Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
مشروعیت بودند و حکومتشان را موجه جلوه می دادند. اما طغرل برای کسب مشروعیت حکومت خویش از چندین روش بهره جست و به کمک آن مشروعیتی برای حکومت خویش تأمین کرد که تا مدت ها پایدار ماند. این شیوه ها بدین شرح هستند: تأیید فقهای معاصر. شاید بتوان این مرحله را نخستین گام طغرل در راه کسب مشروعیت دانست که از طریق امارت استیلا صورت می پذیرفت. بر طبق شیوهٔ متداولی از مشروعیت گیری، حکومت های آن دوره به قوهٔ قهریه و به وسیلهٔ نیروی نظامی کنترل سرزمین ها را بر عهده می گرفتند و خلیفه نیز به منظور حفظ نظم و وحدت جامعه، فرمان حکومت آنان را صادر می کرد و به نوعی به آنان مشروعیت می بخشید. بدین ترتیب تمامی امیران و حاکمان فاتح در گام اول دارای مشروعیت و مقبولیتی پیش فرض از سوی خلیفه به علت پیروزی هایشان بودند و با به جای آوردن اعمالی همچون حفظ مقام خلافت، اجرای حدود، دینداری، دریافت عادلانهٔ وجوهات شرعی و… که بر هر حاکم مسلمان واجب بود، از سوی فقهای عصر تأیید می شدند. کسب تأیید خلیفه. طغرل پس از کسب این نوع از مشروعیت و تأیید فقها، اقدام به کسب محبوبیت و مقبولیت در نزد خلیفه نمود و با گرامیداشت وی و رهانیدنش از مشکلاتی همچون طغیان
بساسیری و سلطهٔ آل بویه و بزرگداشت او در کنار بخشیدن مال و اموال فراوان و خدمت پیوسته به درگاهش، توانست تأیید شخص خلیفه را به دست آورده و بدین وسیله تأییدیه حکومت خویش را از او دریافت نماید چرا که طغرل به خوبی از میزان نفوذ معنوی خلیفه در اذهان عمومی که اکثریت آن را اهل سنت تشکیل داده و در نتیجه معتقد به جایگاه خلیفه بودند، آگاهی داشت. اقدامات طغرل به برقراری روابط حسنه میان او و خلیفه و تأیید او توسط خلیفهٔ عباسی منجر شد. جلب قلوب اکثریت مردم. جلب نظر بزرگان جامعه. طغرل در قدم بعدی اقدام به تألیف قلوب بزرگان و افرادی که دارای نفوذ زیادی در سطح جامعهٔ ایرانی بودند، نمود و این کار را به شیوه های گوناگون به اجرا درآورد. او همواره با علما و بزرگان به نشست و برخاست می پرداخت و آنان را گرامی می داشت. وی همچنین به تذکرات و نصایح آنان گوش فرا می سپرد و آنان را در امور خویش بکار می بست. طغرل عده ای از این بزرگان را از ملازمان خویش قرار داد تا همواره همراه وی باشند و بدین ترتیب آنان را همنشین خویش نمود. او حتی از گناه کسانی همچون ابوالحسن ماوردی که بر علیه وی توطئه چینی می کردند گذشت و او را مورد تکریم قرار داد و در
مواجهه با بزرگان آن دوره همچون باباطاهر و … احترام زیادی نسبت به آنان ابراز داشت و از آنان نشانه یا وسیله هایی را به عنوان همراه همیشگی خود به ویژه در میدان نبرد حمل می کرد. به عقیدهٔ معزی و شعبان، طغرل تمامی این اعمال را به جای می آورد، چرا که نسبت به عمق اثرگذاری این دسته از افراد در جهت دهی به افکار عمومی آگاهی داشت. به جای آوردن فرایض دینی. دیگر اقدام طغرل در راه کسب مشروعیت، گرامیداشت مذهب و برپایی اعمال و پیگیری مفاهیم مذهبی بود تا او را در سطح جامعه به عنوان شخصیتی مذهبی بشناسند، چرا که او به جو فوق العاده مذهبی آن دوران آگاهی داشت و قصد داشت از آن برای کسب مشروعیت حکومت خویش بهره جوید. او به به جای آوردن اعمال دینی از جمله نماز و روزه توجه نشان می داد و اعمال مستحب همچون صدقه را به جای می آورد و مساجد جدیدی را برپای می نمود. او همچنین به آغاز غزواتی به زعم خویش توجه نشان داد که در طی آن به جنگ با عمال رومی پرداخت و در طی یکی از این غزوه ها موفق به اسیر نمودن یکی از پادشاهان تابع حکومت روم شد و با بخششی که در آزادی وی نشان داد، موجب اقدامات مفید آن حاکم در حق مسلمانان از جمله ترمیم مسجد و برپایی نماز د
