Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
نی محسوب می شد و در آن زمان پادشاه "سانتروک" در آنجا به سر می برد. تادئوس در اینجا مشغول وعظ و موعظه شد و بیماران را شفا بخشید، در نتیجه بسیاری به وی روی آوردند از آن جمله،"ساندوخت" دختر پادشاه ارمنستان بود. سانتروک با اطلاع از این امر به شدت خشمگین شد و دستور داد تمامی کسانی را که به مسیح ایمان آورده بودند از دم تیغ جلاد بگذرانند و دخترش ساندوخت را نیز به زندان افکند. در همین مدت ۳۳ تن از زندانیان ایمان آورده غسل تعمید گرفتند. پادشاه یکی از امرای خود را نزد دخترش فرستاد و سعی کرد تا از طریق او دخترش را از این مسیر برگرداند، ولی نتیجه این مأموریت غیر از آن شد، خود امیر همراه یارانش به مسیحیت روی آوردند. سرانجام به دستور پادشاه، ساندوخت کشته شد و به این ترتیب نخستین زن شهید کلیسای عیسی مسیح گردید. به دنبال شهادت وی هزاران تن به مسیحیت ایمان آوردند. در نهایت تادئوس قدیس هم کشته شد (بین سال های ۵۰ تا ۶۸م). بعدها بر سر مزار این قدیس، کلیسایی به نام قره کلیسا بنا شد. این قدیس تبلیغات دینی خود را از سمت سرزمین های ماد و پارت آغاز نمود و تا به منطقه ای که هم مرز هندوستان است رسید و از آن طریق به ارمنستان و به استان
سیونیک وارد گردید. وی سپس به منطقه گوقتان وارد شد و در آنجا با استقبال گرم اهالی روبرو شد. بارتلمیوس قدیس در ارتفاعات آرتاشات بود که با تادئوس قدیس برخورد نمود. دو قدیس راهشان را از همدیگر جدا نمودند. تادئوس به سوی شاوارشان و بارتلمیوس به سمت منطقه "زارواند" (سلماس) رفت. بارتلمیوس قدیس به واسپوراکان رفت و در آنجا بود که این بار "وِگوهی" خواهر پادشاه "ساناتروک" به مسیح ایمان آورده و تعمید گرفت. پادشاه فردی از نظامیان خود به نام "ترنیتوس" را مأمور کرد تا "وِگوهی" را به بازگشت به دین اجدادی خود ترغیب کند ولی ترنتیوس خود به گروه مؤمنین پیوست. بالاخره به دستور پادشاه بارتلمیوس قدیس را سنگسار کردند (بین سال های ۵۰ تا ۶۸م). وگوهی و ترنیتوس را کشتند. بعد از شهادت آنان هزاران تن به آنان ایمان آوردند. مزار این قدیس در کلیسای معروف "کلیسای بارتوقیمئوس مقدس" واقع در نزدیکی شهر "باش قلعه در شرق ترکیه برای ارمنیان، همچون قره کلیسا در ایران، اهمیت مذهبی بسیار زیادی دارد. بعد از شهادت آن دو قدیس روند گسترش دین مسیح که از طریق فعالیت های آن دو وارد ارمنستان شده بود، در سده دوم و سوم نیز بدون انقطاع ادامه یافت. این دو حواری دا
رای جانشینانی شدند. آن دو قدیس در هنگام ایراد موعظه های خود در مناطق مختلف اسقفهایی را تربیت نمودند که می توان به: «"اسقف گومس" (شاگرد بارتلمیوس)، "اسقف زکریا" (شاگرد تادئوس)، "زیمنتوس آذرنرسی" که بدست بربرها به کشته شد. سپس "موشه" یا "موشق" از ایران جانشین وی شد؛ و "اسقف شاهین" و "اسقف شاوارش" و افراد دیگر.» تیرداد سوم ارمنستان. در زمان سلطنت تیرداد سوم ملقب به کبیر حادثه ای روی داد که برای همیشه روی زندگی ملت ارمنی تأثیر گذاشت؛ و آن گرویدن این ملت به کیش مسیحی بود. می توان این حادثه را به عنوان نقطه مرکزی تاریخ این ملت به حساب آورد، و در واقع دنباله همه حوادث بعدی در رابطه با این حادثه بوده است. از این گذشته، بعدها آشکار شد که مسیحیت برای ارمنستان نخست عامل تحول و سپس عامل حفظ و نگهداری خود شده است. ه. آبیش در کتاب خود می نویسد: «و این از آن جهت است که ملت ارمنی تحت تأثیر مسیحیت چنان زود به درجه والایی از فرهنگ رسیده که امروز مظهر عاملی چنین مهم در تاریخ بشریت است.» نخستین پایه های کلیسای ارمنی به وسیله دو تن از حواریون عیسی مسیح به اسامی تادئوس و "بارتوقیمئوس" گذاشته شد، و کار آن دو به وسیله عده ای از مبلغ
