Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ل ۱۳۱۵، صادق هدایت، بوف کور، نخستین رمان واقعی فارسی را نوشت. هدایت در این اثر، برخلاف رمان های متداول آن روز، درگیری درونی شخصیت داستان خود را با جهانی نامساعد توصیف کرده و واقعیت و وهم را در هم تنیده است. تا سال ها بعد، منتقدان این رمان را از جنبه های مختلف اجتماعی، فلسفی، تاریخی و روانی تفسیر و نقد کردند. این اثر، نخستین رمان مدرن ایران بود که به زبان انگلیسی ترجمه شد. از سال ۱۳۲۰، باورهای ادبی و فرهنگی حزب تودهٔ ایران از طریق ادبیات شوروی بر نویسندگان ایرانی تأثیر گذاشت و کارگران و دهقانان به عنوان شخصیت های داستانی جدید به آثار نویسندگانی مانند به آذین و آل احمد راه پیدا کردند. "چشمهایش" اثر بزرگ علوی که در سال ۱۳۳۱ منتشر شد، جزو نخستین رمان های واقع گرای فارسی است با زبانی ساده و موجز و ساختار و شخصیت پردازی خوب. حسن کامشاد، این اثر را دارای «جایگاهی یکتا در ادبیات جدید ایران» می داند که رنج و مصیبت مردم عادی را به روشنی بیان می کند. در سال ۱۳۳۲ با وقوع کودتای ۲۸ مرداد، آزادی سیاسی و اجتماعی به شدت محدود شد و در آثار نسل جدیدِ نویسندگان این سال ها، «نقدِ اجتماع»، جای خود را به «نقدِ خود» داد. نویسندگان
نوگرای این دوره، سعی کردند تعریف جدیدی از ادبیات متعهد به وجود آورند. یکی از مضمون های مهم داستان های ایرانی در این دوره، تشریح شکست آرمانخواهی و روشنفکری است. جلال آل احمد با تمثیل و واقع گرایی و بهرام صادقی با طنز در این زمینه آثاری نگاشته اند. در فاصله سال های ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۰، نشر داستان و نمایشنامهٔ ایرانی به بیش از ۱۹ درصد کل صنعت چاپ و نشر کشور افزایش یافت. در سال ۱۳۴۰، علی محمد افغانی با آفرینش "شوهر آهوخانم"، یک شگفتی خلق کرد که نجف دریابندری آن را «تراژدی عمیقی» توصیف کرده است که می توان صحنه هایی از آن را با آثار تولستوی و بالزاک مقایسه کرد. حسن میرعابدینی، ادبیات سال های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ را «ادبیات بیداری و به خودآیی» نامیده است. محمدعلی سپانلو معتقد است که رمان نویسی از سال ۱۳۴۰ به شکل یک موج جدی و یک نهضت درآمد. یکی از ویژگی های بارز رمان های این دوره، تاریخ گرایی است؛ منتها مشاهدهٔ تاریخی رویدادها و ویژگی های اجتماعی زمانه جایگزین افسانه ها و رویدادهای باستانی شد. رمان های "تنگسیر" (۱۳۴۲) و "سنگ صبور" (۱۳۴۵) اثر صادق چوبک دارای جنبه های تاریخی قوی هستند. در سال ۱۳۴۸، نخستین رمان تاریخ گرای فارسی با نام
"سووشون" به قلم سیمین دانشور منتشر شد. بعداً، ایرج پزشکزاد در "دایی جان ناپلئون" با رویکردی طنزآمیز و احمد محمود در "همسایه ها" از چنین رویکردی بهره گرفتند. "همسایه ها" پس از انتشار در سال ۱۳۵۳ موجی جدید در ادبیات ایران ایجاد کرد. با وقوع انقلاب در سال ۱۳۵۷، ولع کتاب خوانی در ایران شدت گرفت و رمان نویسی نیز به عنوان قالب متداول ادبی مورد توجه قرار گرفت. رمان های نوشته شده در این دوره، از دوره های قبلی بیشتر بود. نخستین آثار این دوران را نویسندگان مشهور قبل از انقلاب نوشتند؛ مانند گلشیری، فصیح و دولت آبادی. در سال ۱۳۵۹، با شروع جنگ، فصل جدیدی در ادبیات ایران شروع شد که ادبیات جنگ نام گرفت. تا سال ۱۳۷۰، نزدیک به ۱۶۰۰ داستان کوتاه و ۴۶ رمان و داستان بلند با موضوع جنگ در ایران منتشر شد. مهاجرت، مرگ و گریز از اضطراب، از جمله مضمون های مورد استفاده در این رمان ها بودند. "زمین سوخته" احمد محمود نخستین رمان مستند است که جنبه ای حماسی دارد و در کنار ویرانگری جنگ، رشادت های مردم را نشان می دهد. یکی از ویژگی های رمان نویسی بعد از انقلاب ۱۳۵۷، بومی شدن و منطقه ای شدن ادبیات است؛ به این معنی که تهران به عنوان پایتخت سیاس
