Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
بحرین نفوذ بسیاری داشت- باعث نفرت عمومی شد و با نخستین اعتراض مردمی از بحرین خارج شد. کمی پس از برکناری عیسی بن علی انگلیس پایگاه نظامی خود را از بندر باسعیدو در قشم به بحرین آورد و نمایندگی سیاسی خود در خلیج فارس را از بوشهر به همین جا منتقل نمود. همان هنگام حاکمان بحرین برای تغییر بافت جمعیتی آنجا به عربِ سنی از کشورهای عرب خواستند که نیروهای سنی مذهب خویش را به بحرین بفرستند. این اقدام درگیری های مذهبی میان شیعه و سنی در پی داشت. بسیاری از مردم بحرین ایرانی بودند. بر اساس آمارهای بریتانیا تا پایان دههٔ ۱۹۸۰ میلادی (حدود دههٔ ۱۳۶۰) ۲۰٪ ساکنانش ایرانی تبار بودند که در بخش های گوناگون مشغول کار بوده اند. پس از جنگ جهانی دوم تظاهرات فراگیر شد و به جنبشی عمومی و ضداستعماری تبدیل شد. انگلیس برای جلوگیری از مردم به اختلاف های مذهبی شیعه و سنی دامن زد که در دههٔ ۱۹۵۰ میلادی (حدود دههٔ ۱۳۳۰) بحرین را چند بار تا آستانهٔ جنگ های داخلی برد. در سال ۱۹۵۳ میلادی (حدود ۱۳۳۲) شیعیان بحرین در پی افزایش سریع مهاجرت کارگران سنی عرب برای تغییر بافت جمعیت شورش کردند. پس از چندی رهبران گروه ها با شکل دادن «کمیتهٔ وحدت ملی» به آر
امشی نسبی رسیدند. همچنین جنگ آبراه سوئز و هجوم بریتانیا به مصر باعث افزایش تنفر عربان خلیج فارس از جمله بحرین از انگلیس و ترویج احساسات ناسیونالیستی عربی شد که غالباً پلیس غیربومی بحرین سرکوبش می کرد. بازطرح حق حاکمیت ایران بر بحرین. در دوران پادشاهی محمدرضا پهلوی در دو برهه مسئلهٔ حاکمیت ایران بر بحرین جدی تر شد: یکی هنگام ملی شدن صنعت نفت که شرکت نفت بحرین نیز در فهرست شرکت هایی بود که در لایحه در ۱۳۲۹ تقدیم مجلس شده بود، یکی هم در سال ۱۳۳۶ که هیئت وزیران با حضور شاه لایحه ای را آماده کردند که به روشنی حق مالکیت ایران بر بحرین را نشان می داد. در نهضت ملی شدن صنعت نفت لایحهٔ ملی کردن صنعت نفت که اسفند ۱۳۲۹ تصویب شد شامل ملی کردن شرکت نفت بحرین هم می شد. در پی بیرون راندن انگلیسی ها از ایران و خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس، تومارهای بسیاری از بحرین به امضای طبقه های مختلف مردم بحرین به تهران می رسید. دکتر مصدق می خواست پس از حل مسئلهٔ نفت اقدام به بازگرداندن بحرین نماید. البته در مرداد ۱۳۳۲ کودتا شد و مصدق تبعید گشت. در سال های بعدی ادعاهای تاریخی ایران در مورد حاکمیت بر بحرین جدی شد. در سال ۱۹۵۶ میلادی (
حدود ۱۳۳۵) رویدادهایی در بحرین واقع شد که به اعلام وضع غیرعادی و دستگیری تعداد زیادی از ایرانیان مقیم جزیره انجامید. ایران بی درنگ واکنش نشان داد و وزیرخارجه در آوریل ۱۹۷۶ (حدود اردیبهشت ۱۳۳۵) طی مصاحبه ای مطبوعاتی حاکمیت ایران بر بحرین را از ابعاد مختلف حقوقی و تاریخی تأیید گردد. مجلس شورای ملی در آبان ۱۳۳۶ لایحه ای را تصویب کرد که به موجب آن در دوران نخست وزیری منوچهر اقبال بحرین استان چهاردهم ایران اعلام شد و دو کرسی خالی برای نمایندگان «استان چهاردهم» در نظر گرفته شد. هیئت دولت با حضور شاه لایحهٔ جدید تقسیمات جدید کشوری را برای تقدیم به مجلس آماده کرده بود. شوروی اعلان حاکمیت ایران بر بحرین را رسمی تأیید کرد ولی انگلیس بلافاصله رد کرد که با استقبال کشورهای عرب روبه رو شد. این اقدام و تهدید ایران به تحریم هر سازمان و مجمعی بین المللی که بحرین را به رسمیت بشناسد، موضوع را پیچیده کرد. بریتانیا بدین لایحه اعتراض نمود و اعلام کرد که بحرین کشوری مستقل عرب است و نمایندگان مجلس عوام بریتانیا نیز تکرار کردند. علیقلی اردلان وزیر خارجهٔ وقت در پاسخ به اعتراض نمایندگان مجلس عوام انگلیس به لایحهٔ ایران گفت که حق حاکمی
