Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
آبازه محمد پاشا جلالی () (زادهٔ ۱۵۷۶ میلادی – درگذشتهٔ ۲۳ اوت ۱۶۳۴ میلادی) دولتمرد و سردار عثمانی، بیگلربیگی حلب، فرمانروای مرعش و سپس والی ارزروم بود. وی در دوران حکومت مراد چهارم در سال ۱۶۳۴ میلادی اعدام شد. زندگی. وی از نظر تباری به قبیلهٔ آبازه منسوب بود که این قبیله، یکی از قبایل ساکن در منطقهٔ شرقی دریای سیاه بود. او نخست خزانه دار و از سپاهیان جان پولاد شورشیِ دروزی بود. هنگامی که جان پولاد از مراد پاشا شکست خورد، آبازه همراه دیگر یارانِ جان پولاد اسیر گشت. با وساطت خلیل آغا از فرماندهان سپاه ینی چری، مراد پاشا از خون او درگذشت و او را بخشید. پس از ان خلیل آغا او را از حمایت خود برخوردار ساخت و به فرزندی برگزید، همچنین محمد پاشا صدراعظم دختر حسین پاشا برادر خود را به ازدواج او درآورد و بدین سان بر اهمیت او افزود. چون خلیل پاشا به مقام «قپودان دریا» (امیر البحر) ارتقا یافت، آبازه را به عنوان دریا بیگی به فرماندهی یکی از کشتی های جنگی برگزید. هنگامی که خلیل به صدارت رسید، در اثنای لشکرکشی به ایران او را به بیگلربیگی مرعش برگماشت و پس از آن در سال ۱۶۲۱ میلادی، هنگام لشکرکشی به خوتین حکمرانی ناحیهٔ ارزروم
را به وی واگذاشت. با انتشار شایعهٔ برچیده شدن تشکیلات ینی چری در پاره ای از شهرها از جمله عین تاب (غازی آنتپ کنونی) و ارزروم میان ینی چریان و افراد پاشاها، از جمله کسان آبازه پاشا، برخوردهای سخت رخ داد که گروهی از دو سوی کشته شدند. افراد ینی چری در شهر ارزروم به درون قلعهٔ شهر پناه بردند. سرانجام با میانجی گری حسین پاشا حاکم پیشین ارزروم قلعه را ترک کردند و به آبازه واگذاشتند. آبازه با شنیدن خبر قتل سلطان عثمان به خون خواهی وی برخاست و ینی چریها را کشتار کرد یا از شهر بیرون راند و به این ترتیب رسماً بر حکومت مرکزی شورید. ینی چریان که عرصه را بر خود تنگ دیدند در ۷ نوامبر ۱۶۲۲ میلادی برای شکایت از آبازه به استانبول روی آوردند. سلطان مصطفی طی فرمانی آبازه را از حکومت ارزروم برکنار ساخت و چورباچی باشی را برای آگاهی از وضع آن سامان به ارزروم فرستاد. سرانجام آبازه با سپاهی مرکب از ۳۰ هزار نفر از ارزروم بیرون آمد و شبین قره حصار را محاصره کرد. مرتضی پاشا والی آنجا پس از ده روز تسلیم شد و به آبازه پیوست. همچنین یوسف پاشا بیگلربیگی مرعش همراه با ۱۰ هزار نفر از افراد خود در نزدیکی سیواس به وی ملحق شد. پس از مدتی طیار پ
اشا نیز با آبازه متحد شد. آبازه پاشا از سیواس به سوی آنکارا حرکت کرد و از آنجا به بورسه رفت. محمود پاشا چغاله زاده که به مقابلهٔ او فرستاده شده بود که از بالا گرفتن شورش آبازه در اندیشه بود، این بار صدراعظم چرکس محمد پاشا را به سرکوبی او مأمور کرد. طیار پاشا و مرتضی پاشا و دیگر متحدانش او را رها ساختند و در نتیجه وی از صدراعظم به سختی شکست خورد، اما بخشوده گشت و دیگر باره (۱۶۲۵ میلادی) به حکمرانی ارزروم گماشته شد. او، پس از مدتی، لشکرکشیِ مخدومِ خود خلیل پاشا به ناحیهٔ آخسقه را بهانه ساخت و دیگر بار سر به شورش برداشت. این بار صدراعظم خسروپاشا به سمت ارزروم حرکت کرد و شهر را در محاصره گرفت و آبازه پاشا که به شدت در تنگنا افتاده بود سرانجام تسلیم شد و مجدداً از جانب سلطان بخشوده گشته به حکومت بُسنه معین شد. بعدها، وی آن چنان مورد توجه سلطان مراد چهارم قرار گرفت که پادشاه در بیشتر کارها حتی در رفتار و گونهٔ پوشیدن لباس و جز آن با وی مشورت می کرد. سرانجام این تقرب مایهٔ رشک بدخواهان شد به گونه ای که او را به مقاصد سوء دربارهٔ سلطان متهم ساختند و سلطان را به قتل وی واداشتند. او فرمان قتل را با خونسردی پذیرفت و پس
از آنکه نماز به جای آورد خود را به دژخیم سپرد.
