Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
نابع مختلف از شخصیت مزدک برداشت های متفاوتی شده است، به عنوان مثال ادوارد گیبون از مزدک با نفرت یاد کرده است؛ فردوسی او را انسان خیراندیش معرفی کرده و در منابع پهلوی از او با عنوان ملحد بزرگ یاد شده است. برخی از مورخان مزدک را نخستین کمونیست نامیده اند، هرچند میان باورهای مزدک و باورهای کارل مارکس تفاوت بسیار دیده می شود. نام مزدک. نام مزدک در اغلب منابع قدیمی به صورت مَزدَک که مشتق شدهٔ از کلمهٔ «مزدا» است، آمده است. مزدک در زبان اوستایی یکی از صفات خداست. نام مزدک به شکل mašdakku ، بازتاب نام ایرانی باستان mazdaka است. قدیمی ترین سندی که تا به حال یافت شده و در آن نام مزدک دیده شده مربوط به قرن هشتم ق. م در کتیبه های سارگن دوم شاه آشور است. این نام متعلق به سه تن از حاکمان مادی بوده است که در لشکرکشی های سارگن به ماد در سال های ۷۱۳ تا ۷۱۴ ق. م خراجگزار سارگن دوم بودند. امروزه نام مزدک فقط به صورت مزدک به فتح اول و سوم و سکون دوم تلفظ می شود اما اوتاکر کلیما در کتاب خود، یعنی "تاریخچه مکتب مزدک"، عنوان کرده که در تحقیقاتش با حداقل پانزده صورت مختلف از این نام برخورد کرده است. ابوریحان بیرونی در "آثار الباقیه
" نام او را مَژْدَک نوشته است و مسعودی در "التنبیه و الاشراف" او را مَزدَق نامیده و در "مروج الذهب و معادن الجوهر" در یک قسمت مزدک و در جاهای دیگر مَزدَقیه آمده است. طبری نام مزدک را در ابتدا به صورت مزدک و در قسمت های دیگر گزارشش نام او را به صورت مزدق آورده است. نسب و پیشینهٔ مزدک. مزدک پسر بامداد بود. او در نیمهٔ دوم قرن پنجم، یعنی در دوران پادشاهی قباد، می زیست و در بین سال های ۴۸۸ تا ۵۳۱ م. در دوران پادشاهی قباد یکم به تبلیغ آیین خود پرداخت. مورخان عرب، نام پدر او را متفاوت نوشته اند به طوری که برخی از مورخان مانند دینوری نام پدر او را مازیار و ابن مسکویه قامارد و ابوریحان بیرونی همدادان نوشته اند و در منابع پهلوی او را مزدک بامدادان، یعنی مزدک پسر بامداد، نوشته اند؛ باید در نظر داشت الف و نون نوشته شده در انتهای بامدادان الف و نون ابوت است و نباید با الف و نون جمع اشتباه گرفته شود. در نتیجه باید نام و اصل و نسب صحیح مزدک را مزدک بامدادان، یعنی مزدک پسر بامداد، دانست. بنا بر گزارش طبری مزدک از اهالی شهر المذریه یا مازاریا که در سمت چپ دجله در کوت العماره امروزی واقع شده است، بود. این شهر تا قرن ۹ م. مسکن
نجیبان ایرانی بود. ابوریحان بیرونی او را اهل نسا شهری در خراسان بین مرو و سرخس دانسته است و دینوری او را از اهالی اصطخر پارس معرفی می کند. برخی دیگر او را از اهالی پسا شهری در فارس دانسته اند. در کتاب "روایات داراب هرمزدیار" او را اهل هند می خواند. در کتاب "تبصرة العوام" او را اهل آذربایجان و زادگاهش را تبریز گفته است. برخی دیگر او را اهل نیشابور می دانند. در تحقیقات جدید، فرانتس آلتهایم مزدک را اهل خوارزم نامیده است. ایران در آستانهٔ ظهور مزدک. در زمان پیدایش و سپس اوج گرفتن جنبش مزدکیان ابتدا باید به توسعه و رشد بی سابقهٔ شهرنشینی در ایران به خصوص رشد شهر-کشور مدائن توجه کرد، چرا که توسعه شهرگرایی در مدائن باعث به وجود آمدن اختلاف طبقاتی در آن و در نتیجه درگیری های سخت طبقاتی در این شهر شد. در اوج جنبش مزدکیان، درگیری های طبقاتی در دو جبهه در شهر مدائن شایع شده بود؛ نخست بین گروه های مختلف اشراف که هر یک در تلاش بودند به قدرت دست یابند، دودیگر بین گروه های پایین اجتماعی که در معرض بهره کشی های شدید قرار داشتند. دین. ساسانیان برای جلوگیری از توسعه طلبی های روم و همچنین برای ایجاد شرایط مناسب برای بازرگانی ن
