Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
معماری نوسنگی و مس سنگی در ایران در خصوص معماری در دوره تاریخی از حدود ۱۰٫۰۰۰ سال تا حدود ۵٫۳۰۰ سال پیش در گسترهٔ سرزمینی است که امروزه ایران نامیده می شود. حدود ۱۰٫۰۰۰ سال پیش یکجانشینی، و به تَبَعِ آن معماری، از منطقه هلال بارور به ایران گسترش یافت. جغرافیای ناهموار ایران سبب شد سکونت گاه های این سرزمین متفاوت از دشت های شام و میانرودان شکل بگیرند. نخستین این سکونت گاه ها را مردمان اواخر دوران میان سنگی در جلگهٔ خوزستان برپا داشتند، که قدیمی ترین نمونهٔ کاوش شده در این دوره علی کُش است. علی کش در حدود ۹٫۰۰۰ سال پیش از خانه هایی تک اتاقی ساخته شده است. باوجوداین، عمدهٔ دانسته های ما در مورد معماری سکونت گاه های ایران در نوسنگی پیش ازسفال از دره ها و دشت های اطراف زاگرس مرکزی می آید. یکی ازین سکونت گاه ها گنج دره است، که نوآوری های معماری در آن سبب شده بود به نسبت ساخت وسازهای معاصرش دیوارهایی نازک تر داشته باشد. در همین دوره، در شمال غربی ایران ساکنانِ حاجی فیروز خانه هایشان را به دو بخش، یکی برای نشستن و دیگری برای کار، تقسیم می کردند، و در جنوب شرقی، ساکنانِ تل ابلیس فضایی با کاربرد آیینی ساخته بوده اند. ب
ه سبب خشکی و ناملایمات جغرافیایی فلات مرکزی ایران، تا پیش از ابداع سفال در این منطقه استقرارهای چندانی صورت نگرفت. تنها سکونت گاه شناخته شدهٔ این منطقه در این دوران تپهٔ غربیِ سنگ چخماق است. در اواخر دوران نوسنگی موسوم به نوسنگی با سفال (از حدود ۸٫۴۰۰ سال پیش) و اوایل دوران مس سنگی، تغییرات اجتماعی در جلگهٔ خوزستان سبب به وجود آمدن سلسله مراتب در معماری و شکل گیری سکونت گاه های بزرگ و پیچیده در این منطقه شد. از جملهٔ این سکونت گاه ها می توان به چغابنوت و شوش ۱ اشاره کرد. در منطقهٔ زاگرس جوامع این دوران به پیچیدگی و بزرگی جلگهٔ خوزستان نبودند. در فلات مرکزی ایران، تپهٔ شرقیِ سنگ چخماق هزار سال پس از تپهٔ غربی ساخته شده است و گذار از فرهنگ بدون سفال به فرهنگ با سفال را در آن می توان دید، که نشان دهنده دورهٔ تحول مهمی در مسیر تکامل مدنیت است. در فلات مرکزی ایران در منطقه تپهٔ زاغه خانه ها به تناسب نوع فعالیت اقتصادی (کشاورزی یا دامداری) ساخته شده اند و به نظر می رسد نوعی نظام طبقاتی شکل گرفته است. همچنین در این دوران در تپهٔ شمالی سیلک برای ساخت اتاق های راست گوشه از خشت قالبی استفاده شده است که تحول مهمی در معم
اری به شمار می رود. الگوهای روستایی ایجادشده تا اواخر دوران نوسنگی در ایران، غالباً در چند هزارهٔ آتی ثابت ماند. جغرافیای ناهموار و پاره پارهٔ فلات ایران، سبب شد مردمان این دوران در فرهنگ هایی به نسبت منزوی از هم زندگی کنند و به استثنای ساکنان دشت دهلران در جنوب غربی ایران، در روند تشکیل مدنیت در میانرودان در غرب ایران و تمدن دره سند در شرق نقشی نداشته باشند. از حدود ۶٫۵۰۰ تا حدود ۵٫۳۰۰ سال پیش، در دوره موسوم به مس سنگی، در جلگهٔ خوزستان با تشکیل «شوش ۲»، که کانال های آبیاری و ساختار مدنیت سه طبقه ای در آن با تسلط بر روستاهای کوچک اطراف همراه بود، اولین سیستم های دولتی در ایران به وجود آمد. شوش ۲ در اواخر دوران مس سنگی رها شد و تا برآمدن تمدنِ شوشِ نیاایلامی در عصر برنز متروک ماند. «دوران ۵ گودین تپه» و «سه گابی»، از مهم ترین محوطه های کاوش شدهٔ دورهٔ مس سنگی در زاگرس مرکزی است. از «گودین تپهٔ دوران ۵»، که در اواخر دوران مس سنگی مسکون بوده، مجموعه ای از اتاق ها، حیاط ها، و انبارهای مربع یا مستطیلی منظم بازمانده که با خشت خام در ابعاد مختلف ساخته و با آهک سفید اندود شده بوده اند. در شمال غرب ایران نمونهٔ بارز
فرهنگ منطقه تپهٔ دالما است. در دالما دو سازهٔ مستقل کاوش شده که با حیاطی بزرگ از هم جدا می شده اند. دیوارهای دالما چینه هایی از خشت خام هستند. در جنوب شرق ایران لایه های اولیهٔ تپه یحیی در دشت صوغان هم از دوران مس سنگی است و شباهت بسیاری به تل ابلیس دارد. در فلات مرکزی ایران در تپهٔ جنوبی سیلک دو دورهٔ سکونت مربوط به دوران مس سنگی هست. در دورهٔ اول سکونت در تپهٔ جنوبی (۶٫۰۰۰ تا ۵٫۲۰۰ سال پیش) مجموعه اتاق هایی دارای پنجره در ابعاد و اندازه های متنوع با نظم هندسی و گوشه های راست ساختند، که از طریق فضای کوچکی شبیه هشتی به هم متصل می شده اند. دیوارهای داخلی به رنگ سفید یا قرمز اندود شده اند. در ازارهٔ دیوارها نیز قطعات سفالی گذاشته شده است. در این دوره مرده ها در زیر خانه ها دفن می شده اند. سکونت گاه مهم دیگر تپه قبرستان در ۶۰ کیلومتری جنوب قزوین است، که در دوران اوجش محوطه ای به مساحت ۱۰ هکتار را در بر می گرفته است. شکل ساخت وسازها مشابه تپه زاغه است ولی بناها هندسی تر و شکل معابر مستقیم تر و ابعاد خشت ها منظم تر است. در تپهٔ قبرستان همچنین کارگاهی چنداتاقی برای ریخته گری مس ساخته شده بوده است که خبر از پیشرفت ف
ناوری متالورژی در این سکونت گاه می دهد. یکجانشینی در ایران. باستان شناسان سکونت گاه های دوران نوسنگی را به دو گروه کلی «نوسنگی پیش ازسفال» و نوسنگی با سفال تقسیم می کنند. ایشان همچنین قائل به وجود دوران گذاری بین دوران نوسنگی و عصر برنز هستند که به «دوران مس سنگی» موسوم است. انقلاب نوسنگی. مبدأ یکجانشینی، انقلاب نوسنگی است که حدود ۱۱٫۰۰۰ سال پیش در سرزمین شام شروع شد و در جریان آن جوامعی که پیش از آن شکارچی-گردآورنده بودند روی به «اهلی کردن» گیاهان و حیوانات (کشاورزی و دامداری) آوردند و تغییر محل زیستشان از محیط طبیعی به «محیط مصنوع معمارانه» موجب پدید آمدن روشی بکر از زندگی شد. حدود ۱٫۰۰۰ سال طول کشید تا این وقایع به ایران گسترش یابد. شواهد کنونی حاکی از آن است که کشاورزی از سرچشمه اش در کرانهٔ شرقی مدیترانه به میانرودان صادر شده و با گذر از عرض ایران به سوی آسیای مرکزی گسترش یافته است. در مورد سببِ وقوعِ انقلاب نوسنگی بین محققان اتفاق نظری وجود ندارد، ولی بیشتر آرای مربوط به آن را می توان در دو مدل کلیِ دافعه (اینکه شکارچی-گردآورنده ها به واسطه تغییرات آب وهوایی یا فشارِ جمعیت مجبور به یکجانشینی شده اند) یا
جاذبه (یکجانشینی به دلیل منافعِ اقتصادی کشاورزی و میل به کاهش ریسک و افزایش ثروت صورت گرفته است) رده بندی کرد. برخی محققان نیز بر این باورند که مهم ترین عامل انقلاب نوسنگی تغییر در فرهنگ مادی به ویژه فناوری برش سنگ است. وجود شواهدی مبنی بر شکل گیری روستاها پیش از انقلاب نوسنگی به ویژه در خاور نزدیک، این نظریه را که یکجانشینی پیش از دوران نوسنگی به وجود آمده میسر ساخته است. به گفتهٔ فلانری، کشاورزی و یکجانشینی احتمالاً مستقل از هم به وجود آمده اند و امکان دارد با هم ارتباط چندانی نداشته باشند. دورهٔ نوسنگی پیش ازسفال. از آنجا که بین جغرافیای فلات ایران و دشت های میانرودان و شام تفاوت های فاحشی هست، سکونت گاه های نوسنگی ایران با دیگر سکونت گاه های نوسنگی خاور نزدیک هماهنگ نیستند. توپوگرافی ناهموار غرب ایران، کمبود زمین قابل کشت، و همچنین گستردگی استفاده از کشت دیمی باعث شد جمعیّت ایران از میانرودان کوچک تر و پراکنده تر بماند؛ در نتیجه ساختار جوامع نوسنگیِ میانرودان پیچیده تر و بزرگ تر از جوامع ایران بود که غالباً شکل «واحد خانوادگی» (یا به تعبیر ، قبیله ای) داشتند. همچنین برخلاف سکونت گاه های شام و آناتولی (ما
