Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
افسانه که در زمان های بعدی استنساخ شده و پر از تحریف ها است و در سرتاسر ان وزن اصلی شعر اوستایی جز در مواردی نادر رعایت نشده و قدمتش از افسانه دیگر کم تر نیست. اندیشه ویرانی یکسره جهان به وسیله زمستانی سخت و وحشتناک در سرزمین های شمالی به وجود آمد و از همین نواحی است که مهاجرت های آریایی در ترکستان و سییری جنوبی که زمستان های بس دراز دارند، آغاز شده است. اوستای گاهانی. متون گاهانی شامل گاهان (یا چنان که در فارسی مصطلح شده «گات ها» یا گاثَاها)، یسن های هَپتنگهایتی و چهار دعای مذکور در یسن ۲۷ است. از نظر ساختمان، شعر گاهان شباهتی به شعرهای ودایی دارد. هر سرود دارای بندهایی است و هر بندی بیت هایی را با تعداد ثابتی هجا دربردارد. گاهان را به پنج بخش تقسیم کرده اند و هر یک از بخش ها دارای فصولی است که به پهلوی «هات»، یا «هاد» (مشتق از واژه اوستایی «هایتی») و به فارسی «ها «نامیده می شود. نام این پنج گاهان که از نخستین کلمه های هر بخش گرفته شده و همه صورت پهلوی دارند، عبارتند از: اوستای متاخر. اوستای متاخر شامل قسمتی از یسن ها، ویسپَرَد، خرده اوستا (نیایش، گاه، سی روزه، آفرینگان)، یشت ها، وندیداد، هادّخت نسک، اَوَگَ
مَدَیچا، وثانسک، آفرین پیغامبر زرتشت و وِشتاسپ (گشتاسب) یشت است و پنج ششم از کتاب دینی زرتشتیان را تشکیل می دهد. در این بخش های اوستا با دین زرتشتی متاخرتر روبرو هستیم. پس از زرتشت و شاید در همان زمان او، بسیاری از عقاید قدیم آریایی وهندوآریایی که در نیایش ها و آیین ها و آیین های دینی خداهای قدیم منعکس بود، همراه با اسطوره ها و افسانه های این خداها یا آئین های دینی پیش از زرتشت با عقیده های این پیامر درآمیخت و از آن متون اوستایی متاخر حاصل شد. ایجاد این تلفیق بر اثر گسترش دین زرتشتی در نواحی مختلف ایران بوده است. برخی بر آن هستند که پس از زرتشت با گفته های او آمیخته شد، اصولاً مقبول زرتشت نبوده است و فقط علاقه و پای بندی به سنت قدیم، روحانیون پیرو او را بر آن داشته تا این فکرها را با عقیده های او بیامیزد. اما از سوی دیگر، عدم ذکر نام خداهای قدیم هندوایرانی و آئین های پرستش آنان در گاهان دلیل قطعی برای مخالفت زرتشت با این افکار نیست. زرتشت در گاهان بر آن است که اصول عقاید و نوآوری های خویش را بیان کند و آنچه مد نظر داشته، احتمالاً تغییر نظر و طرز اندیشه مردم نسبت به عالم الوهیت است، نه خاصه دخالت در آیین پرستش
خداها، جز مواردی که پسند او نبوده است مانند قربانی های بیدادگرانه و افراطی. در نظر او اَهورَه مَزدا برترین خدا است که در میان شش امشاسپند قرار دارد. خداهایی که زرتشت آن ها را طرد کرده است. دَیوَه ها (دیوها) هستند که دسته ای از خداهای هندوایرانی به شمار می روند. پرستش این ها هرگز جایی در آئین زرتشتی پیدا نکرد و «دیوها» به حد قوای اهریمنی و شیاطین نزول کردند. اگر زرتشت با پرستش خداهایی همچون مهر یا با مراسمی همچون فشردن هوم و غیره مخالفت اساسی داشت، این گونه خداها و آئین ها مشکل می توانستند زمانی پس از او در قلب دین زرتشتی، که از محافظه کارترین دین ها است، راه یافته باشند. اوستای متاخر همچنینی شامل دعاها و ذکرهایی است که پس از زرتشت تألیف شده است. دربارهٔ تاریخ تألیف و تدوین اوستای متاخر نمی توان به قطعیت اظهار نظر کرد. احتمالاً قدیمی ترین بخش های آن یعنی یشت های کهن، به صورتی که اکنون در دست است، در قرن نهم یا هشتم پیش از میلاد، حدود یک قرن پس از گاهان، تألیف و تدوین شده است. یسن ها. یَسن تحت اللفظی به معنی «پرستش و نیایش» و از نظر اشتقاق لغوی با کلمات جشن و ایزد فارسی هم ریشه است. گاهان و یَسن های هفت فصل در
