Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
تواند دلیل ناخرسندی نرسه از پادشاهی بهرام بوده باشد. وضعیت سیاسی. وضعیت سیاسی پیش از نرسه. اردشیر بابکان پس از شکست واپسین شاهنشاه اشکانی، یعنی اردوان پنجم، در سال ۲۲۴ میلادی در دشت هرمزدگان، دودمان اشکانی را برانداخت و پادشاهی ساسانی را بنیان گذاشت. از آن پس، اردشیر خود را «شاهنشاه» خواند و تسخیر سرزمینی که ایرانشهر یا «ایران» می خواندش را آغاز کرد. به سبب دشواری هایی که در منابع است، سال های پایانی و روز مرگ اردشیر چندان روشن نیست. احتمالاً پسرش شاپور به عنوان شریک در پادشاهی، در ۱۲ آوریل ۲۴۰ (۲۳ فروردین) میلادی، تاج بر سر نهاده باشد. شریک سازی شاپور در شاهنشاهی، احتمالاً به تدبیر اردشیر بوده تا مسئلهٔ جانشینی را بی دردسر حل کرده باشد؛ دلیل این امر آن بود که اردشیر پسران دیگری هم داشت و بیم آن می رفت که همچو خودش، ایشان نیز چشم به تاج و تخت دوخته باشند. پادشاهی هم زمان اردشیر و شاپور، ظاهراً تا مرگ پدر در اوایل ۲۴۲ میلادی طول کشید. بدین ترتیب این مسئله پیش روی است که شاپور احتمالاً دو بار تاج بر سر گذاشته باشد؛ یکی در به عنوان شریک پادشاهی در ۲۴۰ میلادی و بار دگر در ۲۴۳ میلادی به مثابهٔ شاهنشاهی تنها؛ ولیک
ن احتمال بیشتر آن است که وی تنها یک بار و آن هم در سال ۲۴۰ میلادی، تاج بر سر نهاده باشد. پس از نزدیک به سی سال پادشاهی، شاپور در اثر بیماری در شهر بیشاپور در سال ۲۷۰ میلادی درگذشت. پس از وی، پسرش، یعنی هرمز یکم، بر تخت نشست. هرمز سومین شاهنشاه دودمان ساسانی بود که از سال ۲۷۰ تا ۲۷۱ میلادی سلطنت کرد و به دلیل موفقیت های نظامیش به «دلاور» ملقب بود. تاریخ رخدادهای پادشاهی کوتاه وی چندان روشن نیست. بهرام یکم، پسر دیگر شاپور یکم، چهارمین شاهنشاه دودمان ساسانی بود که پس از برادر خود، یعنی هرمز یکم، در سال ۲۷۱ میلادی بر تخت نشست و تا اواخر سال ۲۷۴ میلادی شاهنشاه ایرانشهر بود. بنا بر سنگ نوشتهٔ کعبهٔ زرتشت، شاپور یکم برای آمرزش روان دو تن از پسران خود، یعنی هرمز و نرسه، آتشی بر پا کرده است، اما نامی از پسر دیگر شاپور، یعنی بهرام یکم در میان آن هایی که برای روان شان آتشی بر پا شده است، نیست. بهرام یکم احتمالاً به یاری موبد قدرتمند زرتشتی، یعنی کرتیر، بر اریکهٔ پادشاهی تکیه زد. نرسه نیز احتمالاً بهرام را به دیدهٔ «غاصب» می نگریست و شاهنشاهی را حق خود می دانست، اما شواهدی که نشان دهد نرسه علیه بهرام یکم دست به شورش زد،
در دست نیست. نرسه مجبور شد به جایگاه دوم در ساختار قدرت ایرانشهر، یعنی مقام «بزرگ شاهِ ارمنیان»، رضایت دهد تا در فرصتی مناسب شورش خود را پی ریزد. زمانی که بهرام یکم مقدمات جانشینی پسر خود، یعنی بهرام دوم، را فراهم می آورد، احتمالاً بر ناخرسندی نرسه بسیار افزوده شد، اما باز هم منتظر فرصت مناسب ماند. باری، بهرام یکم بیش از سه سال پادشاه ایرانشهر نبود، و پس از وی، پسرش، یعنی بهرام دوم، به مدت هفده سال و چند ماه، یعنی از ۲۷۴ تا اواخر ۲۹۱ میلادی، بر ایرانشهر فرمان راند. به هنگام مرگ بهرام دوم، نرسه از سوی بهرام دوم در ارمنستان به سر می برد. معلوم نیست که نرسه شاه ارمنستان می بود یا در رأس سپاه ساسانی در آن جا حضور می داشت. آنچه مسلم است، در زمان مرگ بهرام دوم، سلطهٔ ساسانیان بر ارمنستان سست شده بود. در پی مرگ بهرام دوم، پسرش، یعنی بهرام سوم، به مدت چهار ماه بر تخت نشست. بهرام سوم در پارس از سوی برخی بزرگان به سرکردگی وهنام و حمایت شاه میشان بر تخت نشست، اما عاقبت در پی شورش نرسه سقوط کرد و این چنین یکی دیگر از پسران شاپور یکم، یعنی نرسه، دوباره بر تاج وتخت ایرانشهر دست یافت. موقعیت نرسه پیش از پادشاهی. پیش از پادش
