Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
که همچنان در تعدادی از مناطق برپا است، از جمله کارهایی بود که برای جلب مایت ناهید انجام می شد. آناهیتا در ادوار مختلف. این ایزد بانو همواره جایگاه برجستهٔ خود را میان اساطیر ایرانی و حکومت های باستانی هخامنشی، سلوکی، اشکانی و ساسانی حفظ کرده است. ساسانیان از زمان تأسیس حکومت خود تا قرن ۷ میلادی زرتشتی بودند؛ اما ربع النوع های مهر و ناهید را در مجالس بسیاری مهم می شمردند و در این آیین وارد می ساختند. دوران اساطیری. بنابر آنچه در اوستا نقل شده و آنچه توسط افراد سینه به سینه منتقل شده است، در ایران قدیم آناهیتا براساس ضرورت مردم برای زندگی در نزدیکی آب ها دارای ارزش بسیاری بوده است. الهه های دوران اساطیری گاهی به عنوان دو دشمن، دو همراه، زن و شوهر یا پدر و مادر پرستیده می شدند و سفال هایی که تصاویر آناهیتا بر آن ها نقش بسته نشان از پرستش او است. آناهیتا پس از ظهور زرتشت هم در باورها باقی ماند و یشتی را به خود اختصاص داد. زرتشت برای الهه اردویسور آناهیتا در کنار رود ایریانا وئیجه قربانی می کند و جمشید نیز بر فراز کوه هَراهَزئیتی، صد اسب، هزار گاو و ده هزار گوسفند را به آناهیتا هدیه کرد و از او خواست بر بدی ها مس
لط شود و شهریاری همهٔ شهرها را به دست آورد. فریدون هم پس از مراسمی که برای ناهید انجام می دهد و هدایایی که به او اهدا می کند، از الهه طلب می کند توان مبارزه با اژی دهاک را داشته باشد که جزء اهریمنان است و آناهیتا نیز به او توانایی می بخشد. هوشنگ شاهی افسانه ای بود که در متن های اوستا به خوبی به او اشاره شده است؛ طبق آنچه در اوستا آمده، هوشنگ بر فراز کوه هرکویه برای ناهید صد اسب نر، هزار گاو و ده هزار گوسفند قربانی کرد و خواستار: «... من برترین شهریاری را داشته باشم بر همهٔ کشورها، دیوان و مردمان، جاودان و پریان، فرمانروایان ستمگر، کوی ها و کرب ها که من بکشم دو سوم از دیوان بزرگ و دروغ پرستان پرشهوت را.» می شود. همچنین گفته شده است ارجاسب هدایایی برای آناهیتا آورد و قربانیانی پیشکش او کرد و خواستار پیروزی در برابر کی گشتاسب شد، اما ناهید تقاضایش را نپذیرفت. افراسیاب تورانی هم مراسمی در زیرزمین خود انجام داد و فر کیانی را درخواست کرد تا به وسیلهٔ او بتواند بر تمام سرزمین های آریایی تسلط یابد، اما ناهید نپذیرفت؛ آناهیتا تنها کسانی را حمایت می کند که جزء جبههٔ نیکی باشند و البته ایرانی، اشخاص اَنیرانی مورد لطف او
قرار نمی گیرند. در اوستا دو گروه متخاصم که خواسته هایی همچون پیروزی در جنگ، چیرگی بر دشمن، تصاحب دارایی های دیگران را دارند در تلاش هستند توجه ناهید را جلب کنند. پسرانی که از قهرمانان تورانی بودند، بر فراز گنگ صد اسب نر، هزار گاو و ده هزار گوسفند قربانی می کنند و طالب پیروزی بر طوس می شوند اما بانو خواستهٔ آن ها را اجابت نمی کند. دلیل اینکه ایرانیان باستان معابد خود را بر فراز کوه ها می ساختند این بود که دور از دسترس دشمنان و آلودگی باشد و تقدس خود را حفظ کند. مردمان کهن برای آناهیتا بیشترین هدایا را درنظر می گرفتند؛ این الهه از هدایای منقول و غیرمنقول بسیاری بهره مند بود و همین مورد نیز باعث شده بود که قلاع مستحکم و دور از دسترسی در نزدیکی معابد آناهیتا ایجاد کنند تا از ثروت بی کران او نگهداری کنند. کسانی که قربانیانی تقدیم ناهید کرده اند و طالب خواسته ای بودند، هرمزد آناهیتا، هوشنگ و جم، طوس، اژی دهاک، فریدون، گشتاسب، افراسیاب، کیکاووس، کیخسرو، فرزندان ویسه، جاماسب و اَشوزده پسر پئورواداخشتی هستند. اشخاص دیگری نیز در مکان های مختلف تنها به ستایش او پرداخته اند و سپس خواستار برآوردن درخواستشان شدند؛ اهورا م
