Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
امی موجب تحول اساسی در ارزش ها و هنجارهای جامعه شد. بسیاری از ارزش ها جنبه مذهبی پیدا کردند و برخی باورهای نادرست نیز رواج یافتند. نزدیکی فرهنگی ایران امروز با صفویه، موجب ماندگاری بسیاری از اعتقادات و سنت ها شد و باید ریشه برخی خرافه های موجود را در این دوره جستجو کرد. ایجاد تنفر عقیدتی منجر به بن بست با عثمانی شد و صفویه برای گسترش تجارت، ناگزیر به دادن امتیازات تجاری به اروپاییان شدند. استراتژی صفویه در استفاده از تنفر مذهبی برای ایجاد جنگ ها و گرفتن سرزمین ها، منجر به ده ها جنگ خونین و ایجاد صدمات به کشور شد. صفویان به تقلید از عثمانی ها، در ابتدای سده شانزدهم میلادی روحانیت شیعه را به عنوان شیخ الاسلام وارد دستگاه دولتی خود کردند تا با فتواهای خود از سیاست های آنها پشتیبانی کنند. این منصب در زمان پادشاهان ضعیف مثل شاه تهماسب یکم یا شاه سلیمان یکم و شاه سلطان حسین قدرت بیشتری به دست می آورد و اقدام به تغییرات گسترده دینی، مذهبی، سیاسی و اجتماعی در کشور می کرد. صفویان مرزهای سیاسی و جغرافیایی خود را با مذهب شیعه ترسیم می کردند. همین امر سبب شد که در آینده و حتی پس از تأسیس دولت-ملت های مدرن در ایران، نوعی
مرزبندی عقیدتی مرزهای ایران را ترسیم کند. سرانجام پس از بیش از دو قرن تمرکز قدرت، بی هدفی، ناکارآمدی شاهان، نفاق در محافل حکومتی و تندروی برخی روحانیون شیعه چون محمدباقر مجلسی در تبلیغ انزجار از اهل تسنن باعث شورش مردم اهل سنت کردستان و آسیای میانه و مخصوصاً افغان های خراسان و تسخیر پایتخت و سرنگونی صفویه شد. علیرغم از میان رفتن این دولت در سال ۱۷۳۶، میراثی که از خود به جای گذاشت، احیای ایران به عنوان یک پایگاه اقتصادی بین شرق و غرب، ایجاد یک دولت کارآمد و دیوانسالاری متعادل، نوآوری های معماری و حمایت از هنر بود. صفویان همچنین با تأسیس شیعه دوازده امامی به عنوان مذهب دولتی ایران و نیز گسترش مذهب تشیع در بخش های عمده خاورمیانه، آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی، خلیج فارس و بین النهرین، اثر خود را تا عصر حاضر بر جای گذاشته اند. از جنبه های دیگر نیز، دوره صفوی اهمیت فراوانی داشت. یکی از این جنبه ها شکوفایی چشمگیر هنر بود: فرش ها و منسوجاتی با غنای بی نظیر در رنگ و طرح؛ نسخه های خطی ای که به خاطر خوشنویسی و نگاره های باکیفیت شان شناخته می شوند؛ و کاشی هایی با پیچیدگی و زیبایی شگفت انگیز. این کاشی ها زینت بخش شاهکارهای
معماری ای چون مسجد شاه و مسجد شیخ لطف الله در اصفهان بودند که هر دو به دوران سلطنت شاه عباس بازمی گردند. در مجموع، این دوره – به ویژه دوران سلطنت شاه عباس – زمانی بود که تماس های دیپلماتیک و بازرگانی با غرب به طور چشمگیری افزایش یافت. پرتغالی ها، هلندی ها و انگلیسی ها تلاش کردند تا در خلیج فارس پایگاه های تجاری ایجاد کنند تا بتوانند کنترل تجارت با هند و آسیای جنوب شرقی را به دست گیرند، و انگلیسی ها امکان تجارت زمینی را نیز بررسی کردند. فضای تحمل پذیر ایران در دوران شاه عباس باعث شد که بازرگانان خارجی در نقاط مختلف کشور مستعمراتی تجاری ایجاد کنند و فرقه های مذهبی خارجی (همچون کارملی ها، آگوستینی ها و کاپوچین ها) صومعه هایی در اصفهان و دیگر شهرها بنیان گذارند. منبع شناسی. در دوران صفویه کتاب های تاریخی بسیاری دربارهٔ این دودمان و فرمانروایی آنان به نگارش درآمد که مهم ترین آنها: صفوةالصفا، عالم آرای امینی، حبیب السیر، فتوحات شاهی، بدایع الوقایع، تاریخ شاه اسماعیل و شاه تهماسب، تحفه سامی، جامع التواریخ، احسن التواریخ، خلاصةالتواریخ، عالم آرای عباسی، خلاصةالسیر، قصص الخاقانی، خلدبرین، عالم آرای شاه اسماعیل، زبدةا