ر محدودهٔ قلمرو خویش شد که با خواندن خطبه به نام طغرل همراه بود. طغرل همچنین هدایایی برای وی فرستاد و موفق به عقد صلح نامه ای با وی شد. اینچنین اقداماتی که به واسطهٔ اعمال طغرل توسط یکی از حاکمان رومی با وجود سابقهٔ دشمنی دیرین، انجام پذیرفت، در چشم مسلمانان آن دوره بسیار آمد و یکی از دلایل مشروعیت طغرل گشت. جذب قلوب اهل تسنن. طغرل در راه کسب قلوب اکثریت مسلمانان آن دوره که اهل سنت بودند به اقدامات تنبیهی نسبت به دیگر مذاهب و ادیان روی آورد و آنان را مورد تعقیب و پیگیری قرار داد تا بتوانند رضایت جامعهٔ مسلمانان را کسب نماید. او در این راه به آزار و اذیت شیعیان پرداخت و آنان را به گفتن شعار سنیان در نماز به جای حی علی خیرالعمل واداشت و همچنین شیعیان اسماعیلی را آماج جملهٔ خویش قرار داد. او در ادامهٔ کار خویش زرتشتیان و مسیحیان را نیز مورد سرکوب و پیگرد قرار داد و علاوه بر راندن آنان از خود، مناصب مهم را به سنیان به خصوص شافعیان و حنفیان سپرد، که جمعیت غالب آن دوره بودند. فرّهٔ ایزدی. طغرل پی برد که برای حکومت بر ایرانیان، باید وامدار عقاید و ساختار سیاسی گذشتهٔ آنان باشد تا بتواند با بهره گیری از آنان، حکومت خ
ویش را مستقر سازد. او پیروزی خویش در کسب حکومت را ناشی از دارا بودن اقبال و یاری خداوند و پیامبر در این راه بیان می کرد و ادعا کرد که در خواب پیامبر را دیده که از او درخواست حفظ این حکومت را که از جانب خدا دریافت کرده، داشته است. او همچنین در این راه به آیاتی از قران تأسی جست و آنان را سند اثبات ادعای خویش قرار داد. اقدامات طغرل در این راه با موفقیت روبرو شد و مردم او را فرهمندی خواندند که دارای همت بلند بود، چرا که همت بلند از نشانه های شاهی بود. طغرل همچنین مسعود غزنوی را فردی شراب خوار و اهل لهو و لعب معرفی کرد تا صفات نیکو از وی مبری گردد و بدینگونه وجههٔ وی را تخریب می نمود. نمود تأثیر این تفکر را به اذهان خواصی همچون محمد غزالی و مردم می توان اینگونه به تصویر کشید که مسعود و حکومتش به علت از دست دادن فره ایزدی، در زمانی که به پیروزی نزدیک بودند، با چیره شدن خواب بی موقع بر مسعود، در مقابل طغرل مغلوب شدند و بدینوسیله اندیشهٔ دور شدن فره ایزدی با تقدیرگرایی گره خورد که از تفکرات غالب بر مردمان آن زمانه بود و شکست مسعود در برابر طغرل را به سود کامل طغرل تفسیر می کرد. دیوان سالاران ایرانی در حکومت طغرل و تأ
ثیراتشان. اقامت طولانی مدت خاندان سلجوقیان در ماوراءالنهر - که از مراکز مهم فرهنگ ایرانی و اسلامی به شمار می رفت - و همچنین ضرورت آشنایی با زبان ساکنان آن دیار، موجب آشنایی این خاندان و زیردستانشان با زبان و فرهنگ ایرانی و اسلامی شد که برای مثال، می توان به دیدار طغرل با خلیفه در ۲۴ ذی قعدهٔ ۴۵۱ ه .ق اشاره کرد که در طی آن، عمیدالملک کندری، وظیفهٔ ترجمه میان این دو نفر را بر عهده گرفت، چنان که گفتار طغرل را به عربی و سخنان خلیفه را به فارسی ترجمه می کرد و این امر، نشان از تسلط طغرل بر زبان فارسی دارد. شناخت طغرل از فرهنگ ایرانی و اسلامی، وی را مجاب کرد که برای ادارهٔ سرزمین های سلجوقی، به عناصر ایرانی تکیه کند و از همین روی، تمامی وزیران و خدمت گزاران دولتی او از میان ایرانیان برگزیده شدند. دربارهٔ اعتماد طغرل به ایرانیان می توان به چنین سخنانی - که دربارهٔ مقام عمیدالملک کندری است - اشاره کرد: «طغرل با چشم و گوش وی می دید و می شنید و به اجازه و مشورت او کسانی را مقام می داد و کسانی را از مقام فرود می آورد.» وجود ایرانیان در دیوان های اداری به خصوص منصب وزارت، موجب آشنایی زیاد طغرل با مفاهیم رایج در فرهنگ سیاس