ین مسیحی ادامه یافت. لیکن از طرف ملتی مانند ارمنی که یکی از ویژگی های بارز او همواره دلبستگی خشنی به اعتقادات و آداب و سنن دیرینه اش بوده است با مقاومت شدیدی روبرو شدند. با اینکه از همان ابتدا و به ویژه از آغاز سده دوم میلادی به بعد عده ای مسیحی در ارمنستان بودند، این کشور همچنان به وابستگی خود به دنیای پاگانیسم ادامه داد و پیرو همان مذهب اساطیری خود بود که هر چند از لطف و ذوق شاعرانه ای عاری نبود ولی در واقع چیزی درحد بت پرستی بود. این بت پرستی در آن زمان کیش مشترک و سرنوشت اکثریت توده ها بود و این حالت را "بوسوئه" این گونه در نوشته خود می آورد که: «همه چیز خدا بود بجز خود خدا. بنی نوع بشر به درجه ای از گمراهی رسیده بود که هوای و هوس ها و عیبهای خود را می پرستید» در واقع مسیحی شدن ارمنستان مقدر بود در پایان سده سوم میلادی، به نیروی ایمان و نبوغ گریگور روشنگر تحقق پیدا کند. نقل می کنند شاه تیرداد سوم پس از تهاجم ساسانیان ناچار شد ارمنستان را ترک کند گریگور روشنگر کمکش کرد و بی آنکه هویت خود را بر او فاش نماید در تبعید شرافتمندانه به او خدمت کرد. به هنگام بازگشت تیرداد به ارمنستان نیز که پس از شکست ساسانیان صو
رت گرفت با وی همراه بود. لیکن وقتی شاه به او تکلیف کرد که به هنگام زیارت معبد الهه آناهیتا در ارزنجان تاجی در معبد بگذارد و به او به دلیل مسیحی بودنش از این فرمان سرپیچی کرد مورد قهر و غصب شاه قرار گرفت، در دخمه ای شبیه به گودال به زندان انداخته شد و نزدیک به سیزده سال از عمرش در آن سیاه چال گذشت. آزادیش از زندان وقتی میسر گردید که شاه به بیماری سختی دچار شد و همه پزشکان و مغان از علاج او عاجز ماندند، تا آخر گریگور روشنگر را از زندان بیرون آوردند و او شاه را معالجه کرد. آنگاه تیرداد سوم به دین مسیحیت را به عنوان دین رسمی ارمنستان پذیرفت (۳۰۱). این خود حادثه بسیار مهمی بود زیرا ارمنستان نخستین کشوری شد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی مملکت پذیرفت. در واقع می دانیم که گرویدن کنستانتین بزرگ به دین مسیح و قبول مسیحیت رسمی امپراتوری در سال ۳۱۳ روی داد، و به طوری که هانری فوسیون اشاره کرده است: «این از افتخارات باستانی ارامنه است که کهن ترین مسیحیت تاریخ را بنا نهاده اند» گریگور از تیرداد سوم لقب و عنوان سراسقف یا (جاثلیق) تمامی ارمنستان را دریافت کرد. سپس به کاپادوکیه برگشت و در آنجا به وسیله اسقف اعظم "سزاره" تق
دیس شد، و پس از آن برای تکمیل کار خود به ارمنستان یاز آمد. کلیسای نوبنیاد ارمنستان آداب و اصول شریعت و همه کتاب های دینی مسیحیت را با عده زیادی از کشیشانش از سوریه، که در آن هنگام یکی از بزرگ ترین کانون های دینی بود گرفت. گریگور تعداد زیادی حوزه های اسقف نشین، نه تنها در ارمنستان بلکه در کشورهای همجوار نیز دایر نمود و در واقع همو بود که بر امر مسیحی کردن سرزمین گرجستان نظارت کرد. بعدها مبلغین ارمنی شروع به مسیحی کردن کشور آلبانیای قفقاز نمودند. گریگور مقدس و پادشاه تیرداد سوم تعداد زیادی کلیسا در نقاط مختلف کشور بنا کردند. بیشتر این کلیساها بناهای مستحکمی بودند که به دورشان حصارهای بلندی کشیده شده بود، و این خود یکی از ویژگی های این سرزمین است. در حین مرگ گریگور (۳۲۵) مسیحیت در ارمنستان گسترش یافته بود و از آن پس در طی سده ها الهام بخش زندگی بود. از آن پس شعار ملت ارمنی این بود: «خدا، خانواده، میهن» آن گونه که بورت در کتاب خود نوشته: «برای یک ملت کار کوچکی نبود که در زمانی مانند اوایل سده چهارم چنین تصمیم عظیم و دلیرانه ای بگیرد، بدین معنی که به عنوان یک ملت نخستین جماعتی باشد که از طرز فکری کاملاً مخالف با ف
