارد، ارتباط جلال الدین میرزا با آموزگاران فرنگی دارالفنون است، چنان که مجلد دوم و سوم "نامهٔ خسروان" را به «دوستان خردمند و استادان دارالفنون» تقدیم کرده است. فراموشخانه. فراموشخانه انجمن سیاسی و نیمه پنهانی بود که در سال ۱۲۷۸ هجری قمری در عصر ناصری به دست میرزا ملکم خان بنیان گذارده شد. فراموشخانه می کوشید ناصرالدین شاه را به انجام اصلاحات سیاسی بر پایهٔ ایده های میرزا ملکم خان و پدرش، میرزا یعقوب خان، ترغیب کند. تأسیس فراموشخانه با برخی اصلاحات در ساختار اجراییِ سیاسی ایران — یعنی انحلال منصب صدر اعظمی و تشکیل شورای دولتی و مصلحت خانه— در عصر ناصری در سال ۱۲۷۴ تا ۱۲۷۷ هجری قمری همزمان شد. در آن عصر، میرزا ملکم خان می کوشید تا طیف وسیعی از نخبگان، روشنفکران و دیوانیانِ عصر خود را —به ویژه از میان اعضای خاندان قاجار، علماء و محصلین دارالفنون— با انگیزهٔ ایجاد «سلطنت منتظم» و حکومت هوادار ترقی به عضویت فراموشخانه درآورد. با تأسیس فراموشخانه به دست میرزا ملکم خان، جلال الدین میرزا که سرآمد اعضاء بود، به عضویت آن انجمن درآمد، و از این طریق چندی نیز سودای پادشاهی در سر می پرو
رد. عضویت جلال الدین میرزا برای فراموشخانه بسیار مهم بود، زیرا هم تعلق اش به خاندان سلطنتی نوعی از ایمنی را فراهم می آورد، و هم مانند ملکم خان اندیشه ای نوگرا می داشت. میزبانی نشست های انجمن در خانهٔ جلال الدین میرزا واقع در محلهٔ مسجد حوض تهران، و برعهده داشتن ریاست جلسه ها توسط وی مؤید اهمیت عضویت او در فراموشخانه است. در پی عزل میرزا آقاخان نوری از صدارت، ناصرالدین شاه شورایی دولتی تشکیل داد و زمام امور کشور را خود به دست گرفت. میرزا ملکم خان برای اجرای اصلاحات ساختاری سیاسی خود می کوشید قدرت سلطنتی ناصرالدین شاه را برای ایجاد «سلطنت منتظم» به کار گیرد و برای رسیدن به این هدف «سلطنت مطلقه» شاهِ روشن رأی را بر «سلطنت مشروطه» ارجح می دانست. هم زمانی میل ناصرالدین شاه به انحصار قدرت با طرح سیاسی ملکم خان سبب شد شاه به ملکم و فراموشخانهٔ وی در ابتدا با خوشبینی بنگرد. همدلی شاه با ملکم خان و فراموشخانه سبب گسترش دامنهٔ فعالیت و تسهیل روند عضویت نخبگان در این انجمن شد؛ در همین راستا، جلال الدین میرزا نیز نزد دستگاه ناصری ارج یافت، و علاوه بر دویست تومان مواجب، برای مدت کوتاهی به منصب تشریفاتی «آجودانی حضور» گماش
ته شد. نکته آن که جلال الدین میرزا از معدود شاهزادگان قاجاری و فرزندان فتحعلی شاه بود که در پی مشاغل و مناصب دولتی یا حکومت ولایات نرفت. هم زمان با این که شاه به وسیلهٔ شورای دولتی زمام امور را رأساً در دست گرفت، اوضاع اقتصاد کشور رو به وخامت گذاشت. افزایش روزافزون قیمت های اقلام اساسی، قحطی نان، تمرد نیروهای نظامی، فساد گستردهٔ دستگاه های حکومتی و ناتوانی دولت در کنترل اوضاع، موجب شورش های دامنه دار قشرهای شهری شد. با بالارفتن سطح تنش، شوق اولیهٔ شاه به اصلاحات رو به کاستی گذاشت و بر بدگمانی او به هواداران اصلاحات، به ویژه فراموشخانه، افزود. بالاگرفتن ناآرامی ها در پایتخت، تمایلات ضدیت با شاهی را که اکنون در کانون قدرت سیاسی بود، نزد افکار عمومی گسترد. ملکم خان نیز که اوضاع را وخیم می دید و برای اصلاحات ساختاری از رهگذر قدرت «سلطنت مطلقه» دیگر بختی متصور نبود، به منظور گسترش پایگاه مردمی فراموشخانه به اتخاذ موضعی انتقادی علیه دولت روی آورد. طرح مطالبی نظیر «آدمیت» و «مدنیت» در فراموشخانه نیز مخالفان محافظه کار این انجمن را در گوشزدکردن خطرات این مفاهیم برای سلطنت جسورتر کرد. اتهامات به فراموشخانه تا بدان جا
