Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ر او درصدد برآمد به جای پسر بزرگش، شیرویه — معروف به کواذ (قباد در منابع دورهٔ اسلامی)، که از مریم، دختر موریکیوس، امپراتور درگذشتهٔ بیزانس بود — مردانشاه پسر شیرین را که در این زمان کودک خردسالی بود، به ولیعهدی انتخاب کند. شورش علیه خسرو و دستگیری او. انتخاب مردانشاه به ولیعهدی، با مخالفت و مقاومت نجبا و نژادگان مواجه شد. در این میان شیرویه که از انتخاب پدر ناراضی بود، با اشراف و بزرگان و سپهسالاران ناراضی همداستان شد و یک توطئهٔ خونین در خاندان ساسانی شکل گرفت. شیرویه حتی شروع به نامه نگاری با هراکلیوس کرد. در توطئهٔ مزبور، شمطا پسر یزدین، زادفرخ رئیس نگهبانان شاهی و نیوهرمزد پسر پاذوسپان نیمروز ـ که خسرو پدرانشان را تقریباً بیگناه به قتل رسانده بود ـ شرکت داشتند، و ظاهراً در آن فرمانده کل نیروهای کشور که اسپاذ گشنسپ یا گشنسپ اسپاد نامیده می شد و برادر رضاعی شیرویه بود، هم حضور داشت. از بین اشراف و متنفذین هم، آن عده که از شیرویه حمایت می کردند و پیشتر به دستور خسرو و بر اثر سوءظن های او دستگیر و در قلعهٔ فراموشی زندانی شده بودند، در جریان این تحرکات از زندان آزاد شدند و به جمع توطئه گران پیوستند. در شبی که
سپاهیانی تازه از جبههٔ جنگ بازگشته بودند، زادفرخ و نخوار، سرکردهٔ سپاهیان بازگشته، همراه شمطا و برخی افراد دیگر شیرویه را از کاخی که برای او حکم زندانی را داشت، بیرون آوردند و به پادشاهی برداشتند. آن شب، در شرایطی که نگهبانان قصر سلطنتی به دستور ولی نعمتانشان پست های خود را ترک کرده بودند، خسرو با فریاد «قباد شاهنشاه!» از خواب برخاست؛ سرکردگان شورشی، محافظان را واداشته بودند که به جای نام خسرو، که هر شب با عنوان شاهنشاه بانگ می کردند، نام قباد را فریاد کنند. خسرو با شنیدن غوغاها به ماجرا پی برد و دانست که از شاهی خلع شده است. او آن شب در باغ قصر پنهان شد، اما روز بعد جویندگان نهانگاهش را یافتند و او را پس از دستگیری، در مقابل چشم عامهٔ مردم به خانه ای که موسوم به "کَدَگ ای هندوگ" — به معنای «خانهٔ هندو» — بود و انبار گنج محسوب می شد، منتقل کردند. صاحب و متولی این خانه، مردی به نام مهرسپند بود. از آن روز، شیرویه با نام قباد دوم سلطنت خود را آغاز کرد (۶۲۸ م). گویند در حالی که سربازان خسرو را می بردند، در اثنای راه، کفشگری به آنها برخورد. او شخص شاه را از زیر روپوشی که رویش انداخته بودند، شناخت و بر اثر خشم، با
قالب کفشی که به دست داشت، ضربه ای به او نواخت، اما سربازی که همراه شاه مخلوع بود، از این کار کفشگر به خشم آمد و شمشیرش را کشید و سر کفشگر را از تن جدا کرد. گفته شده که زادفرخ، رئیس نگهبانان و محافظین سلطنتی در این شورش کوشش زیادی مبذول داشته است. علت آن هم گویا این بوده که خسرو او را مأمور کشتن سپاهیان زندانی کرده بود و او فرمان مزبور را اجرا نکرده بود، و به همین سبب خود را در معرض قهر و غضب شاه می دید و از جانش بیمناک بود. محاکمهٔ خسرو و مرگ. پس از آن شیرویه و شورشیان، خسرو را محاکمه کردند. گفته شده شیرویه که از سویی نمی خواست دست به خون پدر بیالاید، و از دیگر سو در دست بزرگان گرفتار بود و ناچار بود از خواسته های آنان پیروی کند، سرانجام در اثر تحریکات و تلقینات، و نهایتاً تهدیدهای بزرگان شورشی، ناچار شد طی نامه ای یکایک گناهان و تقصیرات خسرو را به او یادآور شود؛ و از او بخواهد که اگر پاسخی به آن ها دارد، بگوید. در مجموع گفته شده که دو نامه نگاشته شده؛ یکی را شیرویه به خسرو نوشته، و در واقع ادعانامه ای است که توسط شورشیان و از زبان شیرویه خطاب به خسرو تدوین شده و اعمال خسرو را که خلاف مصالح ملک و ملت بوده بر
