Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
شده است، در مقابل این دیدگاه، منابع شیعی، روایات و دلایلی را برای رد این انتصاب لقب از جانب مأمون گزارش کرده اند، از جمله نامه فضل بن سهل که قبل از ولیعهدی به علی بن موسی با عنوان الرضا ارسال گردیده است. کوپرسون در این باره معتقد است که مأمون با توجه به شعار ابوالسرایا که «الرضا من المحمد» بود، لقب کوتاه شده «رضا» را به علی بن موسی اهدا کرد. مأمون همچنین فرمان داد تا نامِ ولیعهد در همه جا در خطبه ها ذکر شود و رنگ پوشش و لباس فرم، پوشاکِ رسمی و پرچم ها، ظرف مهلت یک هفته ای از سیاه که رنگِ رسمیِ عباسیان بود به سبز تغییر کند. کوپرسون بر این عقیده است که در بین رنگ های سیاه -متعلق به عباسیان- و سفید -متعلق به علویان- رنگ سبز به عنوان رنگی بی طرف انتخاب شده است. به عقیده مرتضوی، این تغییر رنگ به جهت عدم کارایی رنگ سیاه -به عنوان رنگ عزا در فرهنگ شیعه- با وجود جنایات عباسیان در حق شیعه، و رنگ سبز به عنوان نماد و شعار شیعیان صورت گرفته است. بیهم دائو می گوید پیشتر رنگ سبز به عنوان نشانهٔ علویان شناخته نمی شد، اما به تدریج چنین القا شد که این رنگ، بیشتر به عنوان نشانی برای ابراز اهمیتِ آشتی میان عباسیان و علویان درن
ظر بوده تا نشانه ای از تسلیم شدنِ عباسیان و ادعاهای علویان. نکتهٔ دیگر این است که در میان مسلمانان، رنگ سبز با لباس های پوشیده در بهشت ارتباط دارد و اینکه انتخاب آن، بازتاب جوِّ کنونیِ چشم داشت های فریبنده بود. به گفتهٔ مادلونگ در "ایرانیکا"، ارتباطِ مأمون و علی بن موسی در مرو، نزدیک و صمیمی بود. بنابر گزارش ها، علی بن موسی در خانه ای مجاورِ محل اقامت خلیفه سکونت کرد و ظاهراً ایشان هر روز با یکدیگر ملاقات داشتند. مأمون به طور علنی می خواست که علی بن موسی مستقیماً در همهٔ تصمیمات و مراسم های رسمی شرکت کند؛ اما گزارش شده که علی بن موسی تصریح می کرد که در امور دولت دخالت نمی کند. مأمون نیروی محافظِ شخصی اش (شُرَط) و گاردش (حَرَس)، مأمورانِ تحت فرمانِ فرماندهان خراسانیِ وفادار به خلافت، و نیز یک حاجب و یک کاتب را برای علی بن موسی گُمارْد. خلیفه در قضاوت ها و فتواهایش به او وابسته بود و مناظراتی را میان او و دانشمندان مسلمان و نیز بزرگانِ جوامع دینیِ دیگر ترتیب می داد. ضرب سکه. مأمون پس از مراسم بیعت، دستور ضرب سکه هایی را داد که نام مأمون و ولیعهدش، علی بن موسی، بر روی آن ها حک شده بود. عبدالقادر احمدالیوسف، شمای
ل این سکه ها را این گونه توصیف کرده است که در وسط آن نوشته شده: ، نوشته دورش: ، نوشته پشتش: ، نوشته اطرافش: . همچنین دربارهٔ سکه دینار نیز توصیف کرده اند که در روی اصلی آن نوشته شده بود: ، و در محیط آن نوشته شده بود: «بسم اللّه، این دینار در سمرقند در سال ۲۰۲ ضرب شده است»، و در اطرافش نوشته شده بود: «امر قبل و بعد و روزی که مؤمنین به نصرت خدا خوش حالند برای خداست»، و در وسط پشت آن نوشته شده بود: «اللّه، محمد رسول خداست، مأمون خلیفه خداست در آنچه امیر الرضا علی بن موسی بن علی بن ابی طالب را ولیعهد مسلمین کرد»، و در اطراف مرکز پشت سکه نوشته شده بود: . در نهایت، پس از دو سال ولیعهدی علی بن موسی الرضا، وی در سال ۲۰۳ ه .ق درگذشت. اما پس از آن، حداقل به مدت دو سال، به نام وی سکه ضرب می شد. یزدی نژاد، مسئول گنجینه سکه و اسکناس موزه آستان قدس رضوی، علت ضرب این سکه ها پس از درگذشت ولیعهد را، ابراز علاقه ظاهری مأمون به وی و هزینه بالای ساخت قالب های این سکه ها در سال ۲۰۳ ه . ق، دانسته است. مناسک مذهبی. بر اساس گزارش منابع شیعی همچون "عیون اخبار الرّضا"، پس از مراسم ولیعهدی و فرارسیدنِ عید فطر، مأمون پیامی را برای علی ب
