Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
یز روی داد. تاریخ نگاری صفوی پس از شاه عباس به رشد خود ادامه داد. تأثیر عالم آرای عباسی بر تاریخ نگاری های بعدی به نحوی واضح است که مورخان پسین، مانند ولی قلی شاملو، نویسنده قصص الخاقانی، این کتاب را سرمشق خود قرار دادند. خود اسکندربیگ ترکمان (منشی)، نویسنده تاریخ عالم آرای عباسی، در این زمان شروع به نوشتن وقایع سلطنت شاه صفی تحت عنوان "ذیل تاریخ عالم آرای عباسی" کرد اما با مرگش در ۱۰۴۳ این کار ناتمام ماند. بنظر می رسد که در نگارش خلاصة السیر (تاریخ روزگار شاه صفی)، محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی، خواسته است نسبت به اسکندربیگ روش نوشتاری ساده تری داشته باشد. منابع تاریخی. صفوةالصفا. کتاب صفوةالصفا تألیف درویش توکلی بن اسماعیل بن حاج محمد، معروف به «ابن بزاز» از مریدان شیخ صفی الدین اردبیلی است. این کتاب در ۷۵۹ ه .ق یعنی بیست و چهار سال پس از مرگ شیخ صفی الدین و روزگار جانشین او، شیخ صدرالدین به رشته تحریر درآمده است. صفوةالصفا، زندگانی شیخ صفی الدین از آغاز تا وفات او (۶۵۰–۷۳۵ ه . ق) به همراه شرحی مختصر از زندگانی برخی خلفای زمان او را دربر می گیرد. این کتاب، پس از تشکیل سلسله صفویه، به دلایل مذهبی تحریف شد و ش
اه تهماسب اول، ابوالفتح حسینی گرگانی را مأمور تصحیح (یا به عبارت دیگر، تحریف) آن کرد. برخی از نسخ قدیمی صفوةالصفا (مثلاً نسخه خطی متعلق به موزه بریتانیا و نسخه ایاصوفیه) که احتمالاً از دسترس صفویه به دور بوده از تحریف مصون مانده است. عالم آرای امینی. کتاب عالم آرای امینی تألیف فضل الله بن روزبهان خنجی است. او در سفر سوم خود به حجاز به دیدار سلطان یعقوب آق قویونلو رفت و در صفر ۸۹۶، یعنی اندکی پس از مرگ سلطان یعقوب این کتاب را به تألیف درآورد و به پسر سلطان یعقوب، «بایسنقر» تقدیم کرد. مقرر بود جلد دوم کتاب نیز به رشته تحریر در آید، اما هرگز عملی نشد. پس از آنکه شاه اسماعیل در ۹۰۹ ه .ق بر عراق دست یافت، فضل الله بن روزبهانی خنجی به خدمت شیبک خان درآمد و به اوزبکان پیوست. دلیل این امر تعصب شدید او در مذهب سنت بود. او در عالم آرای امینی از هیچ گونه توهین و ناسزایی نسبت به سلطان جنید و سلطان حیدر، نیا و پدر شاه اسماعیل فروگذاری نکرده بود. مهمان نامه بخارا. کتاب مهمان نامه بخارا تألیف فضل الله بن روزبهان خنجی به سال ۹۱۴–۹۱۵ ه .ق است که پس از پیوستن به اوزبکان، آن را به رشته تحریر درآورد و نامش را سفرنامه بخارا گذاشت
، اما به دستور شیبک خان به مهمان نامه بخارا تغییر یافت. این کتاب برای تاریخ اوزبکان و نیز روابط صفویه با آنان مفید است. حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. کتاب حبیب السیر فی اخبار افراد بشر اثر غیاث الدین بن همام الدین الحسینی معروف به خواندمیر است. حبیب السیر تاریخی عمومی است و در چهار جلد چاپ شده که جلد چهارم آن دربارهٔ شاه اسماعیل صفوی است. این کتاب بعد از فتوحات شاهی، قدیمی ترین منبع در تاریخ شاه اسماعیل و بهترین اثر برای سلطنت آن پادشاه است. آغاز تألیف کتاب در اوایل ۹۲۷ ه .ق و پایانش در ربیع الاول ۹۳۰ بوده است (در حدود چهار ماه قبل از فوت شاه اسماعیل). تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب. کتاب تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب تألیف امیر محمود بن خواندمیر است که در واقع ذیل حبیب السیر محسوب می شود و به نام های تاریخ شاه تهماسب اول، جنگ های شاه اسماعیل و شاه تهماسب، و ذیل حبیب السیر در فهرست ها دیده می شود و از سوی مؤلف نام خاصی نیافته است. تألیف کتاب در ۹۵۰ یا ۹۵۳ ه .ق آغاز شد و در ۹۵۷ ه .ق به پایان رسید. این اثر برای کسب اطلاع از دوره شاه تهماسب اول بسیار مفید است و می تواند مکمل احسن التواریخ محسوب شود. فتوحات شاه