شمرده، و نامهٔ دیگر جوابیه یا به عبارت دیگر دفاعیه ای است که خسرو نوشته و در آن به اتهامات وارده به خود پاسخ داده است. اصل پهلوی نامه ها در دست نیست، ولی اقتباس هایی از ترجمهٔ عربی آن ها در کتب عربی و فارسی آورده شده است. احتمال دارد بخش هایی از آن ها در خدای نامهٔ پهلوی وجود داشته و از طریق ترجمهٔ عربی این کتاب به منابع مذکور، از جمله شاهنامه راه یافته باشد. مفصل ترین نسخهٔ روایت در شاهنامه، تاریخ طبری و تاریخ بلعمی ذکر شده است. دستگیر کردن پادشاه و مؤاخذهٔ او به سبب اعمالی که در دوران سلطنت انجام داده، امری است که پیش از آن در تاریخ و فرهنگ ایرانیان سابقه نداشته است و از این نظر، رویدادی بی نظیر و واجد اهمیت برای بررسی محسوب می شود. در این نامه ها از شاه چهره ای متفاوت با توصیفات متداول منابع سنتی دیده می شود؛ شاهی که پیشتر مجمع همهٔ قدرت ها و امکانات و برخوردار از فره ایزدی بوده، اکنون در جایگاه فردی پاسخ گو قرار گرفته است که بایستی برای همهٔ اعمال دوران فرمانروایی اش دلایل محکم بیاورد، و معیاری هم که اعمالش با آن سنجیده می شود، نیک اندیشی و منافع ملک و ملت است؛ نه منافع شخصی و گروهی شاه و اطرافیانش، و این
تحولی بنیادی در اندیشهٔ سیاسی و اجتماعی ایرانیان در این دوران است. تعداد اتهاماتی که در منابع مختلف ذکر شده، متفاوت است، اما می توان آن ها را به این صورت گردآورد: ۱) تهمت قتل هرمزد، پدر خسرو ۲) جلوگیری از معاشرت فرزندان با مردم ۳) درشتی و تندخویی با زندانیان ۴) گردآوردن زنان بسیار در کاخ خود و بازداشتن ایشان از گرفتن شوی و زادن فرزند و بقای نسل ۵) سختگیری بسیار در وصول خراج ۶) ستاندن اموال و مایملک مردم به زور و به اجحاف ۷) نگه داشتن سپاهیان در میدان های جنگ برای مدت های طولانی دور از زنان و فرزندانشان ۸) نپذیرفتن درخواست امپراتور بیزانس برای پس فرستادن صلیب مسیح؛ در حالی که نه او را نیازی به آن چوب بوده است و نه کشور او را ۹) دستور به کشتن سرداران و سپاهیانی که از جبههٔ جنگ بازگشته بودند ۱۰) کشتن نعمان بن منذر، پادشاه دست نشاندهٔ حیره ۱۱) کشتن مردانشاه، پادوسبان نیمروز ۱۲) قصد کشتن خسرو پسر شهریار یزدجرد ۱۳) برهم زدن آیینی که اردشیر پابکان نهاده بوده و نزد همهٔ شاهان ساسانی پیوسته محترم بوده و عمل بدان واجب شمرده می شده است. شاهنامه می گوید که دو تن به نام های اَشتاگشسپ (یا اسفاگشسپ) و خرادبُرزین اتهام نامه
را نزد خسرو برده اند. ثعالبی، دینوری، ابن مسکویه، مسعودی، یعقوبی و ابن بلخی نیز دربارهٔ این نامه نگاری ها مطالبی را ذکر کرده اند. پادشاه مخلوع ناگزیر شد طی نوعی بازپرسی، دربارهٔ اعمال خود در دورهٔ سلطنتش پاسخگو باشد. بزرگ دبیران دربار، صورت استنطاق را به خسرو داد و پاسخ های مفصلی را که خسرو به اتهامات داده بود، نزد شیرویه برد. جواب های شاه مخلوع در خصوص تعدی به رعیت، مالیات های گزاف و جنگ های بیهوده با رومی ها گرچه متکبرانه و تند بود، ولی او طی این پاسخ ها با مهارت از خود دفاع کرد و پسر را مورد ملامت و شماتت قرار داد که خیانت کرده است و حتی از معنی سؤال های خود نیز آگاه نیست. نامهٔ خسرو علاوه بر پاسخ به اتهامات مطروحه، دربردارندهٔ نصایح و توصیه هایی به فرزند دربارهٔ امور کشوری و حکومتی است، و از این بایت باید آن ها را از سنخ اندرزگویی های سیاسی-تربیتی از نوع مواعظی که در سیرالملوک ها و آثاری از این دست آمده، محسوب کرد. نولدکه می گوید: «شکایات و اعتراضات [نسبت به خسرو] و پاسخ های مفصلی که به آن [از سوی خسرو] داده شده است، نباید به عنوان اسناد صحیح تلقی گردد؛ گرچه دلایل دفاعی خسرو را کسی بیان کرده که به اوضاع
