Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
د و او را شکست داد. اسیران بسیاری به دستش افتاد، اما زمانی که غزان از تسلیم اسیران سپاه قراخانی، خودداری کردند، اسماعیل نسبت به وفاداری آن ها دچار گمان شد. پس از اینکه متوجه شد آن ها قصد آزادی اسیران را دارند برای اینکه به ایلک خان نزدیک شوند با گروهی از یاران مورد اعتمادش از جیحون گذشت. به دلیل زشت کاری های اسماعیل و سوءرفتارهایش با مردم به هر کجا که می رفت مردم او را بیرون می کردند. در اینجا بود که اسماعیل به دلیل ناامیدی نامه ای به محمود غزنوی نوشت و از او برای دفع ایلک خان کمک خواست. او شعری را هم بیان کرد: بنابراین در مرو به سازمان دهی سپاهیانش پرداخت سپس به ابیورد و شهرهای دیگر خراسان رفت. و پس از آن با سپاهیانش به بخارا هجوم برد. با وجود ضربات سنگینی که به سپاهیانش وارد شد به دلیل پیوستن مردم سمرقند و قبایل غز به او، در شعبان سال ۳۹۴، ایلک خان را در حوالی سمرقند شکست داد. چون ایلک خان نمی خواست ماوراءالنهر را از دست بدهد با سپاهی عظیم برگشت. در کنار سپاه ایلک خان بسیاری از افراد به اسماعیل پشت کردند و این عوامل باعث شکست اسماعیل می شد. پس اسماعیل از جیحون عبور کرد و در حوالی جوزجان رفت. در آنجا شروع به
جمع آوری مالیات کرد از این رو از آنجا هم بیرون شد و به مرو رفت. سپاهیان محمود غزنوی هم او را از مرو بیرون کردند سپس به بسطام رفت. در بسطام با سپاهیان قابوس رو به رو شد و ناامیدانه به سمت ماوراءالنهر بازگشت. سپاهیان اسماعیل که دیگر از این جنگ و گریزها خسته شده بودند در ناحیه آمل شط او را رها کردند و به سپاهیان ایلک خان پیوستند. در این زمان اسماعیل مورد محاصره ترکان قرار گرفت و راهی جز فرار نداشت. حتی برادرانش به دست ترکان ایلک خانی افتادند.
تانوی عظمی بازیگر هندی است. از فیلم هایی که وی در آن نقش داشته است می توان به ترس اشاره کرد. فیلم شناسی. فهرست برخی از فیلم هایی که تانوی عظمی در آن ها به ایفای نقش پرداخته است:
پال سوره هاگن (زاده [۶ نوامبر ۱۹۸۰) بازیگر نروژی است. از فیلم هایی که وی در آن نقش داشته است می توان به "چه بر سر دوشنبه آمده؟" و "به هوای دزدیدن اسب ها" اشاره کرد.
استیگ فروده هنریکسن (زاده ۱۹۷۵) بازیگر نروژی است. از فیلم هایی که وی در آن نقش داشته است می توان به چه بر سر دوشنبه آمده؟ اشاره کرد.
ولاد رادشو (زادهٔ ۱۸ نوامبر ۱۹۵۲) بازیگر رومانیایی است. از فیلم هایی که وی در آن نقش داشته است می توان به "چه بر سر دوشنبه آمده؟" و "خواب جزیره" اشاره کرد.
او یک بچه دارد فیلمی محصول سال ۱۹۸۸ و به کارگردانی جان هیوز است. در این فیلم بازیگرانی همچون کوین بیکن، الیزابت مک گاورن، الک بالدوین، ویلیام ویندام، هالند تیلور، کاترین دیمون، بیل اروین، جان اشتون، پال گلیسون، دنیس داگن، لری هانکین، ادی مک کلرگ، نانسی لنهان، مایکل کیتون، وودی هارلسون، متیو برودریک و لیلی تیلور ایفای نقش کرده اند.