ی. کتاب فتوحات شاهی تألیف امیر صدرالدین سلطان ابراهیم امینی ولد میرک جلال الدین بن میرک محمد امین بن مولانا صدرالدین ابراهیم است. مؤلف در ۹۲۰ ه .ق به حضور شاه اسماعیل رسید و به فرمان او مأمور تألیف تاریخی دربارهٔ شاه اسماعیل شد و نام آن را فتوحات شاهی گذاشت. ظاهراً کتاب دارای دو دفتر بوده که دفتر اول مشتمل بر پنج فتح است: فتح اول در بدأ آفرینش و ایجاد آدم و سلسله نسب محمد، فتح دوم در بیان اخباری از میلاد محمد، فتح سوم در ذکر شمه از سوانح احوال ائمه قریش، فتح چهارم و پنجم دربارهٔ آباء و اجداد شاه اسماعیل و نیز شرح حال زندگی او، سرانجام دفتر اول با خروج شاه اسماعیل از لاهیجان خاتمه می یابد. اما دفتر دوم، هنوز در دسترس نیست. بدایع الوقایع. کتاب بدایع الوقایع تألیف زین الدین محمود واصفی است که از گفتاری دربارهٔ مهاجرت مؤلف و دوستان و آشنایان او به ماوراءالنهر آغاز می شود و سپس از زندگی ادبی و سیاسی شهر هرات و رجال برجسته آن سامان سخن می گوید. موضوعات دیگر کتاب عبارتست از وقایع خراسان، حکایات مربوط به امرا و شعرای معاصر مؤلف که به علت سکونت نویسنده در هرات و معاصر بودن او با سلطان حسین بایقرای تیموری، حجم زیادی از
کتاب اختصاص به پادشاه اخیر دارد. واصفی بدایع الوقایع را در پایان عمر خود (حدود دهه ۹۵۰ ه . ق) تألیف کرده است. این کتاب از منابع بسیار مهم دوره شاه اسماعیل به خصوص دربارهٔ وقایع هرات است. جهانگشای خاقان. کتاب جهانگشای خاقان مؤلف آن ناشناخته است. در ۱۳۶۴ ش (مطابق با ۱۹۸۶ م) مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، این اثر را با یک مقدمه انتقادی از سلسله صفویه و عین حال یک جانبه، اما تا حدودی علمی، به طریق عکسی و با عنوان جهانگشای خاقان، بدون هیچ گونه حواشی و تعلیقه و مقابله منتشر کرد. این کتاب با نام تاریخ بی نام شاه اسماعیل مورد استفاده نویسندگان خارجی قرار گرفته است. محتوای کتاب جهانگشای خاقان گزارشی است از تفضیل زندگانی شاه اسماعیل، همراه با شرح مختصری از نیاکان او و نیز اشاراتی دارد به برخی از افراد، از جمله ظهیرالدین محمد بایر که با این پادشاه هم عصر بوده است. این کتاب در ۹۴۸–۹۵۵ ه .ق تألیف شده است. مؤلف آن به نحو گسترده ای از حبیب السیر استفاده و حتی در مواردی کلمه به کلمه از آن رونویسی کرده است. لُب التواریخ. کتاب لُب التواریخ تألیف یحیی بن عبداللطیف قزوینی به سال ۹۴۸ ه .ق است. این کتاب، تاریخی عمومی است که
ذکر احوال محمد تا ایام شاه تهماسب اول را دربر مر گیرد. با توجه به نام کتاب، در واقع نویسنده فهرست وار به تاریخ سلسله ها پرداخته است. احسن التواریخ. کتاب احسن التواریخ تألیف حسن بیگ روملو است که ظاهراً در دوازده جلد بوده و دو جلد آخر آن دربارهٔ تاریخ صفویه است. جلد یازدهم به وقیع سال های ۸۰۷ تا ۹۰۰ ه .ق و جلد دوازدهم به وقایع سال های ۹۰۰ تا ۹۸۵ ه .ق پرداخته است. احسن التواریخ بهترین و ارزشمندترین منبع دوره شاه تهماسب است. زیرا مؤلف بیش از سی سال همره و ملازم آن پادشاه بود. تکمله الاخبار. کتاب تکمله الاخبار تألیف عبدی بیگ شیرازی (نویدی). این کتاب، تاریخ عمومی دربارهٔ تاریخ شاه اسماعیل اول و شرح جنگ های او با حکام ایرانی در نواحی مختلف و نیز با اوزبکان و عثمانی هاست. همچنین کتاب مذکور، شرح وقایع تاریخ پادشاهی شاه تهماسب اول را تا سال ۹۷۹ ه .ق دربر می گیرد. تکلمة الاخبار از جهت شمول بر تاریخ سلاطین معاصر شاهان صفویه در روم (عثمانی)، مصر، شام، حجاز، عراق عرب، دیاربکر و موصل مفید است. قسمت مربوط به تاریخ صفویه آن به همت عبدالحسین نوایی در سال ۱۳۶۹ به چاپ رسیده است. تذکره شاه طهماسب. کتاب تذکره شاه طهماسب تألیف شاه
