Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
دند. عهدشکنی عباسیان با ریشه های شیعیِ خود، سرانجام هنگامی تکمیل شد که خلیفهٔ سوم، مهدی، اعلام کرد که پیامبر عملاً عمویش، عبّاس بن عَبدُالْمُطَّلِب را به جای علی بن ابی طالب به عنوان جانشین منصوب کرده است. در همان زمان موسی کاظم، هفتمین امام شیعیان امامی، با بیعتِ اکثریتِ شیعیان امامی از جمله برجسته ترین دانشمندان از اصحاب جعفر صادق مورد اقبال قرار گرفت. پس از قتل او، بسیاری از هوادارانش او را امامِ هفتم و آخرِ خود دانستند که به عنوان مَهدی باز خواهد گشت. این گروه از شیعیانِ امامی که جمعیت قابل توجه دیگری در کوفه تشکیل دادند، به نام واقِفیّه شناخته شدند. بااین حال، گروه دیگری از پیروان موسی کاظم، پسرش علی بن موسی الرّضا، را به عنوان امام جدیدشان تصدیق کردند که پس از آن، به عنوان هشتمین امامِ شیعیان در نظر گرفته شد. شیعیانِ علی بن موسی الرّضا، خطّ امامت را در سه نسل دیگر در فرزندانش تا امام یازدهم شان، حسن عَسکَری با اختلافات جزئی دنبال کردند. دوران هارون و مأمون با اوج فعالیت نهضتِ ترجمه هم زمان بود. انگیزه ها و اهدافی که این انتقالِ عظیمِ فرهنگیِ دانش را تحت نظر خلفای نخستینِ عباسی و درباریان شان به وجود آور
د، به عنوان پاسخی به نیازهای سلسلهٔ جدید در نظر گرفته می شوند. مباحثات مذهبی که پیروان کلیساهای مختلفِ مسیحی، ثَنَوی گرایانِ مانَوی، مَزدَکیان، یَهودیان و پیروان مذاهبِ مختلفِ اسلامی را گرد هم آورد. این ترجمه ها به استفاده از برهان های استدلالی و گفتگوهای منطقی به عنوان ابزار اصلی در میان مُتِکَلِّمان اولیه کمک کرد. شرح واقعه. منابع تاریخی در معرفی طراح نقشه ولیعهدی علی بن موسی دچار اختلافند؛ برخی منابع چون "تاریخ بیهقی"، فضل بن سهل را به عنوان طراح این نقشه معرفی کرده اند. این منابع بر این باورند که فضل به جهت تمایلی که به تشیع داشت، قصد نمود تا قدرت را از عباسیان به علویان منتقل کند. در این خصوص حسین بن احمد سلامی در "اخبار خراسان"، گزارشی را نقل می کند که فضل، خود را با ابومسلم خراسانی در جهت انتقال قدرت از قبیله ای به قبیله دیگر، مقایسه کرده است. با این وجود، بر اساس روایاتی در منابع شیعی، مأمون به عنوان طراح اصلی ولیعهدی علی بن موسی الرضا معرفی شده است. اکبری نیز معتقد است فضل، به جهت باقی ماندن مرکز خلافت در خراسان، به جهت عدم تمایل اهل بغداد به بیعت با یکی از علویان، از ولیعهدی علی بن موسی سرسختانه حما
یت می کرد. بیهم دائو در "دانشنامهٔ اسلام" می گوید به نظر می رسد تنها دخالت علی بن موسی در سیاست تا پیش از ولیعهدی، در مذاکرات میان دولتِ عباسی و عمویش محمد بن جعفر بوده است که در سال ۲۰۰ ه .ق/۸۱۵ م، خود را در مکه خلیفه اعلام کرده بود. در آن زمان از علی بن موسی خواسته شد تا سعی کند عمویش را برای تسلیم شدن متقاعد کند. جعفریان در صحتِ این گزارش مبنی بر وساطت علی بن موسی الرّضا، به دیدهٔ تردید می نگرد. فراخوان و سفر به مرو. در سال ۲۰۰ ه . ق، مأمون برای علی بن موسی الرّضا دعوتنامه ای جهت آمدن به مرو نوشت و رَجاءِ بنِ اَبی ضَحّاک، دایی فضل بن سهل و غلامی به نام فِرناس یا یاسر را فرستاد تا همراه او در این سفر باشند. از سوی دیگر، شیخ صدوق، محدث شیعه، چنین گزارش می کند که مأمون در نامه نگاری های متعدد، از علی بن موسی درخواستِ عزیمت به مرو را می کرد و علی بن موسی این درخواست را با بهانه ها و دلایل گوناگون رد می نمود. این امتناع سبب شد تا مأمون به اجبار علی بن موسی را به مرو بیاورد. به عقیده ویلفرد مادلونگ، ادعایی که از سوی ابوالفرج اصفهانی و شیخ مفید، مبنی بر همراهیِ علی بن موسی تا مرو از سوی عیسی جَلّودی مطرح شده، مرد