میان یَسن ها قرار دارند؛ بنابراین، با محاسبه این بخش ها تعداد یسن ها ۷۲ تا است و اگر این بخش های قدیم تر را جداگانه به شمار آوریم، تعداد آن ها ۳۸ تا است. همه یسن ها را در روحان، با عنوان زوت و راسپی، در مراسم دینی یَسنا (یَزِش) که طی آن شیره گیاه مقدس هوم فشرده می شود و با شیر دعا خوانده مخلوط می گردد، می خوانند. مطالب یشن ها به طور کلی از این قرار است: ویسپرد. ویسپَرَد تحت اللفظی به معنی «همه ردان (سروَران)» است و تامی به یسن ها دارد و مطالب آن از این متون اقتباس شده و مکمل آن ها است. ویسپرد همراه با یسن ها و خصوصاً در مراسم دینی نوروز گاهنبارها (یا جشن های شش گانه فصلی) خوانده می شود. ویسپرد دارای ۲۴ «کَرده» (=تقسیر شده، بخش) است. خرده اوستا. خرد اوستا (یا اوستای کوچک)، مجموعه ای است از دعاهای کوتاه خاص مردم عادی زرتشتی که آن ها را در موقعیت های خاصی می خوانند، در برابر دعاهایی که خواندن آن ها در مراسم دینی خاص روحانی ها است. نام این کتاب فقط به صورت پهلوی آمده است و دربارهٔ زمان تدوین متن های آن نمی توان اظهارنظر کرد. تدوین خرده اوستا به آذرباد مَهرَپَندان، موبدان موبد زمان شاپور دوم ساسانی (۳۰۹ تا ۳۷۹ م)
، نسبت داده شده است. مهم ترین بخش های خرده اوستا عبارتند از: وندیداد. لغت وندیداد که صورت قدیم تر آن ویدیوداد است، اصلاً به معنی «کسی که قانونش جدایی دین و دوری از دیوان» است. «دیو» در اصل به معنی خدا بوده است، یعنی آن دسته از خدایان که زرتشت آن ها را مطرود دانسته است و از این رو، در اوستا دیوَیسنَه «دیوپرست» متضاد مزدَیسنَه «مزداپرست» است، و از سوی دیگر وی دیوَداتَه مترادف با مَزدَیسنَه و زَرَثوشتری «زرتشتی، پیرو، زرتشت» به کار می رود. بعدها در دوره ساسانی، که «دیو» از معنی اصلی خود که «خدا» و سپس «خدای مطرود» است به معنی امروزی «شیطان، عفریت» درآمد، در هنگام تدوین و تقسیم اوستا به نسک ها این بخش از این کتاب را، که دربارهٔ آئین پاکی و طهارت و دوری از پلیدی دیوان است، به این نام خواندند. وندیداد تنها نسک اوستای دوره ساسانی است که به صورت کامل به دست ما رسیده است و نوزدهمین نسک به شمار می رفته است. وندیداد مجموع قوانین طهارتی و گناهان و جرائم و تاوان آن ها است که به صورت سؤال و جواب تدوین شده و دارای ۲۲ فرگرد (=فصل) است. به منظور سندیت بخشیدن به مطالبی که الزاماً عقاید شخص زرتشت نیست، سؤالات از زبان وی خطاب به
اهوره مزدا مطرح شده و اهوره مزدا به آن ها پاسخ گفته است؛ مثلاً فصل اول دربارهٔ سرزمین های گوناگونی است که اهوره مزدا آفریده است و آفت هایی که اهریمن در آن ها به وجود آورده است و فصل دوم داستان جمشید و طوفانی است که در جهان اتفاق افتاده و قلعه ای که جمشید برای حفظ آفریدگان اورمزد ساخته است. داستانی که در قرن ضمن آن شرح کوشش اهریمن برای فریب زرتشت ذکر شده است و در فرگرد نوزدهم وندیداد قرار دارد، نیز هم آهنگی با مطالب اصلی وندیداد ندارد. از نظر دستور زبان، متن وندیداد غالباً تحریف شده است و با مقایسه با یشت ها صورت های دستوری آن نادرست است. شناسه های اسمی و فعلی غالباً نابجا به کار رفته است. مؤلفین وندیداد به وفور صورت های دستوری و جملات را از قسمتی از کتاب به قسمت دیگر آن نقل و تکرار کرده اند یا کلمات و عبارات را به تقلید از بخش های دیگر اوستا ساخته و به متن منتقل کرده اند؛ مثلاً کلمه ای که در جمله ای به حالت فاعلی آمده عیناً در جای دیگر به همان شکل نقل می شود، در حالی که از نظر نحوی آن کلمه بایستی فی المثل حالت مفعولی با اضافی داشته باشد. تألیف وندیداد را معمولاً به دوره پس از هخامنشیان نسبت می دهند. اگرچه مط