خیلی خوب آشنا بوده است. نگارش اصلی این اعتراض ها و پاسخ ها، ظاهراً چند سال پس از مرگ خسرو و مرگ شیرویه صورت گرفته است، اما مسلماً در زمانی بوده که کسی از نسل خسرو (شاید یزدگرد سوم) سلطنت می کرده است». او معتقد است که این نامه ها بعدها به قصد تبرئهٔ خسرو نوشته شده اند. طبری محتوای نامه ها را از همه مفصل تر ذکر کرده، اما به باور نولدکه، نقل های او از این دو نامه باز هم بی تلخیص نیست؛ چون او معتقد است که خسرو علی القاعده بایستی برای هر پرسشی، پاسخی داده باشد؛ حال آنکه در اثر طبری برخی از اتهامات مطروحه، بی پاسخ مانده اند. به باور کریستن سن، این اتهامات به احتمال زیاد از کتاب تاج نامگ گرفته شده اند؛ یعنی اثری که متضمن تفاصیل بسیاری در مورد مدت حبس خسرو و روابط او با شیرویه بوده است. به نظر او، چنین حوادثی واقعاً در اواخر عمر خسرو رخ داده اند و روایات مربوط به آن ها کاملاً صحیح هستند؛ چون نمی توان باور کرد که در چنین موضوع بی سابقه ای، یعنی استنطاق از شاه مخلوع، نویسنده ای به صرف خیال، قلم فرسایی کرده باشد. با این حال او احتمال نگارش مواد و مطالب نامه ها در دوره ای پسین تر از خود واقعه را — حداقل به صراحت و به طور
مستقیم — رد نمی کند. سپس شیرویه دستور داد تا دست و پای برادرانش را بریدند. او می خواست به همین اکتفا کند و آنها را زنده بگذارد، ولی پس از اندک زمانی ناگزیر از کشتنشان شد. تئوفانس می گوید شیرویه نخست مردانشاه را کشت و سپس به سایر برادران پرداخت. گفته شده که آن ها را با فرزندانشان در زندان و در پیش چشم پدر کشتند. خسرو را هم در انبار گنج خانه نگه داشت تا از گرسنگی بمیرد، ولی چون بعد از گذشت پنج روز دیدند هنوز زنده است، او را به ضرب تیر از پا درآوردند. بنا بر کتاب گمنام گویدی، شمطا و نیوهرمزد با اجازهٔ شیرویه، خسرو را به قتل رساندند. برادران شیرویه هم که ۱۷ یا ۱۸ تن بودند، به وسیلهٔ شمطا و تعدادی از اشراف شورشی کشته شدند. با این حال مورخان شرقی، که منبعشان کتب و آثار پهلوی است، با کتاب گمنام گویدی در این خصوص هم نظرند که شیرویه از کشتن پدر پشیمان شد و اظهار ندامت کرد. در دو منبع مستقل از یکدیگر، یکی تاریخ طبری و دیگری کتاب گمنام گویدی، روایتی به این مضمون آمده که شیرویه جسد خسرو را به مقبرهٔ سلطنتی فرستاد، و در کتاب گمنام گویدی گفته شده که خسرو را در آن محل، دفن کردند. شیرویه چندی بعد، شمطای یزدین را که محرک واق
عی قتل خسرو بود، به بهانهٔ تلاش برای رسیدن به سلطنت معدوم کرد. پس از آن شیرویه درصدد صلح با هراکلیوس برآمد، اما تنها پیمان متارکه ای بین طرفین بسته شد؛ چه هراکلیوس اوضاع و احوال آشفتهٔ پادشاهی ایران را به سود خود می دید و در بستن پیمان صلح عجله ای نداشت. با این حال هر دو طرف از پایان دادن به مخاصمه ای که سال ها بود دو امپراتوری را درگیر خود کرده بود و قوایشان را به تحلیل می برد، خوشحال بودند. شیرویه حاضر شد سپاهیان ساسانی را از مصر، فلسطین، سوریه، آسیای صغیر و غرب میان رودان فرابخواند و مرزهای پیش از جنگ را به رسمیت بشناسد. قرار شد که تمامی اسراء مبادله شوند و صلیب راستین و سایر آثار و یادگارها بازگردانده شوند. پس از حدود شش یا هفت ماه سلطنت، قباد در اثر طاعونی که در پایتخت شیوع یافت، درگذشت. سکه شناسی. سکه های خسرو پرویز که از مفرغ (برنج)، نقره و طلا هستند، مانند سکه های دیگر پادشاهان ساسانی، منبع اطلاعاتی گران قیمتی دربارهٔ تاریخ، سیاست، دین و اعتقادات، فرهنگ، اقتصاد، بازرگانی و صناعت ایرانشهر محسوب می شوند. روی سکه، تصویر برجستهٔ نیم تنهٔ پادشاه و صورت او را می بینیم که از نیمرخِ راست تصویر گردیده. پشت سکه