یاز به وحدت سیاسی، نظامی و مذهبی داشتند. بنابر سنت هخامنشیان اتحاد و وحدت دین و دولت می توانست قدرت عظیمی در اختیار حکومت ساسانیان قرار دهد. بر اساس زندگینامه اردشیر بابکان، خاندان ساسانی از همان ابتدای پادشاهی آیین زرتشت را به عنوان دین رسمی مورد حمایت قرار می دادند. با این حال، بر اساس سنگ نبشته کرتیر می توان دانست که در شاهنشاهی ساسانی اعتقادات مذهبی گوناگونی رواج داشته است، اما هدف شاهان و موبدان تقویت و گسترش دین زرتشتی در سراسر شاهنشاهی بود. در نتیجه ایشان در ایجاد فشار بر اقلیت های مذهبی تردیدی نداشتند. در دین زرتشتی زمان ساسانیان آثار تجملی و مراسم پیچیده بسیاری دیده می شد. شخصیت شاه-موبد در دوره حکومت ساسانیان به طور مداوم از ارزش بسیاری برخوردار بود، حتی خسرو انوشیروان نیز شاه-موبد بود. همچنین موبدان در زمان ساسانیان مقام مهمی داشتند، آنان در زندگی مردم عادی به خصوص افراد ساده دخالت می کردند. بنا بر گفتهٔ کریستن سن قدرت دستگاه دینی زرتشتی بالاتر از قدرت شاهنشاه بود و موبدان به نام آیین دینی مردم را استثمار می کردند. مراکز مذهبی از ثروت هنگفتی انباشته شده بود، این در حالی بود که نیروهای مذهبی با هر گ
ونه کار عمرانی مخالف بودند. ظهور مذهب مانی در زمان ساسانیان و اقبال گسترده مردم به این آیین جدید نشان دهندهٔ نارضایتی عامه مردم از آیین زرتشتی بود. مذهب مانی که از قید مراسم های پیچیدهٔ دین زرتشتی رها بود مورد استقبال مردم قرار گرفت. در کنار آیین زرتشتی، مسیحیت در قرن سوم و چهارم میلادی تا اندازه ای در ایالات ایران رواج یافته بود. پس از آنکه مسیحیت دین رسمی روم شد، تعقیب و آزار مسیحیان در ایران ساسانی آغاز گردید. دربارهٔ تعداد یهودیان ساکن در شاهنشاهی ساسانی اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما از آنجا که مراکز آنان در بین النهرین قرار داشته مسلماً در ایران ساسانی نیز این دین رواج داشته است. به جزء دورهٔ کوتاه ناامنی و فشار بر یهودیان در دوره اردشیر بابکان، آنان از زمان شاپور یکم و در پی تفاهمی که میان شاه با پناهندگان و خاخام های یهودی به صورت گرفت، شرایط یهودیان بهبود یافت به طوری که در زمان شاپور دوم و در جنگ های بین شاپور دوم و روم، یهودیان برخلاف مسیحیان به ایران وفادار ماندند. با این حال، احساسات ضدیهودی در بین عامه مردم در مقطعی بالا گرفت. علت آن بود که دو موبد زرتشتی به به دست یهودیان به قتل رسیدند. این امر
موجب شکنجه و کشتار شدید یهودیان شد؛ این کشتار در شهر اصفهان که مسکن بسیاری از یهودیان بود شدت بیشتری داشت و تا زمان قباد ادامه یافت. موقعیت زنان. از آثار بجا مانده از کتاب های دینی و قطعات پراکنده از نوشته های حقوقی می توان به مجموعه ای از مقررات منظم و استوار حقوقی که موقعیت زنان را در دوران ساسانیان معین می کرده است، پی برد. تعداد زنانی که یک مرد می توانست اختیار کند، مرز نداشت. شاهان، بزرگان و بسیاری از اشراف حرمسراهای بزرگی معروف به شبستان داشتند. زنان، هم از لحاظ حقوقی و هم از نظر شخصیتی یک کالا محسوب می شدند و درست در طبقهٔ بردگان قرار داشتند، و در همهٔ موارد اسیر قدرت رئیس خانواده بودند. در خانهٔ پدری و در خانهٔ شوهر همواره زیر دست شوهر یا پدر بودند و پس از مرگ آن ها تحت کنترل جانشین رئیس خانواده قرار می گرفتند. دختران بنا بر مقررات قانونی باید در ۱۵ سالگی ازدواج می کردند. تعدد زوجات اثر نامطلوبی بر اوضاع خانوادگی ایرانیان می گذاشت، واضح است که تعدد زوجات بیشتر در طبقات بالای اجتماع رخ می داد زیرا فقط اعیان و اشراف قادر به نگهداری زنان متعدد بودند. فقط کدبانو و فرزندانش حق استفاده از ارث را داشتند و ز