تهماسب اول است که به حوادث زندگانی خود از بدو تولد تا استرداد شاهزاده بایزید به سلطان سلیمان باشکوه (تا ۹۶۹ ه . ق) پرداخته است. این کتاب می توانست منبع بسیار ارزشمندی برای دوره شاه تهماسب باشد، زیرا به قلم خود شاه تهماسب است، اما بسیار خلاصه نوشته شده و اطلاعاتی بیشتر از منابع دیگر در اختیار خواننده قرار نمی دهد. کتاب مذکور در سال ۱۹۱۲ م. در موره هند چاپ شده و در ایران، به افست و با افزودن برخی مطالب جزئی، به طور شتابزده تجدید چاپ شده است. متن تذکره شاه طهماسب، در جلد دوم مطلع الشمس، تألیف محمدحسن خان اعتماد السلطنه نیز موجود است. تحفه سامی. کتاب تحفه سامی تألیف سام میرزا صفوی، فرزند بلافصل شاه اسماعیل اول سات. سام میرزا با شاه تهماسب از یک مادر بودند. این کتاب در واقع تذکره است و علاوه بر تاریخ شعراء، می توان مطالب مفیدی راجع به احوال عامه در دوره صفویه یافت. تاریخ نگارستان. کتاب تاریخ نگارستان تألیف قاضی احمد بن محمد غفاری کاشانی است. کتاب در زمینه تاریخ عمومی است که با بیان احوال محمد شروع شده و به وقایع ۹۰۸ ه .ق خاتمه یافته است. در نتیجه مطالب قابل استفاده ای دربارهٔ شاه اسماعیل صفوی و اوایل حکومت او دارد
. این کتاب را مدرس گیلانی تصحیح کرده و با افزودن ذیلی بر آن، وقایع را تا روزگار سلسله پهلوی ادامه داده است. این کتاب در سال ۱۴۰۴ ه .ق چاپ و منتشر شده است. تاریخ جهان آرا. کتاب تاریخ جهان آرا تألیف قاضی احمد بن محمد غفاری کاشانی، به سال ۹۷۱ ه .ق است. به گفته مؤلف اصل کتاب در سه نسخه بوده و نسخه سوم دربارهٔ تاریخ دولت صفوی است. این کتاب برای تاریخ شاه اسماعیل، به ویژه شاه تهماسب مفید است. جواهر الاخبار. کتاب جواهر الاخبار تألیف بوداق منشی قزوینی است. این کتاب تاریخ عمومی و مشتمل بر دیباچه، مقدمتین و خاتمه است. در قسمت دیباچه به شرح آفرینش عالم و آدم، در قسمت مقدمه اول به ذکر پادشاهان قبل از اسلام و در مقدمه دوم به ذکر پادشاهان بعد از اسلام و سرانجام در قسمت خاتمه به شرح حال سلاطین صفوی پرداخته است. ظاهراً نسخه اصلی (تألیف ۹۸۴ ه . ق) این کتاب را شاه عباس اول به کتابخانه بقعه شیخ صفی الدین اهدا کرد که بعدها در تهاجم روس ها غارت و از آنجا خارج شد و این همان نسخه منحصر به فردی است که در کتابخانه لنینگراد (به شماره ۲۸۸، Dorn) دیده می شود. گلستان هنر. کتاب گلستان هنر تألیف احمد منشی قمی است. کتاب دربارهٔ هنرهای دوره
صفوی، به ویژه نقاشان و خطاطان آن دوره، بسیار اهمیت دارد. این اثر را احمد سهیلی خوانساری با مقدمه ای مفصل در سال ۱۳۵۲ ه .ش تصحیح و منتشر کرده است. خلاصة التواریخ. کتاب خلاصة التواریخ تألیف احمد منشی قمی است که به دوره صفویان از زمان شاه اسماعیل اول تا شاه اسماعیل دوم پرداخته است. تألیف این کتاب به فرمان شاه اسماعیل دوم در ۹۸۴ ه .ق آغاز شد، اما پس از مرگ او و حوادث بعدی، اتمام کتاب او تا سال ۹۹۹ ه .ق به طول انجامید. در این سال مولف کتاب را به نام شاه عباس اول تألیف کرد. خلاصة التواریخ از نظر همزمانی با دوره شاه تهماسب اول و شاه اسماعیل دوم و نیز شاه محمد خدابنده و شاه عباس اول، مطالب ارزشمندی دارد و برخی نامه های تاریخی آن دوره را نیز دربر می گیرد. شرف نامه. کتاب اشرف نامه تألیف شرف خان بدلیسی است. او ملازم شاه تهماسب بود و بعدها شاه اسماعیل دوم او را به امیرالامرایی اکراد منصوب کرد. مؤلف تا زمان تألیف کتاب (۱۰۰۵ ه . ق) حکومت بدلیس را عهده دار بود. مندرجات کتاب بیشتر مربوط به انساب طوایف کُرد است، اما می توان از آن برای وقایع تاریخی شاهان صفوی تا اوایل سلطنت شاه عباس اول نیز بهره جست. این کتاب به اهتمام ولادیمی
