Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ی گویش هایی مانند کرمانجی و سورانی تحت تأثیر شاخه های ایرانی شرقی (سکایی و پشتو) سیستم ارگاتیو را به شکل تحلیلی توسعه داده اند: "مثال:" Ew kitêb ji min xwend = «آن کتاب توسط من خوانده شد». ازجمله مواردی که گویش اردلانی را با گویش سورانی (اربیلی و مُکریانی) در یک گروه قرارنخواهد داد و باید با تردید به آن نگاه کرد ارگاتیو بودن گویش اردلانی سنندج و غیر ارگاتیو بودن گویش سورانی (اربیلی و مکریانی) در محور مهاباد تا اربیل است. مثال من نان خوردم/// لهجه مُوکریانی: من نانی خواردم. min nani xwardm/ گویش اردلانی: من نانم خوارد. men nanm xward در این زمینه هم گویش اردلانی و کرمانجی مانند پهلوی ساسانی ارگاتیو می باشد. من آنها را خوردم. .men avanm xwārd تو آنها را خوردی. . to avano xwārd او آنها را خورد. .av avani xwārd ما آنها را خوردیم. .ema avanman xwārd شما آنها را خوردید. .ewa avantan xwārd ایشان آنها را خوردند. .awan avanyan xwārd صرف فعل nûsî در زمان گذشته در لهجه اردلانی (past stem of the verb is "nûsî". (from یکی دیگر از نشانه های اصالت و خالص بودن گویش اردلانی این است که طرز کاربرد شناسه ها به طور دقیق منطبق با
نوع کاربرد شناسه ها در پارسی باستان می باشد که گاهی شناسه قبل از فعل بکار می برند که برای نمونه متن زیر از پارسی باستان می باشد. paruvā xšāyaθiyā yata āha avaišām avā naiy astiy kartam paruvā قبل از، اردلانی بر له وا، بلوا،barlava,balava xšāya+θiyā شاه، اردلانی شا sha yata تا، اردلانی تا، ta āha، که، اردلانی که، ka avaišām، آنها، اردلانی اوانیش، avanish avā آن، اردلانی اوا، ava نمونه زیر شناسه فعلها در گویش اردلانی است. naiy astiy kartam نکرده اند، اردلانی، نی شیان کرد ام دی: am di دیدم // ات دی: at di دیدی // او دی: av di دید امان دی: a man di دیدیم // اتان دی: a tan di دیدید // آشیان دی: a šyan di دیدند نشانه جمع در گویش اردلانی: نشانه جمع در گویش اردلانی نشانه جمع در لهجه اردلانی «کان»kan می باشد که به واژه های مفرد اضافه می شود. (اسم+ ه + ک+ ان) مثال:ان+ک+ ه+ سگ=سگه کان (سگها) در گویش اردلانی همچنین از پسوندهای یل (yel) و گل (gal) و در مواردی از آن (ان an) به صورت محدود استفاده می شود اما در گویش سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مانند زبان فارسی از (ان) استفاده می کنند در پهلوی ساسانی از نشانه (گان) و در موارد
ی از نشانه (ان) برای جمع استفاده می شد در اردلانی مناله کان (بچه ها) در سُورانی (اربیلی و مُکریانی) مندالان ضمیرهای پسوندی برای حالت مفرد: در گویش اردلانی از پسوند/aka/ که پسوند اسم در زبان های ایرانی باستان است استفاده می شود نمونه هایی برای حالت مفرد ("Kur" در کردی یعنی پسر): نمونه هایی برای حالت جمع: مقایسه ساخت گذشتهٔ متعدی: اردلانی، سورانی و پهلوی جدول مقایسه اردلانی، هورامی (پاوه و کرمانشاهی) و کتیبه ساسانی در زمینه ارگاتیو و ترتیب نحوی در هورامی (به ویژه گونهٔ پاوه ای و کرمانشاهی)، مفعول در بسیاری از ساخت ها با فعل مطابقه کامل ندارد، حتی وقتی فاعل حذف شده یا ظاهر ارگاتیو وجود دارد. به طور دقیق: 1. ساخت کنایی (Periphrastic / Weak Ergative) فعل معمولاً شناسه فاعلی و مفعولی ندارد. مفعول ممکن است آشکار باشد، اما فعل با آن مطابقت نمی کند. مثال پاوه ای: kušt-ā ne=š kill.PAST-1SG=3SG "او من را دیوانه کرد." → در این جمله، مفعول «من» است، اما فعل فقط شناسهٔ فاعل ۱ شخص «من» و سوم شخص «او» را نشان می دهد، نه شناسهٔ مفعول. 2. ساخت تجربی / معرفتی در جملاتی که گوینده بر تجربه یا اثر عمل تأکید دارد، باز هم فعل با مفع