ت ایران بر بحرین از اواخر قرن هجدهم به بعد تنها بر مبنای ادعای محض نبوده است، بلکه «در واقع و بنا به دلایل و شواهد عینی، ایران بر بحرین حکومت می رانده است و شیوخ [بحرین] نیز هر زمان که آزاد بوده اند و حکومت مرکزی [ایران] نیز قدرتمند بوده است، خودشان را خراجگزار و تابع حکومت ایران دانسته اند». وی در پاسخ به اعتراض دولت های عرب اعلام کرد «برادران عرب ما باید بدانند که بحرین جزئی از پیکر ماست و مسئلهٔ بحرین از جمله منافع حیاتی ایران به شمار می آید». حتی سید مهدی فرخ معتصم السلطنه استاندار بحرین تعیین شد و در خیابان شاه ساختمانی مرکز استانداری بحرین شد. شاه دوم مرداد ۱۳۳۸ در دهمین جلسهٔ مصاحبهٔ مطبوعاتی مدیران و سردبیران روزنامه ها و مجله های کشور گفت: «بحرین مال ما و متعلق به ماست. منتها فعلاً این اشکال در کار هست که شخصی به عنوان حاکم این جزیره وارد معاهداتی شده و بعضی⁭ها [انگلیسی⁭ها] هم در مقابل او تعهداتی به گردن گرفته⁭اند». اردشیر زاهدی که تا قبل از سال ۱۳۴۷ سفیر ایران در بریتانیا بود، در کتاب خاطرات خود چنین نوشته است: «هنگامی که سفارت انگلیس را برعهده داشتم، برای شرکت در یک مهمانی به قصر ملکهٔ انگلیس دعوت
شدم. منوچهر ظلی و دکتر ظلی در کاخ ملکه پیش من آمدند و گفتند: سفیر بحرین در این مهمانی شرکت دارد. گفتم: من به عنوان سفیر ایران، چون بحرین را بخشی از قلمرو کشورم می دانم، همین الان قصر را ترک می کنم. ملکهٔ انگلیس، در همان موقع وارد می شد، رئیس کل تشریفات و مارشال کور دیپلماتیک آمدند و به من گفتند که این جریان در تاریخ انگلیس سابقه نداشته، گفتم این موضوع در تاریخ ایران هم سابقه نداشته.» شاه در مارس ۱۹۶۸ میلادی (حدود اسفند ۱۳۴۶) سفر خود به عربستان سعودی را در اعتراض به این کشور که از حاکم بحرین به عنوان رئیس کشوری در دیدار از عربستان استقبال کرده بود، لغو کرد. موضع حاکمیتی ایران پیوسته ادامه داشت. ۱۸ تیر ۱۳۴۷ ایران به شرکت دادن بحرین در «فدراسیون خلیج فارس» اعتراض کرد. نقشهٔ آزادسازی بحرین. پس از درگذشت شیخ سلمان در سال ۱۳۴۰ و سر کار آمدن شیخ عیسی زیر نظر بریتانیا، ایران به جنب وجوش افتاد. ساواک در زمان ریاست سپهبد تیمور بختیار با هم اندیشی فعالان حزب پان ایرانیست طرحی ریختند که بحرین را به تصرف نیروهایی ایرانی درآورند. قرار بود هم زمان با تبلیغات وسیع بیرون و درون جزیره، بحرینی ها را به ضرورت پیوستن رسمی به ایرا
ن تشویق کنند و در ایران و بحرین تظاهرات هایی در حمایت از این اقدام انجام شود. سپس مأموران ساواک در قالب مسافر و گردشگر و بازرگان به بحرین اعزام شوند و هم زمان با تقویت نیروی دریایی، روزی مشخص شاه و سپهبد بختیار و برخی دیگران و نیز فرماندهان نظامی با یک فروند هواپیما به منامه سفر کنند و در میان استقبال پرشور بحرینیان و ایرانیان مجاور وارد خاک بحرین شوند و در عمل بحرین را به تصرف نیرهای ایرانی درآورند. آن سال هفته نامهٔ تهران مصور به مدیریت مهندس عبدالله والا نوشت که اگر تیمور بختیار به نخست وزیری رسد «آزادی بحرین یکی از برنامه های ایشان خواهد بود». نقشهٔ «آزادسازی» را نخستین بار سپهبد حاجیعلی رزم آرا که در بهار ۱۳۲۹ نخست وزیر شد در سر می پرورانید. وی که قصد کودتا علیه شاه و جمهوری کردن ایران را داشت، می خواست با آرام سازی و تنش زدایی دولت های بریتانیا و آمریکا و شوروی را با خود هماهنگ سازد و با موضعی معتدل حقوق ایران را در مسئلهٔ ملی کردن نفت و تثبیت حاکمیت ایران بر بحرین به نتیجه رساند. اسداللّه علم که زمان رزم آرا وزیر کار بود، همین برنامه را در زمان نخست وزیریش -پس از برکناری منوچهر اقبال در تیر ۱۳۴۱ و پیش