ر، ملقب به «ولادیمینوف زرنوف» در ۱۸۶۱ م (مطابق با ۱۲۷۶ ه . ق) از سوی «دارالطباغ اکادمیه امپرتوریه» در سن پطرزبورگ روسیه به چاپ رسیده است. نیز در سال ۱۳۷۷ ش، همان نسخه به طریق عکس، چاپ و منتشر شده است. مقدمه کتاب از فرانسه به فارسی ترجمه شده است. تاریخ الفی. کتاب تاریخ الفی تألیف قاضی احمد تتوی و آصف خان قزوینی و در زیمنه تاریخ عمومی است که برای کشورهای اسلامی، به ویژه قسمت های شرق جهان اسلام با تفضیل بیشتری تدوین شده است. همچنین دربارهٔ تاریخ هزار ساله کشورهای اسلامی و شبه جزیره هند است. از این رو نام «الفی» بر آن نهادند. شروع حوادث از سال اول رحلت محمد است و می بایست تا ۱۰۰۰ ه .ق ادامه می یافت. اما آنگونه که از نسخه های خطی بر می آید وقایع چند سال آخر آن نوشته نشده است یا اکنون در دسترس نیست. نگارش این اثر در ۹۹۳ ه . ق، به فرمان اکبرشاه گورکانی تألیف شد. این کتاب از سال ۹۱۲ ه .ق به بعد با تاریخ صفویه در ارتباط است. این کتاب به تصحیح و اهتمام علی آل داوود در ۱۳۷۸ خورشیدی منتشر شده است. تاریخ رشیدی. کتاب تاریخ رشیدی تألیف میرزا محمد حیدر دوغلات است که در ۹۵۳ ه .ق در کشمیر تألیف شد و عمدتاً در مورد تاریخ مغول ه
ا است. از آنجا که مؤلف، سال ها در نزدیک ظهیرالدین محمد بایر، عبیدالله خان اوزبک و سلطان سعید خان جغتایی به سر برده، خود شاهد حوادث بعدی بوده است؛ بنابراین، مندرجات کتابش ارزش خاصی دارد. کتاب تاریخ رشیدی برای تاریخ ایران دوره شاه اسماعیل، به ویژه جنگ مرو (جنگ شاه اسماعیل با اوزبکان)، از منابع درجه اول محسوب می شود. این اثر در ۱۸۹۵ م. به وسیله ادوارد دنیسن راس به انگلیسی ترجمه شد و الیاس، سرکنسول انگلیس در خراسان، مقدمه، حواشی و تعلیقات بسیار مفیدی و ارزشمندی بر آن نگاشت که در ۱۸۹۸ م. در لندن به چاپ رسیده است. کتاب تاریخ رشیدی با ترجمه و تصحیح عباسقلی غفاری فرد در ۱۳۸۳ چاپ و منتشر شده است. تاریخ راقم. کتاب تاریخ راقم تألیف میرسید شریف راقم است. کتاب حاوی وقایع عمده خراسان و ترکستان، ماوراءالنهر، ایران و هندوستان است. مندرجات آن از زمان ولادت امیر تیمور (۷۳۶ ه . ق) تا ۱۱۱۳ ه .ق یعنی سال تألیف را دربر می گیرد. از ویژگی های کتاب این است که غالباً مؤلف کتاب، ماده ای تاریخی به صورت شعر برای وقایع ذکر می کند. بابرنامه (توزک بابری). کتاب بابرنامه تألیف ظهیرالدین محمد بابر است. این کتاب، چنان که از نامش بر می آید، خاطر
ات ظهیرالدین محمد بابر، پادشاه تیموری سمرقند و کابل و نیز بنیان گذار سلسله گورکانیان هند است. مسلماً، با برنامه ارزش تاریخی بسیاری دارد، زیرا از قلم پادشاهی تراوش شده که خود شاهد عینی وقایع بوده و به احتمال زیاد با صداقت و صراحت به بیان حوادثی پرداخته که خود در بیشتر آن ها سهیم بوده است. از جمله حوادث مربوط به خراسان و مخصوصاً هرات. ظهیرالدین محمد بابر در جنگ غجدوان، امیر نجم ثانی را همراهی می کرد و به روایاتی خود را مطیع شاه اسماعیل دانسته، به نام او خطبه می خواند و سکه به نام ائمه اثنی عشری می زد. بدین ترتیب این کتاب با تاریخ دوره صفویه ارتباط یافته است. تاریخ قطبی (تاریخ ایلچی نظام شاه). کتاب تاریخ قطبی تألیف خورشاه بن قباد الحسینی و موضوع آن تاریخ عمومی است. این اثر از قدیمی ترین دوره ها تا ۹۷۰ ه .ق را در بر می گیرد. تألیف آن در ۹۷۲ ه .ق به پایان رسید و مؤلف آن، سفیر برهان شاه، دومین فرمانروای سلسله نظام شاهی احمدنگر بود که به وسیله شاه طاهر حسینی، مذهب شیعه را پذیرفت و خورشاه را به سفارت به دربار شاه تهماسب فرستاد. کتاب تاریخ قطبی علاوه بر اطلاعاتی دربارهٔ آق قویونلو، برای تاریخ اوایل صفویه نیز مفید است.
