Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
رتند از: ادیان و باورها. زمانی که صفویان در سال ۱۵۰۱ میلادی کنترل سیاسی ایران را به دست گرفتند، مهم ترین اقدام آنها رسمی کردن تشیع دوازده امامی به عنوان دین رسمی کشور بود. این تصمیم پیامدهای بزرگی داشت. این کار ایران را از بیشتر کشورهای مسلمان دیگر متمایز کرد و به محافظت از کشور در برابر سلطه امپراتوری عثمانی کمک نمود. رسمی کردن تشیع به عنوان دین دولتی همچنین باعث تقویت دولت مرکزی شد و به ایجاد حس وحدت ملی در میان مردم، فراتر از تقسیمات قومی، کمک کرد. به دلیل اینکه صفویان نظام حکومتی قدرتمندی، ارتشی منظم و مرزهای مشخص از خود به جا گذاشتند، آنها به عنوان بنیان گذاران دولت مدرن ایران شناخته می شوند. تغییر مذهب مردم. زمانی که صفویان به قدرت رسیدند، مردم ایران بیشتر اهل تسنن بودند. شیعیان بیشتر در شهرهای مشهد، سبزوار، قم، کاشان و مناطق شمالی البرز ساکن بودند. با به قدرت رسیدن شاه اسماعیل و اعلام رسمیت تشیع، مذهب شیعه دوازده امامی بر مردم تحمیل شد و بخش زیادی از مردم به این مذهب روی آوردند و تراکم اهل تسنن، بیشتر به مناطق مرزی محدود شد. از نظر جمشید نوروزی و یدالله شکری یکی از دلایل رسمی کردن مذهب تشیع توسط صفویان
، ایجاد وحدت و یگانگی میان مردم، مشخص کردن ایران از دیگر کشورهای اسلامی و تأمین استقلال کشور بود. در دوره صفوی کتاب ها و رساله های دینی متعددی به زبان فارسی نوشته شد. با این اقدام، درک اصول دین و مسائل شرعی، از انحصار عربی دانان خارج شد و بسیاری از گروه های متوسط و پایین جامعه که سواد خواندن و نوشتن فارسی را داشتند نیز توانستند از این اطلاعات استفاده کنند. در عصر صفوی پادشاهان به ساخت و تعمیر مسجد، مدرسه و بناهای مذهبی توجه زیادی داشتند. پادشاهان صفوی در شهرهای مشهد و قم نیز بناهایی احداث کردند. در آن زمان بزرگان و ثروتمندان هم، مسجد و مدرسه های زیادی ساختند. تقدس و پرستش شاهان صفوی. تقدس شاهان صفوی به حدی بود که هرکس به دربار آنان می رفت بایستی در برابرشان سجده می کرد. کمپفر پزشک آلمانی که در زمان شاه سلیمان یکم در ۱۶۸۳ تا ۱۶۹۳ میلادی به ایران آمده بود، توصیف می کند که چگونه ایرانیان از شدت اعتقاد به قداست شاه، شفای بیماران را در آب لگن دستشویی او جستجو می کردند و بیمار باید از آبی که به نحوی از این تشعشع وجودی شاه نیرو گرفته بنوشد! خواه شاه این آب را برای شستن دست ها به کار برده باشد، یا اینکه آب به هر نحوی
با بدن وی تماس یافته باشد و شفای خود را بیشتر در آب لگن شاه می جویند تا در داروی داروخانه ها. شاه صفوی برای قزلباشان مقدس بود و آنها برای اثبات ارادت خود هرکس را که شاه به او خشم می گرفت به سرعت زنده زنده می خوردند. شاردن می گوید: «اگر شاه به پدری فرمان دهد که پسرش را به دست خود بکشد یا به پسری بگوید پدرش را به قتل برساند، باید بی درنگ اجرا شود. شاه سلطان حسین برای مقابله با افغان ها دستور پخت یک آبگوشت سحرآمیز را داد که پس از اطعام سپاهیان آنان نامرئی شده و بر دشمن پیروزی یابند. در ظرف دو پاچه بز نر با ۳۲۵ غلاف سبز نخود ریختند و ۳۲۵ ورد توسط دوشیزه ای بر آن خوانده شد. این گونه خوش باوری ها مانع تفکر در تمام طبقات شده و ذهن عوام را آماده قبول و دفاع تعصب آمیز از آنها کرده بود. شاه صفوی حلال و حرام را تعیین می کرد و کشته شدن در راه او شهادت محسوب می شد. مردم شاه را پدر و موجودی مقدس می پنداشتند و برای نشان دادن اعتقاد خود به شاه، لحظه ای درنگ نمی کردند و اوامر او را بی چون و چرا اطاعت می کردند. شاهان صفوی قدرت عظیمی به ویژه در تصمیم گیری دربارهٔ مرگ و زندگی اطرافیانشان داشتند. اعتقاد به ظهور امام زمان در عصر
