Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
مورد محمد بن تومرت، بنیان گذار موحدون ویژگی های شخصیتی که برای او ذکر می کنند به یک شکل است. ابن خلدون در نوشته های خود تحت تأثیر ابن اثیر است و درواقع باعث شد ابن خلدون موفق شود به وسیلهٔ نقد اخبار و اسناد که از ابن اثیر آموخته بود، به نقد آثار بزرگان دیگری چون طبری، مسعودی و.. بپردازد و حلقهٔ مفقود شده میان این ها ابن اثیر بود. عصبیت در تاریخ از نگاه ابن خلدون. عصبیت یعنی «حمایت و طرفداری از فامیل و نسب یا فردی از منسوبان»، این صفت در اسلام پسندیده نیست؛ جز عصبیت مذهبی. بنابر نظر "فراهانی منفرد"، عصبیت برای کسانی است که به صورت قبیله ای زندگی می کنند و در محیط ها و شرایطی زندگی می کنند که نیاز به حامی دارند و باعث می شود که قبایل بایکدیگر متحد شوند. این اتحاد آن ها بیشتر پیوند نسبی است و در واقع این عصبیت است که قبایل را در کنار یکدیگر جمع می کند. عصبیت میان قبایل عرب چنان بود که حتی اگر از طریق حلف بایکدیگر متحد شده بودند و پیوند نسبی هم نداشتند تا حدی بر سر قول وقرار خویش باقی می ماندند، که به محض وقوع کوچک ترین مشکل، دشمن را به شدت گوشمالی داده و ادب می کردند. ابن خلدون در مورد شکل گیری حکومت ها می گوید
گاهی یک قدرت برتر با غلبهٔ خود بر دیگر ملت ها آن ها را مجبور به اطاعت می کند و با فزونی قدرت و توانش تا حدی پیش می رود که کشورهای بسیار زیادی را زیر پرچم خود درمی آورد و به نقطهٔ اوج می رسد. از نظر ابن خلدون در این مورد دو نظریه وجود دارد؛ طریقهٔ اول این است که حکومت نزدیک خود را که در شرف فروپاشی است را به دست می گیرد یا اینکه یکی از قبایل که به اندازهٔ کافی رشد کرده و به مشروعیت خویش دست یافته، به وسیلهٔ امکانات خود به هدفش خواهد رسید، همانند ترکان و عباسیان. با رسیدن به نهایت قدرت به فکر نکات دیگری می افتد، کسی که تنها اسب، جنگ، قبیله و… برایش اهمیت داشت با تصرفات خود مجبور می شود به مزارع، مراتع، شهرها، آبادی ها، صنایع و… هم فکر کند و این چنین برای ادارهٔ کشور فتح شده دست به دامن وزیران و دیوانیان می شود؛ همانند اعراب و ایرانیان. در این زمان نیروهای نظامی از خشونت خود می کاهند و مغلوب فرهنگ کشور فتح شده می شوند. درگیر مسائل و نعمت های گوناگونی می شوند که تا آن زمان با آن برخوردی نداشتند و این راحتی، مقام و جلال سَمی است برای عصبیت. شاید افراد اولیهٔ اندکی دچار این نعمت ها شوند، اما فرزندان آن ها به مرور ب
یشتر از پدران خود به این سمت کشیده می شوند و عصبیت پیشین خود را از دست می دهند و به آنچه حکومت های پیشین دچارش شده بودند، دچار می شوند. ابن خلدون هم به این تسلسل معتقد است و می گوید: «تاریخ تکرار می شود.» مرحلهٔ اول را تهاجم، سپس اوج، تجمل، استبداد و انحطاط می داند. گفته های ابن خلدون مختص به دورهٔ اوست، زمانی که جامعهٔ اسلامی دچار مشکل شده و در حال نابودی است؛ پس نتیجه می گیریم هنگامی که عصبیت از بین رود، دولت هم از بین می رود و در واقع باید گفت با آنکه عصبیت خود از قبیله است و به هنگام تشکیل دولت لازم است، با تشکیل دولت از بین می رود. نمونه ای از جوامع مورد مطالعهٔ ابن خلدون شمال آفریقا است که هرگاه قبیله ای احساس برتری می کرد بر قبایل دیگر می تاخت و قدرتی ایجاد می کرد و هنگامی که عصبیت از میان می رفت، شخص دیگری حکومت را تصاحب می کرد و دوباره این چرخه تکرار می شد. اقالیم معتدل و منحرف و نقش آب وهوا در رنگ پوست. به تبع بطلمیوس، ابن خلدون قایل به اقلیم های هفتگانه است و آبادترین ناحیهٔ مسکون زمین را مرکز آن می داند و افراط در گرمای جنوب (اقلیم نخست) و سرمای شمال (اقلیم هفتم) را مانع عمران دانسته است. او معتدل