ی و اقتصادی، اهمیت خود را در آثار ادبی از دست می دهد. به طور مثال، داستان های احمد محمود، منیرو روانی پور و محمود دولت آبادی در مناطق مختلف مختلف ایران روی می دهد. همچنین برای نخستین بار، سبک رئالیسم جادویی از ادبیات آمریکای لاتین به ادبیات فارسی راه پیدا کرد. استفاده از مفاهیم روان کاوی نیز در بین نویسندگان رمان پس از انقلاب جایگاه قابل قبولی داشته است. عباس معروفی در نخستین و مشهورترین رمان خود، "سمفونی مردگان"، توانست ساختارهای زیباشناختی و روانکاوانه را با موفقیت به کار گیرد. از اواخر دههٔ ۷۰، رمان های عامه پسند و سرگرم کنندهٔ زیادی نوشته و منتشر شدند که نویسندهٔ بسیاری از آن ها، زنان بودند. یکی از مشهورترین کتاب ها در این زمینه، "بامداد خمار" است. در این دوران، آثار زیادی چه از فارسی به زبان های دیگر و چه برعکس، ترجمه شد. همچنین زنان نویسنده جایگاه و نقش تثبیت شده ای یافتند. پیش زمینه و پیدایش. پیش زمینهٔ پیدایش رمان در اغلب مواقع، شکل گیری طبقهٔ جدید بورژوا در جامعه است که اندیشه هایی اصلاح طلبانه، ملی گرایانه و گاه نوکیشانه در میان آنها گسترش می یابد. در بستر این تحول فکری است که شکل های ادبی قدیمی انک
ار می شوند و قالب ها و شکل های جدید، به ویژه رمان، مجال رشد پیدا می کنند. طایفی، استاد ادبیات فارسی، شروع جریان روشنفکری در ایران را در ارتباطی تنگاتنگ با ادبیات داستانی می داند. او خاستگاه این جریان را در دوران فتحعلی شاه قاجار و اعزام تعدادی دانشجو به خارج از کشور بیان می کند که نخستین نشانه های بیداری را در ایرانیان پدیدآورد. رمان در ایران نیز اندکی پس از پیدایش رمان در ترکیه و جهان عرب و تقریباً همزمان با پنجاب، تحت تأثیر همین شرایط ظهور کرد. سیر تاریخی شکل گیری این طبقهٔ اجتماعی به اوایل دورهٔ قاجار بازمی گردد که حکومت در مواجهه با قدرت های بزرگ آن دوران، به خصوص روسیه و انگلیس، متحمل شکست های پیاپی شد و این فکر که ایران در زمینه های مختلف دچار عقب افتادگی است، در ذهن برخی نخبگان آن دوران شکل گرفت. به موازات، گسترش صنعت چاپ و شروع انتشار مطبوعات در ایران نیز در دگرگونی نظام ادبی تأثیرگذار بوده است؛ چنان که خاستگاه بسیاری از رمان نویسان برجستهٔ ایران، ترکیه و کشورهای عربی، مطبوعات بوده است. پدیدهٔ دیگری که در پیدایش نوع ادبی رمان مؤثر بود، ترجمهٔ رمان های غربی است که فهم انواع ادبی وارداتی را امکان پذیر س
اخت. کریستف بالایی، استاد ادبیات فارسی، رمان جدید در ایران را پیوند این دو جریان مهم (گسترش مطبوعات و گسترش ترجمه) می داند. همچنین فرامرز خجسته، استاد ادبیات فارسی، گسترش ایدهٔ فردباوری و گفتمان ناسیونالیسم را به عنوان یکی از پیش زمینه های پیدایش رمان در ایران مطرح می کند. رمان به عنوان یک نوع ادبی جدید، در قرن بیستم میلادی در ایران ظهور کرد و رشدی کُند و ناپیوسته را پشت سر گذاشت. اما به تدریج توانست جای خود را در ادبیات فارسی باز کند و خوانندگان ایرانی را مسحور خود سازد؛ چنان که گاهی واژه «رمان» به عنوان مترادفی برای تجدد به کار می رفت. کریستف بالایی، سه کتاب "امیر ارسلان"، "کتاب احمد" و "سیاحت نامهٔ ابراهیم بیگ" را بازتابی کامل از ادبیات فارسی در اواخر قرن نوزدهم میلادی می داند. متن این کتاب ها ساختاری روایی دارند و با استفاده از نقل قول، با سنت ارتباط برقرار می کنند. اگر چه می توان در اطلاق رمان به این سه کتاب مناقشه کرد، اما آنها را باید گام هایی جدی به سوی رمان نوین تلقی نمود. این سه کتاب، لحن، مقصود و بافت ادبی متفاوتی دارند و نمادی از سه قشر کتابخوان آن دورانند؛ "امیر ارسلان" آخرین نمونهٔ رمان عامیانهٔ