نان موقت و فرزندانشان هیچ حقی بر ارث نداشتند. جمعیت زیاد زنان در حرمسراها برای تودهٔ مردم دشواری های بسیاری به بار می آورد؛ این امر موجب کمبود زن و اغتشاشات خطرناکی در میان طبقات پایین اجتماع می شد. شاهان می کوشیدند از طریق اسکان اسیران جنگی این مشکل را حل کنند. قباد در جنگ با بیزانس اسیران بسیاری را به ایران آورد. اوضاع سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی ایران. کشاورزی منبع اصلی درآمد ایران عصر ساسانی بود. برزگران و روستاییان به شدت مورد بهره کشی قرار می گرفتند. پایه های اقتصادی دولت ساسانیان مبتنی بر مالیات و خراج بود و وضع مالیات و خراج در دوره ساسانی ارتباط نزدیکی با جنگ و طبقات اجتماعی داشت چنان که سنگینی مالیات بیشتر از همه متوجه طبقات پایین اجتماع بود. در سال های پادشاهی پیروز و قباد حوادث طبیعی گوناگونی گریبان گیر مردم شد، به طوری که قحطی های پی درپی و کمبود محصول توده های مردم را دچار فقر کرد. قباد و پدرش تلاش کردند با دادن تسهیلات به مردم قحطی زده کمک کنند، اما اوضاع اقتصادی ایران در آن دوران به شدت دچار بحران شده بود. بنا بر نقل قول راوندی روستاییان در بدترین شرایط قرار داشتند. برای اولین بار در اواخر قرن ۵
م. در دوران پادشاهی پیروز اول و سپس قباد رعایای زمین های بزرگ به دلیل گرسنگی از کار روی زمین فرار کردند که این مسئله موجب انتقال جمعی روستاییان به شهرهای بزرگ کشور شد، و ایجاد شکل های تازه ای از مناسبات اجتماعی-زمین داری و انهدام بخش های از جماعات روستایی را رقم زد. در واقع نهضت مزدک، هم بر ضد استمرار بزرگ مالکی و هم بر ضد برده داری بود. جنبش مزدک در دوران اولیهٔ بزرگ مالکی در ایران و زمانی که فشار به عامهٔ مردم زیاد شده بود، ظهور کرد، و سبب پیوستن توده های عظیمی از روستاییان به این نهضت شد. شکست پیروز در جنگ با هپتالیان در شمال شرقی ایرانشهر، کشته شدن او در این جنگ، خراج گزارشدن ایرانیان به ترکان برای اولین بار در تاریخ ایران، روابط سیاسی خصمانه با ارمنستان و بیزانس، شورش اعراب و حمله آنان به ایران، شورش قبایل کاسی و تموری ها و شکست سپاه ایران از ارمنی ها، همگی نشان دهندهٔ شرایط آشفتهٔ سیاسی ایران در آن دوران بودند. وضع اقتصادی ایران در شرایطی قرار گرفته بود که قباد برای اولین بار از دولت بیزانس تقاضای وام کرد. اختلاف های داخلی در آن دوران کار را به جایی کشاند که قباد از پادشاهی برکنار شد و مدتی در زندان اس
یر ماند. از دیگر نشانهٔ بی ثباتی وضع اجتماعی ایران در آن دوران می توان به کشته شدن سوخرا از نجبای بزرگ و تأثیرگذار آن عصر اشاره کرد. مزدک و قباد. به پادشاهی رسیدن قباد. عظمت و شکوه شاهنشاهی ساسانی در حدود سال ۴۹۰ میلادی رو به افول گذارده بود؛ پیروز در جنگ با هپتالیان کشته شده و به ایران صلح نامهٔ تحقیرآمیزی تحمیل شده بود؛ بلاش برادر پیروز که به جای او بر تخت پادشاهی نشست، نیز نتوانست با روحانیونی که با اشراف و بزرگان هم داستان شده بودند، به توافق برسد. به دلیل خالی بودن خزانهٔ سلطنتی در همراه کردن سپاهیان نیز ناتوان بود. در نتیجه، روحانیون و بزرگان او را کور و از پادشاهی برکنار کردند و پسر پیروز، یعنی قباد، را در سال ۴۸۸ م. به تخت شاهی نشاندند. بنا بر نوشتهٔ دینوری، سوخرا قباد را به پادشاهی رساند. از قول طبری نقل شده که سوخرا متعلق به یکی از خاندان های اشرافی عصر ساسانی بود. قباد وقتی به پادشاهی رسید بسیار جوان بود. این کم سنی شاه باعث اغتشاش در کشور و دخالت طبقهٔ اشراف و روحانیت در امور کشور شد؛ ظاهراً ظلم و ستمی که این طبقه بر مردم روا می داشتند، بسیار بوده است. قباد می دانست که اگر برخلاف نظر طبقهٔ اشراف،