این کتاب با عنوان تاریخ ایلچی نظام شاه با تصحیح محمدرضا نصیری-کوئیچی هانه دا در ۱۳۷۹ ش منتشر شد. مرآة الممالک. کتاب مرآة الممالک تألیف سیدی علی کاتبی به سال ۹۶۴ ه .ق است. اصل آن را به زبان ترکی و محتوای آن دربارهٔ سرگذشت و سفرنامه یکی از دریاسالاران ترکِ هم عصر با شاه تهماسب است که مدتی در ماوراءالنهر بوده، به حضور شاه تهماسب نیز رسیده است. گزراش های مؤلف دست اول به علت مشاهدات عینی نویسنده اهمیت دارد. صحایف الاخبار. کتاب صحایف الاخبار تألیف احمد افندی (منجم باشی) است. اصل کتاب به عربی بود و «ندیم افندی» آن را به ترکی ترجمه کرده است. کتاب کتاب دارای سه جلد و بدون نام محل چاپ و تاریخ انتشار است و ظاهراً در استانبول به چاپ رسیده است. این اثر برای نشان دادن روابط صفویه با عثمانی، به ویژه احساسات دینی دو طرف مفید است. تذکرة الواقعات. کتاب تذکرة الواقعات تألیف جوهر آفتابه چی به سال ۹۹۵ ه .ق است از آنجا که مؤلف رابطه نزدیکی با همایون پادشاه گورکانی داشته، لذا نوشته هایش از جهت پناهنده شدن همایون به شاه تهماسب از ارزش زیادی برخوردار است. افضل التواریخ. کتاب افضل التواریخ تألیف فضل اصفهانی است. مؤلف پس از اتمام مقدم
ه کتاب پادشاهی شاه تهماسب را شرح می دهد. او بیشتر اطلاعات خود را از احسن التواریخ گرفته و در واقع مطالب با ارزش و جدیدی در اختیار خواننده قرار نمی دهد. نسخه خطی موجود که متعلق به موزه بریتانیا است و با شرح فوت شاه تهماسب به پایان می رسد. تاریخ ایران. کتاب تاریخ ایران که مؤلف آن ناشناس است و در واقع تاریخ بی نام و نشان است و این کتاب نسخه خطی است و به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران تعلق دارد. در فهرست (شماره ۶۹ ب ادبیات) از آن با عنوان تاریخ ایران یاد شده است. کتاب از آغاز افتادگی دارد و حوادث را از ۹۹۶ ه . ق، یعنی سال جلوس شاه عباس اول بر تخت سلطنت آغاز می کند تا جنگ رباط پریان (۱۰۰۷ ه . ق) ادامه می دهد. بعد از این سال، مطلب به یکباره قطع شده و نیمه دیگر کتاب با عنوان «داستان گشودن قسطنطنیه» از ۸۷۵ ه .ق آغاز می شود و وقایع عثمانی را تا سال ۸۸۶ ه .ق ادامه می دهد. کتاب در پایان نیز افتادگی دارد. فتوحات همایون. کتاب فتوحات همایون تألیف سیاقی نظام و نسخه ای خطی است که عباس زریاب خویی متن آن را به چاپ رسانده است. مطالب آن دربارهٔ فتح خراسان، که شاه عباس اول در سال ۱۰۰۷ ه .ق در جنگ با اوزبکان به آن مهم دست یافت؛ و نی
ز منبع دست اولی از آن فتح و اخراج ازبکان از آن دیار است. مؤلف کتاب شخصاً در جنگ رباط پریان حضور داشته است. چنان که از مقدمه کتاب بر می آید، مؤلف چون شیعه دوازده امامی بود، کرامت خاصی برای عدد دوازده و انطباق آن با سرگذشت و خصوصیات شاه عباس قائل شد و در تطبیق خصوصیات کتاب و تاریخ شاه عباس با عدد مذکور تلاش چشمگیری کرد. نقاوة الآثار فی ذکر الاخبار. کتاب نقاوة الآثار فی ذکر الاخبار تألیف محمود بن هدایت الله افوشه ای نطنزی است. این کتاب یکی از اسناد گرانبهای تاریخ عصر صفوی محسوب می شود. موضوع آن از واپسین ایام زندگانی شاه تهماسب اول تا یازدهمین سال سلطنت شاه عباس اول (۱۰۰۷ ه . ق) ادامه یافت. تعدادی از نامه های بین شاه عباس اول و اوزبکان در این کتاب ثبت شده است. هفت اقلیم. کتاب هفت اقلیم تألیف امین احمد رازی است. کتاب تذکره ای آمیخته با مطالب جغرافیایی است که در سال ۱۰۱۰ ه .ق تألیف شده است و اطلاعات مفیدی دربارهٔ امرا و شعرای دوره صفویه دارد. کتاب در سه جلد به چاپ رسیده است. تاریخ عباسی (روزنامه ملاجلال). کتاب تاریخ عباسی تألیف ملاجلال الدین منجم است. او منجم شاه عباس اول بود و از ۹۹۴ ه .ق به این پادشاه پیوست و تا
