Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
طبرستان یا تبرستان یا تورستان نام تاریخی سرزمینی در کرانهٔ جنوبی دریای مازندران بوده است که هستهٔ مرکزی این ناحیه با استان مازندران کنونی همپوشانی دارد. در این مقاله به وجه تسمیه طبرستان می پردازیم. نام تاریخی سرزمین شمالی ایران در دوران باستان بصورت تپوش آری و تپوری و تپورستان بوده است که ریشه در نام قوم تپور دارد. به گفته اسدالله عمادی نخستین بار نام این سرزمین در کتیبه های آشوری بصورت تپوش آری ذکر شده است. کتزیاس مورخ عصر هخامنشیان در شرح لشکرکشی های آشوریان، به سرزمین تپوری بین دو سرزمین اسرم هیرکانی و کادوسی اشاره می نماید و پولیبیوس به کوه های تپوری در حد فاصل دروازه کاسپین (گرمسار) و دریای اسرم هیرکانی اشاره می نماید و استرابون به سرزمین تپوری در نزدیکی ری و دروازه کاسپین (گرمسار) اشاره می کند و آریان و کوینت کورس در شرح جنگ های اسکندر مقدونی و هخامنشیان به یک ساتراپ به نام ساتراپ تپوری در حاشیه دریای مازندران اشاره می کنند که سرزمین آمارد نیز به آن ضمیمه شده بود. مورخین ارمنی عصر ساسانی همچون موسی خورنی و سبئوس به این سرزمین با عنوان تپرستان یاد کرده اند. نام این سرزمین در سکه اسپهبدان طبرستان بصورت ت
پورستان ذکر شده است. طبرستان و قوم تپوری. اما، اولین برداشت از نام طبرستان، توسط مورخان و پژوهشگران ارتباط دادن این واژه با قوم «تپوری» است. این قوم چنان که خواندیم، از قبائل قدیمه ساکن در طبرستان یا مازندران کنونی بوده است، که در جلد نخست بدان پرداخته شده است. برداشت غالب، این است که تپوری به طبری و ولایت تپوریا به تپورستان (یا طاپورستان) و سپس تبورستان (طبورستان) و طبرستان تغییر یافته است. محمد معین نیز وجه تسمیه تبرستان را نام قوم تپوری می داند. نام طبرستان را معرب عبارت «تپورستان» (به فارسی میانه: ) دانسته اند که اشاره به سرزمین سکونت قوم تپور دارد. به گفته کتزیاس قوم تپور مطیع نی نوس، حاکم آشور، بودند. به گفته آریان گروهی از قوم تپور در عصر هخامنشی و اسکندر در میان هیرکانیا و آمارد حضور داشتند و اسکندر سرزمین آمارد را به قلمرو فرادات حاکم تپور ضمیمه کرد. به گفته ویلفرد مادلونگ، تپورها که در ابتدا در قسمت جنوب شرقی منطقه زندگی می کردند، در اوایل تحت تسلط هخامنشیان قرار گرفتند، آماردها توسط اسکندر و بعداً توسط پارتیان شکست خوردند و در قرن دوم پیش از میلاد آنها را در اطراف ری اسکان دادند. قلمرو سابق آماردها
توسط تپورها اشغال شده بود. بطلمیوس در ناحیه شرق دیلم در ساحل دریای مازندران تنها از تپورها یاد می کند. دیلم بخش کوهستانی گیلان بود. به گفته واسیلی بارتلد تپوری ها در قسمت جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و در قید اطاعت هخامنشیان درآمده بودند و آماردها مغلوب اسکندر مقدونی و بعد مغلوب اشکانیان شدند و اشکانیان در قرن دوم ق. م آنها را در حوالی ری سکونت دادند و اراضی سابق آماردها به تصرف تپوری ها درآمد و بطلمیوس در شرح دیلم یعنی قسمت شرقی گیلان در ساحل بحر خزر فقط از تپوری ها نام می برد. به گفته مجتبی مینوی قوم آمارد و قوم تپوری در سرزمین مازندران می زیستند و تپوری ها در ناحیه کوهستانی مازندران و آماردها در ناحیه جلگه ای مازندران سکونت داشتند. در سال ۱۷۶ ق. م فرهاد اول اشکانی قوم آمارد را به ناحیه خوار کوچاند و تپوری ها تمام ناحیه مازندران را فرو گرفتند و تمام ولایت به اسم ایشان تپورستان نامیده شد. احسان یارشاطر در کتاب "تاریخ ایران کمبریج" تپوری ها قومی خوانده است که در دوران فرهاد یکم اشکانی، از پرثوه (Parthyene) به مناطق مرکزی جنوب دریای خزر (مازندران کنونی و حوالی آن) کوچانده شدند و تپورها با قوم آمارد، در همسایگ