از روی کار آمدن حسنعلی منصور در اسفند ۱۳۴۲- در نظر داشته است و حتی به سفیر انگلیس هم گفته بود: «بگذارید این جزیره ها را با اعزام ایرانی ها به آن جا، ایرانی بکنیم و شما هم چشم روی هم بگذارید». هرچند شاه اصلاً تمایلی به اقدام نظامی نداشت و در توان خود نمی دید. شاه از قدرت نیروهای استعمارگر بریتانیا، ورود سازمان ملل به قضیه، اتحاد کشورهای عرب ضد ایران می هراسید. واکاوی. روش اقدام نظامی برای تثبیت حق حاکمیت پیشتر در برخی کشورها صورت پذیرفته بود؛ مثلاً ایران برای تثبیت حق حاکمیت خود بر اروندرود با رزمایش در اردیبهشت ۱۳۴۹ به رغم دعوی عراق بر شط العرب، با پشتیبانی نیروی هوایی کشتی ابن سینا را از اروند وارد خلیج فارس کرد و پیروز شد. صدام حسین که ادعای حاکمیت کویت را داشت پس از حمله بدانجا با حملهٔ آمریکا ناکام ماند. دولت آرژانتین در اردیبهشت ۱۳۶۱ برای تثبیت حق حاکمیت خود بر جزایر فالکلند جزیره ها را تصرف کرد. البته با لشکرکشی دولت مارگارت تاچر و غرق کردن کشتی آرژانتینی بلگرانو ارتش آرژانتین را وادار به عقب نشینی کرد. آرژانتین هنوز بر حق حاکمیت خود اصرار دارد. پیشینهٔ حاکمیت ایران بر بحرین مانند حاکمیت آرژانتین بر جزی
ره های فالکلند بود. البته با توجه به منفور بودن چهرهٔ بریتانیا در غرب آسیا از مصر تا پاکستان و بنگلادش حتی در صورت ورود ایران به بحرین شکست نظامی ایران از بریتانیا در بحرین هم، ایران علاوه بر کسب محبوبیت می توانست در مجمع های بین المللی و با کمک مخالفان انگلیس او را محکوم کند و حداقل همچنان ادعای حق حاکمیت خود بر بحرین را ادامه دهد. ماجرای بحرین را می توان با موردهای مشابه سنجید. حاکمیت ایران بر جزیرهٔ بحرین از حاکمیت بر اروندرود استوارتر بود، زیرا در باب بحرین پیمان نامه ای در کار نبود. همچنین در ماجرای استقلال افغانستان از ایران، گرچه انگلیس هنگامی که زمان محمدشاه قاجار ایران هرات را با سرداری سلطان مرادمیرزا حسام السلطنه وارهاند با رزمایش نظامی بریتانیا در خلیج پارس به ایران هشدار عقب نشینی داد، ولی بریتانیا از آن هنگام بسیار ضعیف تر شده بود؛ افزون بر این تصمیم بر این بود که انگلیس سال ۱۳۵۰ از شرق آبراههٔ سوئز عقب نشیند و نیز در آستانهٔ تشکیل امارات متحدهٔ عربی بود. آمریکا نیز تنها یک پایگاه نیروی دریایی در بحرین داشت و در خلیج فارس هیچ ادعایی نداشت و تنها در پی جلوگیری نفوذ شوروی بود و شاید با توافق ایران
و آمریکا مبنی بر ماندن پایگاه آمریکایی در آنجا بر سر مسئلهٔ بحرین با ایران درگیر نمی شد. از منظر بین المللی نیز با توجه به اینکه پایهٔ سازمان ملل بر استعمارزدایی بود و پیشینهٔ حاکمیتی ایران بر بحرین اوضاع به سود ایران بود. استدلال اصلی حامیان واگذاری بحرین مانند امیرعباس هویدا، اسدالله علم، عباس مسعودی، علی نقی عالیخانی نامشروع دانستن توسل به نیروی نظامی برای حل مشکل بین المللی و لزوم مراجعه به شورای امنیت بود. این در حالی است که اولاً نظام ایران در درگیری های سیاسی با مخالفان درونی به جای مذاکره از زور استفاده می کرد، مانند دستگیری های گستردهٔ سران احزاب ملی و روحانیان مشهور و دانشجویان هنگام همه پرسی انقلاب سفید؛ دو دیگر ایران در سطح بین الملل نیز در چند مورد از نیروی نظامی بهره جست، از جمله تصرف جزیرهٔ ابوموسی و نیز لشکرکشی به کشور عمان برای سرکوب شورش ظفار به درخواست آمریکا بی هیچ مجوزی بین المللی آن هم با هزینهٔ ایران. پذیرش همه پرسی کردن در بحرین. محمدرضا شاه در مصاحبه با روزنامه گاردین لندن در شهریور ۱۳۴۵ گفته بود: «بحرین با توجه به اینکه ذخایر مروارید در سواحل آن به پایان رسیده است، از نظر ایران اهمی