هم دربردارندهٔ نشان و شعار مرسوم پادشاهی و تصویر آتشدان یا آتشگاه زرتشتی است که از آن شعله برمی خیزد. نام و القاب و عناوین پادشاه نزدیک کناره و حاشیهٔ سکه به زبان و خط پهلوی درج شده است. به این ترتیب، در یک روی سکه شاهد مقام دنیوی شاهنشاه هستیم و در روی دیگرش رتبه و جایگاه معنوی، روحانی و دینی او را می بینیم. گفته شده تاج خسرو دوم در اثر کثرت افزودن تزیینات و جواهرات مختلف به آن، طوری سنگین شده بود که وزنش به ۹۱ کیلوگرم می رسید. به سبب این سنگینی و وزن بسیار زیاد، در مواقعی که شاه به بارعام می نشست، تاج را با زنجیری درست از بالای سر او می آویختند. دربارهٔ رنگ تاج شاه اطلاعات مختصری داریم که از طریق حمزهٔ اصفهانی به دست آمده است. در بین رنگ های یاد شده، دو رنگ برجستگی دارند که یکی از آن ها متعلق به گوی است و دیگری مربوط به تاج؛ یعنی افسر-کلاهی که مانند کلاه گیس به شیٔ مستقلی تحول پیدا می کند. شکل گوی در سکه های ساسانی به مرور زمان تغییر یافت و کوچکتر شد و در دورهٔ خسرو دوم و برخی از جانشینان او، ستاره ای جای آن را گرفت. دربارهٔ مسکوکات دورهٔ ساسانی باید به این نکته توجه کرد که از آنجا که فرمانروایان بسیاری از
ممالک و اقوام همسایهٔ ساسانیان — طی صدها سال و حتی پس از سقوط خاندان ساسان — از شیوه های آن ها در ضرب سکه تقلید کرده اند، دقیقاً نمی توان گفت که فلان سکه ای که مثلاً در ارمنستان یا گرجستان یا مناطق حاشیهٔ جیحون پیدا شده و تصویر نیمرخ خسرو پرویز رویش دیده می شود، آیا واقعاً ساسانی است یا نه؛ و به دلیل شباهت هایی که هست، بسیاری از این قبیل سکه ها را جزو سکه های ایرانی دانسته اند. مهم ترین این تقلیدها به طور همزمان (همزمان با حکومت ساسانیان در ایران)، در گرجستان صورت گرفته است. سکه های دیگر که ضرب هند هستند، مسکوکات هند و ساسانی نامیده می شوند و توسط فرمانروایان مولتان و کابل و حکمرانان هپتال ها در راجپوتانا و گجرات از حدود سال ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی زده شده اند. اما مهم تر از همهٔ اینها، سکه های ضرب شده توسط خلفای اموی و کارگزاران و حکام آن ها است که مسکوکات عرب-ساسانی نامیده می شوند و مربوط به دوران اسلامی هستند. از معروف ترین تقلیدهای دوره اموی، سکه های عبدالملک بن مروان متعلق به سال ۷۲ هجری است. تصویر خسرو روی سکه دیده می شود، و حتی تاریخ ضرب سکه را هم به تاریخ یزدگردی ذکر کرده اند. سکه های خسرو در عصر خود او،
از سواحل مدیترانه تا رود سند، و از عربستان تا سلسله کوه های قفقاز در شمال غرب و نواحی رود جیحون در شمال شرق به طور گسترده ای رواج داشتند و مورد استفاده قرار می گرفتند. دوایر نقطه چینی که از زمان شاپور دوم در حاشیهٔ سکه ها ایجاد می شوند، در زمان خسرو پرویز هم ادامه می یابند، با این تفاوت که در دورهٔ خسرو، پشت سکه ها معمولاً یک یا دو دایره بیش از روی آن ها دارند. بی شک این پدیده بایستی نشأت گرفته از برخی مفاهیم جهان شناختی بوده باشد. ستون های آتشکده ای که بر پشت سکه