لتواریخ، تذکرةالملوک، تاریخ حزین، مجمع التواریخ، زبور آل داود می باشند. جدا از این کتاب های تاریخی داخلی، منشآت و سفرنامه های بسیاری، به ویژه از اروپاییان موجود است که در شناخت تاریخ صفویان بسیار سودمند است. از آن جمله می توان به سفرنامه های ژان شاردن، پیترو دلاواله، آنتونی شرلی و ژان باپتیست تاورنیه اشاره کرد. پیش زمینه تاریخی. ایران پیش از صفویه. شیعیان در جهان اسلام همیشه در اقلیت و تحت فشار بودند تا اینکه پس از یورش مغولان و فروپاشی خلافت کهن و پرنفوذ عباسی در بغداد، محور اصلی نمایش یک آیین و گرایش رسمی از اسلام از میان رفت و مذهب شیعه جان تازه ای گرفت. بدین ترتیب، از میان رفتن دستگاه خلافت در کنار عواملی چون نابسامانی ناشی از حمله مغولان و گرایش به درون گرایی مردم و آسان گیری دینی مغولان، موجب رونق فراوان فرقه های گوناگون از جمله شاخه های گوناگون تصوف شد. پس از یورش مغولان، چند حکومت شیعه مذهب مانند سربداران و قره قویونلو ها در ایران بر سر کار آمدند و نفوذ شیعه در ایران بیشتر شد. از سوی دیگر بیشتر ایرانیان همچنان سنی و شافعی مذهب بودند. عصر صوفیان. شیخ صفی الدین اردبیلی، نیای بزرگ صفویان، هشتمین نسل از ت
بار فیروزشاه زرین کلاه بود. فیروزشاه از بومیان ایرانی و کردتبار بود که در دشت مغان ساکن بود. زبان مادری شیخ صفی الدین به عقیده بسیاری تاریخ نویسان ایرانی مانند احمد کسروی، زبان آذری بوده است و اشعاری هم بدین زبان در در کتاب صفوةالصفا و "سلسلةالنسب صفویه" به او منسوب است. همچنین برخی اعتقاد دارند که زبان مادری وی تاتی ایرانی بوده که یکی از زبان های ایرانی و زبان بومی آذربایجان بوده است. او به شاگردی شیخ زاهد گیلانی درآمد و به مدت ۲۵ سال مرید خانقاه شیخ زاهد بود و حتی با دخترش بی بی فاطمه ازدواج کرد. شیخ زاهد او را به جانشینی خود برگزید و با مرگ وی رهبری «طریقت زاهدیه» به صفی الدین رسید. او بعد از مدتی به اردبیل بازگشت و مرکز طریقت نیز به آن جا منتقل شد. بعد از مرگ شیخ صفی، رهبری طریقت صفویه به شیخ صدرالدین موسی فرزند ارشد وی رسید به این شکل رهبری طریقت در خاندان او موروثی شد. از این زمان بود که طریقت زاهدیه، به نام شیخ صفی «طریقت صفویه» نامیده شد. صدرالدین موسی در زمان حیاتش ساده زیستی را ادامه داد و مانند پدرش زندگی کرد. پس از او پسرش خواجه علی سیاهپوش به رهبری طریقت رسید. او با تیمور لنگ برخوردهایی داشت و عد
ه ای از اسیران ترک که در سوریه اسیر تیمور شده بودند به درخواست وی آزاد شدند. اسرای آزاد شده هم که شیعه بودند با نام «صوفیان روملو» به جمع فداییان خواجه جمع فدائیان خواجه پیوستند. احتمالاً او اولین رهبر طریقت صفویه بوده که مذهب تشیع داشته است. بعد از خواجه علی پسرش شیخ ابراهیم به رهبری طریقت رسید. قزلباش ها. هواداران اصلی صفویان، گروه های عشایری ترکمانی بودند و قزلباش به معنای «سر سرخ» خوانده می شدند و این به دلیل استفاده از سربند سرخی بود که گفته می شد آن ها از دوران حیدر به کار می بردند. دوازده تَرَک کلاهشان نمایانگر وفاداریشان به حکمران صفوی و دوازده امام شیعه بود. این جنگجویان شبه قبیله ای ترکمان، با وجود نام مشترکشان ادعا نمی کردند تیره مشترکی دارند. هر یک وابستگی دودمانی خود را حفظ کردند و همچنان دودمان های گوناگون رقیب سرسخت دیگری بودند. مهم ترین دودمان های قزلباش که پشتیبان نهضت صفوی بودند عبارتند از شاملو، استاجلو، تکلو، روملو، ذوالقدر، افشار و قاجار که همگی مهاجرانی از سوریه یا آناتولی بودند. هر کدام از این دودمان ها به بخش گوناگونی از ایران مهاجرت کرد و رهبرانشان پس از این که صفویان آن منطقه را فتح