الب آن بسایر کهنه تر از این زمان و حتی کهنه تر از زمان زرتشت است. احتمالاً مغان غرب ایران که علاقه مندی خاصی به امور طهارت داشته اند، پس از گرویدن به آئین زرتشت، در تدوین این بخش اوستا نقش عمده ای داشته اند. هیربدستان و نیرنگستان. هیربدستان را معمولاً جز نیرنگستان به شمار آورده اند، زیرا در نسخه های خطی هیربدستان مقدم بر نیرنگستان می آید و نیز از این جهت که هر دو متن از نظر سبک نگارش هماننداند. هیربدستان مربوط به تحصیلات و مطالعات هیربدی و وظائف و تکالیف هیربدان است. این متن خصوصاً از جهت دربرداشتن مطالبی در مورد تحصیلات دینی زنان در خور توجه است. نیرنگستان شرح قوانین آیین های دینی است و در آن از هوم، درون (نان دعا خوانده)، بَرسُم (شاخه های مقدس که در هنگام مراسم دینی در دست می گرفتند)، نثارها و چگونگی فراهم آوردن و آماده کردن آنها، قربانی ها، موارد برگزیدگی آئین های دینی و دعاهای مخصوص آن ها به تفضیل سخن رفته است. هادخت نسک. هادُخت نسک از سه قطعه از هادُخت نَسک اوستایی که ششمین نَسک از نَسک های اوستای عهد ساسانی بود در دست است. قطعه نخست مربوط به اهمیت و اعتبار دعای «اَشِم وُهو» است. قطعه دوم و سوم دربارهٔ س
رنوشت روان پس از مرگ است، که شباهت فراوانی به فرگرد نوزدهم وندیداد (بندهای ۲۷ تا ۳۲) دارد. اوگمدیچا. تنها قطعاتی از اَوگِمَدَیچا (به معنی «بر زبان می آوریم، بیان می داریم») در دست است و به نام اولین کلمه متن آن را چنین نام نهاده اند. این متن احتمالاً در اصل بخشی از هادُخت نسک اوستایی بوده و در آن جمله های اوستایی همراه با ترجمه به سنسکریت و برگردان پازند و ترجمه پهلوی و تفسیر آمده است. متن شامل ۲۹ جمله اوستایی است که ۵ تای آن ها در جای دیگر اوستا نیز آمده است. موضوع اصلی آن «مرگ» است. احتمالاً اوگمدیچا آفرین یا دعایی بوده که پس از آفرینگان، پیش از سحرگاه چهارمین روز پس از مرگ، به یاد شخص درگذشته می خوانده اند. متن پهلوی آن از روی پازند در زمان متاخرتری برگردانیده شده است. ویثا نسک. وَیثا (به معنی دانش) نَسک مجموعه کوچکی از قطعات اوستایی است که اتفاقی و گاه بی نظم و ترتیب، بیشتر از وندیداد (یا قطعات اوستایی نقل شده در خلال ترجمه پهلوی این کتاب) یا از فرهنگ اویم و منابع دیگر همراه با ترجمه پهلوی آن ها انتخاب شده است. در مواردی جمله های پهلوی به فارسی نیز ترجمه شده است. عبارت های نقل شده غالباً دچار تصحیف شده اس
ت. بخش عمده ای از این رساله به بحث دربارهٔ ارتباط یا ازدواج نامشروع یک مرد زرتشتی با زن غیرزرتشتی و فرزندی که از این ارتباط به وجود می آید و نیز مسئله ارث چنین مردی اختصاص دارد. اشاره هایی نیز به بعضی آئین های دینی در این کتاب شده است. تألیف و تدوین این رساله در زمان های اخیر انجام گرفته است و نسخه های خطی متعدد جدیدی از آن در دست است. یشت ها. از نظر لغوی، بشت هم ریشه با کلمه یَسن است و معنی تحت اللفظی آن نیز «پرستش و نیایش» است. یشت ها سروده هایی هستند که عموماًبه ستایش خدایان قدیم ایرانی مانند مهر، ناهید و تیشتر و غیره اختصاص دارند. بیست و یک یشت در دست است. به نام های: ۱-هُرمزد (=اورمَزد) یشت ۲- هفت تن (=امشاسپندان) یشت ۳ اردیبهشت یشت ۴-خرداد یشت ۵- اَردوی سُور (=آبان، ناهید) یشت ۶- خورشید یشت ۷- ماه یشت ۸-تیشتر (=تیر) یشت ۹- درواسپ (گوش) یشت ۱۰- مهر یشت ۱۱- سروش یشت ۱۲- رَشن یسشت ۱۳- فروردین یشت ۱۴- بهرام یشت ۱۵- وَیو (=رام) یشت ۱۶- دین (=چیستا) یشت ۱۷- اَشی (اَرد) یشت ۱۸- اَشتاد یشت ۱۹- خُره (=کیان، زامیاد) یشت ۲۰- هوم یشت ۲۱- وَنَند یشت. همه یشت ها از نظر قدمت یکسان نیستند. از میان آن ها یشت های ۱ تا ۴