ن موسی الرّضا فرستاد تا نمازِ عید فِطر را بخواند. علی بن موسی پس از خودداری اولیه، در نهایت پذیرفت تا نماز عید را اقامه کند. در روز عید، علی بن موسی با آداب خاصی از منزل خارج شد و مردم به تبعیت از وی تکبیرگویان به راه افتادند و سپاهیان از اسب پیاده شدند و برهنه پا همراهی کردند؛ مأمون با فرستادنِ پیام به علی بن موسی، وی را از اقامهٔ نماز عید منصرف کرد. به عقیده مرتضوی، مأمون در ابتدا بر این باور بود که حضور علی بن موسی الرضا در نماز عید فطر، می تواند در جلب اعتماد ایرانیان و به ویژه علویان مؤثر باشد. بر اساس آنچه حاکم نیشابوری، محدث اهل سنت، در "تاریخ نیشابور" و شیخ صدوق، محدث شیعه، در "عیون اخبار الرّضا" بیان می دارند، پس از گذشت مدت کوتاهی از انتصاب ولیعهد، در خراسان خشکسالی پدید آمد و گروهی این خشکسالی را در ارتباط با انتصاب علی بن موسی الرّضا به ولیعهدی قلمداد کردند. مأمون از علی بن موسی تقاضا کرد تا نماز باران خوانده شود. علی بن موسی نیز پذیرفت. در روز موعود (که دوشنبه بود)، علی بن موسی به همراه جمعی از اهالی شهر، جهت اقامه نماز راهی بیابان شدند. پس از اقامه نماز، علی بن موسی دعایی خواند و از خداوند نزول
برکت و باران را طلب نمود؛ یکی از حضار نقل کرده است که پس از اتمام دعای علی بن موسی، ابرها حرکت کرده و رعد و برق پدید آمد و مردم به جنب و جوش آمدند تا قبل از شروع باران به منزل بازگردند. این واقعه سبب شد تا اطرافیانِ مأمون از علی بن موسی به بدی یاد کنند و مأمون نیز نگران افزایش محبوبیت علی بن موسی و تضعیف موقعیت خویش شد. بنابر گزارشی که محمدباقر مجلسی در بحار الانوار نقل می کند، پس از نماز باران و بزرگ شدن علی بن موسی در دید مردم، اطرافیان مأمون به علی بن موسی اتهام جادوگری زدند و از او به بدی یاد کردند و به مأمون تذکر دادند که این اتفاقات می تواند ضعیف شدن حکومت را در پی داشته باشد؛ در نهایت پیشنهاد شد جهت کم کردن محبوبیت و ایجاد تزلزل در مقام وی نزد مردم؛ جلسه ای تدارک شود و از بزرگان شهر، قاضیان، سیاستمداران و فرماندهان دعوت شود. مأمون نیز از این پیشنهاد استقبال کرد. در آغاز این جلسه که علی بن موسی نیز در آن شرکت داشت، حمید بن مهران شروع به سخن گفتن با علی بن موسی کرد و به او گفت که مردم در نقل ماجرای نماز باران شما مبالغه می کنند، در صورتی که اگر شما آن سخنان را بشنوید از آن تنفر می جویید؛ در حالی که آن با
ران خودش می آمد و شما دعا کردید و باران پس از دعای شما آمد و این اتفاق را معجزه برای شما می دانند و شما را در دنیا بی نظیر جلوه می دهند، در حالی که مأمون بر همگان برتری دارد. علی بن موسی در پاسخ به وی گفت که من نمی توانم جلوی مردم را بگیرم تا دربارهٔ نعمتی که خداوند بر من ارزانی داشته است صحبت نکنند؛ علی بن موسی تأکید کرد که از این حرف و عمل، قصد شورش و اختلاف ندارد و توضیح داد که مأمون اگر مرا به این مقام قرار داده است، به من فضیلتی نداده و خواسته از فضیلت من برای خواسته هایش استفاده کند. برگزاری جلسات مناظره مذهبی. منابع مناظره هایی را پس از انتصاب علی بن موسی الرضا به ولیعهدی به او نسبت داده اند. با حضور علی بن موسی الرّضا در دربار حکومت، مأمون که علاقه مند به علوم مختلفِ ترجمه شده به عربی بود؛ مناظرات زیادی را میان علی بن موسی الرّضا و دانشمندانِ دینی و رهبرانِ ادیانِ مختلف — که از سرزمین های مختلف به خراسان می آمدند — ترتیب می داد. در مقابل، برخی روایاتْ حاکی از این است که قصد اصلیِ مأمون از ترتیب دادنِ این مناظرات، امیدواریِ وی برای تضعیف جایگاه علی بن موسی الرّضا نزد عموم مردم و عالمانِ اقوام و گروه ها