کَفبیخ خوراکی ویژه مراسم شادباش کَف زَنی و نوعی شیرینی و دسر سنتی و کهن در جنوب و غرب خراسان است و بیشتر برای مراسم جشن های خانوادگی، چراغانی های دوستانه و به ویژه برای جشن شب چله بکار می رود. امروزه، این رسم هنوز هم در جنوب و غرب خراسان و به ویژه در شهرستان های فردوس، بیرجند، خوسف، بجستان، سربیشه، قائنات و گناباد رواج دارد.خواستگاه کفبیخ به گناباد میرسد. ماده اصلی این شیرینی، ریشه گیاه چوبک است که در خراسان به آن بیخ یا پشم شویه می گویند و دارای خواص پزشکی است. از چوبک در گذشته های دور برای شستشو نیز استفاده می شده است. تهیه شیرینی کفبیخ در مراسم کف زنی یکی از آیین های شب چله در منطقه جغرافیایی جنوب خراسان قدیم، به ویژه منطقهٔ قهستان یعنی محدوده شهرهای بیرجند، سرایان، خوسف، فردوس، گناباد و قاینات است. «کف» نوعی شیرینی یا شربت سنتی مانند بستنی اما با وزنی سبک است که نخست باید ریشه بوته چوبک را پاک کرده و چند بار در آب جوشاند و آب آن را دور ریخت و بار سوم گاهن جوشانده مزه خوشایندی دارد. سپس آن را در تغار یا ظرف سفالی می ریزند و با دسته گز به هم می زنند. شیوه تهیه کفبیخ. در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را ک
ه در جنوب خراسان به «بیخ» مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی یا مسی به نام «تغار» می ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته ای از چوب های نازک درخت انار به نام «دسته گز»، جوشانده خنک شده را برای ساعت ها هم می زنند تا به صورت کف سفت درآید و این کار باید در مکانی خنک انجام گیرد تا جوشانده نخست به ساختار کف درآمده و سپس سفت شود که خشک شده آن مانند گز اصفهانی می شود. کف آماده شده در پایان با همگون کردن شیره یا شکر آماده خوردن شده و پس از آراستن با مغز گردو و پسته یا میوه های خشک زردآلو و انجیر برای پذیرایی از مهمانان کشیده می شود. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف ها رَوا دار هستند با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و رُخ یکدیگر شادی و خوشی را به گردهمایی مهمانان بیفزایند. برای درست کردن این شیرینی پاره ای «چوبک» که در گویش بیرجند «پشمشویه» یا «بیخ» (ریشه) می نامند را کوبیده و چند بار در آب می جوشانند و چون این آب تلخ است آن را چند بار دور می ریزند. این کار را چند باره انجام میدهند تا تلخی آب گرفته شود و هیچ مزه ای نداشته یا مزه ای خوشایند داشته باشد. آب جوشان
ده بیخ را می گذارند خنک شود. آنگاه آن را در ظرف بزرگی که بهتر است تغار سفالی باشد، می ریزند و با «دسته گز» که از ترکه های به هم بسته شده درخت گز یا انار است هم می زنند و این زدن را آنقدر ادامه می دهند که آب چوبک «کَف» کند و تا زمانی که سفت شود. سپس مقداری شیره انگور یا شیره شکر یا گَرد شکر را، اندک اندک به آن افزوده و زدن کف را پیوسته انجام می دهند تا خوب آمیخته و همگون و «کف» شیرین شود. وقتی که «کف» از همه سو آماده شد، آن را در ظرفهایی ریخته و روی آن را مغز کوبیده گردو، بادام، پسته و تخم رازیانه و بادیان یا میوه های خشک مانند قیسی زردآلو و انجیر آراسته می کنند و با سرانگشت آن را می خورند. کاربرد کفبیخ. کفبیخ بیشتر زمانها در زمستان برای شب چله یا چله بزرگ و جشن های خانوادگی بکار می رود. در ادبیات خراسان واژه یلدا استفاده نشده، بلکه در تمام ادوار تاریخی، تا آنجا که اسناد شفاهی و مکتوب وجود دارد، شب چله یا چله نشینی بکار رفته است. در این شب دراز آیین ها و مراسم های ویژه ای وجود داشته که شاید در دیگر استان های ایران کمتر بکار میرفته یا اینکه به فراموشی سپرده شده است و به آن شب چراغانی یا شب چراغ یا به طور گزیده
چِرَقو می گفتند. از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می برده و به دلیل فراوانی چراغ ها در این مراسم، عبارت چراغانی و چهل چراغ را که نشانه فراوانی است، به کار می بردند. چرقو به معنی گردهمایی نیز بکار می رود. اگرچه انار و هندوانه در بیشتر بخش های ایران رَوا بوده است اما در خراسان بیشتر لبو یا چغندر پخته، شلغم پخته و پختیک (لبوی خشک شده) و شربت و شیرینی «کف» یا کفبیخ نهادینه بوده است. یکی دیگر از جشنهای ایرانی چله تموز است که وارونه ی چله زمستان است و آن درازترین روز سال است که هنوز هم در خراسان جنوبی گرامی داشته می شود. در برخی از بخش های خراسان رضوی، از تمام شهرستان تربت حیدریه و روستا بایگ در نزدیکی آن ، با بکارگیری از کَف، گردو و شیره انگور نوعی شیرینی درست می شود که غالبا آن را حلوا جوزی می نامند. با اینکه در این شیرینی از روغن و شکر ساختگی استفاده نمی شود و سود بسیاری هم دارد، شوربختانه با افزایش مهاجرت از روستا به شهر و روگردانی تیره و نسل تازه به سنت ها و فرهنگ های پیشین خود، حلوا جوزی در آستانه ی فراموشی است. در روستای گیت به گیاه بیخ یا چوبک، سرسنگی نیز گفته می شود این گیاه
از بوته های بنیادین زمین های این روستا است.
محاصره اول قسطنطنیه، جنگی است که بین سپاه اسلام و بیزانس درگرفت و در اقتصاد و اوضاع سیاسی هر دو کشور تأثیرات زیادی گذاشت. در نهایت سپاه اسلام موفق به فتح قسطنطنیه نشد و صدمات بسیاری از لحاظ نیروی انسانی و تجهیزات نظامی متحمل شد. پس از جنگ روابط بین اسلام و بیزانس شکل جدیدی به خود گرفت و مسلمانان مانع از بازپس گیری مواضع بیزانس در مصر و شام شدند و بیزانس به آسیای صغیر عقب نشینی کرد ولی هر دو برای تصرف این مناطق مهم تلاش می کردند. اقدامات معاویه. معاویه اولین خلیفه اموی پس از جنگ های داخلی به قدرت رسید، او برنامه ریزی های بسیار در جهت فتح قسطنطنیه پایتخت امپراتوری بیزانس انجام داد: محاصره. اولین محاصرهٔ قسطنطنیه توسط عرب ها در سال های ۶۷۸_۶۷۴ بوده است. حمله مسلمانان با برنامه ریزی بوده و آنان نیروهای خود را در پایگاه های امتداد سواحل آسیای صغیر اسکان دادند و سپس به محاصرهٔ قسطنطنیه پرداختند. در ابتدا مسلمانان به رهبری معاویه جزیرهٔ قبرس را فتح کردند و این محل به عنوان پایگاه برای محاصره لازم بود. معاویه از راه خشکی لشکرکشی را آغاز کرد و این سپاه به فرماندهی فضالة بن عبدالله انصاری تا خلقیدونه پیش رفتند و زمستان
را در خاک بیزانس گذراندند. سفیان بن عوف با سپاهی به کمک او آمد. معاویه لشکری به رهبری یزید برای تکمیل محاصره فرستاد و به همراه جمعی از صحابه از جمله ابو ایوب انصاری که در پایین حصار قسطنطنیه دفن شد. نیروی دریایی اسلام با فتح جزیره های کوس و خیوس محاصرهٔ دریایی را کامل کردند، جنادة بن ابی امیه پس از فتح جزیرهٔ ارواد به قسطنطنیه رسید ولی پیروزی چشم گیری به دست نیاورد و امپراتور کنستانتین چهارم توانست با آتش یونانی محاصره را بشکند و عرب ها مجبور به عقب نشینی شدند. آتش یونانی. کنستانتین چهارم با استفاده از این سلاح در مقابل حملات دریایی مسلمانان از مرزهای خود دفاع کرد. آتش یونانی نوعی مواد آتش زا است که شامل آهک و گوگرد است و دود غلیظ و انفجار بزرگی به وجود می آورد، از طریق لوله ای به سمت کشتی های دشمن پرتاب می کردند. وجود این سلاح اهمیت زیادی داشته و در تاریخ ماندگار شد به دلیل آنکه نقش خلفای اموی را برای فتح قسطنطنیه باطل ساخت و مانع گسترش اسلام در آنجا شد. بیزانس به شدت فرمول این اختراع را مخفی نگه داشت و امروزه دقیقاً ترکیبات آن مشخص نیست. معاهده صلح. دلیل این صلح فرسوده شدن سپاه طرفین بود. طبق گفتگوهای انجا
م شده معاویه هر سال باید سه هزار قطعه طلا و پنجاه اسیر و اسب به رومیان می پرداخت. مدت این صلح مسلمانان و رومیان سی سال بوده است.
زانتوموناس کمپستریس گونه ای از باکتری است که سبب بیماری های گیاهی گوناگون در گیاهان مختلف می شود مانند پوسیدگی سیاه که در کلم سانان و نیز پژمردگی باکتریایی چمن مشاهده می شود. کاربرد. این باکتری در تولید تجاری صمغ زانتان مورد استفاده قرار می گیرد و به دلیل جرم مولکولی ی بالای چندقندی ها، بویژه در صنایع غذایی بکار می رود. انواع. این طبقه بندی بر اساس گیاه میزبان صورت گرفته است.