شیمودا ایچیرو ؛ – ) سامورایی در دوره ادو و اوایل دوره میجی اهل ژاپن بود. وی پسر یک آشیگارو (سرباز پیاده) در قلمروی کاگا بود شهرت وی به علت رهبری گروه قاتلان سیاستمدار قدرتمند اصلاحات میجی، اوکوبو توشیمیچی در ۱۴ مه ۱۸۷۸ در طی حادثه کی اوی ساکا بود. پس از ترور، او و دیگر تروریست ها خود را درگیر کردند و در ماه ژوئیه همان سال اعدام شدند.
ونوس خزپوش با نام اصلی پاروکسیسموس - آیا یک مُرده می تواند به واسطه عشق دوباره زنده شود؟ () که با عنوان فرشته سیاه هم شناخته می شود، یک فیلم دلهره آور شهوانی به کارگردانی خسوس فرانکو محصول سال ۱۹۶۹ است.
ماریا رُم (؛ – ) بازیگر و تهیه کننده فیلم اهل اتریش بود. از فیلم هایی که در آن نقش داشته می توان به "دو ساد ۷۰"، "آوای وحش"، "دوریان گری"، "کنت دراکولا"، "سپس هیچ کدام باقی نماندند"، "زیبای سیاه"، "جزیره گنج"، "ونوس در پوست خز"، "۹۹ زن"، "قاضی خونخوار"، "تبار فو مانچو"، "انتقام فو مانچو" و "حوا" اشاره کرد.
چو تسوراهیده ; – ) سامورایی اهل استان ایشیکاوا در ژاپن بود. وی از کسانی بود که در ترور سیاستمدار قدرتمند اصلاحات میجی، اوکوبو توشیمیچی در ۱۴ مه ۱۸۷۸ در طی حادثه کی اوی ساکا شرکت داشت. در سال ۱۸۷۷ پس از اینکه سایگو تاکاموری در استان کاگوشیما قیام خود را بر ضد دولت میجی آغاز کرد. چو یکی از اولین چهره های قلمروی کاگا بود که نقشه های ضد دولت میجی را طرح کرد. او برای دیدار با سایگو دو بار به استان کاگوشیما سفر کرد.
آبازه حسن پاشا یکی از افسران ارتش عثمانی بود که پس از آنکه در دستگیری حیدر اوغلو، شورشی تُرک، توفیق یافت، به عنوان پاداش به ریاست قبایل ترکمان در آناتولی برگزیده شد. بعد از مدتی از این مقام برکنار گشت، اما تمرد کرد و با نیروهای زیر فرمان خویش، ناحیه ای میان گرده و بولو را گرفت و «قاطرچی اوغلو» را که سابقهٔ راهزنی داشت و پس از مدتی به خدمت دولت درآمده و در این هنگام در رأس گروهی به جنگ وی فرستاده شده بود، شکست داد و سرانجام با اشغال مجدد منصب ریاست ترکمانان آناتولی، به اطاعت از حکومت مرکزی تن در داد. چندی بعد به علت شکایات بسیاری که برضد او مطرح گشت، در «یِدّی قُلّه» (هفت برج) زندانی شد. در سال ۱۶۵۲ میلادی زمانی که بهایی افندی به عنوان شیخ الاسلام برگزیده شد، به وساطت وی از زندان رهایی یافت و حکومت اوخْری به او واگذار گشت. دراکتبر ۱۶۵۴ میلادی، اِبْشیر پاشا که از قوم آبازه بود به صدارت عظمی رسید. وی آبازه حسن را به نزد خویش خواند و او تا لحظهٔ اعدام ابشیر پاشا نسبت به وی وفادار ماند و پس از آن به آسیای صغیر بازگشت و بار دیگر عنوان ریاست ترکمانان را به خود اختصاص داد (۱۶۵۵ میلادی). آبازه حسن پس از این دوران در ح
لب سکونت گزید و در اثر رفتار ستمگرانه ای که در پیش گرفت، خلق بسیاری را از خویش ناخشنود ساخت، تا جایی که دیوان خلیفه تصمیم به تبعید او گرفت، اما سلیمان پاشا صدراعظم، او را در مقام خود ابقا کرد و نیز دفاع از بُغاز داردانل را برعهدهٔ او قرار داد. وی در سال ۱۶۵۶ میلادی حکمران دِیاربَکر شد و دو سال پس از آن، بار دیگر به شورش برخاست و خواستار عزل صدراعظم محمد پاشا کوپرولو گشت و در رأس لشکری بزرگ به پیشروی پرداخت و بورسه را تهدید کرد و مرتضی پاشا را که به مقابله با او فرستاده شده بود، در نزدیکی ایلغین به سختی شکست داد (دسامبر ۱۶۵۸ میلادی)، اما سپس فریب خورد و برای مذاکره دربارهٔ شرایط تبعیت از حکومت مرکزی به حلب رفت و در آنجا به ترفند کشته شد.