اهی، نرسه به طور غیرهم زمان دو بار نایب السطنه بود. نخست نیابت سلطنت در حاکم هند، سَکستان و توران بود و پس از آن به حکومت ارمنستان گماشته شد که البته مدت حکومت وی بر این نواحی دانسته نیست. اعتماد شاپور به نرسه در اعطای حکومت سرزمین های وسیع شرقی حکایت از باور شاپور به توانایی پسرش در ادارهٔ این سرزمین ها داشت؛ در هنگام پیروزی، احتمالاً نرسه «نقش کلیدی در سیاست ساسانی شرقی» ایفا کرده بوده باشد. فرمانروایی نرسه بر ارمنستان نیز احتمالاً تنها محدود به آن سرزمین نبود. او حاکم سرزمین های بزرگ دیگر — آسورستان و نوت از شیز را که از پایتخت شاهنشاهی دور نبودند — نیز بود؛ و گمان می رود عنوان «شاه بزرگ ارمنستان» برای بیان نوعی اعتراض به محروم شدن نرسه از پادشاهی به دست برادرش، بهرام یکم، برگزیده شد. در کتیبهٔ کعبهٔ زرتشت، نرسه به «سکان شاه» ملقب است، اما در کتیبه پایکولی، نرسه خود را شاه ارمنستان و بهرام سوم را به نام شاه سکستان ذکر کرده است. احتمال می رود که نرسه در دوران پادشاهی بهرام یکم، فرمانروای ارمنستان بوده باشد و بهرام دوم، پسر و ولیعهد بهرام یکم، پادشاه سیستان. جلیلیان برآن است که تا سال ۲۸۳ میلادی و شورش بهرام
دوم سوم همچنان نرسه شاه «سکستان، تورستان و هند تا کرانه های دریا» بوده است و پس از فرونشستن این شورش، بهرام دوم پسر و ولیعهد خود را «سکانشاه» لقب داده است و فرمانروایی ارمنستان به نرسه سپرده شده است. شورش و به سلطنت رسیدن. بعداز مرگ هرمزد، هر دو فرزند شاپور یکم ادعای شاهنشاهی کردند که یکی از آنان بهرام یکم فرمانروای گیلان بود. گیلان در زمان بهرام یکم از نظر اقتصادی و سیاسی جایگاه ویژه ای پیدا نکرد. همچنین بهرام به مقام شایسته ای همچون نرسه نرسهد که به نام او آتشکده ای ساخته شود. فرزند دیگر شاپور یکم نرسه نام داشت که به «آریایی مزداپرست» و فرمانروای سَکستان، تورستان و هند «تا کرانهٔ دریا» یعنی سراسر زمین های متصرفه در شرق کشور ملقب بود. در زمان پادشاهی شاپور یکم، به نام نرسه آتشکده ای برپا شد، درحالی که برادرش بهرام یکم از چنین امتیازی محروم بود. بااین همه، پس از مرگ شاپور یکم، نرسه از تخت پادشاهی دور ماند و بهرام بر آن تکیه زد. در آن زمان در کاخ ساسانیان هنوز تعیین دقیق جانشین پس از شاه معمول واقع نشده بود و ساسانیان به مثابهٔ دودمانی بر تخت پادشاهی می نشستند. اما به هنگام پادشاهی اردشیر نظم دیگری بر جانشینی
پس از شاه برقرار شد و تاج و تخت پادشاهی از طرف پدر به پسر داده می شد. با اینکه بهرام اولین فرزند شاپور یکم بود اما در میان دیگر اعضای خاندان جایگاه و مرتبه کمی داشت. نرسه از همان ابتدا در آرزوی تاج و تحت ایرانشهر بود. گفته های کرتیر موبد در سنگ نوشته هایش دربارهٔ جایگاه خود پیش از پادشاهی نرسه این باور را به وجود آورده است که پس از مرگ هرمزد یکم، بهرام یکم و پس از او بهرام دوم با دسیسه چینی های کرتیر بر تخت نشستند. در نتیجه، محرومیت نرسه از پادشاهی معلول نفوذ کرتیر بود. حامیان شورش نرسه را می توان شهرب ها سکائی، شاهان و خواتوهای مناطق غرب و شمال غربی و شهرهای یونانی نواحی غربی برشمرد. بااین حال، وجود نرسه به عنوان شاهنشاهی قدرتمند در رأس شورشیان، امری ضروری برای حامیان وی بود. در مقابل، بهرام دوم برای دور نگه داشتن نرسه از پادشاهی به حمایت کرتیر احتیاج داشت. در چنین فضایی بود که رومی ها از بحران های داخلی ایران بهره بردند و بدون هیچ مقاومتی تا پایتخت ایران پیش رفتند و تمام شهرهای سر راه خود را غارت کردند و نواحی میان رودان را از ایرانیان ستاندند. در این زمان با مرگ ناگهانی امپراتور روم، پیشرفت لژیونرهای رومی