صفوی. شهرت یافته بود که ظهور امام زمان بلافاصله بعد از حکومت صفویه خواهد بود. خواص و عوام برای زمینه سازی ظهور امام زمان به ساختن اصطبل برای اسب او اقدام می کردند. شاردن در سفرنامه خود می گوید که در اصفهان و سبزوار و قم، طویله مخصوصی از اسبان را برای امام زمان نگه می داشتند تا در لحظه ظهور آماده باشند. شاه تهماسب یکم اولین خواهر خود را مجرد نگاه داشته بود تا به عقد امام زمان دربیاورد و این دختر تا آخر عمر مجرد ماند و پس از مرگش، محتشم کاشانی با اشاره به بکارت او قصیده ای سرود و او را به مریم باکره تشبیه کرد. رواج خرافات. در حکومت صفویه، شاه نمایندهٔ خدا و جنبهٔ الهی داشت. خرافات رایج در زمینهٔ اعتقادات شخصی شاه و باورهای خرافی جامعه دربارهٔ او در باورهای دینی مطرح شده است؛ روند تشیع در این دوره و غلبهٔ اخباری گری و ویژگی های صوفیانه که مبنای عقلانی ضعیف داشتند، موجب ضعف عقلانیت و باورهای اقشار شد. حاکمیت استبدادی که از جهل مردم سود می برد؛ سنت های قبایل ترک آناتولی از جمله دلایل رواج خرافات بودند. محمدباقر مجلسی یکی از بزرگ ترین شیخ الاسلام های صفویه، معتقد بود دین برای همه امور دنیوی و اخروی و جامعه شناسی و
روان شناسی و سیاست و تجارت و پزشکی و نحوه زندگی و غذاخوردن و… دارای حدیث و روایت است. او حدیث و روایت (اخباری گری) را سرچشمه معرفت دینی می دانست. گسترش این تفکرات باعث شد برای هر مسئله ای به دنبال روایت و دعای مربوط بگردند که نتیجه آن جلوگیری از تفکر و در نهایت لغزیدن جامعه به دامن خرافات شد. رواج غیب گویی، خواب گزاری و جادوگری. ژان شاردن اشاره می کند: «عالمان دین اطلاق غیب گویی، پیشگویی، رمالی، جادوگری و دعانویسی را تأیید می کنند و آن را فنی درخور اعتنا می شمارند؛ خود نیز به آنها آشنایی دارند و گاه در یک یا چند رشتهٔ آن فعالیت می کنند. دیگر دانشوران نیز با اینکه به خوارمایگی این خرافات و اباطیل به خوبی آگاهند، به گونه ای شیفتهٔ آنها می باشند» تعبیر خواب در تصمیم های مملکتی تأثیرگذار بود. از نمونه های آن روایت دستور دادن علی به شیخ حیدر است که ضمن بشارت ظهور صفویان، نوع پوشش و کلاه آنان را نیز تعیین می کند و می گوید: از برای صوفیان و مریدان خود تاجی بساز از سقرلاط سرخ و خودش نمونه تاج را در دست داشت و دوازده سنگ در آن قرار داد تا شیخ حیدر یاد بگیرد! کیمیاگری نیز در عهد صفوی رونق داشت. کیمیاگران به دنبال تبدیل
فلزات به طلا و جاودان کردن عمر انسان توسط مایعی که «اکسیر» می نامیدند بودند. کار خود را با دعا و طلسم و تعبیرات متافیزیکی در هم آمیختند و از علوم اسرار آمیز دم می زدند. در همین زمان در اروپا، علم شیمی به عنوان علم شناخت تجزیه و ترکیب تجربی و آزمایشگاهی مواد درحال تکوین و توسعه بود. اسطرلاب که در سده دهم میلادی و توسط دانشمندان مسلمان، برای تعیین طول و عرض جغرافیایی و زمان های حرکت ستارگان تکمیل شده بود و یک ابزار علمی نجومی بود، پس از شش تا هشت قرن، در عهد صفوی به ابزاری برای غیب گویی و رمالی تبدیل شد که منجمان دربار از آن برای پیشگویی پیروزی ها و شکست های نظامی یا احوالات شاه و اطرافیانش استفاده می کردند. رواج تقدیرگرایی. تسلیم بودن دربرابر تقدیر و سرنوشت، به حدی رواج یافت که مقابله با حوادث و بلایا به نوعی مقابله با خواست خداوند تلقی می شد. ضیافت شاه سلطان حسین در عمارت چهل ستون یکی از نمونه های بارز تقدیرگرایی در این دوره است: «زمانی که مشغول صرف شام بودند، یکی از ستون های عمارت آتش گرفته و حتی به قسمتی از سقف هم سرایت کرد. در این موقعیت شاه به کسی اجازهٔ خاموش نمودن آتش را نداد. توجیه شاه از ممانعتش این