زدا در کنار رود دایتیِ نیک، پااوره شاعرِ کشتی شکسته در کنار رودخانهٔ رنگه، وستئوری نوذری در کنار رودخانهٔ ویتهوتی نیک، زریر در برابر رود دائیتی، طوس تهم ارتشتار، مردان تهم، روحانیون نیایش خوان، آثرونان شاگرد دانش، دختران جفت خوی، زنان پا به ماه، هوویان و یوشت از خاندان فریانه در جزیره ای که میان آب های مواج رودخانهٔ رنگ هاست از این دسته افراد بودند. خیانت مغان. هرتسفلد عقیده دارد، زرتشت تمام خدایانی که در مقابل اهورا مزدا قرار داشتند را به دیو تبدیل کرد که آناهیتا هم جزئی از آن ها بود. او تا حدی از آن ها تنفر داشته که نام هیچ کدام را ذکر نکرده است. اما پس از مرگ اهورا مزدا، مغان، مذهبی را پایه گذاری کردند که هیچ ربطی به گفته های زرتشت نداشت و در آن آیین قربانی کردن حیوانات و پرستیدن ناهید دوباره از سر گرفته شد، در صورتی که زرتشت با این امر مخالف بود و با این عمل تجدید حیات مظاهر قبلی که توسط زرتشت کنار گذاشته شده بود دوباره آغاز شد و چون مغان هم در دورهٔ هخامنشی از قدرت بیشتری برخوردار شده بودند، عقاید خود را گسترش دادند. هخامنشی. در دوران هخامنشیان، ایرانیان به جز آتش به ایزد بانو آناهیتا نیز اعتقاد داشتند.
بنابر آنچه گیرشمن از دوران اردشیر دوم هخامنشی بیان کرده است، پرستش ایزدان بسیاری در آن زمان رواج یافته بود که همراه با نام اهورا مزدا در متون هخامنشی ذکر شده است. یکی از آن ها ایزد مهر است که خدای آفتاب و عدالت است؛ او از خدایان بسیار قدیمی است. دیگری ناهید یا آناهیتا، الهه آب ها است. در زمان اردشیر دوم پرستش او بسیار مورد توجه بوده است و به صورت اَناهیتا خوانده شد. ناهید و مهر در دورهٔ دوم شاهنشاهی هخامنشی اهمیت فراوانی یافتند و مظهر سه نیروی روحانی، ارتش داری و تولید شدند. نهضت زرتشت باعث تغییراتی در دین کهن مزدایی شد و اردشیر دوم هخامنشی در همین دین پرستش آناهیتا را به صورت نقش و پیکر درآورد. اردشیر دوم علاوه بر معابد آناهیتا در شوش و همدان معبدی دیگر در هی پای پا، ۲۵ کیلومتری غرب سارد بنا کرد و پس از آن نجیب زادگان پارس و ساتراپ های لیدیه سه معبد دیگر در سری چم، گل مرمره، فیلا و لفیا بنا کردند. در این دوران معابد به صورت فضاهای روباز و در ارتفاعات ساخته می شدند. شاعر معاصر اردشیر می گوید مراسم آناهیتا در آن دوران همراه با نشاط، موسیقی، پایکوبی و نوایی دلنشین بوده است. برادر اردشیر، کوروش صغیر نیز به هنگام
حکمرانی در لیدیه معبد آناهیتا را در بستر رودخانهٔ روستای هیره کومه ساخت. در این دوران به هنگام جشن سال نو گردونه ای برای مهر می آوردند و پس از آن گردونه ای خاص ناهید وارد میدان می شد. سلوکیان. حملهٔ یونانیان به ایران باعث آمیختگی دو اندیشهٔ ایرانی و سلوکی شد و آیین پرستش خدایان المپ به راحتی پذیرفته شد؛ زیرا روحیه ای التقاطی بین آن ها وجود داشت. به این ترتیب زئوس یونانی با اهورا مزدای ایران، هرکول یونانی با ورثرغنه ایرانی، آپولون یونانی با میترای ایران و آرتمیس یونانی با آناهیتای ایرانی یکی شد. در این دوران آناهیتا داری اهمیت بسیار شد و معابد او ثروت بی نهایتی در خود جای داد. البته باید درنظر داشت که شاهان سلوکی، همانند آنتی خیوس سوم و چهارم هر زمانی که به مشکلی برمی خوردند، این معابد را غارت می کردند. در منابع نوشته شده که پس از آتش زدن پرسپولیس، معبدی در آنجا ساخته شده است که درست تلفیقی از ویژگی های ناهید و آرتمیس بوده است. در این دوران این معابد دارای زمین هایی بود که مردم در آن ها برای روحانیون مرد و زن به کشاورزی مشغول بودند و درواقع شاه، همسر ناهید به حساب می آمد. اشکانی. در زمان اشکانیان اهمیت آناهیت