ترین و مناسب ترین اقلیم برای عمران را اقلیم چهارم (شامل عراق و شام) و سپس اقلیم های همجوارش یعنی سوم و پنجم می داند؛ یعنی اقالیم دوم و ششم از اعتدال به دورند و اقالیم یکم و هفتم نیز به کلی فاقد اعتدالند. او مردمان ساکن در اقالیم سوم و چهارم و پنجم (مغرب و شام و یمن و حجاز و عراق عجم و عراق عرب و سند و هند و چین و مردم اندلس و یونانیان و رومیان) را از حیث جسم و رنگ و ادیان و اخلاق راست تر از ساکنان دیگر اقالیم می داند و می گوید که نبوت ها و پیامبران بیشتر در این اقالیم بوده اند و در اقالیم شمالی و جنوبی اطلاعی از بعثت نیست، زیرا پیامبران و فرستادگان خدا مخصوص به کامل ترین افراد بشر از لحاظ آفرینش و خوی بوده اند. او می گوید «این مردمان از لحاظ خانه و پوشیدنی و خوراک و صنایعْ نهایت میانه روی را در نظر می گیرند و خانه هایشان از سنگ های زیبا و ظریف ساخته شده است و در معاملاتْ دو سکهٔ گرانمایه، دینار و درهم، را به کار می برند و در بیشتر حالات خویش از کجروی و انحراف به دورند. اما ساکنان اقالیم دور از اعتدال، یعنی اول و دوم و ششم و هفتم، در همهٔ احوال خویش بسی از اعتدال به دورند، چنان که خانه هایشان از گِل و نی و خو
راکشان از ذرت و علف و پوشیدنی هایشان از برگ درختان است، و بیشترشان بی جامه و برهنه اند و معاملات ایشان نه با زر و سیم، بلکه با مس و آهن است، و اخلاقشان نزدیک به خوی جانوران بی زبان؛ مثلاً، دربارهٔ بسیاری از مردم سودان (واقع در اقلیم نخست) نقل می کنند که در جنگل ها و غارها به سر می برند و علف می خورند و مانند وحشیان باهم الفت ندارند و یکدیگر را می خورند، و صقالبه (اسلاوها، ساکنان اقالیم ششم و هفتم) نیز بر همین خوی اند، زیرا از اعتدال به دورند.» نسب شناسانِ کهن سببِ رنگِ پوستِ سیاهان را نفرین پدرشان نوح علیه حام ــ جد سیاهان ــ می دانستند، اما ابن خلدون این نظر قدیمی را رد می کند و رنگ پوست را ناشی از طبیعت گرما و سرما و تأثیر آن در تکوین جانداران این محیط ها می داند؛ یعنی مردمان اقلیم اول و دوم (حبشیان و زنگیان و سودان) به سبب گرمای افراطیِ جنوب سیاهند، زیرا خورشید در هر سال دوبار در سمت رأس آنان واقع می شود و فاصلهٔ زمانی میان این دو بار کوتاه است و پوستشان را سیاه می کند. برعکس، ساکنان اقالیم ششم و هفتم (صقلاب یا اسلاوها و ترک ها و خزران و آلان ها و یأجوج و مأجوج) به سبب سرمای شدیدْ رنگ پوستشان به سپیدی می گ
راید و موی بدنشان از بین می رود؛ و این سرمای مفرط اقتضا می کند که مردمشان دارای چشمانی کبود (سبز) و پوست های خال خال (کک و مک) و موهای طلایی باشند. او می گوید عده ای از سیاهان جنوب در اقلیم هفتم (مساکن سفیدپوستان) ساکن شده اند و، در نتیجه، رنگ پوست اعقابشان به سپیدی گراییده است؛ و کسانی از سفیدپوستان به جنوب رفته و رنگ نسل های آنان به سیاهی تغییر یافته است و این یعنی «رنگ بدن تابع خاصیت هواست.» او نظر سنتی نسب شناسان عرب مبنی بر اینکه سیاهان جنوب از نسل «حام» و سفیدهای شمالی از نسل «یافث»، و ساکنان میانهٔ زمین از نسل «سام» می باشند را رد می کند. دولت ها هم مانند مردم عمر طبیعی دارند. سن دولت ها هرچند برحسب قرانات متفاوت است، ولی اغلب از سه پشت تجاوز نمی کند و هر پشت عبارت از سن متوسط یک شخص است که چهل سال می باشد، چنان که بنی اسرائیل چهل سال در بیابان سرگردان بود و در پایان این چهل سال نسل نویی پدید آمد که، برخلاف نسل پیشین، به خواری پستی خو نگرفته بود. عمر دولت از سه پشت تجاوز نمی کند: نسل نخست همچنان بر خوی خشونت و توحش بادیه نشینی (مانند تنگی معیشت و دلاوری و شکار و اشتراک در فرمانروایی) استوار است و، به ه