پیش رفت که محافظه کاران آن را «محل تجمع بابیه» خواندند. از میان اطرافیان شاه، گویا محمدخان قاجار مُصرترین کس در سرکوب فراموشخانه بود، زیرا ملکم خان نقش وی در لشکرکشی به مرو را به باد انتقاد گرفته بود. در روز پنجشنبه دوازدهم ربیع الثانی سال ۱۲۷۸، ناصرالدین شاه فرمان ممنوعیت انجمن فراموشخانه را صادر کرد و متن آن در "روزنامهٔ دولت علیهٔ ایران" به چاپ رسید. افزون بر فرمان شاه، تکفیر فراموشخانه به دست مجتهدان نیز حلقهٔ فشار بر اعضای فراموشخانه را تنگ تر کرد. بااین حال، ملکم خان و حلقهٔ یارانش به مدت شش ماه دیگر به طور پنهانی به برگزاری جلسات خود در خانهٔ جلال الدین میرزا ادامه دادند. این امر بر هراس شاه افزود. در ذیقعدهٔ ۱۲۷۸، یعنی نزدیک به شش ماه پس از «فرمان همایونی»، شب نامه ای سراسر انتقادی پخش شد که نوک پیکان انتقاد آن به سوی شخص ناصرالدین شاه بود. در آن شب نامه، ناصرالدین شاه، برای قتل امیرکبیر، عزل نوری، خوشگذرانی، سوءِاستفادهٔ اشراف قاجاری و خودکامگی نکوهیده می شد. پاسخ شاه به نکوهش های شبنامهٔ مذکور که شاید نخستین انتقاد از شاه و حکومت در عصر ناصری —درگذر از نوشته های انتقادی بابیان— بوده باشد، و تهدید نا
شر ناشناس شبنامه مبنی بر انتشار عمومی پانصد نسخه از آن، پافشاری بر سرکوب اعضای فراموشخانه بود. به فرمان شاه، نیروهای دولتی که به فتوای مجتهدین نیز مجهز بودند، به فرماندهی میرزا محمدخان قاجار، به محل فراموشخانه، یعنی خانهٔ جلال الدین میرزا یورش بردند و آن را با خاک یکسان کردند. جلال الدین میرزا که از جان خویش در هراس بود، به حرم شاه عبدالعظیم پناه برد و در آن جا بست نشست. این در حالی بود که سایر اعضای برجستهٔ فراموشخانه، مانند میرزا ملکم خان، درصدد گریز از کشور برآمدند. سرانجام، جلال الدین میرزا به عنوان عضوی از خاندان سلطنتی بخشوده شد. بااین حال، وی تا پایان عمر مغضوب باقی ماند. پس از این رخداد، وی زندگی سیاسی عملی را به کنار نهاد و به صرافتِ نگارش "نامهٔ خسروان" افتاد. بدین ترتیب، جلال الدین میرزا نگارش اثری را آغازید که آن را شروع جریان تاریخ نگاری ملّی گرایانه در ایران دانسته اند. کژآیینی. جلال الدین میرزا قاجار، به دلیل داشتن دیدگاه های متفاوت از روزگار خویش به «سوءاعتقاد» متهم می شد. دراین باره برادرش، ملک ایرج میرزا، می نویسد که جلال الدین میرزا «"به دلیل معاشرت با اهل فرنگ از سخنان آنان تأثیر پذیرفت و