ا دو چندان شد. مری بویس معتقد است در دوران اشکانی در سرتاسر این سرزمین ناهید پرستیده می شد و این امر بیشتر به خاطر ارزش و اعتبار ناهید از ادوار پیشین بوده است. در نزدیکی شهر ری، برفراز کوه، کنار چشمه ای آرامگاهی برای ناهید ساخته شده به نام «بانوی سرزمین (شهربانو)» و نیایش در این مکان تاحدی اهمیت داشت که پس از حملهٔ اعراب، می گویند برای دختر آخرین پادشاه ساسانی و بیوهٔ حسین بن علی «بی بی شهربانو» است و تا امروز مردم در این مکان به عبادت می پردازند و قربانی می کنند. در این دوران تاجگذاری شاهان هم در معبد آناهیتا صورت می گرفت، مثلاً تیرداد اول اشکانی در معبد ناهید تاجگذاری کرد. در دورهٔ اشکانی معابدی هم در تخت جمشید، اصطخر و اکباتان موجود بود و ایزیدور خاراکسی نیز می گوید در اکباتان برای ناهید همیشه یک آتش روشن نگهداری می شد. معبدی دیگر برای او در همدان قرار داشت که دوبار غارت شد، کاشی های سقف این معبد از جنس طلا و نقره بود و به تاراج رفت، اما طبق منابع مدتی بعد دوباره جایگزین شد. دو معبد آتنه و آرتمیس که در عیلام قرار داشت، به وسیلهٔ مهرداد اول اشکانی غارت شد؛ معبد آرتمیس مربوط به سال ۲۰۰۰ ق. م بود که در کنگاور
ساخته شده بود و در دورانی که خاراکسی بود این معبد همچنان باقی مانده بود. ایزیدور همچنین از دو معبد دیگر ناهید که در نزدیکی فرات در بین النهرین قرار داشت نام می برد؛ یکی از آن ها «باسیلیا» نام دارد که در زمان داریوش و به دستور او ایجاد شده است و دیگری «بئونان» بود. به گفتهٔ پیر بریان در شوش نیز معبدی دیگر قرار داشت که متعلق به ناهید بود و در آن شیرهای رام شده در آزادی مطلق بودند. اصطخر همانند دورهٔ هخامنشی مرکزی بود برای برگزاری مراسم های ناهید؛ در این مراسم ها مغان آتور اناهیت برپا می کردند و هر روز شاخه هایی جمع آوری و بر روی آتش قرار می دادند و حدود یک ساعت مقابل این آتش سرود می خواندند. در این دوران همانند دورهٔ هخامنشیان هر سه ایزد اهورا مزدا، آناهیتا و میترا پرستیده می شدند؛ اما پرستش آناهیتا بر باقی پیشی می گیرد و معابد سرتاسر ایران به او اهدا می شود. معروف است که پارتیان به نام این الهه سوگند می خورده اند. درست است که منابع چشمگیری در این مورد نیست اما در کتاب های مورخان ارمنی به اسامی پرستشگاه های آناهیتا و دو رب النوع دیگر برمی خوریم. ایران در اواخر دوران اشکانی دوباره ملیت قدرتمندی پیدا کرد و امپرا
تور رم در زمان حکمرانی بلاش، برادر او به نام تیرداد را به رم فراخواند تا تاج ارمنستان را از دست امپراتور رم دریافت کند. تیرداد برای آن که آب را آلوده نکند از طریق خشکی و با زحمت فراوان به رم رسید و هنگام بازگشت، نرو را دعوت کرد و گفت آمدن برای من سخت است و نرو که مفهوم سخن او را درک نکرده بود آن را اهانتی به خود برداشت کرد. در این دوران مجسمه های فراوانی نیز از آناهیتا ساخته شد. مجسمه ای برنزی که در موزهٔ تهران قرار دارد، گل پخته شده که در لوور قرار گرفته و مجسمه های دیگر که دارای گل، ستاره و نشانه های آناهیتا است. مجسمه های دیگری نیز در الحضر قرار دارد که مربوط به ناهید است و در آخر سکه هایی از کوشان است که ناهید بر روی آن ها بر روی یک شیر حک شده است. ساسانیان. در طول ۴۲۵ سال حکومت ساسانیان با مظاهر مختلفی روبه رو بوده است. در این زمان فضاهای محصوری به ستایشگاه ها افزوده شد و طرح کلی نیایشگاه ها تغییر کرد؛ قسمت خاصی برای سکونت روحانیون و خادمان درنظر گرفته شد و جای خاصی برای نگهداری آتش؛ آن ها وجود تندیس ها را بت پرستی می دانستند، پس آتش مقدس ناهید را جایگزین آن پیکره ها کردند. به سبب نذورات مردم برای ناهید