تی ندارد.». انگلیس به ذهن شاه چنین القا می کردند که بحرین فقیر است و ایران می تواند از حاکمیت خود دست بردارد، و ماندن بحرین با ایران هزینه اش از سودش بیشتر است. سر دنیس رایت سفیر وقت انگلیس در گزارش تلگرافی ۵۹۲ در ۱۳ فروردین ۱۳۴۷ به دولت انگلستان نوشت که شاه تمایلی به به کارگیری نیروی نظامی برای اشغال بحرین ندارد ولی برای ملاحظهٔ افکار عمومی نمی تواند از ادعای مالکیت بحرین بی امتیازی دیگر دست بردارد. چند روز بعد در ۱۸ فروردین در گزارش ۶۱۱ نوشت که دربارهٔ جزیره های ایرانی خلیج فارس با شاه ملاقات کرده است و او را از پیوستن بحرین به اتحادیه امارات متصالحه ناخشنود یافته است. شاه جای دیگر نیز اعلام کرده بود که ایجاد این فدراسیون چیزی جز یک اقدام استعماری و امپریالیستی و تلاش برای بازگشت انگلیس به منطقه از در پشتی نیست. شاه هشدار داد که در صورت لزوم برای حفظ منافع تاریخی و حقوق سرزمینی خود، قدرتمندانه اقدام خواهد کرد، ولی در عمل اقدامی نکرد. با فشار و القای بریتانیا نهایتاً شاه از موضع های پیشین خود کوتاه آمد. موضع گیری بی سابقهٔ شاه نخستین گام چشم پوشی رسمی ایران از حاکمیت بحرین بود. ۲ آبان ۱۳۴۷ ایران پس دیدار رسم
ی شاه از عربستان و مذاکره های دو طرف، نخستین توافق مهم در حل اختلافات دیرین دو کشور بر سر مرز فلات قاره و مالکیت جزیره های فارسی و عربی امضاء شد و باعث شد ایران دربارهٔ بحرین عقب نشینی کند. وی در دی ماه در طی دیدارش از هندوستان گفت: «اگر مردم بحرین مایل نباشند به کشور ما ملحق شوند هرگز به زور متوسل نخواهیم شد و هر کاری که بتواند ارادهٔ مردم بحرین را به نحوی که نزد همه جهانیان به رسمیت شناخته شود نشان دهد، خوب است.». وی در فرودگاه دهلی در پاسخ به خبرنگاران گفت: «اگر انگلیسی ها از در جلو خارج می شوند، نباید از در عقب وارد شوند، و ما نمی توانیم قبول کنیم که جزیره ای که توسط انگلستان از کشور ما جدا شده توسط آن ها ولی به حساب ما، به دیگران واگذار شود.» (مفهوم این سخن را هیچ کس نفهمید). وی افزود: «سازمان ملل متحد سه پرسش را برای مردم بحرین مطرح کرده است: ۱) رأی به بازگشت به ایران ۲) رأی به باقی ماندن در تحت الحمایگی انگلستان؛ ۳) رأی به استقلال بحرین.». شاه در پاسخ به خبرنگاری که از او پرسیده بود اگر مردم بحرین رأی به استقلال بدهند، آیا می پذیرید؟ پاسخ داد: «من که نمی توانم در کنار هر یک از مردم بحرین یک سرباز بگمار
م که شورش نکنند.» شاه در سال زمستان ۱۳۴۸ بار دیگر اعلام کرد در مصاحبه ای خواستار شد که مسئلهٔ بحرین از طریق کسب نظر مردم به طور رسمی توسط سازمان ملل پیگیری شود. تا پیش از اظهارات بی سابقهٔ شاه مبنی بر صرف نظر از حق حاکمیت ایران، جزیره جزو جداناشدنی ایران تلقی می شد. او همچنین در ۲۴ دی سر سخنرانی در جمع کارکنان وزارت خارجه گفت: «انگلیس این جزیره را به ایران پس نخواهد داد و من نمی توانم چون دن کیشوت رفتار کنم.» استیضاح دولت. پس از توافق ایران و بریتانیا، حزب پان ایرانیست با سرپرستی محسن پزشکپور دولت را استیضاح کرد. محسن پزشکپور را که در آن زمان از خرمشهر به مجلس فرستاده شده بود. وی هوادار ایران بزرگ بود و خود را پان ایرانیست می نامید. هنگامی که اردشیر زاهدی در مجلس گزارش کار بحرین و نظرخواهی را به مجلس داد، پزشک پور پشت میز سخن رفت و خود را مخالف و دولت را استیضاح کرد. اسدالله علم در خاطراتش نوشته است: «به شاه عرض کردم ما نگران چه هستیم؟ اجازه بدهید صدای اقلیت شنیده شود، حتی توصیه می کنم اجازه بفرمایید نطق پزشکپور به طور کامل پخش شود.» طبق آیین نامه و قانون وقت در صورت استیضاح دولت ازسوی یکی از نمایندگان مجلس م
ی بایست پس از پاسخ دوباره درخواست رای اعتماد می کرد و و برای تهیهٔ پاسخ به دولت وقت می دادند. چند روز بعد در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۴۹ موضوع «اعتماد به دولت» به رأی رفت و مجلس با ۱۸۷ رای موافق در برابر ۴ مخالف به دولت رای داد. در واقع مجلس شورای ملی بی آنکه مسئلهٔ بحرین به بحث گذاشته شود نظر دولت را پذیرفته ابراز کرد که با انجام همه پرسی در بحرین، و پذیرش نظر اکثریت مردم آنجا، موافق است. نمایندگان حزب پان ایرانیست که با دولت مخالفت کرده بودند در دور بعدی از آمدن به مجلس شورای ملی بازماندند. داریوش فروهر رهبر حزب ملت ایران بی محاکمه و برخی دیگر از عضوهای این حزب که مخالف این اقدام بودند به زندان افتادند. ادعای نمایشی بودن استیضاح. ادعا شده است که در برنامه ای پشت پرده، از پیش تصمیم بر این شده بود که پس از برگزاری همه پرسی، دولت از حق حاکمیت ایران بر جزیرهٔ بحرین چشم پوشد و این را به عنوان تقاضای مردم بحرین به مجلس شورای ملی ببرد، و پس از استیضاح دولت در مجلس و پاسخ دولت مجلس رای اعتماد دهد. حتی گفته اند به دلیل اینکه پزشکپور پیوسته مست بوده است نطق وی را بنویسند و به دستش داده اند. بدین ترتیب که در آن روزها که محمود اس
فندیاری معاون اطلاعات و مطبوعات وزارت خارجه بود دستور داد زیر نظر کارشناسانی که درجریان بودند (مانند رضا قاسمی معاون ادارهٔ نهم) نطق مذکور تهیه شود چنان که با جدایی بحرین مخالف باشد و دولت را استیضاح کند. اردشیر زاهدی در دوران وزیر خارجه بودن خود تنها دو بار به مجلس رفته بود (که یکبارش همان روزی بود که مسئله را مطرح کرد، ولی به هنگام استیضاح عباس خلعتبری را به جای خود به مجلس فرستاده بود) ولی در وزارت خارجه اشتباهی بزرگ کردند. در وزارتخانه ادارهٔ نشریات به دستور زاهدی قرار بود نشریه یا خبرنامه ای ماهانه یا دوهفتگی خبرهای وزارت خارجه و … را برای آگاهی کارکنان یا مردم پخش کنند. زاهدی دست اندرکاران را تهدید کرده بود که خبرنامه باید همان روزی که می باید چاپ شود. ایرج پزشکزاد از دست اندرکاران نشریه گفته است: «روزی که قرار بود پزشکپور در مجلس سخنرانی و دولت را استیضاح کند، درست روز انتشار این نشریه نیز بود و ما ناگزیر بودیم تا یک شب پیش از روز انتشار همهٔ مطالب را به چاپخانه بفرستیم. مانده بودیم معطل که چه کنیم؟ زیرا متن سخنرانی را پیش از اینکه در مجلس خوانده شود، به اداره نشریات فرستاده بودند و آن را در دست داشتیم