کردند به حکومت آن منطقه منصوب شدند؛ بنابراین استاجلوها در آذربایجان و بخشی در عراق عجم و کرمان اقامت کردند؛ قهرمانلو در شیروان؛ شاملو در خراسان اقامت کردند و تکلو اصفهان، همدان و بخش هایی از عراق عجم را گرفت؛ فارس در دست ذوالقدر بود، افشار کهگیلویه و خوزستان را داشت و بغداد در چنگ ماوشلو قبیله ای کوچک تر و منشعب از آق قویونلو بود. روابط قزلباشان با شاه صفوی رابطه ای اسرارآمیز از نوع مرشد و مریدی صوفیانه بود. آنان نخبگان نظامی این حکومت نوپا بودند و نگهبانی و قورچی شاه را می کردند. آنان که شدیداً به رهبرشان وفادار و به شکست ناپذیری خود مطمئن بودند اغلب خود را درگیر نبردهای بی اسلحه می کردند. باورهای این قزلباشان به این گروه از تصوف (طریقت صفویه) تا پیش از پادشاهی شاه عباس بزرگ مهم ترین عامل بقای صفویه بود. قزلباشان تا پیش از جنگ چالدران نیرویی خداگونه برای شاه اسماعیل یکم قائل بودند. باوری که با شکست در آن جنگ رو به سستی نهاد. زمینه های شیعی صفویان. بعد از مرگ شیخ ابراهیم پسرش شیخ جنید جانشین وی شد. شیخ جنید (مرگ ۱۴۶۰م) طریقت صفویه را از یک فرقه صوفیانه که حول یک مرید سازماندهی شده بود، به یک جنبش نظامی فعال ب
ا سیاست فتح و سلطه تبدیل کرد. او اولین رهبر معنوی صفوی بود که گسترش آموزه های شیعه و خصوصاً غلات دوازده امامی را حمایت کرد. پیروانش جنید را تجسم خداوند می دانستند. جنید در میان عشایر ترکمان هوادارنی جمع کرد، برای عملیات نظامی تمرینشان داد و علیه مردم قفقاز، ارمنی ها، گرجی ها و چرکس ها از آن ها استفاده کرد. آن تازش ها صفویان را با شروانشاهان دچار منازعه کرد. جنید که قدرت مادی لازم را برای مقابله با نیرومندترین سلسله آن زمان یعنی قراقویونلوها نداشت با دشمن سرسخت آنان آق قویونلوها متحد شد و با خدیجه بیگم خواهر اوزون حسن، فرمانروای مقتدر آن ها ازدواج کرد. او بعداً در جنگ با شروان شاهان کشته شد و پسرش شیخ حیدر جانشین او شد. شیخ حیدر (۱۴۵۹–۱۴۸۸م) زمانی که ده ساله شد ریاست خانقاه اردبیل را به عهده گرفت و از حمایت اوزون حسن برخوردار بود و بعداً با مارتا یا عالم شاه بیگم دختر اوزون حسن و دسپینا خاتون ازدواج کرد. حیدر به عنوان رهبر صفویه جاه طلبی سیاسی پدرش را دنبال کرد. در زمان او صفویه به عنوان یک جنبش سیاسی شیعی دوازده امامی به طور فزاینده ای تبلور یافت و حیدر در نظر پیروان قزلباشش یک شخصیت الهی بود. او علاوه بر اند
یشیدن به انتقام پدرش، برای تداوم راه او نیز گام برداشت. به همین دلیل علاوه بر رهبری مذهبی مریدان، بخشی از اوقات خود را به امور نظامی و ساخت اسلحه برای مسلح کردن افرادش اختصاص داد. او همچنین به سازماندهی مریدانش پرداخت و کلاه مخروطی شکلی با دوازده تَرک سرخ رنگ (که به تاج «حیدری مشهور» شد) برای آنان ساخت. حمایت اوزون حسن و ترغیب اطرافیان خود به استفاده از این کلاه نیز به ترویج آن کمک کرد. به این ترتیب، تشکل مریدان طریقت صفوی، با عنوان جدید «قزلباش» تحکیم و توسعه یافت. حیدر دو بار به چرکس ها حمله کرد و غنائمی به دست آورد. بعداً برای انتقام پدرش به شروان شاهان حمله کرد، اما به دلیل حمایت سلطان یعقوب، سلطان جدید آق قویونلوها، او نیز از حاکم شروان شکست خورد و کشته شد. سلطان علی میرزا جانشین پدرش حیدر شد. او در زمان سلطنت یعقوب همراه مادر و برادرانش در شهر اصطخر استان فارس زندانی بود. بعداً در زمان سلطنت سلطان رستم آزاد شد تا در نبرد با سلطان بایسنقر به وی کمک کند؛ اما بعداً به دلیل کسب موفقیت های زیاد به فرمان سلطان رستم به قتل رسید. سلطان علی پیش از مرگ برادر کوچت ترش اسماعیل را جانشین خود تعیین کرد. اسماعیل نیز ف