ی غربی شان، درآمیخته شد و با هضم در جوامع آریایی، قومیت کنونی مازندرانی را تشکیل دادند. اسدالله عمادی معتقدست که نام تاریخی سرزمین شمالی ایران در دوران باستان به صورت تپوش آری و تپوری و تپورستان بوده است که ریشه در نام قوم تپور دارد. او می گوید نخستین بار نام این سرزمین در کتیبه های آشوری به صورت تپوش آری ذکر شده است.اسدالله عمادی ادعای کوچ قوم تپور از پرثوه به مازندران را رد می نماید و می گوید پیش از آنکه اشکانیان به قدرت برسند تپورها در مازندران ساکن بودند و به تعدادی از منابع یونانی استناد می کند. کتزیاس مورخ یونانی عصر هخامنشی سرزمین تپوری را همان مازندران می داند و سرزمین تپوری را سرزمینی ما بین اسرم هیرکانی و کادوسی معرفی می کند و پولیبیوس نیز کوه های تپوری را همان کوه های مازندران می داند و به این کوه بین دروازه کاسپین (گرمسار) و دریای هیرکانی اشاره می کند و استرابون به سرزمین تپوری در نزدیکی ری و دروازه کاسپین (گرمسار) اشاره می کند و آریان و کوینت کورس در شرح جنگ های اسکندر مقدونی و هخامنشیان به یک ساتراپ به نام ساتراپ تپوری در حاشیه دریای مازندران اشاره می کنند که سرزمین آمارد نیز به آن ضمیمه شده بود
. "دانشنامه ایرانیکا" نیز در مقاله مردمان باستانی ایران، در ارتباط با قوم تپور به گزارش های بطلمیوس و استرابون و آریان یونانی و کوینت کورس، مورخ رومی، استناد کرده است. چینی ها تپورستان را «ثو په سه تان» می نامیدند.مورخان ارمنی عصر ساسانی همچون موسی خورنی و سبئوس به این سرزمین با عنوان تپرستان یاد کرده اند. نام این سرزمین در سکه اسپهبدان طبرستان به صورت تپورستان ذکر شده است. طبرستان و تبر هیزم شکنی. پژوهشگران، طبرستان را ترکیبی از کلمه "Tabar" می دانند، که به دو صورت آمده است: بیشتر به شکل «طبر» و گاهی «تبر» ثبت شده است. دکتر "جواد مشکور" در مقدمه کتاب مرعشی ذکر می کند: ابوالفداء در تقویم البلدان خود در وجه تسمیه طبرستان، پیروی از لغت عامه کرده این کلمه را مشتق از «تبر» دانسته و بر آن شده است که مردم آن سرزمین به مناسبت جنگل های انبوه و استفاده از تبر، غالباً پیشه هیزم شکنی داشته اند، بنابراین طبرستان را سرزمین هیزم شکنان پنداشته است. این برداشت از چند جهت قابل توجه و اهمیت است. نخست آنکه، «طَبَر» صورت عربی واژه پارسی «تَبَر» (دهخدا و معین، طَبَر را معرب تبر دانسته اند) و تیشه است. دوم آنکه، مردمان شمال البرزک
وه، به دلیل زندگی در محیط های جنگلی نیاز به این ابزار داشته اند، چنان که در خصوص نبرد اسکندر و مردی ها و تپوری ها و همچنین تجارت درخت بلوط در اسرم هیرکانیا، در جلد نخست اشاره شده است. همچنین، ملگونوف در کتاب «کرانه های جنوبی بحر خزر» آورده است: «مردم مازندران از دوران های گذشته تا به امروز پیوسته تبری بر دوش داشته اند و از این تبرها بیشتر برای باز کردن راه از میان بوته هایی استفاده می کردند که سراسر زمین را فرا گرفته است و آن را به همان صورتی حمل می کردند که برزگران روسی داس را. ساکنان استان گیلان را نیز که سابقاً جزو مازندران بود، سابقاً رسم بر حمل تبر داشته اند، اما گیلانیان، از عهد شاه صفی به بعد، تبر را با داسی با دسته ای بلند جایگزین نمودند. نکته: با توجه به توصیفات مربوط به بندهای پیشین، می توان چنین استنباط کرد که طبری به کسی گویند که؛ طبرستان و طبر و طور و کوه. برداشت دوم، «طبر» را با تپه، دژ و کوه مرتبط می داند، که یکی از معانی «ماز» نیز دژ و کوه (کوهستان دژها) بوده است. ظهیرالدین مرعشی می گوید: «پس از مرگ فریدون، افراسیاب با سپاه گران به دهستان استرآباد رسید، و چون لشکر منوچهر به غدر افراسیاب شکست ی