کر مردم دنیای آن روز پیروی کند. لیکن همینکه این تصمیم گرفته شد دیگر مسلم بود که مسیحیت بایستی برای ارمنیان متضمن معنایی بسیار وسیع تر از آن باشد که برای ملتهای دیگر داشت، ملتهایی که کشورشان بعدها یعنی در دورانی به دین مسیح درآمد که این آیین بر دنیای متمدن آن روز مسلط شده بود.» جانشینان گریگور مقدس. آریستاکس در سال ۲۶۴م. به دنیا آمده بود و همه دوران کودکی و نوجوانی خود را به کسب علوم مذهبی و مطالعه در این زمینه گذرانیده بود. او در ۳۲۵م جانشین پدرش شد و در سال ۳۳۳م. دنیا را بدرود گفت. او در سال ۳۳۳م جانشین برادرش شد او دو فرزند به نام های "گریگوریس" و "هوسیک" داشت. ورتانس همراه و همسو با "خسرو سوم"،(پادشاه سلسله اشکانی ارمنستان)، پادشاهی که دارای تجربیات غنی در رهبری سیاسی بود، ادامه فعالیت داد. از کارهای قابل ذکر ورتانس در طول فعالیت کاتولیکوسی خود، برقراری روز یادبود شهدای راه دین و راه وطن است. ورتانس در سال ۳۴۱م در سن کهولت وفات یافت. گریگوریس فرزند وی در یکی از مأموریت های دینی، که به یکی از مناطق ارمنستان رفته بود به کشته شد. وی فردی عالم در مسائل دینی و کتب مقدس بود و با تعصب خاصی در راه گسترش اصول و ایم
ان مسیحیت در کشور تلاش می نمود و در این راه نیز به کشته شد (۳۴۷م). او نوه هوسیک است. وی تحصیلات خود را در قیصریه گذرانیده و در سنین جوانی، با ساندوخت از شاهزادگان خاندان مامیگونیان ازدواج نمود. وی دستورهای زیر را نیز مقرر نمود: «منع سوگواری بر مزار مردگان که پیروی از سنت بت پرستان بود. تشویق زن و شوهرها به حفظ وفاداری نسبت به همدیگر. منع ازدواجهای فامیلی. توصیه به مردم جهت دوری از می گساری، ریا و تزویر و اعمال شیطانی دیگر. مهربانی نسبت به افراد زیر دست.» نرسس در سال ۳۷۳م جهان را بدرود گفته است. ساهاک، فرزند "نرسس پارتو کاتولیکوس" در سال ۳۸۷م به مقام کاتولیکوسی رسید. وی یکی از معتبرترین و بزرگ ترین اسقف های تاریخ کلیسای ارمنی است. مسروپ مقدس الفبای ارمنی را در اثر مساعدتهای او ابداع نمود و آنان با کمک یکدیگر کتاب مقدس را به زبان ارمنی ترجمه نمودند. ابداع الفبای ارمنی و تأسیس مدارس ارمنی. مراسم مذهبی در ارمنستان به زبان یونانی و زبان آشوری صورت می گرفت؛ لذا طبیعی بود که این امر برای مردم ارمنی غیر مأنوس و بیگانه باشد؛ لذا مترجمانی بودند که بخش هایی از کتاب مقدس را شفاهاً به ارمنی ترجمه می کردند، تا برای عامه مر
دم قابل درک باشد. عدم وجود کتابت ملی دشواری بزرگی بود که مسروپ ماشتوتس دقیقاً حس و درک کرده بود؛ لذا فکر ابداع الفبای ملی در ذهن او پدید آمد. او این امر را با "جاثلیق ساهاک پارتو" و پادشاه "ورامشاپوه" (۴۱۷–۳۸۹)در میان گذاشت و مورد استقبال و حمایت آنان قرار گرفت. او سرانجام به سال ۴۰۵م موفق به ابداع حروف ارمنی گردید. نخستین جمله ای که به خط ارمنی ترجمه شد جمله: (برای دانستن حکمت و عدل و برای فهمیدن کلمات فطانت بود) ارمنیان با درک عمیق دینی گفتار الفبای ارمنی را به سلاحی در برابر حملات بیگانه و نفوذ خارجی در طول تاریخ خود تبدیل نمود. مسروپ ماشتوتس به کمک پادشاه و جاثلیق مدارسی در مناطق مختلف ارمنستان تأسیس کرد. حتی به گرجیان و آلبانیای قفقاز، (الفبای آلبانیای قفقاز) نیز در ایجاد حروف خود کمک نموده او سپس راهی ارمنستان غربی شد تا در آنجا نیز مدارس ارمنی تأسیس نماید. مسروپ تمام عمر خود را صرف اشاعه زبان و خط ارمنی و تأسیس مدارس و تعلیم و تربیت مردم نمود. پس از ابداع الفبای ارمنی بسیاری از کتاب های ضروری برای امور مذهبی تحت نظر جاثلیق ساهاک به خط و زبان ارمنی ترجمه شدند. نخستین آن ها ترجمه کتاب مقدس از زبان آشوری