سوکوبوس (؛ ) یک فیلم درام ترسناک به کارگردانی خسوس فرانکو محصول سال ۱۹۶۸است. از بازیگران آن می توان به جنین ریناو، جک تیلور و هوارد ورنون اشاره کرد.
در فضای اقلیدسی رویه دورانی (یا سطح دَوَرانی)، رویه ای است که حاصل چرخاندن یک منحنی (موسوم به منحنی مولد) حول یک محور ثابت است. رویه های دورانی همواره تقارن چرخشی دارند. توصیف هندسی. رویه های دورانی را می توان با چرخاندن منحنی مولد formula_1 به دور محور ثابت formula_2 ساخت. هر نقطهٔ formula_3 از منحنی formula_1 معرف دایرهٔ formula_5 است که در صفحهٔ formula_6 عمود بر محور formula_2 قرار می گیرد. ازاین رو هر رویه دورانی شامل مجموعه ای است از دایره ها در صفحات موازی، که «دایره های موازی» نام دارند. صفحات formula_8، که محور formula_2 را بر روی خود دارند، رویه formula_6 را در منحنی های همنهشت formula_11 (موسوم به «منحنی های نصف النهاری») قطع می کنند. صفحه های formula_6 (شامل دایرهٔ formula_5) و صفحه های formula_8 (شامل منحنی های نصف النهاری formula_11) برهم عمودند. ازاین رو هر منحنی نصف النهاری و دایرهٔ موازی با یکدیگر تشکیل زاویه قائمه می دهند. از مجموعهٔ منحنی های نصف النهاری و دایره های موازی روی رویه شبکه ای از منحنی های عمودبرهم تشکیل می شود. صفحهٔ formula_16 مماس بر نقطهٔ formula_3 یک رویه دورانی را می توان
با خط formula_18 مماس بر دایرهٔ formula_5 و خط formula_20 مماس بر منحنی نیم روزی formula_11 تعریف کرد. در هر نقطهٔ formula_3، خط قائم formula_23 بر خط مماس formula_18 عمود است، بنابراین formula_23 روی صفحهٔ نصف النهاری formula_8 است و محور formula_2 را در نقطهٔ مرکز کره ای قطع می کند که formula_3 روی رویه آن است. این کره و رویه دورانی در یکی از دایره های موازی مماسند. از آنجا که منحنی های نصف النهاری بهتر از دیگر منحنی ها نشانگر شکل نهایی سطحند، بهتر است در ایجاد رویه های دورانی از این منحنی ها استفاده شود. منحنی های نصف النهاری نسبت به محور دوران متقارنند، هر کدام از بخش های تقارن «منحنی نیم نصف النهاری» نام دارد. برای ایجاد رویه دورانی منحنی نصف النهاری را باید ۳۶۰° و منحنی های نیم نصف النهاری را ۱۸۰° درجه چرخاند. اگر منحنی های نصف النهاری و محور دوران همدیگر را با زاویه ای به غیر از زاویهٔ ۹۰° همدیگر را قطع کنند، یک نقطه منفرد روی دورانی تشکیل می شود. معادله رویه دورانی. معادله در دستگاه مختصات دکارتی. اگر formula_29 فاصله نقطه ای روی رویه از محور ثابت باشد، معادلهٔ صریح رویه دورانی به شکل زیر نوشته می شود
: formula_30 معادله پارامتری. برای یافتن معادله پارامتری یک رویه دورانی، باید ماتریس دوران حول محور را بر منحنی مولد formula_1 اعمال کرد. فرض می شود محور ثابت محور formula_32-های مختصاتی باشد. معادلهٔ دوران حول محور formula_32-ها عبارت است از: formula_34, formula_35, formula_36. با جایگزین کردن formula_37، formula_38، و formula_32 با پارامترهای متناظر در معادلهٔ پارامتریک منحنی مولد formula_1 (یعنی formula_41) نتیجهٔ زیر حاصل می شود: formula_42 formula_43 formula_44 یا به عبارت دیگر: اگر زاویهٔ دوران formula_46 به همهٔ مقادیر بازهٔ formula_47 (در مقیاس رادیان، برابر دوران ۳۶۰ درجه) تخصیص یابد، نتیجه یک رویه دورانی کامل خواهد بود. با استفاده از منحنی نصف النهاری formula_48 (که روی صفحهٔ formula_49 قرار دارد) به عنوان منحنی مولد می توان این معادله را به شکل زیر ساده ساخت: formula_50 formula_51 formula_44 این معادله با عنوان «نمایش استاندارد رویه دورانی» شناخته می شود. رویه های دورانی خاص. رویه های درجهٔ دوم دورانی تبهگون. استوانه و مخروط با چرخاندن پاره خطی راست حول محور ثابتی که با آن در یک صفحه باشد ایجاد می