به تدریج از علم قرآن و حدیث و اقوال حکمای اسلامی بیگانه گشت و به یکباره دین و شریعت را از دست داد"». دیوان بیگی نیز جلال الدین میرزا را مشهور به «سوءاعتقاد» و «وسعت مشرب» به دلیل «معاشرت با اقسام مردم» ذکر کرده است که در قالب «بعضی کلمات که با خاطر شریعت مطهره منافات داشت» از زبان جلال الدین میرزا بیان می شده است. زمان آغاز گرایش های نافی اسلام و غرب گرایانه در جلال الدین میرزا ناروشن است. دربارهٔ دوران کودکی جلال الدین میرزا نیز مطلبی که مؤید مواضع غربی، باستان گرایانه و ضدِدینی وی باشد، در دسترس نیست. بااین حال، چنین می نماید که جلال الدین میرزا حتی پیش از عضویت در فراموشخانه در سال ۱۲۷۸ هجری قمری نیز گرایش های غربی و شهرت بی دینی داشته است. این امر می تواند ریشه در همنشینی جلال الدین میرزا با فرنگیان و فرنگ رفتگان، از جمله معلمان دارالفنون، داشته باشد. احتمالاً آثار اندیشمندان عصر روشنگری که از طریق معلمان فرنگی دارالفنون به ایران رسیدند، در گرایش های کژآیینانهٔ جلال الدین میرزا بی تأثیر نبوده باشند. عباس امانت برآن است که این تنها مواجههٔ جلال الدین میرزا با جریان های فکر غربی —همچون آثار ولتر و روسو— نبو
د که به گرایش های نامتعارف وی شکل داد. در عصر قاجار، به رغم سلطهٔ روحانیت شریعت مدار، سنت شرع ستیزانه ای نیز درون حلقه های صوفیانه یا گرایش های باطنی رایج بود که در نهایت با ظهور جنبش بابیه به اوج رسید. احتمالاً این سنت شرع ستیز زمینهٔ عبور جلال الدین میرزا را از مذهب متعارف فراهم آورده بود. مورخان زمینه های دیگری نیز برای گرایش های نافی اسلام جلال الدین میرزا برشمرده اند. یکی از آن زمینه ها، وضع فرهنگی و تربیتی مادر وی است. جلال الدین میرزا هشت ساله بود که پدرش، فتحعلی شاه، مُرد. تربیت جلال الدین میرزا، همچون دیگر شاهزادگان، محصول فرهنگ مادر خود بود. مادر جلال الدین میرزا، هما خانم، دختر جمشید بیک کُرد جهانبگلو، نائب میرآخور شاه بود. عباس امانت محتمل می داند که کُردان جهانبگلو همچون دیگر تیره های کُرد کوچانده شده به شمال و شمال شرق ایران در عصر صفوی تیره ای پیرو مذهب اهل حق بوده باشند. وی تداوم پاره ای عقاید زرتشتی در اندیشهٔ مذهبی آیین اهل حق و انتقال آن ها از طریق مادر به فرزند را در گرایش های زرتشتی جلال الدین میرزا که در سنین بزرگ سالی بُروز یافت، بی تأثیر نمی داند. افزون بر این، هما خانم گویا خود نیز گر
ایش های غربی می داشت؛ چنان که به گفتهٔ احمد میرزا، وی از جملهٔ چهار زنی در حرمسرا بود که جامهٔ فرنگی می پوشید. امانت پرورش جلال الدین میرزا در دامن چنین مادری را در شکل گیری اعتقادات نافی اسلام وی مؤثر می داند. درگذر از زمینه ها، گرایش های نامتعارف جلال الدین میرزا از رهگذر ارتباط با میرزا ملکم خان و حلقهٔ سیاسی پنهان وی، فراموشخانه، فزونی یافت. علاوه بر گرایش های غربی مشترک، پیوند جلال الدین میرزا با ملکم خان و فراموشخانه می تواند محصول نارضایتی وی از محروم ماندن فرزندان فتحعلی شاه از سلطنت نیز بوده باشد. فرزندان. از فرزندان جلال الدین میرزا، عزیزالله میرزا ظفرالسلطنه را می توان نام برد. وی در دارالفنون تحت تعلیم آموزگاران نظامی اتریشی تعلیمات نظامی آموخت و وارد نظام شد و تا درجهٔ سرداری پیش رفت. او نخست به ریاست گارد خانهٔ میرزا حسین خان مشیرالدوله، سپهسالار بعدی، رسید و پس از آن، مدت ها فرماندهٔ فوج خلخال بود و سپس حاکم همان شهر شد. پس از آن، چندی مسئول نان در شهر تبریز شد؛ در اواخر سلطنت مظفرالدین شاه، به حکومت کرمان و بلوچستان گمارده شد؛ پس از پایان حکومت کرمان، به حکومت تهران رسید. پس از مشروطه، ظفرالسل