مین علت، شدت عصبیت در میان آنان همچنان محفوظ می ماند. از همین رو، دم شمشیرشان بُرنده و جانبشان شکوهمند و مایهٔ بیم دشمن است و مردم مغلوب و فرمانبر آنانند. نسل دوم به سبب کشورداری و نازونعمت تغییر خوی می دهد و از بادیه نشینی به شهرنشینی می گراید و از تنگی روزی به فراخی معیشت و ناز و نعمت، و از اشتراک در فرمانروایی به خودکامگی گام می گذارد که تنها یک تن فرمانروایی را به خود اختصاص می دهد، و دیگر اعضای خاندان و دولت از کوشش در راه آن به سستی و زبونی تن درمی دهند. از اینرو، جوش وخروش عصبیتشان تاحدی فروکش می کند و ذلیل و فروتن می شوند. ولی همچنان بسیاری از صفات نسل نخستین در آنان باقی می ماند، زیرا این نسل دوران نسل نخستین را درک کرده و خود نیز در بسیاری از احوال با آنان به همکاری پرداخته و غلبه جویی و کوشش و نگهبانی دیده و هنوز بسیاری از فضایل و صفات دوران بادیه نشینی در او باقی مانده است. اما نسل سوم روزگار بادیه نشینی و خشونت را چنان از یاد می برد که گویی وجود نداشته است، و عصبیتش را از دست می دهد و فراخی معیشت و ناز و نعمتش به مرحلهٔ نهایی می رسد. پس افراد نسل سوم به منزلهٔ کسانی قرار می گیرند که در تکفل دولت
هستند و به زنان و کودکانی می مانند که باید در پرتو حمایت مردان باشند، و حس مدافعه را از دست می دهند و عصبیتشان بکلی زایل می شود و با پوشیدن لباس ها و نشان های دولتی بر خویش و اسب سواری و تربیت نیکو بر مردم جلوه می کنند، در حالی که غالبشان بر پشت اسبان از زنان هم ترسوترند؛ چه هرگاه مدعی و مخالفی بر ایشان بتازد، نمی توانند در برابرش مقاومت کنند. از این رو، رئیس دولت به کسانی جز آنان از مردمان سرسخت و دلاور نیازمند می شود و بر موالی و مزدوران خویش می افزاید تا هنگامی که ایرد انقراض آن دولت را اعلام فرماید. پس سن این نسل ها ۱۲۰ سال است و دولت ها اغلب از این سن تجاوز نمی کنند و اندکی پیش یا پس از آن سن به تقریب منقرض می گردند. مراحل دولت و تغییر اخلاق رؤسای دولت در هر مرحله. ابن خلدون معتقد است که هر دولت پنج مرحله دارد و حاکمان در هر مرحله اخلاقی کسب می کنند که در دیگر مراحل نیست: روی آوردن دولت ها به شمشیر. ابن خلدون شمشیر و قلم را از ابزار و وسایل ضروری دولتمردان می داند، با این تفاوت که در آغاز دولت و نیز پایان عمر دولت نیاز پادشاه به شمشیر بیش از قلم است و شمشیر بر قلم مزیت دارد، اما در اواسط دولت سلطان تا حد
ی از شمشیر بی نیاز می شود، زیرا در این مرحله در تشکیل دادن دولت کامیاب شده و فرمانش در همه جا نفوذ یافته و به جز کامروایی و بهره برداری از نتایج و ثمرات پادشاهی (گردآوری خراج و مالیات و نگهداری آن و برقراری روابط نزدیک با دول دیگر) هدف دیگری ندارد و شمشیرها در نیام هستند و کاری از آن ها ساخته نیست مگر اینکه غائله ای روی دهد.بنابراین، دولت ها در آغاز کار ناچار و خواهی نخواهی با مردم شیوهٔ همراهی و خوشرفتاری و اعتدال پیش می گیرند و مردم را از هر گزندی حمایت می کنند و مالیات ها آنقدر افزون نیست که برای رعایا کمرشکن باشد؛ و آن یا به سبب دین است یا به علت ملاطفت و جوانمردیی که مخصوص بادیه نشینان است. مالیات ستانی. در آغاز تشکیل دولت، وضع خراج ستانی از لحاظ تقسیم بندی وظایف خراج گزاران ساده و اندک ولی ازنظر مجموعهٔ عوایدی که به دست می آید فراوانست؛ در پایان دولت عکس این مطلب صادقست، یعنی تقسیم بندی و میزان تکلیف و خراج تحمیلی بر مردم فراوان و پیچیده است اما عواید دولت اندکست. زیرا اگر دولت از سنن دینی پیروی کند، به جز همان اعانات شرعیِ بر دوش مردم (صدقه و زکات و غیره) و خراج و جزیه تکالیف دیگری نمی تواند بر مردم تح