شوند. اگر این پاره خط با محور موازی باشد حجم حاصل استوانه و اگر محور را در نقطهٔ formula_53 قطع کند حاصل مخروطی با راس formula_53 خواهد بود. اگر پاره خط مولد با محور ثابت تقاطع نداشته باشد، حاصل دوران بریده مخروطی خواهد بود. رویه های درجهٔ دوم با مقطع مخروطی به عنوان منحنی مولد. با منحنی مولد به شکل دایره. کره و چنبره حجم هایی اند که با چرخاندن دایره حول یک محور ایجاد می شوند. با چرخاندن دایره به دور محوری که با آن در یک صفحه باشد چنبره به دست می آید. بسته به فاصلهٔ محور چرخش از مرکز دایره formula_55 سه گونهٔ متفاوت چنبره ایجاد می شود. اگر فاصلهٔ محور از مرکز دایره از شعاع دایره کوچکتر باشد formula_56 و محورْ دایره را در دو نقطه قطع کند حجم حاصل «چنبرهٔ دوکی»، اگر فاصلهٔ محور از مرکز دایره با شعاع دایره مساوی باشد formula_57 و محورْ دایره را در یک نقطه لمس کند حجم حاصل «چنبرهٔ شاخی»، و اگر فاصلهٔ محور از مرکز دایره از شعاع دایره بیشتر باشد formula_58 و محور با دایره تقاطع نداشته باشد حجم حاصل «چنبرهٔ حلقه ای» خواهد بود. چنبرهٔ حلقه ای در این میان ویژگی خاصی دارد و آن این است که علاوه بر دو خانوادهٔ دوایر نصف
النهاری و دوایر موازی، دو خانوادهٔ از دوایر دیگر نیز در آن شکل می گیرد (یعنی هر نقطه روی رویه چنبرهٔ حلقه ای روی محیط چهار دایره روی رویه آن قرار دارد) که به موسومند. اگر محور چرخش بر هر کدام از قطرهای دایره منطبق باشد formula_59 حاصل کره خواهد بود (کره را می توان حالت خاص چنبره دانست). با چرخاندن یک دایره به حول یک خط راست که با آن هم صفحه نباشد، یکی از دو حالت زیر اتفاق می افتد: با منحنی مولد به شکل هذلولی. با چرخش یک هذلولی به دور قطر کوچکش، «هذلولی گون دورانی یکپارچه» و با چرخش آن حول محور بزرگش «هذلولی گون دورانی دوپارچه» ایجاد می شود. با منحنی مولد به شکل بیضی. با چرخاندن بیضی به دور هر یک از قطرهایش، سطحی حاصل می شود که به گوی ئار موسوم است. کره گونی که از چرخش بیضی به دور قطر بزرگش حاصل شود «گوی وار کشیده» و کره گونی که از چرخش بیضی به دور قطر کوچکش حاصل شود «کره گون پَخ» نام دارد. با منحنی مولد به شکل سهمی. با چرخاندن سهمی به دور تنها قطرش، سطحی حاصل می شود که به سهمی گون بیضی وار موسوم است. ویژگی ها. تقارن. رویه های دورانی همواره دارای خاصیت تقارن چرخشی هستند، چرا که اصولاً با چرخاندن یک منحنی دوبعد
ی به محوریت یک خط صاف ایجاد می شوند. «تقارن چرخشی»، که به «تقارن آزیموتی» یا «تقارن استوانه ای» هم موسوم است، به تقارن حول یک خط صاف گفته می شود. مساحت رویه دورانی. جزء رویه رویه دورانی ای که با چرخاندن منحنی مولد formula_60 به دور محور ثابت formula_38ها تولید می شود در محدودهٔ formula_62 تا formula_63 عبارت است از: بنابراین مساحت این رویه برابر است با: به همین شکل مساحت رویه دورانی ای که با چرخاندن منحنی مولد formula_64 به دور محور ثابت formula_37ها تولید می شود در محدودهٔ formula_66 تا formula_67 عبارت است از: در جدول زیر مساحت رویه جانبی رویه های دورانی خاص به شکل ساده تر آمده است. اولین و دومین صورت اساسی. با در نظر داشتن معادله استاندارد پارامتری رویه های دورانی، اولین صورت اساسی رویه دورانی عبارت است از: formula_68 formula_69 formula_70 هر گاه formula_71 و formula_72 مخالف صفر باشند، رویه منتظم است و دومین صورت اساسی آن عبارت است از: formula_73 formula_74 formula_75 بردار نرمال. معادله بردار نرمال واحد بر رویه دورانی عبارت است از: formula_76 انحناهای اصلی. معادله رویه دورانی را می توان با استفاده از اول