؛ ولی آیا می شد که در همان هنگامی که او در مجلس است، ولی هنوز نطق خود را نخوانده ما نشریه را چاپ کرده به همه جا بفرستیم و نطق پزشکپور هم در آن باشد؟ اگر این کار را بکنیم، مشت برنامه ریزان باز می شود، و همه می دانند که متن یادشده در وزارت خارجه تهیه و آماده شده است؛ و اگر هم صبر کنیم تا نطق خوانده شود، و سپس چاپ کنیم، که از روز انتشار، یکی دو روز می گذرد و مورد مؤاخذهٔ اردشیر زاهدی که خیلی بددهن بود و پیوسته ناسزا می گفت واقع می شدیم. اگر هم چاپ نمی کردیم موضوع به این مهمی (مسئلهٔ همه پرسی در بحرین) تا شمارهٔ بعدی نشریه کهنه می شد و ارزش خبری خود را از دست می داد. این بود که دل به دریا زدیم و نطق پزشکپور را پیش از ایراد در مجلس در نشریه اخبار و اسناد وزارت خارجه (در فروردین ۱۳۴۹) چاپ کردیم.» برگزاری نظرخواهی در بحرین به جای همه پرسی. با توجه به اینکه حاکمان محلی بحرین و نیز بریتانیا همه پرسی را موجب نفی سلطهٔ خود بر بحرین می دانستند با این پیشنهاد مردم باور مخالفت کردند. در نتیجه بریتانیا با ایران توافق کرد تا به جای همه پرسی، از سازمان ملل متحد خواسته شود که سرنوشت سیاسی این سرزمین را از طریق نظرسنجی از میان
گروه ها و طبقه های مختلف تعیین کند. حکومت بحرین که تحت نفوذ انگلیس بود برای اثرگذاری بر نتیجه نظرخواهی مصمم شد تا ساختار جمعیتی این سرزمین را با اکثریت دادن به عرب ها دگرگون سازد، در این راستا هزاران فلسطینی و نیروی کار عرب از کشورهای منطقه به بحرین هجوم آوردند. پس از گفتگوهای ایران و بریتانیا و دبیرکل سازمان ملل، دولت ایران در ۱۸ اسفند ۱۳۴۸ رسماً خواستار «مساعی جمیلهٔ دبیرکل سازمان ملل برای استعلام نظرهای واقعی مردم بحرین از طریق انتصاب یک نمایندهٔ ویژهٔ خود برای این مأموریت» شد و بریتانیا هم با پیشنهاد ایران موافقت کرد، سپس دولت ایران اعلام نمود که نظر دبیرکل را که به تصویب شورای امنیت رسیده باشد خواهد پذیرفت. در پی آن، مقدمهٔ جدایی بحرین در مذاکره های هیئتی دیپلماتیک از ایران به ریاست امیرخسرو افشار سفیر ایران با ویلیام لوس نمایندهٔ سیاسی مقیم بحرین بریتانیا فراهم آمد. افشار موضع گیری جدید شاه را نتیجهٔ توصیه های رئیس اینتلیجنت سرویس انگلیس در تهران دانسته بود و این احتمال را مطرح کرد که شاید عقب نشینی شاه در پی توافق با دولت انگلستان در تثبیت مالکیت ایران بر جزایر سه گانه گرفته شده باشد. نظرخواهی از روز ۱
۰ فروردین ۱۳۴۹ آغاز شد و تا ۲۹ام ادامه یافت. مدیر دفتر سازمان ملل در ژنو از سوی او تانت دبیرکل وقت سازمان ملل مأمور انجام این کار شد. هیئتی از سازمان ملل به سرپرستی ویتوریو وینسپیر گیچیاردی ایتالیایی معاون دبیرکل رئیس دفتر اروپایی سازمان ملل متحد در ژنو در رأس هیئتی پنج نفره به بحرین رفت. او از ایران و بریتانیا برای گزاردن مسئولیت و ابراز نظر و تصمیم نهاییش اختیار تمام گرفت؛ ولی نظرخواهی را نه از بدنهٔ مردم و با مشارکت عمومی بلکه از قشری محدود مانند رئیسان قبیله ها و سرپرستان گروه ها و شیخ های بحرینی که به بریتانیا نزدیک بودند کرد. هنگام سفر گیچاردی دو باشگاه فرهنگی «نادر» و «فردوسی» را بستند و بسیاری از اهالی بحرین که هوادار ایرانی ماندن بودند به افتادند و برخی را نیز کشتند. نظرخواهی دارای سه گزینه بود: ۱) الحاق به ایران، ۲) باقی ماندن در تحت الحمایگی بریتانیا، ۳) استقلال از هر دو. وی پس از پایان مأموریت دوهفته ای خود در بحرین در ۲۱ فروردین گزارش برداشت های خود از صحبت با مردم و گروه های بحرین را که به ادعای وی از علاقه آنان به استقلال حکایت می کرد تسلیم دبیرکل نمود. در گزارش وی آمده بود: «هیئت اعزامی دریافت