ی گوناگون بوده است. شاخصه های اصلیِ مناظرات علی بن موسی الرّضا را می توان در دو بخش کلیِ مناظرات درون دینی با محوریت تشریح جایگاه امامان پس از پیامبر اسلام، اثبات امامت علی بن ابی طالب و برخی مجادلات کلامی بین شیعه و سنی؛ و مناظرات برون دینی با موضوعاتی مانند اثبات توحید، ذات و صفات خدا، کیفیت آفرینش، نفی تشبیه، نفی تجسیم، اثبات نبوت محمد، نفی الوهیتِ عیسی و نفی تثلیث دانست. جعفر مرتضی عاملی، مورخ شیعه، در این خصوص گزارش می کند که مأمون دانشمندان و متلکمان معتزلی مذهب را که در بحث و استدلال علمی خبره بودند، در نزد علی بن موسی الرضا جمع می کرد و آنان را به بحث و مناظره وامی داشت. مرتضی عاملی هدف از این مجالس علمی را امید مأمون به عاجز ماندن علی بن موسی الرضا از پاسخگویی و رسوایی او در نادرستی ادعایش در خصوص امامتش می داند. مادلونگ معتقد است مأمون به برگزاری مناظرات و ایجاد فضای باز برای تبادل اعتقادات علاقه داشت. محمد مرتضوی در کتاب "ولیعهدی امام رضا"، پس از بیان دلایلی چون معتزلی بودن مأمون و علم دوستی و پیگیری وی در مسائل اعتقادی و… نقدهایی را به این دلایل وارد کرده است؛ از جمله آن که مأمون تنها در دوران ولی
عهدی علی بن موسی اقدام به برگزاری چنین مناظراتی نموده است. بیهم دائو دربارهٔ گزارش برگزاری و شرکت در مناظرات میان علی بن موسی الرّضا، مُتکلّمانِ مسلمان و چهره های برجستهٔ دیگر جوامعِ مذهبی از سوی مأمون، هدف این گزارش ها را نشان دادنِ برتریِ علی بن موسی الرّضا از نظر علم و دانش نسبت به خلیفه و دیگر دانشمندانِ مسلمان و رقیبانِ غیرمسلمان ادعا می کند و ادامه می دهد به همین دلیل، تاریخی بودنِ آنها مورد پرسش قرار گرفته است، و می توان آنها را سرچشمهٔ تلاش برای قرار دادنِ علی بن موسی الرّضا به عنوان رقیب در دانشِ زبانزدِ خلیفه در نظر گرفت، همان طور که در منابع اهل سنت گزارش شده است. مناظرات وی در مقام ولیعهدی است. این مناظرات عبارتند از: مناظره ای با رَأسِ جالوتِ یهودی بود که سرانجام با پذیرش اسلام رأس جالوت، مناظره به پایان رسید. مناظرهٔ دیگر با جاثلیقِ مسیحی داشت که به انکار تثلیث و پذیرش توحید توسط جاثلیق منتهی شد. مناظره ای دیگر با بزرگِ هیربَدانِ زَرتُشتی برای علی بن موسی گزارش شده است که با بی پاسخ ماندن پرسش های علی بن موسی، مناظره به سرانجام نرسید. عِمرانِ صابی دیگر فردی است که با وجود گرایش های غیراسلامی و غ
یرتوحیدی، در موضوع توحید و صفات خدا با علی بن موسی وارد مناظره شد و در نهایت با استدلال های علی بن موسی، شهادتین گفت و اسلام را پذیرفت. سلیمانِ مَرْوَزی و علی بن محمد بن جَهْم نیز از افرادی هستند که در موضوعات بَداء و عصمت پرسش هایی را مطرح کردند و با پاسخ های علی بن موسی، جلسه را تبدیل به مناظره ای کلامی کردند. در پایان هر دو مناظره، سلیمان و علی بن محمد، به اشتباه بودنِ اعتقادشان پی بردند. مخالفت و اعتراض به ولیعهدی. اولین موج مخالفت ها در انتصاب علی بن موسی، از جانب برخی از سران کاخ مأمون گزارش شده است. طبق آنچه صدوق نقل می کند، دلیل این افراد، کینه شخصی از علی بن موسی بوده است. تصمیمِ شگفت آورِ ولیعهدیِ علی بن موسی الرّضا که از سوی خلیفه گرفته شد، بی درنگ مخالفتِ شدیدِ گروه های مخالف به ویژه عباسیان را برانگیخت و این مخالفت حتی در خراسان بزرگ — که زیر نفوذِ وزیر ایرانی تبار، فضل بن سهل بود — دیده می شد. ابناء الدوله در خراسان این اقدام مأمون را توطئه دانستند که نتیجه آن، به قدرت رسیدن ساسانیان است. علتِ این اعتراضات، نگرانیِ عباسیان به خاطرِ از دست دادنِ جایگاهی بود که پدران شان با سختی به دست آورده بودند