رزند مارتا و شیخ حیدر بود که در سال ۱۴۸۷ میلادی در اردبیل به دنیا آمد. مادرش مارتا یا عالم شاه بیگم، دختر اوزون حسن، مقتدرترین پادشاه سلسله ترکمان آق قویونلو و همسر مسیحی او تئودورا معروف به دسپینا خاتون بود. دسپینا خاتون دختر ژان چهارم آخرین امپراتور ترابوزان بود. او در قراردادی برای محافظت از امپراتوری ترابوزان در برابر ترکان عثمانی با اوزون حسن ازدواج کرده بود. پیروان طریقت صفوی که بیشتر از ایل های آناتولی بودند و بعدها به قزلباش نامور شدند بر سر باورهای خود سال ها به هواداری از آق قویونلو ها و قره قویونلو ها درگیر جنگ های پیاپی با دولت عثمانی بودند. اسماعیل به عنوان رهبر جدید طریقت قزلباشان، مقدس ترین فرد ممکن برای آنان طلقی می شد و مرشد کامل طریقت صفوی بود. اسماعیل هم مانند پدرش شیخ حیدر، شخصیتی الهی و خداگونه برای قزلباشان بود. حکومت صفویان. شاه اسماعیل یکم (۱۵۰۱–۱۵۲۴): بنیان گذاری. امپراتوری صفوی به دست شاه اسماعیل یکم و با تکیه بر پیروان طریقت صفویه بنیان گذاشته شد. اسماعیل به عنوان رهبر جدید طریقت قزلباشان، مقدس ترین فرد ممکن برای آنان طلقی می شد و مرشد کامل طریقت صفویه بود. اسماعیل هم مانند پدرش شیخ
حیدر، شخصیتی الهی و خداگونه برای قزلباشان بود. اسماعیل در سال ۹۰۵ هجری و در ۱۲ سالگی، به پا خاست و در ابتدا به جنگ با شروان شاهان رفت و پس از شکست فرخ یسار شاه شروان، به پایتخت آنان رفت و قبر تمام شاهان آنجا را شکافت و از بین برد و خزانه آنها را غارت کرد. او سپس به جنگ با آق قویونلوها رفت و توانست آنان را نیز شکست دهد و فاتحانه وارد تبریز شد. اسماعیل پس از تسلط بر تبریز، خود را پادشاه ایران خواند. او فرمان داد تا استخوان های عاملان کشته شدن پدرش شیخ حیدر را نیز از گور بیرون آورده شده و در ملأ عام در کنار سرهای بریده شدهٔ دزدان و روسپی ها سوزانیده شوند. شاه اسماعیل موفق شد طی ۱۰ سال، بیشتر بخش های ایران زمین را تصرف کند. شاه اسماعیل یکم با وجود هشدار ملازمانش، در تبریز دین شیعه دوازده امامی را دین رسمی دولتش اعلام کرد. به دنبال تغییر مذهب ایرانیان از سنی به شیعه گشت های تبرائیان را بر پا کرد و به کشتار تمام علما و دانشمندان سنی مذهبی که حاضر به گرویدن به تشیع صفوی نشدند پرداخت. او ۹ ربیع الاول، سال روز کشته شدن خلیفهٔ دوم مسلمانان عمر بن خطاب را جشن رسمی عمرکشان اعلام کرد. شاه اسماعیل برای تدوین اساس دین جدید
، علمای شیعه دوازده امامی را از جبل عامل (در لبنان کنونی) به ایران آورد. به مرور، تشیع کاملاً بر حیات مذهبی، سیاسی و اجتماعی ایران چیره شد و روحانیت شیعه با استفاده از این نفوذ خود توانستند در جنبش های سیاسی و اجتماعی مهم آینده ایران نقش ایفا کنند. رخدادها. پس از سقوط امپراتوری تیموری، خان ازبکان، شیبک خان که خود را یکی از نوادگان چنگیز خان می خواند، توانسته بود بیشتر ترکستان و تمام خراسان را تصرف کرده و امپراتوری شیبانی را ایجاد کند. او به دلیل تعصبات سنی و همچنین به تشویق سلطان