ود و نادرست است. چراکه در همان سال عیسی جلّودی، قیام محمّد بن جعفر را در مکه سرکوب کرده و او را با خود به عراق برد و به رجاء بن ابی ضحاک تحویل داد. رجاء نیز هر دو را به خراسان بُرد. اکبری نیز معتقد است با وجود برخورد تند عیسی جلودی با علی بن موسی در ماجرای غارت علویان مدینه، انتخاب او از جانب مأمون، انتخابی مناسب نبوده است و این قول در برابر قول اکثر منابع که رجاء بن ابی ضحاک را مأمور انتقال علی بن موسی دانسته اند، ضعیف به حساب می آید. علی بن موسی الرّضا پیش از سفر به مرو، علاوه بر اعلام ناراحتی خویش از این سفر با وداعِ همراه با گریه در روضهٔ نَبَوی، دستوری خطاب به شیعیان و اقوامش برای اقامهٔ عزاداری و مجلس تعزیه به خاطر وی و سفرش صادر کرده است. به گفتهٔ ناجی و باغستانی در "دانشنامه جهان اسلام" بر طبق روایات منقول از شیخ صدوق، محدث شیعه، علی بن موسی الرّضا پیش گویی کرد که در غربت خواهد مُرد و در کنار هارون دفن خواهد شد و هرگز نزد خانواده اش بازنخواهد گشت. او هیچ یک از اقوام، حتی فرزند خردسالش جواد را نیز با خود به سفر نبرد. به گزارش هادی میلانی در "قادتنا"، رجاء بن ابی ضحاک، فرستادهٔ مأمون می گوید: «مأمون مرا
مأمور کرد به مدینه بروم و علی بن موسی الرّضا را حرکت دهم و دستور داد روز و شب مراقب او باشم و محافظت او را به دیگری وانگذارم… از مدینه تا مرو به هیچ شهری در نیامدیم، جز آنکه مردمِ آن شهر به خدمتش شتافتند، و از مسائل دینی استفتاء و پرسش می کردند، و آن حضرت پاسخِ کافی می داد، و برای آنان به استناد از پدران گرامیَش تا پیامبر، بسیار حدیث می فرمود.» این سفر از ۱۵ مُحَرَّم آغاز شد و تا ۱۰ جِمادیُ الثّانی به طول انجامید. به نظر می رسد علی بن موسی در این سال، سفری به مکه داشته که در این سفر، پسر پنج ساله اش، محمّد نیز او را همراهی می کرده است. سفر او به مرو در اوایل سال ۲۰۱ ه .ق برابر با اواخر تابستان ۸۱۶ م آغاز شد. مسیر سفر مطابق گزارش بیشتر منابع از بصره، اهواز و فارس بود؛ و این، طبیعی بود چراکه بغداد و کوفه در آن زمان در دست شورشیان بود؛ بنابراین، گفتهٔ یعقوبی که رجاء به بغداد و نَهاوَند سفر کرده، مردود است. اما اینکه علی بن موسی از مسیر قم نگذشته، قطعی است. او از مسیر نیشابور عبور کرده که عده ای از مُحَدِّثان برجستهٔ اهل سنت مانند اِبنِ راهْوَیْهْ، یَحْیَی بنِ یَحْییٰ، محمّد بن رافِع و احمد بن حَرْب به استقبالش
آمده تا با او دیدار کنند و وی مدت کوتاهی در این شهر ماند. به گفتهٔ هادی میلانی، پررنگ ترین واقعه در طول سفر علی بن موسی الرّضا، در همین ناحیه و در استماع و استنساخ حدیثِ سِلسِلَةُ الذَّهَب رخ داده است. هرچند مشهورترین قول دربارهٔ مسیر حرکت علی بن موسی «مدینه، نقره، قریتین، هوسجه، نباج، حفر ابوموسی، بصره، اهواز، بهبهان، اصطخر، ابرقوه، ده شیر (فراشاه)، یزد، خرانق، رباط پشت بام، نیشابور، ده سرخ، طوس، سرخس و مرو» گزارش شده؛ مسیر دیگر، «نقره، قادسیه، کوفه، بغداد، کرمانشاه، اراک، قم، کاشان، نائین، خرانق، رباط پشت بام، نیشابور، ده سرخ، طوس، سرخس و مرو» عنوان شده است. بلاغی در "تاریخ نائین"، مسیر دیگری را برای این سفر، نقل کرده که عبارت است از «مدینه، بصره، اَرْجان، فارس، اصفهان، نیشابور، دِه سُرخ، سناباد، سرخس و مرو». در طول مسیر حرکت علی بن موسی به سوی مرو، اتفاقات مختلفی رخ داده است؛ داستان مشهور ضمانت آهو که نزد عامه مردم شهره است، از جمله این اتفاق ها شمرده می شود. بر طبق این داستان که ابن شهر آشوب، عالم شیعه، گزارش نموده است؛ صیادی در بیابان آهویی را دنبال می کند، از روی اتفاق آهو به علی بن موسی که در آن حوالی