بود که چون اراده و مشیت خداوند به این تعلق بگیرد که این تالار بسوزد، نباید برخاست خداوند پیشی گرفت» تعیین زایچه از سوی ستاره ها و صور فلکی قبل از تولد کودک، تعیین مناسب برای رفتن به خانه نو، پوشیدن لباس نو، زمان مناسب برای عقد و روز عروسی و … از دیگر مواردی بود که باید مورد تأیید منجمین قرار می گرفت. اعتقاد به سحر و طلسم. مقولاتی چون سحر، طلسم، جادو، پیشگویی و متوسل شدن بی حد و مرز به طالع بینی زمینه های آمیختگی امور زندگی را با خرافات فراهم می ساخت؛ مثلاً به هنگام تولد باید کلیدی را زیر بدن نوزاد موقع قطع بند ناف قرار می دادند تا احتمال اینکه او بعداً دزد شود کاهش یابد. می پنداشتند عبور زنان نازا از زیر جسدهای به دار آویخته شده و دادن مغزهای گردو به مردانی که در راه با آنها روبه رو می شدند آنان را شفا می دهد. رواج خرافات در مورد مرگ و خاک سپاری. بعد از مرگ شاه عباس اول، چند تابوت درست کردند و به صورت هم زمان به تشییع جنازه پرداختند تا مکان دقیق خاک سپاری مشخص نباشد و خانوادهٔ شاه از طلسم در امان باشند. هنوز هم دربارهٔ مکان قبر شاه عباس، اختلاف نظر وجود دارد. شاردن نوشته است: «ایرانیان براطلاق دربارهٔ جسد و آ
رامگاه پادشاهان خود به اوهام و خرافات عجیبی پایبندند و بر این باورند که چون ممکن است ارواح خبیثه با افسون و جادو در آن نفوذ کنند و عزایم و طلسم هایشان مایهٔ شوربختی و پراکندگی و آشفته حالی فرزندان و بستگانشان گردد، گور آنان را مخفی می دارند. بدین سان که چندین تابوت مشابه درست می کنند و هر یک را به شهری می فرستند و همه را با تشریفات یک سان به خاک می سپارند تا آرامگاه واقعی بر همگان معلوم نگردد. اما راست این است که اگر کسی بخواهد بر محل واقعی دفن جسد آگاه گردد، با اندک پیگیری و خرجی (پول دادن) نه بسیار زیاد، به مقصود می رسد!» برپایی مراسم های سوگواری و محرم. سوگواری برای کشته شدگان شیعه که در زمان حکومت صفویه، رونق بسیار یافت. روضه خوانی و مداحی در ایام محرم معمول شد. دیگر فعالیت های مذهبی رایج عبارت بودند از: شبیه خوانی، راه افتادن هیئت (دسته) با علم و کتل در معبرها و تکیه ها و مسجدها، جشن گرفتن روزهای ولادت ائمه شیعه و عزاداری در ایام درگذشت آنان. شاعران نیز، تحت تأثیر این جو مذهبی، موضوع اشعار خود را تغییر دادند و به ستایش و مدح ائمه و سرودن مرثیه برای آنان پرداختند. از جمله شاعران معروف در این زمینه می توان
به اشعار محتشم کاشانی اشاره کرد. صفویان مردم را برای زیارت کردن تشویق می کردند. در این دوره، به دلیل جنگ های دائمی با عثمانیان، به جای زیارت اماکن متبرک های که در عراق قرار داشت، زیارت مشهد و قم رواج یافت. در آن زمان شاه عباس اول، برای زیارت مرقد علی بن موسی الرضا، مسیر اصفهان تا مشهد را پیاده طی کرد. فیگوئروا نوشته است: «کسانی گودالی می کنند و تمام بدن برهنه خود را تا گردن در خاک فرومی کنند و فقط سرشان بیرون می ماند. رفیقشان از حاضران صدقه جمع می کند. آنها پیش از فرورفتن در گودال در سبدی می روند و در سبد را به گردن می چسبانند. پس از آن که با سبد در گودال رفتند، تا زیر ریششان را از خاک پر می کنند و هنگام عصر به کمک هم دستان از سبد خارج می شوند و شب را به خوردن و استراحت می گذرانند. صبح فردا پیش از روشن شدن هوا به سبد بازمی گردند و تا آخرین روز عزاداری این کار ادامه دارد…» ریختن خون به روش های مختلف برای امام سوم مرسوم بود. با این هدف که این خون ها موجب تسکین دردهای اهل بیت شود. این باور تا به امروز نیز ادامه دارد. قمه زنان روز عاشورا و روز بیست و یکم رمضان، لباس سفیدی به نشانهٔ کفن بر تن می کردند و موی سر را