طنه به مدت دو ماه وزیر جنگ در دولت نظام السلطنه مافی بود. با رواج شناسنامه در ایران، فرزندان عزیزالله میرزا ظفرالسلطنه نام خانوادگی «جلالی قاجار» و «فرید نصر» را برای خود برگزیدند. دختران جلال الدین میرزا بایسته خانم و شایسته خانم نام داشتند که هر دو با خاندان غفاری کاشان وصلت کردند. بایسته خانم همسر نظام الدین مهندس الممالک غفاری و شایسته خانم همسر میرزا محمدعلی خان مصد ق الدوله غفاری شد. مرگ. جلال الدین میرزا در دههٔ هشتاد سدهٔ سیزدهم قمری و در زمان انتشار مجلد دوم "نامهٔ خسروان"به بیماری سیفلیس مبتلا شد و رفته رفته بینایی خویش را از دست داد. در سال های پایانی زندگی، جلال الدین میرزا برای انجام حج ابراز تمایل می کرد. گمانه بر این است که با کمک این چرخش آشکار، وی آهنگ آن داشته که خود را از اتهام ارتداد برهاند. گمانهٔ دیگر بر این است که وی قصد گرفتن مجوز خروج از ایران به بهانهٔ حج داشته است، تا نهایتاً به اروپا برود. این امید یحتمل به واسطهٔ انتصاب میرزا حسین خان سپهسالار به منصب صدرِاعظمی در دل این شاهزادهٔ قاجاری کاشته شده بود؛ گماشتن میرزا حسین خان مشیرالدوله به منصب صدارت در سال ۱۲۸۸ هجری قمری مقارن با آز
ادسازی فضای فرهنگی ایران بود، چنان که مجلد سوم "نامهٔ خسروان" —احتمالاً با حمایت صدراعظم— اجازه انتشار یافت. جلال الدین میرزا در حالی در سال ۱۲۸۹ هجری قمری، در سن ۴۴ سالگی درگذشت، که موفق به اتمام اثر تاریخ نگاری خویش، یعنی "نامهٔ خسروان"، نشد. تاریخ نگاری. درحالی که جلال الدین میرزا بر سر موضع انتقادی خود از حکومت قاجار مانده بود، در پایان عمر کوتاهش —در فاصلهٔ میان سال های ۱۲۸۵ تا ۱۲۸۸ هجری قمری— نگارش اثری تاریخی را آغازید که به اقرار خود، مقصود از آن به دست دادن اثری به پارسی سره و عربی زدوده با محتوایی که تأکید بر ایران باستان می دارد، بوده است. منشأ انگیزهٔ اولیهٔ جلال الدین میرزا برای آغاز نگارش این اثر نامشخص است؛ گرچه در نامه ای به آخوندزاده تصریح می کند دلیل نگارش تاریخ اجداد ایرانی اش به زبان پارسی سره بازآفرینی شکوهِ ایشان بوده که در اثر یورش عرب ها از دست رفته است. به بیانی دیگر، سال های پایانی زندگانی جلال الدین میرزا به تولید اثر تاریخی ملی گرایانه سپری شد. مجلد نخست یا "«نخستین نامه»" در سال ۱۲۸۵ هجری قمری در شرح تاریخ ایران «از مه آبادیان تا ساسانیان» نگاشته شده است. مجلد دوم در سال ۱۲۸۷ هجری
قمری زیر عنوان "«دومین نامه»" تحریر شد و به اخبار «آغاز طاهریان تا انجام خوارزمیان» پرداخته است. مجلد سوم "نامهٔ خسروان" یا "«سِیُمین نامه»" که اخبار ایران «از آغاز چنگیزیان تا انجام شهریاری زندیان» را دربردارد، در سال ۱۲۸۸ هجری قمری نگاشته شد و در همان سال به خط عبدالرحیم شیرازی در کارخانهٔ علی قلی خان قاجار به چاپ رسید. مجلد چهارم، چنان که جلال الدین میرزا به فتحعلی آخوندزاده وعده داده بود، می بایستی دربردارندهٔ تاریخ قاجار تا روزگار نگارنده باشد که به سبب مرگ جلال الدین میرزا یا هراس وی از پیامدهای انتقاد از حکومت قاجار