ین و دومین صورت اساسی به دست آورد: formula_77 formula_78 انحنای گاوسی و انحنای میانگین. انحنای گاوسی و انحنای میانگین رویه دورانی عبارت است از: formula_79 formula_80 رویه های دورانی گسسته. برای سهولت ساخت فیزیکی یا دیجیتال رویه های دورانی پیوسته نرم ابتدا رویه های به صورت گسسته ساخته می شوند. این کار با جایگزین کردن منحنی نصف النهاری با یک چندضلعی باز که تقریبی از آن باشد انجام می شود. هرچه تعداد رئوس این چندضلعی کمتر باشد، نرمی رویه حاصل کمتر خواهد بود. همچنین در مرحلهٔ بعد می توان مسیر چرخش (دایرهٔ عظمیه) را هم به صورت گسسته درآورد (آن را با یک چندضلعی بستهٔ منتظم محاط در دایره جایگزین کرد) در این صورت حجم حاصل یک صفحهٔ چندوجهی خواهد بود. کاربرد. به دلیل سادگی اصل تشکیل رویه های دورانی، از آن ها در هنر، طراحی، و معماری استفادهٔ گسترده ای می شود. تعمیم ها. تنها است. هذلولی گون دورانی یکپارچه، استوانهٔ قائم، و مخروط قائم تنها رویه های دورانی ای هستند که تحت ردهٔ رویه های خط دار هم قرار می گیرند. استوانه قائم و مخروط قائم هم تنها رویه های دورانی هستند که محسوب می شوند.
ژودکس () یک فیلم سریالی صامت در ۱۲ اپیزود (به همراه یک مقدمه و یک پایان بندی) به کارگردانی لویی فویاد محصول سال ۱۹۱۶ است که بر اساس قهرمان خیالیِ عامه پسندی به نام ژودکس آفریدهٔ مشترک او و آرتور برند ساخته شد. از بازیگران آن می توان به موزیدورا و گاستون میشل اشاره کرد.
آرْپاخان یا آریاکاوون (درگذشتهٔ ۱۳۳۶ میلادی) فرمانروای ایلخانی بود که در ۳۰ نوامبر ۱۳۳۵ میلادی پس از مرگ سلطان ابوسعید بهادرخان پسر اولجایتو (سلطان محمد خدابنده) به حکومت رسید و در همان سال (مهٔ ۱۳۳۶ میلادی) کشته شد. نام. نام اصلی او «آرپاکاوون» است و کاوون در زبان مغولی به معنی شاهزاده از اولاد چنگیز یا برادرانش به کار رفته است و نیز به گونهٔ مطلق به معنی پسر است. از این جهت است که ابن حجر عسقلانی نام او را اَرْبَکَوُون و ابن تغری بردی نام او را اَرْبَکَوُن آورده است. تلفظ «آرپا» هم به درستی دانسته نیست. نظام الدین شامی و شرف الدین یزدی آن را در دو جا ارپه بیک و در یک جا ارپاخان آورده است. در سکه ای که از او به دست آمده و در تفلیس ضرب شده است، نامش ارپاخان است. تلفظ هجای نخستین به درستی دانسته نیست، زیرا عبدالرزاق سمرقندی در یک جا نام او را اورپای کاون و در حاشیه اوپای آورده است. به گفتهٔ اشپولر نام او در چینی A-Poli-ma-x-xan-mu بوده است. قرائت اورپای یعنی قرائت هجای نخستینِ کلمه را ابن حجر عسقلانی نیز به طور ضمنی تأیید می کند، زیرا می گوید: «ویقال ارخان»؛ و می دانیم که اورخان به ضم الف و اشباع آن از اَعلام