میل کند و نظام خراج ستانی ساده است. به عبارت دیگر، دولت در آغاز کارش در حالت بادیه نشینی است و بادیه نشینی اقتضا می کند که دولت با مردمش به شیوهٔ مسامحه کاری و تعلل و فروتنی رفتار کند و اموالشان را ندزدد؛ و به علت نداشتن نازونعمت و عادات و رسوم تجملی نیازمندی هایش اندک است و خرجش زیاد نیست و، به همین سبب، درآمدهای خراج ستانی اش با هزینه ها برابری می کند و حتی گاهی درآمدها بیشتر از هزینه هاست؛ همین سنگین نبودن مالیات و بار محوله بر مردم باعث می شود مردم با شیفتگی و پشتکار به کوشش و فعالیت بپردازند و آبادانی به طور روزافزون توسعه یابد، زیرا در نتیجهٔ کمیِ باج و ناچیز بودن مقدار خراج نیکوحال می شوند و زندگی شان قرین بهبود و رفاه می گردد؛ قوی ترین موجب آبادانی و تولید ثروتْ تقلیل مالیات ها بر آبادکنندگان است، چه از این راه روح پشتکار و فعالیت برای آبادانی در مردم بیدار می شود زیرا ایشان یقین می کنند که از فعالیت عمرانی خود سود می برند. اما هرگاه مدت زیادی از استقرار دولت بگذرد و پادشاهانش یکی پس از دیگری به زیرکی متصف شوند و شیوه های بادیه نشینی و سادگی و خوی های آن (چشم پوشی و مسامحه و عدم تصرف در اموال مردم) رخ
ت بربندد و دوران ستمگری و زورگویی فرارسد و به حضارت (شهرنشینی) خو گیرند و در نازونعمت و تجمل فرو بروند و نیازمندی هایشان فزونی یابد، آن وقت بر خراج رعایا و برزگران و کشاورزان و دیگر صنوف می افزایند تا عایدی شان از خراج ستانی بیشتر شود و بتوانند هزینه های برخاسته از تجمل خواهی دولت را تأمین کنند و مخارج خواص و درباریان را بپردازند و کسری درآمد را جبران کنند. آنگاه، رعیت بهبود زندگی و نیکوحالی پیشین را از دست می دهد و از اشتیاق به آبادانی بازمی ایستد؛ زیرا وقتی میزان خراج گزاری خود را با مقدار بهره برداری و سود خود می سنجد و می بیند سود اندکی برمی دارد، ناامید می شود و از آبادانی دست می کشد و امیدش به تولید ثروت قطع می شود و فرجام ناسازگار همهٔ این ها عاید دولت می شود، زیرا سود آبادانی و تولید ثروت به آن بازمی گردد. چه بسا که اینگونه باجگزاری ها در پایان روزگار هر دولت به قدری افزایش می یابد که به نومیدی مردم از بازارها منجر می شود و این وضع اختلال و ویرانی اجتماع و آبادانی را اعلام می دارد و نتایجش به دولت بازمی گردد و همچنان باج ها فزونی می یابد تا آنکه دولت مضمحل شود. نظیر اینگونه باجگزاری ها در شهرها و ممال
ک مشرق در اواخر دولت عباسیان و عبیدیان (فاطمیان) بسیار روی داده است، چنان که حتی بر حج گزاران نیز در موسم حج باج و خراج وضع کردند. فرتوتی و فرسودگی دولت. عوارضی از قبیل تجمل و اسراف که حکایت از فرسودگی و فرتوتی و انحطاط دولت می کند به طبیعت و خواه ناخواه برای دولت روی می دهد و از امور طبیعی هردولتی است. اگر فرتوتی و فرسودگی به دولتی راه یابد، به هیچ رو برطرف نمی شود. این عارضه از بیماری های مزمن درمان ناپذیر است که نمی توان آن را برطرف کرد، زیرا امور طبیعی تغییرناپذیرند. گاهی