Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
درستی خاسن، خاس xasiya و haši+yam در پارسی باستان که xasiyaدر اردلانی مانند زبان پارسی باستان و زبان اوستا است، درست خوب hašiya در اردلانی xasiya تبدیل و دگرگونی hبهxو تبدیلš به s asti است، اردلانی هس has drvataēca دروغ گفتن اردلانی درو ایژی،druezi avavaṯخیلی، این اندازه، این مقدار، اردلانی آونهauna Old Avestan aṯ tā vaxšyā išəntō yā mazdāθā hyaṯ-cīṯ vīdušē staotā-cā ahurāi yesnyā-cā vaŋhə̄uš manaŋhō humązdrā ašā ye-cā yā raocə̄bīs darəsatā urvāzā yā چه اردلانی چه cha vaxšyāمی گوید اعلام می کند، بیژی، در گویش کرمانشاهی و لکی بوشی išəntō تلاش کردن رسیدن، اچینو achno mazdāθā مزن به معنای بزرگ در لهجه های سورانی و کرمانجی hyaṯ-cīṯ هنگامی که، بنابراین، کات kat در سورانی yesnyā ستایش، اردلانی یاد yad به معنی ستایش و پرستش manaŋhō ماه، در اردلانیmang مانگ، که در این مورد به اوستا نزدیک است، در بلوچی و کرمانجی ماه و در پارسی باستان ماهیا، تلفظ ngدر لهجه اردلانی مانند اوستا و زبان های ژرمنی و اروپای شمالی به صورت ŋ می باشد ašā راستی، درستی اردلانی xasiya خاسیه raocə̄bīs روشن، روچن در هورامی اردلانی روشن da+rəsatāزیبا
، قشنگ، اردلانی رازیا، دی رازنتrazand رازاندوه جدول شماره ۱ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانی جدول شماره۲ جدول شماره ۴ مقایسه لغوی اوستا با گویش اردلانی ارتباط گویش اردلانی با زبانهای شمال غربی و مرکزی ایران تاتی، تالشی، هورامی، بلوچی. زبان های فلات مرکزی یا گویش های مرکز ایران به دسته ای از زبان های ایرانی شاخهٔ شمال غربی گفته می شود که در گذشته در استان اصفهان و استان مرکزی رایج بوده است. بیشتر این گویش ها در حال انقراض است و در میان نسل جدید جای خود را به فارسی داده است. گویش های مرکزی ایران: گویش هایی هستند که می توان به، محلاتی، وانشانی و خوانساری اشاره نمود. گویش قدیم کرمان و یزد که توسط زرتشتیان و یهودیان این دو شهر حفظ شده گویش قدیم اصفهان که در اشعار برخی شاعران مانند اوحدی اصفهانی نشانه هایی از آن بدست آمده توسط کلیمیان این شهر و روستایهای مجاور شهر مانند زاینده رود و گز باقی مانده است. این زبان مرکزی که گاهی زبان راجی نیز نامیده می شود در گذشته در شهرهای ری و قم و همدان نیز تکلم می شده است بیشتر زبانهای مرکزی ایران ریشه آن به زبان مادی باستان برمیگرد. بیشتر زبانهای کردی مانند سورانی و اردلانی تأثیر
اتی را از زبانهای مرکزی ایران گرفته اند اما زبان هورامی از زبانهای نزدیک به زبان های مرکزی ایران و شرق دریای خزر بوده واین نظر مورد تأیید تمام زبان شناسان و شرق شناسان غربی بوده است. گویشهای شمال غربی به گویشهای مانندتاتی، تالشی، لکی، هورامی، گیلکی مازندرانی، بلوچی، آذری کهن، دیلمی و تا حدودی گویش کردی سورانی نیز ریشه آن به دریای خزر و شرق آن یعنی پهلوی اشکانی برمیگرد. جدول مقایسه نام حیوانات (جانوران، پرندگان و حشرات) در گویش اردلانی با زبان هورامی که زبان هورامی بیشتر به زبانهای مرکزی ایران و کناره دریای خزر نزدیک است. به نظر می رسد واژه ملوچک (گنجشک) در گویش اردلانی واژه ای قرضی از هورامی است که وارد گویش اردلانی شده است این واژه در زبانهای مرکزی ایران هم دیده می شود. مقایسه اعداد زبان تاتی از زبانهای شمال غربی با گویش اردلانی زبان تاتی از زبانهای مرکزی و شمال غربی ایران که به اعتقاد بیشتر زبان شناسان زبانهای ایرانی زبان تاتی جز زبان باستانی ماد می باشد در این بخش به مقایسه اعداد در زبان تاتی و هرزنی آذربایجان و گویش کردی اردلانی می پردازیم. از مقایسه اعداد زبان تاتی و گویش کردی اردلانی و همچنین تمام گویش