. به نوشتهٔ دونالدسون مأمون با هدفِ رهایی از مشکلات حکومت در مواجهه با علویان و درخواست های آنان که منجر به قیام های متعددی شده بود، پذیرفت تا علی بن موسی الرّضا را به عنوان جانشین خود منصوب سازد؛ اما پس از متقاعد کردن علی بن موسی برای پذیرش منصب ولیعهدی، با معضل دیگری مواجه شد. محبوبیت زیاد علی بن موسی نزد شیعیان و عدم دسترسی به بعضی از اهداف این انتصاب و همین طور فشارهای حزبِ مخالفش در بغداد، او را از این تصمیم پشیمان کرد. عباسیانِ بغداد که عموماً از مخالفان مأمون تشکیل شده بودند، از اینکه مأمون نه تنها علی بن موسی را به جانشینی اش نصب کرده، بلکه رنگ پرچم عباسیان را هم به سبز تغییر داده است، عصبانی بودند. نگرانی آنان به خاطر بیرون آوردنِ امپراتوری اسلامی از دست عباسیان توسط علویان و ایرانی ها بود. اعضاء این حزب مخالف در بغداد بیعتِ خود با مأمون را شکستند و عمویش ابراهیم بن مَهدی (د. ۲۲۴ ه .ق/۸۳۹ م) را به عنوانِ خلیفه در ۲۸ ذی حَجّهٔ ۲۰۱ ه .ق/۱۷ ژوئیهٔ ۸۱۷ م منصوب کردند. با رسیدن خبر عزل مأمون به مرو، علی بن موسی الرّضا پیشنهادِ عزل خویش از ولیعهدی را به مأمون داد، اما در مقابل مأمون تصمیم گرفت به بغداد برگر
دد و از حقش دفاع کند. این امور سبب شد تا مأمون اهدافش را از ولیعهدیِ علی بن موسی افشا سازد. او زیر نظر گرفتنِ علی بن موسی و علویان، حمایتِ علویان از عباسیان، کوچک کردنِ مقامِ علی بن موسی و تنزّلِ وجههٔ اجتماعیش را معرفی می کند. منابع تاریخی از نامه ای یاد کرده اند که عباسیان بغداد در اعتراض به اقدامات مأمون به وی نگاشتند؛ مأمون نیز در نامه ای شدیدالحن، در پاسخ به عباسیان بغداد از ظلم و جنایات صورت گرفته در حق بنی هاشم یاد می کند و در بخشی از آن می نویسد: «ما بنی هاشم را ترسانیدیم، بر آنان سخت گیری کردیم، بیشتر از آنچه بنی امیه از آنان کشتند ما آنان را کشتیم … از بزرگان بنی هاشم بپرسید به کدامین گناه کشته شدند، از آنان که در دجله و فرات غرق کردیم بپرسید چرا کشته شدند؟ از آنان که در بغداد و کوفه زنده به گور کردیم بپرسید چرا کشته شدند؟» به گفتهٔ برنارد لوئیس، از سوی دیگر شیعیان بسیار احساس پیروزی می کردند، اگرچه این گونه ناقص و محدود به رسمیت شناختنِ ادعاشان، هرگز نظر مساعدِ آنان را جلب نکرد. تنفرِ اهلِ عراق بیشتر متوجهِ برادرانِ سهل بود که همهٔ مشکلات خود را به آنان نسبت می دادند. در این میان، حاکم بصره نام رضا
را از خطبه های نماز جمعه حذف کرد. ارتباطِ میانِ علی بن موسی و فضل بن سهل هیچ گاه خوب نبود. بنابر گزارش ها، سهل و همدستانش توانستند برای مدتی مدیریت کنند تا شدتِ اوضاع در آنجا را پنهان نگاه دارند و مأمون را به این باور رسانند که ابراهیم بن مهدی صرفاً به عنوانِ فرماندارش عمل می کند، و این علی بن موسی بود که بدون حب و بغض، چشمِ مأمون را نسبت به این موضوع، باز و اصرار کرد که به بغداد برود و حضورش سببِ بازگشتِ آرامش و صلح به آنجا شود. این ارزیابیِ وضعیتِ علی بن موسی، از سوی چند تن از فرماندهانِ سپاهِ مأمون تأیید شد و مأمون تصمیم گرفت به عراق سفر کند. فضل بن سهل که هدفش حفظِ حکومت در شرق بود، استعفای خویش را ارائه کرد و با استدلالِ شدتِ تنفرِ عباسیان نسبت به خود، از خلیفه خواست تا او را به عنوانِ فرماندارِ خراسان منصوب کند. مأمون دیگربار بر کمالِ اعتمادش به او تأکید کرد و از او خواست تا نامه ای دیگر با مُهر و نامِ خلیفه در تأییدِ امتیازاتِ استثناییِ خود بنویسد. این نامه که نشان دهندهٔ پشتیبانیِ نامحدودِ خلیفه از وزیرش و سیاست هایش بود، متنِ کاملِ نامهٔ قبلی را نیز دربرداشت. این نامه در صَفَرِ سال ۲۰۲ ه .ق مهر و ام
ضا، و به طورِ رسمی از سوی علی بن موسی نیز تأیید شد. پس از آن، برای انتشار در سراسرِ امپراتوری فرستاده شد. بعضی از تاریخ نویسانِ بعدی نقل کرده اند که فضل بن سهل این انتصاب را به مأمون پیشنهاد کرده است. این دیدگاه از سوی سَلّامی در کتاب "اَخبارِ خُراسان" آمده و نیز صولی از عُبَیْدُالله بن عبدالله بن طاهِر — که از طاهریان بوده — نقل کرده است. در دیگر روایات، این نقشه و ابتکار به شخصِ خلیفه نسبت داده شده و دربارهٔ فضل آمده که ابتدا با این موضوع، به خاطرِ خطری جدی که ممکن بود به دنبال داشته باشد، مخالف بود. این روایت، هماهنگیِ بیشتری با دیدگاه های سیاسیِ شناخته شدهٔ خلیفه و وزیرش دارد. به گفتهٔ بیهم دائو، چیزی که به نظر می رسد این است که در زمانِ انتصاب، بازتابِ دیدگاه ها بر این نظر بوده است که رفتارِ مأمون به فشارِ واردآمده از سوی فضل نسبت داده شود. بااین حال، حقایقِ زیادی برای این اسناد وجود ندارد، و ممکن است منعکس کنندهٔ نارضایتیِ پژوهشگرانه از این تصمیم و تمایل به توجیهِ آن با نشان دادنِ خلیفه به عنوان فردی ضعیف و تحت نفوذِ دیگران باشد. از سوی دیگر، منابعِ امامی در تلاشند تا نشان دهند که مأمون مستقلاً به این ت
صمیم رسیده است؛ که در پشت آن، اعتقاد دارد که خلافت متعلق به علویان — یا به عبارتِ دقیق تر، به امامانِ امامیه — است، و اینکه فضل و برادرش در حقیقت، مخالفِ آن بودند و تلاش کردند مأمون را از آغاز منصرف کنند؛ بنابراین، اعتبارِ گزارش ها و اسنادی که در این منابع دیده می شوند و به حمایت از دیدگاهِ امامیه دربارهٔ انگیزهٔ خلیفه کمک می کنند، باید همچنان باز باقی بمانند. از دیگر حواشیِ پیش آمده برای علی بن موسی، قیامِ زِیْد بن موسیٰ ملقّب به «زِیدُالنّار» بود که در مدینه دست به قیام زد و توسط مأمورانِ مأمون دستگیر و به مرو منتقل شد. علی بن موسی نیز با برادرِ خود برخورد کرده و او را بابتِ قیامش توبیخ نمود. قتل یا درگذشت. مأمون با انتصاب علی بن موسی به جانشینی اش، هرچند توانست کمی از مشکل علویان برای حکومتش را حل کند، اما نتوانست به باقی اهدافش دست یابد. حتی این انتصاب سبب شد تا مورد غضب حزب مخالفش در بغداد قرار بگیرد و از مقام خلافت عزل شود. بنابر گزارش ها، خاندان سهل توانستند برای مدتی امور را مدیریت کنند تا شدت اوضاع عراق را پنهان نگاه دارند و مأمون را به این باور رسانند که ابراهیم بن مهدی صرفاً به عنوان فرماندارش عمل