بسیاری از فرمانروایان دولت ها، که در کار سیاست و کشورداری بیدار و هوشمندند، بدین عارضه توجه می کنند و می بینند که عوارض و موجبات فرسودگی و پیری به دولتشان راه یافته است و گمان می کنند که ممکن است این عوارض را برطرف کرد و بر آن می شوند که وضع دولت را جبران و مزاج آن را از این فرتوتی اصلاح کنند، و می پندارند که این عارضه به سبب کوتاهی یا غفلت کسانی بوده است که پیش از آنان فرمانروایی می کرده اند، در صورتی که حقیقت امر چنین نیست زیرا پدید آمدن عوارض مزبور در دولت ها از امور طبیعی است و آنچه مانع جبران و اصلاح این عوارض می شود عادات است؛ زیرا
کسی که مثلاً پدر و اجداد خاندانش را ببیند که جامهٔ حریر و دیبا می پوشند و سلاح ها و مرکوب های خود را به زر می آرایند و در مجالس و هنگام نماز از مردم نهان می شوند و پرده ای میان خود و دیگران می کشند نمی تواند با سلف خود در این عادات به مخالفت برخیزد و در پوشیدن جامه و دیگر رسوم شیوه ای ساده و خشن پیش گیرد و با مردم درآمیزد، چه در اینصورت نزدیکانش این روش را تقبیح می کنند و حتی ممکن است به مالیخولیا و دیوانگی متهمش کنند و فرجام آن سلطنتش را مورد تهدید قرار خواهد داد، چه اگر عظمت و شکوه پادشاهی زایل شود، رعایا به علت از میان رفتن اوهام عظمت و شکوه گستاخ می شوند و با دولت به ستیز برمی خیزند. از این رو، در چنین شرایطی دولتش را در پناه این شکوه و عظمت و تجمل حفظ می کند تا امر پادشاهی به پایان آید. ستم اعلام کنندهٔ ویرانی اجتماع و عمران است. تجاوز به اموال مردم آنان را از بدست آوردن و بارور کردن ثروت نومید می سازد، چه می بینند در چنین شرایطی سرانجام هستی شان را به غارت می برند و آنچه را بدست می آورند از ایشان می ربایند؛ و هرگاه مردم از بدست آوردن و تولید ثروت نومید شوند، از کوشش و تلاش در راه آن دست برمی دارند. تجا
وز و ستم به هر اندازه باشد، به همان نسبت رعایا از کوشش در راه بدست آوردن ثروت بازمی ایستند. در واقع، آبادانی و فراوانی و رواج بازارها تنها در پرتو کار و کوشش مردم برای مصالح زندگی و پیشه هاست، و به همین سبب اگر مردم در راه معاش خود کوشش نکنند و دست از پیشه ها بردارند، بازارهای اجتماع و آبادانی بی رونق و کاسد می شود و احوال متزلزل می گردد و مردم در جستجوی روزی از آن سرزمین رخت برمی بندند و به نواحی دیگر مهاجرت می کنند و در نتیجه جمعیت آن ناحیه تقلیل می یابد و شهرهای آن خالی از سکنه می شود و شهرستان های آن ویران می گردد و پریشانی و نابسامانی آن دیار به دولت و سلطان هم سرایت می کند، زیرا دولت برای اجتماع به منزلهٔ صورت است که وقتی مادهٔ آن تباهی پذیرد، خواه ناخواه صورت هم تباه می شود. مسعودی در ضمن اخبار ایرانیان حکایتی آورده: در روزگار بهرام ساسانی، موبد پیشوای دین پادشاه را از ستمگری نهی کرد و در این باره مَثلی از زبان جغد آورد: «پادشاهی آواز جغدی را شنید. از موبد پرسید: «آیا گفتار این پرنده را می فهمی؟ ‘ موبد پاسخ داد: ’ آری. جغد نری می خواهد با جغد ماده ای جفت شود و جغد ماده شیربهای خود را بیست دِه ویرانه شر