فارسی و نماد جامعهٔ اشراف زادگان و درباریان است، "کتاب احمد"، توصیفی از واقعیت های روزمره و تصور آینده ای مطلوب است که می تواند دانشمندان و مربیان را نمایندگی کند و در نهایت، "سیاحت نامهٔ ابراهیم بیگ" گامی مردد به سوی واقع گرایی و انتقاد اجتماعی است و از این حیث نماد مخالفان سیاسی و آزادی خواهان آن دوران به حساب می آید. کریستف بالایی، نخستین فرم نثر مدرن در ایران را رمان می داند. اما سیر تحول و تکامل آن را بسیار طولانی می شمارد؛ چنان که از زمان پیدایش تا رسیدن آن به بلوغ و فرم مشخص، ۶۰ سال طول کشید. اما به طور مثال، داستان کوتاه که بعد از رمان ظهور کرد، ظرف مدت خیلی کوتاه تری بالغ شد. وی معتقد است که سیر تحول در رمان متوقف نشد و رمان های امروزی با رمان های دهه های قبل، تفاوت های چشم گیری دارند، در حالی که این تفاوت در داستان کوتاه مشاهده نمی شود. رمان ایرانی ابتدا با ارائهٔ تفسیری دوباره از شکل های کهنه (مانند حکایت و روایت) در داستان های تاریخی یا عاشقانه شکل گرفت و سپس تحت تأثیر رمان های اروپاییِ ترجمه شده سمت و سوی رمان تاریخی پیدا کرد و با فاصلهٔ چند سال، انواع گرایش های گوناگون واقع گرا در آن رشد کرد. ح
سن میرعابدینی، نویسنده و منتقد ادبی، داستان نویسی نوین ایران را به پنج دورهٔ تاریخی تقسیم بندی کرده است. این تقسیم بندی بر اساس مشهورترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران صورت گرفته است. میرعابدینی بر این باور است که مضمون های اصلی آثار ادبی -از جمله رمان- با روی دادن رخدادهای مهم تاریخی و فرهنگی تاریخ معاصر تغییر کرده است؛ چراکه در هر دوره نویسندگان کوشیده اند واقعیت های اجتماعی را در آثار خود بازتاب دهند. دوره نخست: ۱۲۵۳ تا ۱۳۲۰. اگرچه نگارش افسانه ها و حکایت ها به شعر و نثر در ادبیات ایران سابقه ای دیرینه دارد، اما رمان نویسی به شیوهٔ متداول در غرب، عملاً از دوران مشروطه شروع شد. در این دورهٔ تاریخی، نظام اجتماعی قدیمی ایران با گسترش نظام سرمایه داری دستخوش تغییر شد و به تبع آن، ادبیات فارسی نیز در تمایل به قانون محوری جامعه، اصلاح طلبی اجتماعی و صنعتی شدن، به شدت از فرهنگ غرب تأثیر پذیرفت. نویسندگان این دوره، انتقاد از استبداد و مذمت باورهای خرافی و کهنه را رسالت خود می دانستند و برای بیان مفهوم های تازه، از ادبیات روسیه و فرانسه کمک می گرفتند. نخستین ایرانیانی که در آن دوره رمان و نمایشنامه می نوشتند، کسانی ب
ودند که به نحوی با کشورهای پیشرفتهٔ غربی آشنایی پیدا کرده بودند؛ روشنفکران مقیم خارج، تاجران مهاجر و تبعیدی های سیاسی. آنها با مشاهده حاکمیت قانون، پیشرفت های صنعتی و دیوان سالاری دولت ها، به انتقاد از وضعیت موجود ایرانِ زمان خود پرداختند و برخلاف ادیبان قبل از خود، نثر را از قالب دشوار و کهنه اش خارج کردند تا به جای اشراف، مردم عادی را مخاطب قرار دهند؛ مردمی از طبقهٔ متوسط که می خواهند دربارهٔ زندگی و روزگار خود بخوانند. به این ترتیب، شخصیت گرایی یا تمرکز بر بر زندگی انسان های عادی در جامعه به عنوان شخصیت های داستان، در ادبیات داستانی ایران شکل گرفت. تحولات فرهنگی و اجتماعی در آن دوران، به موفقیت این گونهٔ ادبی کمک کرد. با ورود مظاهر تمدن غربی به کشور (مانند مدرسه، چاپ و روزنامه) بر شمار باسوادان جامعه افزوده شد و شمار بیشتری از مردم توانایی مطالعهٔ این آثار جدید را پیدا کردند. از سوی دیگر، نویسندگان مشروطه خواه، هوشیارانه یا ناهوشیارانه، در تلاش برای از بین بردن شکاف عمیقی که بین زبانِ گفتار و زبانِ نوشتار در فارسی به وجود آمده بود، می کوشیدند. رخت بستن خلاقیت و نوآوری در ادبیات فارسی (احتمالاً از قرن نهم ه