هرگز نوشته نشد. پس از مرگ جلال الدین میرزا، اثر وی تا حد زیادی در فضای عمومی ایران به دست فراموشی سپرده شد. با این حال اما "نامهٔ خسروان" دو بار در خارج از ایران منتشر شد: نخست در بمبئی در سال ۱۳۱۹/۱۸۹۹، بار دیگر در لکهنو در ۱۹۳۱ میلادی. محتمل است چاپ دوم به عنوان کتاب درسی تاریخ در نظر گرفته شده بوده باشد. خان صاحب محمد شیرازی مَلّک الکُتّاب، ناشر نسخهٔ بمبئی، مجلد چهارمی نیز به سبک جلال الدین میرزا نوشت و بر "نامهٔ خسروان" افزود. این مجلد چهارم که ذکر اخبار رخدادهای معاصر بود، به لحاظ کی
فیت در مرتبهٔ پایین تری از اثر اصلی قرار داشت. در خاتمهٔ مجلد چهارم نسخهٔ بمبئی نوشته شده است کتاب برای امتحان زبان فارسی —احتمالاً برای استخدام در دولت هند— از ۱۹۰۱ تا ۱۹۰۴ استفاده می شده است. بن مایه گان. به لحاظ سبک شناسی، "نامهٔ خسروان" به زبانی ساده و به دپر از واژگان بیگانه، به ویژه عربی، «برای مردمان، به ویژه کودکان» نگاشته شد. محتمل است این امر به تقلید از کتب درسی فرانسه به ذهن جلال الدین میرزا رسیده بوده باشد. از دیگر ویژگی های استثنایی این کتاب، وجود نگاره هایی از پادشاهان ایران در متن اثر است که طرح آن ها اغلب از تصاویر منقوش بر سکه های دوران ساسانی الهام گرفته شده است. با این حال، از پادشاهان پس از اسلام تصویری در کتاب وجود ندارد؛ جلال الدین میرزا از نایابی تصاویر پادشاهان پس از اسلام شِکوه می کند و علت این امر را تغایر اسلام با صورتگری، به مثابه مصداق بت پرستی، می داند. گرچه جلال الدین میرزا مدعی شده آثار پژوهشی غربی دربارهٔ ایران را مطالعه کرده است، اما علی الظاهر وی حتی با ترجمهٔ فارسیِ کتیبهٔ بیستون که توسط هنری راولینسون به دست داده شده بود، آشنایی نمی داشته است. نیز پیداست جلال الدین میرزا
با تاریخ هخامنشیان از رهگذر آثاری همچون تاریخ هرودوت آشنایی نمی داشته است. منطق زمان تاریخی در "نامهٔ خسروان" تحت تأثیر متون آذرکیوانی —"دساتیر آسمانی" و "دبستان مذاهب"— با شرح مختصری از سلسله های پادشاهی افسانه ای —همچون آبادیان، جیان و غیره— آغاز می شود، و پس از آن به سلسله های مشهور در تاریخ اساطیری ایران —یعنی پیشدادیان و کیانیان که در روایت تاریخ اساطیری به دست اسکندر مقدونی منقرض شدند— می رسد. وی هخامنشیان را با کیانیان برابر می گرفت. آگاهی تاریخی جلال الدین میرزا از تاریخ ایران پیش از اسلام بیشتر متأثر از گزارش های تاریخی "شاهنامهٔ" فردوسی بود. منبع مجلدهای دوم و سوم "نامهٔ خسروان" به نظر می رسد "حبیب السیر" اثر غیاث الدین خواندمیر و "روضةالصفا" نوشتهٔ میرخواند، که رضاقلی خان هدایت چند جلدی بر آن افزود و "روضةالصفای ناصری "اش نام نهاد، بوده باشد. در طرح کلی و گاه شماری، "نامهٔ خسروان" عمیقاً ادامهٔ منابع مذکور است؛ تفاوت "نامهٔ خسروان" با منابع خود در نثر روان تر آن نسبت منابع مذکور می باشد. جلال الدین میرزا در مجلد سوم از "جهانگشای نادری"، اثر میرزا مهدی استرآبادی، نیز بهره گرفته است. گرایش ها و تاریخ