سال ۱۰۲۹ ه .ق که ظاهراً وفات یافت در خدمت شاه عباس اول به سر می برد. به همین جهت شاهد عینی بسیاری از وقایع بوده و آن ها را به طور دقیق ثبت کرده است. این اثر در مورد اوضاع خراسان و اوزبکان ارزش زیادی دارد. تاریخ قزلباشان. کتاب تاریخ قزلباشان که مؤلف آن ناشناس است و نسخه ای از آن در کتابخانه ملک به شمار ۶۲۸۴ وجود دارد. تاریخ قزلباشان بین سال های ۱۰۰۷ تا ۱۰۱۳ ه. ث تألیف شده است و می توان برای شناسایی حکام ایالات و سرداران قزلباش از آن استفاده کرد. دون ژوان ایرانی. کتاب دون ژوان ایرانی تألیف اروج بیگ بیات است. نام کامل مؤلف، اروج بیگ بن سلطان علی بیگ بیات است که پس از مسافرت به اسپانیا و اقامت در آنجا به دون ژوان یا دون خوان شهرت یافت. مؤلف به گفته خود در جنگ های شاه عباس اول با اوزبکان حضور داشته، اما نه تنها به تفضیل آن وقایع نپرداخته است، بلکه چیزی هم بیشتر از منابع دیگر در اختیار خوانندگان نمی گذارد. از این کتاب می توان به عنوان منبع درجه اول از آغاز صفویه تا روزگار شاه عباس اول استفاده کرد. روضة الصفویه. کتاب روضة الصفویه تألیف میرزا بیگ بن الحسن الحسینی الجنابدی است. کتاب به تاریخ پادشاه صفویه تا یک سال قب
ل از مرگ شاه عباس اوب (۱۰۳۷ ه . ق) می پردازد. این نسخه خطی که عکس آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است. مندرجات منابع متقدم را تکرار می کند و برای همین، معلومات باارزشی به دانسته های ما نمی افزاید. این کتاب به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد در ۱۳۷۸ خ چاپ و منتشر شد. احیاء الملوک. کتاب احیاء الملوک تألیف ملک شاه حسین سیستانی در سال ۱۰۲۸ ه .ق است. از آنجا که مؤلف در روزگار شاه عباس اول شاهد عینی وقایع بوده، کتاب مذکور برای تاریخ ناحیه سیستان و حوادث مربوط به اوزبکان در آنجا منبع مهمی است. این کتاب در سال ۱۳۴۴ به تصحیح منوچهر ستوده منتشر شده است. تاریخ عالم آرای عباسی. کتاب تاریخ عالم آرای عباسی تألیف اسکندربیگ ترکمان (منشی) است. مؤلف در ۱۰۲۵ ه .ق تألیف این کتاب را آغاز کرد و وقایع را تا ۱۰۳۸ ه .ق (سال درگذشت شاه عباس اول) ادامه داد. تاریخ عالم آرای عباسی ارزشمندترین اثر دوره صفویه برای پادشاهی عباس اول است. این اثر چاپ سنگی شد و در ۱۳۳۴ ش، ایرج افشار آن را در دو جلد چاپ کرد. در ۱۳۷۷ ش این اثر در سه جلد به تصحیح محمد اسماعیل رضوانی چاپ و منتشر شده است. اسکندر بیگ پس از مرگ شاه عباس به نگارش کتاب خود، با عنوان
ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، ادامه داد و شروع به نوشتن وقایع سلطنت شاه صفی کرد، اما با مرگش در ۱۰۴۳ این کار ناتمام ماند. تاریخ جهان آرای عباسی. تاریخ جهان آرای عباسی یا عباسنامه، تألیف میرزا محمدطاهر وحید قزوینی که به تفضیل به جزئیات دودمان صفوی از آغاز تا شاه عباس دوم پرداخته است. وی این کتاب را به درخواست سید علاءالدین حسین معروف به خلیفه سلطان، صدراعظم شاه عباس دوم نگاشته است. این کتاب شامل مقدمه و سه باب است: تاریخ شاه صفی (تاریخ تحولات ایران در سال های ۱۰۵۲–۱۰۳۸ق). کتاب تاریخ شاه صفی