افت، سپاهش منهزم گشته و به عراق عقب نشست (محتملا منظورش عراق عجم یا همان ری و جنوب البرز است) و … منوچهر فرمود، تا قلعه طبرک را (محل دژی به نام طبرک را همچنین در نزدیکی بیشه اهلم ذکر کرده اند) بساختند، و به زبان طبری، «طبر»، کوه را گویند؛ و چون در میان صحرای ری، قلعه بر روی تپه بزرگی واقع بود، آن تپه را طبرک نامیدند، یعنی کوهک به کاف تحقیر، به سبب سایر جبال که در آن حوالی است و آن قلعه را از آن سبب بدین اسم موسوم گردانیدند. احمد کسروی در این رابطه می نویسد: «طبرک نام دو دژ معروف در ری و اصفهان می باشد، یکی دژ طبرک در نزدیکی اصفهان و دیگری کوه طبرک در نزدیکی ری است شکل درست آن تپورک است و شکی نیست که هنگامی این دو مکان، نشیمن دسته هایی از قوم تپور بوده است». همچنین "لسترنج" در کتاب «جغرافیای تاریخ سرزمین خلافت شرقی» می نویسد: «کلمه طبر در زبان بومی مردم مازندران به معنای کوه و تپه است، بنابراین طبرستان به معنی ناحیه مرتفع و کوهستانی است.» هاینریش کیپرت می گوید تور یا طور و تورا یا طورا ṭūrā به معنای «کوه» است. طبرستان و تور و توران. از آنجا که صورت نوشتاری حرف «ت» در زبان پهلوی به یک گونه بوده است و در الفبای
فارسی که مقتبس از الفبای عربی است به دو گونه «ت» و «ط» نوشته شده است؛ و چنان که گفتیم، به نظر طبرستان معرب تبرستان است. با این تفاسیر، بایستی به دنبال معنی واژه Tabar باشیم. یک نکته جالب توجه آن است که واژه تبر با معنی ابزار هیزم شکنی، در گویش های مختلف به اشکال گوناگون تلفظ و نوشته می شود که گویش طبری (مازندرانی) جالب است. به نقل از وب سایت دهخدا و معین؛ صورت پهلوی آن «تبرک»، ارمنی «تپر»، کردی «تفر»، «تویر»، بلوچی «تپر»، «توار»، «تفر»، روسی «تپر»، طبری «تور»، مازندرانی کنونی «تُر»، گیلکی «تبر»، فریزندی و نطنزی «تور»، اشکاشمی «تووور»، وخی «تیپار»، زباکی «توار». در حال حاضر، در گویش طبری (مازندرانی)، تبر هیزم شکنی، غالباً «تور» Tur و گاهی «تُر» tor یا تَوِر و تَوَرTavar or Taver خوانده و نوشته می شود. تور (طور)، در لغت نامه دهخدا، معانی متفاوت دیگری نیز دارد، که به برخی از آنان اشاره می کنیم: شاهنامه هم واژه تور و ترک را مستقل بکار برده و جدا دانسته است و چنان که از سایر معانی مرتبط به تور دانسته شد، هیچ کدام اشاره به ترکان و ترکستان نداشتند و طبرستان نشستگاه فریدون و منوچهر بوده است. اما در هر صورت، واژه تور
در فرهنگ فارسی و طبری، چه در ماهی گیری، و چه در شکار پرندگان و چه در قطع درختان، کاربرد دارد و در شمال ایران این هر سه پیشه وجود داشته است. یک نکته قابل تأمل دیگر نیز وجود دارد که مرتبط با برداشت هایی از طبر مربوط به قلعه و دژ طبرک وجود دارد. صورت واژه طبرک و طبر با توصیفات فوق از واژه طبر و تبر و تَور به معنی قلعک و برج را می توان در واژه برج و منار در زبان های هند و آریایی به شکل های؛ ,kula, Dorrea, torre, Túr, tour, Turris,Tower ٹاور و meenaar و منار و … نزدیک دانست. یک نکته آن که صورت عربی واژه مناره، به صورت مآذان madhin، می باشد که به مازندران نیز نزدیکی دارد. گویا نام طبرک که به قلعه طبرک موسوم شده، همان معنی منار و برجک را نیز می داده است و صورت برخی منارها و برجک های طبرستان عموماً، شکلی کلاه گونه و کوهی شکل داشته اند. ناگفته نماند واژه «تور» در زبان تبری به معنای دیوانه می باشد. تبرستان یا تورستان می تواند با سرزمین توران در ارتباط باشد. همچنین، اصطلاح «تور رگ» در بین مردم شرق گیلان وجود دارد. طبرستان و طبرسی. از لفظ طبرسی، چنین برمی آید که مردم منسوب به طبرستان یا بخشی از آن، طبرسی خطاب می شده اند.