ول مطابقه کامل ندارد. این تفاوت، هورامی را از اردلانی سنتی متمایز می کند، چون در اردلانی گذشته متکی بر مفعول است و مطابقه فعل با مفعول اجباری است. در هورامی: مفعول ممکن است بی نشان باشد و فعل با آن مطابقت کامل ندارد. در اردلانی (سنندجی): مفعول گذشته متعدی فعل را مطابقه می دهد و ارگاتیو زنده و دستوری است. برخی ویژگی های گویش اردلانی سنندجی. همگرایی زبانی بین ایلات و عشایر کرد و زبان مردم هَورامی ساکن در استان و همچنین زبان ادبی و شعری گُورانی که به پارتی اشکانی و زبان های شمال غربی نزدیک است در گذشته بین فرهیختگان زبان و ادبیات مکتوب عامه مانند شاهنامه های کردی، خورشید و خاور، اسکندر نامه که همگی به گُورانی سروده شده بودند در واقع زبان گورانی بر شیوه مکالمه اردلانی سنندجی تأثیرگذار بوده است اما این تأثیر زیاد نبوده است و در حد مبادله و قرض دادن واژگان بین گویش اردلانی و زبان گورانی در طول سالیان دراز بوده است. اما همچنان که گفته شد در محدوده جغرافیایی نفوذ گویش عمومی سنندجی و فرایندهای واجی لهجهٔ اردلانی در چارچوب نظریهٔ بهینگی تفاوت هایی در لحن بیان واژه ها دیده می شود. به طور مثال در بسیاری از روستاهای سنندج
و شهرستان های استان کردستان "د"و "گ" دارای تلفظ خاصی است و تا به حال هم نشانه ای الفبایی برای بیان اینگونه تلفظ د و گ ایجاد نشده است. مولوی شاعر که خود از طایفه جاف بوده است این ویژگی ادای د و گ را در اشعارش لحاظ نموده است و لذا در تلفظ صحیح اشعار مولوی باید به این نکته توجه داشت. قرابت جغرافیایی لهجه اردلانی با گویشوران گویش های جنوبی کردی کَلهری و لَکی، لری و گورانی سبب تأثیر این گویشها نیز به ویژه در نواحی مجاور خود بوده است و آن بیشتر در اضافه شدن کسره "ی" در تلفظ برخی واژگان است مانند دویر به جای دور، لویل به جای لول، قویل به جای قول (عمیق) یا "یل" علامت جمع به جای" گل " مانند "کوره یل " به جای "کورگه ل" (پسرها) البته این نوع جمع بستن در زبانهای مرکزی ایران و زبان لری دیده می شود کاربرد آن در گویش اردلانی محدود و بسیار کم است؛ بنابراین ریشه شیوه فعلی سنندجی را باید در همگرایی کلامی اقوام و طایفه هایی با اصالت هَورامی، ژاورودی، جافی و ایلات موسوم به کرد و نیز کَلهری و لَکی جستجو نمود؛ و حتی ردپایی از اثر کردی شمالی بادینانی نیز وجود دارد؛ که البته این فقط یک نظر شهودی است و این ارتباط ممکن است ریشه در سا
ختارهای قدیمی تر خود زبان داشته باشد. در این لهجه واژگان متعددی وجود دارد که در سایر لهجه های کردی میانی مصطلح نیست. مانند تاسه (تامه زرو، یاد کسی یا چیزی)، مامر (مریشک - مرغ)، هه نگور (تری – انگور)، هاله (غوره)، کتک (گربه-پشیله)، کیف (کوه-کیو)، که نیشک (دختر- کچ)، گه ره ک بوون (ویستن- خواستن)، چه په ل (کثیف-پیس)، له ته ک (له گه ل – با)، رمیان –روخیان (روخان- خراب شدن)، کوچک (سنگ – به رد) و … همچنین افعال در شیوه ته لهجه سنندجی به گه ختم می شوند مانند کردگه به جای کردیه، چوگه به جای چووه، رژیاگه به جای رژیایه همچنین حرف د در وسط واژه در لهجه منطقه اردلان اگر قبل از صدای (ی) یا کسره قرار گرفته باشد یا پس از (د) مصوت قرار گرفته باشد میل به حذف شدن دارد. مانند دیه به جای "دیده"، "گِا" با تأکید بر مصوت آخر به جای "گدا" و مانند (میدان) حرف پس از (د) مصوت است (د) خوانده نمی شود و واژه (میان) تلفظ می شود. از مهم ترین شاخص ها خواندن حروف (ت، پ، ک) پس از یک مصوت به ترتیب در زبان پارسیگ ساسانی (د، ب، گ) و در پارتی اشکانی (د، ب، گ) است. در مقابل، (د، ب، گ) پس از مصوت، در زبان پارسیگ ساسانی (ی، و، ی) و در پارتی (ذ δ، ب β