جری تا آن دوران) زبانِ نوشتار را به یک پوستهٔ بلاغی خشک و مختص به اشراف و تحصیل کردگان تبدیل کرده بود و عامهٔ مردم از آن هراس داشتند. یکی از نمودهای برجستهٔ این تلاش ها، مجموعه مقالات طنزی بود که با عنوان "چرند و پرند"، به قلم علی اکبر دهخدا در نشریهٔ صور اسرافیل منتشر می شد. دهخدا با ابداع سبک جدیدی در نثر، توانست بین نوشتار و گفتار پلی بزند و راه را برای کاربرد زبانِ گویای روزمرهٔ مردم در نوشتار باز کند. نخستین رمان ایرانی را میرزا فتحعلی آخوندزاده در سال ۱۲۵۳ با نام "ستارگان فریب خورده" نوشت. این رمان که به زبان ترکی منتشر شد و میرزا جعفر قراجه داغی آن را به فارسی برگرداند، یک رمان کوتاه تاریخی است که داستان آن در دوران صفویه رخ داده، اما نویسنده، واقعیت های زمان خود را با رویکردی انتقادی توصیف کرده است. پس از "ستارگان فریب خورده"، چند سفرنامه داستانی نوشته شد که مشهورترین آنها "سیاحت نامهٔ ابراهیم بیگ" اثر زین العابدین مراغه ای است. این اثر، نمونه ای از یک اثر واقع گرایانه در دوران مشروطه است که تحت تأثیر واقع گرایان روس نوشته شده است. پس از سال ۱۲۸۴ تا سال ۱۳۰۰، جنگ جهانی اول شروع شد و بحران اقتصادی و نا
بسامانی اجتماعی دامن ایران را گرفت. اصلاحات جنبش مشروطه به بن بست رسید و یاس عمومی در کشور فراگیر شد. نگارش رمان های تاریخی در این دوران با دستمایه قرار دادن هویت و امنیت ملی در این دوران ظهور کرد. به این ترتیب، نویسندگان با نوشتن از شکوه گذشتهٔ ایران و قهرمانان مردمی دوران قدیم، به دنبال تحقق رویاهای خود در گذشته بودند. ترجمهٔ رمان های تاریخی غربی مانند الکساندر دوما از سال ۱۲۶۰ در رواج رمان تاریخی تأثیرگذار بود. اهمیت و تأثیر آثار ترجمه شدهٔ غربی، از دو جنبه قابل توجه است: اول این که نویسندگان ایرانی توانستند از شیوه های توصیف در این آثار الگوبرداری کنند و دوم این که استقبال عمومی از آن ها، ظهور یک جمعیت کتاب خوان جدید، عمدتاً از طبقهٔ متوسط شهری را نشان داد که سلیقه و ترجیحات جدیدی در انتخاب کتاب داشت. رمان های تاریخی این دوره، از لحاظ نوع نگرش به حرکت تاریخ، آثاری سنت گرا بودند؛ این آثار بر محوریت یک قهرمان تاریخی شکل می گرفتند و با بزرگنمایی و اغراق در منش و روش آن قهرمان، بی آن که به زمینه های شکل گیری چنین شخصیتی بپردازند، به تمجید عظمت و شکوه از دست رفتهٔ ایران می پرداختند. این آثار عملاً در بازسازی و
اقع گرایانهٔ گذشته ناکام بودند. یان ریپکا، نویسندهٔ کتاب "تاریخ ادبیات ایران" معتقد است که با بررسی رشته های مختلف ادبیات ایران در دوران پس از مشروطه، می توان دریافت که نویسندگان ایرانی، بیش از هر چیز، دغدغهٔ حیات معاصر ملت و مشکلات مبتلابه آن را داشتند و از این رو، نوعی احساس وظیفهٔ میهن پرستانه برای نشان دادن گذشتهٔ پربار تاریخی به مردم، آنها را به انتخاب موضوعاتی از گذشته های دور واداشت. وی به عبدالحسین صنعتی زاده به عنوان داستان سرای پرکار آن دوران اشاره می کند که نخستین رمانش، "دام گستران یا انتقام خواهان"، خواننده را به دادگاهی در زمان یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ساسانی