نگری. زمینه و زمانه. جلال الدین میرزا را به همراه میرزا فتحعلی آخوندزاده و پس از آن ها میرزا آقاخان کرمانی، یوسف مستشارالدوله و عبدالرحیم طالبوف، از پیشگامان اندیشهٔ تاریخ نگاری ملی گرایانه در ایران و ملی گرایی ایرانی دانسته اند. جلال الدین میرزا در عصری دست به نگارش "نامه خسروان" زد که روشنفکران عصر ناصری، افسرده از گذشته و تحقیرشده از اکنون، بازنگری و تفسیر مجدد تاریخ خویش را با هدف یافتن ریشه های زوال و انحطاط آغازیدند. در این مسیر، دوران باستانی ایران را دوران شکوه و عظمت ایران یافتند. این روشنفکران علت زوال تمدن ایران را حملهٔ عرب های مسلمان به ایران، و دلیل تداوم این عقب ماندگی را چیرگی احکام عرب و اسلام می دانستند. در نظر این روشنفکران، راه پایان دادن به انحطاط دیرپای ایران از مسیر بازآفرینی فرهنگ و آداب ایران پیش از اسلام می گذشت. ملی گرایی و میهن پرستی. در عصر قاجار، در کنار ترجمهٔ کتب تاریخی اروپایی که در دربار و بیرون از آن انجام می شد، تاریخ های مستقل دیگری نیز در حال نگارش بودند. این آثار مستقل، بازتاب دهندهٔ نوعی گرایش به تاریخ پیشااسلامی ایران بودند. اما برخلاف تاریخ نگاران درباری، هدف این تار
یخ نگاری ها، مشروعیت بخشی به حکومت قاجاریان نبود؛ بلکه در واقع، آن ها بر اهمیت ملیت ایرانی، به مثابه امری ورای سلسله، دودمان یا حکومتی مشخص، تأکید می کردند. در چنین فضایی بود افرادی همچون جلال الدین میرزا قاجار، فرصت الدوله شیرازی و میرزا آقاخان کرمانی، آثار تاریخی خود را نه در راستای نیات و اهداف دربار قاجار، که برای حوزهٔ عمومیِ در حال ظهور نوشتند. به بیانی دیگر، جلال الدین میرزا و خلف او، یعنی میرزا آقاخان کرمانی، نمایندهٔ گرایشی در تاریخ نگاری ایرانی بودند که ایران را در کانون تاریخ قرار می داد و ورود اسلام را تحولی منفی برای این سرزمین ارزیابی می کردند. آثار تاریخی جلال الدین میرزا، فرصت الدوله و میرزا آقاخان کرمانی که بدون حمایت دربار و دولت نوشته شده بودند، خبر از نضجِ گونهٔ نوینی از تاریخ نگاری می داد که در آن شکوه ملت ایران جایگزین مشروعیت سلسلهٔ قاجار به عنوان هستهٔ مرکزی تاریخ نگاری شده بود. این چنین، جلال الدین میرزا با نگارش "نامهٔ خسروان" آغازگر تاریخ نگاری ملّی گرایانهٴ ایران بوده است، و او را می توان نخستین تاریخ نگار باستان گرای ایران دانست. در روایت جلال الدین میرزا از تاریخ ایران، اسلام چند
ان محل توجه نیست، اما سقوط ایرانشهر به کانون روایت وی در "نامهٔ خسروان" بدل می گردد. در کنار عرب ها، حکومت های ایلات ترک-مغول نیز به عنوان عامل انحطاط ایران و آورندهٔ ویرانی به این سرزمین معرفی می شوند. چنین تأکیدی بر چهرهٔ مخرب یورش عرب ها، ترکان و مغولان به ایران، می تواند ریشه در آثار شرق شناسان قرن نوزدهم اروپایی داشته باشد. به بیانی دقیقتر، این رمانتیسم قرن نوزدهم در اروپا بود که می کوشید هویت ملت ها را از درونِ تضادی با بیگانگان و قدرت های ستمگر شکل دهد. این چنین، گذشتهٔ باشکوه در قامت الگویی برای آیندهٔ بهتر بازتاب یافت، و اکنونِ منحطْ نتیجهٔ ظلمی فهم شد که از بیرون و از جانب بیگانگان به کشور تحمیل گردیده بود. بر پایهٔ روایت "نامهٔ خسروان"، عرب ها و مغولان دو متهم اصلی زوال ایران بودند؛ شگفت آن که یونانیان در فهرست متهمان جای نگرفتند. چنین رویکردی به تاریخ —به ویژه آن جا که حملهٔ عرب و ورود اسلام را فاجعه ای عظیم می انگاشت— در تضاد آشکار با جریان تاریخ نگاری سنتی قاجاری بود که در آثار افرادی همچون رضاقلی خان هدایت و محمدتقی سپهر بازتاب می یافت. گرچه در روایت "نامهٔ خسروان" از تاریخ، عرب ها و ترک ها مقص