این معابد به ثروت هنگفتی دست یافته بودند. در این دوران افراد اعتقاد داشتند که نیروی ایزدان حافظ و نگهبان فرمانروایان است و به وفور در کتیبه ها ذکر شده است. مانند آنچه در ستون های شوش و همدان از ستایش آب بیان شده است و اردشیر از آناهیتا می خواهد او را در نبرد با اردوان چهارم پیروز گرداند تا اردشیر سرهای دشمنان خود را به معبد اردشیر خوره بفرستد و حدود یک سده بعد شاپور اول سرهای بریده شدهٔ دشمنان مسیحی خود را به معبد اصطخر می فرستد و این نشان از این است که مردمان همچنان به ویژگی جنگاوری آناهیتا باور و اعتماد داشتند. شاپور اول، شاه دوم ساسانی به همسر خود عنوان ملکه «آذر آناهیتا» را داده است و معبد بزرگ بیشابور را برای این ایزد بانو ساخته است. در کتیبهٔ سرمشهد ناهید کنار کرتیر و بهرام است. به گفتهٔ لوکویین پس از تصرف پارس به دست ساسانیان آناهیتا ارجمند شد و بابک از جانب بهرام دوم نگهبان آتشکده های ناهید اردشیر و اناهید بانوی اصطخر شد. بالاخره آناهیتا تا حدی که کرتیر در کتیبهٔ کعبهٔ زرتشت نوشته است؛ بالا رفت. «کار اهورا مزا بالا گرفت و آیین مزدیسنا و مغان در کشور نیرویی بزرگ یافت.» در قرن ۳ میلادی با صحنه های تاج ب
خشی ایزدی سوار بر اسب روبه رو هستیم. تاجگذاری نرسی، پسر شاپور اول در نقش رستم به شکلی طراحی شده است که درحال دریافت تاج از دست آناهیتا است. نقش پر از جزئیات است؛ ایزدبانو بنابر اصول شرق کهن از نظر جثه بزرگتر از شاه ساسانی است؛ لباسی پرچین و موج دار دارد که بر روی زمین ریخته است و انسان را به یاد موج های دریا و وظایف آناهیتا می اندازد. نرسی پس از نبرد با بهرام سوم و پیروزی بر او، برجی در پایکولی کردستان عراق ساخت تا اسامی حامیان خود در این نبرد را ذکر کند؛ این برج به شکل چهار گوشه بود. ستون های تزیین شده به شیوهٔ پارتی و ساسانی داشت و نرسی با تاج اختصاصی خود با همان تزیینات چین دار، آناهیتا را در هر چهار گوشه طراحی کرده است و او نام آناهیتا را در کتیبه ای روی برج طراحی کرده است؛ که نقش برجسته های ذکر شده نشان از ترجیح الهه آب بر اهورا مزدا است. آخرین نقش برجسته مربوط به طاق بستان است که سه پیکر شاه، اهورا مزا و آناهیتا را نمایان ساخته است؛ شاه ساسانی بین این دو قرار گرفته است و هدایایی در دستان اهورا مزدا و آناهیتا قرار داد، خسرو پرویز هدیهٔ اهورا مزدا را می پذیرد ولی نمی تواند هدیهٔ آناهیتا را به دست بگیرد؛ ز
یرا در دست چپ او شمشیر قرار دارد و این امر بی مهری خسرو نسبت به او را نشان می دهد. آناهیتا در این نقش برجسته همانند آنچه در آبان یشت توصیف شده، طراحی شده است؛ او تاجی مرواریدنشان بر سر و تن پوشی بر دوش دارد که بر آن رشته های مرواریدی بافته شده است. به عقیدهٔ "فرح ثمودی" متخصص اساطیر ایرانی، شاه قصد داشته در این نقش که روبه روی رودخانهٔ غار ایجاد شده است پایبندی خود به سنت خانوادگی اش را نشان دهد. آناهیتا کوزه ای را با دست خود کج کرده و از آن آب جاری شده است؛ از قدیم سبو نماد نمایندهٔ آب ها بوده است و می توان مطمئن بود که این بانو ناهید است. در زمان ساسانیان آناهیتا دارای ارزش و اعتبار بسیاری بوده است و می توان گفت در نیایش ها نسبت به همهٔ الهه ها برتری داشته اما نسبت به امشاسپندان بزرگ، امرداد و خرداد همچنان در رده ای پایین تر قرار داشت. در سرستون های طاق بستان هالهٔ شعله وری از ناهید به چشم می خورد و بالای سر او یک ردیف طاق نما است که هرکدام از آن ها با صدفی تزیین شده است. خسرو پرویز همچنین بر روی سکه های خود تصویر آناهیتا و در سمت دیگر نقش خودش را حک می کند. در کنار طاق بستان، کاخ بهستان است که بر ستون های
سنگی آن نقش خسرو دوم و آناهیتا همراه با تاج شاهی که نشان از حاصل خیزی و خیر و برکت این الهه برای حکمرانی اوست حک شده است. مردمان این دوره مرده های خود را به خاک نمی سپردند و آن ها را بر روی قلهٔ کوه ها قرار می دادند تا توسط پرندگان و حیوانات شکار شوند؛ مثلاً در اطراف بیشابور در نزدیکی قله ها، گودال هایی هست که مشخص شده اجساد را در آن ها قرار می دادند. پس از این که تنها استخوان این مردگان باقی ماند آن ها را در استخوان دان یا استودان قرار می دهند. استودان سنگی در نزدیکی بیشابور پیدا شده که چهار ایزد بانو بر روی آن طراحی شده است. دو اسب بالدار، نشان میترا است که از آسمان به زمین می آید تا به آن هایی که دوباره زنده شده اند، بی مرگی عطا کند. دیگری خدای زروان یا زمان است؛ چهارمین ایزد آناهیتا است که ظرفی در دست دارد و ماهی هایی در دو سوی اوست. معابد آناهیتا. باتوجه به اطلاعات به دست آمده و استقرار هخامنشیان در فارس، معبد اصلی آناهیتا در اصطخر قرار داشت و سنت شرکت خاندان ساسانی در مراسم های این الهه تا دوران شاپور اول پابرجا بود و معبدی هم به نام آناهیتا در بیشابور ساخته شد. معماری عجیب این معبد نشان از هم عنانی با
آتش پرستی است. در خارک معبدی است که احتمالاً مربوط به این الهه است یا آتشگاهی متعلق به ناهید است. آذر ناهید یا همان آتورآناهیت ایزدی است که در یکی از سه آتش مقدس سرزمین در اصطخر برای او می سوخته و ساسانیان نسل در نسل نگهبانان آن بوده اند. در نزدیکی گذرگاه شاهی در شهر اونتاش معبدی به «الهه نیکر» است که مسئول زایش است. "گیرشمن" معتقد است مناسک این الهه در شکل گیری صفات آناهیتا نقش اساسی داشته است. پیش از تسلط هخامنشیان، معبد آناهیتا در نقش رستم تخت سلطهٔ ایلامی ها بوده و همین باعث شک و شبه گیرشمن در باب تأثیر نیکر در آناهیتا شده است. همان طور که اشاره کردیم در زمان اردشیر دوم معابد همدان و شوش ساخته شد و همچنین معابد آناهیتا در هگمتانه و کنگاور در این زمان ایجاد شد. دو نوع معبد در ایران باستان متعلق به آناهیتا بوده است؛ یکی در همدان است که با محیطی ۴۲۰۰ قدمی و عمارت های باشکوه به زمان شاه ماد، هوخشتره بازمی گردد و معبد دیگر در شوش است که پلینیوس دربارهٔ آن نوشته است: در معبد شوش یک مجسمهٔ بسیار سنگین ناهید که از طلا ساخته بودند برپا بود. این مجسمه در جنگ سردار رومی انطوان به ضد اشک پانزدهم به غارت رفت. در میدان