روحانیون و سوخرا کاری انجام دهد مانند عمویش کور می شود؛ بنابراین منتظر فرصت ماند تا از قدرت این طبقه بکاهد، ظهور مزدک و همراهی تودهٔ مردم با او این فرصت را در اختیار قباد قرار داد. حضور مزدک در دربار قباد. شروع فعالیت مزدک و پیروانش از سال ۴۹۴ م. آغاز شد. چون قباد در پی کاستن از قدرت اشراف بود، از آنان حمایت کرد. اما دربارهٔ چگونگی حضور مزدک در دربار قباد در نوشته های منابع قبل از فردوسی اطلاعاتی در دست نیست، در واقع نویسندگان منابع قبل از او در این باره سکوت کرده اند. فردوسی دربارهٔ اولین حضور مزدک در دربار قباد می نویسد. فردوسی نخستین حضور مزدک در دربار قباد را مربوط به سالی می داند که در ایران و در دوران پادشاهی قباد خشکسالی رخ داده بود. یکی از فعالیت های مزدکیان شورش در مدائن بود. خشکسالی ای که در زمان قباد رخ داد، بهانهٔ انجام این شورش بود؛ حدود ۱۰ سال پس از پادشاهی قباد حملهٔ ملخ ها و خشکسالی وسیع و سختی کشور ایران را دربرگرفت که خاطرات خشکسالی ۷ سالهٔ زمان پیروز را که در طی آن مردم بسیاری تلف شده بودند، یادآوری می کرد؛ مقدسی در کتاب "البداء و التاریخ" قحطی آن سال ها و سیاست پیروز را چنین نوشته است «...
"پیروز در آن قحط سالی به تمام کارگزاران و والیان در گیلان و بنداران نامه نوشته و فرمان داد تا آنچه در خزائن هست میان مردم تقسیم کنند و در معاش مردم حسن تدبیر به کار برود"...» در نتیجه، در زمان قحطی دورهٔ قباد، مزدک تاراج انبارهای مدائن را مناسب دید و در مباحثه ای که با قباد داشت، فرمان و اجازهٔ غارت انبارهای کسانی را که دست به احتکار غلات زده بودند، گرفت. ظاهراً شورش و غارت فقط در مدائن نبود بلکه به نواحی دیگر نیز سرایت کرد، اما رفتار مزدکیان در زمان غارت انبارها بسیار معقولانه بود و بنا بر قول فردوسی آنان حاضر بودند قیمت گندم ها را تا ده برابر بپردازند. البته نظام الملک نیز در کتاب سیاست نامه بدون ارائه سندی در این باره، شرح مفصل و افسانه گونهٔ را بیان کرده که خلاصه آن به این صورت است «"مزدک چون ستاره شناس خوبی بود از حرکت ستارگان متوجه شده بود که فردی ظهور خواهد کرد که دین ها دیگر را باطل می کند و خواست که آن فرد او باشد، به دربار پادشاه رفت و درصد فریب قباد و بزرگان برآمد او به غلام خود دستور داد در مکانی مخفی شود و در موقع لزوم سخن بگوید، مزدک در میان شاه و بزرگان ادعای پیامبری می کند و معجزه خود را سخن
گفتن آتش بیان می کند"». انگیزهٔ قباد برای پذیرش دین مزدک. با نگاهی کلی به منابع تاریخ ایران، به ویژه منابع دوران اسلامی که بر اساس منابع دوران ساسانیان نوشته شده اند، چند نظریه دربارهٔ علل گرویدن قباد به مزدک مطرح شده است. بر اساس این منابع، یکی از دلایل حمایت قباد از مزدک، تمایل او به زنان عنوان شده که از طریق آیین جدید او می توانست به خواستهٔ خود برسد. بلعمی عقیده دارد که قوانین مزدک دربارهٔ زنان علت پیروی قباد از آیین او بود. وی در این باره آورده است «"قباد به زنان میلی بود، بدو گروید و او را دست قوی کرد و زن هر کسی که خواستی برگرفتی"».