است، دارای نوارهایی هستند. برخی از نقش های پشت سکه اشاره به اعطای منصب شاهی دارند: یا نیمتنهٔ ایزدبانو اناهیتا را در هاله ای از شعله ها می بینیم، یا تصویری ایستاده از خود شخص پادشاه را. دلیل وجود این نقش ها هنوز چنان که باید، دانسته نیست، اما به هر حال سکه های مزبور مربوط به دوران پرتلاطم جنگ های خسرو با هراکلیوس هستند. در دورهٔ جنگ های مزبور، چنان که معمول این قبیل مواقع است، مقادیر بسیاری سکه توسط حکومت ساسانی ضرب شد تا هزینه های جنگ طولانی مدت با بیزانس تأمین شود. با آنکه در اواخر سلطنت خسرو وزن مسکوکات کاهش یافت، ولی او کماکان به ضرب سکه برای تأ
مین هزینه های جنگ ادامه داد. با وجود شکوه و قدرت بی سابقهٔ شاهنشاهی در این ایام، کیفیت سکه ها بسیار تنزل پیدا کرد و تا پایان حکومت ساسانی نیز اوضاع به همین شکل باقی ماند. سکه های ساسانیان عموماً از جنس نقره هستند؛ در برابر سکه های ضرب رومیان که زرین اند. البته سکه های طلا هم گاه وبیگاه دیده می شود. شاید توافقی ضمنی بین دو امپراتوری وجود داشته، چون سکهٔ نقرهٔ ساسانی به عنوان سکهٔ برگزیده مورد استفاده قرار می گرفت و در جاهای دوری مانند غرب چین هم کاربرد داشت. از سکه های خسرو پیداست که او کوشیده تا مسکوکاتش را مشابه مسکوکات بیزانسی بکند، اما بعد از او دنبالهٔ این کار را نگرفتند. از زمان خسرو به بعد خطوط سکه ها تغییری نمی کند و اگر سوابق حروف در سکه های قدیمی تر وجود نداشت، خواندن آن ها غیرممکن می شد. عیار سکه های دورهٔ خسرو مانند دوره های قبل و بعد از اوست. به طور کلی در سراسر دورهٔ ساسانی، عیار پول تغییری نکرده است. در زمان خسرو پرویز قالب سکه، مهری بوده است که روی نقرهٔ ورقه شده می گذاشتند و آن را با چکش فرومی کردند. علاوه بر ماه و ستاره، در حاشیهٔ سکه خطی هم وجود دارد که سکه شناسان اروپایی اغلب به واسطهٔ دشوا
ری های خط پهلوی، آن را درست نخوانده اند، و امروزه به یقین می دانیم که بایستی به صورت "افزوتو" و "افزوتن" خواند؛ به معنای افزوده و افزودن و چون این کلمه گاهی پیش از نام پادشاه هم ذکر شده — مانند "افزوتو هوسروی"؛ یعنی "افزوده خسرو" — معلوم می شود که عبارت مذکور، دعایی است برای افزونی عمر پادشاه و بقای او. نوشتن اینگونه کلمات هم مانند ایجاد حاشیه و لبهٔ پهن و اشکال ماه و ستاره در اواخر دورهٔ ساسانی معمول شده است. عمال و منسوبان خلفای دوران اسلامی، بعدها به جای این عبارات، کلمهٔ شهادت و نام پیامبر اسلام را در روی سکه هایی که آن ها را به تقلید از سکه های ساسانی ضرب می کردند، درج می نمودند. چنین تقلیدهایی از سکه های خسرو پرویز، در دوره های بعدی بیشتر از همه در طبرستان انجام شده، و نه تنها فرمانروایان بومی مبادرت به این کار می کردند و از خط پهلوی روی سکه ها استفاده می کردند؛ بلکه عمال عرب هم از اسلوب و سبک سکه زنی دورهٔ خسرو متابعت می کردند؛ مثلاً هانی بن هانی که در سال ۱۷۱ هجری از سوی خلیفه حکمران طبرستان شد، تا سال ۱۷۲ از این نوع سکه ها تقلید کرد و سکه های نیم درهمی زد؛ حال آنکه یک سده پیش از آن در زمان خلفای بنی