تألیف ابوالمفاخر بن فضل الله حسینی سوانح نگار تفرشی، تاریخ تحولات ایران در سال های ۱۰۳۸ تا ۱۰۵۲ق، مصادف با پادشاهی شاه صفی می باشد که به زبان فارسی و در قرن یازده قمری نوشته شده است. این اثر به همراه "مبادی تاریخ زمان نواب رضوان مکان (تاریخ تحولات ایران در سال های ۱۴۰۱–۸۳۰۱ق)"، تألیف محمدحسن حسینی تفرشی با تصحیح و مقدمه و تعلیقات محسن بهرام نژاد توسط نشر میراث مکتوب منتشر شده است. کتاب ابوالمفاخر، بدون شک در باب بررسی تاریخ عصر شاه صفی بسیار حائز اهمیت است، به ویژه اینکه نویسنده معاصر با دوره شاه صفی بوده و در واقع تاریخ عصر
خویش را گزارش کرده است؛ بنابراین هم از نظر انتخاب موضوعات و رخدادهای تاریخی و هم از نظر چینش آن ها، برای ارائه تصویری از تاریخ دوران شاه صفی از اهمیت خاصی برخوردار است. تاریخ گیلان. کتاب تاریخ گیلان تألیف ملا عبدالفتاح فومنی گیلانی است و برای دوره صفویه به ویژه شاه تهماسب و اوضاع گیلان در زمان او، منبع مفیدی محسوب می شود. این اثر در ۱۳۴۹ ش به تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده رسیده و در تهران منتشر شده است. تاریخ خاندان مرعشی مازندران. کتاب تاریخ خاندان مرعشی مازندران تألیف میرتیمور مرعشی است. موضوع آن دربارهٔ مرعشیان مازندران است و به وقایع ۸۸۱ ه .ق تا ۱۰۷۵ ه .ق می پردازد. این اثر مخصوصاً در مورد تاریخ شاه عباس اول منبع مفیدی است. چاپ نخست این کتاب به تصحیح منوچهر ستوده، در ۱۳۵۶ ش. در تهران انجام گرفته و در سال ۱۳۶۴ ش تجدیدچاپ شده است. خلاصة السیر (تاریخ روزگار شاه صفی). کتاب خلاصة السیر تألیف محمد معصوم بن خواجگی اصفهانی است. مؤلف در روزگار شاه عباس اول و شاه صفی به دلیل تصدی برخی مناصب دولتی، شاهد عینی حوادث بوده است. این کتاب در ۱۰۵۲ تألیف شد و در واقع مکمل تذکرة الملوک و سفرنامه کمپفر در ارتباط با مناصب صفویه ا
ست. قصص الخاقانی. کتاب قصص الخاقانی تألیف قلی بن داود قلی شاملو است. کتاب دربارهٔ تاریخ صفویه است و احوال نیاکان صفویان را تا ظهور شاه اسماعیل به اجمال بیان و پس از آن وقایع را تا ۲۵ ربیع الاول ۱۰۷۷، همراه با وفیات تا ۱۰۸۵ ثبت کرده است. این کتاب وقایع دوران شاه عباس دوم را به تفضیل بیان می کند. کتاب قصص الخاقانی، با تصحیح سید حسن سادات ناصری در ۱۳۷۱ ش چاپ و منتشر شده است. یکی از کتب بسیار نفیس و ذی قیمت عهد صفویه کتاب قصص الخاقانی است. مؤلف کتاب مذکور ولی قلی شاملو پسر داود قلی هروی و در سال ۱۰۳۵ قمری در هرات تولد یافته و در جوانی به سیستان رفته است؛ ولی قلی خان شاملو، مورخ، ادیب، شاعر و از مستوفیان دورهٔ صفویه می باشد. کتاب مذکور در تاریخ صفویه و متضمن یک مقدمه و سه باب و یک خاتمه است. باب اول در تاریخ اجداد صفویه از فیروز شاه تا شاه اسماعیل اول. باب دوم در تاریخ پادشاهان صفوی از شاه اسمعیل اول تا جلوس شاه عباس ثانی باب سوم تاریخ سلطنت شاه عباس ثانی از سال ۱۰۵۲ که سال جلوس اوست تا ۲۵ ربیع الاول ۱۰۷۷ که در آن تاریخ این پادشاه در خسروآباد دامغان فوت نمود. خاتمه کتاب منقسم بدو تذکره است. تذکره اول در علما و اطب