می کند، و این علی بن موسی بود که بدون حُبّ و بغض، چشم مأمون را نسبت به این موضوع باز و اصرار کرد که به بغداد برود و حضورش سبب بازگشتِ آرامش و صلح به آنجا شود. این ارزیابیِ وضعیت، از سوی چند تن از فرماندهانِ سپاه مأمون پشتیبانی شد و مأمون تصمیم گرفت به عراق سفر کند. فضل بن سهل که هدفش حفظ حکومت در شرق بود، استعفای خویش را ارائه کرد و با استدلال شدت تنفرِ عباسیان نسبت به خود، از خلیفه خواست تا او را به عنوان فرماندارِ خراسان بزرگ منصوب کند. مأمون دیگربار بر کمالِ اعتمادش به او تأکید کرد و از او خواست تا نامه ای دیگر با مُهر و نام خلیفه در تأیید امتیازات استثناییِ خود بنویسد. این نامه در صَفَرِ سال ۲۰۲ ه .ق مهر و امضا، و به طور رسمی از سوی علی بن موسی نیز تأیید شد. پس از آن، برای انتشار در سراسر امپراتوری فرستاده شد. در دوم شَعبانِ سال ۲۰۲ ه . ق، شش ماه پس از استعفای فضل بن سهل از وزارت، هنگامی که مأمون به همراه ولیعهد و دربار، قصدِ غرب کرده بود، فضل در سرخس توسط چند تن از فرماندهان سپاه با ضربات چاقو در حمام کشته شد. گویا مرگ فضل با واکنش هایی همراه بود و عده ای از درون سپاه مأمون به قصد خونخواهی، اعتراضاتی کرد
ند که با دعوت علی بن موسی به آرامش سپاه همراه بود. به گزارش قرشی، دو روز بعد وقتی کاروان مأمون به توس رسید، علی بن موسی بیمار شد و درگذشت. منابع شیعه دلیل بیماری علی بن موسی را مسمومیت بر اثر زهر دانسته اند. علی بن موسی درحالی که در سناباد — محل دفن هارون — متوقف شده بود، در حومهٔ نوغان در طوس درگذشت. بنابر معتبرترین گزارش ها، درگذشت علی بن موسی در آخرین روزِ صفر سال ۲۰۳ ه .ق اتفاق افتاده است. تاریخ های دیگری در همان محدودهٔ ماه صفر برای این واقعه ذکر شده است. خلیفه از گروهی از علویان و خویشاوندان علی بن موسی الرّضا از جمله عمویش، محمد بن جعفر، درخواست کرد تا پیکر علی بن موسی را بررسی و تأیید کنند که او به مرگ طبیعی درگذشته است و دستور داد که پیکرش در کنار قبر پدرِ خویش، هارون، در منزل حُمَیْد بن قَحْطَبهٔ طایی در سَناباد در نزدیکیِ نوغان به خاک سپرده شود. مأمون غم و اندوهِ بسیاری از خود نشان داد و بنابر گزارش ها بدون عَمامه در مراسمِ تشییع پیکر حاضر شد و به مدت سه روز در آنجا به عزاداری پرداخت. بااین حال بسیاری از منابع، او را متهم به دست داشتن در مسمومیتِ علی بن موسی الرّضا دانسته اند. درگذشت ناگهانیِ وزیر
و ولیعهد که زنده بودن شان سبب می شد تا آشتی با عباسیانِ مخالف در بغداد ناممکن باشد، این احتمال را تقویت می کند که مأمون در این مرگ ها دست داشته باشد. البته این احتمال بدین معنا نیست که غم و اندوهش برای علی بن موسی و احساسات و وابستگی اش به او، لزوماً از روی ریاکاری یا ساختگی بود، بلکه می تواند نشان دهندهٔ غلبهٔ محاسبات سردِ سیاسی بر احساسات و ایده آل های شخصی او برای تثبیت منصب خلافتش باشد. به گزارش بیهم دائو، بیشتر منابع نزدیک به واقعه — از جمله منابع امامیه — از دلایل طبیعی به عنوان علت درگذشت علی بن موسی یاد کرده اند و در گزارش هایی که به قتل وی دلالت دارند، اشاره ای مبنی بر دست داشتن مأمون در آن نکرده اند. اما در اکثر منابع امامیه از قرن چهارم هجری به بعد و به تبع آنها، منابع اهل سنت، نظریه به قتل رسیدن علی بن موسی الرضا به دستور مأمون و بر اثر مسمومیت مطرح شد. طبعاً این سؤال مطرح است که چرا خلیفه — که او را به عنوان وارث خود تعیین کرده بود — خواهان مرگ او بوده است. در پاسخ، این نظر مطرح می شود که اگرچه مأمون او را به عنوان «امامِ واقعی» شناخته بود، اما او را در جایگاه یک رقیب می دید و نفرتش از او فزاینده