، غ γ) خوانده می شده است. همچنین در لهجه اردلانی این تمایل وجود دارد که (ن و گ) در واژه ترکیبی تلفظ شود مانند تلفظ (ن و گ) در "هنگوین" و "رنگین" و آهنگ که مانند صدای /ŋ/ در زبان آلمانی که در فارسی معادلی به صورت یک حرف برای آن وجود ندارد. این صدا را از تلفظ دو حرف «ن» و «گ» پشت سر هم می سازند (مثل دو حرف انتهایی واژه «نهنگ» یا “آهنگ”). صدای /ŋ/ در زبان آلمانی معمولاً به صورت ترکیب حروف “NG” نوشته می شود. lang /laŋ که این ویژگی در لهجه اردلانی مانند زبان ژرمنی و اوستا است. خوشه های غیر چاکنایی (حذف پذیر) در لهجه اردلانی شامل[zd]-[mb]-[st]-[nd]-[sd] می باشد. خوشه [st] هست، هس/ماست/ماس خوشه[zd] دزد، دز نزدیک، نزیک خوشه[mb]بمبbomb، بمbom خوشه[nd]دندانdandan ددانdadan خوشه[sd] در این خوشه پس از حذف (د) به (و) تبدیل می شود. مراد(murad) به مراو(murav) تلفظ د در "قه د" که نزدیک به "قه" در سنندج و در اطراف سنندج قه (د) تلفظ د داخل پرانتز خاص حوزه زبانی سنندج است. مانند اصطلاح " قه د قه د دائه رزیام ." برای بیان خجالت کشیدن و پشیمانی از کاری ناپسند. همچنین در لهجه اردلانی تمایلی به حذف د در آخر اسماء وجود دارد. مانند "
یه ز" (یز) به جای "یه زد" (یزد) در مثل " "یه ز دوره گه ز نزیک" " همچنین تبدیل ب به و بسیار وجود دارد. مانند " "ئه یان بات"" که به " "ئه یان وات" تبدیل شده است. در لهجه اردلانی همخوان های تیغه ای [d],[t]در پایان یا وسط واژه در دو خوشه همخوانی به عنوان عضو دوم خوشه حذف می شود این ویژگی در سُورانی وجود ندارد. یزد، یز // دزد، دز//دست، دس//نزدیک،نزیک راست، راس// مست، مس//دوست، دوس حذف[n] یا [d]از خوشه[nd] در لهجه اردلانی به دو شکل است. ۱-در لهجه اردلانی در دو خوشه [nd] هم خوانی به عنوان عضو اول خوشه هستند حذف می شوند که این ویژگی با قدمت بیشتر در زبان پارسی هخامنشی بوده است. مانند بدک (بنده). خوشه[nd] دندانdandan / ددانdadan ۲-در لهجه اردلانی هرگاه(d) پس از(n)واحدواجی(n)مشخصه خیشومی خود را را به(d)گسترش می دهد و همین امر سبب می شود(d)به طور کامل با (n)همگون شوددر حالی که این ویژگی در سُورانی وجود ندارد. dande دنده dani /danig Zindeg زنده zinig/zine Mande مانده mani /manig در گویش اردلانی و زبان های کردی در صورتی که بعد از صدای (و) حرف صامت (خ) قرار گرفته باشد (خ) حذف می شود که این ویژگی در پارسی هخامنشی بوده است.
مانند تخم (توم)، دروغ (درو). سوختنsoxtan، سوتنsotan/ تخمtoxm، توم Tom روغنroxan، رون Ron/دروغdrox، دروdro همچنین استفاده محدود از پسوند گل (gal) و (yal) و در مواردی(an) استفاده می شود در جمع بستن اسماء که البته گل (gal) مخصوص جمع بستن در گوش سنندجی کامل تلفظ می گردد اما در اغلب روستاها گ آن به روش معمول منطقه و گنگ به صورت یل و ئل تلفظ می گردد در لهجه کرمانشاهی شامل کَلهری و لَکی و لری بختیاری و تعدادی از زبانهای مرکزی ایران دیده می شود که از تأثیرات زبان های مرکزی بر گویش اردلانی است. این gal (گل) به صورت (یل) yel یا al (ئل) با توجه به محیط جغرافیایی متکلمان تلفظ می گردد. این از مشابهت های بارز لحن سنندجی و کرمانشاهی و لری بختیاری و زبانهای مرکزی ایران است و در اردلانی علاوه بر gal، از نشانه (کان)(k+an) ,(kan+ صفت یا اسم )برای جمع کردن اسامی استفاده می شود که تنها در این لهجه وجود دارد و مربوط به زبان پارسیگ ساسانی می باشد که به صورت (gan) در گویش کردی کرمانشاهی نیز استفاده می شود. همچنین در گویش کرمانشاهی از پسوند (یل)yal هم برای جمع اسامی مکان و انسان و حیوانات و غیره استفاده می شود اما در سایر گویش های کر