نند چاتال هویوک) که مدتی کوتاه پس از آغاز یکجانشینی می توان در آن ها رفتار و سازه هایی آیینی دید، به جز موارد محدودی شواهدی از این رفتارها و سازه ها در سکونت گاه های ایران نیست. کوزلووسکی و اورِنش جوامع اولیهٔ نوسنگی در جنوب غربی ایران را، بر اساس فناوری های مکشوف در سکونت گاه های آن، با عنوان «سنت معلفاتی» معرفی می کنند، که در ادامهٔ سنت زرزی بوده و نام خود را از سکونت گاه کوچک معلفات در کرانهٔ در عراق امروزی گرفته است. کوزلووسکی بر این باور است که رواج سنت معلفاتی همزمان است با نوسنگی شدن منطقهٔ غرب ایران، و برخلاف نظریات انتشارگرایانه، این فرایند منشأ درون زایانه داشته است. وی همچنین بر آن است که در اواخر هزارهٔ هفتم پیش ازمیلاد، سنت معلفاتی با سنت «پسامعلفاتی» جایگزین شده است. سکونت گاه های نوسنگی فلات ایران غالباً در مجاورت منابع آب و زمین های حاصلخیز ساخته می شدند. هر سکونت گاه بین ۵۰ و ۱۰۰ نفر جمعیّت داشت و شامل خانه هایی از خشت خام، چادر، یا کپر و همچنین آغل هایی برای نگهداری احشام می شد. این سکونت گاه ها عمدتاً کمپ های فصلی عشایر رمه گردان (نیمه یکجانشین) بوده اند. از حدود ۸٫۰۰۰ سال پیش، این سکونت گا
ه ها به تدریج جای خود را به روستاهای دائمی می دهند. شکل این خانه ها و نحوهٔ به هم پیوستن آن ها برای تشکیل سکونت گاه های کوچک، الگوی روستاهای منطقه تا به امروز بوده است. به نظر می رسد در این جوامع سلسله مراتب و اختلاف طبقاتی آشکاری وجود نداشته است، چرا که نشانی از سازه های خاص با کارکرد یادمانی نیست. تدفین مردگان در زیر کفِ خانه ها، در زیر فضای باز سکونت گاه، و گاه در داخل خانه ای رهاشده انجام می شد. در اواخر این دوران استفاده از خشت در ساخت خانه های فلات ایران معمول شد، خانه ها به تدریج چنداتاقی شدند، و معابر اولیه ای در فضای بین خانه ها تشکیل شد. نوسنگی با سفال و مس سنگی. از حدود ۸٫۵۰۰ سال پیش، سنت استفاده از سفال منقوش در ایران آغاز شد. این امر ناظر بر پیدایش عناصری جدید در زندگی مسکونی، اجتماعی، و اقتصادی مردمان این سرزمین است. در این دوران در جنوب غربی ایران، شواهدی از ساخت کانال هایی برای انتقال آب از رودخانه ها به زمین های کشاورزی هست. به گفتهٔ کامیار عبدی، این دست پروژه ها سبب توسعهٔ اقتصادی و همچنین تغییراتی اجتماعی، از جمله تقسیم کار و ایجاد سلسله مراتب شد. حدود ۷٫۲۰۰ سال پیش در این منطقه (موسوم به د
ورهٔ سوزیانای کهن) روستاهایی با دو تا سه طبقهٔ اجتماعی تشکیل شده بوده است که رهبران و اطرافیان آن ها در بخش های بزرگتر و دیگران در جاهای کوچکتر می زیسته اند. آنگاه که رهبران این روستاها به دنبال گسترش منطقهٔ نفوذ خود درمی آمده اند، درگیری های خشونت باری بین روستاها روی می داده است و طرف پیروز سکونت گاه طرف مغلوب را به آتش می کشیده است. نشانه های استخراج فلز مس از حدود ۶٫۵۰۰ سال پیش در فلات مرکزی و جنوب غربی ایران حاصل شده است. این امر مقارن است با آغاز دوره ای جدید موسوم به دورهٔ مس سنگی، که آن را دوران گذاری بین فرهنگهای نوسنگی و تمدن های عصر برنز می دانند. الگوهای روستایی ایجادشده تا اواخر دوران نوسنگی در ایران، غالباً در چند هزارهٔ آتی ثابت ماند. جغرافیای ناهموار و پاره پارهٔ فلات ایران سبب شد مردمان این دوران در فرهنگ هایی به نسبت منزوی از هم زندگی کنند و به استثنای ساکنان دشت دهلران در جنوب غربی ایران، در روند تشکیل مدنیت در میانرودان در غرب ایران و درهٔ سند در شرق نقشی نداشته باشند. با وجود این انزوا، شواهدی از ارتباط فرهنگی بین همسایگان در فلات ایران، و در مواردی با فرهنگ های میانرودان هست، ولی در کل ا