می تراشیدند. پیش از طلوع آفتاب با قمه و شمشیری که در دست داشتند، بر فرق سر می کوفتند. گاهی افرادی بودند که برای کنترل ضربات قمه، چوبدستی را مقابل قمه و شمشیر می گرفتند. اگر کسی براثر ضربات کشته می شد، او را شهید می نامیدند و بنا به اعتقاد قزلباشان، در آن دنیا با امام محشور می شد. دولت. نام. نام رسمی قلمرو دولت صفویه «ملک وسیع الفضای ایران» (سرزمین پهناور ایران) بود. به کار بردن این اصطلاح سیاسی که در تاریخ نگاری رسمی دولت ذکر می شد، با یکپارچگی دوباره ای که ایران در دروان صفویه به آن رسید، مرتبط بود. «ممالک محروسه ایران» نیز یک نام مشابه دیگر بود که در دوران صفویه ایجاد شد و به عنوان نام رسمی ایران به کار می رفت. این ایده «سرزمین های تحت محافظت» نیز نشان دهنده احساس یکپارچگی سرزمینی و سیاسی در جامعه ای بود که در آن زبان فارسی، فرهنگ، سلطنت و اسلام شیعه به عناصر جدایی ناپذیر یک هویت ملی جدید و در حال توسعه تبدیل شدند. این مفهوم احتمالاً در دوران ایلخانان مغول در اواخر قرن سیزدهم میلادی شروع به شکل گیری کرده بود؛ دوره ای که در آن رخدادهای منطقه ای، تجارت، فرهنگ مکتوب و تا حدی گسترش تشیع، به تأسیس یک جهان نوین
ایرانی کمک کرد. شکل کوتاه شده این عنوان «ممالک ایران» بود و اشکال دیگری مانند «ممالک محروسه خسروانی» و «ممالک محروسه همایونی» نیز داشت یا به سادگی لفظ «ایران» هم به تنهایی برای اشاره به آن سرزمین استفاده می شد. در منابع معاصر اولیه، این کشور «پادشاهی قزلباش» نامیده می شد. ساختار. از دید تاریخ ایران کنونی، دولت صفوی دارای دو ارزش اساسی و حیاتی است: نخست، ساخت ملتی یگانه با مسئولیتی یگانه در برابر مهاجمان و دشمنان، و نیز در برابر گردنکشان و شورشیان بر فرمان روایی مرکزی؛ دوم، ساخت ملتی دارای آیینی ویژه که بدان شناخته شده و برای نگاهبانی از همان آیین، دشواری های بزرگ را در برابر یورش های دو دولت نیرومند خاوری و باختری تحمل نموده است. در این مورد، آیین رسمی شیعه دوازده امامی، همان کاری را انجام داد که اکنون جهان بینی های سیاسی در ساخت فرمانروایی ها می کنند. به هر روی با ساخت دولت صفوی، گذشته دیربازی از گسیختگی پیوندهای ملی ایرانیان به دست فراموشی سپرده شد و بار دیگر به گفتهٔ براون، از ملت ایران «ملتی قائم بالذات، متحد، توانا و واجب الاحترام ساخت و ثغور آن را در ایام سلطنت شاه عباس یکم به حدود امپراتوری ساسانیان رس
انید». رشته راستین و اساسی این پیوند ملی، آیین تشیع بود، و گرنه با وضعی که در آن روزگار پیش آمده بود، هیچ چیز دیگری نمی توانست چنین تأثیری در بازگرداندن آن پیوند و همبستگی داشته باشد، چنان که اهل سنت ایران که در دورهٔ شاه اسماعیل یکم و شاه تهماسب یکم زیر فشارهای سختی بودند، به جای ماندن دولت عثمانی و پیوستن ایران را به خاک آن دولت آرزو می کردند. دسته هایی از کردان سنی مذهب که گرایشی به فرمانبری از یک پادشاه شیعی مذهب نداشتند، بی هیچگونه مقاومتی و مخالفتی در قلمرو عثمانی به جای ماندند؛ و دست به دست گشتن برخی از سرزمین های کردنشین میان دو دولت عثمانی و صفوی تأثیری در مذهب آن ها نداشت. البته از سوی دیگر بر ملیت ایرانی نیز پای فشاری می شد. همه مردم جای گرفته در ایران خود را هم وندی (عضوی) از این کشور و ایرانی می دانستند و مردم ترک و تاجیک (نامی که در آن زمان به ایرانیان غیر ترک داده شده بود)، دوستدار پادشاهی صفویان بودند و حتی امروزه نیز مردم ایران با دوست داری از این خاندان یاد می کنند. شاه اسماعیل یکم با پای فشاری بر اهمیت ملی گرایی، پست های دولتی را میان مردم گوناگون بخش کرده بود و با ترویج شاهنامه خوانی، دوست
ی به ملیت ایرانی را میان ایرانیان گسترش داده بود. چنان که که در بیشتر ایل های آن زمان، شعرهای حماسی شاهنامه خوانده می شد و مردم ایل های ترک قزلباش نیز شعرهای شاهنامه را از برداشتند. حتی شاه اسماعیل نام فرزندان خود را از نام های ایرانی و شاهنامه برگزیده بود، مانند: تهماسب، سام، القاس، فرنگیس و… سازمان حکومتی صفویان در آغاز آمیخته ای از ساختار رده بندی صوفیان و ساختار سنتی پادشاهی در ایران بود. به این روی که در بالای هرم نیرو شاه جای داشت که هم آدم نخست فرمان روایی و هم مرشد کامل بود و پس از او وکیل یا وکیل نفس نفیس همایون بود. وکیل دارای نقش وزیر اعظم (رئیس دیوان سالاری) بود و هم میانجی بین مرشد کامل و صوفیان. در ساختار نظامی ایل های قزلباش نیز رده بندی ایلی صوفیانه وجود داشت. اما دیوان سالاری فرمان روایی بر اساس ساختارهای کهن ایرانی کار می کرد چرا که قزلباشان از آغاز در کارهای دیوانی نقش چندانی نداشتند. نقش شاه به عنوان مرشد پس از جنگ چالدران سست شد و این کار در زمان شاه تهماسب یکم و شاه محمد خدابنده و شاه عباس ادامه یافت، به آرامی نقش باورهای صوفیان در ساختار فرمان روایی کاهش یافت به گونه ای که ردهٔ وکالت به
کلی از میان رفت و بسیاری از اختیارهای مقام های صوفی به مقام های دیوانی داده شد. کارهای عامدانه و هوشمندانه شاه تهماسب یکم و شاه عباس یکم در کاهش باورهای صوفیانه، برای کنترل کردن خودسری های سران قزلباش در این روند نقش بسیاری داشت. در زمان شاه عباس بزرگ بینندهٔ ساخت سازمان فرمان روایی تازه ای هستیم که بر اساس الگوی دیوان سالاری کهن ایرانی درست شد و تا پایان پادشاهی قاجارها تقریباً پایدار ماند. در این ساختار فرمانروایی، شاه در نوک هرم نیرو جای دارد. فرمان های او قانون شمرده می شود و کسی حق مخالفت با او را ندارد. وزیر اعظم بالاترین مقام اجرایی پس از شاه است و ریاست سازمان دیوانی را بر دوش دارد. وی میانجی دولتیان و شاه است. گزارش هایی که از دیوان ها و سازمان ها برای شاه فرستاده می شوند، نخست توسط وی خوانده می شود و در صورت خواست وی به آگاهی شاه می رسد. پس از شاه عباس یکم، از جمله کارهای مهمی که وزیر اعظم برای شاهان صفوی انجام می دادند، جلوگیری از رسیدن خبرها و گزارش های ناراحت کننده به شاه بود. خانهٔ وزیر اعظم به طور معمول نزدیک کاخ شاه بود تا در صورت نیاز به گرفتن دیدگاه شاه در رای گیری به تندی بتواند به شاه برس
