Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ن بود و به زبان های ترکی و روسی آشنایی داشت، در راه مشروطه رنج های فراوان دید. از دیگران مشروطه خواهان نامدار بابل می توان از «میرزا آقاجان علاف»، «غلامعلی خان رشتی» و «حاج محمد مسکوب» نام برد. تشکیل انجمن ولایتی. ملا محمد جان علامه مجتهد با وجود استبداد گسترده، انجمن ولایتی را با ۱۱۰ عضو، در مسجد کاظم بیگ بابل تشکیل داد. از نام همهٔ اعضای این انجمن اطلاعات کامل در دست نیست و تنها نام چند تن از آن ها مشخص است که از این قرارند: میرزا حیدرعلی شیرازی، ملا محمد جان علامه مجتهد، میر محمد علی معین التجار، حاج بابا عطار (جد خانوادهٔ باباپور عطار)، محمد مسکوب، صادق ضابط، سیدرضا خیاط، آقابابا چلک تراش، میرزا شیخ علی شیرازی، دبیر خاقان (شاهزاده معزی) و میرزاعلی شیرازی. انجمن ولایتی مخبری داشت به نام آقاحسن بادکوبه ای (پدر اردشیر برزگر) که رویدادهای روز را یادداشت می کرد و مهم ترین آن ها را برای روزنامهٔ حبل المتین می فرستاد. همچنین میرزاعلی شیرازی سرپرست دسته ای از آزادی خواهان مسلح بود که ملا محمد جان آن ها را برای پدافند در برابر عوامل دولتی آماده کرده بود. البته برخی باور دارند که رهبری این آزادی خواهان مسلح بر عهده
ٔ میر محمد علی معین التجار بود. در سال ۱۳۲۵ ق. دولت مشروطه خواه طهران تلگراف هایی را به ساری و بارفروش فرستاد و دستور به تشکیل انجمن های ایالتی و ولایتی و گزینش نمایندگان داد. ملا محمد جان که از پیش انجمن ولایتی را در بارفروش تشکیل داده بود، بی درنگ بنا به دستور انجمن نظارت را تشکیل داد و سپس با برقراری مقررات، انتخابات را برگزار کرد که در نتیجهٔ آن، حسن مفتخرالممالک و حاجی ابراهیم ماهوت فروش (در عکس دسته جمعی نمایندگان، نام وی آقا محمد علی آمده) به عنوان نمایندگان بارفروش به طهران فرستاده شدند. فتح تهران. "نوشتار اصلی: فتح تهران"سالار فاتح در کتاب خاطرات خود دربارهٔ مشروطه و فتح تهران، از اقامت در خانهٔ سعید حضور در علی آباد (قائم شهر کنونی) می نویسد. پس از دو روز اقامت، به هنگام عصر جوانی مشروطه خواه به نام «میرزا عبدالکریم خان» که منشی ادارهٔ «کسیس» در «بارفروش» بود، به دیدار وی آمد. وی چندین روزنامهٔ ترکی، روسی و فارسی که از شوروی آمده بود را برای سالار فاتح آورد و به وی گفت که در میان ارامنهٔ بارفروش شایعه ای پخش شده که بعد از به توپ بستن مجلس، دولتیان تهران دستورالعملی به میرهاشم و میرزا حسن و رحیم خان
چلپیانلو دادند که در تبریز با دولتیان به اتفاق انجمن اسلامی به انجمن ولایتی و مشروطه خواهان حمله برند. میرزا عبدالکریم خان اطلاعات دیگری هم به سالار فاتح داد و وی را از قیام ستارخان و باقرخان آگاه کرد که این موضوع بسیار سالاتر فاتح را خشنود کرد. دوران پهلوی. دوران رضاشاه. در دو یا سه سال آخر حکومت رضاشاه، افسری به نام «ستوان ناظمی» مسئول «سربازگیری» (نظام اجباری) در بابل شد. وی در زمان مسئولیت خود فساد گسترده ای انجام داد و اخاذی های بسیاری از مردم کرد. وی پس از اشغال بابل به دست نیروهای روس، از این شهر گریخت. سفر دوم رضاشاه. رضاشاه در سال ۱۳۱۲ پس از اسب دوانی در ترکمن صحرا، به بابل آمد. در این سفر که در تاریخ ۲۶ آبان آغاز شد، سردار اسعد که در کابینهٔ محمدعلی فروغی، وزیر جنگ بود، همراه شاه بود. وی یک هفته پس از این سفر دستگیر و بازداشت شد. دوران محمدرضا شاه. حکومت نظامی خرداد ۱۳۳۲. در پی آشوب های اواخر بهار ۱۳۳۲، در روز ۳۱ خرداد ۱۳۳۲ نمایندهٔ محمد مصدق، نخست وزیر وقت به همراه هیئتی از تهران وارد بابل شدند. هم زمان با این سفر، در بابل حکومت نظامی اعلام شد. در ۲۴ آبان ۱۳۳۲ سخنگوی دولت محمد مصدق، از لغو حکومت نظ