ین دوران عصر تاریکی در پیشاتاریخ ایران است و نیازمند مطالعات بیشتر می باشد. مطالعات باستان شناسی مرتبط با این دوره. نخستین مطالعات باستان شناسی در ایران تنها به چند محوطه محدود بود. رومن گیرشمن، که در سال ۱۹۳۱ به ریاست مأموریت لوور در ایران برگزیده شده بود، تپه سیلک را بین سال های ۱۹۳۳ و ۱۹۳۷ میلادی حفاری کرده بود، و اریش فریدریش اشمیت نیز در همان دههٔ ۱۹۳۰ کاوش هایی در تپه حصار و تپهٔ چشمه علی انجام داده بود. هر دوی اینها در گزارش شان به ورود فرهنگی جدید با سفال منقش اشاره کردند که فرهنگ بومی را ارتقا داده است. آغاز جنگ جهانی دوم از ادامهٔ این دست مطالعات باستان شناسی در ایران جلوگیری کرد. در دههٔ ۱۹۵۰، رابرت برایدوود که پیشتر جرموی عراق را حفاری کرده بود، دست به کاوش در اطراف کرمانشاه زد. بااین حال اکتشاف ها در دههٔ ۱۹۶۰ بود که نام ایران را وارد ادبیات باستان شناختی در زمینهٔ نوسنگی کرد. از جملهٔ کاوش ها در این دهه می توان به یافته های فرانک هول و کنت وان فلانری در جلگهٔ خوزستان، رابرت دایسون و کایلر یانگ در تپهٔ حاجی فیروز و تپه دالما در شمال غربی ایران، لامبرگ کارلووسکی در تپه یحیی در جنوب غربی ایران، و ف
یلیپ ای.ال. اسمیت در تپهٔ گنج دره در زاگرس مرکزی اشاره کرد. در سال ۱۹۶۷ نیز با تأسیس توسط رابرت دایسون، ریچارد فرای، و جیکوب هورویتز، کاوش ها و حفاری های متعددی در ایران آغاز شد. در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی و به ابتکار عزت الله نگهبان، دانشگاه تهران کارگاهی دائمی در دشت قزوین تأسیس کرد و محوطه های نوسنگی فلات داخلی ایران چون تپه های سنگ چخماق، زاغه، و قبرستان را کاوش کرد. با وقوع انقلاب ۱۳۵۷ ایران و پس از آن جنگ ایران و عراق کاوش های باستان شناسی در ایران متوقف شد و تا دههٔ ۱۳۷۰ شمسی بودجهٔ چندانی به فعالیت های باستان شناسی اختصاص نیافت. در اواخر دههٔ ۱۳۷۰، عباس علیزاده محوطه های چغابنوت و چغامیش در خوزستان را کاوش کرد. در دشت های پست شرق مازندران، اولین بررسی های سازه های انسانی دوران نوسنگی را علی ماهفروزی در سال ۱۳۷۹ خورشیدی انجام داد. در دههٔ ۱۳۹۰ نیز مصطفی شریفی فرایند گذار از دوران نوسنگی به مس سنگی را در شرق مازندران بررسی کرد. در جنوب شرقی ایران نیز شهریار عدل در سال ۱۳۸۲ و پس از زمین لرزه بم محوطهٔ تل آتشی را کشف کرد. کاوش های نوسنگی در سرزمین های پست مازندران در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی (که باستان شناسی ن
و در حال شکل گرفتن بود) پیگیری نشد و بیشتر متمرکز بر غرب ایران بود، ازین رو این منطقه در مباحث باستان شناسی نوسنگی نادیده گرفته شده است. در کاوش های متأخر، یک محوطهٔ نوسنگی پیش ازسفال و حدود ۲۰ محوطهٔ نوسنگی باسفال در فلات شمالی ایران یافت شده است. جنوب غربی ایران. دوران نوسنگی. به گفتهٔ فرانک هول، شروع استقرارهای نوسنگی در فلات ایران را باید در جلگهٔ پست خوزستان و محوطه هایی مانند تپهٔ علی کُش، چغابنوت، و چغاگلان دانست. اولین سکونت گاه در ایران در