و لهجه های کردی به جز زازا و گوران و هورامی می توان نتیجه گرفت اعداد کردی به زبان پارسی و دسته جنوب غربی نزدیک است تا دسته زبانهای شمال غربی و مرکزی ایران ارتباط گویش اردلانی با زبان پهلوی اشکانی و ساسانی. اشتراکات زبانی میان کردی گویش اردلانی و پارسی باستان و پهلوی بررسی ریشه شناختی واژه های گویش اردلانی پیوستگی این گویش را با دیگر زبان ها و گویش های ایرانی، به ویژه گویش های جنوب غرب (پارسیگ ساسانی) و شمال غرب ایران (پهلوی اشکانی) و زبان های مرکز ایران (ماد) در دوره های تاریخی باستان، میانه و نو آشکار می سازد و نه تنها سیر تحول واج ها و ساختار واژگان گویش ها را به روشنی بازمی نماید، بلکه می تواند نشان دهنده ظرفیت واژگانی گویش و دیگر زبان های مرتبط با آن نیز باشد از این رو شایسته است که زبان ها و گویش های ایرانی، هریک از نقطه نظر علم زبان شناسی تاریخی و قواعد دانش زبان شناسی مورد بررسی موشکافانه قرار گیرند و بدین ترتیب راهی فراهم خواهد ساخت جهت حفظ و نگهداری این گنجینه های ارزشمند که به واسطه سایه سنگین زبان های دیگراندک اندک در حال فراموشی هستند. بسیاری از واک های موجود در پارسی باستان و پهلوی ساسانی که بعده
ا تحت تأثیر الفبا و دستور زبان عربی متروک شدند در کردی امروز زنده اند. از جمله تفاوت هایی که میان واژگان هم ریشهٔ کردی اردلانی و فارسی امروزی وجود دارد جابجایی حروف و قلب و تبدیل هاست که در این گونه موارد غالباً صورت مورد استفاده در کردی اردلانی به صورت کهن واژه نزدیک تر است. این تغییرات در زبان فارسی را امروزه تحت عناوین زیر بررسی می کنند. ۱- یاء و واو مجهول: در پارسی باستان بیش از یک نوع یائ و واو وجود داشته که امروزه تنها صورت باقی مانده در فارسی را یاء و واو معلوم و دیگر گونه ها را مجهول می خوانند. یاء معلوم چون: تیر، جاوید، رهی، بید و واو معلوم چون: تموز، آهو، توت. صورت مجهول واو و یاء در فارسی از میان رفته و در کردی با علامت «ی» و «و» از شکل معلوم آن ها متمایز می شوند و در واژگانی چون: شیر، دلیر، زور، شور و… وجود دارند. «بعد از اسلام که خط پهلوی به عربی بدل شد و در حروف هجای عربی برای تلفظ واو و یاء مجهول حروف خاصی موجود نبود به مرور زمان تفاوت میان آنها از میان برخاست و همه معروف خوانده شدند.» (جهانگیر، ۱۳۸۵: ۲۱) ۲ - ابتدا به سکون: در زبان های ایرانی باستان گروه های صامت، یعنی اجتماع دو صامت در آغاز کل
مه وجود داشته است اما بعدها از میان برخاسته است (خانلری، ۳۵۱:۱۳۶۵) این تغییر نیز باز به دلیل نفوذ و تأثیر دستور زبان عربی اتفاق افتاده که در آن ابتدا به ساکن محال است؛ بنابراین کلماتی که دارای چنین ترکیبی بودند به دو صورت تغییر کردند: الف- افزودن مصوت میان دو صامت آغازی Barardar-----brad(ar)---------bratar (برادر) ب- الحاق مصوت به آغاز کلمه در گویش کردی اردلانی کلمات با همان سیاق باستانی و با صامت آغازین به کار می روند Bra, bro,fra, dro ج- تبدیل صامتها: ۱- صامت j=ج در آغاز کلمات در پارسی مرحلهٔ باستان، و پهلوی ساسانی در فارسی جدید به ز= z تبدیل یافته، همین واژگان در کردی اردلانی بدل به ژ =ž شده اند و در بعضی واژه ها ج باقی مانده است. زن jan = zan زیستن jiv = zistan =živ در گویش کردی اردلانی: (در واژهٔ ژه نیار به معنای نوازنده) ژه ن = jan = žen ژیو/ ژین = jiv =žin ajne=زدن و کشتن و بریدن ۲- صامت نفسی ه=h که در آغاز کلمات مرحلهٔ باستانی قرار داشته در فارسی میانه باقی مانده و در جدید ساقط شده hanjir= انجیر انجمن hanjamana= hanjaman= در کردی اردلانی این شکل از کاربرد ه همچنان زنده است و در برگردان به فارسی حذف می