متوقف شد. درست در این هنگام بود که نرسه به تدارک برای شورش مشغول شد. جمعی از بزرگ زادگان و منصب داران دربار پشتیبان نرسه بودند که نام آن ها به وضوح در کتیبه پایکولی آورده شده است. بااینکه پشتیبانان نرسه از گروه بندی های اما دلیری و جسارت دست به کار شدن را نداشتند. در آن زمان شاه ارمنستان فرمانده کل نیروهای نظامی بود. نرسه ضمن جنگ برای به دست آوردن پادشاهی، حمایت استان های غربی کشور را که هم مرز متصرفه های روم بود لازم داشت. زیرا تنها یک حکومت مرکزی توانمند قادر بود این استان هارا از هجوم نیروهای رومی مصون نگه دارد. نرسه در جنگ خود برای سلطنت پشتیبانی شهرها و دولت های میان رودان از جمله: الرها، بورسیپا و انطاکیه امیدوار بود، چون این دولت ها میان دو آتش قرار داشتند و احتمال می رفت به امید به دست آوردن حسن نظر ایران و تبدیل یکی از دشمنان به متحد خویش، به کمک ایران بیایند. نرسه از این حکایت بهره مند شد. نرسه در زمان حیات بهرام دوم دست به تغییر حکومت زد. در آغاز برای قانونی و مشروعیت دادن به موضوع جانشینی شاهنشاه ابتدا یک سری سکه طلا به دستور وی رواج پیدا کرد. ضرب سکه طلا فقط در انحصار پادشاه بود و تا آن زمان کسی
بدین گونه به حقوق شاهنشاه متجاوز نشده بود و این عمل هم تراز شورش و به پا خواستن علیه شاه بود. نرسه نخستین کسی بود که این قاعده را زیر پای خود گذاشت. زمانی که فرمانروای ارمنستان بود دو سگه طلا ضرب کرد. رویه نخستین سکه رایج، تصویر نرسه و همسرش بود. هدف ضرب این سکه ها مانند انگیزه های بهرام دوم در ضرب تصویرهای خانوادگی بر سکه های طلا و نقره بود. نرسه دستور داد که در دومین سکه، او را با علامت و نشان های شاهنشاه به تصویر بکشند و ضرب این سکه ها دعوت علنی به مبارزه برای به چنگ آوردن جایگاه پادشاهی بود. همه این اتفاقات در سال ۲۹۳ میلادی رخ داد که بهرام دوم مرد و اشخاصی به نام کرتیر، بهنام، دودمان کارن (قارن) و شهرب های استان های شاهی که اسمشان در کتیبه پایکولی به عنوان دشمن نرسه به وضوح برده شده است تاج و تخت را به بهرام سوم جانشین بهرام دوم تقدیم کردند. در همین زمان که پادشاه جوان بر تخت پادشاهی تکیه زده بود و هوادارانش منتظر هدایایی برای خود و پرستشگاه ها بودند، نرسه تصمیم به شورش علنی گرفت که آن را باافتخار فراوان به عنوان پیروزی در کتیبه پایکولی به زبان فارسی و پهلوی به ثبت رسانده است. البته تمام سطرهای آن کتیبه
سالم نمانده و جزئیات آن روزگار برای همیشه مجهول مانده است. سپاه نرسه به سوی تیسفون تاخت و فرماندار بهنام نیروی کافی برای جلوگیری از نفوذ نرسه در اختیار نداشت. برای همین دو بار از شاه میشان درخواست کمک کرده بود. در همین زمان بهرام سوم با سپاهیان خود در راه پایتخت بودند و نتوانستند خود را به موقع به پایتخت برسانند زیرا نرسه اسورستان را به تصرف خود درآورده بود و تنها چند روز با پایتخت فاصله داشت. جنگی در ایران برای به دست آوردن پادشاهی رخ نداد زیرا نرسه همین که به کاخ شاهنشاهی رسید خود را شاه خواند و به تمام بزرگان پیغامی فرستاد تا او را به رسمیت بشناسند. بسیاری از بزرگان هوادارانش به کاخ رفته و او را شاه خواندند و در برابرش سوگند یاد کردند اما جمعی دیگر از درباریان و بزرگان از این کار امتناع ورزیدند. در نهایت، نرسه را در سال ۲۹۳ میلادی بر تخت پادشاهی نشست. تلاش های بهرام سوم بیهوده بود. او پس از چندماه سلطنت به دست نرسه خلع شد. بهرام سوم حتی مجال ضرب سکهٔ ویژه تاجگذاری خود را نیافت و همهٔ هواخواهان او به دست نرسه سرکوب شدند. در کتیبه پایکولی، نرسه مدعی شده است که از سوی پدرش —شاپور یکم— به جانشینی برگزیده شده