ی ایرانی و اسلامی شد که از جمله، می توان به موارد زیر اشاره کرد: تمامی این آموزه ها توسط دولتمردان ایرانی به طغرل ارائه شد و مورد قبولش قرار گرفت. برگزیدن لقب «سلطان معظم» توسط طغرل و کوشش او برای به زیر فرمان درآوردن بزرگان دیگر سلجوقی و وادار نمودن آنان به اطاعت از مرکز - که با موفقیت همراه بود - متأثر از تلاش های طغرل برای احیای جایگاه سلطنت در بلندترین مقام آن بوده است. طغرل با وجود ملقب بودن به «رکن الدوله»، با غلبه بر بساسیری و زنده کردن خلافت عباسی، موفق به دریافت لقب «رکن الدین» شد و پس از آن نیز به واسطهٔ فعالیت عمیدالملک، به صورت کامل بر خلیفه و امور مالی او چیره شده و هم، موفق به ازدواج با دختر یا خواهر خلیفهٔ عباسی شد؛ امتیازی که قبل از او در میان فرمانروایان دیگر، سابقه نداشت. بدین ترتیب، وی فقط زعامت روحانی خلیفه را به رسمیت شناخت، که دستیابی او بدین مرتبت را باید از وجود شخصیتی با درایت همچون عمیدالملک کندری دانست. وزیران طغرل. در باب وزرای طغرل در منابع متعدد اختلاف نظر وجود دارد که به عنوان مثال در کتاب "راحه الصدور و آیه السرور"، به ترتیب از سالار بوژکان، ابوالقاسم الکوبانی، ابااحمد الدهستان
ی عمروک و عمیدالملک ابوالنصر الکندری یاد شده است؛ اما در کتابی دیگر به نام "العراضه فی الحکایه السلجوقیه"، تنها اشاره به دو شخص به عنوان وزیران سلجوقی شده که شامل سالار ابوالقاسم کوبانی و عمیدالملک ابونصر کندری می شود. در "فهرست" ابن اثیر نام وزرا بدین شرح آمده است: ابوالقاسم علی بن عبدالله جوینی، رئیس الرؤسا ابوعبدالله حسین بن علی بن میکائیل، نظام الملک ابومحمد حسن محمد دهستانی و عمیدالملک کندری. رشید الدین فضل الله نیز سه نفر را به عنوان وزیران پیش از عمیدالملک مطرح می کند: سالار ابوالقاسم بوزجانی، ابوالقاسم کرمانی و احمد دهستانی. در "آثار الوزراء" نیز نام دو نفر طرح شده است: سالار ابوالقاسم بوزجانی و خواجه ابومنصور دارابی. سالار ابوالقاسم بوزجانی. آنچه مورد یقین است اینکه در آغاز ورود سلجوقیان به خراسان، پیشکار و وزیر آنان سالار ابوالقاسم بوزجانی بود که بیهقی دربارهٔ او می گوید: «او مردی از کُفاة و دُهاةُ الرِّجال به شمار می رفت که از سوری، مأمور امور اداری و مالی خراسان از سوی غزنویان، لطمات فراوان دیده بود. به همین دلیل، وی کار ترکمانان را جان بر میان بست.» او در کنار اقداماتی که در جهت تحکیم قدرت سلجوقی
ان به جای آورد، کمک های زیادی در زمینهٔ مالی به آنان کرد. عمیدالملک کندری. عمیدالملک ابونصر کندری مشهورترین وزیر طغرل سلجوقی بود. او از دهقان زادگانی بود که در کندر متولد شد و در نیشابور کسب دانش نمود. وزیری باهوش و توانا بود که در امور انشا، فصاحت، فن استیفا و سیافت، بسیار مهارت و سابقه داشت. با وجود نظرات مختلف پیرامون مدت وزارت او، یقین است که او در هنگام ورود طغرل به بغداد که مصادف با رمضان ۴۴۷ ه .ق بوده است، وزارت وی را بر عهده داشته است و بر همین اساس می توان تاریخ وزارت او را به قبل از این واقعه رساند. با توجه به سخن بنداری مبنی بر وزارت هشت ساله و چند ماههٔ عمیدالملک برای طغرل سلجوقی، می توان گفت که عمیدالملک در سال ۴۴۶ ه .ق، به منصب وزارت دست یافته است. همچنین در کتاب "زبده النصره و نخبه العصره"، دلیل آشنایی طغرل با عمیدالملک را نیاز طغرل به نویسنده ای مسلط بر زبان عربی و فارسی بیان کرده و موفق پدر ابوسهل نیز عمیدالملک را که جوانی با فکر پیر بود، بدو معرفی کرد. عمیدالملک تا پایان فرمانروایی طغرل در سال ۴۵۵ ه .ق، بر این منصب استوار بود و پس از آغاز سلطنت آلب ارسلان از منصبش برکنار شد و مدتی بعد نیز در