-به نقلی صحرای سمنان- حضور داشته، پناه می برد و علی بن موسی ضمانت برگشت وی را می کند. آهو نیز پس از رسیدگی به فرزندان بازمی گردد و صیاد از شکار آهو صرف نظر می کند. بین شهرهای سمنان و دامغان در استان سمنان، منطقه ای به نام آهوان مشهور است که به گفته برخی، محل اتفاق افتادن این رویداد، همان ناحیه می باشد. بر اساس گزارشی از اباصلت هروی، وقتی علی بن موسی به سرخس رسید، تحت مراقبت قرار گرفت و به نوعی حبس خانگی شد. احتمال داده شده است که این بازداشت به جهت تحت فشار قرار دادن علی بن موسی الرضا برای پذیرش ولیعهدی بوده است. در مقابل گزارش اباصلت، برخی چون ملاهاشم خراسانی، این حبس را بعد از ولیعهدی و در سال ۲۰۲ ه .ق در حالی که علی بن موسی در مسیر بازگشت به طوس بوده، گزارش کرده اند. خراسانی مدت این حبس را چند ماه دانسته است. پذیرش ولیعهدی. به گزارشی که صدوق، محدث شیعه، در "عیون اخبارَ الرّضا" نقل می کند، مأمون در ابتدا پیشنهاد کرد تا از مقام خلافت به نفع علی بن موسی کناره گیری کند. علی بن موسی در ردِّ ادعای مأمون به او گفت: «اگر خلافت متعلق به توست، پس حق نداری ردایی که خداوند تنت کرده، از تن بیرون بیاوری و به دیگری ببخشی
؛ اما اگر خلافت متعلق به تو نیست، اجازه نداری چیزی که متعلق به تو نیست را به من ببخشی.» پس از آن، مأمون پیشنهاد ولیعهدی را داد، اما علی بن موسی الرّضا از پذیرش این پیشنهاد نیز سرباز می زد. علی بن موسی نزدیک به دو ماه در برابر پیشنهادِ ولیعهدی مقاومت کرد و در نهایت با اکراه، آن را پذیرفت، به شرط اینکه هیچ فعالیت حکومتی رسمی انجام ندهد. ریان بن صلت، علت پذیرش ولیعهدی مأمون را از علی بن موسی جویا می شود و چنین پاسخ می شنود که: «من تمایلی به این کار نداشتم ولی وقتی مخیر شدم بین قبول ولیعهدی یا کشته شدن، پذیرش ولیعهدی را انتخاب کردم». در کنار دیدگاه شیعیان، برخی منابع اهل سنت نیز به اکراه و اجبارِ علی بن موسی به پذیرش ولیعهدی اشاراتی داشته اند، قُنْدوزیِ حَنَفی در "یَنابیعُ الْمَوَدَّة" گزارش نموده است که «علی بن موسی الرّضا با گریه و ناراحتی، ولیعهدی را پذیرفت». مشابه این گزارش ها در منابعی مانند "مَآثِرُ الْاِنافَة فی مَعالِمِ الْخِلافَة"، "اَلْفُصولُ الْمُهِمَّة"، "صُبحُ الْاَعْشیٰ" و "ضُحَی الْاِسلام" نیز آمده است. شیخ صدوق در "عیون اخبار الرّضا"، دلیل علی بن موسی برای پذیرش ولیعهدی را تهدید شدن به مرگ می داند
. شیخ صدوق، محدث شیعه، به گزارش هایی مبنی بر اصرار مأمون برای عزیمت علی بن موسی و نامه نگاری های متعدد در این باره و بهانه های علی بن موسی برای ردِّ این درخواست ها استناد کرده است. همچنین وی گزارشی را نقل می کند که بر اساس آن، مأمون علی بن موسی را تهدید به مرگ کرد تا وی ولیعهدی را بپذیرد. بیهم دائو در ویرایش سوم "دانشنامهٔ اسلام" بر این باور است که در بیانیهٔ پذیرش علی بن موسی الرّضا — که به نامهٔ انتصاب ضمیمه شده است — قرینه ای وجود ندارد که نشان دهد علی بن موسی الرّضا تمایلی به پذیرش این مسئولیت نداشت، یا برای پذیرش آن تحت فشار بوده است. او تصویر این ماجرا را در منابع امامیه، متفاوت ارزیابی می کند که تلاش زیادی می کنند تا نشان دهند که اهداف مأمون نسبت به علی بن موسی الرّضا، هر چیزی جز صداقت بود؛ و اینکه علی بن موسی شریکی بی میل در نقشه ای بود که می خواست شخصیتش را به عنوان یک جویای قدرت دنیوی لکه دار کند. او نحوهٔ روایت پیشنهاد خلافت و سپس ولیعهدی به علی بن موسی الرّضا از سوی مأمون در منابع شیعه را بیشتر به عنوان پاسخی به مجادلاتِ ضدِامامیه می خوانَد تا این موضوع که علی بن موسی الرّضا واقعاً خود را به عنوان