است. اقدامات نرسه در دوران پادشاهی. پس از پیروزی، نرسه سرکوب طرفداران بهرام سوم را آغاز کرد و قدرت را در دست خود متمرکز ساخت. این سرکوب چنان بود که نام خاندان های «خواتو اندیکان» و «کارن» و نیز دودمان های سکستان، مرو، ابرشهر و کرمان در منابع دوره های بعدی دیده نمی شود. لوکونین برآن است که این امر نشان از تحولی دارد که در مراتب دودمان های بزرگ در نتیجهٔ شورش نرسه ایجاد شد. در این مسیر، نرسه الگوی فرمانروایی خود را حکومت اردشیر بابکان و شاپور یکم می دانست. وضعیت مذهبی. وضعیت مذهبی پیش از نرسه. با آغاز حکومت ساسانیان، دین بر تاج وتخت ایران برنشست. بابک، پدر اردشیر بابکان، بنیان گذار سلسلهٔ ساسانی، موبد بزرگ آتشکدهٔ آناهیتا در اصطخر بود. اردشیر در سکه ها و در کتیبه اش در نقش رستم، خود را مزداپرست و از تبار ایزدان خوانده است. دین زرتشت تا هنگام روی کار آمدن اردشیر بابکان، آیین مورد ایمان و زیر چتر پشتیبانی ساسانیان بود. باور رایج بر این بوده است که با برآمدن اردشیر، پریستاران آتشکده ها مورد توجه و احترام قرارگرفتند و دگراندیشان مورد آزار؛ ولی این روایت امروزه محل اختلاف چندی است. اگرچه هیچ مقام برجستهٔ آیین زرتشتی
، جایگاه ارجمندی در دربار او نداشت، ولی به نظر می آید نخستین پویه ها برای نهادینه کردن دین زرتشت به عنوان دینی دولتی در زمان اردشیر انجام شده باشد. به بیانی دیگر، یک دستی دینی، تعریف روحانیت به مثابه تکیه گاه تاج وتخت و نفوذ روزافزون آتشگاه ها از ویژگی هایی بود که حکومت نوبنیاد ساسانی را از پیشینیان خود، یعنی اشکانیان، متمایز می ساخت. نرسه و کرتیر. با آغاز پادشاهی نرسه، احتمالاً قدرت کرتیر کاهش یافت؛ به ویژه آن که می بایست در این دوره بسیار پیر شده باشد. همان گونه اشاره شد به سبب نقش کرتیر در به سلطنت رساندن بهرام یکم و سپس بهرام دوم، نرسه از پادشاهی بازماند. لذا نیامدن نام کرتیر در کتاب زرتشتی و گزارش های ایرانی و عربی دوره اسلامی را نتیجهٔ تلاش های نرسه برای محو نام و اثر کرتیر پنداشته اند. گفته می شود که موبد کرتیر با پشتیبانی بهرام دوم، مقامِ «موبد و داور همه شهرها»، «آیین بَد» و فرمانروای آتشکدهٔ آدورآناهید اردشیر و آناهید بانو در استخر پارس را به دست آورده بود؛ همچنین مغ های این آتشکده دیگر جایگاه سابق خود را نداشتند و اگر مقامِ موبد اورمزد را به کرتیر داده بودند، برای کاستن جایگاه کرتیر می بایست از پای
گاه و محبوبیت اهورامزدا کاسته می شد. برخی پژوهشگران اساساً شورش نرسه را علیه بهرام سکانشاه را کوششی برای مبارزه با قدرت سیاسی و نفوذ مذهبی کرتیر دانسته اند. به رغم این حدس و گمان ها، در گزارش های تاریخی، نشانه ای از جدال موبدان آتشکده های آدور آناهید اردشیر و آناهید بانو علیه کرتیر، و نیز تلاش نرسه برای کاستن از اهمیت اهورامزدا به نفع آناهیتا دیده نمی شود. اینکه کرتیر در کتیبهٔ پایکولی تنها با لقب «موبد اورمزد» خوانده شده و از دیگر القاب شکوهمندش ذکری به میان نیامده است را نمی توان نشان از دشمنی