«فورت» بمبئی آتشکده ای هست که در کنار آن چاه آبی با ۴/۵ متر عمق قرار دارد، در کنارش حوضچهٔ آبی قرار دارد و میزی که اوستا و آلات مذهبی روی آن قرار داده شده است؛ افراد مختلف چه هندی باشند چه پارسی از آب این چشمه می نوشند و اگر مایل بودند پولی را به عنوان صدقه در صندوق آتشکده می اندازند، در کنار آن ها موبدان همچنان مشغول خواندن اوستا هستند؛ می توان گفت این تنها یادگاری ناهید است که همچنان در هندوستان و بین مردمان باقی مانده است. علاوه بر این ها سه معبد دیگر بسیار معروف و مهم در ایران زمین است که در پاسداشت الهه آب ایجاد شده ست. یکی کنگاور در منطقهٔ غرب، دیگری در بیشابور، جنوب غربی کازرون و تخت سلیمان در آذربایجان قرار دارد. معبد آناهیتا در بیشابور. در بیشابور شهر و کاخی مخصوص برای شاپور اول ایجاد شده است و معبد آناهیتا نیز در زیرزمین آن قرار دارد که پس از کنگاور قدیمی ترین و مشهورترین معبد آب است؛ این معبد در سال ۲۴۱ میلادی ایجاد شده است. معماری معبد دارای اهمیت بسیاری است و سیستم تنظیم، تقسیم و کنترل آب نیز در آن دارای اهمیت فروان است. عده ای معتقدند که به علت فقدان مواد مکتوب یا آثار ناشی از زندگی نمی توان فه
مید که این مکان متعلق به کدام یک از ایزدان است. اما بنابر معماری این بنا و آنچه در کعبهٔ زرتشت ذکر شده است، می توان مطمئن بود که این بنا متعلق به آناهیتا است؛ زیرا در سطر ۸ کتیبهٔ کرتیر در کعبهٔ زرتشت در نقش رستم گفته شده است که شاپور یکم فرمان داده است پرستشگاهی به نام بانو ناهید برپا شود. عده ای نیز معتقدند معماری این معبد از معماری آتشکده ها الهام گرفته است. فرای می گوید معبد آناهیتا، حمام بوده است؛ اما علی اکبر سرفراز استاد باستان شناسی گروه تاریخ دانشگاه تهران، که ابهامات بسیاری را در این مسائل رفع کرده است، معتقد است اگرچه در آغاز و با بررسی برخی جهات شبیه به آتشگاه است اما نکات قابل تمایز بسیاری دارد؛ مثلاً چنانچه این مکان را آتشگاه تصور کنیم، آتش در صحن مرکزی درون مجرایی است که در اطراف آن آب در جریان بوده و این موضوع در عملیات باستان شناسی دیده نشده و این شیوهٔ نیایش سابقه نداشته است. معماری معبد. حسن پیرنیا معتقد است این معبد در دورهٔ پارتی ایجاد شده است اما سرفراز می گوید حجاری و معماری آن و تزییناتش مربوط به دورهٔ هخامنشی است. معماران این معبد در کمال دقت و با مهارت های فنی، ایمان و اعتقاد راسخ ای
ن بنا را ایجاد کرده اند. معبد مکعبی شکل و بدون سقف ساخته شده است و به وسیلهٔ راه پله ای از سطح زمین به داخل معبد راه پیدا می کند. آبی که از رودخانه وارد بنا می شود، توسط سنگی به سه مجرا تقسیم می شود؛ این گردش نشان از احترام به ایزد بانو آناهیتا است؛ سپس از سه کانال وارد صحن مرکزی می شود و برای خروج آب نیز از همین اصل استفاده شده است. معبد بیشابور در مقایسه با معبد کوچک آناهیتا در کنار مجموعه آتشکدهٔ آذر گشسب دارای شباهت های بسیاری است و سیستم گردش آب در معبد و کیفیت ساختمانی هر دو اثر وجوه اشتراک بسیاری دارد و وجه تمایز آن ها مسقف بودن معبد آناهیتایی آتشکده آذر گشسپ است. پرستشگاهی که مقابل کاخ اول قرار دارد، احتمالاً به ایزد بانوی آب ها تعلق دارد. روش ساختمانی آن رومی است و همانند دیوارهای شهر فیلیپولیس در سوریه ساخته شده است، تیرهای چوبی سقف آن نیز توسط سرستون های گاومیش ها نگهداری می شود که اقتباسی از سرستون های شوش و تخت جمشید است. معبد کنگاور. کنگاور یکی از شهرهای استان کرمانشاه است که در میان شهرهای تویسرکان، نهاوند، قروه، خدابنده لو و صحنه واقع شده است و تا همدان صد کیلومتر فاصله دارد. این شهر در مسیر ت