حدود ۹٫۰۰۰ سال پیش به شکل خانه هایی تک اتاقه در جوار تالابی دائمی در علی کُش (در فاز معروف به بُزمُردهٔ آن) ساخته شده اند که دیوارهایی به ضخامت ۲۵ تا ۴۵ سانتی متر از خشت هایی به ابعاد ۲۵ ۱۵ ۱۰ سانتی متر داشته اند. احتمالاً هر خانه اجاقی داشته که در محوطهٔ خانه تعبیه می شده است. به نظر می رسد ساکنان علی کُش پس از خشک شدن تالاب به دیگر محوطه های جلگهٔ خوزستان، مانند چغاسفید، نقل مکان کرده باشند. چغابنوت هم در دوران نوسنگی پیش ازسفال و اوایل دوران نوسنگی باسفال مسکون بوده است. در بازمانده های دوران نوسنگی پیش ازسفال مجموعه ای از اجاق ها یا گودال های آتش کاوش شده ولی خ
انه ای از این دوران یافت نشده است. از سکونت گاه باسفال (معروف به فاز ۰) خانه های خشتی کوچکی بازمانده است. از دیگر سکونت گاه های منطقه باید به «تپه تولایی» اشاره کرد که قدمتش به اوایل عصر نوسنگی با سفال می رسد و به عنوان چراگاه فصلی مردمانی عشایری به کار می رفته است که در سازه هایی چادرمانند می زیسته اند و در جای دیگری از جلگهٔ نیمه خشک خوزستان به طور محدود کشاورزی می کرده اند. یافته ها در تپهٔ تولایی شامل دیوارهای بیرونی و سکوهای داخلی سازه ای می شود که مشابه انبارهایی است که عشایر امروزی منطقه برای ذخیرهٔ دارایی هایشان بالاتر از سطح زمین استفاده می کنند. در دشت داخلی فارس نیز در دوران نوسنگی پیش ازسفال سکونت گاه هایی در تل موشکی و تل جری تشکیل شد که به علت عدم وجود معماری قابل توجه می توان گفت سرپناه فصلی عشایرِ رمه گردان (نیمه یکجانشین) بوده اند. در تل باکون در مرودشت هم ۶٫۵۰۰ سال پیش سکونت گاهی تشکیل شد که تا ۵٫۴۰۰ سال پیش مسکون بوده است. در این سکونت گاه تعدادی خانه با دیوارهایی از خشت و کاه باقی مانده است. برخی از این خانه ها یک یا دو دیوار مشترک داشته اند. روی بعضی از دیوارهای آن ها به شکل نوارهای رنگی
موازی تزئیناتی انجام شده است. سقف ها احتمالاً از تیر، حصیر، و گل ساخته می شده است. بین هر چند منزل فضایی باز هست که بناها به آن مرتبط بوده اند. ۱۲ انباری نیز در مجموعه کاوش شده که نشان دهندهٔ نقش تجاری آن در منطقه است. وجود ساختمانی بزرگ، که در آن جای بیش از ۱۰۰ مُهر یافت شده، شاهدی بر وجود فن مدیریت شهری در یک جامعهٔ نوسنگی است. دوران مس سنگی. دشت های جنوب غربی ایران از مهم ترین مناطقی است که در مطالعهٔ سازوکار تشکیل اولین دولت ها مورد توجه قرار می گیرد. از اواخر دوران نوسنگی و اوایل دوران مس سنگی در جنوب غربی ایران، شواهدی از ساخت کانال هایی برای انتقال آب از رودخانه ها به زمین های کشاورزی هست. به گفتهٔ کامیار عبدی، این دست پروژه ها سبب توسعهٔ اقتصادی و همچنین تغییراتی اجتماعی، از جمله تقسیم کار و ایجاد سلسله مراتب شد، چنان که در بین خانه های ساخته شده در تپه چغامیش یکی از خانه ها به شکل قابل توجهی بزرگتر و خوش ساخت تر است. این بنا شالوده ای گِلی، جرزهایی به شدت ضخیم، و نمای بیرونی خاصی داشته است. حدود ۷٫۲۰۰ سال پیش در این منطقه (موسوم به دورهٔ سوزیانای کهن) روستاهایی با دو تا سه طبقهٔ اجتماعی تشکیل شده بود