و ۱۲ و ۱۸ و ۲۰ و ۲۱ در زمان نسبتاًمتاخرتری تألیف شده اند، گرچه بعضی از آن ها مطالب بسیار قدیمی تری را دربردارند. از میان یشت ها، ناهید (یشت ۵) و زامیاد (یشت ۱۹) به حق یشت های بزگ نامیده شده اند. از نظر سبک و مطالب، یسن ۹ (هوم) و یسن ۵۷ و یشت ۱۱ (سروش) مشخصات یشت های بزرگ را دارند. هم چنین درواسپ (یشت ۹)، بهرام (یشت ۱۴)، وَیو (یشت ۱۵) و دین (یشت ۱۶) در مواردی مشخصات یشت های بزرگ را دارا هستند، اما از نظر شکل ظاهری و گاهی مطالب، ناقص به نظر می رسند. احتمال دارد که این یشت ها بازسازی شده قطعات یشت های اصلی همراه با اضافاتی از متون دیگر باشند. نام بعضی از یشت ها با مضون آن مطابقت ندارد؛ مثلاً اَشتاد یشت دربارهٔ فره ایرانی (یا آریایی) و زامیاد یشت (مشتق از زَم: زمین) دربارهٔ فره کیانی است. همچنین رام یشت دربارهٔ ویو (ایزد هوا و فضا) است. تقسیم بندی هر یشت به بندها که در چاپ های کنونی اوستا معمول است و در نسخه های خطی دیده نمی شود، از ابداعات دانشمندان اوستاشناس عصر حاضر و به منظور سهولتِ استفاده ارجاع است. اما هر یک از یشت های بزگ در نسخه های خطی به بخش هایی تقسیم می گردد که اصطلاحاً «کرده» نامیده می شوند. کلماتی
که هر بند کرده با آن شروع می شود و پایان می یابد و معمولاً از کرده دوم یا سوم آغاز می گردد، همه کَرده های یشت تا پایان ثابت می ماند. تعداد بیت ها در هر کرده ثابت نیست. بیت اول هر کرده با توصیف ایزد و عبارتی مشمتمل بر پرستش او (معملاً دربردارنده فعل «می پرستیم» یا «باشد که بپرستید») و بیت آخر آن با عبرت «به سبب شکوه و فره اش» آغاز می شود. عبارتی که در آغاز بیت اول هر کرده و عبارتی که در آغاز بیت آخر کرده می آید و ترجیع بندوار تکرار می شود دربردارنده درون مایه هر یشت است به گونه ای که خصوصیت های اصلی ایزد مورد پرستش در آن نمایان است و این یکی از خصوصیت های ساختاری یشت ها است. تکرار عین کلمه ها یا تکرار یک عبارت واحد در آغاز و پایان بیت ها به منظور اهمیت دادن به مطلب و جایگزین ساختن آن در ذهن شنونده ها از دیگر مشخصه های یشت ها است. تکرار یک کلمه در حالت های تصریفی گوناگون، به دنبال هم، در یک بند برای اهمیت دادن به مفهوم کلمه (مانند تکرار کلمه اَناهیته «پاک، بی عیب» در حالت های گوناگون صرفی در بند ۸۸ یشت ۱۰) از همین گونه ابداع های شاعرانه است. از دیگر مشخصه های ساختاری یشت ها قرینه سازی در نقل روایت های اساطیری و
حماسی است؛ مثلاً جدال تیشتر با دیو اپوش در یشت ۸ یا ستیز آتش و اژی دهاک (=ضحاک) بر سر به دست آوردن فره در یشت ۱۹ به همین سبک به شعر درآمده است. یشت های بزرگ از نظر محتوا دارای ساختمان خاص هستند: توصیف، مدح و ستایش به یاری خواندن ایزدی که یشت بدو اختصاص دارد، همراه با ذکر اسطوره ها و حوداثی که آن ایزد در آن ها نقشی داشته است. اسطوره ها به صورت ضمنی و غالباً فشرده به منظور اهمیت و تأثیر ایزد مورد پرستش در حوادث ذکر می گردد؛ مثلاً زمانی یکی از شخصیت های داستان ایزد معبود را با نثارِ قربانی به یاری خوانده و او به فریاد وی رسیده است. به عنوان نمونه، ترجمه قسمتی از آبان یشت را که در آن توصیف اَردوی سُور ناهید و آمدنِ او به یاری پااوروَه کشتی ران ذکر شده، نقل می کنیم: داستان هایی که در یشت ها آمده، غالباً کوتاه اند و فقط اشاره ای به آن ها شده است؛ زیرا مخاطب ها، همه آن ها را می دانسته اند. داستانی که نقل شده، تنها به این صورت خلاصه ضبط شده و از جزئیات آن اطلاعی نداریم؛ مثلاً نمی دانیم که پااوره مذکور در این یشت چه کسی بوده و چرا فریدون او را به شکل کرکس دراورده بود. در جای دیگر نیز در اوستا به این حادثه اشاره ای شد
ه است (در رساله پهلوی پُرسشنی ها (بند ۳۲) در تشبیهی آمده است که، پااوروه که کارها را با یک دست و پا انجام می داد…). ولی متأسفانه اطلاع بیشتری از آن به دست نمی آید. اما بسیاری از داستان های دیگر که خلاصه وار در یشت ها آمده، در روایت های بعدی، مانند ادبیات پهلوی یا شاهنامه یا منبع های اسلامی مربوط به ایران، به صورت کامل تر و مفصل تر ذکر شده است. اما روایت کامل تر آن در مآخذ پهلوی و فارسی در دست داریم. اگر همه اوستا امروز برجای بود، مسلماً داستان های بیشتری را در دست داشتیم، زیرا در ادبیات پهلوی به داستان هایی برمی خوریم که از سبک جمله بندی آن ها در می یابیم که مأخوذ از اوستا است، در حالی که اصل اوستایی آن ها را اکنون در دست نداریم. مانند داستان گرشاسب در کتان نهم دینکرد و رایت های پهلوی و داستان برخورد فریدون با ماَزندَرها در کتاب نهم دینکرد. روی داده هایی که در یشت ها ذکر شده و در آن خدایان نقش اساسی داشته اند، بسیار کم است. از باب نمونه داستان جدال تیشتر (=شعرای یمانی و ایزد باران) با اَپُوش (به معنی «بازدارنده آب»؛ دیو خشک سالی) که در تیشتر یشت آمده و داستان جدال آتش و اَژی (مار) که بر سر فره می جنگند و سران
جام اَپام نپات آن را از آسیب رهایی می بخشد (زامیاد یشت) قابل ذکر است. روی دادهایی را که در آن ها نقش اساسی بر عهده اشخاصی جز خدایان است، می توان به سه دسته تقسیم کرد: از میان یشت های بزرگ، آبان یشت (۵)، درواسپ (۹)، ویو (۱۵) و زامیاد (۱۹) از نظر زبان و طرز بیان مطالب مشترک هایی دارند. از سوی دیگر، در چند یشت بزرگ دیگر، یعنی مهر (۱۰)، تیشتر (۸)، بهرام (۱۴) و فروردین (۱۳) نیز ویژگی های همانندی را می یابیمم. از جمله اینکه در گروه اول از قهرمان های اساطیری ایرانی و هند و ایرانی سخن رفته است که برای ایزدها قربانی کرده و به آرزوی خود رسیده اند و از این رو، فعلاً که برای ستایش آنان به کار رفته، به صورت سوم شخص مفرد ماضی (ستود) است و در این یشت ها است که اشاره به داستان ها و اسطوره ها شده است. از سوی دیگر، در گروه دوم از این قهرمان های دوره های گذشته عموماً یادی نمی شود و فعلی که برای ستایش ایزد به کار می رود، صورت اول شخص جمع مضارع اخباری (می ستاییم) دارد. این تفاوت شاید از آنجا ناشی می شود که ایزدانی چون مهر و تیشتر و بهرام و نیز فروهرها همیشه و هر روزه در کار جهان فعال بوده اند و هستند و اهمیتشان بیشتر در نقش فعالا
