Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
خت در زمان سلطان سنجر از اصفهان منتقل شد و مردم به شدت فقیر و آبادی ها خراب شدند. نهایتاً، در سال ۵۹۰ با انقراض سلجوقیان عراق، اصفهان به دست علاءالدین تکش خوارزمشاه افتاد. پس از آن تا زمان حمله مغول به ایران، امیران محلی با استقلال نسبی بر اصفهان حکومت می کردند. در سال ۶۳۳ ه .ق سپاه مغول به شهر حمله کرد و بر آن چیره شد و چنان کرد که به تعبیر رشیدالدین فضل الله همدانی: «چندان خلق که ایشان کشته اند، کس نکشته». قرن هشتم و نهم ه .ق. در زمان حکومت غازان خان و الجایتو اقداماتی برای بازسازی شهر اصفهان صورت گرفت و شهر بسیار توسعه یافت. در دورهٔ ایلخانان محرابی در قسمت غربی ساختند که با بهترین استفاده از هنر گچ بری و خطاطی، به زیباترین محراب گچ بری عصر ایلخانی مبدل شد. در مقابل این محراب، شبستانی با ستون های متعدد مربوط به قرن سوم هجری وجود داشت. کمتر از نیم قرن بعد این شبستان تخریب شد و فضایی یک دست و بدون ستون ایجاد گردید؛ اما در حفاری های ادوار بعد، زیر همین فضای ایجادشده، باقی ماندهٔ ستون های اعصار قبل همچنان وجود داشته است. فضای جدیدی که ساخته شد، طاق و تویزه داشت و این تویزه ها به صورت ضربی ایجاد شده بودند. طاق
ها هر کدام پوشش های مختلفی داشتند؛ پوششی که در دیگر ادوار تاریخی بی سابقه بوده است. در همین زمان طاق های دوطبقه هم ساخته شد. پس از ایلخانان، حکومت به مظفریان رسید. آنها در یزد، شیراز، اصفهان و کرمان قدرت بسیار یافتند. محمودشاه حاکم اصفهان شد و اقدامات بسیاری از جمله ساخت مدرسهٔ مظفری و مسجد مصلی در این دوره صورت گرفت. بنایان محوطه های مظفری مخصوصاً در اندیشه آن بوده اند که کمال استادی و تردستی را به منصه ظهور برسانند. ظاهراً آنان از اینکه چنین طاقهای کوچکی را به مدد باریکه های سبک، که ساحتن آنها آسان و کم خرج بود و قدمت کاربرد آنها به روزگار ساسانیان می رسید می توانستند در فضای خالی شکل بخشند لذت می بردند. گدار اینگونه فکر می کند که آنها با مهارت و استادی طرح کار خود را در عالم تصور مجسم کرده و انواع شبکه بندی را به سرعت روی هم سوار نموده و آنها را دوباره ویران ساخته و بدون هیچ زحمتی تغییر داده و سپس وقتی که آنها را رضایت بخش می یافتند کاربندی را برای پرکردن داخل آنها به زیردستان خود واگذار می کردند و سپس به سراغ انواع مختلف دیگر می رفتند. محقق است چون این نوع طاقهای کوچک بهتر ساخته شده بود، می توانست بی عیب
و نقص تا زمان ما باقی بماند. با سقوط ایلخانان، شهر میان حاکمان محلی یعنی آل مظفر و آل اینجو دست به دست شد و این وضعیت به شدت از رونق آن کاست. نهایتاً، تیمور در ۷۸۹ قمری به شهر را تصرف کرد و عدهٔ زیادی از مردم را کشت. با این حال، در دوران تیموری (طی قرن نهم هجری) این مسجد همچنان اهمیت خود را حفظ کرد. حاکمان در چند قسمت تغییراتی به وجود آوردند و نماهایی از مسجد را هم تزئین کردند. در قسمت جنوب غربی شبستانی ساخته شد که به خاطر قرار گرفتن در خارج از دیوار خشتی قرن سوم ه .ق آن را تخریب کردند و ستون هایی جایگزین کردند تا ارتباط شبستان فعلی با شبستان قبلی از دست نرود. شبستانی که در دورهٔ تیموری ساخته شد، کاملاً ساده بود و تزئین خاصی نداشت و حتی ستون های آن نیز فاقد تزئینات برجسته بودند. با ایجاد این شبستان، دسترسی به غرب مسجد تغییراتی یافت و راهرویی جدید به وسیلهٔ ستون و طاق نما، با ضخامت بسیار ایجاد شد که قسمت غربی را به حیاط اصلی متصل می کرد. سردر این راهرو را در دوران صفوی تزئین کردند. نمای صحن مسجد در دورهٔ عباسی ساده بود. در دورهٔ آل بویه نیز تنها یک ردیف طاق چشمه به آن اضافه شد. در زمان ایلخانی غرفه های داخلی ا