ه است که رهبران و اطرافیان آن ها در بخش های بزرگتر و دیگران در جاهای کوچکتر می زیسته اند. آنگاه که رهبران این روستاها به دنبال گسترش منطقهٔ نفوذ خود درمی آمده اند، درگیری های خشونت باری بین روستاها روی می داده است و طرف پیروز سکونت گاه طرف مغلوب را به آتش می کشیده است. نمونهٔ آن چغامیش است که محوطهٔ آن در دوران اوجش به ۱۷ هکتار می رسیده است. چغامیش در نبردی منطقه ای تخریب شد و پس آن، شوش به عنوان مرکز منطقه ظهور کرد. مهم ترین بنای شوش در این دوران (موسوم به شوش ۱) بنای مستطیلی خشت خام است که به آکروپُل معروف است. آنچه امروزه از آکروپل مانده سکویی است به قاعدهٔ ۷ ۱۴ متر و ۱٫۷ متر ارتفاع که ممکن است در اصل شالودهٔ بنایی مذهبی یا تشریفاتی بوده باشد. در این دوران گورستان عظیمی هم در شوش ساخته بوده اند. چند نسل بعد از ساخت آکروپل، بنای عظیم دیگری نیز در شوش ۱ برپا کرده اند که احتمالاً محل سکونت افرادی بلندپایه بوده. این بنا در محوطه ای به ابعاد ۷۰ ۷۵ متر ساخته شده و تا ۱۱ متر ارتفاع داشته است. گِردِ این سازه را حصاری از جنس خاک کوبیده به ضخامت شش متر ساخته بودند. در حدود ۶٫۰۰۰ سال پیش (اوایل دوره اوروک) شوش ۱ رها
شد. اندکی بعد سکونت گاه دیگری در شوش بنا شد که به شوش ۲ موسوم است و ساختار مدیریتی سه طبقه ای در آن را، که با تسلط بر روستاهای کوچک اطراف همراه بود، از اولین سیستم های دولتی دانسته اند. شوش ۲ در اواخر دوران مس سنگی رها شد و تا برآمدن تمدنِ شوشِ نیاایلامی در عصر برنز متروک ماند. از دیگر سکونت گاه های مهم دورهٔ مس سنگی در منطقه می توان از چغاسفید یاد کرد. در چغاسفید عنصر معماری ای موسوم به حوض گلی دیده می شود که کاربردش معلوم نیست. همچنین کف خانه های چغاسفید را برای جلوگیری از ورود رطوبت با سفال پوشانده و کف محوطه ها را هم سنگفرش کرده بوده اند. زاگرس مرکزی. نوسنگی پیش ازسفال. بیشتر دانش ما در مورد معماری دوران نوسنگی پیش ازسفال در ایران از دره ها و دشت های اطراف زاگرس مرکزی می آید. مهم ترین محوطهٔ نوسنگی در این منطقه تپهٔ کوچک گنج دره (در بخش موسوم به سطح D) در هفت کیلومتری هرسین است، که در آتشی سوخته است ولی جزئیات معماری آن تا حدودی سالم مانده و شامل اطلاعات گسترده ای دربارهٔ سازماندهی داخلی روستاهای اوایل دوران نوسنگی ایران است. به نظر می رسد گنج دره کمپ فصلی عشایر رمه گردان (نیمه یکجانشین) بوده است. محوطه ش
امل اتاق های کوچک خشتی بوده است که کاربردهای اقامتی، ذخیره سازی غلات، و آیینی و نمادی در آن ها با هم آمیخته بوده اند. از مشخصات تعجب آور گنج دره، ضخامت اندک دیوارها (۳۰ تا ۴۰ سانتی متر) در مقایسه با سکونت گاه های دیگر دوران نوسنگی است. برای برپایی این دیوارها از شمعهای داخلی و خارجی استفاده شده است. به گفتهٔ فیلیپ ای.ال. اسمیت گنج دره از قدیمترین موارد استفاده از شمع و نیم ستون در خاور نزدیک و احتمالاً نخستین نمونه ای است که در آن شمعِ شالوده از خشت و گل ساخته شده نه از سنگ. در کل با وجود فراوانی سنگ در محوطه، از این مصالح استفاده چندانی نشده است. به نظر می رسد که راه ورود به بناها از بام بوده باشد. پلان خانه های گنج دره (و احتمالاً دیگر سکونت گاه های زاگرس میانی در این دوران) برخلاف دیگر جاهای ایران مدور یا نیمه مدور بوده است. به باور کنت وان فلانری، پلان مدور مربوط به جوامع شبانی و پلان چهارگوش مربوط به جوامع کشاورزی بوده است، ولی متیو جانسون بر این باور است که تفاوت سکونت گاه هایی با پلان مدور و پلان چهارگوش در تباین بین جوامع با خانوادهٔ هسته ای و خانوادهٔ گسترده بوده است. از اوایل هزارهٔ هفتم پیش ازمیلاد