ترکی است. نام پدر آرپاخان را سمرقندی و خواندمیر و خوافی سوسه آورده اند و نطنزی جوشکاب آورده است. اما بیش تر اطلاعات نطنزی دربارهٔ آرپاخان نادرست است و از این رو به این گفتهٔ او اعتمادی نیست. نام پدر سوسه را سمرقندی و خوافی و خواندمیر سنکقان گفته اند، ولی حافظ ابرو گفته است که قطعاً نادرست است و بایستی در اصل سنقان بوده باشد به حذف حرف «کاف» نام پدر سنکقان، اریغ بوکا یا اریق بوکا (بوقا) است که در برخی از منابع به تحریف، آرتق آمده است و او پسر ششم تولی خان پسر چنگیزخان است که مادر او مادر قوبیلای قاآن و هولاکوخان نیز بوده است. این اریغ بوکا در تاریخ مغول مشهور است زیرا بر سر منصب خانی بزرگ با قوبیلای قاآن جنگیده و از او شکست خورده و در زندان او جان سپرده است. پیش از پادشاهی. از گذشتهٔ آرپاخان پیش از رسیدن به پادشاهی در کتاب های فارسی اطلاعی نیست. ابن تغری بردی می گوید: «کان اَبُوه جُنْدیّاً و قدقُتِلَ» (پدرش سپاهی بود و کشته شد). قاضی احمد غفاری می نویسد: در هنگامی که سلطان ابوسعید در خراسان بود، از توران زمین پیش وی آمد. حسینعلی باستانی راد به استناد نامه ای که از انشای ابن یمین فریومدی در آخر دیوان او (صص ۷۱۴
، ۷۱۵) از یوسف اهل جامی (فراید غیاثی) نقل کرده است، زادگاه آرپاخان را فریومد پنداشته است. اما این فرمان از قول حاکم خراسان در زمان سلطنت آرپاخان است. به فحوای همین فرمان آرپاخان او را مانند گذشته (یعنی زمان سلطنت ابوسعید) بر حکومت خراسان بداشت و او نیز به شکرانهٔ آن، به قصبهٔ فریومد که به گفته اش «مسقط رأس» او بود، بذل توجه کرد و رعایا و ارباب آن قصبه را از مالیاتِ (در فرمان: تمغا) میوه ها و دام های شیرده معاف کرد. پس قصبهٔ فریومد زادگه حاکمی بود که آرپاخان بر خراسان گماشته بود، نه زادگاه خود آرپاخان. پس آنچه باستانی راد گفته، درست نتواند بود. ابن حجر عسقلانی نیز به کشته شدن پدر او اشاره می کند و بعد می گوید: «وی همچون مردی سپاهی در میان تودهٔ مردم بزرگ شد». ابن تغری بردی گوید: «این اَرْبَکون ترسا بود»، اما او اگر به هنگام جوانی و از جهت پدر و مادر نصرانی بوده باشد، به هنگام سلطنت نصرانی نبوده است. رسیدن به پادشاهی. سلطان ابوسعید، آخرین پادشاه ایلخانی از نسل هولاکوخان، گویا روزی در زمان حیات خود گفته بود که چون از فرزندان هولاکو کسی شایستهٔ خانی نباشد، پادشاهی به آرپای کاوون که از نسل تولی پسر چنگیز است، می ر
سد. ابوسعید تنها فرزند اولجایتو بود و از غازان نیز فرزند ذکور برجای نمانده بود و چون او در ۳۰ نوامبر ۱۳۳۵ میلادی در حدود اَرّان و شروان در لشکرکشی برای دفع حملهٔ ازبک خان پادشاهِ دشت قبچاق درگذشت. غیاث الدین وزیر، پسر خواجه رشیدالدین طبیبِ وزیر، او را بر تخت سلطنت نشانید. چون غیاث الدین وزیر مرگ ابوسعید را در اردو حس کرد. آرپاخان را از «خیل خانهٔ» او طلبید و «با او قراری داد». مضمون این قرارداد ظاهراً آن بوده است که وزیر سخن ابوسعید را جامهٔ عمل بپوشاند و او ا به سلطنت بردارد و آرپاخان نیز وزیر را چون گذشته در منصب وزارت نگاه دارد. ابن حجر اشاره ای به سخن ابوسعید ندارد، بلکه گوید: «چون ابوسعید مُرد، وزیر درآمد و گفت: این مرد از بزرگان قاآن است و لشکریان با او بیعت کردند». ظاهر این سخن می رساند که اطرافیان ابوسعید او را چنان که باید نمی شناخته اند و وزیر اسباب بیعت او را فراهم کرده است و این درست تر می نماید. به گفتهٔ حافظ ابرو وزیر «به رای رزین و عقل دوربین، تدبیرات شایسته فرمود تا تمامت امرا یکدل و یک زبان شده ابواب مخالفت و منازعت مسدود گردانیدند». امیران مغول در دربار ابوسعید در زمان حیات او با یکدیگر سخت