امی در ۱۲ شهرستان ایران خبر داد که بابل جزو آن ها بود. نوروزها در بابل. محمدرضا شاه پهلوی در مدت هفت سال زندگی مشترک با ثریا اسفندیاری، هر ساله ۱۳ روز تعطیلی نوروز را در کاخ بابل می گذراند؛ ولی در نوروز ۱۳۳۸ یعنی در نخستین نوروز پس از جدایی شاه و ثریا، شاه که به مانند هر سال راه مازندران و بابل را در پیش گرفته بود، در میانهٔ راه در گچسر به راننده دستور ایست داد و پس از استراحت کوتاهی در هتل، به تهران بازگشت. کاخ بابل از ساخته های اوژن آفتاندلیانس معمار مشهور ایرانی است. زمین لرزهٔ سال ۱۳۳۶. "نوشتار اصلی: زمین لرزه سنگچال (۱۳۳۶)" در ساعت ۴ بامداد ۱۱ تیر ۱۳۳۶، زمین لرزهٔ شدیدی روی داد که مرکز آن لاریجان و بندپی بابل بود. این زمین لرزه سراسر مازندران را به لرزه درآورد. در بابل، بازاریان و کارمندان تا چند روز کار خود را رها کرده، به صحرا رفتند و چادر زدند. روزنامهٔ «اعتراف» چاپ بابل در شمارهٔ نهم خود در روز ۲۶ تیر ۱۳۳۶ از این زمین لرزه در بابل و پیرامون آن خبر داد که افزون بر خسارات و خرابی ها، تلفات جانی هم داشته است. بنا بر این گزارش، تلفات این زمین لرزه در روستای سنگ چال بندپی و توابع آن ۱۳۳ کشته و ۲۶۰ زخمی بو
ده است. در پی این زمین لرزه، کمک های مردمی و دولتی بسیاری به بخش بندپی بابل فرستاده شد. «محمدصادق شفیع زاده» بازرگان نیکوکار بابلی که با تجارت خانهٔ شوروی در ارتباط بود، با توجه به الگویی که در این کشور سوسیالیستی بود، برای نخستین بار در ایران اقدام به چاپ «کالابرگ» کوپن کرد تا کمک ها به طور صحیح و عادلانه میان زلزله زدگان توزیع شود. جنگ جهانی دوم. به هنگام اشغال ایران در جنگ جهانی دوم به دست نیروهای متفقین، هواپیماهای جنگی اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی شهرهای بابل و بابلسر را بمباران کردند. در بابلسر بخشی از اسکله و پل کوچک آسیب دید. ستون نیروی زمینی شوروی در روزهای هفتم و هشتم اشغال به بابل رسید. به محض ورود ستون نیروی زمینی شوروی، فرماندهٔ ستون دستور بستن دکان ها را داد. از این رو که همهٔ نیروهای شهربانی و ژاندارمری ادارهٔ خود را ترک کرده و پنهان شده بودند، نیروهای روس امنیت بابل را برعهده گرفتند و پس از چند روز تعطیلی، دکان ها دوباره باز شدند. نیروهای شوروی ساختمان ها و املاک رضاشاه و بناهای دولتی چهارراه بیمارستان «یحیا نژاد» که هم اکنون چهارراه «فرهنگ» خوانده می شود را به مرکز فرماندهی و اداری خود تبدیل
کردند. بر روی دیوار مرکز فرماندهی روس ها، شعارهایی بر ضد آلمان نازی نوشته شد. تمرین های نظامی روس ها در میدان مشرف به خیابان ورودی کاخ سلطنتی بابل (هم اکنون میدان کارگر) برگزار می شد. در هنگام اشغال متفقین، مردمی که از بابل و دیگر نقاط مازندران قصد سفر به تهران را داشتند، در منطقهٔ جاجرود با ایست بازرسی نیروهای روس مواجه می شدند که گاه با دادن یک بطری ودکا یا یک بسته سیگار، اجازهٔ گذر می یافتند. در دوران اشغال، با این که خود مردم بابل دچار تنگ دستی و کمبود مواد خوراکی بودند، نیروهای روس آذوقه و محصولات کشاورزی و همچنین گاو و گوسفند مردم را می گرفتند و به شوروی می فرستادند. قیام ۱۳۲۰. در نخستین سال اشغال شوروی، «ستوان ناظمی» که در دو یا سه سال واپسین حکومت رضاشاه مسئول «سربازگیری» (نظام اجباری) در بابل بود و به هنگام هجوم روس ها گریخته بود، به شهر بازگشت و دوباره به سربازگیری مشغول شد. اما مردم بابل بر وی تاختند و خودروی وی را آتش زدند. مردم با تظاهرات عمومی حوزهٔ سربازگیری را اشغال کرده و پس از تخریب، به آتش کشیدند. در پی این رخداد، ستوان ناظمی از شهر گریخت. پس از گریختن ناظمی، مردم به سازمان ثبت احوال بابل