بود. نبرد آوارایر. وجود خاندان های بزرگ ارمنستان تهدیدی جدی برای حکومت ساسانی به شمار می رفت و یزدگرد دوم سعی داشت به هر طریق ممکن از قدرت آن ها بکاهد تا از این طریق سلطهٔ سیاسی ساسانیان را در ارمنستان تحکیم بیشتری بخشد؛ بنابراین، از سال دوم سلطنت سیاست های ضد مسیحی خود را در قبال ارمنستان آغاز کرد. بر اساس نوشته های "قازار پاربتسی" یزدگرد در ابتدای امر موفق شد با ایجاد اختلاف میان خاندان های بزرگ ارمنستان بین آن ها دشمنی به وجود آورد و حتی با دادن وعده هایی عده ای از سران این خاندان ها را به سوی خود جلب کند. در مرحلهٔ بعد میزان خراجی را که ارمنستان متعهد شده بود به دولت ساسانی پرداخت کند چند برابر افزایش داد. این امر باعث نارضایتی طبقات پایین جامعه به ویژه کشاورزان و پیشه وران شد که پرداخت مالیات بر دوش آن ها سنگینی بیشتری می کرد. ساسانیان همچنین برای نخستین بار مالیاتی نیز برای روحانیان مسیحی ارمنستان تعیین کردند. از آنجایی که کلیساها و دیگر اماکن مذهبی ارمنستان نیازهای مالی خود را از طریق مستغلات تحت مالکیت خویش فراهم می ساختند و منبع درآمد دیگری جز کمک های مردمی نداشتند، که آن هم در این زمان به دلیل فشار
فراوان دولت ساسانی تقریباً به هیچ رسیده بود، لذا در شرایطی سخت و دشوار قرارگرفتند. جملگی این عوامل نارضایتی شدید مردم ارمنستان را نسبت به دولت ساسانی در پی آورد؛ نارضایتی ای که روز به روز بر شدت آن افزوده می شد. عامل دیگری که باعث مخالفت های بیشتر مردم ارمنستان با دولت ساسانی شد اقدام این دولت برای تغییر مذهب مسیحیان بود. بنابر آنچه "یقیشه" در نوشته های خود آورده یزدگرد دوم در دوران حکومت خود شروع به آزار و اذیت مسیحان قلمرو ساسانی کرد. این آزارها به حدی وسیع و گسترده بود که شمار زیادی از مسیحیان ایران مجبور به فرار به سرزمین های مسیحی از جمله ارمنستان، یونان و روم شدند. همین امر بهانه ای برای حملهٔ یزدگرد دوم به این سرزمین ها شد و او پس از مدتی اعلام کرد تمامی کشورهای مسیحی و مردمان تمامی سرزمین هایی که پیرو این آیین هستند دشمن او محسوب می شوند و به آن ها فرصت داد که یا از دین خود برگردند و پیرو دیانت زرتشت شوند یا اینکه با آن ها وارد جنگ خواهد شد. یزگرد دوم سفیرانی به ارمنستان فرستاد و اعلام کرد که تمامی ساکنان این سرزمین باید تغییر مذهب دهند و به آیین زرتشت روی آورند. حاکمان خاندان های بزرگ ارمنی و سران رو
حانیان مسیحی بعد از شنیدن این فرمان شورایی تشکیل دادند و در این شورا اعلام کردند که از هر جهت مطیع دولت ساسانی باقی خواهند ماند اما هیچ گاه حاضر به تغییر مذهب خویش نخواهند شد. این پاسخ خشم یزدگرد را برانگیخت و پس از مدتی تعدادی از حاکمان خاندان های ارمنستان را به تیسفون فرا خواند و به آن ها اعلام داشت که اگر فرمان تغییر مذهب را نپذیرند، به ارمنستان حمله خواهد برد و علاوه بر اینکه آن ها را از مسند قدرتشان در ارمنستان برکنار خواهد کرد تمام مستملکاتشان را ازآن خود خواهد ساخت و قبایل