بایزید دوم برای نابودی دولت نوبنیاد صفوی، از سمت شمال شرقی وارد ایران شد. شاه اسماعیل به قصد جنگ با شیبک خان به خراسان لشکر کشید و در مسیر شهرهای دامغان، گرگان و مشهد را تصرف کرد. شیبک خان در قلعه مرو پناه گرفت که شاه اسماعیل موفق به فتح آن نشد. به همین دلیل با طرح حیله ای تلاش کرد شیبک خان را از قلعه خارج کند و او را به دام بیاندازد. این اتفاق افتاد و پس از آن، دو لشکر ۱۷ هزار نفری قزلباشان و ۲۷ هزار نفری ازبکان در نزدیکی شهر مرو رو در روی هم قرار گرفتند و در نبردی سخت، سپاه شاه اسماعیل پیروز شد. بدین شکل شاه اسماعیل توانست شهرهای م
رو و هرات خراسان را نیز فتح کند. با این همه تهدید ازبکان برای دولت صفویه هیچگاه پایان نیافت. دومین نبرد بزرگ شاه اسماعیل با عثمانیان درگرفت. سلطان سلیم یکم، سلطان جدید عثمانی به قصد دفع تهدید صفویان با لشکری عظیم به ایران لشکرکشی کرد. شاه اسماعیل با جمع آوری حدود ۴۰ هزار سرباز در مقابل بیش از ۱۰۰ هزار سرباز عثمانیان به غرب رفت تا به رغم کمبود نیرو و استفادهٔ سپاه مهاجم از توپخانه در جنگ چالدران در سال ۸۹۳ خورشیدی در مقابل دشمن ایستادگی کند. در این جنگ سربازان قزلباش که اکثراً از سلاح های سرد مانند شمشیر و نیزه استفاده می کردند در برابر سپاه عثمانی که مجهز به توپ و تفنگ بود به سختی ایستادگی کردند. با این حال، قزلباشان شکست سختی خوردند و شاه اسماعیل هم به سختی مجروح شد و از میدان گریخت. عثمانیان در این لشکرکشی تمام سوریه، عراق و آذربایجان را به اشغال خود درآورند. شاه عباس بزرگ (۱۵۸۷–۱۶۲۹): اوج قدرت. پس از درگیری های داخلی بر سر انتخاب شاه میان قزلباشان، مرشد قلی خان استاجلو نظرات امرای قزلباش در قزوین را در خصوص میزان حمایت احتمالیشان از عباس به عنوان نامزدی برای تصدی تاج و تخت جویا شد. امرا نسبت به این ایده مش
تاق بودند ولی شک داشتند خودشان اجرایش کنند. وقتی مرشد قلی خان در حال بحث بر سر قبول کردن ریسک لشکرکشی به قزوین برای انتصاب عباس میرزا بر تخت بود، اشغال بیشتر خراسان توسط ازبکان در محرم ۹۹۶ / دسامبر ۱۵۸۷ موضوع را فیصله داد. مرشد قلی خان که می ترسید اگر ازبکان خراسان را تسخیر کنند او ممکن است مهره خود عباس را از دست بدهد، به آرامی به سوی غرب لشکرکشی کرد و در مسیر حمایت ترکمانان سمنان، کاشان، و همدان، افشارهای یزد، ابرقو و کرمان و ذوالفقارهای فارس را به دست آورد. وقتی او به قزوین رسید، نمایش حمایت مردمی از عباس باقی مانده شکاکان را نیز با خود همراه کرد و در ۱۰ ذی القعده ۹۹۶ / ۱ اکتبر ۱۵۸۸ سلطان محمد شاه سلطنت را به پسر هفده ساله اش که با نام شاه عباس اول تاجگذاری کرد، واگذار کرد. مرشد قلی خان استاجلو، که او تاج را به وی مدیون بود، به عنوان وکیل دیوان عالی (نایب دربار) صله داده شد که او را قدرتمندترین فرد در حکومت کرد. شاه عباس هنگامی به سلطنت رسید که غرب و شمال غربی ایران در تصرف دولت عثمانی بود و همچنین در شمال شرق ایران نیز خراسان جولانگاه ازبک ها شده بود. در داخل کشور نیز طی ۱۲ سال پس از مرگ شاه تهماسب و در د