ا و شیوخ عهد شاه عباس ثانی و تذکره دوم در احوال شعرای همان عصر. مؤلف در باب وجه تسمیه کتاب بنام «قصص الخاقانی» اینطور می نویسد که چون این کتاب را در سال ۱۰۷۲ شروع کرده بود نام آن را قصص الخاقانی گذاشت تا بحساب جمل با سال شروع تألیف مطابق در آید. ابتدا می خواست فقط رویدادهای زمان شاه عباس دوم را بنویسد، اما چون برآن بود که هر اثری باید مقدمه ای مرتبط با موضوع داشته باشد، کتابش را در یک مقدمه (دربارهٔ نسب و سیادت شاهان صفوی)، سه باب و یک خاتمه نوشت. باب نخست دربارهٔ شرح احوال اجداد شاه عباس دوم؛ باب دوم دربارهٔ روزگار شاه اسماعیل اول تا زمان شاه صفی؛ و باب سوم دربارهٔ روزگار شاه عباس دوم، از شروع سلطنت تا مرگ وی. خاتمه در سه بخش و دربارهٔ سرگذشت عالمان دینی، شاعران نامدار و حکما، صوفیان و درویشان مشهور روزگار شاه عباس دوم است. تألیف این کتاب در۱۰۷۶ پایان یافته، اما شاملو، برای تکمیل اثرش، رویدادهای مهم را تا ۱۰۷۹ ضبط کرده و به کتابش افزوده است. خلد برین. کتاب خلد برین تألیف میرزا محمد یوسف واله اصفهانی است. این کتاب، تاریخ عمومی در هشت روضه و روضه هشتم آن مربوط به شاهان صفوی است. روضه اخیر خود شامل هفت «حدیقه»
و هر حدیقه به نام یکی از پادشاهان صفویه از شاه اسماعیل تا شاه سلیمان است. محمد واله، تاریخ خود را از منابع متقدم مانند حبیب السیر، احسن التواریخ و عالم آرای عباسی برداشت کرده است. اما با به کارگیری لغات و تشبیهات و استعارات خوب توانسته است اثر خود مستقل جلوه دهد. حدیقه اول تا چهارم را میرهاشم محدث در ۱۳۷۲ منتشر کند و حدیقه چنجم یعنی شرح سلطنت شاه عباس، هنوز به صورت خطی است. روضه ششم و هفتم به کوشش یرهاشم محدث در سال ۱۳۷۹ خورشیدی حدیقه ششم و هفتم از روضه هشتم به کوشش محمدرضا نصیری در سال ۱۳۸۰ چاپ شده است. تاریخ عالم آرای صفوی. کتاب تاریخ عالم آرای صفوی که مؤلف آن ناشناس است. موضوع کتاب تاریخی داستانی و به صورت نقالی بیان شده است و به حوادث پادشاهی اسماعیل اول، از آغاز تا پایان روزگار آن می پردازد. تألیف آن در ۱۰۸۶ ه .ق به اتمام رسید و دو بار تحت عنوان عالم آرای صفوی به وسیله یدالله شکری به چاپ رسیده است. از میان مطالب این کتاب می توان عناوین و القاب درباری، دیوانی، لشکری و نیز برخی از اصطلاحات صوفیه را به دست آورد. ارزش تاریخی این کتاب اندک است و با آثاری مانند حبیب السیر و جهانگشای خاقانی قابل مقایسه نیست. تا
ریخ عهد سلاطین صفوی. کتاب تاریخ عهد سلاطین صفوی تألیف اسماعیل الحسینی مرعشی تبریزی است. این کتاب مانند عالم آرای صفوی به شیوه داستانی و نقالی نوشته شده، با این تفوات که تا حدود سست تر و ضعیف تر از آن کتاب است. مندرجات کتاب، تاریخ مفصل شاه اسماعیل و نیاکان او را از روزگار شیخ جنید تا محاصره غجدوان (۹۱۸ ه . ق) است. کتاب ظاهراً در روزگار شاه صفی (۱۰۳۸–۱۰۵۲ ه . ق) تألیف شده است. زبدة التواریخ. کتاب زبدة التواریخ تألیف کمال بن منجم یزدی است. نیز تاریخ عمومی بسیاری مختصری از هبوط آدم تا حوادث سا ۱۰۶۳ ه .ق را شامل می شود. این کتاب به دلیل اختصار بیش از حد، معلومات با ارزشی در اختیار خواننده قرار نمی دهد. نسب نامه اعلی حضرت شاهی (نسب نامه شاه سلیمان). کتاب نسب نامه اعلی حضرت شاهی تألیف محمد شفیع الحسینی است. کتاب در ایام شاه سلیمان (۱۰۷۷–۱۱۰۵ ه . ق) تألیف شده و به صورت خطی است و مطلب جدید و با ارزشی ندارد. تاریخ قبچاق خانی. کتاب تاریخ قبچاق خانی در شش جلد عکسی از روی نسخه خطی کتابخانه بادلیان (آکسفورد) در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران به شماره ۲۸۵۶–۸ و ۲۲۵۴–۶ نگهداری می شود. مؤلف خود را چنین معرفی کرده است: «احقر العب