ز یک طبقه به دوطبقه تغییر یافت و لبهٔ پشت بام ۱/۵ متر بالاتر برده شد و همین امر باعث ایجاد معماری جدیدی شد. این تغییرات در دوران تیمور و جانشینانش با کاشی و آجر مرمت شد و این مرمت تا کنون باقی مانده است. پس از دوره ای طولانی از ضعف زندگی شهری و منازعات خوانین در اصفهان، در سال ۸۷۴ اوزون حسن آق قویونلو اصفهان را تصرف کرد و کوشید تا شهر را رونق بخشد؛ هرچند بازسازی حیات شهری عملاً یک سده به طول انجامید. با این حال، به عقیدهٔ شماری از باستان شناسان، دخالت اوزون حسن در تغییر وضع قبلی مسجد بسیار بیشتر از پادشاهان صفوی بوده است. قرن دهم تا سیزدهم ه .ق. در عصر ایران صفوی (قرن دهم ه .ق) در جانب غربی مسجد و در شبستان تیموری تغییراتی اعمال شد. این تغییرها برای ایجاد فضایی روباز بود که بتواند برای نماز استفاده شود. به همین خاطر تعدادی از ستون ها و دهانهٔ قسمت غربی این شبستان به طور کامل تخریب شد. بنای جدید پوشش طاق و تویزه داشت و مدخل ورودی آن در راهروی شمالی قرار می گرفت. روشنایی این مکان نوساخته به حد کافی نبود و به همین دلیل مجبور به ایجاد نورگیرهایی در طاق ها شدند. در دیوار شمالی نیز دری چوبی قرار گرفت که طرح های گره
چینی داشت و اطرافش به وسیلهٔ کاشی های معقلی تزئین شد. دیوار غربی نیز پنجره هایی داشت که روشنایی را دوچندان می کرد. در این دوران مقبرهٔ علامه مجلسی هم تعمیر شد. صفویان همچنین کاشی ها، لوح ها و کتیبه هایی با خط ثلث و نستعلیق به ضلع های شرقی، غربی و جنوبی افزودند. در همین زمان پوشش ایوان شرقی که مربوط به دوران سلجوقی بود فروریخت و با مقرنس های صفوی آراسته شد. در عصر ایران قاجاری از آنجایی که وضع اقتصادی و سیاسی کشور ایده آل نبود و پایتخت به تهران منتقل شده بود، بی توجهی به این بنا دوچندان شد. بازسازی های این دوران هم بسیار محدود است؛ مثلاً مرمتی در قسمت شرقی و ورودی آن، در دوران فتحعلی شاه انجام شد. کتیبه ای مربوط به سال ۱۲۱۸ ه .ق نیز در این قسمت قرار دارد. در همین زمان سکوهایی آجری هم ایجاد شد که حدود نیم متر ارتفاع داشت و برای ادای نمازهای مغرب و عشا در تابستان ساخته شده بود. مقبرهٔ علامه مجلسی هم که در شمال غربی مسجد قرار داشت در همین زمان مرمت شد. علامه مجلسی در بین مردم از احترام بسیاری برخوردار بود و مقبرهٔ او از زمان صفوی تاکنون زیارتگاه عموم بوده است. ساخت این بنا از زمان صفویان آغاز شد. در دورهٔ قاجار
هم حیاط و غرفه هایی که برای زائران تعبیه شده بود گسترش یافت، نمای خارجی آن هم به وسیلهٔ کاشی تزئین شد و نقاشی های داخل بنا هم دوباره تجدید شدند. قرن چهاردهم ه .ق. از آغاز قرن چهاردهم هجری شمسی رسیدگی به بناهای تاریخی شهر اصفهان اهمیت بسیاری یافت. مسجد جامع اصفهان در سال ۱۳۱۰ ه .ش جز آثار ملی ثبت شد و از آن پس هر ساله قسمتی از بودجهٔ دولتی به آن اختصاص داده شده است. هنگامی که وزارت فرهنگ و هنر اصفهان تصمیم گرفت مرمت مسجد را آغاز کند، از "حسین معارفی" خواسته شد تا این کار را به انجام برساند. در این زمان مدرسهٔ مظفری، ایوان شرقی و منارهٔ غربی مسجد دچار ناپایداری شده بود و "معارفی" دربارهٔ همین موضوع با باستان شناس و آرشیتکتی فرانسوی که در اصفهان حضور یافته بود گفتگو کرد. مشکل این قسمت ها چرخیدن لبهٔ خارجی ایوان به بیرون بود، پس آن ها به وسیلهٔ نصب دو تیرآهن قرینه و ادامه دادن آن ها تا انتهای ایوان شرقی، حرکت آجرها را مهار کردند. پایین منارهٔ غربی را هم به وسیلهٔ کمربندی فولادی محکم کردند و با کشیدن سیم بکسلی در جهت عکس آن موفق شدند از حرکت آن جلوگیری کنند. با ایجاد پشت بندها و نصب سیم بکسل ها از تخریب مدرسهٔ مظف