می برد. به نظر یحیی آرین پور، نویسنده کتاب "از صبا تا نیما"، او تصاویری از انحطاط اخلاقی و سیاسی دوره ساسانی ساخته و از سوی دیگر مخاطرات دوران قاجار را بیان کرده است. وی از این ترفند برای ایجاد توازی و شباهت دو دورهٔ ساسانی و قاجار استفاده کرد. علاوه بر صنعتی زاده، از مهم ترین نویسندگان رمان های تاریخی در این دوره، می توان به محمدباقر خسروی، شیخ موسی نثری و حسن خان بدیع اشاره کرد که هر چهار تن از سیاست پرهیز کردند و به تعبیر حسن کامشاد، پژو
هشگر ادبیات فارسی، در جستجوی رهنمودهای اخلاقی، به گذشته حماسی، پهلوانی و باستانی با «دیدی نشات گرفته از ادبیات رمانتیک و حسرت بار ادبیات قرن نوزدهم اروپا» روی آوردند. عبدالعلی دستغیب، پژوهشگر زبان فارسی، این آثار را دارای جنبه های هنری تازه ای، به خصوص در نثر، تصویرسازی و روایت داستانی می داند و آن ها را از این حیث دارای اهمیت برجسته ای در ادبیات مدرن فارسی می شمارد. علاوه بر آثار این نویسندگان، رمان های تاریخی زیاد دیگری نیز در این دوره نوشته شد؛ چرا که گذشته تاریخی ایران، دستمایه های فراوانی در اختیار نویسندگان این رمان ها می گذاشت تا بخشی از تاریخ را انتخاب و با تخیل خود ترکیب کنند و یک رمان تاریخی بنویسند. اکثر این کتاب های انباشته از تحریف و سهو، ارزش تاریخی یا ادبی نداشتند، اما از آنجا که سرگرم کننده بودند، مورد استقبال عموم قرار می گرفتند. در بسیاری از این آثار، باورهای نژادپرستانه و به خصوص روحیهٔ ضد عربی به چشم می خورد که رد پای آن حتی در آثار نویسندگانی چون صادق هدایت و بزرگ علوی نیز مشاهده شده است. این ژانر با روی کار آمدن رضاشاه در سال ۱۲۹۹ مورد حمایت حاکمیت و دربار قرار گرفت و تا سال ۱۳۲۰ در فضای
ادبیات ایران نقش جدی داشت. نخستین رمان های اجتماعی نیز در این دوران و در سال های پس از جنگ جهانی اول نوشته شدند. در موارد متعددی، شخصیت های این رمان ها کارمندان یا فاحشه ها بودند. اما این آثار نیز کمتر به عمق رفتند و به جای پرداختن به درک اجتماعی فساد، به دلسوزی با زنان روسپی اکتفا کردند. اهمیت رمان های اجتماعی این دوران در طرح مسئله آزادی زنان و نشان دادن فساد و زوال اخلاقی قشرهای بالای جامعه است. "تهران مخوف" اثر مشفق کاظمی، نخستین رمان اجتماعی به زبان فارسی است که در سال ۱۳۰۴ نوشته شد و داستان عشق نجیب زاده ای تنگدست به دختر یک مرد ثروتمند و فرصت طلب را بازگو می کند. این رمان به باور میرعابدینی، اثری آشفته و به لحاظ هنری ضعیف است. علاوه بر تهران مخوف، در آثار دیگر نویسندگان رمان های اجتماعی آن دوران مانند یحیی دولت آبادی و عباس خلیلی نیز شخصیت پردازی سست و نقل داستان های فرعیِ بی ارتباط با داستان اصلی مشاهده می شود. حسن کامشاد، زبان این داستان ها را دور از زبان مردم می داند و معتقد است که ورود نویسنده به جزئیات و فرعیات باعث می شود رشتهٔ اصلی داستان از دست برود. به عقیدهٔ او، شخصیت ها و رویدادهای این رمان
ها، ناشیانه و به دور از رنگ و بوی واقعیت پرداخته شده اند. با ظهور دوران پهلوی و حاکم شدن رویه های سانسور، پرداختن به رویدادها و شخصیت های معاصر در قالب رمان های تاریخی محدودتر شد و انگیزه اعتراض مدنی، نویسندگان را بیش از پیش به نگارش رمان اجتماعی سوق داد. رمان های اجتماعی این دوره، بیشتر متأثر از سبک ناتورالیسم داستان نویسان اروپایی، به خصوص امیل زولا بودند. «زن» و «شهر» به عنوان دستمایه های این رمان ها کاربرد زیادی داشتند. با فراگیر شدن این رویکرد، شخصیت های زن در رمان های ایرانی، از