امیه زدن سکه های یک درهمی با خط و نوشتار کوفی مرسوم بوده است. در ۱۱۹ سکهٔ مختلف که از زمان خسرو دوم به دست آمده، مجموعاً به ۴۹ ضرابخانهٔ متمایز اشاره شده است، و این عدد، تعداد زیاد ضرابخانه های حکومتی در آن ایام را نشان می دهد. تاریخ ضرب سکه ها در پشت آن ها و در سمت چپ نقش آتشدان قرار دارد. این تواریخ نیز مانند سایر موارد مشابه شان — چنان که از زمان پیروز (۴۸۳–۴۵۷ م) مرسوم شده بود — به حروف نوشته شده اند. در پشت برخی از سکه های خسرو دوم، به جای آتشدان، تصویر خدای خورشید سرزمین مولتان دیده می شود؛ و از اینجا می توان فهمید که در مناطقی که مردم دین خاصی داشته اند، استفاده از نقوش دینی محلی و بومی آن نواحی به جای نقش آتشدان، جایز و معمول بوده است. از زمان خسرو دوم، تاج پادشاه دیگر تغییر نمی کند و همهٔ جانشینان او از همان تاج استفاده می کنند. به عقیدهٔ نفیسی: «این خود بهترین دلیل نمایش ضعف و انحطاط دورهٔ ساسانی است». او می گوید شاید علتش این بوده که جانشینان خسرو به سرعت تغییر می کردند، و به همین جهت فرصت سفارش و آماده سازی تاج مخصوص خود را پیدا نمی کردند. آثار هنری و معماری. دستگرد خسرو. از آنجا که پیشگویان به خس
رو گفته بودند که اقامت در تیسفون برای او نامیمون خواهد بود، وی از سال ۶۰۴ تا زمانی که هراکلیوس به آن قسمت از ایرانشهر حمله کرد (۶۲۸–۶۲۷)، به تیسفون نرفت. اقامتگاه مطبوع او، قلعهٔ دستگرد (دستجرد در منابع عربی و اسلامی) یا دستگرد خسرو بود، که نویسندگان عرب آن را "الدسکره" یا "دسکرةالملک" گفته اند. این شهر، که حدود چهار قرن بعد یک جهانگرد عرب به نام اَبودُلَف مِسعَر بن مُهَلهِل به خرابه های آن با دیدهٔ تحسین و عبرت نگریسته است، در کنار شاهراه نظامی ای قرار داشت که از تیسفون به حلوان و همدان می رفت. شهر مزبور در فاصلهٔ سه روز راه — تقریباً بیست فرسخ یا ۱۰۷ کیلومتر — تا تیسفون (از تیسفون به طرف شمال شرقی) و نزدیک شهر باستانی ارتمیته قرار داشت و دارای قلعه و باروی باشکوهی بود. بسیار محتمل است که شهر و کاخ دستگرد پیش از خسرو پرویز هم وجود داشته باشد، اما از زمان خسرو اول به بعد، پادشاهان ساسانی اقامت در عراق را به سایر نقاط ترجیح می دادند و مخصوصاً ناحیهٔ واقع بین تیسفون و حلوان را برمی گزیدند. امروزه ویرانه های این شهر موسوم به «زندان» است و هرتسفلد شرحی در وصف آن نوشته است. در زمان ابن رُسته، جغرافی نگار عرب (حدود
سال ۹۰۳ م)، حصار آجری شهر سالم بوده است، اما امروزه چیز زیادی از آن به جا نمانده. به گفتهٔ هرتسفلد، حصار دستگرد خسرو، از محکم ترین حصارهای آجری بوده که از دوران های قدیم در آسیای غربی باقی مانده است. قصر شیرین و قلعهٔ خسروی. کمی بالاتر از مسیر نظامی ای که از خانقین به حلوان می رفته، قصر دیگری بوده که آن را قصر شیرین می گویند و ظاهراً در زمان خسرو پرویز اهمیت زیادی داشته است. بنا به روایات رایج، شیرین محبوبهٔ خسرو در آنجا اقامت داشته است. این شهر در مرز کشورهای ایران و عراق امروزی واقع بوده و در دههٔ ۱۹۸۰ میلادی (در فاصلهٔ سال های ۱۳۵۹ و ۱۳۶۷ خورشیدی) در نتیجهٔ جنگ بین دو کشور، بقایای آن به شدت آسیب دیده و ویران شده است. قلعهٔ مربعی هم هست به نام قلعهٔ خسرَوی، که چند برج دارد و خندقی آن را احاطه کرده و روی خندق پلی طاق دار زده اند. در زمین مسطحی که قلعهٔ خسروی بر آن مشرف است، باغ وسیعی با دیوارهای شترگلو، کاخ مجللی که امروزه "حاجی قلعه سی" می گویند و بنای عظیمی که "چوار قاپو (چهار دروازه)" نامیده می شود و گویا قبلاً آتشگاه بوده است، وجود داشته. به طور کلی باستان شناسان در نتیجهٔ کاوش هایشان به این نتیجه رسیده