نرسه با کرتیر پنداشت. اگر نرسه کرتیر را دشمن خود می انگاشت، بنا بر سنت کهن شرقی، اکنون هیچ کدام از چهار سنگ نوشته کرتیر و نگاره های او نمی بایست وجود می داشت. برخی دیگر از تاریخ نگاران معتقدند که بازتاب جایگاه دینی کرتیر در زمان بهرام دوم نمی توانسته سبب دسیسه چینی و دوری نرسه از پادشاهی بشود زیرا کرتیر در آن زمان قدرت چشمگیری برای شرکت در فرایند انتخاب و جابه جایی شاه نداشته است. جایگاه مانویان در زمان پادشاهی نرسه. در زمان تاجگذاری نرسه، عمر بن عدی «شاه استان اَبگان» که یکی از طرفداران جدی نرسه بود — همانند پنجاه سا
ل گذشته که مانی در زمان تاجگذاری شاپور یکم به شاه معرفی شده بود — شخصی از شاگردان مانی و رئیس جماعت مانویان را به شاه معرفی کرد. اگرچه نرسه همانند پدرش به آیین مانوی علاقه مند نبود. نرسه که نفوذ موبدان را در دربار از بین برده بود، دوباره به مانویان رو آورد اما گروه های مانوی دیگر آن نیرو و شهرت زمان شاپور یکم را دارا نبود. در ایران دین زرتشت نفوذ زیادی داشت و همه شاهان ساسانی از جمله نرسه «"مزداپرست"»، به آیین زرتشت وفادار بودند. همچنین هدف نرسه از دلجویی مانویان، پیدا کردن طرفدار و پشتیبان در اعماق پشت جبهه امپراتوری روم بود. زیرا نیروی آموزش های مانی هنوز بسیار نفوذ داشتند و هرجا که اجتماع مانویان شکل می گرفت، هزاران تن از نیوشکان آن را فرا می گرفتند. اما هدف نرسه تنها این مسئله نبود، بلکه نرسه با پذیرفتن مانویان به دربار و دادن اجازه برای تبلیغ آموزش های مانی در ایرانشهر نفوذ موبدان را متزلزل ساخت و حداقل نفوذ تئوکراسی را در سیاست دولت از میان برد. در این دوره اعراب ساکن سرحدات غربی ساسانیان همچون دیگر مناطق شاهنشاهی ساسانی و مناطق اطراف آن به تفکرات و عقیده های مانی گرایش پیدا کرده بودند؛ در نتیجه نرسه تص
میم گرفت از اعرابی که به مانویت گرایش داشتند، علیه رومی ها استفاده کند. همچنین در این دوره مانویت در مصر طرفداران زیادی پیدا کرده بود که با شاگردان مانی در ایران در ارتباط بودند. نرسه با اقدامات و رفتار دوستانه خود نسبت به مصریان و اعراب، آن ها را به دو نیروی وفادار به شاهنشاهی مبدل کرد تا از آن ها در راه انداختن اغتشاشات علیه امپراتوری دیوکلسین استفاده کند. بدین ترتیب آزار و اذیت مانویان در دوران نرسه به پایان رسید و با پیروان مانی به مسامحه رفتار شد. در دوران فرمانروایی نرسه مانویان بار دیگر آزادی خود را بازیافتند. روایاتی راجع به آزار و اذیت دیگر اقلیت ها همچون مسیحیان و یهودیان اشاره نشده است. ٰالبته در دوران نرسه دیگر اقلیت ها مورد آزار و تعقیب قرار گرفته بودند و تغییراتی نسبت به دین رخداد که گویای آن می باشد که نرسه به آیین پرستش آناهیتا بازگشته است. روابط خارجی. روابط با روم. پس از کشته شدن خسرو پادشاه ارمنستان، اردشیر بابکان توانست طی حمله ای به ارمنستان این سرزمین را تصرف و به امپراتوری خود الحاق کند. طی این حملات همهٔ اعضای خاندان سلطنتی کشته یا اسیر شدند و تنها تیرداد، پسر خسرو، که کودکی کوچک بود،