ری هم جلوگیری شد. کاشی های شبستان الجایتو و نماهای خارجی ایوان شمالی و جنوبی نیز تعمیر شد. مؤسسهٔ ایتالیایی ایزمئو هم به سرپرستی "گالدیری" روابط خوبی را با ایران آغاز کرد و مرمت و مطالعهٔ بناهایی از ایران را به عهده گرفت. او از سال ۱۳۴۹ ه .ش/ ۱۹۷۱ م تا ۱۳۶۲ ه .ش/ ۱۹۸۴ م، مرمت قسمت های مختلف مسجد را انجام داد. "گالدیری" می گوید رطوبتی که از طریق پشت بام یا از طریق صعود از زمین وارد مسجد شده بود به شدت معماری آن را دچار آسیب کرده بود؛ پس سقف به طور کامل به همان شیوهٔ قدیمی کاهگل شد و برای قسمت های دیگر هم هواکش قرار داده شد. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران با وقفه ای یک ساله مرمت مسجد ادامه پیدا کرد و سازمان میراث فرهنگی هم ایجاد شد. در اسفند ماه سال ۱۳۶۳ ه .ش/ ۱۹۸۵ م بود که بمبی از هواپیمای بمب افکن عراقی در شبستان جنوب شرقی افتاد و باعث تخریب کامل این محوطه شد. البته تأثیرات این بمب فراتر از تخریب یک قسمت بود. امواج حاصل شده از آن طاق ها و چشمه ها را لرزاند و ترکِش هایش باعث ضربه به کاشی ها و گنبد شد. مدتی بعد آوارها جمع آوری شد، آجرهای سالم برای بهره برداری دوباره جدا شد، نقشه ای از محیط برای بازسازی آماده شد، کاشی
های گنبد خاکی و نظام الملک هم تعمیر شد، سنگ های مرمر به وسیلهٔ بست های فلزی به زمین متصل شد، سنگفرش های مسجد کامل جدا شد و پس از زیرسازی دوباره نصب شد. سکوهای آجری مسجد مرمت شده و در نهایت ایوان شمالی که گاهی برای نماز استفاده می شد و سنگ فرش هایش دچار نم زدگی شده بود، دوباره کف سازی شده و هواکشی برای تهویهٔ هوا قرار داده شد. هم اکنون، مسجد جامع فعلی که به «مسجد عتیق» هم معروف است در میدان امام علی، خیابان مجلسی و در آخر بازار بزرگ قرار دارد. برای حفظ بنا ورودی های مختلف آن را مسدود کرده اند و تنها ورودیِ جنوب شرقی باز است. مسجد جامع اصفهان در طول این سال ها به دلیل تأثیرپذیری از اندیشه های مختلف و شیوهٔ زندگی مردم دچار تغییرات بسیار شده است. به عقیدهٔ "قلعه نویی" «نقشه و موقعیت مسجد نسبت به سال های قبل در نظام شهر و به عنوان فضایی شهری تضعیف شده است.» تأثیرات. ساخت این مسجد و معماری آن، اثرات ماندگاری هم بر شهر اصفهان و هم بر مساجدی که پس از آن ساخته شدند داشته است. تأثیر بر ساختار اجتماعی و شهرسازی اصفهان. ساخت مسجد جامع باعث یکی شدن روستاهای منطقهٔ سپاهان شد و اینچنین در قرن دوم ه .ق هستهٔ اولیهٔ شهر اصفها
ن ایجاد شد و از همان زمان بود که تأثیرگذاری این مسجد آغاز شد. اولین میدان در کنار آن شکل گرفت، بازارها در نزدیک آن ایجاد شدند و به مرور زمان مردمان بیشتری در کنار آن سکنی گزیدند و محلات و بناهای عمومی ساختند؛ معابر و گذرگاه ها تشکیل شد و به تدریج شهرسازی رونق گرفت. مصادف با قرن سوم ه .ق/دهم م بود که مسجد همزمان با گسترش شهر توسعه یافت و وسیع تر و جدیدتر از پیش شد. در واقع از همان دوران بود که نقش چشمگیر آن آغاز شد و به مرکزی برای فعالیت های فرهنگی و مذهبی مردم در دوران آل بویه، سلجوقی، ایلخانان و تیموریان تبدیل شد. اصفهان شهری است که زندگی، کار مردم و عبادت در آن در نزدیکی یکدیگر انجام می شود. مردم در روز چند نوبت برای ادای نماز و همچنین برای برپایی نماز جمعه وارد مسجد می شدند و به خاطر دسترسی آسان به مسجد، در نزدیکی آن بازار و خانه های مردم هم ایجاد شده و گسترش محله ها از آن منطقه آغاز شده است. مدتی بعد حمام، مدرسه و دیگر عناصر مهم شهری نیز در مجاورت آن پدید آمد. راه های شهر به سوی مسجد جامع می رفته؛ چنان که مسجد جزئی از این راه ها بوده است. به خاطر اینکه دسترسی آسان مدنظر بوده، ورودی های مسجد در معابر مهم ش