وابسته به آنان را خواهد کشت. تعدادی از سران این خاندان ها با نادیده گرفتن تهدیدهای یزدگرد به ارمنستان بازگشتند. جنگ در راه بود و ارتش ارمنستان فرصتی اندک برای آماده شدن و حضور در صحنهٔ نبرد داشت. به فرمان وارطان تمامی خاندان های ارمنستان، به جز خاندان سیونی، سپاهیان خود را در شهر آرتاشات جمع کردند و پس از چندی این سپاه حرکت کرده و به میدان نبرد در دشت آرداز رسیدند. دربارهٔ تعداد افراد سپاه ارمنستان بین مورخان اختلاف نظر وجود دارد. "یقیشه" شمار آنان را شصت هزار شامل دو لشکر پیاده و سواره نظام دانسته است. تعدادی از روحانیان و حتی زنان
نیز در این نبرد حاضر بودند. در این جنگ تمام سربازان حاضر در ارتش ارمنستان امکانات جنگی مرسوم آن زمان را نداشتند و حتی عده ای بدون لباس های جنگی، کلاه خود و نیزه در میدان نبرد حاضر شده بودند. وارطان سپاه خود را به سه بخش تقسیم کرده بود و خود فرماندهی جناه چپ سپاه را بر عهده داشت. ارتش ایران با شروع جنگ ابتدا جناح چپ سپاه ارمنستان را مورد هدف قرار داد. از آنجایی که مرکز فرماندهی ارتش ارمنستان در این نقطه قرار داشت این امر سبب هرج و مرج در دو بخش دیگر سپاه ارمنستان شد و به این ترتیب، ارتش ارمنستان در آستانهٔ نابودی قرار گرفت. در این هنگام وارطان تدبیری اندیشید و به لشکر فیل ها حمله برد. با نابودی بخش اعظمی از این لشکر به دست ارتش ارمنستان سپاه ایران انسجام خود را از دست داد اما در نهایت ارتش ساسانی فاتح این نبرد شد. سپاه ارمنستان در این جنگ تلفاتی سنگین داد و فرماندهٔ آن، وارتان مامیگونیان، هدف تیراندازان سپاه ساسانی قرار گرفت و در حالی که چند تیر در بدن داشت به کشته شد. اما ارتش ساسانی نتوانست برای این پیروزی جشن بگیرد زیرا در اواخر جنگ فرمان یزدگرد دوم مبنی بر توقف این نبرد به فرماندهان سپاه ساسانی رسید. در نت
یجه، این نبرد، که بر سر مسئلهٔ تغییر مذهب ارمنستان و زرتشتی کردن آنان درگرفته بود، بدون دستاوردی برای یزدگرد دوم به پایان رسید. جدا شدن کلیسای ارمنی و نتایج آن. جدا شدن کلیسای ارمنی در سده پنجم اتفاق افتاد. در نخستین سده های آغاز کلیسای مسیحی تعدادی فرقه ها و طریقتهای مختلف برمبنای ماهیت عیسی مسیح پیدا شد و رواج یافت، و بدیهی است کلیسای ارمنی که یکی از کهنترین کلیساهای هم وجود و معاصر با این اختلافات و مشاجرات بود ناگزیر شد که در برابر آن ها موضع بگیرد. مهم ترین این طریقتها عبارت بودند از: طریقت آریانی (آریانیسم)، طریقت نسطوری (نستوریانیسم)، طریقت تک جوهری (میافیزیسم). کلیسای رم در شورای نیقیه (منعقد در سال ۳۲۵م) ضمن محکوم کردن طریقت آریانی اعلام کرده بود که عیسی مسیح از همان جوهر خدا است. کلیسای ارمنی نخست این طریقت را پذیرفت و سپس به طریقت تک جوهری که در واقع نتیجه یا صورت قوی تر همان اعتقاد است گروید. بعدها وقتی در شورای خلقیدون (منعقد در سال ۴۵۱م) کلیسای رم به طریقت تازه ای گرویدند که همان طریقت پاپ لئون یکم بود، و بنابر معتقدات آن طریقت، دو جوهر جداگانه در ذات عیسی بوده است که یکی انسانی و دیگر خدایی بود