امامِ امامیه در نظر گرفته و ادعای قانونی برای خلیفه داشته باشد؛ درصورتی که او باید اصرار داشته باشد که مأمون از خلافت به نفعِ علی بن موسی الرّضا استعفا دهد. این نشان می دهد که پذیرشِ این عنوان از سوی علی بن موسی الرّضا به شرط عدم انجام وظایفِ یک وارث بوده است، یعنی جایگاهی قانونی و نقشی بی معنی که عملی انجام ندهد و به همین دلیل جایگاهش را به عنوان امام تضعیف نمی کند. علی بن موسی، در نهایت با چهار شرط، ولیعهدی را پذیرفت: سرانجام، به گزارش طَبَری پس از آنکه مأمون شرایط علی بن موسی را پذیرفت، او را در دوم رمضان ۲۰۱ ه . ق، به ولیعهدی خود منصوب کرد. ابراهیم بن عباس صولی این رویداد را در ۵ رمضان می داند. عهدنامه. عهدنامه ولیعهدی علی بن موسی الرضا که به نام های پیمان نامه و سند ولیعهدی نیز شناخته می شود، در روز دوشنبه هفتم رمضان سال ۲۰۱ ه .ق و پس از پذیرش ولیعهدی از جانب علی بن موسی، به سفارش مأمون و به نقلی، به دست خط خود او نگاشته شد. این عهدنامه از سه بخش کلی تشکیل شده است: متن این عهدنامه در چند منبع و با اختلافاتی با هم نقل شده است. علی بن عیسی اربلی، محدث شیعه، نقل می کند که در سال ۶۸۰ ه .ق اصل نامه توسط شخصی
به رویت وی رسیده که او متن آن را ضبط و گزارش کرده است. مفاد این عهدنامه از بخش های مختلفی تشکیل شده است، بخش های ابتدایی این عهدنامه عبارتند از: خطبه مأمون در بیان حلال و حرام، شأن پیامبر اسلام، خلافت و وظایف خلیفه، بیان جایگاه علی بن ابی طالب و فضیلت وی و شرح مقام ولیعهدی. بخش دوم عهدنامه که به دستخط علی بن موسی الرضا نگارش یافته است، عبارتند از: پاسخ به سخنان مأمون، بیان روش گذشتگان و تعهدهای علی بن موسی الرضا. در پایان نیز شهود بر صحت این متن گواهی داده و آن را مهر نمودند. در بخشی از متن ابتدایی این عهدنامه که به انشاء مأمون نگارش یافته، آمده است که مأمون، برای یافتن افضل از امت که در دین صاحب علم و ورع باشد و امید اقامه حقوق الهی از او توقع برود، به استخاره و مناجات روی آورد و پس از جستجو و تفحص در خاندان عباس و علی، بر این تصمیم مصمم شد تا علی بن موسی الرضا را به ولیعهدی خویش منصوب سازد. در قسمت دوم عهدنامه، علی بن موسی چنین می نویسد: مراسم انتصاب و بیعت گیری. در روز دوم (به نقل طبری) یا پنجم (به نقل صولی) ماه رمضان سال ۲۰۱ ه . ق، مأمون جلسه ای را جهت بیعت سران حکومتی تشکیل داد و پس از اعلام ولیعهدی علی
بن موسی، پسرش عباس را امر به بیعت کرد و او در حالی که لباسی سبز بر تن داشت، با علی بن موسی بیعت کرد. به گفته کوپرسون به پیشنهاد مأمون، علی بن موسی الرضا در جلسه بیعت گرفتن اقدام به سخنرانی کرد، اما کوتاه بودن این سخنرانی که نوعی توهین به مأمون تلقی می شد به نوعی تداعی گر اجبار علی بن موسی به پذیرش این بیعت محسوب می شد. علی بن موسی در این سخنرانی کوتاه می گوید: «ما به خاطر خویشاوندی با پیامبر حقی بر شما داریم و همچنان شما حقی بر ما دارید؛ ما حق خود ادا می کنیم و شما نیز حق خود را