هری قرار گرفته است. درست است که مسجد در شاهراه های اصلی و معابر قرار داشت و جزئی از شهر بود، اما نمی توان قداست و قوانین مربوط به آن را در نظر نگرفت. مسجد برای ورود، خروج، توقف، عبور و… دارای احکام خاصی است و مردم هم برای آن احترام ویژه ای قائل هستند که همین موضوع باعث می شود مکانی آرام و امن ایجاد شود. صحن اصلی مسجد هم به عنوان یک "میدان محلی" عمل می کند؛ مردم پس از عبور از قسمت های مختلف وارد صحن می شوند و تعاملات اجتماعی در آنجا صورت می گیرد. در گذشته به سبب اینکه مردم در طول شبانه روز در مسجد به عبادت و طلاب در آنجا به تحصیل می پرداختند و مسافران در آن استراحت می کردند، در مساجد بسته نمی شد، اما ورود غیر مسلمان به آن ممنوع بود؛ تا اینکه در دوران رضاشاه پهلوی امکان ورود به مسجد به غیر مسلمانان هم داده شد. در مسجد جامع تنها فعالیت های مذهبی انجام نمی شد، بلکه آنجا محلی بود برای تبادل علوم مختلف. بزرگان و علما، هنگامی که وارد شهر می شدند، به مسجد می رفتند تا خود و عقایدشان را در آنجا معرفی و مطرح کنند. حاکمان هنگامی که قصد بخشش مالیات ها یا تغییر مذهب را داشتند، آنها را بر سنگ های مسجد حک می کردند. مردم هم ب
رای آگاهی از اخبار شهر وارد مسجد می شدند و به تعامل می پرداختند. مسجد شادی، هیجان و غم را در خود جای می داد و همانند "قلب تپندهٔ شهر" بود. ضرب المثلی هم در این باره هست که «اگر خواستی نسبت به شهری اسلامی که تازه وارد آن شده ای، اطلاعات کاملی حاصل کنی، کافی است ابتدا سری به مسجد جامع آن شهر بزنی». تأثیر بر معماری مساجد در اعصار بعدی. عمده تغییرات این مسجد مربوط به عصر سلجوقی است. پیش از آن مساجد از تزئینات و ساخت هنرمندانه ای برخوردار نبودند. مسجد النبی، مسجد قرطبه در اندلس، مسجد جامع قیروان در تونس، مسجد ابن طولون در قاهره، و مسجد جامع سامرا و مسجد جامع بغداد نمونه این نوع مساجد بودند. در قرن پنجم هجری معماری مسجد جامع اصفهان تغییر یافت و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. سبک چهارایوانی جدیدی که ایجاد شده بود به عنوان «مسجد ایرانی» شناخته شد و از آن پس بود که مساجد جامع ایران به صورت چهارایوان ساخته شده و حتی تعدادی از مساجدی هم که پیش تر ایجاد شده بود تغییر یافته و به این صورت درآمد. این سبک از معماری به کشورهای مسلمان نشین خارج از ایران هم رسید و باعث شد آن ها هم تغییر یابند. مسجد جامع اصفهان
نقطه عطفی بود که باعث ایجاد الگویی جدید در تاریخ معماری ایران شد. مسجد جامع اصفهان بر مساجد بِرسیان و زَوارِه هم اثر گذاشت و مساجد گلپایگان و اردستان هم از آن سبک پیروی کردند و قسمت هایی را مطابق اصول آن تغییر دادند. ایلخانان و تیموریان هم از همین سبک و الگو برای ساخت مساجد بهره بردند. تیمور ضمن ساخت مساجدی در مناطقی از اصفهان، تبریز و شیراز، معماران ماهر این شهرها را هم به سمرقند انتقال داد تا در آنجا هم دست به خلق آثار جدید بزنند و این چنین بود که مساجدی به