ه و این دو جوهر باهم متحد شده لیکن بهم درنیامیخته اند، کلیسای ارمنی به همان طریقت تک جوهری (میافیزیسم) خود وفادار ماند و از کلیسای کاتولیک (رم) جدا شد، و جدایی قطعی در ۴۹۱م روی داد. در این رویه کلیسای ارمنی آنچه در درجه اول حایز اهمیت است علاقه آن به سنن و معتقدات اولیه است. او که خود را یک کلیسای اصیل روحانی یعنی مستقیماً ملهم از حواریون عیسی می دانست نه ملهم از کشیشان زیر دست حواریون، احساس می کرد که این انجمن های متوالی منعقد در طول سده های چهارم و پنجم، که در آن ها شریعت مسیحی مدام تعبیرهای تازه ای پیدا کرده است به هیچ وجه با اصالت مذهب مسیح سازگار نیست. در واقع کلیسای ارمنی یک رویه محافظه کاری در پیش گرفت و هرگونه ملحقات و اضافات متعصبانه و همچنین هرگونه ابداعاتی را که به عقیده خودش معتقدات اولیه را تحریف یا خدشه دار می نمود رد کرد. مسیحیت رم از زمان امپراتوری تئودئوس یکم، حالت یک مذهب دولتی متعصب و سختگیر پیدا کرده بود و طریقتهای دیگری را که به نظر بسیاری به مسیحیت واقعی خیانت می کردند به شدت سرکوب می کرد. همه این مشاجره ها و این اختلاف ها مربوط به مسایل معنوی و مذهبی نبود بلکه به مسایل مادی نیز ارتباط
داشت. ریشه آن اختلافات در مبارزه ای بود برسر اعمال نفوذ و قدرت بین چهار مرکز اسقف اعظم یا چهار پایتخت دنیای مسیحیت، یعنی رم، اسکندریه، انطاکیه و قسطنطنیه. اسکندریه، مغرور به نقش مهمی که حکمای الهی و دانشمندانش در تدوین و ترتیب اصول و فروع دین مسیحیت بازی کرده بودند انتظار داشت که مرجع تقلید و نمونه واقعی ایمان برای پیروان این دین باشد و حال آنکه رم و قسطنطنیه نمی خواستند زیر بار چنین تفوق و امتیازی بروند. نتیجه به وجود آمدن کلیسای مستقل ارمنی این بود که نگذاشت ارمنستان به طور کامل به غرب تکیه بکند. رم بعدها دایماً ارمنستان را به خاطر این جدایی ملامت می کردند. بی شک دورانهایی پیش آمد (به طور مثال جنگ های صلیبی) که چه دولت امپراتوری رم شرقی و واتیکان، پاپ از ارمنیان حمایت کردند، ولی این کمک ها و این پیوستگی ها بخصوص به ملاحظات سیاسی بود نه به رعایت جهان مذهبی، زیرا در زمینه سیاسی منافع آنان با منافع ارمنستان یکسان بود. با این حال ارمنستان وجود و بقای خود را مرهون همان کلیسای مستقل است، و ارمنیان تنها به پاس همان علاقه شدیدشان به آن کلیسا بوده که توانستند مذهبشان را نگاه دارند؛ بنابراین آن کلیسای مستقل تنها موجب
ضعفشان نشد بلکه موجب تقویتشان هم شد. آن کلیسا به توده ارمنی و به ملیت آنان هویت بخشیده است، چه بدون آن ارمنیان در شکم بیزانس حل شده بود. فردریک ماکلر می نویسد: «این لجاجت ارمنیان در حفظ و نگهداری کلیسایشان شاید آنان را بی دوست و رفیق کرده ولی بقای سیاسی آنان را نیز تأمین نموده است.» کلیسای ارمنی در سده های ۱۷–۱۹م. سده ۱۷م، مصادف با کوچ ارمنیان به مناطق داخلی ایران توسط شاه عباس اول گرچه امنیت تعداد کثیری از مهاجران در داخل ایران تأمین و تثبیت شد لیکن با تخلیه بخش هایی از ارمنستان از ساکنان ارمنی خود ضربه شدیدی به موقعیت اجتماعی و سیاسی این دیار وارد آمد. با این حال در طول این سده جنبش های روشنگرانه و رستاخیزی در میان ارمنیان صورت گرفت. در این برهه از زمان جاثلیق هایی برگزیده شدند که اقدامات قابل توجهی انجام دادند و پیش از همه باید از جاثلیق "مُوْسس تاتواتسی سوم" (۱۶۳۲–۱۶۲۹م) یاد نمود. او فعالیت های چشمگیری در زمینه تعلیم و تربیت، اصلاحات کلیسایی و عمران مراکز مذهبی و آموزشی انجام داد و او موفق شد روابط مقر رهبری اچمیادزین را با دربار شاه ایران به سطح مطلوبی برساند. پس از او جاثلیق "پیلیپوس آغباکتسی اول" (۵۵–