به کمک معلمش به سرزمین رم گریخت و در آنجا تحت تعلیم رومیان قرار گرفت. در زمان امپراتوری اورلیان، روم در جنگی با امپراتوری ساسانی، به مرزهای غربی این شاهنشاهی حمله برد و توانست پس از شکست ساسانیان، آن ها را وادار به تخلیه بین النهرین کند. همزمان با جنگ روم و ساسانیان، تیرداد فرصت را غنیمت شمرد و به ارمنستان بازگشت و توانست با بسیج نیروهای خود، نیروهای ساسانی را از ارمنستان تخلیه کند. با این حال با به سلطنت رسیدن نرسه، وی برای بازپس گرفتن ارمنستان به رومیان اعلان جنگ داد و توانست تا مرزهای ارمنستان پیشروی کند اما تیرداد وی و نیروهایش را در مرز متوقف نمود و نرسه صرفاً توانست قسمتی از بین النهرین را به تصرف خود درآورد. در این زمان که امپراتوری روم توسط دیوکلسین احیا شده بود، نیروهای خود را به فرماندهی گالر یا گالریوس به جنگ با نرسه فرستاد؛ ساسانیان در سال ۲۹۷ در حوالی فعلی ارزروم در آناتولی شرقی در نبرد ساتالا مغلوب و خانواده نرسه اسیر رومیان شدند. بنابراین پادشاه ساسانی تقاضای برقراری صلح کرد و ایرانیان با مفادی که از طرف دیوکلسین و گالریوس تعیین شده بود، در سال ۲۹۸ صلح کردند که این صلح ۴۰ سال به طول انجامید. هم
چنین طبق صلح نصیبین علاوه بر مناطقی از سرزمین های شرق رود دجله، پنج ایالت ارمنی را به رومیان واگذار کردند. مفاد قرارداد نصیبین به این ترتیب است: روابط با ارمنستان. پس از بر تخت نشستن هرمزد یکم، نرسه شاه ارمنستان شد در قرن سوم میلادی، ارمنستان، دومین وفادار نرسه، مهم ترین استان سیاسی و استراتژیک امپراتوری بود. نرسه در کتیبه پایکولی اعلام داشت که تا سال ۲۹۳ شاه ارمنستان بوده است. همچنین این امکان وجود دارد که عنوان شاه ارمنستان به نرسه داده شده است که سکوت اختیار کند و ادعای تاج و تخت را از سر بیرون کند. البته همان طور که یاد شد محدوده پادشاهی نرسه به ارمنستان ختم نمی شد و سرزمین های دیگر را هم در بر می گرفت و عنوان «بزرگ شاه ارمنستان» نوعی اعتراض او به حساب می رود. از سیاست های پادشاهان ساسانی گسترش غربی است که نزدیکی با مسائل ارمنی ها داشت که بارها و بارها باعث برخورد ساسانیان با رومیان شد. به دلیل محدود بودن منابع غربی و عدم اطمینان به منابع ارمنی، باعث دشواری نوشتن دربارهٔ سابقه ارمنستان شده است. اما اینکه پس در زمان پادشاهی نرسه چه کسی در ارمنستان و سرزمین های شرقی فرمانروایی می کرده اطلاعاتی در دست نیست.
پس از نرسه. عهدنامه نصیبین که در واقع پیروزی سیاسی دیوکلسین، امپراتور روم به شمار می آمد برای نرسه که هنگام به تخت نشستن، رؤیای تجدید دوران شاپور یکم، پدرش را داشت، چنان مایهٔ ننگ و خفت شد که وی بعد از امضاء آن، دیگر نتوانست سلطنت کند، چندی بعد استعفا کرد و پس از آن ظاهراً از شدت ناراحتی و اندوه در سال ۳۰۲ میلادی و سن ۶۹ تا ۷۴ سالگی درگذشت. پس از استعفا و مرگ نرسه، پسرش هرمزد دوم در سال ۳۰۲ میلادی به پادشاهی رسید. دربارهٔ دوران پادشاهی هرمز دوم دانسته های اندکی در دست است. اینگونه گفته شده است که دوران شاهی او با خشونت آغاز شده و پس از آن هرمز دوم به شاهی میانه گرا و خردمند و گشاده دست با ناتوانان تبدیل شده است. بر پایهٔ گفتهٔ ابوریحان بیرونی، او آزار مانویان را از سر گرفت. پابرجا کردن یک بخش روستایی (روستاگ) به نام کورنگ یا وَهیشت-هرمز در نزدیکی ایذج (ایذه) در بخش رام-هرمز (کوره) در خوزستان را از کارهای او شمرده اند. بر پایهٔ گفتهٔ بلعمی، او نیروهایی به سوریه فرستاد و از غسانیان درخواست باج و ساو کرد که به پشتیبانی از روم برخاسته بودند. شاه غسانیان پیش از آنکه نیروهای کمکی رومی سر برسند کشته شد، اما نیروهای