ادا کنید.» بنابر گزارش اکبری، مأمون به مدت یک هفته، ب صورت پیوسته پذیرای بزرگان کشور جهت انجام امر بیعت گیری بود. در این جلسه، برخی افراد به علت کینه و نفرت شخصی از علی بن موسی، از بیعت کردن با وی خودداری کردند؛ آنها از مأمون جهت بیعت گرفتن برای علی بن موسی نیز گلایه داشتند. بزرگان این افراد عبارتند از: عیسی جلودی، علی بن عمران و ابویونس. مأمون پس از تخطی آنها از بیعت، دستور حبس آنها را صادر کرد. به گزارش صدوق، بعدها مأمون دستور داد آنها را از زندان به نزد او آورند. وقتی علی بن عمران به کاخ مأمون وارد شد و علی بن موسی را در کنار مأمو
ن دید، عصبانی شد و خطاب به مأمون شکایت کرد. مأمون از وی غضبناک شد و دستور داد وی را اعدام کنند. سپس ابویونس وارد شد، او نیز از دیدن علی بن موسی در کنار مأمون غضبناک شد و از علی بن موسی به بدی یاد کرد. مأمون حکم اعدام وی را نیز صادر نمود. در نهایت جلودی، که از حمله کنندگان به منزل علی بن موسی و باقی بنی هاشم در مدینه بود ولی به درخواست علی بن موسی در مدینه از تعرض به خانه او با شرایطی منصرف شده بود، وارد شد و علی بن موسی به جهت تجلیل از آن کار جلودی در گوش مأمون درخواست عفو و بخشش او را مطرح کرد. جلودی که این رفتار علی بن موسی را دید، گمان نمود به سبب آن اتفاق در مدینه، علی بن موسی قصد مجازات وی را داشته و از مأمون تقاضای اعدام کرده است. با همین خیال به مأمون گفت: از تو درخواست دارم تا آنچه این مرد در حق من می خواهد، قبول نکن. مأمون نیز گفت: هرگز سخن این مرد را در حق تو قبول نخواهم کرد و دستور داد او را نیز اعدام کردند. انگیزه ها و اهداف مأمون از نصب ولیعهد. در صادقانه یا مکارانه بودن اهداف مأمون در خصوص نصب علی بن موسی به ولیعهدی خویش، منابع دچار اختلافند. به گفتهٔ دونالدسون، علی بن موسی هنگام عهده داریِ امام
ت پس از پدرش، بیست یا بیست و پنج سال سن داشت. هجده سال بعد، مأمون تصمیم گرفت با منصوب کردنِ او به جانشینی اش، حمایتِ گروه های مختلف شیعه را به سمت خود جلب کند. به گفته جعفر مرتضی عاملی، مورخ شیعه، مأمون و مشاورانش برای آرام کردن علویان در خراسان و سایر سرزمین های اسلامی، به فکر انتصاب یکی از علویان به مقامِ ولیعهدی افتادند. از بین آنها، علی بن موسی الرضا به جهت منزلت و اعتبار و نیز عدم شرکت در قیام علیه حکومت، بهترین گزینه بود. به نظرِجعفریان، علی بن موسی در نزد شیعیان و حتی غیرشیعیان قداست داشت و مأمون می خواست با این انتصاب، به حکومت خود قداست ببخشد و حس تبعیت علویان از حکومت را برانگیزد. مرتضوی معتقد است این پیشنهاد ولیعهدی در حالی صورت پذیرفت که علی بن موسی الرضا، ۲۲ سال از مأمون بزرگتر بوده و در حالت طبیعی، علی بن موسی الرضا زودتر از مأمون از دنیا می رفت؛ در نتیجه انتصاب وی به عنوان جانشین مأمون، با احتساب فوایدش صورت گرفته است. به گمان مأمون، پذیرش ولیعهدیِ حکومتش توسط علی بن موسی، بهترین دلیل برای مشروعیتِ این حکومت می بود. برای این اقدام سیاسی مأمون، دلایلی و اهدافی گزارش شده است: شورش های عقیدتی شیعه