هجوم بردند و همهٔ اسناد و بایگانی شناسنامه ها، که مبنای تشخیص سن افراد برای سربازگیری بود را به آتش کشیدند. پس از حمله به ادارهٔ ثبت احوال، مردم به چندین ادارهٔ دیگر هجوم بردند و به همین ترتیب شهر چند روز در شورش و آشوب بود. در نهایت فرماندهٔ ستون نیروی زمینی شوروی با اعزام سربازان روسی به شهر، آرامش را به شهر برگرداند. در پی این رویداد، تا چند سال در شهر بابل سربازگیری انجام نشد. انقلاب ۱۳۵۷. تظاهرات. در روزهای آغازین اردیبهشت ۱۳۴۰، آموزگاران بابل دست به اعتصاب زدند. آموزگاران بابل به همراه آموزگاران چندین شهر دیگر، با امضای طوماری از «طرح باشگاه مهرگان» پشتیبانی کردند. در روزهای آشوب پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، همانند بیشتر شهرهای ایران، در بابل هم هر روزه تظاهرات و راهپیمایی برگزار می شد. در هشتم و نهم فروردین ۱۳۵۷، مردم بابل با نزدیک شدن به مراسم چهلم کشته شدگان تظاهرات تبریز، مردم بابل دست به تظاهرات زدند. نسخهٔ آمریکای تایم در گزارشی از حوادث پس از رویداد آتش سوزی سینما رکس آبادان، خبر از یورش برخی از شورشیان به یک سیرک ایتالیایی در بابل می دهد. این افراد که می خواستند از بازگشایی این سیرک در بابل جلوگیری
کنند، با تهدید صاحب سیرک مبنی بر رهاسازی شیرها، عقب نشینی کردند. بازگشت خمینی. پس از بازگشت سید روح الله خمینی به ایران در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، مردم بابل در خیابان ها جشن برپا کردند. همچنین نمایشگاه عکس رویدادهای انقلاب در بابل برگزار شد. تصرف اموال شاهنشاهی. در روز ۳۰ بهمن ۱۳۵۷، نیروهای پاسدار انقلاب، املاک و کاخ شاهنشاهی در بابل را تصرف کردند. کاخ شاه در سال ۱۳۶۱تبدیل به دانشگاه علوم پزشکی بابل شد. جمهوری اسلامی. یورش به نمایندهٔ بابل در مجلس. در دوره دوم مجلس شورای اسلامی به هنگام گزینش نخست وزیر در سال ۱۳۶۴، «ولی الله زمانی» نمایندهٔ بابل در پشتیبانی از نخست وزیری محمدرضا مهدوی کنی و مخالفت با میرحسین موسوی به سخنرانی پرداخت. ولی در هنگام سخنرانی، هادی غفاری و اکبر حمیدزاده که هر دو نمایندهٔ مجلس بودند، به سوی وی یورش بردند و او را مورد ضرب و شتم قرار دادند. این کتک کاری در حدی بود که از دهن ولی الله زمانی خون بیرون ریخت. واقعهٔ آمل. در جریان واقعه آمل در سال ۱۳۶۰، شماری از کمونیست های بابل به یاری اتحادیه کمونیست های ایران شتافتند. انصار حزب الله. در بابل به دلیل بافت سنتی و مذهبی بسیاری از مردم، گروه های مذهب