اثر سعایت خواجه نظام الملک توسی و تعدادی دیگر از بزرگان سلجوقی، به قتل رسید. ساختار نظامی. طغرل به عنوان رئیس ایلات ترکمان، متکی به نیروی تیراندازان سوارکار ترک بود که در دشت های آسیای مرکزی از کودکی تیراندازی و سوارکاری را برای امرار معاش از طریق گله داری و شکار فراگرفته بودند. اینان در جنگاوری سرآمد نیروهای نظامی حکومت های متشکل از جمعیت های یکجانشین بودند. همچنین، این نیرو به سهولت قابل تأمین بود، حال آنکه هیچ حکومت یکجانشینی توان بسیج چنین نیروهای نظامی متحرکی را نداشت. همچنین، کمان اینها از جهت دقت، برد، قدرت نفوذ و سرعت آتش بر هر سلاحی پیش از اختراع سلاح گرم برتری داشت. در عین حال، اینان جز در میدان نبرد فرمانبردار خان نبودند و در سنت های قبیلگی شان تبعیت از حکمرانی یک سلطان مقتدر وجود نداشت. درنتیجه، بسیاری از آنان با خشنودی زیربار سلطنت طغرل نمی رفتند و خودسری آنان مایه شرم و دردسر برای طغرل و دیگر شاهان سلجوقی می شد. منش طغرل. خصوصیات فردی. اگرچه گفتار مؤلفان کتب تاریخی پیرامون ویژگی های یک فرمانروا، قابل اتکا نیستند اما تکرار بعضی مطالب را می توان دال بر واقعیت آنان دانست. در کتاب "زبده التواریخ"،
طغرل را فردی دلیر، بردبار، بخشنده، پیوسته مشغول به طاعت خداوند، نماز آدینه و روزهٔ دوشنبه و پنجشنبه و آراستن به خوی ارزنده معرفی کرده است و می گوید که او بسیار صبور بود و سخن سنجیده بر زبان می راند و در صدقه دادن و ساخت مساجد، کوشش و همت فراوان داشت. طغرل را بر مذهب حنفی می دانند. همچنین از خویشتنداری طغرل در برابر ماوردی و رعایت احترام او با وجود دستیابی به نامه ای که توسط ماوردی به نگارش درآمده و در آن به نکوهش طغرل در نزد خلیفه پرداخته بود، سخن می رانند و همچنین چشم پوشی او دربارهٔ یکی از کارگزاران نزدیکش که اسراری از او را در نزد امیر ابوکالیجار بویه ای فاش کرده بود، بیان می دارند. راوندی نیز به شرح ملاقات باباطاهر و طغرل می پردازد و این گونه بیان کرده که باباطاهر با خطاب قرار دادن طغرل از او پرسید: «ای ترک با خلق خدا چه خواهی کرد؟» طغرل نیز پاسخ گفت: «آنچه تو فرمایی.» و باباطاهر نیز در جواب گفت: «آن کن که خدا می فرماید.» و طغرل نیز بگریست و گفت چنین کنم. در ادامهٔ این روایت راوندی به دینداری طغرل اشاره دارد و نوشته است: «اعتقاد پاک و صفای عقیدت او چنین بود و در دین محمدی (صلعم) ازو دیندارتر و بیدارتر نبو
د.» در باب اجرای تکالیف عبادی توسط طغرل در کتاب "منظر الانسان" آمده است که «طغرل بک حلیم و کریم و دایم الصلاة با جماعت بود. روز دوشنبه و پنجشنبه روزه می داشت و صدقات بسیار می کرد و مساجد بنا می ساخت». بنداری نیز دربارهٔ طغرل و نحوهٔ حکومت او نوشته است: «در روزگار امارت وی کشور به گلستان می مانست. کشتن و خون ریختن را دوست نداشت و فرمان نمی داد.» اما ابن اثیر به نامه ای اشاره دارد که از جانب چغری بیک برای طغرل ارسال شد و مضمون آن نکوهش طغرل در باب ویرانی سرزمین های مفتوح توسط طغرل