ر اصلی زوال ایرانیان قلمداد می شدند، چند استثناء نیز در این میان به چشم می خورد: جلال الدین میرزا با سلطان محمود غزنوی، چنگیز خان و تیمور لنگ همدلی هایی از خود نشان داده است، گرچه نظر مثبتی به ایلخانان ندارد. در میان دیگر شاهان متأخر، جلال الدین میرزا شاه عباس یکم، نادرشاه و کریم خان زند را می ستاید. ستایش کریم خان، این بزرگترین رقیب عصر متقدم قاجاریان، و توصیف او با صفت «شاه دلیر و پیروزمند» که در حق رعایایش مهربان بود، گواه این مدعاست که جلال الدین میرزا توانسته بود از تعصب به تبار قاجاری خود درگذرد و آن را فرونهد. "نامهٔ خسروان" را شاید بتوان نخستین کوشش برای به دست دادن دوره ای موجز و مُصوّر از تاریخ ایران برای عامهٔ مردم دانست که بر پیوستگی ملی تاریخ ایران از عهد باستان تا زمان معاصر تأکید داشت. گرچه نامهٔ خسروان در روش تاریخ نگاری و بهره گیری از منابع جدید پیشرو نبود، دربردارندهٔ نخستین نشانه های بازآفرینی گذشته با تکیه بر روایتی ملی گرایانه بود. گرایش های ملی گرایی نه تنها در تاریخ نگری اثر، که در نثر پارسی گرای آن نیز تعین یافته است. در واقع، جلال الدین میرزا با تکیه بر دو عنصر زبان و تاریخ ملی، کوشید
مفهوم ملّت را با تدوین تاریخ یکپارچهٔ ایران به زبان پارسی، به عنوان زبان ملی، نوسازیِ مفهومی کند. روایت جلال الدین میرزا از تاریخ ایران در میان سایر روایات تاریخ نگاران ایرانی، به سبب پیوندی که میان ایران پیش از اسلام با ایران اسلامی برقرار کرده بود، روایتی منحصربه فرد به شمار می رفت. پیش از "نامهٔ خسروان" نیز آثار فارسی دیگری وجود داشتند که پیوندی با گذشتهٔ پیشااسلامی برقرار کرده بودند، اما این پیوندها عمدتاً از رهگذر روایات اسلامی-عبرانی، احادیث، قرآن، گزارش های جاهلی و فلسفهٔ یونانی صورت بندی می شدند. بدین اعتبار، می توان "نامهٔ خسروان" را نخستین اثری دانست که با به دست دادنِ روایتی سیاسی-فرهنگیْ میانِ ایرانِ پیش و پس از اسلام پل زده است. بااین همه، گرچه نوشتن چنین اثرِ تاریخیِ ایران محوری در عصر قاجار امری منحصربه فرد بود، در دوره های قبل تر کاملاً هم بی سابقه نبود. حمدالله مستوفی مورخ و تاریخ نگار سدهٔ چهاردهم میلادی در "تاریخ گزیده" آگاهی عمیق خویش از سلسله های پیشااسلامی ایران را که در تاریخ طبری و "شاهنامهٔ" فردوسی نقل شده، به خوبی نشان داده است. "شاهنامهٔ" فردوسی تأثیر بزرگی بر اثر جلال الدین میرزا