اختلاف داشتند و در درون حرمسرای شاهی نیز توطئه هایی در جریان بود. بغداد خاتون دختر امیر چوپان و بیوه ابوسعید همچنان نفوذ بسیاری در میان برخی از امیران و سرداران قدرتمند ایلخانان به ویژه چوبانیان داشت، همچنین حاجی خاتون مادر ابوسعید به دلیل آنکه پسرش امیر چوپان را کشته بود، با چوبانیان میانهٔ خوبی نداشت و او نیز در میان برخی از امیران ابوسعید طرفدارانی داشت. به همین خاطر نفوذ دو این زن قدرتمند و جاه طلب در سلطنت آرپاخان هم به عنوان یک حامی مهم هم به عنوان یک تهدید مهم تلقی می شد. به هر حال، روز پس از درگذشت ابوسعید، آرپاخان را به سعی خواجه غیاث الدین وزیر به سلطنت برداشتند و روز دیگر به شیوهٔ مغول خوانین و دختران و دامادان به اتفاق آقاواینی (شاهزادگان بزرگ و کوچک) او را بر تخت نشاندند. حاجی خاتون مادر ابوسعید به سلطنت او رضایت نمی داد و سرانجام با کوشش وزیر راضی شد و گفت: «چون ابوسعید نمانده سلطنت به هر که خواهید بدهید الا چوپانیان». حافظ ابرو گوید که چون تاج مرصع ابوسعیدی بر سر او نهادند، روی به ارکان دولت کرد و گفت: «مرا چون دیگر پادشاهان تجمل و تنعم در خورد نیست و از کمر زرین و کلاه مرصع مرا پشمینهٔ میان بن
د و از نمد روسی کلاهی کافی است و بعد از این بر من خواب و خورد حرام است. از لشکر متابعت و از من موافقت». این مطلب گفتهٔ ابن حجر عسقلانی را که او مردی سپاهی بود و در میان مردم بزرگ شده بود، تأیید می کند و می رساند که او با پشمینهٔ میان بند و نمد روسی خو گرفته و بزرگ شده بود. پادشاهی. ظاهر عبارت حافظ ابرو و عبدالرزاق سمرقندی آن است که او روز جمعه به مسجد جامع رفت و خطبهٔ سلطنت را به القاب او «معزالدنیا والدین» خواندند، اما جریان حوادث باید چنان باشد که عبدالرزاق سمرقندی در جای دیگر گفته است، یعنی اینکه آرپای کاوون را پیش از تجهیز و تکفین ابوسعید نامزد پادشاهی کردند و پس از آن مراسم تجهیز و تکفین او را به جای آوردند و همراه پیکر او از نواحی شروان و قراباغ ارّان (یعنی محل اردوی ابوسعید) به جانب سلطانیه روان شدند و او در موضع «شرویاز» به خاک سپردند و پس از آن آرپاخان را بر تخت نشاندند و او روز جمعه به مسجد جامع (سلطانیه) رفت. حافظ ابرو می نویسد: آرپاخان ابتدا مناصب اشخاص را تغییر نداد اما اندیشید که با وجود کسانی که در زمان اِدبار او در مسند اقبال بودند، مملکت او را مسلّم نخواهد گردید؛ و درصدد برآمد که آن ها را از
میان بردارد. بغداد خاتون زن بانفوذ ابوسعید و دختر امیرچوپان آشکارا با دیدِ خواری در او می نگریست و سر به اطاعت او ننهاد و در تلاش برای کنار زدن او با کمک برخی از امیران و سران مملکت بود. آرپاخان توطئه ای به او نسبت داد و اطرافیان او، آن خاتون بزرگ را متهم کردند که با پادشاه ازبک دشمن ابوسعید و پادشاه دشت قبچاق که به حدود اَرّان و آذربایجان لشکرکشی کرده بود، ارتباط دارد و به همین جهت شوهر خود ابوسعید را زهر خورانده است. پس به بهانهٔ آنکه «در لشکر بر ننشست» خواجه لؤلؤ را فرستادند تا او را در حمام به قتل آورد و این، در اوایل نوامبر ۱۳۳۵ میلادی بود، قتل بغداد خاتون ۱۶ روز پس از قتل ابوسعید رخ داد. ظاهراً مقصود از اینکه او «در لشکر بر ننشست» یا «در لشکر بر نشستن کسالت نمود»، این بود که در لشکرکشی ابوسعید برای دفع ازبک خان همراهی نکرد که این معنی را نشانهٔ ارتباط او با ازبک دانسته اند. حاجی خاتون مادر ابوسعید و خواهر امیرعلی پادشاه، خواجه لؤلؤ را پیش برادر خود که والی دیاربکر بود فرستاد و «صورت احوال باز نمود و امیرعلی به استعداد مقاومت مشغول شد». حاجی خاتون مخالف چوپانیان بود و بغدادخاتون دختر امیرچوپان بود و او ب