وران پادشاهی شاه اسماعیل دوم و شاه محمد خدابنده، قدرت شاه کاهش پیدا کرده بود. دسته بندی های قبیله ای قزلباشان مجدداً به شکل افزاینده ای بروز کرده و دوگانگی میان ترکان و تاجیکان (مردم غیر ترک) شدت پیدا کرده بود. در نتیجه این چند دستگی، هر یک از مقامات دولتی در اندیشه منافع و قدرت خویش بود و کشور دچار هرج و مرج گردیده بود. شاه عباس با اولویت بندی مشکلات متعدد توانست در طول سلطنتش سلسله صفویه را به اوج قدرت، شکوه و عظمت برساند. رخدادها. در شرق، صفویان دچار شکست از پی شکست بودند؛ مشهد سقوط کرده بود، سیستان دچار تاخت و تاز بود، قندهار که از ۹۴۳/۱۵۳۷ در دست صفویه بود در ۹۹۹/۱۵۹۰–۹۱ به دست مغولان افتاد. در ۱۰۰۶/۱۵۹۸ عبداله خان رهبر برجسته ازبک درگذشت و درگیری درونی این سلسله را تضعیف کرد. شاه عباس حمله کرد ازبکان را در محرم ۱۰۰۷ / اوت ۱۵۹۸ تار و مار کرد و هرات را که ده سال در دست دشمن بود باز به چنگ آورد. تازه در ۱۰۱۴/ ۱۶۰۵–۰۶ بود که به حد کافی احساس قدرت کرد که با عثمانی ستیز کند ولی آنگاه سریع و موفق این کار را انجام داد. در پی حصول یک پیروزی بزرگ در صوفیان در نزدیکی تبریز، او در کارزارهای پی در پی ای را ادامه داد
تا آخرین سرباز عثمانی را از خاک ایران طبق پیمان آماسیه (۹۶۲/۱۵۵۵) بیرون کند و در سراب با عثمانی ها در ۱۰۲۷/۱۶۱۸ قرارداد صلح را امضاء کند. شاه عباس در نبرد صوفیان خود را به عنوان فرماندهی با قابلیت کامل نشان داد، به خوبی از نیروهایش که در شمار و تسلیحات از عثمانی ها پایین تر بودند استفاده کرد و در لحظه های بحرانی نیروهای ذخیره اش را به میدان فرستاد. اصلاحات در ارتش. مشخصهٔ سال های شکل گیری قدرت شاه عباس جناح گرایی عشایر قزلباش است. شاه جوان دیده بود که امرای رقیب چگونه او و سه برادرش را چون مهره ای برای پیشبرد جاه طلبی هایشان به کار برده بودند. شاه عباس از لحظهٔ به دست گرفتن قدرت، فهمید که باید اقتدارش را بر قزلباشان اعمال کند یا ابزار آنان باقی بماند؛ ولی قزلباشان همچنان بدنهٔ استحکام نظامی دولت صفوی بودند، اگر او تضعیفشان می کرد، دولت را تحلیل می برد. او نمی توانست در زمانی که عثمانی ها مناطق وسیعی از خاک ایران در شمال غرب را در اختیار داشتند -مناطقی که در دورهٔ دو تن از پیشینیانش تسخیر کرده بودند- از پس چنین اقدامی برآید. راه حل او تشکیل یک ارتش منظم نوین متشکل از استخدام شدگان از رده های غلامان خاصه شریفه
(غلامان شاه) بود. این غلامان مسیحیان گرجی، ارمنی و چرکسی بودند که در لشکرکشی های صفوی به قفقاز اسیر شده بودند (شمار اندکی از اشراف گرجی داوطلبانه به سپاه صفوی پیوسته بودند)، به اسلام گرویده بودند و در دربار و دولت برای خدمت تربیت شده بودند. غلامان از نظرات گوناگون مشابه کاپی کولاری عثمانی بودند با این تفاوت که از طریق استخدام به کار گرفته نشده بودند. وفاداری غلامان به شخص شاه بود، نه به یک قبیله و نتیجتاً در منازعات شاه با قزلباشان حمایت ارزشمندی از وی به عمل می آوردند. ایجاد سپاه غلامان، در کوتاه مدت راه حل مؤثری برای مشکل شاه بود. در بلند مدت، منشأ ضعف حکومت از آب درآمد، زیرا غلامان در تحلیل نهایی، از کیفیت های جنگی قزلباشان برخوردار نبودند. اصلاحات در نظام اداری و دیوانی. دیگر تغییرات دارای اهمیت نسبی در دوره حکومت شاه عباس عبارت بودند از افزایش تمرکز امور دیوانی یا جدایی بیشتر نهادهای سیاسی و دینی؛ مثلاً جایگاه وزیر، رئیس دیوان سالاری و نمایندهٔ اصلی عناصر فارسی در دولت مرکزی ارتقاء پیدا کرد؛ مشخصهٔ این تغییر گرایش به اطلاق عناوین تشریفاتی چون اعتمادالدوله یا صدر اعظم به وزیر بود. در مقابل، عنوان وکیل (د