دی مرکزی یا سورانی ادات جمع (ان) که مانند زبان فارسی نو است استفاده می شود و به طور کلی بیشتر اسامی و واژگان مصطلحی که در لهجه اردلانی سنندجی وجود دارند اما در سایر گویش های متعلق به خوشه میانی وجود ندارد اما در خوشه لهجه های کردی کرمانشاهی (کَلهری، لَکی ،فَیلی) موجود است. در لهجه اردلانی هم خوانهای انسدادی دو لبی (b) بین دو واکه یا در پایان واژه در صورتی که واکه (مصوت) قبلی پیشین باشد به هم خوان سایشی لب و دندانی (v) تبدیل می شود این فرایند در زبان لری و زبان های مرکزی ایران دیده می شود در حالی که این ویژگی در سُورانی وجود ندارد. Nabat نبات/ navat نوات Tabar تبر /tavar تور Taberiz تبریز/ taveriz توریز Taban تابان/ tavan تاوان Shaban شبان (چوپان)/ shuvan شوان Sabad سبد/ savat سوت beaban بیابان /beavan بیاوان هم خوانهای انسدادی دو لبی (b) هرگاه در بافت پایان واژه یا پایان هجا بعد از واکه (مصوت) هسته یا بین دو واکه (مصوت) قرار بگیرد و این ویژگی در سُورانی وجود ندارد. Xarib غریب xariv Ab آب av Xrab خراب xrav در لهجه اردلانی هم خوانهای گرفته واک دار که به (d، د) و (ž، ژ) و (ت،t) ختم می شود و واکه (مصوت) قبل از آن
ها واکه کشیده است هم خوان پایانی آنها حذف می شود. امروژ، امرو / توت، تو بود، بو / سود، سو قلب در خوشه دو هم خوانی یا توالی دو هم خوان که هم خوان دوم یک هم خوان روان است. قفل ghofl قلف gholf قلب در خوشه دو همخوانی که هم خوان اول غیر تیغه ای و هم خوان دوم تیغه ای باشد. عکس aks /عسک ask همچنین در لهجه سُورانی و مُوکریانی بر خلاف گویش اردلانی حروف برخی واژه ها از (ف) به (و) تغییر می کند. اردلانی هفت haft / سُورانی (مُکریانی) حوت / فارسی هفت اردلانی جفت jeft / سُورانی (مُکریانی) جوت / فارسی جفت اردلانی کفت kaft / سُورانی (مُکریانی) کوت / فارسی افتاد اردلانی خفت xaft / سُورانی (مُکریانی) خوت / فارسی خوابید اردلانی نفت naft / سُورانی (مُکریانی) نوت / فارسی نفت در لهجه اردلانی بر خلاف سُورانی (مُکریانی) در برخی واژه ها از حرف (م) به جای (و) استفاده می شود یا برعکس در بعضی از واژگان به جای (و) از صامت (م) استفاده می شود. زمستان زمسان «اردلانی» / زوستان سُورانی (مُکریانی) زبان / زووان «اردلانی» / زمان سُورانی (مُکریانی) رودخانه / چم «اردلانی» / چوم سُورانی (مُکریانی) مهمان / میمان «اردلانی» / میوان سُورانی تفاوت آشکاری
نیز بین گویش اردلانی سنندج و روستاهای اطراف سنندج قدیم ودر واقع اطراف قلعه حسن آباد ("حسن آباد، کانیمشکان، دروه نه، مربزان" ...) با سایر مناطق شهرستان سنندج وجود دارد. این تفاوت در گفتار را قبلاً به شوخی تفاوت بین "شه که ره سنه یی " و "زڕه سنه یی" می گفتند. در گویش سنندجی و چند روستای ذکر شده اطراف آن لهجه ای حاکم است که توان نوشتاری آن بیشتر یا اصطلاحاً لفظ قلم است و نوعی تشخص شهری در آن دیده می شود. این شیوه محاوره درته لهجه سنندجی امروز به دلیل تأثیر مهاجرت ها کم رنگتر شده است. تفاوت آشکار آن در تلفظ گ آخر افعال است؛ که در کردی سورانی و مکریانی و هورامی wa (وه) ودر گویش روستاها و شهرهای دیواندره، کامیاران، دهگلان، روانسر، روستاهای مریوان و بیجار، سقز (تیلکو) از پسوند ya (یه) استفاده می شود مانند "خواردگه" به جای "، خواردیه ،" "رژیاگه" به جای "، رژیایه" همچنین تفاوت های آشکار دیگر آن در تلفظ نکردن گ در "گل" مخصوص جمع اسماء است. همچنین در روستاهای سنندج به جای ب در بسیار موارد و تلفظ می شود مانند "ئه م به ر" که "ئه م وه ر" تلفظ می گردد. در روستاهای سنندج گ آخر افعال کامل تلفظ نشده و تلفظ آن به وه نزدیک می گ