گذاشت؛ این تأثیر نه صرفاً در استفادهٔ جلال الدین میرزا از "شاهنامه" به مثابه منبع، که با درآمیختن اسطوره و تاریخ، چنان که در "شاهنامه" رایج است، قابل مشاهده است. اندیشهٔ سیاسی. تمرکز جلال الدین میرزا بر متهم کردن دو نهاد —پادشاهی سست شده و روحانیت محافظه کار— به عنوان عامل زوال ایران از ویژگی های عمومی روشنفکران آن عصر بود. بااین همه، نمی توان گفت جلال الدین میرزا با جنبش های تاریخی ضدِ نهاد حکومت همدلی داشته است. در روایت وی، مانی، مزدک و دیگر جنبش های کژآیینانه سده های بعدی چهره ای منفی می دارند. در واقع، به هیچ وجه جلال الدین میرزا اساس سلطنت و ادعای آن بر مشروعیت ذاتی را به پرسش نمی گیرد. به مانند بسیاری از هم عصران خویش، جلال الدین میرزا نیز شیفتهٔ فرهنگ سکولار و مدرن غرب شده بود و آن را نوشداروی دردهای ایران می دانست، بااین حال، به مانند بسیاری دیگر، تهدیدات ناشی از حضور چیره جویانهٔ غرب را خطری سیاسی قلمداد نمی کرد. او نیز همچو آخوندزاده تأکید بر زبان و فرهنگ را کلید احیای ایران می دانست. سره نویسی. جلال الدین میرزا "نامهٔ خسروان" را به پارسی سره نگاشت. گرایش وی به پارسی سره را می بایست به عنوان بخشی ا
ز آرزوی وی در بازآفرینی میراث پیشااسلامی ایران فهمید. بازگشت نوستالژیک به پارسی سره دستِ کم ریشه در جنبشی به نام آذرکیوانیان در قرن شانزدهم میلادی می داشته است که احتمالاً جلال الدین میرزا از رهگذر دساتیر آسمانی با آن مواجه شده بود. محمد توکلی طرقی برآن است که با رشد صنعت چاپ و ورود آثار آذرکیوانیان به ایران، جریانی از سره نویسی و عربی زدایی از زبان پارسی در میان روشنفکران ایرانی به وجود آمد. این جریان چنان اشتیاقی در میان روشنفکران عصر ناصری برانگیخت که نویسندگان و شاعران بسیاری، از جمله جلال الدین میرزا، سره گرایی پیشه کردند و بر طریق قلم زدند و متن نگاشتند. در میان نویسندگان و شاعران معاصر با جلال الدین میرزا، برخی اهل قلم تااندازه ای بر وی تأثیر گذارده بودند. از آن جمله می توان از یغمای جندقی نام برد که نامه های خود را به فارسی سره می نگاشت. اما برخلاف یغما، جلال الدین میرزا به قصد سادگی و آسان فهمی برای عرصهٔ همگانی بود که فارسی را سره می نوشت. از این منظر، می بایست جلال الدین میرزا را از پیشروان جنبش ساده نویسی فارسی در قرن بیستم به شمار آورد؛ با این حال، وی برخلاف چهره های متاخرتر، همچون احمد کسروی، دس
ت به واژه سازی نزد. بااین همه، او در به کارگیری اصطلاحات تازه مهارت داشت؛ برای نمونه، «داستان» را به جای تاریخ، «داستان سرا» به جای تاریخ نگار و «پیغمبر» به جای رسول به کار می برد. سبک نگارش جلال الدین میرزا مورد پسند میرزا فتحعلی آخوندزاده و میرزا اسکندر کاظم بیگ واقع شد و هر دو نامبرده طی نامه هایی وی را ستودند. آخوندزاده، به ویژه، جلال الدین میرزا را برای رهانیدن فارسی از یوغ واژگان عربی می ستود. بااین همه، جلال الدین میرزا از آخوندزاده به دلیل معرب ساختن واژگان فرانسوی انتقاد می کرد. بیزاری او از زبان عربی سبب شده بود که به آینده ای امید ببندد که در آن کودکان به جای زبان عربی زبان فرانسه بیاموزند. گرچه ظاهراً سره نویسی جلال الدین میرزا در همان اوان پیروان اندکی پیدا کرده بود، خبر از آغاز اقداماتی مشابه در آینده می داد که نهایتاً در قالب ایجاد فرهنگستان در عصر پهلوی ظهور کرد. مردم گرایی. برخلاف تاریخ نگاران درباری، که عموماً آثار خویش را برای دربار و حلقهٔ کوچک نخبگان می نوشتند، جلال الدین میرزا "نامهٔ خسروان" را «برای مردم، به ویژه برای کودکان»، نگاشت. وی از جایگاه یک درباری و به منظور ارتباط با مردم دست