سبک چهارایوانه حتی در سمرقند ایجاد شد و گنبدها هم از چهارضلعی به شانزده ضلعی تغییر شکل دادند؛ بنابراین مسجد جامع اصفهان الگوی ساخت و تغییر بسیاری از مساجد بوده است. ساختمان. مسجد جامع اصفهان، ساختمانی مستطیل شکل است که صحن اصلی آن ابعادی برابر ۷۰×۶۰ متر دارد. این مسجد دو حوض دارد؛ یک حوض میانی چهارضلعی که دقیقاً در وسط صحن قرار دارد و سکویی در دوران شاه محمد خدابنده صفوی بر آن ساخته شده است. از این سکو بیشتر برای تمرین اعمال حج و صداکردن طلاب مسجد به هنگام اجتماع مردم استفاده می شده است و یک حوض دیگر که در قسمت شمالی ساخته شده و چند ضلعی است. این مسجد ده
ورودی دارد؛ دو ورودی در ضلع شمالی، دو ورودی در ضلع شرقی، چهار ورودی در ضلع جنوبی و دو ورودی دیگر در ضلع غربی قرار دارد؛ قدیمی ترین ورودی مسجد در ضلع شمالی قرار دارد. بنای مسجد دارای چهارده محراب است؛ شش محراب از کاشی، پنج محراب از سنگ و سه محراب از گچ ساخته شده است. چهار ایوان در وسط چهار ضلع آن ساخته شده که محلی برای حضور پادشاهان، عبادت مردم و برگزاری نماز و تحصیل طلاب و تدریس استادان بوده است. این ایوان ها در دورهٔ سلجوقی و بر اساس سبک رازی ایجاد شده اند. ایوان جنوبی ابعادی برابر با ۱۳/۵×۱۳/۸۰ متر دارد. این ضلع دارای دو مناره به ارتفاع سی وپنج متر و گنبدی به نام گنبد نظام الملک است؛ مناره ها احتمالاً مربوط به دوران صفوی و گنبد مربوط به زمان سلجوقی است. در کنار گنبد نظام الملک هم دو چهلستون قرار دارد که در زمان حکمرانی ملکشاه سلجوقی ایجاد شده است. شبستان صفوی نیز در این ضلع قرار دارد؛ عموماً شبستان ها برای برگزاری نمازها و عبادت در نظر گرفته می شدند. ایوان غربی به طول و عرض ۱۲ متر است و دارای کتیبه های فراوان و یک شاه نشین است. شبستان الجایتو و محراب الجایتو هم در این قسمت قرار دارد. شبستان دیگری به نام شب
ستان زمستانی درست در محل مصلای مظفری در دورهٔ صفوی ایجاد شده است. ایوان شمالی به ابعاد ۲۱/۶۰×۹ متر است و دارای دو گنبد به نام های خسروی و تاج الملک است. گنبد تاج الملک از قدمت بیشتری برخوردار است و تاج الملک بر سر رقابت با نظام الملک آن را ایجاد کرده است؛ اما گنبد خسروی متعلق به دوران صفوی است. ایوان شرقی با طول و عرض ۱۲ متر ایجاد شده است. این ضلع دارای دو شبستان، یک محراب در دالان ورودی شرقی، یک شاه نشین و یک مدرسه که محل تحصیل طلاب در دورهٔ آل مظفر بوده، است. مسجد در کل دارای ۴۸۴ فضای سرپوشیده است؛ هرکدام از طاق ها دارای یک نوع معماری و سبکی متمایز است و به جرئت می توان گفت ۴۸۴ طاق چشمهٔ متفاوت در مسجد جامع موجود است. سبک معماری. در مسجد جامع اصفهان از سبک های مختلف معماری ایران استفاده شده است و البته می توان معماری کشورهای همسایه را هم در آن یافت. ستون های آجری دوبخشی، سه بخشی و چهاربخشی، جرزهای آجری طاق های چشمه ای، ایوان های چهارگانه، سردرهای دوگانه که هر کدام برای معبری است و تزئینات متفاوت در هر بخش از مسجد و روش های ابداعی جدید از اجزای مهم آن محسوب می شود. طرح نخستین مسجد از نوع مسجد شبستانی بود که