بود و در آن با یادآوری روزگار حقارت و سختی شان به طغرل، او ار از این اعمال برحذر داشت و طغرل نیز در پاسخ به او ویرانی سرزمین خراسان پس از تسلط چغری بیک بر آن را یادآور می شود و اعمال او را برایش یادآوری می نماید و همچنین بیان می دارد، که وی با ورود به مناطقی ویران و عدم امکان بازسازی آنان به علل نظامی، نسبت به ویرانی این شهرها اقدام نموده است. ابن اثیر نیز پس از بیان بسیاری از صفات نیکوی طغرل، مطالبی بدین شرح نیز بیان کرده که او همچنین مردی ستمکار و بیدادگر و سنگدل بود و سپاهش دارایی مردم به یغما می بردند و شب و روز دست شان در تاراجگر
ی باز بود. سیاست دینی. طغرل را بر طریق اهل سنت و حنفی مذهب می دانند که متأثر از گرایش اولیه تمامی سلجوقیان به همراه سلجوق بن دقاق به مذهب حنفی بوده است. در بررسی احوال خلافت در دوران طغرل نیز می توان به تسلط ارسلان بساسیری بر اوضاع و نقش نجات بخش طغرل برای خلافت عباسی اشاره کرد که او را همانند احیاگر مقام خلیفه به عنوان رهبر مذهبی جامعهٔ اسلامی به همگان شناساند. او را در کار دین کوشا می دانند، چرا که به عنوان نمونه، به ساخت مسجد بزرگی در ری برای حنفی مذهبان آن شهر همت گماشت. روایتی نیز از نجم الدین راوندی بیان شده، بدین مضمون که ابوحنیفه پس از درخواست یاری از خداوند در صورت بر حق بودنش در خانهٔ کعبه، آوازی از هاتف بدین مضمون شنید که حق گفتی و رایت مذهب تو افراشته و صفهٔ اعتقاد تو نگاشته خواهد بود مادام که شمشیر در دست ترکان حنفی مذهب باشد. راوندی نیز از مقام و ارجمندی مذهب حنفی بدین گونه یاد کرده که حمایت ترکانی را دارا بود که با نیروی شمشیر، بر عرب و عجم و روم و روس غالب شدند و همچنین می گوید که سلاطین آل سلجوق چندان تربیت علمای اصحاب بوحنیفه کرده اند که اثر محبت ایشان در دل پیر و جوان مانده است. می توان گفت
که حاکمان پس از طغرل نیز متمایل به مذهب حنفی بوده اند و حتی در آن کوشش فراوان داشتند. همچنین وزیر طغرل، عمیدالملک کندری را از حنفی مذهبان بسیار متعصب می دانند که دستور به نفرین شیعیان و رافضیان بر منابر خراسان داده بود. همچنین در سال ۴۴۵ ه .ق به واسطهٔ فعالیت های عمیدالملک کندری و ابوعلی حسن صندلی، خطیب حنفی مذهب نیشابور، طغرل به صدور اعلامیه ای بر ضد اشعریان اقدام کرد که نتیجهٔ آن را ستیز با شافعی مذهبان می دانند که در کلام، بسیار متمایل به اشعری مذهبان بودند. طغرل اقدام به صدور فرمانی مبنی بر لعن رافضیان، بدعت گزاران و اشاعره بر منابر و منع شافعی-اشعری ها از هرگونه فعالیت مذهبی نمود که متأثر از آن، ابوالحسن اشعری و پیروانش از سوی خطیبان، ملعون، بددین و اهل بدعت معرفی شدند. در این بین، نامهٔ ابوالقاسم قشیری به طغرل و علمای شهرهای اسلامی در دفاع از عقاید اشعری نیز سودی نبخشید و طغرل در اقدامی شدیدتر، فرمانی به همراه عمیدالملک صادر کرد که بر اساس آن بزرگان معترض شافعی مذهب نیشابور، طرد و تبعید شدند. پس از این رخدادها، حنفی ها در مرکز توجه قرار گرفتند و علاوه بر تأسیس مدرسهٔ سلطانی در نیشابور برای آنان، شعائرش