سکونت گاهی در تپه عبدالحسین تشکیل شد که آن هم کمپ فصلی عشایر رمه گردان بوده است. قدیمی ترین لایه های تپهٔ عبدالحسین شامل مجموعه ای است از اجاق ها، مربوط به دورهٔ پیش ازسفال، و لایه های بعدی، از دورهٔ با سفال، دیوارهای خشتی دارد. به نظر می رسد بین این دوره های سکونت، عبدالحسین برای چندهزار سال رها شده بوده باشد. سکونت گاه کوچکِ تپه گوران در ۶۵ کیلومتری جنوب کرمانشاه هم از دیگر مراکز سکونت در این منطقه است و در آن مجموعه ای از روستاها از دوران نوسنگی پیش ازسفال تا مراحل اولیه نوسنگی باسفال مسکون بوده اند. ساکنان اولیه ممکن است عشایر رمه گردانی بوده باشند که در زمستان در کلبه هایی از چوب و شاخه های نازک درختان می زیسته اند. این کلبه ها شامل دو یا سه اتاق راست گوش بوده اند. حدود ۸٬۲۰۰ سال پیش، این روستا به سکونت گاهی دائمی با خانه هایی با دیوارهای خشتی و سفال تبدیل شد که روی شالوده ای سنگی قرار داشتند. تپهٔ سراب در شمال کرمانشاه نیز از دیگر سکونت گاه های نوسنگی پیش ازسفال منطقه بوده است که به سبب نبود خانه و ابزار کشاورزی و کشف مقادیر زیادی استخوان گوسفند و بز، می توان گفت کمپ فصلی عشایر رمه گردان بوده است. در ک
اوش ها در سراب نشانه های از دیوارهای خشتی و سفال نیز پیدا شده است و به نظر می رسد بعدها سکونت گاهی دائمی هم در سراب بوده است. نوسنگی با سفال و مس سنگی. جوامع دوران نوسنگی با سفال و مس سنگی در زاگرس مرکزی به پیچیدگی اجتماعی سیاسی و بزرگی جوامع معاصرشان در جنوب غربی ایران نیستند، که دلیل آن می تواند عدم وجود سازوکار آبیاری زمین های کشاورزی بوده باشد. سکونت گاه ها در دره هایی که به آب دسترسی داشته است ساخته می شدند و ساختاری سلسله مراتبی داشته اند. مهم ترین این سکونت گاه ها تحت تأثیر فرهنگ های دالما (که مرکز آن در شمال غربی ایران قرار دارد) و عبید (که مرکز آن در میانرودان است) بوده اند. «دوران ۵ گودین تپه» و تپهٔ مجاورش، موسوم به «سه گابی»، از مهم ترین محوطه های کاوش شدهٔ دورهٔ مس سنگی در زاگرس مرکزی است. از «گودین تپهٔ دوران ۵»، که در اواخر دوران مس سنگی مسکون بوده است، مجموعه ای از اتاق ها، حیاط ها، و انبارهای مربع یا مستطیلی منظم بازمانده است که با خشت خام در ابعاد مختلف ساخته و با آهک سفید اندود شده بوده اند. در عریض ترین قسمتش، حصار گرد محوطه ۱٫۵ متر پهنا داشته است. گویا گودین در این دوره با شوش و جلگه خوزس
تان در ارتباط بوده است. شمال غربی ایران. نوسنگی پیش ازسفال. کشاورزی و دامپروری دیرتر از زاگرس مرکزی به شمال غربی ایران رسید. محوطهٔ کلیدی دوران نوسنگی در این منطقه تپه حاجی فیروز در درهٔ اوشنو-سولدوز است که با در میانرودان همزمان بوده است. مانند دیگر محوطه های معاصر در ایران، حاجی فیروز روستایی کوچک با خانه های تک خانواده ای (خانوادهٔ هسته ای) بوده است و ساکنان آن مردگانشان را در زیر کف همان خانه ها دفن می کرده اند. در کل ۱۸ بنای چهارضلعی، هر یک به مساحت بین ۲۷ تا ۳۸ مترمربع، در حاجی فیروز یافت شده است. تیغه ای کوتاه این خانه ها را به دو بخش تقسیم می کرده که یکی (که جزئیات تمیزتر و تزئینات داشته) برای زندگی و دیگری برای کار و فعالیت به کار می رفته است. دیوارها از خشت های نامنظم به ضخامت ۴۰ سانتی متر ساخته شده اند و در ضلع شرقی ساختمان ها (جهت وزش بادِ غالب)، دیواره ای کوتاه و بدون سقف قرار دارد. جهت درهای ورودی نیز برای دوری از باد غربی به سمت شرق بوده است. سقف بناهای حاجی فیروز احتمالاً مسطح و از لایه های نی و گل بر روی تیرهای چوبی کوچک بوده است. نوسنگی با سفال و مس سنگی. به نظر می رسد پس از رها شدن حاجی فیر