ردد مانند "رژیاًگ"ه که "گ" تلفظی بین د و گ دارد. اخیرا در ضبط ضرب المثل ها و اصطلاحات گویش سنندجی اشتباهاتی مشاهده می شود. مثلا واژه "ناگیرگی" غلط بوده و در سنندج ناگیریی تلفظ می گردد. یا مثلا گاوه سن (گاوآهن) در سنندج هم هیچوقت گاوه سنگ تلفظ نمی گردد. مثلا ضبط مثل "به ده سی دو هه نی هه ل ناگیرگی" غلط است و ناگیریی درست است یا در جای دیگری نوشته اند "درگای شار ئه وسگی …" که "ئا وسیی" درست است و ئه وه سگی مجعول است. تفاوت های دیگری نیز وجود دارد در شهر سنندج مثلاً به جای ئیره (اینجا) ئه گره گفته می شد که امروزه کمتر شنیده می شود؛ بنابراین گفته شد که لحن ایلات و عشایر موسوم به کرد و به ویژه جاف ها با لهجه اردلانی علیرغم سنخیت ساختاری دارای تفاوت هایی است. این تفاوت ها در تلفظ گ و د در وسط واژه ها و گ در آخر افعال است که در لحن غیر شهری به صورت صدایی گنگ برآمده از کام است. بنظر می رسد که شیوه گفتاری لهجه ها در دورانی طولانی دارای معیاری نوشتاری بوده که در حد فاصل لهجه های کَلهری، لَکی، هَورامی و جافی و اردلانی قرار داشته است؛ و مردم موسوم به گُوران با آن لهجه معیار صحبت نمی کرده اند بلکه همانند امروز دارای گویش
های متعدد بوده اند. اما گُورانی معیار زبان نیایش، شعر و آواز گروه های وسیعی از مردم غرب ایران شامل کردها و لرها بوده و شاید با پهلوی زمان ساسانی دارای پیوند بوده است. در استان کرمانشاه امروزه به اشتباه گُوران و آیین اهل حق یا یارسان مترادف گرفته می شود که این صحیح نیست؛ و بروز یارسان بسیار جدیدتر از گُوران است. به طور خلاصه خوشه متنوع لهجه میانی کردی که اردلانی شعبه ای از آنست از حدود چهارصد سال قبل و در داخل امارت محلی اردلان و پس از ایجاد رونق اقتصادی و امنیت نسبی در حوزه فعلی گویشوران این لهجه به مرور لهجه های شمالی و جنوبی کردی را پس رانده و به عنوان لهجه ای معیار و با نام سربرآورده است. لطافت و نرمی لهجه اردلانی نمونه هائی از اصطلاحات و امثال و حکم خاص منطقه سنندج را ارائه می نمایم که در عین سادگی بسیار زیبا، گویا، و از نظر فرم زبانی نیز اصیل و سالم می باشند. به رم که نه و پشتم که نه ڵان - بوێ ئه چه لێ - پرسیان له قنڵاشک مه نزڵت کوێنه س وتی با ئه زانێ—پڕکێشی ناکات - پێشهٔ پرتووکیاگه - په رمیاگم پیا - په شوکیاگه - تا ئه یژێ هاڵه هه نگوور پێ ئه گه ێ - تروشکه له خوهٔ دوو شکه - ته ک ئاو گه نیاگه هه ڵ ئه کات
- تا ڕیوی قه واڵهٔ خوهٔ خوه ند که وڵیان کرد - ته ڕه هه سه هه ر ئه مه سه - ته ڵ کریاگه - به که ر ناوێرێ به کوپان شێره - چما ئه یژی عیسی گرتیه و مووسا خانییه - چه هه ڕگێ بنیشم - حاشا له و قه وره مڕومشتی تیا نیه—خاسی که و بیه ده م ئاوه و – خاڵو زیااخان زیایهٔ خوه ت بو خوه ت سه ر وه سه ر ده ربێ – چێو هه ڵگره سه گ دز دیاره - چاوه چاو ئه کات – چنگه کڕێ ئه کات – به دوسم دوسم کای کرده پوسم – به دوعای کتک باران ناوارێ – به کشێ هات و به فشێ چوو – ترسیاگ لێ ڕه سیاگ – تا خان بڕازێ له شکه ر ئه ترازێ—و خوشبختانه چندین هزار از این ساختارهای