بابک امینی (زادهٔ فروردین ۱۳۴۹ خورشیدی) آهنگساز، تنظیم کننده و خواننده ی ایرانی است. آلبوم ها. باران خاکستری. قطعاتی برای گیتار
مسلمان معتدل () یک برچسب در مقابل اسلام رادیکال در مبارزه با تروریسم است، که یادآوری می کند حمایت از تروریسم اسلامی از ویژگی های یک جناح «رادیکال» در اسلام است، و یک جناح میانه رو از مسلمانان هستند که تروریسم را محکوم می کنند. انتقاد. لورنزو جی ویدینو این اصطلاح را به عنوان «ذاتاً بحث برانگیز» تعریف می کند و دانشمندان استدلال می کنند که جمعیت مسلمان به صورت قابل پیش بینی دریافته اند که اصطلاح «مسلمان میانه رو» یک توهین است. چرنی و مورفی استدلال می کنند که دسته بندی مسلمانان به افراطی و میانه رو بی طرفانه نیست، بکارگیری گسترده این اصطلاح دایره مسلمانان را از بحث راجع به مبارزه ضد تروریسم و برچسبی که بر اساس آن به نفع یا علیه تروریسم زده می شود، محروم می کند. اگر چه بعضی از مسلمانان از چنین زبانی استفاده می کنند، اما دیگران آن را بیشتر به عنوان لکه دار کردن جوامع مسلمان و اسلام می دانند. برخی معتقدند که برچسب «مسلمان معتدل» توهین است؛ چرا که آن ها معتقدند که این امر نشان می دهد که اسلام عادی صلح آمیز نیست. و گروهی دیگر معتقدند که «مسلمانان معتدل به طور کامل مسلمان» نیستند، یا این که این اصطلاح با مترقی" یا "سکو
لار" با "میانه رو برابر است.
تورنت (به اسپانیایی: Torrente) یک دهستان در اسپانیا است که در Horta Sud واقع شده است. تورنت ۶۹٫۳ کیلومتر مربع مساحت و ۷۹٬۸۴۳ نفر جمعیت دارد و ۶۶ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است. خواهرخوانده. شهرهای Benalup-Casas Viejas, Għarb و زبوگ خواهرخوانده های تورنت (والنسیا) هستند.
خارائیز د لا ورا (به اسپانیایی: Jaraíz de la Vera) یک دهستان در اسپانیا است که در استان کاسرس واقع شده است. خارائیز د لا ورا ۶۳ کیلومتر مربع مساحت و ۶٬۷۲۷ نفر جمعیت دارد و ۵۶۱ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است.
فوئنته-توخر (به اسپانیایی: Fuente-Tójar) یک دهستان در اسپانیا است که در استان کوردوبا (اسپانیا) واقع شده است. فوئنته-توخر ۲۴ کیلومتر مربع مساحت و ۷۹۵ نفر جمعیت دارد و ۶۰۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است.
ساریا (به اسپانیایی: Sarria) یک دهستان در اسپانیا است که در استان لوگو واقع شده است. ساریا ۱۳٬۵۰۸ نفر جمعیت دارد.
پوسیدگی سیاه نام انواعی از بیماری های گیاهی است که توسط قارچ یا باکتری به وجود می آید و سبب به وجود آمدن تغییر رنگ قهوه ای تیره و پوسیدگی برگ های میوه و سبزیجات می شود.
چیویتا (به ایتالیایی: Civita) یک کومونه در ایتالیا است که در استان کزنتزا واقع شده است. چیویتا ۲۷ کیلومتر مربع مساحت و ۱٬۱۲۴ نفر جمعیت دارد و ۴۵۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است.
کانچللو ئه آرنونه (به ایتالیایی: Cancello ed Arnone) یک کومونه در ایتالیا است که در استان کسرتا واقع شده است. کانچللو ئه آرنونه ۴۹٫۲ کیلومتر مربع مساحت و ۵٬۳۷۱ نفر جمعیت دارد و ۸ متر بالاتر از سطح دریا واقع شده است.
شیشانو (به ایتالیایی: Scisciano) یک کومونه در ایتالیا است که در استان ناپل واقع شده است. شیشانو ۵٫۵ کیلومتر مربع مساحت و ۵٬۱۶۶ نفر جمعیت دارد.
ویشانو (به ایتالیایی: Visciano) یک کومونه در ایتالیا است که در استان ناپل واقع شده است. ویشانو ۱۰٫۹ کیلومتر مربع مساحت و ۴٬۶۰۷ نفر جمعیت دارد. خواهرخوانده. شهر Gerena خواهرخواندهٔ ویشانو هست.