د. قوانین. ساختار قضایی. سازمان قضایی به دو بخش عرفی و شرعی بخش می شد. بخش عرفی دربرگیرندهٔ رسیدگی به کارهایی مانند کشتن و زد و خورد و تجاوز (کارهایی که وابسته به نگهداری نظم و امنیت و سازمان سیاسی بود) می شد و بخش شرعی دربرگیرندهٔ رسیدگی به دعاوی حقوقی و شرعی بود. ریاست بخش رسیدگی به دعاوی عرفی با مقام دیوان بیگی است و مسوولین رسیدگی به این دعاوی در شهرها نیز داروغهها هستند. ریاست نظام قضایی شرعی نیز بر عهده صدر است. صدر بالاترین مقام دینی در دولت را داراست و خود از میان علمای نام ور شیعه گزینش می شود. قاضی های شرع از میان علمای شیعه (ملایان) گزینش شده و توسط صدر گماشته می شوند. از کارهای دیگر صدر، برداشت و گماشت شیخ الاسلام ها در شهرها و رسیدگی به کارهای موقوفات در همهٔ کشور است. قاضی های گماشته از سوی صدر یا قاضی های شرع، متصدیان ثبت رسمی اسناد هم شمرده می شوند و اسناد داد و ستد و خرید و فروش و دارایی مردم تنها با ممهور شدن به مهر آن ها رسمیت می یابند. عدم وجود مرز دقیق میان کارهای شرعی و عرفی هر از گاهی موجب ناکارآمدی هایی در سازمان قضایی می شد و این مشکل تا زمان به شاهی رسیدن رضاخان همواره در ایران وجود
داشت. از سختی های دیگر این سازمان قضایی این بود که هر شخصی می توانست در صورت نیاز به هر کدام از قاضی ها (گاه بیش از یک قاضی) که دلخواه او بود، مراجعه نماید. نظام قضایی در عصر صفوی کارآمد نبود و دچار بی نظمی و فساد بوده و اکثراً باعث می شد افراد به شخص شاه مراجعه کنند. دیوان بیگی مسئول قضاوت قوانین عرفی و صدر مسیول قوانین شرعی بوده؛ اما در عمل، داروغه کار دستگیری و قضاوت و اجرای احکام را انجام می داده است. در این میان شاه هم به دلخواه در هر موردی دخالت می کرده. ساختار اجرایی. کشور از زمان شاه عباس به پنج سرزمین، بخش شده بود و هر کدام از آن سرزمین ها را نیز به بخش های کوچک تر (تا ۲۵ سرزمین بخش کرده بودند). خان بالاترین مقامی بود که از طرف شاه برای اداره یک سرزمین گماشته می شد و تنها زیر نظر شاه انجام کار کرده و تنها به او پاسخگو بود. سرزمین زیر فرمان یک خان، خود به چند بخش تقسیم می شد که اداره آنها را افرادی که دارای سمت سلطان بودند، به دوش داشتند. سلطان ها به راستی والیان درجه دوم بودند. مقام پسین در میان والیان پس از سلطان بیگلربیگی نام داشت. خان ها و سلطان ها در بخش زیر فرمان خود مانند یک شاه کوچک فرمانروایی
می کردند. خان ها، بخش اصلی درآمد سرزمین خود را برای کارهای درونی اداری و شخصی خود و نیز تعهد پرداخت مواجب سربازانی که از مرکز به آنها محول شده بود، مصرف می کردند و اندازهٔ نسبتاً کمی را برای دربار می فرستادند. آنها در برابر تهدیدهای بیگانه متعهد به نگاهبانی سرزمین زیر فرمان خود بودند. بیشتر قریب به اتفاق خان ها و سلطان ها، سران قزلباش بودند و با ایل خود در سرزمین زیر فرمان زندگی می کردند. در این میان برخی از بخش های کشور بودند که فرمانروای آنها از خودمختاری خان یا سلطان برخوردار نبود و به راستی وکیل یا نماینده ای از طرف شاه آنها را اداره می کرد که آنها را وزیر می نامیدند. همهٔ درآمد این بخش ها برای دربار فرستاده می شد و بودجه مصرفی این بخش ها را دربار تعیین و تأمین می کرد. این بخش ها را اراضی خاصه می نامیدند. در آغاز پادشاهای صفویان بخش های خاصه محدود به استان های نزدیک به تخت گاه بود اما از زمان شاه عباس به این بخش ها افزوده شد؛ زیرا از یک سو درآمد مستقل شاه را افزایش می داد و از سوی دیگر از افزایش نیروی فرمانده های قزلباش در برابر شاه جلوگیری می شد. اما در برابر، فرمانروایان بخش های خاصه از توانایی نظامی و