در سبک مسجد عربی یا خراسانی ساخته می شد. در قرن پنجم هجری معماری مسجد تغییر کرد و مسجد شبستانی قبلی به مسجدی چهارایوانی تبدیل شد. مسجدهایی که به سبک چهارایوانی جدید ساخته شده بود «مسجد ایرانی» نامیده می شود. اصل مهمی که در معماری چهارایوانی وجود دارد، فضاهای داخلی است؛ فضای روبروی محراب و گنبدخانه در مسجد جزو همین اجزای مهم است. در قرن پنجم هجری فضای شبستانی با ستون های متعددی که در مقابل محراب کار می شد، تغییر یافت و فنونی به کار رفت که جزو معماری دورهٔ اسلامی ایران بود. دیگر خصوصیات منحصربه فرد این بنا اسکلت باربر گنبد است که گنبد ترکینه نام دارد و باعث شده امکان ایجاد صدها گنبد فراهم شود؛ این شیوه نخستین بار در مسجد جامع اصفهان اجرا شد. پلان گنبدها نیز از چهارضلعی به هشت ضلعی، هشت ضلعی به شانزده ضلعی و در نهایت به سی ودوضلعی تغییر پیدا کرد و در آخر به شکل دایره درآمد. در این سبک ابتدا گنبد ترکینه بر استوانهٔ گنبد ایجاد می شود. سپس از داخل و خارج پوسته ای قرار می گیرد تا ترک ها و اسکلت باربر را بپوشاند. در گنبد تاج الملک چنین چیزی دیده نمی شود و گنبد از جرزهای مکعبی ساخته شده است، اما در گنبد نظام الملک ستو
ن هایی با چهار دایره دیده می شود. در مسجد جامع اصفهان نباید از پوشش طاق چشمه ها غافل شد؛ ۴۷ دهانه ساخته شده و از ۵۰ روش مختلف برای تزئین آن استفاده شده است. کتیبه ها. در کتیبه های مسجد نام پادشاهانی همچون ملکشاه سلجوقی، شاه عباس صفوی و… نوشته شده است و اسم هفت وزیر و مشاور هم ثبت شده که خواجه نظام الملک و محمدحسین خان صدر از آن جمله بوده اند. نام ۹ نفر از بانیان و ۲۰ نفر از هنرمندان و خطاطان نیز در کتیبه ها حک شده است. مصالح. مادهٔ اصلی ساختمانی که در ساخت مسجد به کار رفته است آجر است. ما فروخی، ابن اثیر، مقدسی، ابن حوقل، یاقوت و ناصرخسرو همگی معتقدند بنای اصلی مسجد با خشت خام تکمیل شده اما بنای فعلی تنها از آجر است و با بنای پیشین نامرتبط است. در دورهٔ سلجوقی استفاده از آجر هم از جهت زیبایی و هم از جهت ساختاری به حد اعلی رسید؛ در همین زمان گنبد مسجد با آجرهایی که اغلب هفده در بیست ودو سانتی متر بودند و دوونیم کیلو وزن داشتند، ساخته شد. گاهی معماران این دوره آنقدر مجذوب شکل، اندازه و رنگ آجرهای تزئینی می شدند که تزئینات دیگری استفاده نمی کردند؛ مانند آنچه در گنبد شمالی مسجد به چشم می خورد. آجر به غیر از آنکه
برای تزئین اماکن مختلف به کار می رود، جهت نشان دادن فشارها هم استفاده می شود؛ مثلاً در طاق های قدیمی مسجد جامع ساختار آجری به شکلی است که جهت فشارهای مختلف احساس می شود. عناصر معماری. صحن اصلی. صحن اصلی مسجد با ابعاد تقریبی ۷۰×۶۰ متر دارای چهار ایوان در چهار ضلع، رواق ها و غرفه های دوطبقه در اطراف و دو حوض در مرکز صحن است. حوضی مربعی شکل در مرکز و حوض چند ضلعی دیگری در قسمت شمالی قرار دارد. براساس کتیبه ای که از قسمت دهلیز روبه روی درِ مجلسی یافت شده، صحن مسجد در سال ۱۰۸۴ ه .ق توسط محمدقلی سنگ فرش شده است. لوحی که در قسمت غربی قرار دارد، مربوط به سال ۹۸۵ ه .ق مصادف با دوران محمد خدابنده است که از سال سلطنت شاه حکایت می کند. لوحی دیگر در قسمت شرقی قرار دارد که اشعاری به فارسی روی آن نوشته شده است. این اشعار به خط نستعلیق است و به این اشاره دارد که به فرمان صدراعظم، فردی به نام یوسف آقا، بر روی این حوض بنا و سجده گاهی ساخته است. در شبستان ها و صحن اصلی مسجد، محلی برای اعلان مراحل نماز پیش بینی شده بود تا مکبر حین نماز جماعت بر آن مستقر شود. به این محل ها «دکه» می گویند که در مسجد جامع اصفهان هم در حدفاصل صفهٔ ص