سالم زبانی را می توان ارائه کرد. مقایسه و ارتباط لهجه اردلانی با پارسی باستان Old Persian. گرچه پارسی باستان زبانی مربوط به ۲۵۰۰ سال قبل می باشد اما حجم وسیع واژگان هخامنشی که هنوز در گویش اردلانی باقی مانده است و در سایر گویش های کردی و حتی زبان فارسی امروزی نیز وجود ندارد گویش اردلانی نزدیکی زیادی به زبان هخامنشی دارد، مهم ترین ویژگی زبان پارسی هخامنشی مانند لهجه اردلانی شروع فعل با تک واژه /a/ می باشد که فقط مختص گویش اردلانی است. zūrakara āham naiy adam naimaiy taumā upariy arštām up
ariyāyam zūra+kara زورگر، فریبکار، اردلانی زورکار zurkar ā+ham، بودن هستن، در اردلانی ham هم (āham naiy)نیستم adam، من، کردی (من، ام، امن)am,ضمیر اول شخص، در کرمانجیezو پهلوی اشکانی az، اوستا، ازم azem na+imaiy نه ما، در اردلانی، نه ایما na ima taumā تخم، نژاد، خاندان در اردلانی توم و توو به معنی نژاد و تخم tum upariy دوری و بالاتر، در اردلانی، اوپریupary arštām راستی، حقیقت، در اردلانی راستن، lراسن upariy+āyam رفتار کردن، احترام گذاشتن، در اردلانی، دمو پیریdam uperiy، پیری 𐎱𐎫𐎡𐎱𐎹𐎢𐎺𐎠 𐏐 𐎶𐎼𐎫[𐎡𐎹 𐏐 𐏃𐎹 𐏐 𐎭𐎼𐎢]𐎩𐎴 𐏐 𐎠𐏃𐎫𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎢𐎳𐎼𐏁𐎫𐎶 𐏐 𐎱𐎼𐎿𐎠 𐏐 𐎹/𐎮𐎡𐎹 p-t-i-p-y-u-v-a : m-r-t-[i-y : h-y : d-r-u]-j-n: a-h-t-i-y : a-v-m : u-f-r-š-t-m : p-r-s-a : y-/di-i-y patipayauvā: martiya: hya: draujana: ahatiy: avam: ufraštam: parsā: yadiy pati+payauvā محافظت از بدی و خطر، گویش اردلانی (بی یوا بی)beva be دور از بلا و مصیبت martiya مرد، اردلانی مرد mard hya، که، در اردلانی کهka draujana دروغگو، اردلانی دروزنه druzena a+ha(n)tiy هستند، اردلانی، هن han، هیه ava+m آن، اردلانی، اوه، اوان avan ufraštam parsā "yadiy" مورد پرس و جو، مجازات
اردلانی او فره شیان لی پرسیا ua fri"š"ean persya از ویژگی زبان هخامنشی حذف صامت n قبل از d یاt می باشد. Line: 32 𐏐 𐎴𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐏀𐎭𐎠 𐏐 𐎠𐎲𐎺 𐏐 𐎫𐎹 𐏐 𐎲𐎼𐎮𐎡𐎹 𐏐 𐎠𐎺𐎩𐎫 𐏐 𐎱𐎿𐎠𐎺 𐏐 𐎣𐎲𐎢𐎪𐎡𐎹 𐏐 𐎸𐎢𐎭𐎼𐎠𐎹𐎶 naiy az(n)dā ندانستن، نفهمیدن، در اردلانی (نی ازانی) nay azania عیلامی یا خوزی turna و dona به معنی دانستن، دانا avaمی شود، اردلانی، بوآ، اوی، ابی،abi,beva ava+ja(n)ta، کشتن، در اردلانی جنین، انجن، اجن، اجنی به معنی کشتن و بریدن و زخمی کردنajene همچنین از واژه akuženبه معنی کشتن استفاده می شود pas+āva پس از آن، پاشان pashan Bardiya بردیا، مصرMudrāyam,کمبوجیهKabūjiya ašiyava yaθā Kabūjiya Mudrāyam ašiyava pasāva kāra arika abava ašiy+ava می رود اردلانی اچیتوا، اچی achitava yaθā وقتی که، هنگامی، , کاتی kati (دگرگونی yبه kوθبهt) در کرمانجیgava (دگرگونی y به g و θ به v) Kabūjiyaکمبوجیه، مصر Mudrāyam n)a+rika)نافرمان نامنظم، اردلانی ناریک، نامیزان ab+ava می شود، اردلانی، ابی ابن، بوآ، beva,abi,aben Line: 44 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠𐏃 𐏐 [𐎼]𐎥𐎶 𐏐 [𐎺]𐎼𐎮𐎡𐎹𐎡𐎹 𐏐 𐎹𐎰𐎠 𐏐 𐎡𐎶 𐏐 𐏃𐏁𐎡𐎹𐎶 𐏐 𐎴𐎡𐎹 𐏐 𐎯𐎢𐎽𐎢/𐎧𐎫𐎶 : a-u-r-m-z-d-a-h : [r]-g-m : [v]-r-di-i-y-i-y: y-ϑ-a : i-m : h-š-i