نه و دائمی آن ها است؛ بنابراین می توان حدس زد که در تدوین یشت ها سنت های گوناگون دینی و ادبی در کار بوده است. ۳۳ بند دارد و در آن اسماء اهوره مزدا که هر کداام مبین خصوصیات اوست، ذکر شده است. دارای ۱۵ بند در ستایش امشاسپندان است. دارای ۱۹ بند در ستایش اردیبهشت است که یکی از بزرگترین امشاسپندان به شمار می رود. این یشت چنان که از زبان و طرز بیان آن بر می آید، از یشت های متاخر است. بندهای ۱ تا ۴ در ستایش این امشاسپند است و بقیه یشت به ستایش دعای ایریما ایشیو و خطاب به اریامَن، ایزد شفابخشی، اختصاص دارد. اردیبهشت بشت در آیین هایی که برای شفا بیمارها برپا می گردد، خوانده می شود. دارای ۱۱ بند است در ستایش این امشاسپند و دچار تحریف بسیار شده است. دارای ۳۰ کرده و ۱۳۳ بند است و از جهت تفصیل، (پس از فرودین یشت و مهر یشت) سومین به شمار می رود. آبان (=آب ها) نام متاخر این سرود است. این یشت به اَردوی سورا اَناهیتا، ایزدبانوی آب ها و نعمت و برکت و آبادانی، که در اصل رودخانه ای بوده و بعدها جنبه الوهیت یافته است، اختصاص دارد. بندهای ۱ تا ۱۵ در توصیف و مدح و ثنای این ایزدبانوست. در بندهای ۱۷ تا ۱۹ آمده است که اهوره مزدا او را
ستایش کرده است. در بندهای ۲۱ تا ۸۳ از شاه های اساطیری و پهلوان هایی که پیش از زرتشت این ایزدبانو را ستایش کرده و مشمول لطف او شده اند، سخن رفته است و بندهای ۸۴ تا ۹۶ دربارهٔ آناهیتا و چگونگی ستایش او است و بندهای ۹۷ تا ۱۱۸ در ستایش نامدارهای معاصر زرتشت است که اردوی سور ناهید را ستایش کرده اند و بندهای ۱۱۹ تا ۱۳۳ در تعریف و توصیف در خواست یاری از او است. در این یشت، همانند یشت های دیگر، اعتقادات پیش از زرتشت با عقاید زرتشتی درآمیخته است. در بندهای ۳ تا ۵ و ۹۶ و ۱۳۲ مشخصات پیش زرتشتی این ایزدبانو و نیروی حیات بخشی او دیده می شود. در بندهای دیگر خصوصیت زرتشتی شده وی آشکار است به گونه ای که اهوره مزدا به او حیات بخشیده است تا در سیتز آفریده های نیک با بدی یاور آن ها باشد (مانند بندهای ۱ و ۶ و ۹۴ و ۹۵ و ۱۰۴ تا ۱۱۸). این بندها همه قدیمی است و احتمالاً به دوره های پیش از هخامنشیان تعلق دارد. بعضی بندهای دیگر حاصل انطباق و یکسان شمردن اَناهیتا با اَنائیتس، ایزدبانوی سامی است (بندهای ۱۲۳ و ۱۲۸)؛ به نحوی که گویی سراینده مجسمه ای را در پیش داشته است. این بخش شاید در زمان اردشیر دوم (۴۰۵/۴ تا ۳۵۹/۸ پ. م)، که مجسمه های
اَنائیتیس در سراسر شاهنشاهی هخامنشی برپا شده بود، سروده شده است. بخش های متاخرتری نیز وجود دارد که تحت تأثیر عقاید زرتشتی قرار دارد و از آن جهت است که برای پرستش او اهمیت بیشتری قائل شوند. مانند بند ۱۷ که ظاهراً تقلیدی از بند ۱۰۴ است و در آن آمده است که اهوره مزدا برای اَناهیتا قربانی می کند. بخش هایی از این یشت که در ستایش که در ستایش شاه های اساطیری و قهرمان های باستانی است، ویژگی های حماسی و شاعرانه دارد و در یشت های دیگر مانند رام یشت (۱۵) و زامیاد یشت (۱۹) نیز دیده می شود. بخش هایی از آبان یشت احتمالاً از اردیشت (۱۷) گرفته شده است. محبوبیت آناهیتا موجب شده بود که از اهمیت اَشی، ایزدبانوی برکت، کاسته شود و خصوصیات وی به آناهیتا منتقل گردد. بندهای ۱۳۰ و ۱۰۲ و ۱۲۷ قابل انطباق با بندهای ۶ تا ۱۱ اردیشت (۱۷) است. کریستن سن دکر نام بابل را در این یشت (بند ۲۹) قرینه ای می داند که این یشت در دوره هخامنشی تدوین نهایی یافته است. هم آهنگی کامل از نظر زبانی در همه یشت دیده می شود و این خود نمایانگر آن است که مطالب بسیار قدیمی و متاخر با مهارت با یکدیگر تلفیق شده است. دارای ۷ بند در ستایش خورشید است. به مناسبت ارتباط