شوند هه و رامان hawraman= اورامان به معنای محل برآمدن خورشید هه ور hawr = ابر ۳- صامت و=v آغازی هرگاه پس از آن مصوت i قرار داشته در مرحلهٔ میانه همچنان وجود داشته و در مرحلهٔ جدید به g,گ تبدیل شده (خانلری۳۴۶:۱۳۶۵) گشتاسپ =vištaspa=vištasp همه= گشت= gišt= višt= vis در گویش کردی اردلانی همین تبدیل در برخی موارد دیده می شود اما هم شکل نخستین امروز کاربرد دارد و هم شکل تغییر یافته: Vitn(وتن) یا گوتن به معنای گفتن هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد. ۴-گروه صامت fr= ف ر در میان کلمه به رف= rf قلب شده است. برف = vafr =wafr در کردی اردلانی وه فر wafr یا بفر bafr عیناً تلفظ دورهٔ ساسانی است. ۵- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده. تخم = tauhm = tom در کردی اردلانی: توم = tom ۶- تحول آغازین ایرانی/hṷ/ به
/xw/آغازین ایرانی مصوت آغازی هو=hu یا u در به خو بدل شده (خانلری، ۳۴۲:۱۳۶۵) Xwarden خواندن،xwarden خوردن البته در تعدادی واژه مانند ورد، به معنی خورد این تحول روی نداده البته در متن پارسیگ کتیبه ساسانی کعبه زرتشت نیز به صورت وردیچ (خورد کردن) آمده است. ۷-تبدیل و دگرگونی صامت s س به ه h ask=aho اردلانی=آهو، پهلوی ساسانی آسگ Masi=mahi اردلانی=ماهی، پهلوی ساسانی ماسیگ Asen=ahen اردلانی=آهن، پهلوی ساسانی آسن خواندن خط پهلوی در نوشتن خط پهلوی به این صورت بوده یک صامت (حرف) رابرای چند صامت (حرف) به کار می بردند و این خط حروف صدادار نداشته و زبان شناسان صدا گذاری متن را بر اساس زبان فارسی حال انجام می دادند در حالی که پهلوی بیشتر به زبان های غرب ایران لری، لکی، هورامی کردی نزدیک بوده و شکل باستانی واژه ها در این زبان ها موجود است دومین مشکل زبان پهلوی، هزوارش بودن زبان است یعنی کلماتی را به زبان آرامی می نوشتند ولی در خواندن متن آن را ترجمه می کردند و به پهلوی می خواندند در اینجا نیز زبان شناسان بیشتر واژه های فارسی دهه دوم هجری تا هشتم یا کتب پهلوی بعد از اسلام را برمی گزیدند مثال واژه آبستن، زایمان، به صورت(pws)آم
ده زبان شناس pرا با حرف ب در نظر گرفته در حالی که در کردی p در اکثر واژه ها با (و) مطابقت دارد و بعد صدا گذاری واژه انجام می شده است و واژه تبدیل بهabus می شده است. کردی(Pws),(abus),(awasواژه پهلوی) واژه آهن گر، در پهلوی به صورت (synkl) آمده پس از صدا گذاری باید واژه asen باشد نه asan و پسوند واژه klنیز kar است در حالی که مکنزی از پیشوند فارسی گر استفاده کرده است در واقع asenkar درست تر است نه asangar و امروز هم از واژه آسن کار در کرمانجی استفاده می شود مانندکاوهٔ آسن کار (کاوه آهنگر) زبان کردی و گویش اردلانی از دیدگاه ریخت شناسی به زبانهای ایران باستان و به ویژه " زبان پهلوی دوره ساسانیان " می رسد که تأثیراتی را زبانهای مرکزی ایران و زبان پارتی اشکانی نیز برده است گویش اردلانی قدمتی به فراخنای تاریخ گسترده و کوه های سر به فلک کشیده سرزمین کردستان دارد. از مجموع آرا و نتایج پژوهشگران و بر اساس ویژگیهای علم زبان شناسی این امر مسلم است که گویش اردلانی در ساخت آوایی و دستور زبان و تلفظ و ساختمان کلمات، ویژگیهای خاص خود را داراست و یک گویش مستقل از سورانی است و خود دارای لهجه های متفاوتی در گستره استان کردستان و