ی فعالیت گسترده ای دارند. بنا بر گفتهٔ بسیاری از سران گروه انصار حزب الله، بابل یکی از مهم ترین و پرفعالیت ترین شهرهای این گروه است. ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان. دربارهٔ بنای مامطیر و نام آن می گوید که چون امام حسن بن علی، در زمان خلافت عمر به مامطیر رسید و مکانی دلگشا با آبگیرها و مرغان و شکوفه ها بدید گفت: «بقعة طیّبة ماء وطیر». به گفته ابن اسفندیار از آن تاریخ «مختصر عمارتی پدید آمد تا به عهد محمّد بن خالد که والی ولایت بود بازار فرو نهاد و بیشتر عمارت فرمود؛ در سنة ستّین و مائه مازیاربن قارن مسجد جامع بنیاد نهاد و شهر گردانید». این قسمت مغشوش است و مطالب آن نادرست می نماید. نام مامطیر که به «ماءوطیر» نسبت داده شده است نامی قدیمی است و عربی نیست. بعضی از متأخران هم که آن را «مامیثرا» دانسته اند تنها از روی گمان و مشابهت لفظی بوده است. آنچه با احتمالی قوی می توان گفت این است که این نام پیش از آمدن اسلام بدان محل گفته می شده است و حتی پیشتر از اسلام در آن محل جمعیت و آبادی هم وجود داشته است، زیرا محلی مستعد شهرنشینی و سکونت انسان بوده است و این که در تاریخ طبرستان آمده است که «محمد بن خالد بازار فرو نهاد و
بیشتر عمارت فرمود» نیز درست نمی نماید، زیرا کتب تاریخ از والیان نخستین طبرستان کسی را به نام محمدبن خالد ذکر نکرده اند. اگر کلمه «ستین و مائة» راجع به محمدبن خالد باشد باید گفت که در ۱۶۰ کسی به این نام در آنجا حاکم نبوده است و اگر راجع به مطلب بعدی باشد که «مازیاربن قارن مسجد جامع فرو نهاد و شهر گردانید» نیز درست نیست، زیرا مازیار بن قارن در آن هنگام یا هنوز زاده نشده یا کودکی خردسال بوده است. احتمال می رود که این جمله ترجمه ای از عبارت ابن فقیه هَمَدانی باشد در کتاب البلدان که در «مختصر» آن. آمده است: «وَبَنی ' خالد بطبرستان المنصورة و اتّخَذَ بها سوقا» (خالد در طبرستان منصوره را ساخت و در آن بازاری بنا کرد)، یعنی خالد که همان خالدبن برمک معروف باشد، در تاریخ طبرستان به صورت محمدبن خالد آمده است و «منصوره» در کتاب ابن الفقیه تحریف «ممطیر» است، زیرا در فهرست بیست و هفت شهر مازندران «درون دربند تمیشة» که ابن اسفندیار ذکر کرده است شهری به نام منصوره نمی بینیم. به گفتة ابن فقیه. خالدبن برمک از جانب منصور به طبرستان رفته بود تا با اصبهبذ بجنگد. احتمالی هم هست که خالد که در زمان منصور به طبرستان رفته بود و در مام
طیر بازار و ساختمان کرده و آنجا را به نام منصور «منصوره» خوانده، ولی مردم طبرستان این نام را نپذیرفته و آن جا را همچنان «مامطیر» خوانده باشند. مطلب دیگر که می گوید «مازیار بن قارن مسجد جامع بنیاد نهاد و شهر گردانید» نیز درست نیست، زیرا با احوالی که از مازیار می شناسیم، او اهل بنای مسجد جامع نبود و حتی به گفتة ابن اسفندیار. مسجدها را خراب کرد. به هر حال مؤلف تاریخ طبرستان مامطیر را از جمله شهرهایی می داند که در هامون، یعنی قسمت دشت مازندران، «جامع و مُصلّی و بازارها و قضات و علماء و منابر» داشت. به گفته او خراج مامطیر و تریجه در زمان طاهریان ۰۰۰، ۳۷۰ درم بود و این می رساند که این دو شهر از آمل خیلی کوچکتر بوده اند. ابن فقیه. شهر مامطیر را دارای مسجد و منبر می داند و می گوید که میان آن و آمل روستاهای آباد زیاد است. به گفتة او فاصلهٔ میان مامطیر و آمل شش فرسخ یا یک مرحله و میان مامطیر و ساریه (ساری) نیز تقریباً همین اندازه بوده است. مؤلف حدودالعالم در قرن چهارم هجری مامطیر را «شهرک» می خواند با آب های روان و می گوید: «از وی حصیری خیزد سطبر و سخت نیکو که در تابستان به کار دارند». سمعانی نیز در الانساب (ذیل «مامطی