و سنی از جمله تحرکات عصر خلافت مأمون بود؛ از جمله این اقدامات، شورش حسن الهرش با شعار «الرضا من آل محمد» در سال ۱۹۸ ه .ق و قیام ابن طباطبا به سال ۱۹۹ ه .ق در کوفه بود. ابوالسرایا دیگر فرمانده ناراضی از دستگاه عباسی بود که در کوفه و با شعار «الرضا من المحمد» قیام کرد. کار قیام ها بر ضد دستگاه عباسی به جایی رسید که فردی در مکه خود را امیرالمؤمنین -لقب خاص خلیفه- می خواند. سید علی میلانی، عالم شیعه، معتقد است که مأمون با توجه به موقعیت خطرناک در مقطع آغازین خلافتش، به این نتیجه رسید که تظاهر به تشیع سودمندترین راهکار بقایش است؛ لذا، خلافت را به علی بن موسی الرضا پیشنهاد کرد، با علم به این که وی آن را رد خواهد کرد. بدین ترتیب وی کوشید تا خطر علویانی که دولتش را تهدید می کرد را مرتفع کند. کوپرسون معتقد است که مأمون به این نکته توجه داشته است که عباسیان به جهت داشتن قوای نظامی توانستند در سال ۱۳۲ با شعار «الرضا» به حکومت برسند و دلیل آنکه علویان چنین قدرت نظامی ای را نداشتند، از رسیدن به قدرت محروم ماندند. به عقیدهٔ محمدحسین طَباطَبایی، عالم شیعه، مأمون علی بن موسی را به خراسان خواند و مقامِ جانشینی را بر عهدهٔ او
گذاشت تا نخست با دخالت دادنِ فرزندان پیامبر در حکومت، از شورش آنان علیهِ حکومت جلوگیری کند و دوم اینکه با درگیر کردنِ رهبر شیعیان در امور دنیایی و حکومتی، از تقدّس و اعتبارِ او در میان پیروانش بکاهد. دونالدسون، کوپرسون و احمد امین نیز جلب گروه های مختلف شیعه را دلیل این اقدام مأمون می داند. برخی منابع، یکی از اهداف مهم مأمون را آشتی بین علویان و عباسیان دانسته است. در این خصوص ابن خلدون متن نامه ای را از جانب مأمون خطاب به مخالفان بغدادی خود گزارش کرده است که در آن آمده است: «من این انتصاب را به جهت حفظ خون شما و احترام به خاندان علی بن ابی طالب انجام داده ام.» به گزارش ویلفرد مادلونگ، مأمون در سند رسمی اش شرح داد که او علی بن موسی الرّضا را برترین و بهترین گزینه در میان نسل و فرزندان عبدالله بن عباس و علی بن ابی طالب می داند و امیدوار است که این انتخاب بتواند کمکی برای بازگردانیِ وفاق و وحدت در جامعهٔ اسلامی باشد. علی بن موسی الرّضا نیز در یادداشتِ پذیرشِ خویش که به سند افزوده شده است، همان تمایلات را بیان می کند و از مأمون برای تلاش در جهت اصلاح رفتارِ نادرستِ گذشته با علویان تقدیر کرده و متعهد شد که درصور
ت رسیدن به خلافت، با عباسیان به عدل رفتار نماید. کوپرسون گزارش می کند که عباسیان همواره خود را برتر از علویان برای حکومت معرفی می کردند و علویان در مقابل، خود را به منصب خلافت ارجحیت می دادند و این امر به اختلافات آنان بیشتر دامن می زد. اقدام مأمون در انتصاب یک علوی به عنوان ولیعهد یک خلیفه سنی، باعث شد این اختلافات پایان یابد. به گفته رسول جعفریان، مأمون در جواب اعتراضات عباسیان بغداد، یکی از اهداف خویش از انتصاب علی بن موسی الرضا به ولیعهدی را، قداست بخشیدن به حکومت معرفی می کند. به عقیده مأمون، پذیرفتن منصب ولیعهدی توسط علی بن موسی الرضا، می توانست اختلافات دیرینه بین بنی هاشم و بنی عباس را از بین ببرد و به حکومت بنی عباس مشروعیت ببخشد. مرتضوی می نویسد: علی بن موسی الرضا به عنوان برترین شخصیت علویان، بهترین گزینه برای این امر محسوب می شد. ابراهیم بن محمد جوینی، از دانشمندان اهل سنت در قرن ششم هجری، به نقل از مأمون چنین گزارش می کند که: «علی بن موسی الرضا به دور از چشم ما، مردم را به امامت خود فرا می خواند. از این رو، بر آن شدیم تا او را ولیعهد خود قرار دهیم تا مردم را به سوی ما بخواند و حکومت ما را بپذیرد