شهرستانی نیز با استناد به همین فرضیه ها دلیلی مشابه با بلعمی بیان کرده است. بلعمی در این باره بیان کرده است علت پیروی قباد از مزدک این بوده است که در آیین او قانون جدیدی راجع به زن وجود داشت و قباد از این امر خشنود شده بود، چرا که او به زنان میل زیادی می داشت. حتی نویسندهٔ گمنام کتاب "مجمع التواریخ و القصص" نیز دلیلی مشابه دلیل بلعمی و شهرستانی در علت حمایت قباد از مزدک بیان کرده است. در برخی دیگر از منابع نوشته شده است که خودِ قباد ایرانیان را به آمیزش جنسی مشترک با زنان خو
د دعوت می کرد. در برخی دیگر از منابع، نظر دیگری نیز دربارهٔ دلیل حمایت قباد از مزدک بیان شده است. این دلیل، ترس و وحشت شاه از مزدک و مزدکیان دانسته شده است، چرا که شواهد تاریخی نشان می دهند آیین مزدک مورد حمایت همگانی تودهٔ مردم بود و در واقع بهترین سیاست در جهت حفظ پادشاهی حمایت از مزدکیان می نمود. ثعالبی در کتاب "غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم" در تکمیل این نظر نوشته است که «قباد از روی ترس پیروی از مزدک را پذیرفت زیرا مزدک دستور داد تا بینوایان انبارها را غارت کنند و قباد توانایی جلوگیری آنان را نداشت… مزدکیان او را تهدید کردند که اگر پیرو باورهای ایشان نشود وی را چون گوسفندی سر خواهند برید…» اما ابوریحان بیرونی در کتاب "آثار الباقیه" دلیل پیروی قباد از جنبش مزدکیان را این گونه بیان کرده است: «قباد بدو ایمان آورد و برخی از ایرانیان بر این عقیده اند که قباد در ایمان به مزدک ناچار مضطر بود؛ چه از کثرت پیروان او بر شاهی خود می ترسید…» اما برخی دیگر از منابع این نظر را مطرح می کنند که علت حمایت قباد از مزدک، علاقهٔ قلبی قباد و تمایلات دینی و اخلاقی و اصول فکری مزدک بود؛ خواجه نظام الملک معتقد است که قباد با علاق
هٔ قلبی آیین مزدک را پذیرفت. میرخواند در "روضة الصفا" معجزهٔ سخن گفتن آتش به واسطه مزدک را دلیل قبول آیین مزدک توسط قباد بیان کرده و حمزه اصفهانی در کتاب "تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء" آینده نگری قباد را دلیل حمایت قباد از مزدک بیان کرده است. در بین تحقیقات معاصر نظریات مختلفی در این باره مطرح شده است، مثلاً کریستنسن معتقد است که قباد در ابتدا یکی از باورمندان دلدادهٔ آیین مزدک بوده و نولدکه معتقد است که علت حمایت قباد از مزدک برای سرکوب قدرت اشراف بوده است. دیاکونوف معتقد است که گرویدن قباد به مزدک صرفاً یک بازی سیاسی بوده چرا که وقتی او فرمان قتل سیاوش را که سبب آزاد شدنش از زندان شده بود، به جرم انحراف از دین امضاء و به مرگ محکوم کرد، نشان دهنده این است که ارتباط قباد با مزدک و مزدکیان صرفاً یک بازی سیاسی بوده است. هانری ماسه در این باره معتقد بود که علت گرویدن قباد به مزدک و مزدکیان این بود که او به بهانه خشکسالی می توانسته به اصلاحات عمیقی در زمینهٔ مالیات اراضی دست بزند؛ پیگولوسکایا باور دارد که «وی بلاشک مشتاق تعالیم مزدک شده و آن را به عنوان یک دین نو پذیرفته بود». همچنین مطالعات جدید به اهداف سیاس