ط می کند از دِه هایی که در عصر این پادشاه ویران شده است. نر شرط ماده را پذیرفت و گفت اگر فرمانروایی این پادشاه ادامه یابد، هزار ده ویران هم به عنوان تیول به تو خواهم بخشید؛ چنین شرطی از هرخواستهٔ دیگر آسان تر است.» پادشاه از خواب غفلت بیدار شد و موبد نصیحتش کرد: ’پادشاها، کشور ارجمندی نیابد جز به دین، و دین استوار نشود جز به پادشاهی، و پادشاهی ارجمندی نیابد جز به مردان، و مردان نیرو نگیرند جز به مال، و به مال نتوان راه یافت جز به آبادانی، و به آبادانی نتوان رسید جز به داد. ‘» بنابراین، فرجامِ بدِ ستم به دولت بازمی گردد زیرا اجتماع و عمران، که به منزلهٔ مادهٔ دولت به شمار می رود، ویران می گردد. مقصود شارع از تحریم ستمگری نیز همین است، چه از ستمْ جامعه به تباهی و ویرانی دچار می شود، و ویرانی و تباهی نیز انقراض نوع بشر را اعلام می دارد. فقط اینکه ستمگری ــ برخلاف گناهانی مانند زنا و قتل و مستی ــ جز از خداوندان زور و قدرت سر نمی زند و برای همین نمی توان شکنجه و کیفری برای این گناه وضع کرد. از این رو، شارع در نکوهش و تهدید ستمگران مبالغهٔ فراوان کرده است تا شاید آن همه مذمت و تهدید موجب شود تا در نفس کسانی که بر
ستم توانایند مانعی به وجود آید. چگونگی کوچک شدن قلمرو یک دولت. هر دولتی می تواند بهرهٔ معینی از سرزمین و مرزوبوم داشته باشد و ممکن نیست بر آن حدود بیفزاید. علت اینست که دولت خدمتگزاران و افراد قبیلهٔ خود را بر شهرها و نواحی دور و نزدیک کشور تقسیم می کند تا آن ها را نگهبانی کنند؛ هنگامی که همهٔ آنان را به نواحی گوناگون گسیل کرد دیگر کسی باقی نمی ماند؛ اگر هم شمارهٔ خدمت گزاران و افراد قبیلهٔ دولتی از دولت پیشین فزون تر باشد، ممکن است پهناورتر شود. همهٔ این مراحل جهانگشایی و وسعت بخشیدن به مرزوبوم هنگامی میسر می شود که اعضای دولت هنوز عادات و رسوم بادیه نشینی را از دست نداده و بر همان خشونت و سرسختی و دلاوری باقی باشند، و گرنه هنگامی که ارجمندی و غلبه جویی دولت به اوج عظمت برسد و در نتیجهٔ فزونی مالیات ها وسایل معاش و ارزاق به حدوفور در دسترسشان قرار گیرد و در دریای تجمل و ناز و نعمت فروروند و به عادات شهرنشینی خو گیرند و نسل های آنان بر این شیوه پرورش یابند، آن وقت نگهبانان و لشکریان نرمخو بار می آیند و حاشیه نشینانِ دولت نازپرورده می شوند و ترس و تنبلی بر آنان چیره می شود و درنتیجهٔ ممارست در پیمان شکنی و گرو
یدن از حق به باطل ــ که خصوصیت شهرنیشنان است ــ صفات سرسختی و دلاوری و مردانگی را از دست می دهند و خشونت بادیه نشینی از آنان زایل می گردد؛ بنابراین، نخستین رخنه و خرابی که به دولت راه می یابد از ناحیهٔ سپاهیان و لشکریان است. سپس حاکمان در مخارج زندگی مسابقه وار راه اسراف و تبذیر را پیش می گیرند و در وسایل تجمل بیش از حد همچشمی و رقابت می کنند و در کلیهٔ امور زندگی از قبیل خوراک و پوشاک و برافراشتن کاخ های بلند و سلاح های زیبا و نیکو و فراهم آوردن اسب های گوناگون از حد عادی درمی گذرند، و در چنین شرایطی عواید دولت نسبت به مخارج آن تقلیل می پذیرد و دومین خرابی و رخنه راه می یابد که عبارت از بدی وضع مالی و امور خراج هاست. درنتیجهٔ این دو لطمه و آسیب ــ تباهی سپاهیان و بدی وضع مالی ــ ضعف و زبونی در دستگاه دولت پدید می آید و آنگاه چه بسا که سران دولت در نواحی دیگر به معارضه و رقابت برمی خیزند و کار به کشمکش و پیکاری می کشد که دولت از سرکوب کردنش عاجز می شود و مردمان نواحی دور و مرزنشینان نیز مدعی استقلال می شوند و، درنتیجه، بسیاری از نواحی از تصرف دولت بیرون می رود و دایرهٔ مرزهای دولت محدودتر و تنگ تر می گردد و ت