ری») آن را «بُلیْد» (شهرک) می خواند و می گوید که جماعتی از علما از آن برخاسته اند. ابن اسفندیار در تاریخ طبرستان گاهی به مناسبت حوادث تاریخی از مامطیر ذکر می کند. خود او در این شهر گورِ ابن مهدی مامطیری را که از امامان بزرگ طبرستان و مفاخر آن سامان بوده دیده است». از مشاهیر مامطیر در اوایل قرن هفتم ابو رضا حسین بن محمدبن ابی الرّضا علوی مامطیری بود که در چهارم شوال ۶۰۶ نصیرالدوله شمس الملوک باوندی را «بغَدْر شهید کرد». دقیقاً معلوم نیست که در استیلای مغول بر مامطیر چه گذشته است. ظهیرالدین مرعشی. می گوید که لشکر مغول در استرآباد و مازندران قتل به افراط کردند، چنان که تودهٔ خاک در آمل و ساری و کجور که از خراب کاری آن ها پیدا شده بود هنوز (در زمان او) بر جای بوده است. اگر حال شهرهای بزرگ چنین بوده، حال شهرک ها معلوم است و شاید از این رو نام مامطیر برافتاده و در قرن هشتم در زمان حکومت مرعشیان نام بارفروش ده برآن نهاده شده باشد. دربارهٔ این تحول می توان حدس زد که شهرک مامطیر، مانند شهرک های دیگر مجاور آن از قبیل رودبست و ارم و تریجه و غیر آن، در حملهٔ مغول به کلی ویران شده بود. پس از مدتی چون محل آن استعداد آبادی
و استقرار جمعیت را داشته است، مردم به تدریج در آن جمع شده اند و این از افسانه ای که دومورگان از قول مردم این شهر دربارهٔ آستانهٔ کلاج مشهد یا کلاج مسجد ذکر کرده است به خوبی معلوم می شود. به موجب این افسانه، در آن محل هفته بازاری تشکیل می شده است و این وجه نامگذاری بعدی آن را به بارفروش ده روشن می سازد. چنان که گفتیم، محل شهر در نیمه راه میان ساری و آمل بوده و از سوی دیگر به دریا نزدیک بوده و در حقیقت میان دو قسمت شرقی و غربی مازندران قرار داشته است. از این روی بعید نیست که مرکزی برای عرضهٔ کالاهای بلاد مختلف طبرستان بوده است. احتمال می رود، چنان که بعدها از شواهد تاریخی به طور مسلم می دانیم، که در آن زمان نیز کشتیهای بازرگانی میان ممالک شمال دریای خزر و مازندران به بندر مشهدسر می آمده اند. در قرن هشتم و اوایل قرن نهم ممالک شمال دریای خزر در دست دولتی مغولی ترکی افتاده بود که در اروپا به اردوی زرین (آلتون اردو) معروف است. حکومت این قلمرو پهناور با مسلمانان بود و قسمتی از بازرگانی میان اروپای شرقی و روسیه و ایران از این طریق صورت می گرفت. رقابت شدید میان اردوی زرین و ایلخانان مغول و تیموریان سبب شده بود که قسمت
ی از این تجارت نه از راه آذربایجان بلکه از راه دریای خزر صورت گیرد. چندی نگذشت که بارفروش ده از لحاظ نظامی و سیاسی نیز مهم شد. در سال (۷۵۰ ه .ق) کیاییان جلالی _ با کشتن فخرالدوله حسن در ۷۵۰ ه .ق سلسله باوندیان سوم پایان یافت. کیا فخرالدین در ساری حاکم شد و از این پس این دودمان با عنوان جلالیان بر مازندران مستولی شدند ـ مامطیر را نیز متصرف شدند و مدت ۱۳ سال (تا ۷۶۳ در آنجا حکومت کردند. در سال ۷۶۳ سادات مرعشی سرپرستی میربزرگ در آمل قیام کردند و آنجا را متصرف شده و خود را آماده حمله و تصرف مامطیر و ساری می نمودند، کیائیان جلالی بالاخره شکست خوردند و مامطیر را از دست دادند. به گفتهٔ مرعشی، جنگ کیائیان جلالی با سادات مرعشی نزدیک بارفروش ده در کنار باوُل رود اتفاق افتاد و سید قوام الدین مرعشی پس از شکست دادن کیائیان جلالی با فرزندان خود در بارفروش ده «نزول اجلال فرمود». باز پسران قوام الدین در کنار بارفروش ده کیائیان جلالی را شکست دادند و کیا فخرالدین جلال را با چهار فرزندش کشتند». جلال ازرق که از بنی اعمام کیائیان بود از جانب دیوان «دهدار» بود و در بارفروش اقامت داشت». به گفتهٔ ظهیرالدین در بارفروش ده پشته ای بود