مسجد جامع اصفهان که به مسجد جامع عتیق و مسجد جمعه اصفهان نیز مشهور است، یکی از بناهای تاریخی اصفهان در ایران است که قدمت آن به سده دوم هجری قمری بازمی گردد. این مسجد در اندازه ای کوچک و متناسب با جمعیت اصفهان در سال ۱۵۶ هجری قمری/۷۷۷ میلادی ساخته شد و باعث رشد شهرنشینی شد. در سال ۲۲۶ ه .ق/۸۴۶ م به فرمان معتصم خلیفه عباسی، مسجد پیشین تخریب و بنایی ستون دار به همراه سقفی چوبی جایگزین آن شد که کماکان قسمتی از ستون ها و دیوارهای آن باقی مانده است. مهم ترین تغییرات مسجد در دوران سلجوقی صورت گرفت؛ معماران این دوره از الگوی «مسجد عربی» فاصله گرفتند و با ساخت چهار ایوان در ضلع های شمالی، جنوبی، شرقی و غربی، سبکی جدید پدیدآوردند که به «مسجد ایرانی» معروف شد. در ربیع الاول ۵۱۵ ه .ق این مسجد توسط اسماعیلیان به آتش کشیده شد و بعدها دوباره مورد بازسازی و ترمیم قرار گرفت. در سده های بعد و در دوره های ایلخانی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار نیز این مسجد تغییرات مهمی را از سر گذراند. مسجد جامع اصفهان ابتدا از خشت خام ساخته شده بود اما به خاطر پایداری آجر، سرعت ساخت بالا و برخی عوامل دیگر، در بازسازی آن از آجر استفاده کردند. طاق
های چشمه ای، ایوانهای چهارگانه، سردرها، جرزهای آجری و تزئینات متفاوتی که متناسب با معماری هر دوره از تاریخ ایران و در سبک های خراسانی (یا عربی) و رازی در این مسجد به کار برده شده، اثری را پدیدآورد که الگویی برای مساجد ایران و حتی مناطق مسلمان نشین دیگر محسوب می شود. تیموریان و صفویه هم اثر خود را بر مسجد ساخته اند. خصوصا صفه یا ایوان مظفری که به آن مدرسه مظفری هم گفته می شود، کتیبه هایی از دوران هفت ساله حکمرانی محمود و اشراف افغان دارد. آل اینجو و آل مظفر یادگارهای بزرگی بر مسجد باقی مانده است. گفته اند قاجاریه هم مهتابی های مسجد را در صحن ساخته است. کتیبه ای کوچک بر دو سوی صفه صاحب حاکی از آن است که در سال 1330 اداره باستان شناسی اصفهان در آن مرمت هایی را انجام نموده است. ضلع شمالی مسجد از ایوان درویش، مدرسهٔ مظفری، گنبد تاج الملک یا گنبد خاکی، چهلستون، شبستان و کتیبه های مختلفی که از دوران های سلجوقی و صفوی به جا مانده، تشکیل شده است. این کتیبه ها با استفاده از گچ و آجر ساخته و با خط هایی چون کوفی، ثلث، نستعلیق و بنایی و آیاتی از قرآن تزئین شده اند. در ضلع جنوبی مسجد، ضلعی است که ساختمان های اساسیِ بنا در
آن به سبک عربی و به وسیلهٔ خشت خام ساخته شده اند. در دوران نظام الملک با تخریب شبستان، گنبدی به صورت دوپوسته بنا شد که باعث پوشیده ماندن ترک بندی ها بود و گنبد را بزرگ تر نشان می داد. در دوران آل مظفر، آق قویونلو و صفویه نیز کتیبه هایی به این قسمت اضافه شدند و بنای ضلع جنوبی کمی تغییر کرد. کتیبهٔ شاه طهماسب مبنی بر بخشش مالیات و توبه نامهٔ وی، کتیبهٔ شاه اسماعیل برای صدور حواله به نام افراد اصفهان، کتیبهٔ سنگ فرش و کتبیهٔ آب مباح مسجد از جمله آثار موجود در این ضلع است. ضلع غربی، از شبستان زمستانی، مسجد مصلی، مسجد و محراب الجایتو، کتیبه های شاهان صفوی و محمد امین اصفهانی ساخته شده است. قسمتی از دیوار این ضلع باقی ماندهٔ دیوار خشتی ساخته شده در قرن هشتم هجری ست. در میان افرادی که باعث ایجاد تغییراتی در این قسمت بنا شدند می توان از الجایتو، محمد بن بایسنقر تیموری و شاه سلطان حسین صفوی نام برد. تازه ترین قسمت مسجد، ضلع شرقی ست که به دوران سلوجوقی تعلق دارد. این قسمت به مرور زمان تخریب و در دوران شاه سلیمان صفوی دوباره ساخته شد و کتیبه ای مربوط به این بازسازی نیز در ایوان شرقی وجود دارد. به علاوه، کتیبه هایی از د