-y-m : n-i-y : du-u-ru-u-/x-t-m Aura+maz(n)dāha اهورا، هور، خور به معنی خدا و مزدا به معنی بزرگ، ragam سرعت عجله، در اردلانی، راکه راکان،rakan,raka vartaiyaiy چرخش برگشتن، اردلانی، گرایه،garaiy) ورگریای، گریایvargaryai yaθā وقتی که، kata کات، در کرمانجی گاوا gava ima این اردلانی ama,ema hašiyam naiy، درست خوب hašiya در اردلانی xasiya خاسیه، تبدیل و دگرگونی hبهxو تبدیلš به s به سورانی (چاک،chak)، زبان تاتی (چوک chok) naiy نهhašiyam naiy درست نیست، خوب نیست duruxtam دروغ گفتن اردلانی درو وتن druvten agarbāyatā pasāva Kabūjiya uvāmaršiyuš amariyatā agar+bāyatā گرفتن در اردلانی ایگریت،aegrit pas+āvaپس از آن، پاشان pašan Kabūjiya کمبوجیه uv+āmaršiy+uš مردن به دست خودش، امری ameri مردن، خویشuš amariyatāمی میرد، در اردلانی امریت amrit dauštā biyā utātaiy taumā vasiy biyā utā dargam jīvā dauštā دوست اردلانی دوسا، دوست dusa biyā باشد اردلانی بیت، بی bit utā+taiy شما ضمیر دوم شخص اردلانی ایوا taumā تخم نژاد اردلانی توم توو tum vasiy همه، در اردلانی گشت،gišt گشتی،gištiy، در هورامی vis ویس، به سورانیhamu همو، gištiy از د
گرگونیs به šو v به g ویس –ویس پا: در پارسی باستان به معنی «همه» است. در اردلانی «gişt» به معنی «همه» است. v «و» در پارسی باستان و پهلوی ساسانی بسیاری از واژه ها تبدیل به g «گ» شده است؛ مثلاً «وراز» در اوستا و پهلوی تبدیل به گراز شده است یا «ویشتاسپ» تبدیل به «گشتاسپ» شده است. در گویش های شمال غربی مانند زازاکی تاتی و هورامی حرف (و) تغییری آوایی صورت نمی گیرد utā (و) حروف ربط، اردلانی و (ua , (u dargam دراز اردلانی دریژه deriža jīvā زندگی اردلانی ژیوا، ژین živ, žina Line: 22 𐏐 𐎠𐎲𐎼𐎶 (𐏐) 𐏃𐎹 𐏐𐎠𐎼𐎡𐎣 𐏐 𐎠𐏃 𐏐 𐎠𐎺𐎶 𐏐 𐎢𐎳𐎼𐎿𐎫𐎶 𐏐 𐎠𐎱𐎼𐎿𐎶 𐏐 𐎺𐏁𐎴[𐎠] 𐏐 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠/𐏃 : a-b-r-m (:) h-y : a-r-i-k : a-h : a-v-m : u-f-r-s-t-m : a-p-r-s-m : v-š-n-[a] : a-u-r-m-z-d-a-/h "abaram دادن، پاداش دادن اردلانی ابه، برو، aba, baru" n)arika)نافرمان، بی وفا اردلانی ناریک، نامیزان narik "ava+m آن، اردلانی، اوا ava" "ufrastam: aparsamپرس و جو و مجازات، اردلانی اوفرشیان اپرسیا ufraišyan apersia" "vašnā رضایت، وش در گویش اردلانی (بش) معادل واژه بختbaxt در اوستا و کرمانجی، وشنا اهورا مزدا به اردلانی (بش خوا) اشاره به قضا و قدر، بش bash در گویش اردلانی به م
عنای قسمت و سهم نیز می باشد. (بش خورا، بش خوا، قوروان بشت بم)" فره ایزدی و مسئله اختیاربا توجه به اعتقاد به فرّه کیانی (فره شاهی) که پادشاهی را برای برخی از افراد به ارمغان می آورد، مسئله اختیار و قضا و قدر الهی بررسی شدنی است. در کتیبه های پارسی باستان، پنجاه واژه وشنا(vašna) در معنای» اراده «به کار رفته است و در همه آنها به اراده اهورامزدا اشاره می شود. داریوش شاه چندین بار تأ کید می کندکه به اراده اهورامزدا، شاه است و هرچه می کند به لطف اوست، اما جکسون (Jackson)این مسئله را نشان دهنده باور سخت پارسیان به وابستگی شدید آنان به اراده می داند. نشانی از تقدیر وزروان باوری (اندیشه یا آیینی دربردارنده اعتقاد به جبر) جایگاه اختیار و جبر (زروان باوری) در نگرش ایرانیان باستان صورت مفعولی بخت(baxta)در اوستا، در معنای بی اراده به کار می رود که از(bhag)آریایی؛ یعنی اختصاص دادن و مختص بودن (هندی باستان :bhajati» تقسیم کردن «،bhakta» قسمت کردن آمده و در قالب نامی خنثیبه معنا ی سرنوشت تخصیص دادهشده یا تقدیر حکم شده به کار رفته است. ۲اهورامزدا"Aura+maz(n)dāha اهورا مزدا (خدا)" Line: 10 𐏐 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡𐎹𐎠 𐏐 𐎠𐏃 𐏐 𐎠𐎭𐎶 𐏐 𐎴𐎺𐎶 𐏐 𐏒𐏒𐏒𐏒𐏑 𐏐