ان در مساجد جامع شهرها به اجرا درآمد و قاضیان حنفی مذهب در قلمرو سلجوقیان به قضاوت مشغول شدند. پس از ورود طغرل به بغداد نیز، این دسته مورد تکریم قرار گرفتند و به دستور عمیدالملک کندری، یکی از عالمان حنفی به نام ابی عبدالله دامغانی، جایگزین فقیهی شافعی در منصب قاضی القضاتی شد. این روند پس از مرگ طغرل در سال ۴۵۵ ه .ق، به مدت سی سال متوقف شد. بنابر روایت ابن جوزی در المنتظم فی تاریخ الملوک والامم و ابن حجر عسقلانی در لسان المیزان، پس از ورود طغرل بیک به بغداد در سال ۴۴۷، اهل سنت بغداد چندین بار کتاب های شیخ طوسی را سوزاندند. اهل سنت حملات خود را به شیعیان و علمای شیعه آغاز کردند، به کتاب خانه شیخ طوسی حمله برده و کتاب های او را در چند نوبت آتش زدند و شیخ نیز در این حوادث در خفا به سر می برد. نهایتاً، با نظارت عمیدالملک، خانهٔ وی را آتش زدند. پس از آن، شیخ از بغداد به نجف مهاجرت کرد و حوزهٔ علمیهٔ نجف را بنیان گذاشت. سکه شناسی. سکه های بجامانده از سلاجقهٔ بزرگ، از جنس طلا، نقره و برنز است. به ویژه سکه های طلای ضرب شده در این دوره، دارای دقت و ظرافت خاصی در ساخت هستند و از عیار مناسب و بالایی برخوردارند. علاوه بر
آن، اکثر مسکوکات سلاجقهٔ بزرگ از جنس طلا هستند و حتی بعضی از سکه های نقره نیز در قالب سکهٔ طلا، ضرب شده اند، بدین معنی که با وجود جنس نقره ای سکه، در حاشیه آن، متنی بدین صورت درج شده که «ضرب هذا الدنیر…» که اشاره به جنس طلا دارد و از درهم که بیانگر سکهٔ نقره است، سخنی به میان نیامده است. سکه های سلجوقی نیز از فرم و نوشتاری یکسان با مسکوکات مضروب در دیگر سلسله های ایرانی برخوردارند. القاب فرمانروایان نیز همچون السلطان العادل، السلطان الاعظم، السلطان المعظم، ملک الملوک، شاهنشاه، ابوالمظفر و مانند اینها بر روی سکه ها درج شده اند. در عصر سلجوقیان، ضرابخانه ها محدود و متمرکز بودند. در شهرهایی همچون ری، اهواز، فسا، سمیرم، واسط، ساوه، همدان، شیراز، بصره و برخی شهرهای دیگر، ضرابخانه ها به ضرب سکه مشغول بودند اما فعال ترین ضرابخانهٔ این دوره را در شهر نیشابور و پس از آن، اصفهان می دانند. اقدامات عمرانی. دورهٔ نخست حکومت سلاجقه بر ایران که به سلاجقهٔ بزرگ اختصاص داشته است، اقدامات عمرانی فراوانی را خود جای داده که نشانگر آغاز این فعالیت ها از ابتدای فتوحات سراج سلجوقی در ایران بوده است. اما امروزه به علت عدم کنکاش دقیق
در منابع و همچنین کمبود منابعی که اختصاص به دورهٔ اولیه سلجوقیان داشته باشد، اقدامات نخستین حاکمان سلجوقی از دید مورخان مخفی مانده است، چرا که این دوره مشحون از رویدادهای سیاسی و نظامی می باشد که توجه مورخان را به خود جلب نموده اند و در کنار آن، رقابت های جاری میان سلسله ها در این بی خبری مؤثر بوده است. اما با کمی دقت می توان به برخی از اقدامات عمرانی در دورهٔ آغازین سلجوقیان پی برد چنان که در ابتدای سفرنامهٔ ناصرخسرو به تأسیس مدرسه ای در سال ۴۳۷ ه .ق و در شهر نیشابور اشاره دارد. طغرل در ادامهٔ مسیر فتوحات خویش، پس از فتح قطعهٔ تبرک، امر به تجدید بنای که تخریب شده بود، داد و عماراتی نیکو در آن برپا نمود. علاوه بر آن، طغرل به برپایی قصری در ده طجرشت اقدام نمود که در همان مکان نیز وفات یافت. طغرل با فتح عراق، اقدام به تأسیس شهری در در کنار دجله به همراه مسجد جامعی در آن نمود. همچنین از اقدامات عمرانی طغرل در واسط نیز روایتی موجود است. علاوه بر آن، از فعالیت های عمرانی طغرل در ری که مشتمل بر احداث بناهای عمومی همچون مدرسه، مسجد و مکان های عام المنفعه می باشد نیز سخن گفته شده و مسجد حنفیان ری را به نام جامع طغرل