ه دست همین خواجه لؤلؤ کشته شد. پس قاعدتاً حاجی خاتون نمی بایست مخالف کشته شدن بغدادخاتون باشد؛ بنابراین، باید حدس زد که فرستادن خواجه لؤلؤ نزد امیرعلی پادشاه، به دلیل مخالفت حاجی خاتون با قتل بغدادخاتون نبوده است، بلکه حاجی خاتون خواسته بود برادر خود را از نقشهٔ آرپاخان در مورد قتل و از میان برداشتن امرای بزرگ ابوسعید و از جمله خود امیرعلی پادشاه آگاه سازد. آرپاخان برای اجرای این نقشه، دست به کارهای دیگر زد، از جمله آنکه در روز استفتاح، در ماه فوریهٔ ۱۳۳۶ میلادی، شرف الدین محمود شاه اینجو را که ثروتمندترین فرد قلمرو ایلخانی بود، به بهانهٔ اینکه پسری از احفاد قنقرتای پسر هولاکو را نگاه داشته است «ناپرسیده به یاسا رسانید» و خود آن پسر را با دو شاهزادهٔ دیگر از نسل هولاکو که شهرتی نداشتند، خفه کرد. فرزندان محمودشاه اینجو که در تبریز بودند، پس از شنیدن این خبر گریختند: امیر مسعودشاه به جانب روم رفت و امیرمحمد و جمال الدین شیخ ابواسحاق پیش امیرعلی پادشاه رفتند. شاهزاده توکل قُتْلُغ از نسل اوکتای قاآن با دو پسر زیبا روی خود از ماوراءالنهر به او پناه آوردند و آرپاخان او را که به سلطنت از خود شایسته تر می دید، با آن
دو پسرش بکشت و این امور به جای آنکه سبب تقویت سلطنت او گردد، موجبات زوال آن را فراهم آورد. آرپاخان برای تقویت حکومت خود دست به کاری دیگر هم زد و آن ازدواج با ساتی بیک دختر اولجایتو و خواهر سلطان ابوسعید بود و این به امید آن بود که امرای طرفدار خانوادهٔ ابوسعید و اولجایتو از او پشتیبانی کنند. می گویند: «به سبب این مواصلت کار دولتش تقویت تمام یافت». آرپاخان از لحاظ سیاست خارجی موفق بود، زیرا چنان که اشاره شد، ازبک پادشاه از سلاطین جوچی نژاد دشت قبچاق (آلتون اردو) که از سال ها پیش با ابوسعید سر جنگ داشت، در سال آخر سلطنت ابوسعید به قصد اَرّان و آذربایجان تا کنار آب «کر» لشکر آورده بود. ابوسعید نیز به مقابلهٔ او شتافته و در اران بر اثر بیماری درگذشته بود و آن حرکت او بی نتیجه مانده بود. ظاهراً ازبک پادشاه در همان زمستان قصد ادامهٔ لشکرکشی داشت و از این رو آرپاخان برای دفع او به آن سوی شتافت. سپاهیان از دو سوی، گذرگاه های رود کر را گرفتند، ولی آرپاخان توانست از گذرگاهی عبور کند و از قای لشکر ازبک پادشاه درآید. در این میان اخباری ناخوشایند به ازبک پادشاه رسید، زیرا از خوارزم گزارش دادند که قتلغ تیمور که مدار مملکت
ازبک بر او بود. وفات یافته است و او ناچار خود را به آن سویِ در بند انداخت و از تعرض به ممالک آرپاخان چشم پوشید. این ادثه در داخل برای آرپاخان موفقیتی به شمار آمد و مهابت او در دل ها جای گرفت. امیرعلی پادشاه خال ابوسعید و والی دیاربکر پس از آگاهی از وضع دربار آرپاخان و اطلاع از تصمیم او برای از میان بردن بزرگان و امرای دوران ابوسعید، خبردار شد که جمعی از امرای آرپاخان یعنی آنان که در زندان ابوسعید بودند و اکنون پس از رهایی اطراف او را گرفته اند، در نهان از کارهای آرپاخان خشنود نیستند و با او مخالفند. پس بر حکومت آرپاخان به بهانهٔ آنکه بی مشورت او صورت گرفته است، اعتراض کرد و علناً با او به مخالفت برخاست. دلشاد خاتون دختر دمشق خواجه و نوهٔ امیر چوپان که زن ابوسعید بود نیز از «اردو» بیرون رفت و رهسپار بغداد گردید و چون آبستن بود، امرای آنجا و امیرعلی پادشاه منتظر ماندند که اگر پسری بزاید، او را به جای ابوسعید به سلطنت موسوم گردانند، اما چون دختری آورد، امیرعلی پادشاه با امرای مخالف آرپاخان در دیاربکر و عراق متحد شد و یکی از احفاد هولاکو را که از نسل بایدو بود و موسی خان نام داشت، به پادشاهی برداشت که البته عنوان