به نام «ازرق دون» (تپه ازرق) که محل عمارت و خانه او بوده است. آبادی های امروز جلال ازرک (ازرق) در شهرستان بابل به نام اوست. سید قوام الدین مرعشی در بارفروش ده اقامت داشت و چون در محرم ۷۸۱ در همان جا درگذشت نعش او را از آنجا به آمل بردند و در آن شهر دفن کردند. پس از فتح مازندران به دست تیمور در ۷حکومت سادات مرعشی بر مازندران مدتی قطع شد؛ ولی سادات مرعشی پس از مرگ تیمور دوباره سر برآوردند و بارفروش ده در تقسیم میان سادات مرعشی نصیب سید غیاث الدین مرعشی شد. در تاریخ احوال سادات مرعشی در تاریخ طبرستان و رویان و در تاریخ خاندان مرعشی ذکر بارفروش ده مکرر به میان آمده است. جوزفا باربارو دربارهٔ اوضاع مازندران و بارفروش ده در زمان تیموریان می آورد: مردم مازندران جنگجوترین مردم ایران به شمار می رفتند و تا مدتی نسبتاً مدید در برابر نیروی تیمور پایداری کردند شهرهای عمده آن عبارتست از ساری مرکز مازندران، بارفروش ـ بابل امروزی- که بیش از یکصد هزار تن جمعیت دارد و بارفروشده به عنون یک مرکز تجاری در زمان حکومت شاه عباس اول صفوی که مادرش از مرعشیان تبرستان بود، توسعه یافت. در زمان صفویه نیز، چنان که گفتیم، نام این شهر بارفرو
ش ده بوده است. بارفروش ده «بنه دار» داشته است که گویا به معنای رئیس بازرگانان و انبارها بوده است. ملا شیخعلی گیلانی در تاریخ مازندران می گوید که آقا شریف بنه دار بارفروش ده و توابع آن را در دست داشته و برادر او آقا بوداق نیز بنه دار بارفروش ده بوده است. از این گفته اهمیت بازرگانی این شهر در آن زمان (آغاز قرن یازدهم هجری) برمی آید. ملا شیخ علی از «تمغاءِ فُرْضَة مشهدسر». نیز سخن به میان می آورد، که می رساند مشهدسر (بابلسر امروز) فُرضه یا بندرگاه تجاری بوده و از کالاهایی که با کشتی به آن جا می رسیده تمغا یا مالیات می گرفته و این مالیات را به اجاره می داده اند. شاه عباس اول (حک. ۹۹۶–۱۰۳۸) در حدود ۱۰۲۱ به گیلان و مازندران سفر کرد و از هوا و صفای مازندران خوشش آمد و در محلی به نام طاهان از ساحل دریای مازندران نزدیک ساری بنای شهری را طرح افکند و در آن جا «عمارات عالیه و دولتخانه» ساخت و نام آن را فرح آباد گذاشت و همچنین در شهرهای آمل و ساری و بارفروش ده «عمارات دلکش و باغات دلگشا» طرح فرمود. شاه عباس دوم (حک. ۱۰۵۲–۱۰۷۷) در ۱۰۶۴و ۱۰۷۳ به مازندران رفت و از بارفروش ده دیدن کرد. رابرت استودارت که به همراهی سر دادمور کا
تن فرستادهٔ دربار انگلیس به ایران سفر کرده و در شوال ۱۰۳۷/ ژوئن ۱۶۲۸ در مازندران به حضور شاه عباس اول رسیده است، در یادداشت های خود «شهر بارفروش» را «زیبا» وصف می کند و می گوید که قبر امامزاده اسماعیل پسر امام موسی کاظم در آن جاست. استودارت از یکی از کاخ های شاه به نام عمارت اسحاق خان، در جوار شهر، نام می برد («اسحاق خان» درست نیست و Dissaca-chal را مترجم چنین خوانده است که به احتمال قوی «دزدک چال» است) و می گوید که در اطراف عمارت شاهی استخر گرد زیبایی است که بسیار بزرگ است و شاه از درون عمارت مناظر آب بازی را در آن جا تماشا می کند. او در این شهر مقادیر زیادی ابریشم و کرم ابریشم دیده است. احتمالاً استودارت امامزاده قاسم را با امامزاده اسماعیل اشتباه کرده است، زیرا امروز در شهر بابل امامزاده ای را به نام امامزاده اسماعیل نمی شناسند. استخری که استودارت به آن اشاره می کند ولی در عباس نامه به عنوان دریاچه از آن یاد کرده است در تاریخ خاندان مرعشی مازندران، «اصطلخ» نوشته شده است. و داستانی دربارهٔ بنای «بند اصطلخ» که از زمان شاه اسماعیل است در آن کتاب. مسطور است. جوزفا باربارو دربارهٔ اوضاع مازندران و بارفروش ده در