احب و گنبد نظام الملک قرار دارد و در وسط صحن نیز موجود است. ضلع شمالی. در قرن ششم هجری بخشی از ستون ها و دهانهٔ شبستان ضلع شمالی برای ایجاد ایوان وسط این ضلع تخریب شد. سنگی مرمری در قسمت انتهایی این ایوان نصب شده است؛ این سنگ با گُل، بوته ها و خطوط کوفی تزئین شده است. ایوان این ضلع تزئیناتی آجری و کتیبه ای گچ بری شده دارد که متعلق به دورهٔ شاه سلیمان صفوی در اواخر قرن یازدهم هجری است. دو طرف این ایوان چهلستون های بزرگی از دورهٔ دوم سلجوقی (سده ششم) قرار دارد. طاق های آجری چهلستون شرقی آن از لحاظ تنوع و جنبهٔ معماری جزو قسمت های جالب مسجد جامع است. در این ضلع نیم طبقه ای قرار دارد که از طریق دو ردیف پله در خارج بنا می توان به آن دست پیدا کرد. در شمال این ایوان و چهلستون های آن، چهلستون دیگری نیز وجود دارد که واسطهٔ اتصال ساختمان های دورهٔ دوم سلجوقی با گنبد تاج الملک (سدهٔ پنجم) ایجاد شده است. این چهلستون در انتهای ضلع شمالی مسجد قرار گرفته است. آخرین بنای این ضلع، گنبد تاج الملک است که به «گنبد خاکی» مشهور است و آن را وزیر ملکشاه سلجوقی ساخته و در کتیبه ای که در آن نصب شده، نام وزیر و سال ساختمان آن، ۴۸۱ ه .ق
ذکر شده است. حفاری هایی که در شبستان شمال شرقی انجام شد، تا دو متر ادامه داشت و بقایایی از روستای یاوان به دست آمد. در کتب تاریخی اصفهان اشاره شده که روستای یاوان و خانه های آن خریداری و مسجد بر روی آن ساخته شده است. همین کشفیات باعث شد به تاریخی از مسجد که قبل از قرن سوم ه .ق است، دست پیدا کنند. غسالخانه. در جانب شمال غربی مسجد جامع، غسالخانه ای وجود دارد که محلی برای غسل و کفن افراد بوده است. سنگ شاخص. در قسمت شرقی ایوان شمالی، ساعتی آفتابی از جنس سنگی مستطیل شکل وجود دارد که در روزهای آفتابی از آن برای آگاهی از زمان استفاده می شد و به وسیلهٔ آن از وقت شرعی برای اقامهٔ نماز آگاه می شدند. وَتَر این سنگ در جهت شمال - جنوب است. ایوان درویش. صفهٔ درویش پیش از سال ۵۱۵ ه .ق به عنوان آخرین ایوان در دورهٔ سلجوقی در ضلع شمالی این مسجد به صورتی متفاوت ایجاد شد. ابعاد آن ۲۱/۶۰×۹ متر است و کم عرض ترین و عمیق ترین ایوان این مسجد است. یکی از وجوه تسمیهٔ این ایوان که به دوران صفوی بازمی گردد، فردی است به نام درویش محمد که جد مادری علامه مجلسی بود و در روزهای تابستان در این ایوان حدیث تدریس می کرد. داخل بنا تزئینات آجری و
گچی دارد، اما خارج آن ساده است. ایوان مزبور بزرگ تر از دیگر ایوان های این بنا است. طاق آن را با نام «طاق آهنگ» می شناسند که به صورت کشیده و عمیق است. این سقف دارای گهواره است و هیچ مقرنسی در آن کار نشده است؛ ایوانی مستطیل شکل دارد و می توان گفت تنها ایوانی است که دارای شالودهٔ عمیق است. صفهٔ درویش در آغاز درگاه هایی داشته، اما امروزه به وسیلهٔ آجر مسدود شده است. در قرون هشتم، نهم و دهم ه .ق این قسمت از مسجد تغییرات اندکی به خود دید و جرزهای آن به شکلی که امروزه است، درآمد. با این حال بخش بزرگی از دیواره های این بنا، محدود به دیوار خشتی قدیمی مسجد است و سالن انتهایی آن احتمالاً راهرویی تشریفاتی بوده است. کتیبه های گچ بری شده به خط کوفی و بر زمینهٔ قرمز، عناصر تزئینی این قسمت است. این ایوان از پنج جهت با شبستان های دیگر مرتبط است و چون فاقد دیوارهای مسطح است، جایی برای تزئین ندارد. در انتهای این ایوان، شاه نشینی با پنجره های مشبک مرمری وجود دارد که قسمت فوقانی آن به وسیلهٔ گچ مقرنس کاری شده است. کتیبه ای هشت ضلعی به وسیلهٔ همین گچ ها و به صورت برجسته ساخته شده که آیات ۳۶ یا ۳۸ سورهٔ نور بر آن حک شده و به وسیله