جاری جاده ابریشم قرار داشته و معبد آناهیتا یکی از بزرگ ترین معابد بوده که در بین همدان و کرمانشاه قرار دارد. اهالی این محل از سنگ های معبد و ملاط قطور آن برای خود خانه ساختند و این بنا در نوشتهٔ جهانگردان به نام «کاخ خسرو و شیرین» آمده است و این که از چه زمانی با عنوان معبد آناهیتا خطاب می شده جای تأمل دارد. اولین شخصی که دربارهٔ کنگاور مطلب نوشته است، ایزیدور از اهالی خاراکس است که در سال ۳۷ م مطالب خود را نقل کرده است؛ سپس تکسیه در سال ۱۸۳۹ م و فلاندن در ۱۸۴۰ میلادی پلان معبد آرتمیس را که ایزیدور در کتاب «ایستگاه های پارت» توصیف کرده است، بیان کردند؛ اما به علت نبود مجوز حفاری، طرح اصلی را نیافتند و آن را با معبد «پالمیرا» مقایسه نمودند و برحسب معماری یونانی ارزیابی کردند. اما دربارهٔ بیانات این مورخ باید گفت: عده ای معتقدند او در واقع معبد آرتمیس «خدای شکار یونانی» را توصیف کرده و آرتمیس را مقابل آناهیتا و بنای کنگاور را متعلق به او می دانند. آن ها در مورد طرح نهایی و کلی بنا دچار اختلاف شدند. اما عده ای دیگر معتقدند بنای کنگاور، معبد نیست و ایزیدور این منطقه را به علت فراوانی شکارش معبد آرتمیس خوانده و هی
ج ربطی به آناهیتا ندارد. مسعود آذرنوش رئیس پژوهشکدهٔ باستان شناسی سازمان میراث فرهنگی، که درواقع مسئول حفاری این منطقه هم بوده است، معتقد است هیچ شباهتی بین این بنا و معبد آناهیتا نیست و آنجا تنها شکارگاه سلطنتی بوده است. یاقوت حموی نیز در معجم البلدان می نویسد: آذرنوش و سرفراز تعبیر اشتباهی که برای این معبد صورت گرفته است را به خاطر توصیفات ایزیدور می دانند، اما می گویند این بنا اگر معبد هم بوده باشد، معبد آرتمیس است و می افزایند که آن ها ایزد آناهیتا را در یونان آنایی تیس می نامیدند و او را آرتمیس آنایی تیسس توصیف می کردند که در گویش پارسی باستان آناهیت و در پهلوی آناهید و در فارسی امروزی ناهید سروده شده است. کامبخش فرد با تکیه برنظر مورخان و باستان شناسان یونانی، رومی، تازی و پارسی بیان داشته است، این مکان را «کاخ خسرو پرویز»، «تفرجگاه خسروپرویز»، «شکارگاه خسروپرویز» و کاخ اختصاصی معشوقهٔ عیسوی خسرو پرویز، شیرین بیان کرده اند؛ اما نتیجهٔ بررسی های خودش را این چنین بیان می کند «معبد آناهیتا زیر قله های برف اَمروله است و معبد همدان او در شرف چشمه های الوند است.» معبد آناهیتا، در دوران اردشیر دوم هخامنشی بنیا
ن نهاده شده است تا در جهت خشنودی این الهه کاری به انجام رسانده باشد. باستان شناسان این پرستشگاه را مربوط به قرن ۵ هجری می دانند و احداث آن را بین سال های ۲۲۴ تا ۲۵۳ پیش از میلاد ذکر کرده اند. اما براساس تحقیقات هیئت ژاپنی، احداث آن به قرن ۵ قبل از میلاد بازمی گردد. تاریخ بعدی مربوط به سال ۱۸۱ ق. م است یعنی دورهٔ پارت ها، تاریخ سوم از ابتدای میلاد مسیح سال ۸۰۰ / ۱۸۰۰ م تخمین زده شده است. اعراب پس از حمله به ایران و تصرف مناطق مختلف، معبد کنگاور را «قصر اللصوص» نام گذاری کردند. معماری معبد. براساس گفته های پیرنیا، پلکان و معماری معبد آناهیتا در دورهٔ پارتی ساخته شده و در زمان ساسانیان بازسازی شده است. باستان شناسانی که معبد ناهید کنگاور را از لحاظ زمین شناسی و مقایسه های ابنای مختلف بررسی کرده اند، می گویند عناصر موجود در آن مربوط به دوران هخامنشی است. گیرشمن معتقد است معبد ناهید به سبک یونانی و ایرانی تعلق دارد. معبد اصطخر. در پاسارگاد معبدی برای آناهیتا وجود داشت که شاهان به هنگام تاج گذاری در این معبد حضور پیدا می کردند. کلاه تیا و بالاپوش سلطنتی را می پوشیدند و سپر و نیزه ای مخصوص دریافت می کردند، که عموماً