قلمرو فانتزی خارج شدند و نقش های واقعی تری در داستان ها پیدا کردند؛ اگرچه خالق آنها هنوز هم مردان بودند و ایفای نقش قربانیِ جریان های شیطانی مدرنیته، برای آنها به یک کلیشه تبدیل شد. در سال ۱۳۱۵، صادق هدایت که پیش از این چند مجموعه داستان کوتاه موفق نوشته بود، بوف کور، نخستین رمان واقعی فارسی را نوشت. "بوف کور" داستانی ساده دارد؛ مردی منزوی زن خیانتکارش را می کُشد و داستان آن را دو بار برای سایه اش که روی دیوار افتاده، روایت می کند: یک بار آنچه در واقعیت اتفاق افتاده (در بخش دوم کتاب) و یک بار چنان که او می خواهد باشد (در بخش او
ل). هدایت در این اثر، برخلاف رمان های متداول آن روز، که به گزارش رویدادهای بیرونی می پرداختند، درگیری درونی شخصیت داستان خود را با جهانی نامساعد توصیف کرده است. منتقدان این رمان را تا سالها بعد، از جنبه های مختلف اجتماعی، فلسفی، تاریخی و روانی تفسیر و نقد کردند. در طول داستان، صحنه ها و رویدادها بر روی هم منعکس می شوند، زمان از یک روند خطی پیروی نمی کند و واقعیت و وهم درهم تنیده اند. "بوف کور" راه را برای استفاده از تکنیک های خلاقانه توسط نویسندگان بعد از خود باز کرد و باعث شد ادبیات تجربی به عنوان یکی از بخش های جدایی ناپذیر نثر فارسی جا بیفتد. این اثر همچنین نخستین رمان مدرن ایران بود که به زبان انگلیسی ترجمه شد. دوره دوم: ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲. در شهریور ۱۳۲۰ با اشغال ایران به دست متفقین در جریان جنگ جهانی دوم، رضاشاه از قدرت کنار رفت و فرزندش محمدرضا بر تخت نشست. خلأ قدرت و تزلزل سیاسی از یک سو به فعالان اجتماعی مجال عرض اندام داد و در مقابل، سرمایه داران و افراد صاحب نفوذِ دربار در پی بازگرداندن اقتدار حاکمیت شاه بودند. این دوقطبی، سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ را به سال هایی پر از درگیری و تحرک و اعتراض مبدل کرد. در بستر
این گوناگونی، ادبیاتی متنوع شکل گرفت و جریان های ادبی مختلف در کنار یکدیگر به ظهور رسیدند؛ از یک سو ادبیات عامه پسند سال های پیشین به حیات خود ادامه داد و از سوی دیگر، نویسندگان جوانی با تأثر از مکتب های فکری و ادبی نوین ظهور کردند. در این دوران باورهای ادبی و فرهنگی حزب توده از طریق ادبیات شوروی بر نویسندگان ایرانی تأثیر گذاشت و کارگران و دهقانان به عنوان شخصیت های داستانی جدید به آثار نویسندگانی مانند به آذین و آل احمد راه پیدا کردند. با این که نویسندگان آینده داری مانند آل احمد، به آذین، گلستان و چوبک در این دوره به عرصه رسیدند، اما رمان های برجسته و تأثیرگذار اندکی در این دوره خلق شدند. نابسامانی اقتصادی در این دوران، باعث شد میزان نشر کتاب در برخی از سال های این دوره کاهش پیدا کند و به همین دلیل، بسیاری از رمان نویسان این دوره، به خصوص آنها که رمان های اجتماعی و تاریخی به سبک دوره اول می نوشتند، آثار خود را به صورت پاورقی های دنباله دار در نشریات منتشر می کردند و برخی نیز به نگارش داستان کوتاه روی آوردند. با بهره گیری از فضای بازِ به وجودآمده، "حاجی آقا"، به قلم صادق هدایت ابتدا در سال ۱۳۲۴ به صورت پاور