وز، برای هزار سال در منطقه سکونت گاه دائمی دیگری تشکیل نشده باشد. در دوران مس سنگی نمونهٔ بارز فرهنگ منطقه تپهٔ دالما است که در ۵ کیلومتری جنوب غربی حسنلو قرار دارد. در دالما دو سازهٔ مستقل کاوش شده که با حیاطی بزرگ از هم جدا می شده اند. ساختمان شمالی دستکم سه اتاق داشته و یک فضای نیمه باز که احتمالاً حیاط مرکزی بوده است. اجاقی هم در وسط حیاط مرکزی قرار می گرفته است. دیوارهای دالما چینه هایی از خشت خام هستند که ابعاد هر یک بین ۱۵ تا ۶۰ سانتی متر متغیر است. جنوب شرقی ایران. نوسنگی پیش ازسفال. تل آتشی در ۳۵ کیلومتری شرق شهر بم (که پس از زمین لرزه بم کشف شد) سکونت گاهی مربوط به دوران نوسنگی پیش ازسفال است. خانه های تل آتشی چهارگوشی و اِل (L) شکل بوده اند و ممکن است دوطبقه بوده باشند، که طبقه بالا برای سکونت و طبقهٔ پایین برای انبار به کار می رفته است. جهت گیری فضاها از شمال شرقی به جنوب غربی بوده است که به نظر می رسد با جهت وزش باد غالب در منطقه منطبق باشد. اجاقی کوچک در دیوار اتاق ساخته می شده است. ورودی به خانه ها احتمالاً از طریق بام صورت می گرفته و بین فضاها مشترک بوده است. جایی کنار این فضاها و نزدیک بخش مس
کونی، زباله دانی قرار داشته است. مصالح سازه ها از گِل، سنگ، و نِی برای پوشش سقف بوده اند. نوسنگی باسفال و مس سنگی. مهم ترین سکونت گاه کاوش شده از عصر نوسنگی در جنوب شرقی ایران تل ابلیس در درهٔ مشیز کرمان است که در حدود ۶٫۴۰۰ تا ۶٫۲۰۰ سال پیش (اواخر نوسنگی با سفال و اوایل مس سنگی) مسکون بوده است. شواهد معماری در تل ابلیس نشان از تغییراتی در ساختار اجتماعی اقتصادی سکونت گاه ها (از گروه های تک خانواده به واحدهای بزرگتر) در اواخر دوران نوسنگی با سفال دارد. در این سکونت گاه مجموعه ای از اتاق های مستطیل شکل در ابعاد و اندازه های مختلف که به دور یک انبار ساخته شده بوده اند، تعدادی راهرو، حیاط، و کوچه یافت شده است. دیوارها از خشت خام بوده اند و حدود ۴۰ سانتی متر ضخامت داشته اند و روی آن ها با ۱ تا ۲ سانتی متر گل اندود شده بوده است. زیر خشت ها با اثر انگشت برای اتصال بهتر با ملات کمی فرورفته است. در دو طرف دیوارها با فواصل تقریباً منظم پشت بندهایی قرار گرفته است و کف ها یک لایه زیرسازی شده و با حصیر پوشانده شده بوده اند. در کف اتاق ها تیرهای چوبی سوخته یافت شده است که احتمالاً تیرهای سقف بوده اند. سقف ها احتمالاً کمی
شیب دار بوده اند. در داخل اتاق آسیاب، مخزن آسیاب، آتشدان و اجاق (۱۰ سانتی متر پایین تر از کف)، و عناصر گلی با عملکرد نامعلوم دیده می شود. در جاهایی درها برای افزودن ضمیمه ای به خانه مسدود شده اند که گواه تحول واحد اجتماعی از خانوادهٔ هسته ای به خانواده گسترده است. یک اتاق منفرد، یا سرداب، که به باور برخی باستان شناسان کارکرد مذهبی داشته است، گوشه هایی گرد و سقف گنبدی شکل دارد که یک ورودی آن با خشت مسدود شده و اسکلت یک مرد و یک گلدان در کف آن یافت شده است. لایه های اولیهٔ تپه یحیی در دشت صوغان هم از دوران مس سنگی است و شباهت بسیاری به تل ابلیس دارد. فلات مرکزی ایران. نوسنگی پیش ازسفال. به سبب خشکی و ناملایمات جغرافیایی فلات مرکزی ایران، در دوران نوسنگی بدون سفال سکونت گاه های چندانی در این منطقه تشکیل نشد. تنها سکونت گاه شناخته شده از دوران نوسنگی بدون سفال در شرق زاگرس فازهای اولیهٔ تپه های سنگ چخماق در ۸ کیلومتری شمال شهر شاهرود است. سنگ چخماق از دو تپه تشکیل شده است که هر کدام دارای ۵ فاز استقراری بوده اند. در تپه غربی تعدادی پشته و همچنین بقایای بناهایی به شکل مستطیل هر کدام شامل سه اتاق پیدا شده است که کا