و به آن اقرار کند و بدین گونه همه آنان که به او دل بسته اند، اعتراف خواهند کرد که حکومت و زمامداری از آنِ ماست». به اعتقاد مرتضوی، از آنجا که در شهرهای مختلف، علویان دست به قیام زده بودند، مأمون قصد داشت تا با روش هایی، عدم صلاحیت آنان را در اداره حکومت به مردم بفهماند. او برای این کار مسیر حرکت علی بن موسی الرضا را طوری تعیین نمود تا وی از شهرهای دچار آشوب چون اهواز و بصره عبور کند و با برادرانش که در این دو شهر دست به قیام زده اند روبرو شود تا مردم با اخلاق و منش و تقوای او آشنا شوند و وقتی او به مرو عزیمت کرد و ولیعهدی را پذیرفت، شیرازه حکومت برادرانش از هم بپاشد. مرتضوی معتقد است با توجه به این که علی بن موسی رهبر علویان محسوب می شد و اکثر قیام های علویان در حجاز و کوفه رخ می داد، شیخ صدوق در گزارشی از عبیدالله بن عبدالله گفته است که مأمون با آوردن علی بن موسی به مرو، قصد زیر نظر گرفتن کامل او را داشت. او در جای دیگر از اثرش می نویسد که مأمون با درک درستی که از اوضاع حکومت داشت، ورود علی بن موسی الرضا که دارای اعتبار و نفوذ مذهبی زیاد بود، به قضایای سیاسی را به ضرر حکومت عباسی می دانست. برخی تحلیلگران اهل
سنت همچون احمد امین معتقدند که با قرار گرفتن علی بن موسی در مقام خلافت و ولیعهدی، وی در معرض دید عموم قرار گرفته و خطا و اشتباهش بر دیگران ثابت شده و از قداست او کاسته خواهد شد. علی سامی نشار در این باره معتقد است که مأمون با خطر اسماعیلیان مواجه بود و برای سرکوب آنان، برخود لازم دید تا علی بن موسی را به نزد خود ببرد و او را به ولیعهدی منصوب کند. به گزارش عباسقلی شریف رازی، با شدت گرفتن سرکوب علویان در دوران بنی امیه؛ سادات علوی، نسب خود را انکار می کردند تا از گزند و توجه حکومت، مصون باشند. این انکار نسب و مخفی کردن اعتقادات تا زمان مأمون در جریان بود. مأمون از این وضعیت مخفیانه رضایت نداشت؛ بنابراین اقدام به نصب یکی از بزرگان علویان به منصب ولیعهدی نمود تا علویان و سادات، از زندگی مخفیانه خود خارج شوند و حکومت بر آنها نظارت کند و بعضاً آنان را مورد حمله قرار دهد. شریف رازی، وجود امامزادگان بسیاری را که در سراسر ایران و در عصر علی بن موسی الرضا به قتل رسیده اند، شاهدی بر ادعای خویش می داند. به گزارش کوپرسون در این باره از مأمون گزارش شده است که وی برای تعیین ولیعهد، تمام خویشاوندان زنده پیامبر اسلام را بررس
ی کرد و شخصی را داناتر و متقی تر از علی بن موسی الرضا نیافت. در آن زمان برادر علی بن موسی الرضا در مدینه و برادرزاده او در مکه دست به قیام بر علیه عباسیان زده بودند. برنارد لوئیس می گوید سند رسمی مأمون نشان دهندهٔ این است که مأمون از مسئلهٔ اصولیِ بزرگ تری که میان ادعاهای خاندانِ عباس و خاندانِ علی بن ابی طالب بوده، اجتناب کرده و علی بن موسی الرّضا را تنها به خاطرِ ویژگی های فردی، به عنوانِ مناسب ترین شخص برای جانشینیِ خویش منصوب کرده است. به عبارتِ دیگر، این کار با دلایلِ سُنّی انجام گرفت و نه با دلایلِ شیعی. نیز این سند به مسئلهٔ حساسِ جانشینیِ پس از علی بن موسی اشاره ای نمی کند. برخی چون اَبُوالْفَرَج اصفهانی، بیهقی و مفید، به نذر مأمون مبنی بر سپردن خلافت به برترین مردان از خاندانِ ابی طالب درصورت پیروزی بر امین، اشاره داشته و آن را دلیل ولیعهدی علی بن موسی الرّضا می دانند. اما به گفته اکبری این احتمال با فاصلهٔ زمانیِ دو ساله میان پیروزی مأمون بر امین و ولیعهدی علی بن موسی بعید به نظر می رسد. باغستانی در "دانشنامهٔ جهان اسلام" می گوید بنابر گزارشی از رَیّان بن صَلْت، شایعات میان سپاه و مردم مبنی بر تعلقِ