قی و بعداً، در سال ۱۳۳۰ به صورت کتاب منتشر شد. این رمان، تصویری طنز از یک تاجر حریص، فاسد و مرتجع ساخته که اختلاف حل نشدنی بین سنت های فاسد و مدرنیتهٔ ناپخته، بر زندگی او سایه انداخته است. این کتاب، به گفتهٔ میرعابدینی، تصویر گسترده ای از وضع اجتماع و شیوهٔ زندگی مردم در پیش و پس از ۱۳۲۰ خورشیدی ارائه می کند و هدایت با نوشتن آن، افشاگری های تند و تیز روزنامه های جنجالی آن دوران را نشان می دهد و به انتقاد از شخصیت های واپس گرای اجتماعی و رجال دورهٔ بیست ساله (۱۳۰۰–۱۳۲۰ خورشیدی) می پردازد. به باور او، هدایت در هماهنگ سازی نثر با زبان شخصیت ها در موقعیت های گوناگون داستان موفقیت بارزی داشته است. میرعابدینی همچنین داستان حاجی آقا را گنجینه ای از فرهنگ مردمی، باورهای سنتی آن ها و گویش های محاوره ای شان دانسته است. محمدعلی جمال زاده که به عنوان نویسندهٔ نخستین داستان های کوتاه فارسی شهرت یافته بود، در سال ۱۳۲۱ نخستین رمان خود را با نام "دارالمجانین" منتشر کرد. رمان های بعدی او با نام های "قلتشن دیوان" در سال ۱۳۲۵، "راه آب نامه" در سال ۱۳۲۷ و "سر و ته یه کرباس" در سال ۱۳۳۴ منتشر شد. اما منتقدان، این آثار را ضعیف تر
از نخستین داستان های او، به خصوص "یکی بود یکی نبود"، دانستند و آن را توصیفی از راه دور و بدون لمس کردن جامعه ایرانی تلقی کرده اند. محمدعلی کاتوزیان، نویسنده و پژوهشگر از این واکنش های انتقادی که به خصوص، در فاصلهٔ سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ در نشریات به چاپ رسیده است، با عنوان «جمال زاده زدایی» در ادبیات ایران نام می برد و دلیل آن را عدم وابستگی وی به جریان های سیاسی غالب آن دوران؛ یعنی ناسیونالیسم و سوسیالیسم می داند. وی معتقد است که این آثار، کم وبیش خوانده نشده توسط منتقدان رد شده اند. تمایل به نگارش داستان سورئال با تاثیرپذیری از "بوف کورِ" هدایت نیز یکی از جریان های این دوره است. مشهورترین اثر در این سبک، "زن پشت در مفرغی" نوشتهٔ احمد شاملو است. اساسی ترین عناصر داستان بوف کور در این اثر دیده می شود، با این تفاوت که شاملو برای قبولاندن رویاهای قهرمان داستان، برخلاف هدایت، کمتر از مسائل زمینی جدا شده است. در این دوره، ترجمهٔ آثار واقع گرایانهٔ روسی، اروپایی و آمریکایی شدت بیشتری گرفت و آثار متعددی از نویسندگان بزرگ جهان مانند ماکسیم گورکی، اشتفان تسوایک، جک لندن، تولستوی، مارک تواین، استاین بک و دیگران در این د
وره به فارسی برگردانده شد. آثار داستانی فارسی که در سال های ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۰ در حدود ۷ درصد از صنعت چاپ و نشر ایران را به خود اختصاص داده بود، در سال های ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۵ به کمتر از ۳ درصد رسید و در مقابل، آثار ترجمه از ۱ درصد به بیش از ۹ درصد افزایش یافت. آثار ترجمه شده، با نمایش مهارت نویسندگان بزرگ جهان در توصیف شخصیت ها و رویدادها، افق جدیدی را پیش روی نویسندگان ایرانی باز کرد. به تدریج، توجه نویسندگان ایرانی نیز از توصیف حالات درونی و روحی شخصیت ها به بیان دیدگاه هایشان نسبت به انسان و جامعه معطوف شد؛ چنان که در نخستین کنگره نویسندگان که در سال ۱۳۲۵ برگزار شد، بر لزوم توجه به واقع گرایی و زیبایی شناسی هنری تأکید شد. علاوه بر مضمون، اصول و شگردهای داستان نویسی در ایران نیز تحت تأثیر آثار ادبی خارجی قرار گرفت. به پیروی از جنبهٔ اعتراضی ادبیات آمریکا، آل احمد، "از رنجی که می بریم" و گلستان، "آذر، ماه آخر پا ییز" را خلق کردند و کوشیدند تقابل وحشی گری و انسانیت را نشان دهند. آن ها نخستین نویسندگان ایرانی بودند که در آثار خود به زیبایی نثر خود توجه جدی کردند. "چشمهایش" اثر بزرگ علوی و "دختر رعیت" اثر به آذین که هر دو