مدیریتی و انگیزه بسیار کمتری نسبت به خان ها و سلطان ها برای اداره برخوردار بودند و در برابر تهدیدهای بیگانه بسیار سستی می کردند. از زمان شاه صفی به بعد بخش های خاصه به تندی گسترش یافتند و یکی از علت های ناتوانی نیروی نظامی صفویان را همین کار می دانند. در برابر گاهی یک بخش دچار تهدید بیگانه می شد و شاه برای افزایش توان برابری یک خان قزلباش را بر آن بخش می گمارد. تا پایان پادشاهی شاه عباس یکم هیچکدام از استان های مرزی به گونهٔ خاصه اداره نمی شد. در زمان شاه صفی ایالت فارس به گونهٔ خاصه درآمد زیرا تهدیدی نظامی برای آنجا گمان نمی شد. بالاترین مقام اجرایی در شهر خان یا سلطان یا وزیر آن بخش شمرده می شد (چه در آن شهر جای گیر باشد چه نباشد). پس از خان یا سلطان یا وزیر، داروغه شهر جای داشت. اداره کننده اصلی شهر، به راستی داروغه بود. داروغه کار نگهداری امنیت و نظم شهر و همچنین کار رسیدگی به دعاوی وابسته به زد و خورد و کشت را به دوش داشت. عسس، کوتوال، کلانتر و محتسب همه زیر فرمان داروغه کار می کردند. "عسس" فرماندهی نگهبانان شب را به دوش داشت. "کوتوال" مسئول نگاهبانی و نگهداری از استحکامات بود و در شهرهایی که داروغه ندا
شت، عسس کار داروغه را نیز دارا بود. کلانتر میانجی بین داروغه و مقام های بالاتر با مردم عادی بود. در شهرهای بزرگ هر محله برای خود دارای کلانتر بود. کلانتر کار نگاهبانی از حقوق مردم در برابر دولتیان و بخش بندی کارهای سخت (گفته شده از سوی مقام ها) به گونهٔ برابر بین مردم و گرفتن مالیات ها از مردم را بر دوش داشت. در روستاها کدخداها کارهای کلانترها را انجام می دادند. محتسب بر درستی اندازه ها و اوزان در شهر نظارت می کرد و نرخ کالاهای اساسی را نیز در شهر تعیین و اعلام می کرد. ارتش. نیروهای سپاه ایران در آغاز به پادشاهی رسیدن شاه اسماعیل یکم تا زمان پادشاهی شاه عباس یکم، درست شده از ایل های قزلباش بود. قزلباشان به گونهٔ سواره می جنگیدند و سواران آن ها را قورچی می نامیدند. قورچی ها مسلح به شمشیرهای هلالی شکل (مناسب برای نبرد سواره)، کمان و تفنگ بودند. از زمان شاه عباس بزرگ به بعد نیروهای پیاده مسلح به تفنگ از مردم تاجیک (غیر قزلباش) و نیز سپاه غلامان خاصه (درست شده از گرجی ها، چرکسها و ارمنی ها) ساخته شد. توپخانه نیز معمولاً در دوره گیری (محاصره) شهرها از زمان شاه تهماسب یکم به کار گرفته می شد؛ اما به دلیل گونهٔ تاکتی
ک های جنگی ایرانیان که بر اساس تحرک زیاد در میدان جنگ بود، در جنگ های مستقیم نقش زیادی نداشت. بالاترین مقام نظامی از زمان شاه عباس یکم به بعد سپهسالار ایران بود. این سمت در ابتدا دائمی بود، ولی از زمان شاه صفی در زمان جنگ تعیین می شد. مقام های اصلی سپاه ایران در زمان شاه سلیمان (گفته از سفرنامه کمپفر) به شرح زیراند: به جز نیروهای نظامی گفته شده گروهی ساخته از ۲۰۰۰ سرباز مجهز پیاده نام ور به جزایری وجود داشتند که مزد آن ها را شاه پرداخت می کرد و کار نگهبانی از دربار را به دوش داشتند. آن ها زیر فرماندهی ایشیک آقاسی باشی بودند. یگان های درونی در سپاه را افسرانی دارای عنوان های زیر اداره می نمودند. این عنوان ها همگی از واژه های ترکی درست شده اند: (البته همان گونه که امروزه نیز رایج است، گاه تعداد سربازان زیر فرماندهی این صاحب منصبان کمتر یا بیشتر از میزان نامی آن بود) مزد سربازان به صورت حواله پرداخت می شد. این حواله ها برای والیان بخش های گوناگون کشور صادر می شد و سربازان معمولاً به دلیل عدم امکان سفر به آن بخش ها آن ها را به دلالان می فروختند. تأمین خوراک در هنگام جنگ ها به دوش خود سربازان بود، به همین شوند (دل