او هرمز دوم را که در بیابانی شکار می کرد غافلگیر کرده و او را مرگبارانه زخمی کردند و پیرامون تیسفون را هم چپاول و تاراج کردند. به احتمال بالا، بزرگان کشور هنگامی که او در سرزمینی دوردست بوده است از فرصت بهره برده و او را کشته اند، چرا که آن ها می خواستند فرزندان او را از رسیدن به شاهی بی بهره بگذارند. شواهدی از یک جنگ داخلی را می توان از سنگ نگاره از خود هرمز دوم در نقش رستم در فارس یافت. در این سنگ نگاره هرمز دوم بر پشت اسب نشسته است که با یک نیزهٔ دراز دشمن خود را که یکسر زره پوش است و کلاه خودی دارد که بر آن آرم خانوادگی پاپک (شهیار (بیتخش) آلبانی در دوران بهرام دوم و نرسه) دیده می شود را نگونسار می کند. خانواده. فهرست دودمانی ساسانی در کتیبه کعبه زرتشت از بانوی مشهور به نام شاپور دخت یاد شده است که یکی دختر شاپور، شاه میشان و همسر دینک که نوه شاپور یکم بوده است و دیگری شاپوردختک دختر شاپور یکم یاد شده که به همسری نرسه «شاه سکستان، تورستان و هند و کرانه های دریا» درآمده است و در سال ۲۶۲ میلادی عنوان «شهربانوی سکایان» داشت. همسر نرسه ارسانه در جنگ با رومیان به دست سپاهیان تحت سلطه گالریوس افتاد. در منابع دی
گر همچون کریستن سن، نام همسر نرسه «آرسان» گفته شده است. فرزند و جانشین او هرمزد یکم بود که با شاهدختی کوشانی ازدواج کرد که این عمل او، یک اقدام سیاسی بود. سکه شناسی. سکه های پیش از تاجگذاری. رویه سکه های قبل از تاجگذاری نرسه سه نوع هستند که در نوع اول به شکل تصویر نیم رخ راست که در انتهای آن تیزگوشه و مروارید دوزی بوده است. ریش دسته دسته است. گردنبند او از دو رشته مروارید ترسیم شده است و موهایش سخت به هم بافته ای است که بر شانه ها فرو افتاده است. در این نوع اول رویه سکه نرسه شهربانو هم به تصویر کشیده شده است که برکلاه مروارید دوزی شده او بخش قدامی پرنده ای نقش بسته است. در نوع دوم رویه سکه های قبل از تاجگذاری، تصویر نیمرخ راست نرسه افسر شاهی بهرام دوم ترسیم شده است. در نوع سوم رویه این سکه ها نیمرخ راست نرسه و افسر شاهی به تاج های کوچک که گویی بر آن نصب شده است. آرایش مو به شکل گیسوان سخت به هم بافته است که بر شانه ها فرو افتاده و طرح ریش گرد و کوتاه می باشد. پشت سکه های قبل از تاجگذاری نرسه دو نوع هستند که در نوع اول آتشگاه با ستون های بلند و پایه و آتشدان از قطعه ای راست گوشه که از آن شعله هایی زبانه می کشد
. در دو سوی آتشگاه، دو ستون کوچک با پایه کره ای و آتشدان دیده می شود. بر روی سکه نوشته شده است: «NWZRZY nrysh» یعنی «آتش نرسه» اما در نوع دوم شکل در دو طرف آتشدان مشخص نیست و نوشته سکه نوع دوم همانند نوشته نوع اول است. همان طور که یاد شده این سکه مربوط به دوران مبارزه نرسه برای به دست آوردن سلطنت است که گمان می رود در اواخر سال های ۸۰ و اوایل ۹۰ سده سوم میلادی رخ داده است. سکه های دوران پادشاهی. رویه سکه های دوران شاهی دو نوع است که نوع اول رویه سکه تصویر نیمرخ نرسه و افسر شاهی به صورت تاج های شیاردار است که ویی بالای آن نصب شده است و انتهای نوار از تاجک ها بیرون شده است. آرایش مو به صورت مجعد است. همچنین حاشیه لباس ها مروارید دوزی شده است؛ و بر روی آن نوشته: «mzdysn bgy nrshy MLK yrn W MNW ctry MN yzdn» به معنای (بغ مزداپرست خدایگان نرسه، شاه شاهان ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد). البته گاهی این نوشته ها کامل نیست و دگرگون می شود. نوع دوم رویه سکه دوران شاهی تصویر نیمرخ نرسه است. افسر شهریاری به همان شکل یاد شده می باشد و طرح و نقش حاشیه پوشاک را سه شاخه خرما دربرمی گیرد و آرایش موها به شکل گیسوان سخت