و از ساخته های وی می دانند. از مقبرهٔ طغرل نیز ذکری به میان آورده شده و گفته شده که طغرل بن ارسلان نیز در این مکان به خاک سپرده شده است. مطالعات باستان شناسی نیز آثاری چند را متعلق به این دوره می دانند که بنای مقبرهٔ چهل دختران دامغان، کتبیه و منار مسجد جامع دامغان و یکی از دو مقبرهٔ خرقان را که میان سال های ۴۵۰ تا ۴۶۰ ه .ق برپا گشته اند، از آن جمله می باشند. دیگر روایاتی که پیرامون اقدامات طغرل بیان شده، بازسازی ابنیه و عمارات اصفهان پس از حمله به آن شهر و تخریب آن است، که حتی نظر ناصرخسرو را نیز جلب کرده و بیان کرده که نام طغرل را بر دروازهٔ شهر خان لنجان، واقع در هفت فرسنگی اصفهان، حک نمودند و مردم نیز به اصفهان بازگشتند. از مجموع این مطالب چنین می توان گفت که سلجوقیان نخستین علاوه بر بعد نظامی و سیاسی که بدان شناخته می شوند، توجه ویژه ای به اقدامات عمرانی داشته اند اما سیر حوادث و بلایا بسیاری از آثار آن دوره را از میان برده اند و به همین دلیل بازشناسی این آثار و اقدامات عمرانی مستلزم کنکاش دقیق در آثار گذشتگان است. آرامگاه طغرل. پس از کسب موفقیت های متعدد و جایگاهی استثنائی توسط طغرل به کمک عمیدالملک و
لقب «سلطان معظم» که به طغرل اطلاق می شد، وی نیازمند آرامگاهی باشکوه و شاهانه برخلاف سنت های صحرانشینی بود، که بدین منظور در شهر ری که پایتخت او بود، آرامگاهی به نام برج طغرل برای وی برپا شد. معماری نخستین آرامگاه هایی که در قرون نخستین پس از اسلام، در ایران برپا شدند متأثر از آتشکده های ساسانی — که چهارتاقی بودند و گنبدی نیز بر فراز خود داشتند — دانسته می شود. معماری دورهٔ سلجوقی دارای چندین شکل و طراحی است که برج طغرل به شکل برج مقبره ای ترکدار که نمای خارجی آن نیز ترکدار است، یکی از این اشکال است. برج طغرل را از جملهٔ زیباترین آثار مربوط به دورهٔ سلجوقیان به شمار می آورند. نقشه خارجی این برج به صورت ستاره ای ۲۴ گوشه است و بدنه آن از ترک های برجسته مثلثی شکل، تشکیل شده است. این برج در حدود ۲۱ متر ارتفاع و ۱۶ متر قطر دارد. نقشهٔ داخلی این برج به صورت دایره بوده و بدنهٔ آن را استوانه ای با پوشش آجر تشکیل می دهد. میراث طغرل. تغییرات جمعیت شناختی. ورود سلجوقیان آغاز مهاجرت گسترده ترکان به فلات ایران و آناتولی بود و باعث تغییر نسبت قومیت های ساکن در مناطق شد و جمعیت ترکان فزونی یافت. علاوه بر آن، توازن مردم یکجان
شین و کوچ نشین در نواحی شرقی سرزمین های اسلامی تغییر کرد و زان پس کوچ نشینان نقش فرهنگی و سیاسی پررنگی ایفا کردند که آثار آن تا سده نوزدهم میلادی برقرار بود. الگو فرمانروایی. سلجوقیان پس از ورود به ایران و تسلط بر امور، به منبع سرشار قدرت نهاد خلافت پی بردند و سعی نمودند تا به بهترین نحو از آن بهره برداری نمایند. فرمانروایی همچون طغرل در جهت حفظ مصالح سیاسی، تکریم خلیفه را همیشه در نظر داشت و او را از مشکلاتی همچون فاطمیان و آل بویه که در قلمرو خلافت ریشه دوانیده بودند رهایی بخشید تا از این طریق به کسب مشروعیت نیز بپردازد اما از آن جهت که نهاد خلافت در کنار منبع مشروعیت برای سلجوقیان، مانعی جدی در راه مرکزیت و برقراری نظارت بر امور مذهبی نیز بود، در کنار ابقا خلافت، هرگونه قدرت مادی و دنیوی خلیفه را انکار کردند و از روش های گوناگون همچون انتصاب وزرا و برقراری پیوندهای خانوادگی با خاندان خلیفه، درصدد گستراندن سایهٔ نظارت و اشراف خویش بر خلیفه برآمدند. برپایی دستگاه نظارت. عهد سلجوقیان به خصوص طغرل شاهد مقامی بود که همچون اهرمی در جهت کنترل و اعمال فشار بر خلیفه، مورد استفاده قرار می گرفت. این مقام شامل نمایندگ