استان های همجوار در ایران و کشور عراق است مانن manen در اردلانی به معنی ماندن است. این واژه در کتاب ادبیات مانوی متنهای پارسی میانه مری بویس صفحه ۹۴ آمده است / حوش hos دراردلانی یعنی حیات خانه که در اوستا husiti از ریشه hasi به معنی خانمان است که در انگلیسی هم بصورت house خانه کوچک است / ایسه aeyse قید زمان در اردلانی است که به معنی حالا و اکنون است. در کتاب فرهنگ پهلوی دکتر بهرام فره وشی صفحه ۲۷۱ قید زمان هیس his در پهلوی با همین معنی بکار رفته است. همچنین ایسه در اوستا بصورت aizya به معنی اکنون آمده است. ایسه کاملاً پهلوی است ولی الان عربی است / هیشتن heishten در اردلانی یعنی اجازه دادن و گذاشتن و با واژه پهلوی هیشتن hishtan در نوشته های پهلوی ساسانی آمده است مثل：درفرهنگ پهلوی نیبرگ صفحه ۱۰۰ و در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲۹۶ و در ارداویراف نامه فیلیپ ژینیو صفحه ۵۰ آمده است. نیا nea یا نیسی nesi در اردلانی معنی نیست می دهد و به عنوان پیشوند نفی بکار می رود در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۳۹۷ و واژه نامه شایست ناشایست دکتر محمود طاووسی صفحه ۲۳۲ و در کتاب ادبیات مانوی مری بویس صفحه ۱۰۶ و در فرهنگ پهلوی نیبرگ صفحه
۵۸ به این صورت آورده شده：ne hilam: یعنی نمی گذارم. ناتاو nataw در اردلانی یعنی چیز بدقلق و عجیب و بدرد نخور است و در پهلوی بصورت اناتاو anatav به معنی ناتوان و بی استعداد در فرهنگ پهلوی دکتر فره وشی صفحه ۳۵۷ و در واژه نامه پازند موبد رستم شهرزادی صفحه ۳۰۹ آمده است. کاکیله kakila در اردلانی یعنی دندان آسیاب و در واژه نامه پازند صفحه ۲۷۱ ککا به معنی دندان آمده / گن gan در اردلانی یعنی بد و این واژه با همین شکل و معنا در فرهنگ پهلوی مکنزی صفحه ۳۵ آمده / گله gela در اردلانی یعنی شکوه و گلایه که در فرهنگ پهلوی دکتر فره وشی صفحه ۲۳۲ آمده است. کوت kot در اردلانیی یعنی قسمتی از چیزی، مقداری که در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲۹۰ با همین تلفظ و معنی کاربرد دارد؛ و در واژه نامه پازند صفحه ۲۷۳ نیز آمده است کرنه kerane یعنی خراشیدن و این واژه اردلانی با واژه پهلوی کرنیتن karenitan با همین معنی آمده. در فرهنگ فره وشی صفحه ۵۴ ذکر شده است بوآ boua دراردلانیی یعنی باشد که در واژه نامه مینوی خرد صفحه ۱۲۶ آمده است. جم و جول jam jul در اردلانی یعنی حرکت و جنبش که در فهرست واژگان مانوی اثر مری بویس صفحه ۸۵ آمده مانگ mang به معنی ماه
است که در واژه نامه پازند صفحه ۲۹۷ آمده است. دنگ dang در اردلانی یعنی صدا و صوت که در پهلوی بصورت rang و در انگلیسی بصورت ding آمده / درو derou واژه ای پهلوی و اردلانی به معنی دروغ است که در واژه نامه مینوی خرد صفحه ۱۹۱ و واژه نامه شایست ناشایست دکتر طاووسی صفحه ۳۲۳ و فهرست واژگان مانوی مری بویس صفحه ۵۹ آمده است / دروزن derouzen در اردلانی یعنی دروغگو که با همین شکل و معنی در واژه نامه شایست ناشایست دکترطاووسی صفحه ۳۲۳ و ارداویرافنامه فیایپ ژینیو صفحه ۱۷ و واژه نامه پازند، شهرزادی صفحه ۱۷۳ آمده است. در کتاب مری بویس (ادبیات مانوی) به شکل drozan به معنی دروغگو در صفحه ۶۰ آمده. برق bargh در اردلانی یعنی درخشش که در اوستایی بصورت برج آمده کلک keleka انگشت کوچک دست یا پا که در فرهنگ پهلوی فره وشی صفحه ۲ بصورت kleic آمده است / کامی kami در اردلانی یعنی کدامیک و در فرهنگ اوستا صفحه ۳۷۱ بصورت کهمی kahmi و کهمیایی kahmiyai به معنی چه کس و کی است / کنی kane در اردلانی یعنی کندن و در پهلوی و اوستایی kan و در سانسکریت khan آمده (پارسی باستان، رولاند ج کنت، ترجمه：سعیدعریان کیسل kesal در اردلانی یعنی لاک پشت و در اوستا ب
صورت کسیپ kasyapa آمده است و در سانسکریت به شکل کشیپ آورده شده است. جدول شماره ۱ واژگان پارسیگ ساسانی جدول شماره ۲ زبان پارسیگ ساسانی (مکنزی) جدول شماره۳ جدول شمار۴ جدول شماره۵ جدول شماره۶ جدول شماره۷ مقایسه متون پهلوی ساسانی با گویش اردلانی برگرفته از کتاب شاپورگان از بررسی متون پهلوی ساسانی به نظر می رسد از لحاظ لغوی به گویش های لری، کلهری و به گویش اردلانی نزدیک است. واژه های فراوانی از زبان اورامی در پهلوی ساسانی یافت می شود با توجه به نزدیکی زبان هورامی با زبان اوستا یا شاید زبان مادی و نزدیکی زبان اورامی با زبان پارتی اشکانی تأثیر زیادی بر گویش اردلانی گذاشته و لغاتی از این زبان وارد گویش اردلانی شده است. در پهلوی ساسانی لغات زیادی از زبان پارتی اشکانی راه یافته است و در کل پارسیگ ساسانی با پارسی باستان تفاوت های زیادی دارد و پهلوی ساسانی تحت تأثیر فراوان زبان اوستا و پارتی اشکانی قرار گرفته است. بررسی متون پارسیگ ساسانی ʾwd šʾẖ nʾn xwrdn bzm bwd ° ud šāh nān xwardan bazm būd. ° Und der König saß zu Tisch. ترجمه به زبان ژرمنی ud، و حروف ربط در اردلانی او au šāh، شاه، اردلانی شا nan xwardan نان خوردن، ار
دلانی nan xwarden bazm,بزم مهمانی، شادی، اردلانی بزم bazm būd بود، اردلانی بو،bu ky [bwd k]ʾ ʾmẖ ʾyd ʿspʾs [p]d tw qyrd ° ? ° kay būd, ka amāh ēd spās pad tō kird 'Wann war es, daß wir diesen Dienst an dir verrichteten kay būd چه وقتی بود، اردلانی کی بو،ke bu ka amah ēd که ما، اردلانی که ایما ،ka ema spās سپاس، اردلانی سپاس pad tō kird به تو کرد، اردلانی به تو کرد،ba to kirdمتن پارسیگ ساسانی (توفان چین) ud awēšān dōwnān, nar ud māyag awezmāhīd hēnd. (Acta 9, y-40 آن دو نر و ماده شهوت ران هستند نمونهٔ دیگری از متن های پارسی میانه را از جلد نخست کتاب «سبک شناسی» نوشتهٔ استاد ملک الشعرا محمدتقی بهار، شعری به نام «در ستایش درخت نور» از یافته های تورفان (Turfan) متعلق به پیروان مانی که گویا بخشی از کتاب «شاهپورگان» مانی باشد؛ یعنی زمان آن به آغاز دوران ساسانیان (۲۴۰ م) می رسد: خورشیت ی روشن اُد پورماهٔ بَرازاگ روژِندا برازند از تنوار ی اوی درخت مُروان ی بامیوان اوی وازِند شادیها وازند کبوتر [اُد] فرَشَه مُرو ی وسپ [گونگ] سراویند اُد آواژند … کنیگان بِستایند [هماگ] تنوار ی اوی [درخت] – پورماه: ماه پُر. ماه کامل -بر
ازند: زینت دهند -آواژند: آواج، آواز اُد:حرف ربط و، اردلانی او(u) هماگ: همه سورانی همو، کرمانشاهی، همگ—روژِندا:روز پارسی باستان روچ، پهلوی اشکانی روژ مُرو: مرغ. پرنده اردلانی مامر، مراوی (مرغ آبی) پهلوی اشکانی: مریغ سورانی مریشک، فارسی نو:مرغ -بَرازاگ: برادرزاده اردلانی: برازاگ – فرشه مرو: مرغ جنگلی، تاووس، قرقاول – بامیوان: بامی. بامدادی به معنای روشن و بامدادی) اردلانی: بیانی – وازند: واجند. از واجیدن یا واژیدن به معنای سخن گفتن. واژه از