وجه دولت به نگاهداری سرحدات کوچک تر معطوف می شود تا سرانجام منقرض شود. این اصل را باید دربارهٔ هر دولتی، خواه بزرگ خواه کوچک، در نظر داشت. چگونگی تشکیل دولت های تازه. وقتی دولت های کهن و استقراریافته به مرحلهٔ فرتوتی (انحطاط و بحران) می رسند، دولت های پس از آن ها ممکن است به دو گونه تشکیل یابند: نخست آنکه فرمانروایان ولایات و استاندارانِ نواحی دوردست هنگامی که می بینند از نفوذ دولت کاسته شده و سایهٔ قدرتش از سرزمین آنان برافتاده، هریک به تشکیل دولتی نوین دست می یازند و بر اتباعِ استانِ خودشان تسلط می یابند. در این نوع تشکیل یافتنِ دولت نوین میان بنیان گذاران دولت تازه و سران دولت استقراریافته جنگی روی نمی دهد، زیرا گروهی که به استقلال ناحیهٔ خود نایل آمده اند به همان استان های تحت تسلط خود قناعت می کنند و جویای استیلا بر دولت مرکزی نیستند، بلکه فرتوتی و انحطاط دولت مرکزی را فرا می گیرد و از رسیدگی به آن مناطق دوردست بازمی دارد. این وضع در دولت بنی عباس روی داد و هنگامی که این دولت به مرحلهٔ فرتوتی رسید و سایهٔ قدرت و نفوذش از نواحی دوردست کوتاه شد، سامانیان در ماوراءالنهر و حمدانیان در موصل و شام و طولونیان د
ر مصر فرمانروایی را به خود اختصاص دادند. در گونهٔ دوم، از ملت ها و قبایل مجاور فردی طغیانگر که دارای لشکریان و عصبیتی بزرگ در میان طایفهٔ خود است دست به انقلاب می زند و به مقام بلند پادشاهی اهتمام می کند و به ستیز با دولت مرکزی برمی خیزد و میان او و پیروانش با دولت کهن جنگ های محلی مکرری روی می دهد که هربار یکی پیروز می شود و دیگری شکست می خورد تا سرانجام شورشیان از راه درنگ و تأخیر بر دولت کهن استیلا یابند. نکته ای که در مورد گونهٔ دوم باید گفت اینست که شورشیان از راه درنگ و به تأخیر انداختنِ نبرد بر دولتِ استقراریافته (دولت مرکزی) غلبه می یابند نه از راه نبرد و پیکار مستقیم و با یک حمله؛ زیرا دولت استقراریافته چنان است که عادات و رسوم فرمانبری از آن ضرور و واجب شده است و همین عقیدهٔ تسلیم پذیری در برابر دولت استقراریافته باعث می شود همت و ارادهٔ لشکریانِ دولت نوبنیاد درهم بشکند و از سرسختی شان کاسته شود؛ و برای همین سران دولت نوبنیاد ناگریز در برابر چنین امری صبر و مسامحه و درنگ را بر پیکار ترجیح می دهند تا آنکه عقاید ملتشان دربارهٔ تسلیم شدن به دولت کهن سست و مضمحل گردد. گذشته از این، دولت کهن دارای ثروت ب
یکران و وسایل معاش فراوان و نعمت سرشار و لذایذ گوناگون است که در پرتو حکمرانی طویلش به دست آورده است و از اموال خراج نیز مبالغ بسیاری در اختیار دارد که سران دولت نوبنیاد از آن بی بهره اند؛ نیز دولت کهن دارای اسطبل ها برای اسبان و سلاح های نیکوی فراوان است و عظمت و ابهت پادشاهی اش همچنان پایدار است و بذل وبخشش فراوان به لشکریان و مردمش می کند، در حالی که دولت نوبنیاد به کلی از همهٔ این ها محروم است زیرا هنوز در مرحلهٔ بادیه نشینی و گرفتار فقر و بینوایی است و نمی تواند خود را بدین گونه وسایل مجهز کند؛ از این رو وقتی اخبار دولت کهن و کیفیت شکوه و عظمت آن درمیان مردم و لشکریان دولت نوبنیاد منتشر می شود، ترس و رعب بر آنان چیره می شود و از پیکار با دولت مزبور خودداری می کنند و، در نتیجه، فرمانروای دولت نوبنیاد (شورشی) درنگ و تأخیر را ترجیح می دهد تا وقتی که دولت کهن به اوج انحطاط و فرتوتی اش برسد و خلل و آسیب از همه جهات بدان راه یابد و اهالی دولت نوبنیاد به مرور زمان به فرتوتی و متلاشی شدن آن دولت پی ببرند و نابودی اش بر ایشان آشکار شود و خداوند زوال آن و پایان دوران فرمانروایی اش را اعلام فرماید. آن وقت است که مر