ر اصل وکیل نفس نفیس همایون) که منشأش به ریشه های تئوکراتیک اوایل حکومت صفوی برمی گشت و به صاحب آن یک جایگاه ویژهٔ خاص به عنوان یار غار شاه می داد پس از ترور مرشد قلی خان استاجلو به مرور از رده خارج شد. از اهمیت منصب صدر، که در اصل توسط شاه اسماعیل برای تابعِ اقتدار سیاسی نگاه داشتن طبقات مذهبی طراحی شده بود، کاسته شد؛ در نتیجه، به قدرت مجتهدان افزوده شد. دیوان بیگی وظیفهٔ وزیر دادگستری را به عهده داشت. واقعه نویس مأمور تحریر فرمان های سلطنتی و نگهداری سوابق مکاتبات با سلاطین خارجی بود، ایشیک آقاسی باشی ریاست تشریفات سلطنتی دربار را به عهده داشت. قورچی باشی، قوللر آقاسی باشی و تفنگچی باشی امرای ارشد ارتش بودند. اصلاحات دیوانی شاه عباس به دولت صفوی استحکام و نیرو بخشید. توازن ظریفی که او بین افراد یا عناصر گوناگون در نظام- ترکها، فارسها، و قفقازی ها-ایجاد کرد رمز موفقیت او بود. گرچه پیشینیانش نتوانسته بودند این توازن را برقرار کنند، شاه عباس با نتایجی نهایتاً فاجعه بار، حکومت را در چنان جایگاه استواری قرار داد که تشکیلاتش، به مدت حدوداً یک قرن پس از مرگش، بیشتر به دلیل مومنتومی که او پدیدآورده بود به کار کردن ا
دامه دادند. اصلاحات در تصوف. مشکل چگونگی داخل کردن سازمان صوفی طریقت صفویه؛ که شاه مرشد کامل (هدایت کنندهٔ عالی معنوی) اش بود، در حکومت از آغاز حکومت صفوی در ۹۰۷/۱۵۰۱ حاد باقی مانده بود. از آنجا که پیشینیان شاه عباس نتوانسته بودند این نظام مذهبی را در دیوان سالاری دولتی ادغام کنند، سازمان صوفی بدل به چیزی مربوط به گذشته شده بود که به طرزی فزاینده معنای خود را از دست می داد. اعتبار خلیفه الخلفا، رئیس این سازمان پس از شاه که گاه و بیگاه اقتدار شاه را به چالش می گرفت نیز چنین بود. چنین چالش هایی معمولاً با توسل شاه به اصول صوفیگری حل می شد و آزمونی از وفاداری به خود او بود؛ بنابراین شاهان صفوی تبعیت تلویحی مرید از پیر را از صحنهٔ مذهبی به سطحی سیاسی، به صورتی از رأی اعتماد به خودشان به عنوان پادشاه، منتقل کرده بودند. در اوایل حکمرانی شاه عباس اول (۹۹۸/۱۵۹۸–۹۹) صوفیان آخرین چالش جدی خود را نسبت به اقتدار شاه وارد کردند و سرکوب شدند. شاه زان پس تلاش کرد اهمیت شان را با نادیده گرفتنشان و تحقیر آنان کم کند. جنگ با ازبکان و عثمانی. در زمان صفویه ازبکان پیوسته به خراسان می تاختند و آنجا را غارت می کردند. وقتی شاه عباس
به سلطنت رسید ازبکان مشهد را تصرف کرده و دوباره به درون خاک ایران می تاختند و تا اسفراین پیشروی کردند. در این گیر و دار ناگهان عبدالله خان ازبک درگذشت و پسرش عبدالمومن خان نیز به قتل رسید. بدین ترتیب شاه عباس در ۲۵ ذی الهجه سال ۱۰۰۶، «برهنه پای و گشاده پیشانی به همراه سپاهیان وارد مشهد شد». با این وجود هنوز ازبکان به قصد غارت به سر حدات شمال شرقی ایران می تاختند تا این که ارتش ایران در نواحی هرات آنان را در هم کوفت. همچنین سر مقتولان را به قزوین فرستادند که تعداد آنها را از ۱۷۰۰ سر تا ۲۰۰۰۰ سر نوشته اند. پس از چندی تألم خان برادرزاده عبدالله خان به سرکردگی ازبکان رسید و با سیصد هزار نفر به خراسان حمله کرد و در هرات مقر ساخت؛ بنا بر این سپاه ایران با یکصد هزار نفر سپاهی به هرات حمله کرد و در این نبرد ازبکان شکست خوردند و تألم خان کشته شد. همچنین دوازده هزار نفر از مردان و زنان ازبک به دست ایرانیان اسیر شدند. انتقال پایتخت به اصفهان. شاه عباس پس از پیروزی بر ازبکان در ۱۰۱۷/ ۱۵۹۸ پایتختش را از قزوین به اصفهان که آن را به شکل یکی از زیباترین شهرهای جهان دگرگون کرده بود، منتقل کرد. از جنوب شهر شاهراهی بدان وارد م