همین ریشه است. اردلانی: بیژن -کنیگان: دختران، اردلانی کنیشک کان – وسپ: ویسپ گونگ = هر گونه. (ویس هورامی: همه) اردلانی گشت، بازنویسی به زبان امروزی: خورشید روشن و ماه پُر برادرزاده هم روشنی دهند و زینت دهند از تنهٔ آن درخت مرغان بامدادی سخن گویند به شادی سخن گویند کبوتران و مرغان وحشی و همه گونه مرغان سرود گویند و آواز برکشند … دختران بستایند همگی تنهٔ آن درخت را. جدول مقایسه اعداد گویش اردلانی با زبان پارسیگ ساسانی مقایسه متون پهلوی اشکانی (پارتی) با گویش اردلانی زبان پارتی، پهلوانی از زبان های میانه شمال غربی ایران که با زبان های سغدی، خوارزمی، سکایی ختنی، سکایی تمشقی و بلخ
ی (شاخه شرقی) هم خانواده است. پهلوی اشکانی نزدیکی زیادی با زبان های شمال غربی کناره دریای خزر مانند تالشی و گیلکی و مازندرانی و سمنانی و هورامی و زازایی در ترکیه و از بعضی جهات به گویش سورانی و کرمانجی و بلوچی و لکینزدیک است مهم ترین تأثیر زبان اشکانی بر گویش اردلانی صامت ž می باشد. در زبان لکی به جای برله اردلانی ورژه گفته می شود و همچنین به جای ضمیر له لی به معنی از او ضمیرهای ارن که ل به ر تبدیل شده و همچنین در بعضی مواقع از ضمیر اژن استفاده می شود همچنین پسوند کلمات به جای ش که در حوزه زبانهای جنوب غربی است از پسوند ژ استفاده می شود مانند ووژ به جای خودش بررسی متون پهلوی اشکانی rahy rōšn ahēnd bar ō šahrδārīft šādžan niwāg čē až hawīn zaxsēd(Boyce, 1975: 117). ahēnd هستند، هن han šahrδārīft، شهریار، در سورانی و کرمانجی شارزا šarezā, که ریشه واژه به زبان اشکانی برمی گردد، در حالی که در گویش اردلانی، شالیار، از ریشه شهریار shahryar به پهلوی ساسانی بر می گردد در پهلوی ساسانی و گویش اردلانی تبدیل(d به i)در صورتی که پس از d مصوت قرار گرفته باشد صامت d(د) بهٔ تبدیل می شود، ولی در پهلوی اشکانی به جای صامت d از ص
امت (z (δ استفاده می شود از جمله در گویش سورانی اربیلی بسیاری از واژه اصیل پارتی اشکانی باقی مانده است. شاد،shad، گویش سورانی اربیل، شازه shaza دل del, گویش سورانی اربیل، زیل، zel až حرف اضافه (از)، در زبان شکاکی و کرمانجی از این واژه مانند زبان پهلوی اشکانی استفاده می شود. ژی، že,až،iž در متنی به زبان پارتی اشکانی(M 5569) دربارهٔ پیامبر مانی اشاره شده است. čawāγōn šahrδār kē zēn ud padmōžan frāmōžēd ud an iž šāhwār padmōžan padmōžād awāγōn frēštag rōšn frāmōxt (Boyce, 1975: 47). (چونان شهریاری که سالح و جامه از تن به درآورد و دیگر نیز جامهٔ شاهوار درپوشد همانگونه فرشتهٔ روشنی/ čawāγōn چنان، کرمانجی چاوا šahrδārشاره زا در سورانی و کرمانجی iž ژی در کرمانجی aδyān waxd až dūr pad zānūg awištād .(Acta 9, e-6) آنگاه خود از دور به زانو ایستاد zānūgمکریانی اژنو، اردلانی دانوی danui (خم کردن) awištād سورانی دوستا، وستا، ایستادن نکته، طبق قانون بارتولومه/z/* ایرانی آغازینپیش از/t/*، در زبانهای ایرانی شمال غربی باید به صورت/št/ درآید (قریب۱۳۸۴: ۱۱)، اما در همه گویش های کردی معمولاً خوشه */št/ تبدیل به/st/ و یا/s/ می شو