زمان تیموریان می آورد: مردم مازندران جنگجوترین مردم ایران به شمار می رفتند و تا مدتی نسبتاً مدید در برابر نیروی تیمور پایداری کردند شهرهای عمده آن عبارتست از ساری مرکز مازندران، بارفروش ـ بابل امروزی _که بیش از یکصد هزار تن جمعیت دارد و بارفروشده به عنون یک مرکز تجاری در زمان حکومت شاه عباس اول صفوی که مادرش از مرعشیان تبرستان بود، توسعه یافت. در زمان زندیه و هنگام نقل فعالیت های آقا محمد حسن خان آغامحمدخان قاجار ذکر بارفروش بسیار به میان می آید و جالب توجه آنکه کلمهٔ ده از آخر آن برداشته شده است. گ. ملگونف، سیاح معروف که در سال های ۱۸۵۸ و ۱۸۶۰ میلادی از سواحل دریای خزر دیدن می کند می آورد: بابل پیش از انقلاب ۱۹۱۷ م. روسیه، یکی از مراکز بازرگانی مهم شمال کشور و محل واردات امتعهٔ خارجی و همچنین مرکز خرید محصولات طبیعی و مصنوعی قرای و قصبه های عمدهٔ مازندران محسوب می گردید و به همین لحاظ بارفروش نامیده شده بود. بعضی محققان را اعتقاد بر آنست که: از سدهٔ هشتم ه .ق یعنی از حکومت میرقوام الدین مرعشی، بارفروش دیه و از سدهٔ سیزدهم یعنی از زمان پادشاهی فتحعلی شاه قاجار بارفروش خوانده شده است. مرگ کریمخان زند در سال ۱
۱۹۳ ه .ق فرصتی پیش آورد تا آقامحمدخان پسر بزرگ محمدحسن خان که شانزده سال به عنوان گروگان نزد وی به سر می برد بتواند فرار کند آقا محمدخان در ۲۸ ذیقعده ۱۲۹۴ در بارفروش به انتظام امور پرداخت. اما رضا قلیخان قاجار به همدستی لاریجانیها در ذیحجه ۱۱۹۵ ه .ق به بارفروش آمده و مقر آغامحمدخان قاجار را محاصره کردند؛ و آغامحمدخان را به اسارت درآوردند؛ ولی دوستداران آغامحمدخان در بندپی به بهانه مراقبت سخت تر از او، وی را به بندپی بردند. مسعود میرزا ظل السلطان، که روزگاری والی مازندران بود در سال ۱۲۷۸ ه .ق دربارهٔ بارفروش می آورد: شهر دوم مازندران بارفروش است. این اسمی است با مسمی در اینجا رد و بدل و خرید و فروش می شود. در این شهر، از داغستانی و لزجی و اهل آذربایجان و عراقی و ارمنی و ترکمان و غیره و غیره، همه گروهی هستند، یک کمپانی روس هم هست برای ترویج تجارت و تربیت مردم تازه. دارسی تاد یکی از افسران انگلیسی که به همراهی سرگور اوزلی در ۱۲۲۶/۱۸۱۱به ایران آمده بود، به مازندران نیز سفرکرده است و از پلی که محمدحسن قاجار در حدود یک میلی بارفروش روی رود بابل احداث کرده بود یاد می کند. تاد از میزان تجارت و خوبی بازار بارفروش و مش
هدسر که در آن عهد محل ورود تمامی کالاهای روس برای ایالت مازندران بوده است سخن می گوید (همان جا). جیمز بیلی فریزر، سیاح انگلیسی دو سفرنامه دربارهٔ ایران منتشر ساخته است ـ یکی در ۱۲۴۱/۱۸۲۵ و دیگری در ۱۲۵۴/۱۸۳۸ و در هر دو سفرنامه از بلاد جنوبی دریای خزر، از جمله از شهر بارفروش، سخن رانده است. فریزر بار اول حدود ۱۲۳۹/۱۸۲۳ به بارفروش رفته است و چنان که در سفرنامه دوم خود معروف به سفر زمستانی. می گوید: بارفروش در ۱۲۳۸/۱۸۲۲ به اوج شکوه و عظمت خود رسیده بود و تجارت روح این شهر بوده است، زیرا بسیاری از کشتی های روس در مشهدسر، بندر بارفروش، لنگر می انداختند و تجارت مازندران با روسیه از آن راه بود. اما در سفر دوم که در زمستان ۱۲۴۸/۱۸۳۳ به بارفروش کرده آن شهر را به گونهٔ دیگری دیده است، زیرا بارفروش علاوه بر صدمهٔ سختی که از وبا و طاعون خورده بود از تغییر راه تجاری روس و ایران نیز لطمهٔ زیادی دیده بود. بارفروش پیش از آن شهری بازرگانی و حاکم آن نیز بازرگان بود، اما در این ایام «مردم بارفروش ناچار شده اند که بلای تازه ای را تحمل کنند و آن بلای شاهزادگان و حاکمان منسوب به خاندان سلطنتی» است. علاوه بر وبا شهر در ۱۲۴۷ به بلای