اند که میان رودان در دورهٔ ساسانی به وسیلهٔ نهرها و ترعه های مختلف به طور منظم آبیاری می شده و کاملاً آباد و معمور بوده و در محل شهر قدیم کیش، بقایای چندین کاخ و کوشک ساسانی به دست آمده است. نقش برجسته ها و آثار طاق بستان. در سراسر قلمرو ساسانی و مخصوصاً در عراق، بناها و کاخ ها و کوشک های سلطنتی فراوانی متعلق به ساسانیان وجود داشته که سقفشان روی ستون های چوبی قرار گرفته بود، اما از آنجا که ستون های چوبی استحکام چندانی ندارند، در اثر گذشت زمان چیزی از آن ها باقی نمانده است. با این حال اگر بخواهیم با سبک معماری این بناها آشنا شویم، باید به جزئیات معماری طاق بستان توجه کنیم. در کنار غاری که شاپور سوم در طاق بستان در کوه کنده، غار دیگری وجود دارد که بسیار بزرگتر است و به دستور خسرو ساخته شده. مدخل غار، طاقی نیم دایره به سبک درگاه قصرهای سلطنتی است. پایه های طاق روی دو ستون قرار دارند که حاوی نقوش بسیار ظریفی هستند. نقوش شامل درختی با شاخسار منظمش است که دور ستون پیچیده و برگ هایش مانند برگ کنگر هستند و در قسمت بالا به گل شگفت انگیزی منتهی می شوند. هرتسفلد می گوید شاید این، نمونه ای از درخت زندگانی باشد که در اسا
طیر و روایات مزدیسنی آمده و نام های مختلفی گرفته است. در قسمت بالا دو تصویر از الههٔ پیروزی، نیکه به چشم می خورد که به سبک یونانی ساخته شده و هر یک تاج افتخاری با نوارهای مواج به سوی دیگری دراز کرده است. در وسط طاق شکلی هلالی وجود دارد که دو سر هلالی اش به سمت بالاست. این هلال هم با نوارهای شاهانه تزیین شده است. قسمت انتهایی غار به شکل مربع و حاوی دو نقش برجسته است که در دو طبقه روی هم قرار دارند. نقش برجستهٔ فوقانی مجلس تاجگذاری شاه را نشان می دهد. پادشاه در وسط تصویر ایستاده و با دست راست تاجی را که اورمزد — که در سمت چپ تصویر ایستاده — به او می دهد، می گیرد. در سوی دیگر هم آناهیتا بر بالای سر پادشاه قرار گرفته و افسری به او عطا می کند. پادشاه همان تاجی را به سر دارد که معمولاً در سکه های خسرو پرویز دیده می شود. پوشش و زیورآلات هر یک از این سه شخصیت با دقت و ظرافت بسیار تصویر شده است. در اینجا گرچه اورمزد در جایگاهی والاتر است، اما دو ایزد دیگر، یعنی میترا و آناهیتا هم در کنار او دیده می شوند. اینها همان سه ایزد مورد پرستش اردشیر دوم هخامنشی بودند، و به این ترتیب بازگشتی کامل به پرستش ایزدان مزبور بعد از چن
د صد سال مشاهده می شود. در نقش برجستهٔ زیرین، خسرو کاملاً مسلح و سوار بر اسب در حالت جنگی است. این نقش برجسته حکایت از نوعی خودنمایی شاهانه می کند. پادشاه لباس کامل رزم، مخصوص سواره نظام سنگین اسلحه، شامل کلاهخود و جوشنی با حلقه های آهنین در برکرده و نیزه ای در دست راستش دارد که آن را بر دوش تکیه داده است و سپر مدوری به دست چپ گرفته، و از بابت اینگونه تجهیزات نظامی، کاملاً شبیه پادشاهان رزمجوی اولیهٔ ساسانی است. او تیردانی به پشت دارد که ادوات رزمی او را کامل می کند. از زیر جوشن، جامهٔ شاه دیده می شود که تصاویری شبیه ماهی بر روی آن وجود دارد. اسب شاه — که در روایات اسلامی، نامش شبدیز گفته شده — کاملاً رام و آرام و استوار است و پوشش خاصی شامل علایم و تزیینات سلطنتی دارد. در دیوارهای کناری غار نیز نقوشی دیده می شود. دیوار سمت راست، شکار گوزن را در باغ بزرگ مخصوص شاه در دستگرد خسرو به نام فردوس نمایش می دهد. در سه جا شمایل شاه به چشم می خورد. انبوهی از زنان گرد شاه را گرفته اند. برخی خدمت می کنند و برخی در حال نوازندگی اند و برخی دیگر کف می زنند. دیوار سمت چپ، شکار گراز را در محلی باتلاقی و شبیه نیزار نشان می ده