د؛ که از این جهت گویش اردلانی به دسته زبانهای جنوب غربی یعنی پارسی نزدیک استمانند:ang'ʊsa*anguštā-&gt;*ang'ʊsta&gt; انگشت جدول مقایسه اعداد پهلوی اشکانی با گویش اردلانی مقایسه اعداد گویش اردلانی با زبان زازایی(zazaki) مقایسه پهلوی اشکانی از لحاظ دستوری و "اتیمولوژی" (ریشه شناسی) و تحول آوایی با گویش اردلانی و سایر گویش های کردی ۱- ازجمله تغییرات در زبان اشکانی تبدیل dz زبان های باستانی بهz است. دل/زیل در گویش سورانی اربیلی، در گویش اردلانی دیلdil, کرمانجی dil شادی / شازه در گویش سورانی اربیلی در گویش اردلانی و کرمانجی شاهی یا شایی درد/ زیره از ریشه زرد(zard) به معنی درد کشیدن، تیره/tira از ریشه واژه درد dida /diz در پارسی باستانdida به معنی قلعه و در گویش سورانی اربیلی به دز diz تبدیل شده مانند قلا دزه، روان دز دریا /زره، در گویش های سورانی، حتی واژه زریوار، نیز واژه ای متعلق به دسته زبان پارتی اشکانی است که در گویش اردلانی دریا می باشد، خدمت، در سورانی خزمت xezmat در اردلانی خمتxemat ۲- تحول خوشه آوایی (ia) به(ay)در پهلوی ساسانی خوشه آوایی (ia)در بعضی از واژه های ایرانی آغازین، در زبان های ایرانی مانند پهلوی
ساسانی تبدیل به-āy- و در زبان های ایرانی شمال غربی مانند پهلوی اشکانی تبدیل به-āw- می شود (ابوالقاسمی۱۳۸۷ :۱۶۸)، سورانی و هورامی نیز تحولی همچون زبان اشکانی را متحمل شده اند، مانند :sāṷaia-&gt;sāw-* ساییدن که در پهلوی اشکانی تورفانی نیزبه صورتsāw-(باغ بیدی۱۳۸۸ :۲۰۱)، اما در پارسیگ ساسانی به صورتsāy- (مکنزی۷۸:۱۹۸۶) درآمده است. مثال ساییدن/ اردلانی:say بی سایه سورانی saw، بی ساوه کرد/ اردلانی کردیه سورانی کردوه خورد/ اردلانی خواردیه سورانی خواردوه مانده/ اردلانی، مایه سورانی ماوه ۳- تحول صامت (ج j)و (چ ch)و (گg)تغییر آن به (ژ ž) ازجمله تأثیرات زبان پهلوی اشکانی بر همه زبان های ایرانی صامت ژ است مخصوصاً شمال غرب ایران البته این تأثیر در گویش سورانی محور مهاباد تا اربیل عراق بیشتر است. روچ (روز) در فارسی باستان و اوستا (روچ) در کردی روژ کرمانجی روج، بلوچی روچ جیر، به معنی زیر در کردی به ژیر گیان giyan به معنی جان و زندگی در سورانی ژیان، کرمانجی جان، اردلانی گیان جوان در سورانی ژوان به معنای زیبا واژه جوان در گویش سورانی مانند پهلوی اشکانی واژه yavan می باشد و در پهلوی ساسانی از واژه juwan استفاده می شد، تغییر و
دگرگونیy بهl تبدیل به لاوان، lavan در گویش سورانی مکریانی دیده می شود. دختر، در اردلانی کنیشک در هورامی کناچی، و در مازنی و گیلکی کیجا، در لکی کنیوژ و در گویش سورانی مکریانی کیژ،kiža که واژه ای اشکانی می باشد به صورت kanižag آمده است. ud pad hamag tanbar ho kanižag drust bud. همه تن آن دخترک تندرست (خوب) شد. ۴- خوشه آواییxwدر پهلوی ساسانی و خوشه wxدر پهلوی اشکانی این خوشه درابتدای واژه ها و افعال قرار می گیرد در پارسی باستان (hu) و در پارسیگ ساسانی از خوشه آوایی Xwاست که در اکثر گویش های کردی به این صورت می باشد ولی در گویش بلوچی، هورامی، زازاکی از خوشه wx است و مربوط به زبان پارتی اشکانی می باشد. Wxاز خوشه باستانی hu، در هورامی وردن ،vardan حذف صامت x قبل از صدای wوv Wxardan/wardan بلوچی می خوابم، (وپسن)، خوردن بلوچی، وردن، وردگ vardg در هورامی خوش wxshحذف صامت xکه قبل از صدایwواژه به wash تبدیل می گردد. ۵- جمع بستن عدد با اسم در جمله در زبان پهلوی اشکانی (دستور زبان پهلوی اشکانی حسن رضایی باغ بیدی).[۱۱] طریقه جمع عدد با اسم در جمله، در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) به پهلوی اشکانی بر می گردد چون با آمدن