۱۶۳۳م) فعالیت های اصلاحی مقر کلیسا را ادامه داد. در زمان جاثلیق "جوغایتسی چهارم" (۱۶۸۰–۱۶۵۵) بسیار پر ثمر بود. وی فعالیت های چشمگیری در زمینه رشد آگاهی های ملی و بازشناسی هویت فرهنگی و ملی ارمنیان صورت گرفت. پس از او جاثلیق "یغیا آینتاپِتسی اول" (۱۶۹۱–۱۶۸۱) و "ناهاپت ادساتسی اول" (۱۷۰۵–۱۶۹۱) بودند. در نیمه اول سده ۱۸ جوامع کاتولیک ارمنی در استانبول و مناطق همجوار تشکیل شد. در سال ۱۷۴۰م اسقف کاتولیک "آبراهام آرزیویان" در لبنان خود را جاثلیق ارمنیان کاتولیک اعلام نمود و مورد حمایت و پشتیبانی پاپ رم قرار گرفت. در این دوران مجتمع کلیسایی اچمیادزین ترمیم و تکمیل شد، کارخانه کاغذسازی و چاپخانه تأسیس گردید. در دوران رهبری جاثلیق "گئورگ کُستاندُنُوپُلستسی چهارم" (۱۸۸۲–۱۸۶۶م) بسیار پر ثمر بود. در زمان او مدرسه علوم دینی گئورکیان در اچمیادزین تأسیس شد(۱۸۷۴م). موزه اچمیادزین، کلیسای اوشاکان در جوار مزار مسروپ ماشتوتس (۱۸۷۹) در زمان او بنا شدند و ماهنامه آرارات ارگان رسمی مقر رهبری کلیسای ارمنی تأسیس و منتشر گردید. در جریان جنگ های روسیه و ترکیه عثمانی ارمنیان، ارمنستان غربی که تحت اشغال ترکیه قرار داشت و ارمنستان شرقی ک
ه تحت سلطه روس ها بود لطمات و صدمات زیادی متحمل شدند. کلیساهای ارمنی و رهبرانش نیز از این امر مبری نماندند. از فعالان نامی این دوره "خریمیان هایریک" بود که در سال ۱۸۹۲م به عنوان جاثلیق انتخاب شد و تا سال ۱۹۰۷م فعالیت خود در نقش رهبری ادامه داد. در این دوره به ویژه جنبش های رهایی بخش اوج گرفت و چندین گروه و حزب سیاسی تأسیس شدند و رهبران کلیسای ارمنی نیز نقش خود را در این جنبش ها ایفا نمودند. خریمیان هایریک دچار مصائب زیادی شد از سوی ترکان عثمانی شاهد نسل کشی ارمنی ها و از سوی روس ها شاهد غصب و تصاحب اراضی و دارایی های کلیسای ارمنی و مدارس بود. کلیسای ارمنی در سده بیستم. در اوایل سده بیستم دنیا شاهد نخستین نسل کشی بود در سال ۱۹۱۵ بیش از ۱/۵ میلیون ارمنی از سوی دولت عثمانی قتل عام شدند. در جریان این کشتارها بیش از ۴۰۰۰ نفر روحانی ارمنی جان خود را از دست دادند. رهبری کلیسای ارمنی در این دوره بعهده جاثلیق "گئورک سورنیان" پنجم بود (۱۹۳۰–۱۹۱۱) بود. ملت ارمنی که در برابر تُرکان تنها مانده بودند با ندای ناقوس کلیساهای دشت آرارات آماده کارزار و دفاع از هویت و موجودیت خود گردید آن ها در اثناء جنگ های سرداراباد، باش آبار
ان و قره کلیسا (۲۲ تا ۲۶ مه ۱۹۱۸) توانستند شکست سختی به دشمن مسلح برسانند و روز ۲۸ ماه مه نخستین جمهوری ارمنستان خود را اعلام موجودیت کرد. با استقرار سیستم کمونیسم در ارمنستان، کلیسای اچمیادزین دچار تحولات و فراز و نشیب های اساسی شد. حزب کمونیست که فلسفه خدا ناباوری را در سرلوحه کار خود داشت به ستیز با کلیسا و روحانیون پرداخت و بسیاری از کلیساها غصب شدند، کلیسا از حقوق مالکیت اراضی و دیگر دارایی ها محروم گردید. بعد از فوت جاثلیق گئورک، جاثلیق "خورن مرادبگیان اول" (۱۹۳۸–۱۹۳۲) به عنوان جاثلیق برگزیده شد. در دوران او شرایط بسیار سخت و مصائب کلیسای ارمنی در آن سال های اولیه حکومت شوروی غیرقابل تحمل شده بود. (در سرتاسر ارمنستان تنها چهار کلیسا باقی مانده است و بیش از ۸۰۰ کلیسا به تدریج و اکثراً به روش بوروکراتیک تعطیل شد) نظام حتی به این حد نیز قانع نشد در ماه آوریل ۱۹۳۸ اقدام به قتل جاثلیق کل کلیسای ارمنی نمود. قتل جاثلیق باعث تأثر عمیق مردم گردید. بعد از او اسقف اعظم "گئورک چورکچیان" جانشین او شد. در دوران جنگ جهانی دوم کلیسای ارمنی با ارجح دانستن منافع ملی قوم ارمن علی رغم ضرباتی که از سوی زمامداران شوروی تحمیل