وران هوتکیان، آل مظفر و شاه طهماسب صفوی نیز در این قسمت باقی مانده اند. مسجد جامع در میدان امام علی، خیابان مجلسی، در پایان بازار بزرگ قرار دارد. این بنا در تاریخ با شمارهٔ ثبت ۹۵ به عنوان یکی از آثار ملی ایران و در سال ۱۳۹۰ هجری شمسی به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. مسجد جامع. مسجد جامع، عبادتگاه مسلمانان، محل برگزاری نماز جماعت و نماز جمعه و مکان گردهمایی های سیاسی، اجتماعی و آموزشی است. در شهرسازی مسلمانان مسجد جامع در مرکز شهر بنا می شود. نام مسجد جامع به برپایی نماز جمعه در آن اشاره دارد و بزرگی و وسعت آن هیچ دخلی در نامش نداشته است. پس از ظهور اسلام، محمد مسجدی را در مدینه پایه گذاری کرد که مسجد النبی نام گرفت و مقر رئیس حکومت و مسجد اصلی بود و دیگر مساجد برای عبادت و تعلیم انتخاب شده بودند. این مسجد الگوی اصلی مسجد جامع در تمدن اسلامی بوده است. احتمال دارد نخستین بار از زمان عمر بن خطاب یا علی بن ابی طالب از خلفای راشدین این نام برای این مساجد به کار برده شده باشد. در فتوحات اولیه، مساجد را بسیار کوچک و به همان شیوهٔ مسجد النبی می ساختند. اعراب معتقد بودند هیچ چیز مثل مسجد نمی تواند وحدت مسلمان
ان را حفظ کند. مساجد اولیه با سقفی از حصیر و چوب پوشانده می شد و دیواری گلی آن را دربرمی گرفت. به مرور زمان و با گسترش شهرها، مساجد تغییر شکل دادند. معماران ایرانی از خشت و آجر برای ساخت دیوارها و سقف استفاده کردند و به مرور زمان ایوان ها، طاق های چشمه ای، جرزها، ستون ها و… به بنای مساجد اضافه شد. بنا بر نظر هانری کربن، مسجد پرستشگاهی زمینی در مقابل پرستشگاه آسمانی است و در واقع این محل مکان ارتباط میان آسمان و زمین را فراهم می کند. در معماری مساجد ایرانی، در میان صحن، حوض آبی قرار دارد که تصویری از آسمان، که همان پرستشگاه مثالی است، در آن پدیدار می شود و کاشی های گنبد را نمایان می کند. مساجد دارای ۴ ایوان هستند که در امتداد ۴ افق هم قرار دارند. پیشینهٔ تأسیس شهر و مسجد جامع اصفهان. اصفهان به خاطر شرایط مناسب طبیعی از جمله وجود زاینده رود، احتمالاً از نیمهٔ دوم هزاره ۴ ق. م شاهد شکل گیری آبادی های بسیاری بوده است. از سال شکل گیری شهر اصفهان اطلاع دقیقی در دست نیست. در اواخر عصر ساسانیان هفت شهر نزدیک به هم در این ناحیه وجود داشته که عبارت بوده اند از جی، مهرین، شادریه، درام، قه، کهنه و جار. به گفتهٔ لاکهارت ا
صفهان تا قرن ۴ ه .ق/ ۱۰ م با عنوان امروزی و به این صورت وجود نداشته و در واقع جی شهر اصلی بوده است. بنابر گزارش حسن بن محمد قمی اصفهان در سال ۲۱ ه .ق فتح شد، با این حال عده ای سال ۲۳/۲۴ ه .ق را سال فتح اصفهان دانسته اند. به گفتهٔ مجمل التواریخ و القصص مدتی پس از آن، از ۷ شهری که وجود داشت ۳ شهر جی، قه و مهرین باقی مانده بود و آن ها را مجموعاً اصفهان می نامیدند. "جبل عاملی" معتقد است روستایی به نام «یاوان» هم در مرکز این مجموعه قرار داشته که مسجد جامع آنجا ساخته می شود؛ او همچنین به نهری اشاره کرده است که به هنگام بهره برداری از زاینده رود ایجاد شده و دقیقاً از وسط مسجد جامع گذر می کرده است. در زمان خلافت منصور عباسی اصفهان دوباره رو به آبادانی رفت و افراد بسیاری در شهر ساکن شدند. به نقل از مافروخی به فرمان منصور در سال ۱۵۲ ه . ق، قصر و مسجد جامع در شهر بنا و دیواری به دور آن کشیده شد؛ در حالی که پیش از آن اصفهان خرابه بود و ده های پراکندهٔ بسیاری داشت. تاریخچه. مسجد جامع در طول ۱۲ قرن تغییرات مهمی به خود دیده که باعث تکامل آن نسبت به دوران های قبل شد. قرن دوم تا چهارم ه .ق. شکل گیری شهر اصفهان را باید هم زمان