بافته شده که بر روی شانه ها نیفتاده است. این نوع دوم از رویه ها دارای دو فرعی می باشند که نوع اول فرعی از نوع دوم سکه نشانه ممیز می باشد که همه گیسوان آرایش شده باهم تصویر شده اند و نوارها از انتهای تا تاجک ها آویخته است. در نوع فرعی دوم از نوع رویه دوم سکه نشانه ممیز، گیسوان دو بخش شده است که یک بخش از گیسوان به سمت شانه متمایل شده و نوار از گوی افسر شاهی آویخته است. پشت سکه های دوران شاهی دارای دو نوع فرعی است که در نوع فرعی اول آتشگاه دارای ستون بلند با پایه و آتشدان است که از قطعات راست گوشه تصویر شده است و از آتشدان شعله زبانه می کشد. دور تا دور ستون آتشگاه نوارهایی دیده می شود. در دو سوی آتشگاه دو پیکر دیده می شود که در دست هر یک شمشیری دیده می شود. یکی از آن ها اهورامزدا و دیگری نرسه با افسر شهریاری است. در نوع فرعی دوم همانند نوع فرعی اول، یکی از تصویرهای دو سوی آتشگاه از اهورامزدا و دیگری شاپور یکم است. در سمت راست شعله نشانه شاهی و در سمت چپ نشانه جانشین شاهنشاه دیده می شود. ترتیب زمانی سکه ها. افسر شهریاری در نوع اول درست مانند افسر شهریاری نرسه در تصویر تاجگذاری خود در نقش رستم است؛ بنابراین این ن
وع از سکه ها را می توان متعلق به دوران تاج گذاری نرسه دانست؛ که این افسر پادشاهی قدیمی تر از افسر پادشاهی نوع دوم است؛ که نخست این سکه ها را از زمان بهرام سوم پسر بهرام دوم دانسته اند. اما پشت سکه ها که تصویرشان معنای خاصی را نشان نمی دهند و به رویدادی مربوط نمی شوند تا ترتیب زمانی آن را مشخص کنند. در زمان نرسه برخی از نشانه های روی سکه ها صورت قانونی به خود گرفتند و علائمی حتمی و ضروری بر روی سکه بشمار می رفتند مثل علامت های پشت سکه: نکته چشمگیر دیگر اینکه تمام علامت های رویهٔ سکه به جز سه نقطه در میان سکه از بین رفت. بر روی سکه های نوع فرعی دو سطر نوشته دیده می شود؛ سطر یکم عنوان کامل شاهنشاه است مثل: «بغ[اهورا] مزداپرست، خدایگان بهرام، شاهان شاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد» خواندن سطر دوم در سکه های گوناگون مختلف و گمان می رود این سطر نوعی مدد خواهی از بنیان گذار شاهنشاهی ساسانی باشد که در دوره مبارزه های شدید بخاطر به دست آوردن پادشاهی ایران امری طبیعی باشد. بهرام یکم، بهرام دوم و نرسه برای قانونی جلوه دادن فرمانروایی خود بر ایران این شیوه را در پیش گرفتند. البته سکه های نوع سوم دارای دو نوع فرعی
هستند که فرعی اول از نوع سوم شاخه ای در برابر شاه دیده می شود و در فرعی دوم از نوع سوم در پیس روی شاه شاخه ای دیده نمی شود میراث. سنگ نوشته ها. بیشاپور. سنگ نوشته نرسه در بیشاپور یکی از سنگ نوشته های تاریخی بیشاپور در شهرستان کازرون است. در سمت چپ نقش بهرام یکم سنگ نوشته ای وجود دارد که در اصل نام این پادشاه را دربر داشته که درآینده برادر او نرسه به جای بهرام یکم نام خود را نگاشته است. این سنگ نوشته به زبان پارسی میانه و دارای ۱۱ سطر است و نام و عنوان و نسب نرسه در آن آمده است. پایکولی. سنگ نوشته پایکولی در ساختمانی برج مانند قرار دارد که جایی صعب العبور در شمال قصر شیرین و کردستان عراق امروزی است. این کتیبه به دو زبان پارتی و پهلوی نوشته شده که اطلاعاتی دربارهٔ تاج گذاری نرسه و جنگ هایش با رقیب خود بهرام سوم بر سر جانشینی می دهد. در کتیبه از برخورد شاه با کرتیر سخن رفته اما چون قسمتی هایی از آن سخت آسیب دیده، اطلاعاتی ناقص به ما رسیده در نتیجه رابطه کرتیر با پادشاه نامعلوم است. این کتیبه نشان از تلاش های نرسه برای به دست آوردن تخت پادشاهی است که در این کتیبه نام هواخواهان و دشمنان نرسه به دو زبان فارسی میان