شد. بااین حال، چند صدای مخالف در درون امامیه وجود داشته است که علیه نظریه های توطئه و قتل بحث کرده اند و بحث در این باره تا همین اواخر ادامه داشته است. در میان مورخان غربی، نظریه ای که بیشترین اعتبار را به دست آورده، این است که رضا کشته شد و مأمون در هر دو قتلِ رضا و فضل دست داشت، زیرا با حذف آنان بخت بیشتری برای جلب حمایت از خویشاوندان عباسی اش پیدا می کرد. اخیراً، این احتمال بیشتر مورد توجه قرار گرفته است که عناصری در دربار مأمون، که بدون اطلاع او عمل می کردند، مسئول قتل بوده اند. مشکل نظریه های قتل این است که آنها نمی توانند توضیح دهند که چرا نخستین منابع امامیه، با وجودی که بر خلاف نظر نویسندگان اهل سنت، آشکارا می گویند که پدر رضا، موسی کاظم، در زندان هارون کشته شد، به احتمال قتل رضا اشاره ای نمی کنند. به نوشتهٔ طَیِّب الْحِبری در "تاریخ جدید اسلام کمبریج"، وی در شرایط مشکوکی در اثر مسمومیت با زهر کشته شد. منابعی از اهل سنت نیز درگذشت علی بن موسی الرّضا را به خاطر بیماری ولی بر اثرِ خوردن انگورِ بسیار دانسته اند. نخستین گزارش در این باره از سوی طبری نقل شده است. در بین منابع تاریخی اهل سنت، بعضی منابع از
جمله "تَذکِرَةُ الْخَواصِّ" ابن جوزی، "مِرْآةُ الْجَنانِ" یافعی، "اَلصَّواعِقُ الْمُحْرِقَة" ابن حَجَر هِیْتَمی و "وَسیلَةُ الْخادم اِلَی الْمَخدوم" فضل بن روزبِهان خُنْجی به مسمومیتِ علی بن موسی الرّضا در طوس و درگذشتش بر اثر این مسمومیت اشاره کرده اند، اما به شیوهٔ مسمومیت و عامل آن اشاره ای ننموده اند. در کنار این گزارش ها، دانشمندانی از اهل سنت، علاوه بر اعلام مسمومیت به عنوان سبب درگذشت علی بن موسی، عاملِ این مسمومیت را نیز مأمون معرفی دانسته اند، از جملهٔ آنان می توان به دیدگاه مَقریزی در "اَلْمُقَفَّی الْکَبیر"، ابن حِبّان در "اَلثِّقات"، صَفْدی در "اَلْوافی بِالْوَفَیات"، ابوالفرج اصفهانی در "مقاتل الطالبین"، تِرمانینی در "اَحْداثُ التّاریخِ الْاِسلامیِّ بِتَرتیبِ السِّنینَ" و قُنْدوزی در "یَنابیعُ الْمَوَدَّة" اشاره کرد. ولیعهدی علی بن موسی در هنر و رسانه. آثار تجسمی. از جمله آثار تجسمی مرتبط با ولیعهدی علی بن موسی الرضا، تابلوی ضامن آهو، اثر محمود فرشچیان است. این تابلو به سال ۱۳۸۸ رونمایی شد. این تابلو به ماجرای ضمانت آهو توسط علی بن موسی در مسیر سفر به مرو اشاره دارد. همچنین فرشچیان با صرف یک سال
و چهار ماه وقت، تابلوی دومی را با نام «ضامن آهو ۲» طراحی و در سال ۱۳۸۹ آن را تکمیل کردند. «ضامن آهو ۲»، در ابعاد ۸۰ × ۱۰۰ سانتی متر بر روی مقوای بدون اسید با تکنیک اکریلیک و به سبک نگارگری خلق شده است. در سال ۱۳۹۳، از کتابی با عنوان ضامن آهو رونمایی شد؛ موضوع این کتاب، جمع آوری آثار مختلف تجسمی در حوزه خوشنویسی، نگارگری و عکاسی حول محور علی بن موسی الرضا بوده است. آثار نمایشی. در سال ۱۳۷۹ شمسی، مهدی فخیم زاده سریالی را با نام ولایت عشق به روی آنتن شبکه یک تلویزیون جمهوری اسلامی ایران برد. این سریال با موضوع ولیعهدی و شهادت علی بن موسی الرضا، به نویسندگی و کارگردانی مهدی فخیم زاده، در سال ۱۳۸۰ به صورت خلاصه شده درآمد و به عنوان فیلم از شبکه یک پخش شد. برای ولایت عشق یک سال تحقیق شد و نوشتن فیلمنامه هم یک سال طول کشید. دو ابتکار تازه به کار رفت؛ یکی حضور فیزیکی شخصیت امام و دیگری پخش دیالوگ برای آن شخصیت با بازی فرخ نعمتی که هیچ کدام سابقه نداشت. تیتراژ این فیلم با صدای محمد اصفهانی و آهنگسازی بابک بیات، بعدها با نام آلبوم ولایت عشق، به صورت جداگانه منتشر شد. در سال ۱۳۹۰، انیمیشن «آقای مهربان»، به کارگردانی سی