با ساخت مسجد جامع دانست. در سال ۱۵۶ ه .ق/۷۷۷ م مسجدی متناسب با جمعیت شهر در شمال غربی میدان مرکزی اصفهان وجود داشت. این بنا که در دوران منصور و به سبک خراسانی ایجاد شده بود، اولین بنای اسلامی این این ناحیه محسوب می شود. احتمالی وجود دارد مبنی بر اینکه بنا بر روی بقایای یک آتشکده ساخته شده باشد. این قسمت که بسیار ساده و از خشت خام ساخته شده بود، بعدها تخریب شد و تنها نشانه های اندکی از آن در حفاری ها یافت شده است. در قرن سوم ه .ق/نهم م. در اثر افزایش جمعیت شهر و گسترش نیازهای مردم و ساکنان آن، نیاز به ایجاد تغییراتی در ساختمان مسجد احساس شد؛ پس در زمان معتصم در سال ۲۲۶ ه .ق/۸۴۶ م. مسجد جامع پیشین را خراب کردند، زمین ها و خانه های اطراف مسجد را از مردم خریدند و در همان مکان قبلی، مسجدی بزرگتر به مساحت حدود یک هکتار و بنابر شیوهٔ خراسانی ساختند. همچنین در بنای جدید جهت قبله را که حدود ۲۰ تا ۳۰ درجه با قبلهٔ فعلی اختلاف داشت، اصلاح و شبستان های ستون دار و سقف چوبی در آن ایجاد کردند. کتابخانه ای هم در همین دوران در مسجد ساخته شد که کتب علمی زمانه را در آن جمع آوری کرده و کنار هر ستون آن کلاس درس تشکیل می دادند. ش
بستان در سمت جنوبی شش دهانه، در قسمت شرق و غرب دو دهانه و در شمال چهار دهانه داشت. در ضلع های شرقی و غربی مسجد دو ردیف، در ضلع شمالی چهار ردیف و در ضلع جنوبی شش ردیف ستون وجود داشت. دیوارها به رنگ قرمز و کاه گلی بود و در اطراف آن دیوار خشتی بلند و قطوری وجود داشت که مسجد را فرامی گرفت. گالدیری طی مطالعات و خاک برداری هایی که در گنبد خواجه نظام الملک و قسمت های شرقی، شمالی و غربی انجام داد، ستون های شبستان مسجد متعلق به قرن سوم قمری را کشف کرد و موفق شد نقشهٔ آن را رسم کند. ورودی اصلی مسجد در این دوران، ورودی ضلع شمالی بوده و در ضلع های شرقی و غربی نیز چهار ورودی فرعی وجود داشته است. پس از ضعف خلافت عباسی، اصفهان به مدت چندین دهه دستخوش ناآرامی سیاسی و رقابت حکام محلی بود. نهایتاً با استقرار آل بویه، این شهر آرامش خود را بازیافت و از ۳۲۳ تا ۴۲۱ قمری، به خصوص در دوران وزارت صاحب بن عباد، رونق گرفت و کانون گردهم آمدن دانشوران و بازرگانان از اقصی نقاط جهان اسلام شد. توسعهٔ شهر بر مسجد جامع نیز تأثیر گذاشت و آن را دچار تغییراتی کرد. دهانه ای به بنا اضافه شد که ارتفاع آن را طبق دیگر دهانه ها در نظر گرفتند. ستون ها
نیز با نوعی از آجر پخته و نقش های هندسی تزئین شدند که البته در ادوار بعد کاملاً پوشیده و معماری جدیدی جایگزین آن ها شد اما در همان زمان ستون های آل بویه به صورتی متناسب و زیبا و موزون برپا بوده اند. "گالدیری" به هنگام کشف ستون های قرن سومی بنا، به وجود ستون های دیگری پی برد که سبک ساخت بودند و مصالح به کار رفته در آن ها با دیگر ستون ها متفاوت بود. آل بویه در مسجد کتابخانه ای بنا کرده بودند که فهرست کتاب هایش در سه جلد قطور ثبت شده بود. کتابخانهٔ این قسمت توسط استادالرئیس ابوالعباس احمد الضَبی ساخته شده است. وی کتبی را که مربوط به موضوعات تفسیر قرآن، حدیث، صرف و نحو، لغت، ادبیات، شعر، منطق، ریاضی و طبیعیات بوده، در این کتابخانه گرد آورده است. بنابر برخی منابع، کتاب های این کتابخانه به ۱۷۰ هزار جلد می رسیده اند. بعدها کتاب هایی که متعلق به کتابخانهٔ اصفهان بود، به کتابخانهٔ داخل مسجد جامع شهر منتقل شده. قرن پنجم ه .ق. در سال ۴۴۲ هجری قمری طغرل سلجوقی دروازه های اصفهان را پس از یک محاصرهٔ طولانی و ویرانگر گشود؛ البته شهر به سرعت بازسازی شد و ناصرخسرو در سال ۴۴۳ اصفهان را پررونق ترین و بهترین شهر فارس زبانی که از