اما با توجه به گستره زبان عربی، این لقب عام نبوده است و در کتب عرب سده های اول اسلامی متداول نبوده است و لفظ طبری بکار می رفته است. طبرسی را محتملا بایستی منسوب به طبرس (یا طَوَرس) دانست. البته «سی» در طبرسی نیز ممکن است معانی مختلف داشته باشد. مانند: هفتمین نُت موسیقی، سنگ، سه برابر عدد ده، و در مازندرانی «سی» تپه، کوه تنها، سوی و طرف و … را گویند. اما لقب طَبَرسی عموماً در نزد اشخاص مربوط به حکام و دولت های منسوب به ولایات شمالی استفاده شده است و عموماً مربوط به قرون چهارم قمری به بعد است. برخی از علمایی که با لقب طبرسی در پیش از قرن دهم معروف بوده اند و همگی آن ها به نوعی به طبرستان مرتبط بوده اند، شامل؛ علامه برهان الدین ابومنصور طبرسی، علامه امین الاسلام طبرسی، ابوالحسن احمدبن محمد الطبرسی، ابی علی الحسن بن قاسم طبرسی، و … طَبَرسی و طورسی و کوهستان گاو نر. یک نکته وجود دارد و آن اینکه اگر لفظ تبر (طبر) را در معنی تبر هیزم شکنی به کار ببریم، یعنی؛ طبر (تبر) = تَوَر= تور در نتیجه خواهیم داشت: طبرسی = تَوَرسی (طَوَرسی) = تورسی (طورسی) با این تفاسیر و این فرضیه، طَبَرسی (تَبَرسی) صورت دیگری از طورسی (تورسی)
است. دو برداشت در اینجا قابل تأمل است: یکی طبر+ سی که شاید طبر دوش معنی شود و دیگری طبرسی یعنی منسوب به طَبَرس یا تَوَرس یا تورس. در جستجوی ارتباطی میان تورس و تبرستان می گردیم تا ببینیم این برداشت، تا چه اندازه می تواند از منطق و صحت برخوردار باشد. رشته کوه توروس (تورس) Taurus رشته ای از کوه ها در شمال باختری فلات ایران است و جنوب کشور ترکیه است، و شامل ولایات باستانی پامفیلیه و کیلیکیه بوده است. رود فرات از این رشته کوه سرچشمه گرفته و به سوریه می ریزد. به نظر می رسد ساکنان اولیه آنان، قوم هوریان بوده اند؛ و آن مرکز امپراطوری سوریان باستان بوده است که نمادشان گاو نر bull بوده است. اما توروس Taurus یا گاو نر، یا برج «ثور» نام دومین برج فلکی از دائرةالبروج نیز هست. دو هزار سال پیش این برج، بیشتر از زمینه صورت فلکی ثور (گاو) می گذشت و به همین نام باقی ماند؛ ولی امروزه بیشتر آن از زمینه صورت فلکی حمل (بره) می گذرد. همچنین، صورت های فلکی حمل Aries و ثور Taurus دارای شباهت با نام های ایران و توران هستند. نماد گاو نر را همچنین منسوب به گاو کرتی مینوتور Minotaur می دانند. گاوی سفید که نیمی گاو و نیمی انسان بود و سر
انجام به دست تسئوس کشته شد. سخنان استرابو، جغرافی دان عهد اشکانی، در خصوص رشته کوه Taurus یا گاو نر جالب توجه است. استرابو، در کتاب جغرافیای خود از رشته کوهی صحبت می کند که از غرب و پامفیلیه Pamphylia و کیلیکیه Cilicia شروع شده و پس از گذر از کناره های دریای اسرم هیرکانی تا سمت شرق و کوه های هندوکش امتداد می یابد. یونانی ها این رشته کوه را توروس (Taurus) به معنی گاو نر (ثور) Thur می نامند، هر چند این کوهستان در مکان های مختلف نام های مختلفی دارد. گاو و گاو نر (ورزا) در فرهنگ مردمان شمال ایران نقش بسزائی داشته است و واژگان بسیاری به انواع مختلف گاو اختصاص دارد و در کشاورزی مورد استفاده فراوان بوده است و تا چند دهه پیش خانه ای روستایی نبود که گاو در آن نباشد و در داستان فتح اسرم هیرکانیا توسط اسکندر نیز به حضور گاو نر در فرهنگ مردمان آن زمان اشاره شده است. با این معنی، اگر طَبَر را صورتی دیگر از طور (تور) یا طَبَرس را صورتی از طورس (تورس) بدانیم، طبرستان را می توان سرزمین گاو نر نیز معنی کنیم. کوه دماوند در قلب طبرستان جای داشته است و اسطوره شناسان و مورخان، آن را تختگاه کیومرث دانسته اند. طبری به نقل از فارسیا