دم کشور نوبنیاد خویشتن را نیرومند می یابند و همتشان برانگیخته می شود و همگی یک دل و یکرو برای پیکار نهایی آماده می شوند و اوهامی که اراده هایشان را سست کرده بود از میان می رود و درنگ و تأخیرشان تمام می شود و سرانجام از راه پیکار بر دولت کهن استیلا می یابند و پیروز می شوند. این وضع در اواخر دولت بنی امیه روی داد که در آن شیعیان و هواخواهان بنی عباس در خراسان دعوت خویش را نشر دادند و مدت ده سال یا بیشتر پایداری کردند تا سرانجام پیروزی یافتند و بر دولت امویان غالب گشتند. شهرنشینی آخرین مرحلهٔ عمران و درعین حال اعلام کنندهٔ پایان و تباهی آن است. هر کشوری را سرانجام دوران و عمر محسوسی است، چنان که هر یک از موجودات موالید طبیعت عمر محسوسی دارند. در علوم عقلی و نقلی ثابت شده است که مرحلهٔ چهل سالگی برای انسان نهایتی است که تا آن سن قوای او در افزایش و رشد و نمو است، و همین که بدین سن می رسد، طبیعت مزاج او از رشد و نمو بازمی ایستد، و آنگاه رو به انحطاط می رود. بر همین قیاس، شهرنشینی نیز در عمران به منزلهٔ نهایتی است که در دنبالهٔ آن مرحلهٔ فزون تری وجود ندارد. دانستیم که شهرنشینی یا حضارت عبارت از تفنن جویی در تجملات
و بهتر کردن کیفیات آن و شیفتگی به صنایعی است که برای امور آشپزی ها و پوشیدنی ها و ساختمان ها و گستردنی ها و ظروف و همهٔ کیفیات خانه داری به کار می روند. حال آنکه در مرحلهٔ بادیه نشینی به هیچ یک از این صنایع نیاز نیست، و ضرورتی برای زیبا کردن آن ها یافت نمی شود، و هرگاه زیبا کردن به مرحلهٔ نهایی برسد، به دنبال آن فرمانبری از شهوات پدید می آید و نفس انسان از این عادات به الوان گوناگونی متلون می شود، و این عاداتْ نیازمندی ها و مخارج بسیار برای او پیش می آورد، و این نیازمندی ها به حدی افزون است که عواید او در برابر آن ها وافی نیست؛ چنان که گرانی بازارها و فزونی بهای نیازمندی ها از خصوصیات شهرهای پرجمعیت و آباد است. سپس وضع باج از سوی دولت بر قیمت ها می افزاید، و نتیجهٔ وضع باج ها اینست که فروشندگانِ کالاها اجناس خود را گران تر می کنند، زیرا کلیهٔ بازاریان و بازرگانان باج ها را حساب می کنند و آن ها را بر بهای کالاها و اجناس خود می افزایند، و کلیهٔ هزینه هایی را که برای به دست آوردن اجناس متحمل می شوند و حتی هزینه های شخصی خودشان را بر بهای کالاها اضافه می کنند، و بدین سبب باج ها داخل قیمت اجناس می شود و در نتیجه
مخارج شهرنشینان افزایش می یابد و از مرحلهٔ میانه روی به اسراف منتهی می شود و عادات تجمل خواهی و شهرنشینی بر آنان چیره می شود، چنان که کلیهٔ درآمد خود را صرف اینگونه تجملات می کنند و در نتیجه گرفتار بی نوایی و فقر می شوند و در ورطهٔ مسکنت و نداری غوطه ور می گردند و خریداران کالاها تقلیل می یابند، و در نتیجه بازارها کاسد می شود و وضع شهر رو به تباهی می گذارد و موجب همهٔ این ها افراط در امور شهرنشینی و تجمل خواهی و ناز و نعمت است. از آن سوی، در نهاد و اخلاق شهرنشینان نیز فساد راه می یابد؛ مثلاً فسق و شرارت و پستی و حیله ورزی در راه به دست آوردن معاش (خواه از راه صحیح خواه از بیراهه) فزونی می یابد، چنان که می بینیم این گونه کسان بر دروغگویی و قماربازی و غل وغش کاری و فریبندگی و دزدی و سوگندشکنی و رباخواری در معاملات گستاخ می شوند، و حشمت و وقار را، حتی در میان نزدیک ترین خویشان و محارم خویش، از دست می دهند، حال آنکه خوی بادیه نشینی انسان را به شرم داشتن از گفتار بد در نزد خویشان و محارم وادار می کند. پس شهر همچون دریایی می شود که امواج فرومایگان و دارندگان اخلاق زشت و ناپسند در آن به جنبش درمی آیند، و هرگاه این گ