بر روی سکه ها همین ها نقش بسته است. آرم سلطنتی هم در بنایی برجی شکل در پاسارگاد نگهداری می شد و دری بزرگ بر آن قرار داشت که به وسیلهٔ تعدادی پله به آن دسترسی پیدا می کردند و شاه به هنگام تاجگذاری برای این که شکوه و عظمت خود را نشان دهد، بالای این پله ها می ایستاد. پیش از اردشیر دوم سلطنت با نام اهورا مزدا آغاز می شد، اما در زمان اردشیر دوم پرستش ناهید باب شد و نام او بر سنگ ها حک شد. جد اردشیر اول ریاست معبد اصطخر را که متعلق به آناهیتا بود، برعهده داشت و ساسانیان در طول فرمانروایی خود علاقهٔ بسیاری به این معبد داشتند. در این بنا آتشکده های مختلفی وجود داشت که هر کدام مخصوص به خدایی بود و همهٔ خدایان در همان جا عبادت می شدند. معبد اصطخر به صورت مستطیلی بود، پلکان هایی برای آن وجود داشت که راه اتصال به معبد بود. معبد اصطخر تاحدودی به عبد بابل شباهت داشت. طول بنا ۷۲ متر، عرض آن ۴۰ متر و دارای ۶ متر ارتفاع بود و آتشدانی در میان آن قرار داشت که همواره آذر مقدس در آن می سوخت. این آتشکده هشت در و چند اتاق هشت گوشه دارد. طبری می گوید: «اردشیر پس از آنکه در مرو به جنگ پرداخت، جمعی از سران آنجا را بکشت و سر آن ها را
به آتشکده ناهید (اصطخر) فرستاد و آنگاه از مرو بازگشت.» به فرمان اردشیر سرها را به دیوارها آویختند و پوست اردوان پنجم را که شکست خورده بود، کندند و به نمایش گذاشتند. این معبد هنگام حملهٔ اعراب مقاومت بسیاری کرد و به همین خاطر نابود شد. پس از مدتی بر روی ویرانه های باقی ماندهٔ آن مسجدی بنا شد. مسعودی می گوید در زمان او این قسمت به مسجد سلیمان معروف بوده و خرابه های آن را این چنین توصیف می کند: «من آیت مسجد را دیده ام. تقریباً در یک فرسنگی اصطخر واقع است… در آنجا ستون هایی از سنگ یکپارچه با قطر و ارتفاع حیرت بخشی دیدم که برفراز آن اشکال اسب و حیوانات عجیب نصب بود و شخص را به حیرت می افکند.» معبد شوش. اردشیر دوم در مناطقی معبد ساخت که مسکونی بود و باستان شناسان تنها آثار محدودی از مکان های غیر مسکونی این مناطق پیدا کرده اند. به دور از کاخ های هخامنشی شوش، پی هایی از یک معبد باستانی در زیر خاک کشف شد که حال نیز همان ها ناپدید شده اند. کاوشگران نقشه ای از این مکان ها تهیه کردند که حیاطی چهار گوشه دارد، اتاق های تنگ و باریک که به سه سمت باز می شده و سمت چهارم آن دالانی ستون دار بوده است. پشت همین دالان اتاقی مربعی ش
کل وجود داشته که دری بر آن قرار داشته است و حدس می زنند میان این اتاق و چهار ستونی که در آنجا قرار داشته، شی مورد پرستشی قرار می گرفته است. در شوش یک پایه ستون که شبیه به ناقوس بود یافت شد که در آن نام اردشیر ذکر شده بود و به همین خاطر حدس می زنند این معبد هم مربوط به او باشد و البته پایه های ستون های این معبد هم شبیه به همان ستون ناقوسی بوده اند. هرتسفلند معتقد است معبد شوش جزء بزرگ ترین و مهم ترین معابد دوران بوده است. آنتیوخوس چهارم به هنگام حمله به ایران زمین قصد تصرف شوش را داشته، اما با مقاومت شدید مردم و اهالی روبه رو می شود و نمی تواند گنجینه های معبد را غارت کند. مدتی بعد پادشاه دیوانه می شود و مردم می گویند حالت دیوانگی به خاطر این است که بانو ناهید به خاطر سو قصدش او را مجازات کرده است. پلینیوس می گوید مجسمه ای از ناهید در این معبد قرار داشته که از طلای خالص بوده و به هنگام نبرد میان آنتونیوس سردار رومی و اشک پانزدهم یا فرهاد چهارم این مجسمه دزدیده می شود. معبد هگمتانه. در همدان معبدی برای ناهید قرار داشت که مجلل و باشکوه بود. پلینیوس می گوید تمام درهای این معبد از چوب سرو ساخته شده و روی همهٔ آن ه