ن گوید: اول ملوک عجم کیومرث بود که مردی کهنسال بود و در کوه دماوند از جبال طبرستان مشرق مقیم بود. دهخدا در خصوص کیومرث گوید: کیومرث . [ک َ م َ] نام پادشاهی که اول در جهان پادشاهی کرده. نام انسان اول نزد مجوس. پادشاه اول طبقه پیشدادی، و لقب او «گرشاه» یا «گل شاه» آمده است. کیومرث یا گیومرث در فارسی، گیومرت یا گیومرد در پهلوی، گَیومَرَتَن در اوستایی نام نخستین نمونه انسان در جهانشناسی اساطیری مَزدَیَسنیان و نخستین شاه در شاهنامه است. گیومرث در زبان اوستایی از دو جز گَیو (به معنی زندگانی) و مَرَتَن (به معنی میرنده یا فناپذیر) تشکیل یافته است. در سخنان و کلام دهخدا یک نکته قابل تأمل وجود دارد. کلمه گیو که به صورت گئو هم نوشته می شود در فارسی قدیم، چنان که در برخی گویش ها رواج دارد، به معنی گاو هم هست؛ و البته واژه کیو و COW انگلیسی که آن هم به معنی گاو است، با یکدیگر نزدیکی دارند و کیومرث، گاومرد هم معنی می یابد؛ و این نکته، هنگامی که داستان تولد کیومرث را می شنویم، بااهمیت تر می گردد. او اولین انسان است و همزاد او گاوی است که هم زمان با او متولد می شود. «مردی به نام گیومرث و حیوانی به نام گاو پیدا شد». نقش گاو د
ر فرهنگ شمال ایران را می توان در گاو مارلیک نیز مشاهده کرد؛ و چندین مجسمه از هزاره های پیش با نماد گاو در آن حوزه تمدنی کشف شده است. طبرستان و تبریز. برخی بر این باورند که نام «تبریز» برگردان همان «Tiberias» است و از نام «طبری ها» گرفته شده است. بر پایهٔ این دیدگاه، آذربایجان در گذشته بخشی از طبرستان به شمار می آمد و نام شهر با نسبت به مردمان طبری پیوند دارد. طبرستان و دیو. به گفته رکن الدین همایون فرخ لفظ تپور مترادف با لفظ دیو هست و لفظ تیپوری صورت دیگر لفظ دیپوری است. وی می نویسد: دیو در زبان باستانی بصورت «دیوَ» است که دارای دو جز است که قسمت اول آن «دی» به معنای درخشیدن و همان معنی پرتو را می دهد، کلمات یونانی deus و لاتین divus از سانسکریت devaa ماخود است. این فرقه از آیین میترائیسم را که دیوان، فرشتگان آن بودند بنام آیین دی ویسنه معروف شد. در زبان فارسی چه باستانی و چه دری، حرف «دال» به «ت» و حرف «واو» به «پ» بسیار تبدیل شده است و از این جمله است «دیو» به «دیپ» بدل شده است و همچنین به «تیپ» تبدیل گشته است و تیپوری همان دیپوری است و مازندران و مردم آن از قرن ها پیش از زرتشت بنام این آیین «دیپورستان یا ت
یپورستان» نامیده و خوانده شدند و مردم آن تیپوری ها نامیده و خوانده شدند. طبرستان و تبرک و گیاهی خاص. برداشت چهارم، تبر و تبرک، را منسوب به گیاهی وحشی می داند که در مازندران و در نزدیک گنبدهای قدیمی می روئید. ملگونف گوید: «برخی از اهالی این سرزمین ساحلی، نام تبرستان را مشتق از کلمه تبر می دانند و آن نام گیاهی است که در گذشته سراسر مازندران از آن پوشیده بود. هنگام اقامت ما در آمل، ایرانیان نوعی علف وحشی را به ما نشان دادند که آن را تبرک می نامیدند. این علف در حوالی شهر نزدیک گنبدهای قدیمی بین خارها و خسکها می روید و اهالی به ما گفتند؛ پیش از این سراسر مازندران و تبرستان، پوشیده از این علف بوده است. طبرستان و دماوند و گاو نر. در پایان، به ریشه شناسی نام کوه دماوند می پردازیم؛ که در برخی افسانه ها جایگاه دیو سپید توصیف شده است. کوه دماوند بلندترین و باشکوه ترین کوه ایران زمین، کوهی است که از میان رشته کوه البرز سربرافراشته است. کوه دماوند، کوه اسطوره ای ایران زمین و طبرستان، یکی از هفت کوه مخروطی شکل آتشفشانی جهان است. به منظور ریشه شناسی معنی نام دماوند به دو مسئله توجه می کنیم: بعضی از تاریخ نویسان پس از اسلام،