نزدیک خورشید با مهر، بند ۵ این یشت به ستایش این ایزد اختصاص دارد. دارای ۷ بند در ستایش ماه است. دارای ۱۶ کرده و ۶۲ بند است. بند ۱ تا ۱۲ در وصف ستاره تیشتر، ایزد باران است که به احتمال قوی همان شعای یمانی است و ظهور آن نویدبخش فرود آمدن باران است و در بند ۵ آمده است که هم چشم به راه او هستند تا به سوی دریای اساطیری فراخکرد بتازد. در بند ۸ به جدال او بر پریانی که به شکل شهاب های ثاقب ظاهر می شوند، اشاره شده است و در بند ۱۲ نام ستارگانی که همکار و یاور تیشتر هستند، آمده است: تیشتری هایی (کلب اصغر)، «ستاره ای که بعد می آید (دَبَران پس رونده)، پروین، هفتورننگ و وَنَند (نَسرِ واقع). بندهای ۱۳ تا ۳۴ دربارهٔ جدال تیشتر با اَپوش، دیو خشکسالی و پیروزی این ایزد بر او و نتایج حاصل از آن است. تیتشر در ده شب نخستِ این جدال به شکل جوان پانزده ساله نیرومند و در ده شب دوم به شکل گاوی زرین شاخ و در ده شب سوم به شکل اسب سپید زیبای زرینگوشِ زرین لگامی متجلی می شود و دیو اپوش، حریف او، به شکل اسب کَلِ گَری ظاهر می گردد. هر دو در دریای فراخکرد به نبرد می پردازند و سرانجام تیشتر پیروز می گردد. آنگاه میع ها در میان این دریا گرد می آ
یند. باد باران و ابر و تگرگ را به هفت کشور زمین می راند. بند ۳۵ به بعد در ستایش تیشتر و توصیف کارهای نیک اوست و توصیه شده است که مردم ها این ایزد را آنگونه که شایسته اوست، ستایش کنند تا از قحط سالی و سپا دشمن و بیماری ها و غیره در امان باشند. از نکته های درخور توجه این یشت، اشاره به تیراندازی آرش (بند ۶ و ۷ و ۳۷ و ۳۸) است و این قدیمی ترین منبعی است که در آن، نام این قهرمان آمده است. دارای ۷ کرده و ۳۳ بند است. بند ۱ و ۲ در توصیف این ایزدبانو است که ایزدِ مسئول تندرستی اسب ها است. در بند ۳ تا ۳۳ از شاه ها و پهوان ها و شخصیت هایی یاد شده است که برای او قربانی کرده و از او یاری خواسته اند مانند هوشنگ و جمشید و فریدون و هوم (هم اشاره به ایزد هوم و هم به صورت شخصیت یافنه او در داستان کیخسرو و افراسیاب)، کیخسرو و زرتشت. این بخش از بندهای ۲۷ تا ۵۲ ارد یشت (یشت ۱۹) اقتباس شده است. از این رو، بویس بر آن است که در واسپا در اصل صفتی برای اَشی بوده و بعدها ایزد مستقلی محسوب شده است. ارتباط این ایزدبانو با اسب در بُندَهِشن نیز مشاهده می شود. دارای ۳۵ کرده و ۱۴۶ بند و پس از فروردین یشت (۱۳) مفصل ترین یشت است. این یشت در توص
یف مهر (ایزد پیمان) است که عاوه بر آن وظیفه حفظ تمامیت سرزمین های آریایی را بر عهده دارد و سروَر جنگجوها است. بند ۱ در توصیف این خدا و در ذم پیمان شکن ها است. در این یشت مهر با صفت هایی چون دارای چراگاه های فراخ، دارای هزارگوش، دارای ده هزار چشم و کسی که هرگز خواب به چشمش نمی آید، توصیف شده است. این ایزد ارتباط نزدیکی با خورشید دارد، بدین گونه که پیش از برآمدن آفتاب، سر برمی آورد (بند ۱۳) و از اینجا است که در ادبیات پهلوی و فارسی مهر به معنی خورشید به کار رفته است. او گردونه ای باشکوه دارد و با آن در همه جا در حرکت است (بند ۶۷ و ۶۸). حتی پس از فرورفتن خورشید نیز به زمین می آید و از یک کرانه آن به کرانه دیگر، برای نظارت بر پیمان ها حرکت می کند (بند ۹۵). در سراسر این یشت بر وفاداری بر عهد و پیمان، اعم از پیمان میان دو کشور، میان زن و شوهر یا میان دو شریک و انباز، تأکید شده است. مهر در مجازات پیمان شکن ها سخت گیر است و در بخش هایی از این یشت خصوصیت جنگ آوری او در مبارزه با پیمان شکن ها و دشمن هایش توصیف شده است. بهرام، ایزد پیروزی، همچون گرازی تیزدندان، در پیش او در حرکت می کند (بند ۷۰ تا ۷۲). مهر جنگجویی است که