ی قباد اشاره کرده اند و معتقدند دلیل اصلی قباد برای قبول کردن دین مزدک، کاستن از قدرت طبقهٔ اشراف و بزرگان و روحانیون بوده است؛ همچنین معتقدند که جنبش مزدک فرصتی در اختیار قباد قرار داد تا از قدرت و نفوذ این طبقه بکاهد، محمد بن جریر طبری با ترسیم آن روزگار به خوبی درستی این نظر را نشان داده و نوشته است «چون بیشتر روزگار قباد سپری شد و تدبیر ملک به دست سوخرا بود مردم به او گرویدند و قباد را سبک گرفتند و قباد تحمل این نکرد و بدان رضا نداد… او را زندانی و کشت». این را که قباد قلباً پیام مزدک را قبول کرده یا نه، نمی توان با یقین کامل جواب داد، اما او با کمک جنبش مزدک توانست قدرت طبقات بالا را بسیار کم کند، چرا که در منابع و متون زرتشتی که توسط روحانیون سرسخت مخالف اصلاحات قباد نوشته شده است این دوره، دوران آشوب معرفی شده، دوره ای که زنان به همگان تعلق داشتند و هیچ کس دیگر تبار و اصل و نسب خود را نمی شناخت. کمک های قباد. بنا بر روایت فردوسی در شاهنامه پس از گرویدن قباد به آیین مزدک بر تعداد مزدکیان هر روز افزوده می شد. قباد دین مزدک را نه تنها بین مردم سرزمین خود رواج داد، بلکه در مناطق تابع کشور ایران مثل اعراب ن
جد و حجاز نیز به گسترش آن دست زد. قباد برای این کار به منذر بن منذر، عامل خود در عربستان، دستور داد آیین مزدک را بپذیرد و هنگامی که او این خواستهٔ شاه را نپذیرفت، قباد از "حارث بن عمور"، رئیس قبیلهٔ کنده، خواست با قبول آیین مزدک، اعراب نجد و حجاز را به قبول آیین مزدک وادار کند. در این زمان حتی آیین مزدک به ارمنستان نیز رسیده بود. در همین زمان بود که بسیاری از حکمرانان ایالت ها به مذهب مزدک گرویدند. از مهم ترینِ این افراد پسر بزرگ قباد، یعنی کیوس حاکم طبرستان، بود. این موضوع نشان می دهد آیین مزدک در آن زمان از یک آیین منحصر به طبقهٔ فرودست و فقیر خارج شده و شیوع کامل یافته بود. پادشاهی دوبارهٔ قباد. قباد در ابتدا بنا بر دلایلی که ذکر شد با مزدک و پیروانش مساعدت و همراهی بسیاری داشت، تا اینکه در سال نهم یا دهم پادشاهی اش بنا بر فتوای موبدان مبنی بر جلوگیری از فتنه، از پادشاهی برکنار شد و به زندان افتاد و برادرش جاماسپ به جای او به پادشاهی رسید. پس از آن که قباد برای بار دوم به پادشاهی رسید دشمنان خود را قلع و قمع کرد، اما اطلاعاتی در دسترس نیست تا به درستی روشن شود که او این بار تا چه اندازه ای در حمایت از آیین
مزدک کوشید. از شواهد به جا مانده مانند گذشتن از جاماسب و زنده نگه داشتن او، می توان استنباط کرد که قباد به اصول نظریه های مزدک پایبند بود، اما حمایت چندانی از مزدک و مزدکیان نکرد. برای قبول این مسئله می توان به لشکرکشی سال ۵۰۲ م. قباد به روم اشاره کرد که در این لشکرکشی طبقه اشراف و بزرگان و سپاهیان، قباد را همراهی می کردند. با اینکه قباد از مزدک و مزدکیان حمایت نمی کرد، اما مانع کار آنها هم نمی شد. نتایج نشر و گسترش آیین مزدک موجب ترس و هراس شاه شد، قوانینی که قباد برای عملی کردن افکار مزدک در دورهٔ نخست پادشاهی خود وضع کرد به شکل انقلابی بود. در طول پادشاهی جاماسب و در هنگام کنار زده شدن قباد از پادشاهی، دین مزدک گسترش کمتری داشت اما افکار و باورهای اشتراکی این آیین در ذهن مردمانی که قرن ها در رنج به سر می بردند ماندگار و پیشرفت کرده بود؛ نارضایتی ها شدت یافته و همه جا بر ضد اشراف آشوب به پا شده بود، این تجاوزها بر ضد اشراف به اندازهٔ زیاد بود که خسرو انوشیروان در نخستین سال های پادشاهی اش مجبور شد برای جبران خسارت های ناشی از آن اقداماتی انجام دهد. این آشوب های اشتراک گرایان سبب ضعف حکومت ایران شده بود، ام