د. فیلبانان، زنان پاروزن و تعداد زیادی افراد انسانی و حیوانات در اینجا به چشم می خورد. در این تصویر نیز شاه در موقعیت های مختلف نشان داده شده است. تصاویر این دو نقش برجسته، علی الخصوص دومی به قدری شلوغ هستند که تقریباً هیچ جای خالی ای در آنها دیده نمی شود. تنوع بسیاری در البسهٔ شاه و دیگر افراد به چشم می خورد. ثروت و تجملات دربار خسرو و شوکت او به وضوح در این برجسته کاری به چشم می خورد: شاهی که در حال شکار و خوشگذرانی است و همهٔ اشخاص دیگر که در صحنه اند، در خدمت او هستند و هر یک کاری برای او انجام می دهند. حجاری شکار گراز، نمونه ای هم از قالی های دورهٔ ساسانی را نشان می دهد. طبق گفتهٔ ثعالبی، معروف ترین قالی های زمان خسرو دوم، از جنس ابریشم زربفت بوده اند. روبه روی این غار قبلاً مجسمه ای از خسرو وجود داشته که مِسعَر بن مُهَلهِل در قرن دهم میلادی آن را در این مکان دیده است. این مجسمهٔ بسیار بزرگ بعدها در برکه ای که نزدیک کوه بوده، افتاده و در قرن نوزدهم آن را در حالی که پایش بریده شده بوده، از آب بیرون آورده اند و در بالای سد نصب کرده اند. پیکره با وجود آسیب هایی که دیده، هیبت و شکوه شاهانه اش را حفظ کرده، و
حتی با معیارهای هنری امروزی هم پرشکوه به نظر می رسد. این اثر نمونهٔ نادری از هنر پیکرتراشی دورهٔ ساسانی محسوب می شود. شاه، ایستاده و دست هایش روی قبضهٔ شمشیر قرار دارد. این آثار پس از وقفه ای طولانی در برجسته کاری روی تخته سنگ ظاهر می شوند؛ وقفه ای که از قرن چهارم تا قرن هفتم میلادی ادامه داشته است. در آثار مزبور شخصیت شاه برجسته و ممتاز است و او فرمانروای نظرکردهٔ خداوند معرفی می شود. ظروف و اشیای هنری. ظروف گرانبها و پر زرق و برق نیز از چیزهایی بود که نظر و توجه خسرو را به خود جلب می کرد. برخی بر این باورند که این قبیل ظروف و جام های منقوش در کارخانهٔ پادشاهی ساخته می شدند و شاه آن ها را به افراد گوناگون هدیه می داد. مسلمانان در قرون نخستین اسلامی از سبک جام های نقرهٔ ساسانی تقلید کرده اند. یکی از زیباترین نمونه ها، جام نقره ای است که خسرو را در حال شکار نشان می دهد. شاه دیهیم بالداری به سر و جامه ای گرانبها به تن دارد؛ کمان را به زه کرده و چهارنعل به دنبال شکار می تازد. چند حیوان نیز با تیرهای او از پا درآمده اند. کارنامهٔ خسرو دوم. خسرو پرویز به رغم دشواری هایی که از آغاز سلطنتش با آن ها مواجه گشت، آخرین
سلطنت بزرگ ایران باستان را به خود اختصاص داد. حشمت او و فزونی قدرتش در جهان افسانه شده بود؛ به طوری که حتی صدها سال بعد هم این احتشام و بزرگی در آثار شاعرانی چون خاقانی، حافظ و مانند آنها منعکس شده است. اما وی در عین حال برای بسط سلطه و حکومتش به جنگ هایی خونین و فرسایشی، لشکرکشی هایی بدون برنامه ریزی مناسب و لازم، و وضع مالیات هایی سنگین و کمرشکن بر مردم روی آورد، و در واقع همین عوامل بودند که سقوط شاهنشاهی شکوهمند پدرانش را قطعی و مسلم کردند. در اواخر دههٔ دوم قرن هفتم میلادی، قلمرو ایران ساسانی به بیشترین وسعت خود در طول حیات این سلسله رسید؛ امپراتوری روم در تمامی جبهه های شرقی خود در هم کوبیده و به شدت تحقیر شد؛ ترکان منکوب و قلع وقمع گشتند، و حتی بخشی از شمال غرب هند در این زمان، مثل اوایل دورهٔ ساسانی، به اطاعت ایران درآمد. اما علی رغم چنین کامیابی های بزرگی، بلندپروازی های شاهنشاه ایران و جاه طلبی های خداگونهٔ او در گسترش بی حدوحصر قلمروش، باعث افزایش بار مالیات ها بر گردهٔ مردم و تحمیل تلفات انسانی بسیار به دستگاه و تشکیلات نظامی شاهنشاهی شد. خسارات مزبور، با اینکه از غنایم به دست آمده در جنگ ها بسیار