𐎯𐎢𐎻𐎡𐎫𐎠𐎱𐎼𐎴𐎶 [𐏐 𐎺𐎹𐎶 𐏐] 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡/𐎹𐎠 : x-š-a-y-ϑ-i-y-a : a-h : a-d-m : n-v-m : 2-2-2-2-1 : du-u-vi-i-t-a-p-r-n-m [: v-y-m :] x-š-a-y-ϑ-i-/y-a "xšāya+ϑiyā شاه، اردلانی شا" "adam ضمیر من، کردی مرکزی (ام، امن، من am) پهلوی اشکانی az، کرمانجی ez، اوستا azem" "nava+ma نهم، در اردلانی، نوا، نو noa" "duvi(n)tā+paranam دربارهٔ معنی این واژه دو نظر متفاوت وجود دارد که البته نظر دوم درست به نظر می رسد." "۱- به معنی دو تا بال، در pariyana به معنی بال،duvi(n)tā به اردلانی دوانهduvana(دو تا)" 2-"duvitāparanam به معنی (از اول) در اردلانی دوا و برن به معنی اول تا آخر، paranam برن، به معنی اول جلو duvitā دوایت، دوا به معنی عقب، پشت سر، دنبال، آخر"در زبانهای شمال غربی مانند هورامی، لکی، تاتی به صورت دما، دوما، در فارسی نو دنبال (دمبال) "vayamشدن رسیدن، اردلانی، بم بیوم، گین bevem,gayen,bem" جدول شماره ۱: مقایسه لغوی گویش اردلانی با زبان هخامنشی جدول شماره ۲: مقایسه لغوی گویش اردلانی با زبان هخامنشی ارتباط گویش اردلانی با زبان اوستایی. در گویش اردلانی علاوه بر نزدیکی با زبان پارسی باستان دارد بعضی از واژه های زبان اوستایی در پارسی
باستان هم دیده می شود. وجود واژه های اوستایی در گویش اردلانی به دلیل زرتشتی بودن اهالی منطقه در قبل اسلام می باشد البته بسیاری از واژگان اوستا و پارسی باستان مشترک هستند و با هم تفاوت های دارند. کتاب اوستا اولین بار در دوره هخامنشیان تدوین شد که به اوستا قدیمی و دومین بار در دوره اشکانیان تدوین شد لذا دوقسمت اوستا تفاوت های از لحاظ لغوی دارد و در اوستای دوره اشکانی لغات زیادی از زبان اشکانی وارد اوستا شده است. از بررسی زبان اوستا می توان گفت فارسی جدید تأثیر فراوانی از آن گرفته است. مهم ترین تأثیر زبان اوستایی در گویش اردلانی صامت ژ ž است. زبان اوستا در کل ۳۷ همخوان و ۱۶ واکه دارد. شیوهٔ لاتین نویسی حروف به صورت «هوفمان» (Hoffmann) از سال ۱۹۹۶ میلادی است. Younger Avesta - āsu-aspīm daδāiti Miθrō yō vouru-gaoyaoitiš yōi miθrəm nōiṯ aiβi-družinti razištəm pantąm daδāiti ātarš mazdå ahurahe yōi miθrəm nōiṯ aiβi-družinti ašaonąm vaŋuhīš sūrå spəntå fravašayō daδāiti āsnąm frazaintīm yōi miθrəm nōiṯ āsu-aspīm اسب سواری، اردلانی اسپ asp aiβi-družinti دروغگو، اردلانی دروزنdruzen razištəm راستی، اردلانی راس، راستras
gaoyaoitiš گاو، اردلانی گا ga vouru گسترده، بزرگ، در اردلانی گورا gura ātarš آتش، اردلانی آگر،ager، آیر ayer از ریشهatar تبدیل tبهy در پهلوی ساسانی اگر پس صامت d مصوت باشد (ی) خوانده می شود daδāiti دادن، اردلانی دا da sūrå قوی قدرتمند، اردلانی zur زور زوردار vaŋuhīš خوب اردلانی باش، اورامی وه ش Soka, اوستایی به معنی سوزن، اردلانی سوکا درزی soka ,darzi - mərəncaite vīspąm daiŋ́haom mairyō miθrō-druxš Spitama yaθa satəm kayaδanąm avavaṯ ašava-jaciṯ miθrəm mā janyå Spitama mā yim drvataṯ pərəsåŋhe mā yim xvādaēnāṯ ašaonaṯ vayå zī asti miθrō drvataēca ašaonaēca vīspąm همه، اردلانی گشت vis/višt/gišt تبدیل و دگرگونی vبهg ویس –ویس پا: در پارسی باستان و اوستا به معنی «همه» است. در اردلانی «gišt» به معنی «همه» است. v «و» در پارسی باستان، اوستا و پهلوی بسیاری از واژه ها تبدیل به g «گ» شده است؛ مثلاً «وراز» در اوستا و پهلوی تبدیل به گراز یا براز شده است یا «ویشتاسپ» تبدیل به «گشتاسپ» شده است. kayaδanąm اعمال بد، اردلانی قیزن، قیزه ونqezin janyå کشتن، اردلانی جنیا، اجنی، کشتن و تکه تکه کردن و بریدن،jenya aša+onaṯراستی و