ند که مردم بحرین پیشنهاد و درخواست ایران و انگلستان برای نظرخواهی و مساعی جمیلهٔ سازمان ملل را در این راه مورد ستایش و تقدیر قرار دادند. هیچ گونه تلخکامی و خصومتی از سوی مردم بحرین نسبت به ایرانی ها مشاهده نشد و اظهار امیدواری شده که مالکیت ایران بر بحرین یکباره و برای همیشه کنار رود. مردم بحرین خواهان کشوری مستقل و با حاکمیت کامل سیاسی اند و اکثریت تام مردم احساس می کنند که بحرین کشوری عرب است.». در گزارش نوشته بود که هیئت اعزامی به تفاوت های مختصری در نظر جمعیت شهری و روستایی بحرینی ها پی برده اند از جمله دربارهٔ ایرانی تباران و افراد دارای تحصیلات بالا و گروه های دیگر اجتماعی، ولی این تفاوت ها از نظر نتیجه گیری نهایی اعضای هیئت جنبهٔ حاشیه ای داشته اند. او تانت پس از گزارش گفت: «نتایج حاصله مرا متقاعد کرد که اکثر قریب به اتفاق مردم بحرین مایل اند که آن سرزمین رسماً به صورت کشوری کاملاً خودمختار و مستقل شناخته شود.» وی ضمن سپاسگزاری از دولت های ایران و انگلیس که راه حل مسالمت آمیز در مورد بحرین را برگزیدند، گزارشی به شورای امنیت داد. دولت ایران هیچ گونه اقدامی حتی در سطح اطلاع رسانی و آگاهی بخشی برای ترغیب
مردم بحرین نسبت به الحاق نهایی خود به ایران اعمال نکرد درحالی که همان زمان بحرین تحت سلطهٔ بریتانیا قرار داشت. بزرگمهر در کتاب «کاروان عمر» نوشته است: «... در بحبوحهٔ جریان بحرین در سال ۱۹۷۰ ماه آوریل، من در تهران بودم و به عنوان وزیر مشاور خدمت می کردم. روزی نخست وزیر (هویدا) مرا خواست و گفت: تو که از همه ایراد می گیری و وزیر و غیروزیر را نمی شناسی، حاضری انجام خدمت لازمی را به دولت برعهده بگیری؟ گفتم تا مأموریت چه باشد؟ گفت: می دانی که موضوع بحرین در جریان است. آنچه که من می خواهم، چون هنوز روابط سیاسی با بحرین رسماً به انجام نرسیده، چند روزی به بحرین برو، و غیررسمی تحقیقاتی بکن، ببین اوضاع آنجا در رابطه با ایران چگونه است ولی شرط دارد، که این مسئله خصوصی باقی بماند، و کسی از این موضوع باخبر نشود.. ... با هواپیمای «ایرایندیا» به بحرین رفتم … در شهر با کمال تعجب دیدم که تمام مغازه دارها فارسی صحبت می کنند؛ و چون سیگار برگ می کشیدم، در مغازه (با زبان فارسی) سیگار به من تعارف می کردند. همه ایرانی الاصل بودند و بسیار خونگرم و مهربان. با چند نفر از تجار که دفاتر معتبری داشتند مذاکره کردم. همه نسبت به ایران و ایر
انی نظرات بسیار قابل توجه داشتند…» با اعطای این گزارش، شورای امنیت سازمان ملل با اتفاق آرا قطعنامه ۲۷۸ را در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۴۹ برابر ۱۱ مهٔ ۱۹۷۰ که به ادعای ایشان خواستهٔ مردم بحرین را تأیید می کرد صادر نمود. این قطعنامه به دولت های ایران و بریتانیا ابلاغ شد. در ۲۵ آذر آن سال بحرین رسماً عضو سازمان ملل متحد شد و ۱۲۹امین عضو او درآمد. از آن هنگام تاریخ ۱۶ دسامبر (۲۵ آذر) روز ملی بحرین شناخته می شود. تصویب جدایی در ایران. -چنانچه گذشت- مجلس در اردیبهشت ۱۳۴۹ گزارش را تصویب کرد. در ۲۸ اردیبهشت نیز مجلس سنا با اتفاق رای های ۶۰ سناتور آن را تأیید نمود. هنوز استقلال بحرین اعلام نشده بود که منوچهر ظلی معاون وزیر امور خارجهٔ ایران در رأس هیئت «حسن نیت» به بحرین رفت و نخستین بار در ۲۳ خرداد ۱۳۴۰ هیئتی بحرینی از ایران بازدید کرد. مقررات روادید بین دو کشور لغو شد. شیخ بحرین در ۲۳ مرداد ۱۳۵۰ بیانیهٔ استقلال بحرین را منتشر کرد و ساعتی بعد ایران نخستین کشوری بود که استقلال بحرین را به رسمیت شناخت. تهران و منامه در ۱۳۵۰ مرزهای دریایی میان خود را تعیین و تصویب کردند و روابط دوجانبه را در همهٔ زمینه ها آغاز نمودند. در آذر ۱۳۴۹