از جمله ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان، این واژه را به شکل «دَنباوند danbavand» و «دَماوند damavand» نوشته اند. در شاهنامه فردوسی نیز به صورت دماوند آمده است. حال به معانی هر یک از این نام ها، با توجه به نظر و زبان نویسندگان آن ها و تحلیل های مربوطه پرداخته می شود. مؤلّفِ فرهنگ معین، دماوند را ترکیبی از دَم (دَمَه + بخار) + آوند = وند، به معنی دارندهٔ دود و دَمَه و بخار دانسته است؛ بنابراین تعریف، پسوند «آوند = وند» به معنای دارندگی است و در نام واژه هایی چون الوند، نهاوند و وَرجاوند نیز دیده می شود. یکی از پژوهشگران، دَمباوند را با فتحهٔ دال dambavand، برگرفته از دَمَک damak در زبان پهلوی، به معنای دارندهٔ دَمَه و بوران دانسته است. در این معنا، حرف «ب» نادیده گرفته شد. در فرهنگ زبان پهلوی، کلمهٔ «دَنب danb» به معنای رودبار، کنار رودخانه و ساحل آمده است. با این فرض، دنباوند به معنای کوهی است که از کناره های آن، رودها وچشمه ها می جوشد. در هر حال، نام کوه در کرانه های جنوبی دریای مازندران، مشهور به دِماوَند Demavand و دِماوِند Demavend است، پارسیان، آن را دَماوَند Damavand، و مورخان و محققان اروپایی آن را دِماو
ِند Demavend نامیده اند. حال اگر بخواهیم تحلیلی بر معانی دماوند داشته باشیم، در ابتدا سعی می کنیم پاسخی صحیح به دو سؤال مطرح شده فوق بدهیم. در زبان فارسی این کوه دَماوَند Damavand تلفظ می شود و معانی آن با توصیفات فوق؛ ظرف گرما، دارنده کولاک و بوران، دارنده دود و بخار و در نهایت مکان دما و بخار معنی می شود. توجه به این نکته ضروری است که با توجه به اینکه این کوه در شمال ایران قرار گرفته تلفظ مردمان شمالی ایران می تواند راهگشا باشد و از طرفی معنی دماوند ممکن است به زبان های زیرین و ماقبل پارسی برگردد. اما نکته اینجاست که زبان مازندرانی و گیلانی در زبان فارسی مخلوط شده اند و معنی آن را به سختی بتوان یافت. بدین منظور به یاداشت های قبلی برمی گردیم، جایی که جغرافی دان و تاریخ شناس عهد اسکندر و اشکانیان، استرابو و اراستوسن، اقوام ساکن در کرانه های جنوبی دریای کاسپین را نام می برند، بیشتر این اقوام در شمال ایران (اسرم هیرکانی، تَپیری، کاسپی، کادوسی و آماردی) و هندوستان (دسته ای از کاسپی ها) تحت تأثیر زبان و فرهنگ این دو کشور قرار دارند. تنها قوم آلبانی باقی می ماند که ممکن است ریشه زبانی خود را در این رابطه حفظ کرده