ان سلطان و شحنهٔ منصوب او بود که قدرت خلیفه و گماشتگان وی را زیر ذره بین خویش داشت و در کنار آن وظایف نظامی را در جهت حفظ امنیت در عراق و بغداد، به انجام می رسانید. در نتیجه، منصب شحنه با دو بازوی اجرایی و نظامی همچون تیغی بر گلوی خلیفه قرار داشت و قدرت مانور خلیفه را که دارای حد و مرزی نبود با اعمال کنترل و فشار، با محدودیت مواجه می ساخت تا قدرت طغیان در برابر سلطان را از او سلب نماید. بروز درگیری های مذهبی. پیش از ورود سلجوقیان اغلب مناطق مرکزی جهان اسلام شامل ایران، عراق و مصر تحت امارت شیعیان بود، به طوری که در سال ۳۹۰ ه .ق/۱۰۰۰ م از قدرت های بزرگ جهان اسلام، فقط غزنویان اهل تسنن بودند. سلجوقیان که سنی مذهب بودند، برتری اهل سنت را در سرزمین هایی که تصرف می کردند، تثبیت نمودند. سلجوقیان پس از ورود به ایران و آشنایی با نهاد قدرت و حکومت در این ناحیه و همچنین جهان اسلام، درصدد جلب رضایت خلیفهٔ عباسی و عامهٔ مردم برآمدند تا بدین وسیله مشروعیت و مقبولیت حکومت خویش را تأمین نموده و پایه های خود را استوار سازند. آنان در مسیر جلب نظر اکثریت اهل سنت و نهاد خلافت که در رأس آن قرار داشت، به مبارزه ای بی امان با شیعی
ان روی آوردند و در این راه زیاده روی کردند چرا که این اقدامات سختگیرانه و ستیزه جویانه را تنها راه حل احیای قدرت معنوی خلیفه می دانستند. اهل سنت نیز پس از مدت ها اختلافات درون مذهبی، به بازسازی و سازماندهی خویش در برابر شیعیان پرداختند و با حمایت حکومت، آتش درگیری بر ضد شیعیان را برافروختند. اگرچه شیعیان نیز تا این دوره دارای قدرت و بنیان های سیاسی مستحکم گشته بودند که معلول چندین دهه حکومت آل بویه بر ایران و عراق و حمایت آشکارشان از مذهب شیعه بود. در نتیجه این گروه با جمعیت و قدرت قابل توجهِ خود، دشمنانی خطرناک به شمار می آمدند که در برابر خلافت عباسی و اهل سنت قرار داشتند و با عملیات های گستردهٔ سیاسی و نظامی شیعیان اسماعیلیه، عملاً برخورد متقابل این دسته با اهل سنت و دستگاه حکومت — که حامی آنان بود — صورت پذیرفت. ترکان سلجوقی نیز این شرایط آشفته را دستاویزی برای سرکوب رقبا و مخالفان خویش قرار دادند و درگیری های مذهبی موجب گسترش افترا، تهمت، دسیسه چینی و اقداماتِ این گونه شد که با تبدیل به شمشیری بُران، رقبای هر دسته را هدف قرار می داد و درگیری های شدیدی را موجب می گشت. با قدرت گیری طغرل و اقدامات او در سرک
وب آل بویه، فاطمیان و خدمت به خلافت اهل سنت، شیعیان تحت فشار قرار گرفتند و حتی در تعلیم و نشر عقاید خویش با محدودیت مواجه شدند. سلجوقیان پس از گِرَوِش به اسلام، به مذهب حنفی درآمدند. عمیدالملک کندری، وزیر طغرل و از حنفی مذهبان متعصب، وضعیت موجود را مناسب ارزیابی نمود و جریان را در ابتدا بر علیه شیعیانِ مخالف اهل سنت و در قدم بعدی بر ضد شافعیانِ رقیب خود هدایت نمود. او با کسب مجوز از طغرل، لعن شیعیان و اشاعره را بر منابر جاری ساخت و آنچنان مخالفان را به بهانه های نظامی و مذهبی مورد فشار قرار داد و فقیهان حنفی مذهب را بر ضد شافعیان شوراند که سرانجام عده ای از بزرگان فِرَقِ رقیب همچون ابوالقاسم قشیری و امام ابوالمعالی جوینی، مهاجرت از این حلقهٔ تنگ تعصبات مذهبی را بر ماندن ترجیح دادند. اگرچه وزنهٔ قدرت میان رقبا گاهی جابه جا می شد و به طور مثال در دورهٔ بعدی به نفع نظام الملک شافعی مذهب سنگینی کرد، اما این سلسله از درگیری ها در سرتاسر دورهٔ سلجوقی بر قوت خویش باقی ماند. پیامد مرگ طغرل و تصمیمش دربارهٔ جانشین. طغرل پیش از وفات خویش، فرزند کوچک تر چغری بیک که سلیمان نام داشت، را به جانشینی برگزید و با این اقدام خو