حاکم بحرین نخستین بار به ایران آمد و قرارداد اولیهٔ تحدید حدود فلات قاره بین ایران و بحرین به امضاء رسید؛ موافقتنامهٔ نهایی پس از سفر اردشیر زاهدی به بحرین در خرداد ۱۳۵۰ امضاء شد. این موافقتنامه برای ایران و هم برای بحرین از اهمیت ویژه ای برخوردار بود زیرا تعداد میدان های نفتی واقع در منطقه های نشانه گذاشته قابل توجه بود و از نظر بحرین و ناظران نفتی نیز همکاری های ایران و بحرین در زمینهٔ اکتشاف استخراج نفت در مناطق همجوار خط نشانه گذاری شده اهمیت فراوان داشت. بحرین روز ۲۲ مرداد ۱۳۵۰ رسماً استقلال خود را در برابر ایران اعلام کرد. قرارداد دوستی بحرین و بریتانیا. فردای اعلام استقلال بحرین، در ۲۴ مرداد بحرین و انگلیس قرارداد دوستی امضاء کردند با هدف مشورت در موقعیت های ضروری. پس دادن سه جزیره به ایران. سپس در ایران ناگهان شروع به تبلیغاتی گسترده در زمینهٔ تصرف سه جزیرهٔ تنب کوچک و تنب بزرگ و ابوموسی کردند که در رادیوها و نشریه های دولتی بازتابی گسترده داشت. این کار آوای خشم مخالفان جدایی بحرین را گرفت. البته پس گرفتن سه جزیره به همین آسانی هم صورت نگرفت. دولت ایران در برابر تبلیغات گستردهٔ عراق که او را به امپریا
لیسم و سلطه جویی متهم می کردند سخت ایستادگی کرد و شاه در اوایل خرداد ۱۳۴۹ اعلام کرد که ایران هیچ گونه نقشه ای امپریالیستی در خلیج فارس ندارد و آمادهٔ امضای پیمانی دفاعی با کشورهای منطقه است تا ثبات آن را پس از خروج انگلیسی ها در آذر ۱۳۵۰ تأمین نماید، ولی در ضمن حق دارد به تقویت نیروی نظامی خود برای رویارویی با رژیم های ماجراجوی خاورمیانه بپردازد. موضع سرسختانه ایران مورد حمایت ترکیه و پاکستان و کشورهای غربی قرار گرفت. ۶ تیر ۱۳۵۰ هویدا اعلام کرد که اگر مسئلهٔ جزیره های ایرانی خلیج فارس با مسالمت حل نشود با قدرت نظامی پسشان خواهیم گرفت. ۱۰ شهریور ایران قطر را به رسمیت شناخت. در ۹ آذر ارتش ایران حاکمیت کشور را بر جزیره های ایرانی دهانهٔ خلیج فارس در رزمایشی که منجر به گرفتن ابوموسی از شارجه و تنب ها از رأس الخیمه شد، تثبیت کرد. پس از پیاده شدن سربازان ایرانی در این جزیره ها، ساکنان تنب بزرگ به دل خواه خود از آن جزیره خارج شدند و فقط هفت نفر هندی در آن جا باقی ماندند. شیخ شارجه دربارهٔ ابوموسی با ایران توافق کرد. ۱۱ آذر نیز ایران امارات متحدهٔ عربی را به رسیت شناخت. غیر از بحرین، سه جزیرهٔ تنب بزرگ و تنب کوچک و ا
بوموسی نیز که شاه هم زمان با از دست دادن بحرین آن ها را پس گرفت جزو ایران بوده است و در هیچ رویداد تاریخی و هیچ برگه و پیمانی دیده و نوشته نشده است که نشان دهد این جزیره ها به صورت قانونی یا با جنگ یا غرامت جنگی از ایران جدا شده باشد. انگلیسی ها از سال های پیش، از ناتوانی دولت های فرمانروا بر ایران سود برده در این سه جزیره که گلوگاه تنگهٔ هرمز است، به نام شیخ های جنوب خلیج فارس، خودسرانه و بدون درگیری نیرو پیاده کرده پایگاه داشته اند. تنب بزرگ و کوچک مسکونی نیست و به دلیل مارهای فراوان مردم جنوب بدان «مارستان» می گویند، البته اهمیت راهبردی بالایی دارد. نقل قول ها. اسفندیار بزرگمهر. اسفندیار بزرگمهر در کتاب «کاروان عمر» خود نوشته است: «... نظر انگلیسی ها از روز اول راجع به بحرین این بود که بحرین مستقل شود ولی ایران بحرین را استان چهاردهم می خواند، و سال ها ادعا مالکیت آن را داشت. انگلیسی ها که تازه به دلیل همکاری با امریکایی ها نفوذ خود را در خلیج فارس کم کرده بودند، نمی خواستند ایران که کرانهٔ وسیعی در خلیج فارس دارد، در این طرف خلیج هم نفوذی داشته باشد. برای اینکه صورت قانونی به این جدایی بدهند، سر ویلیام لو