گررز و نیزه و سپر و تازیانه دارد و گردونه ای دارد که در آن انواع این گونه سلاح ها نهاده شده است. یشت با ستایش مهر پایان می گیرد (بندهای ۱۳۶ تا 140). در این یشت، همچون یشت های دیگر، تأثیر تلفیق ماهرانه میان اعتقادهای آریانای قدیم پیش از زرتشت و عقاید زرتشتی را می یابیم (مانند بندهای ۲ و ۳ و ۶ و ۲۰ و ۲۱ و ۵۰ و ۵۱ و ۶۸ و ۷۳ و ۸۹ و ۹۰ و ۱۰۳ و ۱۱۵ و ۱۲۱ و ۱۲۲ و ۱۳۴ و ۱۳۷ تا ۱۳۹). مهر یشت از زمره یشت های کهن و شاید قدیمی ترین آن ها باشد. دارای ۵ کرده و ۲۳ بند در توصیف و ستایش سروش، ایزد نظر و انضباط و شرح قدرت او و ایزدان همکار او، مانند مهر و اَشتاد و اَشی است. دارای ۳۸ بند است. رَشن ایزد عدالت است و از این رو، در این بند از انواع وَر (=آزمایش دینی) که برای معلوم کردن گناهکار از بی گناه به کار گرفته می شده، سخن رفته است. دارای ۳۱ کرده و ۱۵۸ بند و در ستایش فرَوَهرها یا فروشی ها است، که ارواح نگهبان آدمی به شمار می روند. این یشت مفصل ترین یشت است. در بندهای ۱ تا ۸۴ به توصیف فروهرها و نقش آن ها در تکوین جهان و پاسبانی آن ها از موجودات جهان اختصاص دارد. در بند ۱۱ به نقش فروهرها در بسته شدن نطفه در زهدان مادر و نقش آن
ها در حفظ آن تا هنگام تولد اشاره شده است. بندهای ۴۹ تا ۵۲ متضمن عقیده قدیمی فرود آمده فروهرها در پایان سال به خانه هایی است که در هنگام حیات صاحب آن بدان تعلق داشته است. در بندهای ۴۵ تا ۴۸ و ۶۹ تا ۷۲ به نقش جنگاوری فروهرها و پیروز گردانیدن فرمانروهایی که او را پرستش می کنند، اشاره رفته است و در بنه های ۶۵ تا ۶۸ از نقش فروهرها در تقسیم آب و جلوگیری از خشک سالی سخن رفته است. در بندهای ۳۷ و ۳۸ سخن از جنگ های اولیه ایرانی های زرتشتی با قبیله های تورانی در میان است که نشانی از آن ها در جای دیگری از اوستا وجود ندارد. از صور خیال در خور توجه در این بخش از یشت تشبیه آسمان به پرنده ای است که زمین را همانند تخمی دربر گرفته است (بند ۲) و نیز تشبیه آسمان به جامه ستاره نشان، که اهوره مزدا آن را در برکرده است. بخش بعدی این یشت به ستایش هفت دسته از فروهرهای قهرمان های دینی زرتشتی از گیومرث، نمونه نخستین انسان تا سوشیانس اختصاص دارد: فروهر خدایان، گیومرز، زرتشت و میدیوماه (نخستین پیرو زرتشت؛ بندهای ۸۵ تا ۹۵)، فروهرهای نخستین پیروان زرتشت مانند پسرهای زرتشت و گشتاسب و زریر و بستور (۹۶ تا ۱۰۰)، فروهرهای خاندان پوروذاخشتی (بند
های ۱۱۱ تا ۱۱۷)، فروهرهای قهرمان های سرزمین غیرآریایی (۱۱۸ تا ۱۲۸)، فروهر سوشیانس (۱۲۹)، فروهرهای شخصیت های اساطیری (۱۳۰ تا ۱۳۸) و فروهرهای زن های پارسای زرتشتی (۱۳۹ تا ۱۴۲). دارای ۲۲ کرده و ۶۴ بند در ستایش بهرام، ایزد پیروزی است. بند ۱ تا ۲۷ دربارهٔ جلوه گر شدن بهرام به ده کالبد مختلف است: باد، وَرزا، اسب، شتر، گراز، جوان پانزده ساله، مرغ و ارِغنه (احتمالاً شاهین)، قوج، بُز نر دشتی و مرد جنگجو. در خور توجه است که تیشتر نیز به بعضی از این شکل ها در می آید (یشت ۸، بند ۱۳، ۱۶ و ۲۰: جوان پانزده ساله، ورزا و اسب). فره نیز گاه در بعضی از این کالبدها ظاهر می شود (یشت ۱۹ بند ۳۵: مرغ و ارِغنَه). بند ۲۸ تا ۳۳ دربارهٔ بهره مندی زرتشت از لطف ایزد پیروزی است. احتمالاً این بخش از زمره بخش هایی است که حاصل تلفیق اعتقادات پیش از زرتشت و عقاید زرتشتی است. در بندهای ۳۴ تا ۴۶ دربارهٔ اثر معجره آمیز پَرِ مرغ و ارِغنه، که نماد بهرام است، سخن رفته است و این بخش از بخش های قدیمی این یشت است. بندهای ۵۷ و ۵۸ دربارهٔ هوم و بندهای ۵۹ تا ۶۳ دربارهٔ قدرت و نیروی بهرام در جنگ ها است. بعضی بخش های این یشت احتمالاً اقتباس از یشت های دیگر ا