یل) در هنگام جنگ ها پیشه وران در پی سپاه روان می شدند و کالاهای مورد نیاز را به آن ها می فروختند. استان های ایران. در کتاب مهم "تذکرةالملوک" دربارهٔ ولایت های ایران در دورهٔ صفویه این چنین آمده است: «والی در ممالک ایران چهار است که اسامی هر یک موافق اعتبار و شرف و ترتیب نوشته می شود: اول والی عربستان (خوزستان کنونی) که به اعتبار سیادت و شجاعت و زیادتی ایل و عشیرت از والی های دیگر بزرگ تر و عظیم الشأن تر است؛ و بعد از آن والی لرستان فیلی است که به اعتبار اسلام، اعز از والی گرجستان است و ولایات گرجستانات متعلقه به ایران، گرجستان کارتلی و کاخت و تفلیس است. و بعد از مرتبهٔ والی گرجستان، والی اردلان است که سنندج محل سکنای ایشان می باشد و بعد از او حاکم بختیاری که در قدیم الایام کمال اعزاز و احترام داشته اند. اما بیگلربیگیان عظیم الشأن ایران سیزده است: اول قندهار (افغانستان کنونی)، دوم شیروان، سوم هرات، چهارم آذربایجان، پنجم چخور سعد (ارمنستان کنونی)، ششم قراباغ و گنجه (جمهوری آذربایجان کنونی)، هفتم استرآباد (مازندران کنونی)، هشتم کهگیلویه، نهم کرمان، دهم مرو شاهی جان (ترکمنستان کنونی)، یازدهم قلمروی علی شکر (همدان
کنونی)، دوازدهم مشهد مقدس معلی، سیزدهم دارالسلطنهٔ قزوین.» جامعه. ساختار اجتماعی دوران صفوی به شکل هرمی بود که شاه در رأس آن و مردم عادی که شامل دهقانان، صنعت گران، دکان داران و تجار کوچک بودند در قاعدهٔ هرم قرار می گرفتند. مابین این دوطبقه، اشراف لشکری و کشوری و گروهی از مقامات روحانی در سطوح مختلف قرار داشتند. وزیر اعظم در راس دیوان سالاری صفوی قرار داشت و شخص اول از بین بزرگان مملکت بود. او نیابت اعلیحضرت را نیز عهده دار بود و به دلیل این مقام مهمش، لقب اعتمادالدوله را دارا بود. اقشار مردم دارای اصناف و انجمن های اجتماعی و مذهبی بودند به طوری که در هر شهر با اهمیتی، کسبه، بازرگانان، کارگران و سایر گروه ها نماینده ای برای خود داشتند. ویژگی جامعهٔ صفوی، تلاش برای ایجاد پیوند میان جامعهٔ ایرانی و ترکان قزلباش و اتحاد میان علما و بازاریان بود. مقامات روحانی ادارهٔ املاک بسیاری را بر عهده داشتند که یا از طریق وقف یا بخشش های افراد برای امور مذهبی، تحت اختیارشان بود. در میان علمای دین نیز، دو نوع عنوان و لقب رسمی در این عصر می توان یافت. دستهٔ اول عناوین رسمی حکومتی هستند و دسته دوم عناوینی که با وجود اینکه رسم
یت داشتند، حکومتی نبودند. برای نمونه می توان به عناوینی چون مجتهد الزمانی، پیش نماز، مدرس و حتی رئیس العلماء اشاره کرد. عناوین رسمی حکومتی در اختیار صاحب منصبان اداری و سیاسی قرار داشت و در رأس آن ها می توان به شیخ الاسلام، صدر، قاضی و ملاباشی و نیز مناصبی چون امامت جمعه و متولیان اماکن مقدسه اشاره کرد. یکی از ویژگی های مهم جامعه صفوی، اتحادی بود که بین علما (طبقه مذهبی) و جامعه تجاری شامل بازاریان، اصناف و پیشه وران و اعضای تشکل های شبه مذهبی بود. به دلیل ناامنی، بسیاری از مالکان با دادن سهمی به روحانیون مالکیت رسمی خود را حفظ می کردند و زمین های خود را از مصادره توسط کمیسران سلطنتی یا حاکمان محلی ایمن می کردند. به تدریج طبقه مذهبی مالک شدند. همچنین طبقه روحانی از پرداخت مالیات معاف شدند. این معافیت سیورقال نامیده می شد و به ارث می رسید و منطقه تحت مالکیت این اشخاص نوعی خودمختاری مالیاتی داشت. فسادهای جنسی. در ایران صفوی فسادهای جنسی بسیار گسترده بود و برخی از آنان مانند تن فروشی زنان و پسران پشتوانه قانونی داشتند. دولت دفاتری را تشکیل داده بود تا نام و نشان ایشان را ثبت رسمی داشته باشد و مالیات هر کدام از ا