در سال ۱۳۳۱ منتشر شدند، جزو نخستین رمان های واقع گرای فارسی اند که با ساختار و شخصیت پردازی خوب، جایگاه مشخصی در ادبیات پیشرو ایران باز کردند؛ اگرچه در این دو رمان نیز واقعیت های اجتماعی تنها از دریچه ای محدود بیان شده است. علوی که در هنگام تحصیلش در آلمان به شدت تحت تأثیر بنیان گذار علم روان کاوی، زیگموند فروید بود، پس از پیوستن به مارکسیسم، تلاش می کرد در آثارش، از واقع گرایی سوسیالیستی بهره گیری کند. انتشار "چشمهایش"، تمجیدها و انتقادهای زیادی را به همراه داشت که بسیاری از این انتقادها از ناحیهٔ فعالان چپ در ایران بود. این انتقادها حتی در نشریات شوروی نیز منعکس شد. کامشاد معتقد است یکی از مهم ترین انتقادها به این اثر، زیاده روی نویسنده در «روان کاوی و درون نگری های رمانتیک» است که مانع پیشرفت داستان می شود و آن را از واقع گرایی دور می کند. با این حال، او این اثر را دارای «جایگاهی یکتا در ادبیات جدید ایران» می داند و آن را گونه ای «نقاشی واژگان از اوضاع و احوال زمان» می شمارد که رنج و مصیبت مردم عادی را به روشنی بیان می کند. این اثر زبانی ساده و موجز دارد که به زبان گفتار نزدیک است و در عین حال، به دام اصطل
احات عامیانهٔ غلوآمیز و هرزه گویی نیفتاده است؛ چنان که جرج مایکل ویکنز، استاد زبان فارسی و ایران شناسی، آن را راهنمای مفیدی برای شناخت زبان گفتاری فارسی دانسته است. دوره سوم: ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۲. در سال ۱۳۳۲ با وقوع کودتای ۲۸ مرداد، آزادی سیاسی و اجتماعی به شدت محدود شد و حاکمیت از فعالیت بسیاری از روزنامه ها و نهادهای اجتماعی جلوگیری کرد. فروکش کردن تب وتاب سیاسی، با رشد داستان نویسی همراه شد و اگرچه انتشار داستان های دنباله دار به عنوان پاورقی در روزنامه ها همچنان ادامه داشت، اما چاپ کتاب های داستانی ایرانی و ترجمه شده رونق بیشتری گرفت. در فاصله سال های ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۰، نشر داستان و نمایشنامهٔ ایرانی به بیش از ۱۹ درصد و نشر داستان و نمایشنامهٔ ترجمه به بیش از ۱۳ درصد کل صنعت چاپ و نشر کشور افزایش یافت. این رونق مترجمان غیرحرفه ای زیادی را به کار ترجمه ترغیب کرد و باعث شد کتاب های زیادی بدون توجه به ارزش هنری و محتوا و بدون رعایت کردن اصول برگرداندن آثار ادبی وارد بازار نشر شوند؛ چنان که در بسیاری موارد، کتاب ها از زبان هایی غیر از زبان اصلی اثر به فارسی برگردانده شدند و نتیجهٔ این رویکرد، ورود ترکیب های بیگانه، عبارت
های غلط و اشتباهات دستوری فراوان در آثار منتشر شدهٔ این دوره بود. اغلب آثار داستانی ایرانی، آثار ملال آوری بودند و کمتر مورد توجه قرار گرفتند. در این دوره، نثر خشن و پرتحرک ادبیات آمریکا جای ادبیات رئالیستی روسیه را گرفت و آثار متعددی از همینگوی، سلینجر، فاکنر و دیگر نویسندگان آمریکایی به فارسی ترجمه شد. این دهه، دههٔ ناامیدی و پشیمانی بود. در آثار نسل جدیدِ نویسندگان این دهه، که آرمان های سیاسی شان خدشه دار شده بود، «نقدِ اجتماع»، جای خود را به «نقدِ خود» و رمانتیسم درون گرا داد. نویسندگان نوگرای این دوره، سعی کردند با دور زدن حاشیه های واقع گرایی اجتماعی، که در آثار نویسندگان عوام گرا برجسته بود، تعریف جدیدی از ادبیات متعهد به وجود آورند. یکی از مضمون های مهم داستان های ایرانی در این دوره، تشریح شکست آرمانخواهی و روشنفکری است. جلال آل احمد با تمثیل و واقع گرایی و بهرام صادقی با طنز در این زمینه آثاری نگاشته اند. جلال آل احمد در این دوره، به دلایلی که همه آن ها ادبی نیستند، مورد توجه جامعه روشنفکر ایرانی واقع شد. در بین نویسندگان این دوره، او یکی از شخصیت های محوری است که عمیقاً به طرح سؤالاتی در زمینه عدال