ٔ گُل و بوته هم تزئین شده است. ستون های ایوان ها به وسیلهٔ خط کوفیَ بنایی و آجر تزئین شده اند، اما به خاطر بافت یک دستی که دارند، قرائت آنچه بر آن حک شده، دشوار است. کتیبه هایی که در این صفه یافت می شود، به آداب شرعی، اخلاقی و فضیلت های نماز اشاره می کنند. این ایوان به خاطر استفادهٔ نمازگزاران و عوامل دیگر دچار نم زدگی شده بود و پس از خارج سازی خاک ها، نصب هواکش در اطراف ایوان و کف سازی، مرمت آن به پایان رسید. در قسمت انتهایی ایوان هم دهانهٔ تورفته ای وجود داشت که شبیه بالکن بود و به شدت تخریب شده بود. به همین جهت با استفاده از پایه های چوبی و شمع گذاری در زیر گچ ها، از ریزش بیشتر مواد جلوگیری شد. در سال های ۱۳۳۴ ه .ق و ۱۳۳۷ ه .ق نمای خارجی این ایوان با لوح های بنایی جدید تزئین شد. این نما هم به وسیلهٔ چند اسپر تشکیل شده و با گود، برجسته شدن، سایه روشن ها و به وسیلهٔ آجر و کاشی تزئین شده است و نوشته های کوفی، بنایی، کاشی کاری مَعْقِلی دارد. گنبد خاکی یا تاج الملک. قرینهٔ گنبد نظام الملک، در شمال مسجد گنبد دیگری هست به نام «تاج الملک» که مردم آن را «گنبد خاکی» یا «خاگی» نیز می نامند. به دلیل رقابتی که میان تاج
الملک و نظام الملک وجود داشت، این گنبد به سبک رازی ساخته شد و در آن زمان خارج از مسجد قرار داشت و ملکشاه سلجوقی پیش از ادای نماز جمعه در زیر این گنبد تشریفات را انجام می داد. البته کاربری کتابخانه و مکان بارعام نیز به آن نسبت داده شده است و چون دو سمت این اثر باز است و تنها سمت شمالی و غربی آن بسته است و محراب هم ندارد، عده ای معتقدند حکم مقبره را داشته است. بنای مذکور کوچکتر از سازهٔ نظام الملک است، اما از نظر ظرافت و تناسب بر آن برتری دارد. آجرها و تزئینات هندسی و نقوشی که در گنبد تاج الملک کار شده بسیار هنرمندانه است و همین امر باعث شده این گنبد دارای ارزش و اعتبار بسیاری باشد. این گنبد همانند گنبد نظام الملک از صورت مربعی به هشت ضلعی و سپس به شانزده ضلعی رسیده و بر استوانه ای بنا گشته است. قطر آن ۱۰/۵ متر و ارتفاع آن ۱۹/۵ متر است. گنبد دارای دو پوسته است و پوستهٔ خارجی به وسیلهٔ آجرهای زیبا پوشانده شده است. در داخل همین گنبد، کتیبه ای موجود است که سال ساخت آن ۴۸۱ ه .ق/۱۱۰۱ م ذکر شده و بانی آن تاج الملک معرفی شده است. به این خاطر تعدادی از باستان شناسان معتقدند این بنا آرامگاه، سایبان، آب نما یا کتابخانه
بوده است. اما این نظریه ها مورد قبول واقع نشد چرا که اگر کتابخانه بود دلیلی برای بازبودن دو سمت گنبد نداشت و البته برای سایبان بودن هم بسیار گران بوده است. مدخل اصلی ورودی آن در ادوار بعدی در جانب شرقی گنبد ایجاد شد. گنبد خسروی. این گنبد در قسمت شمال شرقی، درست در کنار قدیمی ترین سردر مسجد قرار دارد. کاربرد و سال ساخت آن به درستی مشخص نیست، اما براساس آنچه در ساخت آن استفاده شده و شیوهٔ ایجاد آن، احتمالاً مربوط به دوران صفوی است. بسیاری از جهانگردان و محققان که در مورد مسجد جامع اصفهان نوشته اند به این گنبد اشاره نکرده اند، البته بی ربط هم نیست چرا که این گنبد اصلاً با گنبد تاج الملک و نظام الملک برابری نمی کند. طاق آن به قطر ۱۰/۲۰ متر و ارتفاع آن ۱۲/۲۰ است. آجری که در این گنبد استفاده شده است همانند آجرهای استفاده شده در شبستان صفوی است. راه پله ای در قسمت شمالی آن وجود دارد که به پشت بام وصل می شود و سبک آن حدوداً جدید است. طبق آنچه مافروخی در کتاب خود به ثبت رسانده، در قسمت شمالی کتابخانه ای وجود داشته است و طی بررسی ها و حفاری های شراتو نیز ستون ها و دیوارهای آجری در عمق این قسمت پیدا شده است. ضلع جنوبی.