ی شد که از میان باغ ها و عمارت های مشهور به هزارجریب می گذشت، که بسیاری از اشراف در آن سکونت داشتند. پس از گذر از زاینده رود و پل الله وردی خان از خیابان عظیم پردرخت چهارباغ می گذشت، به میدان عظیم مستطیلی شاه می رسید که کاخ عالی قاپو و دو تا از بزرگ ترین شاهکارهای معماری ایرانی، مسجد شیخ لطف الله و مسجد شاه بدان مشرف بود. این شهر زیبا غالباً مورد بازدید سفرای اروپایی، تجار خواهان امتیازات تجاری، مبلغین کاتولیک خواهان مجوز افتتاح صومعه و فعالیت تبلیغی، سیاحانی چون آنتونی شرلی و مسافرینی چون پیترو دلا واله که شرح های ارزشمندی از ایران صفوی برجای نهاده، قرار می گرفت. اصفهان در طول یک قرن و نیمی که ایران تحت حکومت صفویان برای اولین بار پس از اسلام به وحدت ملی و مذهبی دست یافت، مرکز قدرت سیاسی جدید بود. جریان بی سابقه منابع مادی و انسانی به سمت اصفهان باعث شد که برخی جنبه های قدیمی جای خود را به جنبه های جدید بدهند، تا جایی که نشان «شهر صفوی» بر این شهر تاریخی حک شد. هر چیزی که قرار بود باقی بماند، با رنگ و شکل های صفوی پوشیده شد. البته این فرایند جدید نبود؛ مسلمانان فاتح، بوییان، سلجوقیان و دیگران نیز رفتار مشابه
ی داشتند، اما هیچ کدام تأثیر عمیقی که صفویان داشتند، برجای نگذاشتند. دوران پس از شاه عباس: افول. شاه صفی یکم (۱۶۲۹–۱۶۴۲). شاه صفی نوه و جانشین شاه عباس کبیر بود. تزلزل در سیاست خارجی ایران از دوره سلطنت او آغاز گردید. ازبک ها شرق و عثمانیها غرب ایران را مورد تاخت و تاز قرار داده بودند. شاه صفی که از مقابله با سلطان مراد چهارم امپراتور عثمانی درمانده بود، در سال ۱۰۴۸ هجری قمری به قراردادی که به موجب آن، بغداد به عثمانی ها واگذار می شد، تن در داد. سال پیش از آن نیز قندهار، به دست شاه جهان امپراتور مغولی هند از دست رفته بود. دلیل این شکست ها این بود که فرماندهان لایق و کارآزموده نظامی صفوی به دلیل بدگمانی های شاه صفی به آنان، کشته شده بودند. شاه سلیمان یکم (۱۶۶۶–۱۶۹۴). شاه سلیمان فرزند شاه عباس دوم در آغاز حکومتش هم از نظر اوضاع داخلی و هم از نظر مسائل خارجی، دشواری های بسیاری در ایران پدید آمده بود. قحطی و بیماری بر کشور سایه افکنده بود. طاعون در بین اهالی بیداد می کرد. عثمانی ها که گرفتاری هایشان در اروپا تمام شده بود، علی رغم قرارداد ۱۰۴۹ هجری قمری که مرزها را مشخص ساخته بود و منطقاً دستاویزی برای تجاوز وجود
نداشت، دوباره چشم به ایران دوختند. شیخ علیخان زنگنه اعتماد الدوله خطر عثمانی ها را به شاه سلیمان گوشزد کرد و گفت که ممکن است آنها دوباره به ایران بتازند، شاه سلیمان هم با کمال خونسردی در پاسخ گفت: در دوران حکومت شاه سلیمان، جزیره قشم سه سال در تصرف هلندی ها بود و ازبک ها با مشاهده ضعف دربار صفوی، بار دیگر خراسان و شهرهای آن را مورد هجوم قرار دادند، زندگی مردم را غارت کردند و بسیاری از مردم بی گناه را به قتل رساندند. قزاق های روسی به تحریک تزار آلکسی سواحل گیلان را عرصه تاخت و تاز خود قرار داده بودند. شاه سلطان حسین (۱۶۹۴–۱۷۲۲). فساد سازمان حکومتی، جایگاه اوباش در مناصب دولتی، غارتگری های حاکمان شهرها، ولخرجی های هنگفت شاه، مالیات های کمر شکن، سقوط بازرگانی خارجی و نظایر آن از دلایل مستقیم فروپاشی نظام حکومتی صفویه در زمان شاه سلطان حسین بود. سقوط. سرنگونی امپراتوری و دودمان صفویه عمدتاً برگرفته از اوضاع نابسامان اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در پایان دوران این دودمان به ویژه در زمان زمامداری شاه سلطان حسین، واپسین پادشاه این امپراتوری می باشد. عوامل متعددی در فروپاشی نظام پادشاهی صفویه نقش داشته است، این عوامل عبا