اندیشهٔ ولیعهدیِ علی بن موسی به فضل بن سهل، سبب شد تا مأمون با احضار ریان، ماجرای درگیری اش با امین را به او بگوید و علتِ تصمیمِ ولیعهدی را نذرش نسبت به واگذاری خلافت به خاندان ابی طالب، درصورت پیروزی بر امین بیان دارد. به گزارش کوپرسون مأمون در نامه ای به یکی از خویشاوندان خود نوشت که در جایی خوانده است؛ هفتمین خلیفه عباسی، آخرین خلیفه آن سلسله است و وی با توجه به این پیشگویی، قصد داشت که پس از عباسیان، خلافت به علویان منتقل شود تا بتواند با اعطای خلافت به علویان محروم از خلافت، رضایت خدا را کسب کند. برخی از دانشمندان اهل سنت، چون سیوطی مدعی شیعه گری و علاقه وی به علی بن موسی الرضا هستند که سبب شد تا وی، قصد کناره گیری از خلافت و انتصاب علی بن موسی به ولیعهدی را نماید. احمد امین معتقد است که مأمون معتزلی بود و به این سبب، به برتری و حقانیت خاندان علی بن ابی طالب جزم داشته است. احمد امین عامل دیگری را نیز در کنار معتزلی بودن مأمون مطرح می کند. وی معتقد است که فضل بن سهل و برادرش حسن بن سهل در تصمیم مأمون نقش مؤثری داشته اند. فضل بن روزبهان خنجی نیز این احتمال را مطرح می کند که مأمون در انتقال قدرت از عباسیان
به علویان صادق بود، اما با گذر زمان از این قصد خود پیشمان شد و علی بن موسی را به واسطه زهر به قتل رسانید. شیخ صدوق، روایتی را گزارش می کند که بر اساس آن، یکی از منجمان دربار عباسی، از نامناسب بودن زمان عقد و انتصاب ولیعهدی علی بن موسی الرضا به مأمون خبر داد و این انتصاب را مایه بدبختی دانست؛ اما با بی اعتنایی مأمون روبرو گردید. به عقیده مرتضوی، این مطلب گواهی است بر عدم اعتنای مأمون بر به مقام رسیدن علی بن موسی الرضا. اهداف علی بن موسی الرضا از پذیرش ولیعهدی. رضوی بر این باور است که در خطر بودن جان شیعیان و مکتب تشیع از دلایل پذیرش ولیعهدی از جانب علی بن موسی الرضا است. ایجاد عدالت در ساختار حکومت دیگر هدف علی بن موسی مطرح شده است. بر اساس روایتی از علی بن موسی، رضا خود را با یوسف پیامبر مقایسه می کند که با وجود شرکت در حکومت حاکمی کافر، در اجرای عدالت کوشیده است. محمدی اشتهاردی اعتقاد دارد علی بن موسی می خواست پایگاه مردمی خود را تقویت کند. وی می گوید حوادث، سخنان و اتفاق های اعجازگونه که در مسیر مدینه تا مرو از علی بن موسی دیده و شنیده می شد، پایگاه مردمی وی را چندین برابر نمود و موقعیت خاندان رسالت را در
نظر مردم بسیار بالا برد. جعفر مرتضی عاملی اهداف دیگری را نیز برای این امر متصور شده است: دوره ولیعهدی. پس از مراسم بیعت گیری، مأمون دستور داد بدره های زر بیاورند و جوایز زیادی به مردم ببخشند؛ از میان شاعرانی که ستایش و مدح علی بن موسی در این جایگاه را کردند، ابراهیم بن عباس صولی و دِعبِلِ خُزاعی بودند. به هردو نفر، ۱۰٬۰۰۰ سکه از مسکوکاتِ تازه ضرب شده که به نام علویان بود، دادند. پس از آن عباسیان و علویان متناوباً هدایایی دریافت کردند که ابتدا توسط عباس بن مأمون و سپس توسط محمد بن جعفر صادق راهنمایی می شدند. پس از مراسم در روز ۷ رمضان/۳۰ مارس، از سوی خلیفه نامه ای رسمی مبنی بر اعلانِ انتصاب تنظیم شد تا در مساجد سراسر امپراتوری خوانده شود. مأمون به شکرانهٔ این کار، حقوق یک سالِ سپاه را پرداخت کرد. به گزارش اکبری، تمام مردم، روزی و مقرری یکسال خود را در آن روز از بیت المال دریافت کردند. افزون بر این، مأمون دختر یا خواهرش، اُمِّ حَبیبه را به ازدواج علی بن موسی و دخترش اُمِّ فَضل را نیز به عقد پسر علی بن موسی، محمد تقی درآورد. مادلونگ معتقد است که لقب رضا از جانب مأمون برای علی بن موسی و به جهت پذیرش ولیعهدی اهداء