ا مانع از جنگ های قباد با روم نشد. آیین مزدک به اندازه ای گسترش یافته بود که مزدکیان برای روحانیان خود نیز سلسله مراتب ایجاد کرده بودند. ذکر این نکته که قباد برای جانشینی خود خسرو اول را بر کاووس، پسر بزرگترش، —که ولیعهد او و مورد حمایت مزدکیان نیز بود— ترجیح داد، نشان می دهد که چقدر عقیدهٔ قباد با هم کیشانش فرق کرده است. شاید قباد گمان می کرده است که با گسترش آیین مزدک توارث سلطنتی نیز از بین برود. در سال ۵۱۹. م مسئله انتخاب جانشین برای قباد یکم مطرح شد، و مزدک و مزدکیان برای به پادشاهی رساندن کیوس تلاش فراوانی کردند، چراکه مسئلهٔ جانشینی قباد یکم برای مزدکیان برابر بود با برقرار ماندن یا نابود شدن آیین آنها. مزدکیان با خواسته شاه مخالفت کرده و با گستاخی از پسر بزرگ قباد که ولیعهد هم بود حمایت کردند، اما دربار و روحانیون و اشراف از خسرو یکم که فرزند کوچکتر قباد و ضد مزدکی بود، پشتیبانی کردند؛ کیوس یا کاووس مورد حمایت مزدکیان به جنگ با خسرو یکم رفت، اما در جنگ مغلوب شد و خسرو یکم به عنوان پادشاهی ضدمزدکی به سلطنت رسید. قباد که تا آن موقع تا جایی که ممکن بود، نسبت به هم کیشان خود اصل مدارا را رعایت می کرد، رفت
ه رفته از آنان روی گرداند و در آخر طرفدار روحانیان زرتشتی شد. در نهایت، در سال ۵۲۰ م. تغییر رفتار قباد با مزدک و پیروانش نمایان شد. مزدک و خسرو انوشیروان. به پادشاهی رسیدن خسرو یکم. خسرو اول فرمانروایی خود را زمانی آغاز کرد که هنوز پدرش بر سر کار بود. پس از مرگ قباد اول، پسرانش بر سر جانشینی با یکدیگر اختلاف پیدا کردند. نخست کیوس (کاووس) که پسر بزرگتر قباد بود، خود را شاه خواند؛ وی هنگامی که برادرش خسرو را مخالف با خود دید به جنگ با او پرداخت و به تیسفون لشکرکشی کرد. کاووس در این جنگ شکست خورد و به دستور برادرش کشته شد. وزیر اعظم، یعنی مهبد، نیز با پادشاهی کیوس مخالفت کرد و اعلام داشت که شاه تنها با رأی بزرگان انتخاب می شود. وقتی بزرگان کشور گرد هم آمدند، مهبد وصیت نامهٔ قباد را به آن ها نشان داد که در آن خسرو به پادشاهی پیشنهاد داده شده بود. اینکه قباد خسرو را به کاووس که پسر ارشد و پیرو دین مزدک بود، ترجیح داد نشان دهندهٔ تغییر نگاه و دیدگاه نسبت به دین مزدک بود. بزرگان کشور طی جلسه ای خسرو اول را به پادشاهی برگزیدند و خسرو با لقب «انوشیروان» در سال ۵۳۱ میلادی بر تخت پادشاهی نشست. خسرو پیش از خواندن وصیت نا
مهٔ پدرش، برادرانش را کشته بود. بعضی از بزرگان کشور پس از جلسه و در طی توطئه ای می خواستند دیگر فرزند قباد را که برادر خسرو بود، به پادشاهی برسانند؛ برادر خسرو که جم نام داشت از یک چشم کور بود و نمی توانست به پادشاهی برسد ولی خسرو از توطئه بزرگان و شاهزادگان باخبر شد و در اقدامی آن ها را سرکوب کرد. پس از رسیدن به سلطنت، خسرو مهبد را هم کشت و خود را از سایهٔ مهبد که به کمک او بر سرکار آمده بود، آزاد کرد. داستان مرگ مهبد با افسانه آمیخته شده است؛ می گویند خوراکی هایی که مهبد برای شاه فرستاده بود با توطئه ای زهرآگین شده بود؛ وقتی پسران مهبد با خوردن آن خوراکی ها کشته شدند، شاه به این فکر افتاد که مهبد قصد جان او را کرده است؛ لذا دستور داد که مهبد و خانواده و آشنایانش را بکشند. ولی به گفتهٔ پروکوپیوس شاه، مهبد را نزد خود فراخواند. در آن لحظه مهبد مشغول آموزش دادن به سپاهیان بود و گفت که به زودی به درگاه شاه خواهد رفت؛ چون فرستاده شاه با مهبد دشمنی داشت، گفته های او را اینگونه به شاه نرساند. فرستاده چنین گفت که مهبد بهانه آورده است و از آمدن به نزد شاه خودداری می کند؛ پس از شنیدن این سخنان، خسرو عصبانی شد و پس از