د علیرضا گلپایگانی و بهنام دلداده و تهیه کنندگی مرکز پویانمایی صبا، به مناسبت ولادت علی بن موسی الرضا، از شبکه پویا جمهوری اسلامی ایران به نمایش درآمد. این انیمیشن ۱ ساعت و ۱۲ دقیقه ای با کیفیت سه بعدی، به داستان ضمانت آهو توسط علی بن موسی در مسیر حرکت به سوی مرو اشاره دارد. این انیمیشن موفق شد تا در سال ۱۳۹۰ تندیس طلایی هشتمین جشنواره پویانمایی را در بخش دینی را دریافت نماید. منبع شناسی. منابع اولیه. از مهم ترین شان منابع اولیه که به تاریخ عمومی عصر زندگی علی بن موسی الرضا می پردازند می توان به "سیرهٔ" ابان بن عثمان بَجَلی (د. حدود ۱۷۰ ه .ق)، "طَبَقاتُ الْکُبریٰ" نوشتهٔ محمد بن سعد بن منیع (درگذشته ۲۳۰ ه .ق)، "اَلْمَعارِف" اِبن قُتَیْبه (د. ۲۷۶ ه .ق)، "اَنسابُ الْاَشراف" اثر احمد بَلاذُری (د. ۲۷۸–۲۷۹ ه .ق)، "تاریخ خلفا" اثر ابن ماجه (د. ۲۷۳ یا ۲۸۳ ه .ق)، "تاریخ بغداد" نوشتهٔ ابن طَیْفور (د. ۲۸۰ ه .ق)، "اَخبارُ الطِّوال" اثر ابوحَنیفهٔ دینْوَری (د. ۲۸۲ ه .ق)، "تاریخ یعقوبی" نوشتهٔ احمد یعقوبی (د. ۲۸۴ ه .ق)، "اَخبارُ الدُّولَةِ الْعَبّاسیَّة" منسوب به احمد بن اسماعیل بَجَلی قمی (اوایل سدهٔ چهارم هجری قمری) اشا
ره کرد. آثار باستانی. از میان آثار باستانی باقیمانده از دوران ولیعهدی علی بن موسی الرضا، می توان به سکه های دینار و درهم اشاره کرد که به دستور مأمون ضرب شدند و بر روی آنها، عنوان ولیعهدی علی بن موسی الرضا نقش بسته است. این سکه ها در بین سال های ۲۰۲ تا ۲۰۴ در شهرهایی چون سمرقند، مرو، نیشابور، اصفهان، فارس، ری و مصر ضرب شده اند. تعدادی از آنها در موزه آستان قدس رضوی و موزه ملک نگاهداری می شوند. از سه درهم منقش به ولیعهدی علی بن موسی الرضا، در موزه های بریتانیا و برلین موجود است. بر این سکه ها عنوان ذوالریاستین به عنوان لقب فضل بن سهل نیز نقش بسته است. برخی از این سکه ها تا سال ۷۰۴ ه .ق نیز ضرب می شدند. منابع ثانویه. تاریخ عمومی. مهم ترین منابع ثانویهٔ تاریخ عمومی عصر زندگی علی بن موسی الرضا عبارتند از: "تاریخ طبری" اثر محمد بن جریر طبری (د. ۳۱۰ ه .ق)، "الفتوح" ابن اعثم کوفی (د. حدود ۳۱۴ ه .ق)، "الوزراء و الکتاب" نوشتهٔ محمد بن عبدوس کوفی جهشیاری (د. ۳۲۱ ه .ق)، "مروج الذهب و معادن الجوهر" و "التنبیه و الاشراف" نوشتهٔ مسعودی (د. ۳۴۶ ه .ق)، "البدء و التاریخ" (نوشته در سال ۳۵۵ ه .ق) اثر مطهر بن طاهر مقدسی (سدهٔ چها
رم هجری قمری)، "مقاتل الطالبیین" ابوالفرج اصفهانی (د. ۳۵۶ ه .ق)، "تاریخ بلعمی" اثر ابوعلی محمد بن بلعمی (د. ۳۶۳ ه .ق)، "زین الاخبار" گردیزی (سدهٔ پنجم هجری قمری)، اسماء الخلفاء ابن حزم (د. ۴۵۶ ه .ق)، "مجمل التواریخ و القصص" (نوشته به سال ۵۲۰ ه .ق)، "الانباء فی تاریخ الخلفاء" علی بن محمد عمرانی (د. حدود ۵۶۹ ه .ق)، "المنتظم فی تاریخ الملوک والاُمم" اثر ابن جوزی (د. ۵۸۷ ه .ق)، "الاکتفاء فی اخبار الخلفاء" از ابن کردبوس تونسی (د. پیرامون ۶۰۰ ه .ق)، "الکامل فی التاریخ" اثر ابن اثیر (د. ۶۳۰ ه .ق)، "تاریخ الاسلام" از شمس الدین ذهبی (د. ۷۴۸ ه .ق)، "العبر و دیوان المبتدإ و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر" اثر ابن خلدون (د. ۸۰۸ ه .ق)، "تاریخ الخلفاء" سیوطی (د. ۹۱۱ ه .ق). از مهمترین منابع روایی-تاریخی شیعه که به زندگانی امامان شیعه پرداخته است، می توان به آثاری چون "عیون اخبار الرضا" و "کمال الدین" از شیخ صدوق (د. ۳۸۶ ه .ق)، "الغیبة" از شیخ طوسی و "الغیبة" از نعمانی اشاره داشت. ابواب مختلفی از کتاب "عیون اخبارالرضا" به روایاتی دربارهٔ ولیعهدی علی بن موسی پرداخته است. صدوق در باب های ۱۲، ۱۳، ۱۴، ۱۵ و ۲۳ به مسئله مناظ