باشد. چنان که به نظر می رسد Demavend از دو بخشDema و vend تشکیل شده است. جالب اینجاست که هر دوی این کلمات در زبان آلبانی معنی دارند و معانی ان بدین شرح است: Dema به معنی گاو نر یا همان برج گاو نر (Taurus) و کلمه vend به معنی جایگاه و مکان و کشور می باشد. به این ترتیب Demavend می تواند به معنی جایگاه یا سرزمین گاو نر نیز باشد. حال با این یافته ها، نگاهی مجدد به معانی و تلفظ این کوه در زبان ایرانی می اندازیم، واژه vend در Demavend در زبان فارسی vand بیان شده است، جالب آنکه یکی از معانی این کلمه در زبان برخی اقوام ایرانی و همچنین در شمال ایران به معنی مکان و جایگاه است. از طرف دیگر کلمات dema و dama در واژگان شناخته شده زبان ایرانی موجود نمی باشد. جالب اینجاست که dam (دام) در زبان ایرانی و لفظ ma (ما) در زبان مازندرانی، به معنی گله گاو و گوسفند می باشد که به معنی کلمه dama نزدیک است. طبرستان و دماوند و کوه برآمده در میان کوهستان. همچنین دماوند از یک معنی و برداشت دیگر نیز با آن معنی از طبرستان و طبر که کوه معنی می دهد، می تواند مرتبط باشد. اگر فرض کنیم نام باوَند Bavand تلفظ دیگری هم داشته باشد، آنچه می تواند با
شد. وَند vand نحوه گویشی است که بیشتر در منطقه زاگرس رواج داشته است. اما نام باوند منسوب به باو دانسته شده و نه با که با وند، باوند شود. باوند را در زبان های دیگر هند و آریایی با همین نوشتار فارسی به صورت باوند bound می یابیم. از معانی این صورت نوشتاری، معنی سرحد و مرز و کران دانسته می شود؛ و بنابراین اگر همه آنچه گفته ایم درست باشد، باوند لقب مرزداران است که البته از زمان کیوس که آن هم شاید لقب قومیتی نیز باشد، مرزداران طبرستان و سرحد شمالی بوده اند. نام باوند با دماوند همواره مرتبط بوده است. چنان که از نام های این کوه، در کنار نام دماوند، نام دنباوند بوده است که در کتب مورخین بدان اشاره شده است. حال اگر از همین صورت نوشتاری برای دماوند Demavand نیز استفاده کنیم، چه حاصلی خواهد داشت. در صورت نوشتاری هند و آریایی جدید، معانی ذیل جلب توجه می کند. (De mound(the mound/de mound به معنی تپه و برآمدگی و اگر جابجایی حرف د و ت را در میان زبان ها و گویش ها در نظر بگیریم، چنان که در برخی از اسم های مشترک مرسوم است (البته این تغییر و جابجایی در حروف، عام نیست، و متناسب با نوع قومیت و آواهای نژادی و .. مکانیزم خاص خود را
دارد)، خواهیم داشت. (De mount(the mount که به معنی کوه و جایگاه رفیع و بلند خواهد بود، و این همان معنی است که از طبر نیز حاصل گردیده بود. نگارنده در این فصل، تعابیر و معانی مختلف از طبرستان و نام های مشهور مرتبط با این خطه تاریخی را بیان نموده است، لیکن از یک واژه، متناسب با کاربردهای آن، یا برداشت ها و نگاه های مختلف آن قوم، یا اقوام دیگر در تعامل با آنها، معانی متفاوتی برداشت می شود. همچنین، هیچ کدام از این برداشت ها را نمی توان رد نمود و البته به طور قطعی هم نمی توان پذیرفت. لیکن درست ترین و نزدیک ترین برداشت ها از نظر نگارنده بوده اند. طبرستان و دربند قفقاز و طبرسران. ملگونف می گوید: نام تبرستان به قفقاز یا بخش هایی از آن نیز، اطلاق می شده است. جغرافی دانان و مورخان بسیاری با اسامی متفاوت مانند «طبسران، طبرسران، طبرستان» از آن نام برده اند. اینان می گویند دیوار «دربند» که توسط اسکندر کبیر یا خسرو انوشیروان به منظور حفاظت در برابر «خزرها»، «آلانها»و «سریرها»و دیگر اقوام قفقازی ساخته شده، از یک سو به دریا منتهی می شد ولی از سوی دیگر تا دژ تبرستان در ۴۲ میلی باب الابواب (دربند) ادامه داشت. تغییر نام طبرستان