عدد در جمله اسم هم جمع می شود. من دو لباس خریدم. واژه های پهلوی اشکانی بررسی لغوی و دستوری گویش اردلانی با سایر گویش های کردی. واژه های مربوط به وابستگی خویشاوندی که در گویش اردلانی رواج دارند: بررسی گویش اردلانی ازلحاظ اتیمولوژی (ریشه شناسی) و تحول آوایی. ویژگی های منحصربه فرد گویش گویش اردلانی ۱-حفظ پیشوند فعل / a/پارسی هخامنشی از «*اَتَـ» زبان ایران باستانی را به عنوان نشان استمرار ۲-حفظ (گ g)پسوند دوره میانه زبان های ایرانی ۳- حفظ خوشه آوایی(ay) در پایان افعال زبان پارسیگ ساسانی ۴-حفظ (ت) دوره پارسی هخامنشی ۵- تحول آوایی و دگرگونی صامت (د) به (ی) در پارسی هخامنشی و ساسانی ۶- تحول نشان جمع gan زبان ساسانی به کانkan ۷- تحول آوایی rd به l ۸- تحول آوایی v به g در دوره میانه زبان پارسیگ ساسانی اگر مصوت پس از و (v)آغازی یا ə یا u یا a باشد در تحول تاریخی به گ (g) تبدیل گردد و مصوت بعد ازv به o بدل می شود؛ مانندgo=vi ,go =vu ,go =və. اتیمولوژی (ریشه شناسی) و تحول آوایی گویش اردلانی ۱-هیشتنhishten، اهیلی، ایلیaely، بلاbelaبه معنی اجازه دادن ریشهٔ باستانی *hardz- در زبان های ایرانی به معنی «رها کردن» و «به پیش فرس
تادن» است. این ریشه در زبان اوستایی به صورت harz- ضبط شده است و در زبان فارسی باستان به صورت hard- (دقّت شود به تمایز z در زبان های شمال غربی و d در بان های جنوب غربی ایرانی). ریشهٔ مزبور به مرور زمان دستخوش تغییرات معناشناختی گردیده و معانی مزبور را در زبان های مختلف ایرانی نوین به خود می گیرد: «عفو کردن»، «روانه کردن»، «اجازه دادن» و «پرتاب کردن». در این میان معنای «اجازه دادن» یا «گذاردن» نمود بیشتری دارد. در پارسی هخامنشی هیشتن به معنای دستور دادن و اجازه دادن و در پارسیگ ساسانی به عنوان زادهٔ مستقیم زبان پارسی باستان، این ریشه با تحول rd به l، که به زعم زبان شناسان مخصوص زبان های ایرانی جنوب غربی است، از hard- به صورت hil- درآمده و در فارسی کلاسیک (متون ادبی قرون اولیهٔ پس از اسلام) به صورت «هلـ» از ریشهٔ «هلیدن» یا «هشتن» حفظ می گردد در گویش اردلانی نیز اهیلی و ایلی به معنای اجازه دادن می باشد. در کردی گویش اردلانی «بِلا» و مازنی «بهِل» (به معنی «اجازه بده»، «بگذرا») و بلوچی «ایلَگ» به معنی «گذاشتن» است. همچنین هیشن(hishten) در کرمانجی و گویش اردلانی به معنی اجازه دادن است. در این میان ولی زبان هایی شما
ل غربی نزدیک به زبان های مادی- اشکانی که کم تر با پارسی سر و کار داشته اند یا به نحوی ایزوله بوده اند صورت اصیل باستانی این فعل را حفظ کرده اند: زازایی «اَرزهَ»، به معنی «پرتاب کن»، هورامی «بازهَ»، به معنی «اجازه بده» و تالشی «هَرزـ» در مقام ریشهٔ مضارع، سورانی «واز» به معنی اجازه دادن همچنین در زبان فارسی نو نیز ریشه واژه (بزار، وزار، گذار) به معنی گذاشتن، قرار دادن و اجازه دادن، که ریشه آنها به دسته زبانهای شمال غربی ایران یعنی (پارتی اشکانی _ مادی) برمی گردد. ۲- awas: آبستن فارسی میانهābus» آبستن «(مکنزی۱۳۷۳ :۳۲) &gt; فارسی باستان*ā-puça-، از ایرانی باستان*ā-puθra-» پسردار، با پسر «بسنجید با: اوستاییpuθra-» پسر «فارسی باستانpuça-، سنسکریت.putrá- در گویش اردلانیāw فارسی میانه و āw تحول یافته ازāb بهawتبدیل شده است، مانند فارسی میانه *ābūd &lt; گویش اردلانیawī» شد «awas در گویش اردلانی بازمانده صورت پارسی باستان است که صورت جنوب غربی واژه محسوب می شود و در لری لرستانی به صورتowes و در لری بختیاری(awosایزدپناه1381 :40)و در خوانساری به صورتōwis (آ یلرس1976 :198)با همین معنی باقی مانده است. اما معادل شمال غربی