چند روز دستور مرگ مهبد را داد. یکی از کارهایی که خسرو پس از رسیدن به تخت پادشاهی انجام داد، آشتی با دولت بیزانس بود که با خالی کردن چند دژ در لازستان عملی شد. پس از آن تلاش کرد که نظم و آرامش را به جامعه برگرداند تا پایگاه های روحانیون را که به دست خاندان های بزرگ و قدرتمندان افتاده بود، سازماندهی کند. علل دشمنی خسرو یکم با مزدک. از تعالیم مذهبی مزدک، خسرو یکم چنین استناد می کرد که مزدک دشمن شاهنشاهی مستقل ایران است و اگر با پیروان خود به سلطه برسند، قدرت شاهنشاهی در سلسهٔ شاهان ایران باقی نمی ماند؛ خواجه نظام الملک در کتاب "سیاست نامه" با ذکر مناظره ای که بین خسرو یکم و مزدک به وسیلهٔ یکی از موبدان زرتشتی برگزار شد بیان می کند که از آن مذاکره پیداست که خسرو یکم مزدک را دشمن خود می پنداشته چراکه خسرو یکم در آن مناظره از مزدک می پرسد «تو آمدی تا پادشاهی از خاندان ملوک عجم به فنا ببری؟». ابن الاثیر در خصوص علت دشمنی خسرو یکم با مزدک داستانی را نقل کرده است که «"روزی مادر او در محضر قباد بود که مزدک وارد شد و او را دید و از قباد خواست که مادر خسرو یکم را به او واگذار کند و قباد درخواست او را قبول کرد ولی خسرو یک
م با فریاد و شیون و بوسیدن پای مزدک از او درخواست کرد تا از مادر او بگذرد، ولی این واقعه را در دل خود نگه داشت تا روزی که شاه شد"». داستان مادر خسرو یکم را به غیر از ابن الاثیر، ابوالفرج، بیرونی ،ابوالفدا نیز ذکر کردند. کشتار مزدکیان و مزدک. پس از گسترش آیین مزدک، خسرو انوشیروان راضی به این نشد که آیین مزدک را قبول کند. در برابر اصرار قباد مبنی بر قبول کردن این آیین در روزی که مزدک صدهزار تن از پیروانش را برای دیدار و نمایش به قباد گردآورده بود، از پدرش مهلت پنج ماهه خواست تا موبدان را آماده بحث و مجادله با مزدک کند و اگر مزدک در این مناظره شکست خورد قباد آنان را به او واگذارد تا خسرو هر آنچه می خواهد با آن ها انجام دهد. در مجلس مناظره ای که برگزار شد چند موبد و دو اسقف مسیحی نیز حضور داشتند؛ نام موبدانی که خسرو یکم برای منظره با مزدک دعوت کرده بود، پسر ماهداد، "ویه شاپور"، "دادهرمزد"، "آذرفرنبغ"، "آذربد"، "آذرمهر" و بخت آفرید بود. نام دو اسقف مسیحی حاضر در جلسه "گلونازس" و "بازانس" بودند. آنان توانستند با غلبه بر مزدک در مناظره، شاه را قانع کنند که آیین مزدک ناروا است. در این مجلس مناظره که ریاست آن را خسرو
یکم برعهده داشت اتهاماتی نظیر «طرفداری از برادری و برابری»، «طرفداری از پدید آمدن رفاه اجتماعی و مخالفت با اختلافات طبقاتی»، «موافقت با پدری واقعی و مخالفت با ابدال»، «مخالفت با احتکار مال و زن» و «نفس تضاد موجود در جامعه» بر مزدک وارد شد. بر اساس گزارش فردوسی، ظاهراً خسرو با توطئه ای سه هزار تن از مزدکیان را در روز مهرگان در باغی جمع کرد و آنان را مانند درخت بر روی زمین کاشت به طوری که سرهای آن ها در زیر خاک و پاهایشان در هوا بود و پس از آن مزدک را هم به همان باغ فراخواند و او را از پاهایش به دار آویخت و تیر باران کرد. بنا بر روایت فردوسی، مزدک و مزدکیان در مدائن قتل عام شدند. اما بنا بر "سیاست نامه" این واقعه به صورت دیگری رخ داد و انوشیروان در یک میهمانی آنان را با وعدهٔ دادن خلعت ناجوانمردانه قتل عام کرد. خواجه نظام الملک تعداد مزدکیان کشته شده در آن روز را دوازده هزار تن نوشته است. پیش از آن آورده است که خسرو انوشیروان قبل از آن واقعه پدر خود را به بند کشیده و خود را شاه نامیده بود اما ابن الاثیر تعداد مزدکیان کشته شده را صدهزار نفر عنوان کرده است. ثعالبی تعداد کشته شدگان را هشتادهزار نفر عنوان کرده است.