آن گذر کرده، توصیف می کند. پس از استقرار پایتخت طغرل در اصفهان و توسعهٔ سریع آن، مردمی که در جریان درگیری ها گریخته بودند را دوباره به شهر کشاند. گسترش شهر در زمان آلب ارسلان نیز ادامه یافت، اما در دوران ملکشاه و وزیر با تدبیرش خواجه نظام الملک طوسی بود که شهر به اوج شکوهش رسید به طوری که جمعیت شهر دو برابر شد و بناهای بسیاری در آن ساخته شد. اصفهان در دوران این سه پادشاه سلجوقی، شاهد پیشرفت شگرفی بود و هر روز بر رونق و شکوه آن افزوده می شد. در این زمان آنچه از غنایم جیحون تا انطاکیه به کشور می رسید، در این شهر انباشته می شد که باعث ساخت وسازهای فراوانی شد. امیران سلجوقی و خواجه نظام الملک عمارت های بسیاری را احداث کردند و اصفهان به یکی از شهرهای مهم کشور تبدیل شد. بدین ترتیب، مهم ترین تحول مسجد جامع اصفهان در پنجم-ششم ه .ق/یازدهم-دوازدهم م رخ داد که مسجد جامع وارد مرحلهٔ جدیدی کرد. این تحول همان تبدیل شبستان به ایوان است که بر مبنای سبک رازی صورت گرفته. گنبد نظام الملک با تخریب تعدادی از ستون های شبستان ضلع جنوبی، به صورت منفرد و به طریقی که سه ضلع آن جدا بودند و فضای سرپوشیده نداشت، ایجاد شد و تنها قسمت جنو
بی گنبد به دیوارهای اطراف متصل بود. گنبد تاج الملک در ضلع شمالی و ایوان شمالی با تخریب تعداد محدودی از ستون های دهانهٔ شمالی مسجد ایجاد شد. ایوان جنوبی نیز برای ایجاد فضایی مرتبط با مسجد نظام الملک بنا شد. در قسمت شرقی، ایوان شاگرد را ساختند و برای احداث این قسمت معماران ناگزیر تعدادی از ستون های قرن ۳ ه .ق را تخریب کردند. ایوان غربی نیز که به ایوان شرقی شباهت بسیار دارد با تخریب همان دهانه های قرن ۳ ه .ق ایجاد شد؛ و این چنین مسجد شبستانی به مسجدی به سبک چهارایوانی تبدیل شد. گالدیری از طریق پی گردی ها و خاک برداری های پشت بام ها موفق شد توسعهٔ مسجد از جانب شرق در دورهٔ سلجوقی و از جانب غرب در دورهٔ تیموری را مشخص کند. سدهٔ ششم و هفتم. با مرگ ملکشاه در سال ۴۸۵ قمری، اصفهان کانون رقابت و درگیری جانشینان وی و نیز منازعات مذهبی شد. شهر در اثر اختلافات سیاسی و مناقشات مذهبی به تدریج شکوه خود را از دست داد. حریق شبانه. اسماعیلیان در نقاط مختلف اطراف اصفهان ساکن بودند. آنان به خاطر اعمال شان تحت فشار حکومت قرار گرفتند. سلجوقیان، عبدالملک بن عطاش، داعی بزرگ اسماعیلی را به طرز فجیعی به قتل رساندند و دیگر افراد مشکوک ب
ه باطنی گری را هم در خرمن ها آتش زدند. اسماعیلیان که از این اوضاع به شدت خشمگین بودند، در ربیع الاول ۵۱۵ ه .ق مسجد جامع و کتابخانهٔ آن را به آتش کشیدند. در آتش سوزی سال ۵۱۵ ه .ق آموزشگاه ها، صومعهها، مخزن ها و کتابخانهٔ بزرگ مسجد از بین رفتند. به نقل از مافروخی، یکی از اصفهانیان معروف به «ابومُضِر دومی»، بر دو فیلوار که ابتدای بازار رنگ رزان بوده، یک طاق و دو منار بنا کرد و دری قرار داد که خرج آن مجموعاً هزار دینار می شد. پس از این آتش سوزی، در ضلع شمالی و جنوبی فضای وسیع و گنبدداری باقی ماند و در ضلع های شرقی و غربی هم تنها ویرانه ای به چشم می خورد. ترمیم مسجد پس از آتش سوزی: پس از آتش سوزی سال ۵۱۵ ه . ق، ترمیم ساختمان مسجد آغاز شد و به جای بناهایی که منهدم شده بودند، ایوان هایی چهارگانه، شبستان ها و چهلستون هایی به شیوهٔ رازی ساخته و در قرون بعدی هم تکمیل شدند. در شمال شرق مسجد کتیبه ای به خط کوفی وجود دارد که از این آتش سوزی حکایت می کند: «بسم الله الرحمن الرحیم و من الظلم ممن منع مساجد الله ان یذکر فیها اسمه و سعی فی خرابها اعادة هذه العمارة بعد الاحتراق فی شهور سنة خمس عشرة و خمس مائة.» افول اصفهان. پایت