کرده بود به حمایت از دولت اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی در برابر آلمان پرداخت لذا چورکچیان طی اعلامیه هایی از ارمنیان ساکن کلیه کشورهای جهان جهت کمک به شوروی برای مقابله با آلمان کمک خواست. این کمک ها در خدمت یگان زرهی تانک موسوم به داویت ساسونی قرار گرفت. بالاخره دیدگاه و رفتار رژیم ژوزف استالین نسبت به کلیسای ارمنی تغییر کرد. پس از وقفه طولانی دولت اجازه داد ماهنامه اچمیادزین مجاز اعلام شود و انتشار آن از سر گرفته شد. در ماه سپتامبر ۱۹۵۵ "وازگن پالچیان اول"(وازگن یکم) به عنوان جاثلیقی انتخاب شد. او با استفاده از شعارهای صلح طلبانه حزب کمونیست موفق شد سیاستی در پیش گیرد تا کلیسا را از ضربات کمونیستهای افراطی مصون نگه دارد و چند مدال صلح دریافت کند و از سوی دیگر توانست عمران و آبادی مراکز مذهبی را گسترش دهد. در زمان او روابط کلیسا به ویژه با ارمنیان ساکن کشورهای دیگر مستحکم گردید. با تلاش او در سال ۱۹۶۵م در محوطه اچمیادزین مقدس بنای یادبود نسل کشی ارمنی ها برپا شد و متعاقب آن مجموعه عظیم نسل کشی ارمنی ها در یادمان نسل کشی ارمنی ها افتتاح شد. در سال ۱۹۶۸ با فرمان او بنای عظیم سرداراباد ساخته و افتتاح شد. نخست
ین رئیس جمهور و مجلس ملی ارمنستان با دعای جاثلیق وازگن یکم کار خود را شروع کرد. وازگن یکم به خاطر خدمات فراوان خود به کلیسا و ملت ارمنی در تاریخ ۲۸ ژوئن ۱۹۴۴م موفق به دریافت نخستین «مدال قهرمان ملی ارمنستان» عالی ترین نشان افتخاری جمهوری ارمنستان از دست ریاست جمهوری شد. جاثلیق وازگن اول در ۱۸ اوت همان سال چشم از جهان فروبست. بعد از او "گارگین اول" (۱۹۹۹–۱۹۹۵) به عنوان صد و سی یکمین جاثلیق ارمنی برگزیده شد. بعد از او "گارگین دوم" (اسقف اعظم گارگین نرسیسیان) را به عنوان رهبر کلیسای ارمنی برگزیده شد. سلسله مراتب کلیسای ارمنی. سلسله مراتب یا ارکان کلیسای حواریون ارمنی از چهار رتبه و حوزه تشکیل می شود و این امر به سازمان اداری کلیسا بستگی دارد. این ارکان یا مقر یا حوزه ها عبارتند از: «جاثلیقیه، به طریقیه و مقرها یا حوزه های رهبری. غیر از این ها حوزه های اسقفی نیز وجود دارند که تحت نظارت جاثلیقیه ها قرار دارند.» چهار رکن و مرتبه کلیسای ارمنی عبارت هستند از: مقر جاثلیق کل کلیسای ارمنی در شهر اچمیادزین مقدس می باشد. لفظ جاثلیق از ابتدای تأسیس کلیسای رسمی ارمنی و در مورد خاندان گریگور روشنگر کاربرد نداشت، به وی القابی
چون رئیس کاهنان، پدر روحانی بزرگ (هایراپت)، سر اسقف داده می شد. خاندان بزرگ کیلیکیه یا به اختصار جاثلیقیه کیلیکیه. در زمان پادشاهی ارمنی کیلیکیه در پایتخت آن پادشاهی شهر سیس (قوزان (ترکیه)) واقع بود بعد از نسل کشی ارمنی ها از سال ۱۹۳۰ به "انطلیاس" در نزدیکی بیروت منتقل گردید. مقر بطریق در "هاکبیانتس" مقدس اورشلیم واقع در کوه صهیون محل شهادت "هاکوبوس" حواری می باشد. یکی از وظایف مهم این به طریقیه حفظ و حراست از اماکن مقدسه متعلق به ارمنیان است. اکنون این به طریقیه به نام به طریقیه ارمنیان ترکیه اشتهار دارد. درجات روحانی کلیسای ارمنی: روحانیان کلیسای ارمنی به طور کلی دو گروه هستند: روحانیون عزب و روحانیون متأهل. تنها روحانیون عزب می توانند به درجات عالی رهبری برسند. در کلیسای ارمنی اعطاء درجات روحانی از طریق دستگذاری و انتصاب صورت می گیرد. درجات روحانی عبارتند از: درجه رهبانیت و راهب، درجه اجتهاد و مجتهد (به ارمنی وارتاپت و وارتاپتوتیون)، درجه اجتهاد، مجتهد اعظم (به ارمنی زایراگوین وارتاپت) و اسقفی و اسقف (به ارمنی یپیس کوپوس). اسقف اعظم لقبی است که با فرمان جاثلیق اعطا می شود. مقام جاثلیقی هم درجه روحانی است