به مازندران. برخی ریشه نام مازندران را آمیخته ای از ماز به معنی بزرگ و نیز میانه، ایندیرا و آن پس وند مکان دانسته اند و در نتیجه عبارت «"مازیندیران"» را به معنی جایگاه دیو بزرگ، ایندیرا می دانند. گواه آن را هم شاهنامه دانسته اند که در آن از مازندران به عنوان جایگاه دیو سفید نام برده است و نیز ایندیرا را کوهی دانسته است در میانه این سرزمین. بر پایه همین موضوع ملک الشعراء بهار بیت زیر را سروده است: نام کهن و اصلی مازندران طبرستان است که در واقع تپورستان بوده و علت نامگذاری آن وجود قوم؛ البی که در آن وجود دارد به نام قوم تپور می باشد که از شهر بابل تا شهر گرگان امتداد دارد و مرکز آن ها اسرم (در منابع یونانی زادراکارتا) بود. از اقوام دیگر مازندران قوم آمارد است که مرکز آن آمل و از آمل تا تنکابن و قوم کادوس از تنکابن تا رامسر هستند. برخی نام مازندران را به شکل ماز + اندر + آن می دانند. ماز در زبان مازندرانی به زنبور عسل گفته می شود و کسانی که این ریشه یابی را پذیرفته اند معنای مازندران را «جایی که زنبورعسل در آن هست» می دانند. به باوری دیگر، نام مازندران برگرفته از کوه ماز است. پس مازندران سرزمینی است که کوه ماز
در آن جای دارد (ماز+اندر+آن). رشته کوه ماز در جنوب مازندران، در راستای غرب به جنوب شرق کشیده شده است. رشته کوه ماز که امروزه بیشتر با نام دوبرار شهرت دارد در جنوب دشت لار و پلور است و تا فیروزکوه پیش می رود. مردم دماوند هنوز به این کوه بلند که در شمال شهر دماوند امتداد یافته، ماز می گویند. از سوی دیگر نام دیگر قله دوبرار شرقی در نزدیکی روستای لاسم و در میان خط الرأس دوبرار که قله های بلندی مانند انگمار، سیاه کمر در آن دیده می شود، ماز است. منوچهری دامغانی (قرن پنجم) واژه «ماز» را به همراه مازندران در یک بیت می آورد: می دانیم منوچهری دامغانی سراینده زبردستی در ترسیم طبیعت در سروده های خود بوده و همچنین سال ها در مازندران زیسته است. «ماز» در اینجا همان کوه ماز است که ابرها چون ماری به خود پیچیده، آن کوه را دربر گرفته اند. گروهی، ماز را پیچ و خم می دانند، ولی واژه «شکنج» در «مار شکنجی» همان پیچ و خم است و آوردن واژه ای دیگر (که ماز باشد) به معنی پیچ و خم در اینجا، درست نمی نماید. عده ای نیز به این دلیل که سابقاً این سرزمین مملو از گوزن بوده و مازن نیز به معنای گوزن بوده و از طرفی دران را نیز به معنای درندگان می
باشد اینطور استنباط کرده اند که دران به معنای درنده کنایه از ببر مازندران است و چون این سرزمین در گذشته مملو گوزن و ببر بوده مردم آن سرزمین را به این نام خواندند. مازندران کنونی در درازای تاریخ، شاهد وقایع و اتفاقات فراوان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بوده است. در اهمیت سرگذشت وقایع تاریخی این استان، کافی است که گفته شود هیچ یک از مناطق ایران به اندازه این سرزمین، شاهد رویدادهای تاریخی نبوده است. به همین سبب است که نویسندگان و مورخان ایرانی و خارجی، فراز و نشیب های تاریخی این سرزمین را در کتاب هایی به رشته تحریر درآورده اند. از آثار نویسندگان روسی دربارهٔ مازندران، تاریخ مازندران و استرآباد تألیف رابینو، و از آثار نویسندگان مازندرانی، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران تألیف میر ظهیرالدین مرعشی، و از آثار نویسندگان ایرانی، تاریخ طبرستان به کوشش اردشیر برزگر و مازندران از قدیم ترین ایام تا به امروز، نوشته دکتر محمد مشکور را می توان نام برد. اما این که نام مازندران از چه زمانی در این سرزمین متداول شد اختلاف نظر وجود دارد. بعضی از مورخان معتقدند از زمان ابن اسفندیار و یاقوت، به جای اسرم هیرکانیا کلمه مازندران بکار برده