ی دیگر نیز دچار شد: چاه های شهر، ظاهراً به علت آب شدن ناگهانی برف (که در آن سال زیاد باریده بود) طغیان کرد و دیوار خانه ها که از خشت خام بود شروع به ریختن کرد و کم مانده بود که همهٔ شهر بدل به توده ای از خاک شود؛ سرانجام چاره ای اندیشیدند و شیاری به رود بابل بازکردند و آب ها را به رودخانه هدایت کردند و شهر را از خطر انهدام نجات دادند. به گفتهٔ فریزر با این کار آب دریاچهٔ شهر پایین رفته و تقریباً به گودالی خالی مبدل شده بود. ویلیام ریچارد هولمز حدود ۱۲۶۰/۱۸۴۴ سفری به ایران کرده و کتابی به عنوان «کلیّاتی درباره کرانه های دریای خزر» منتشر ساخته است. هولمز در این کتاب از دریاچهٔ بارفروش و عمارت وسط آن و جادهٔ سنگفرش شاه عباسی در مازندران سخن می راند، و گفتة فریزر که به جای حکّام عادی شاهزادگان به حکومت ولایات منصوب می شوند از گفتة هولمز نیز تأیید می شود، زیرا می گوید که عمارت شاهی در میان دریاچهٔ بابل قرارگاه حاکم بارفروش، یعنی اردشیر میرزا برادر ناتنی محمدشاه بوده است. از وقایع مهم بارفروش در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه (حک. ۱۲۶۴–۱۳۱۳) واقعهٔ قلعهٔ طبرسی (منسوب به ابومنصور احمدعلی بن ابی طالب طبرسی از علمای شیعی ق
رن ششم و مؤلف کتاب الاحتجاج) است. قلعه طبرسی بر سر راه بارفروش به علی آباد (قائم شهر امروز) قرار دارد و به قول منوچهر ستوده (ج ۴، ص ۳۶۶) در نزدیکی قریة قراخیل از دهکده های بالاتجنِ علی آباد واقع است. در ۱۲۶۴ ملاحسین بشرویه ای از یاران سیّدعلی محمد باب * با عده ای در حدود دویست نفر از پیروان خود وارد بارفروش گردید و در سبزه میدان در کاروانسرایی منزل کرد. از مشاهیر شهر، حاج ملامحمد علی بارفروشی که در عرف بابیّه به «قدّوس» مشهور است، با اتباع خود به او پیوست و چون به جهت مخالفت علمای شیعه نتوانستند در شهر بمانند به قبر شیخ طبرسی رفتند و در آن جا قلعه مستحکمی بنا کردند و چندماهی با قشون دولت جنگیدند. ملاحسین بشرویه ای در جنگ هدف گلوله واقع شد و به قتل رسید. حاج ملا محمد علی بارفروشی گرفتار شد و در بارفروش به فتوای سعیدالعلمای مازندرانی کشته شد. قبر شیخ طبرسی امروز بر جای است، اما از قلعهٔ طبرسی اثر نیست. از وقایع قرن سیزدهم در بارفروش و مازندران زلزله ها و طاعون ها و وباهای سختی است که سیاحان فرنگی به آن ها اشاره کرده اند. چنان که سروان نی پیر که در ۱۲۹۱/۱۸۷۴ مازندران را دیده است مدعی است که در این تاریخ یعنی چهل
و دو سال پس از بروز طاعون موحش ۱۲۴۶–۱۲۴۷ هنوز جمعیت بارفروش به صورت اولش بازنگشته بود. او می گوید که بارفروش «صاحب دوازده هزارخانه و بین پنجاه تا شصت هزار جمعیت بوده است و جمع عواید دولت از طریق تجارت سر به پنجاه هزار تومان می زد». به گفتهٔ نی پیر بخشی از این افزایش داد و ستد معلول امنیت نسبی و بخشی دیگر معلول بهبود راه ها بوده است. ناصرالدین شاه دو بار به مازندران و از جمله به بارفروش سفرکرده و هر دو بار شرح سفر خود را ظاهراً به قلم خودش نوشته است. بار اول در ۲۶ ذوالحجة ۱۲۸۲ از راه مشهدسر به بارفروش رسیده است (اعتمادالسلطنه، ج ۱، ذیل «بارفروش»). ناصرالدین از ده حمزه کلا به بارفروش می رسد و می گوید که خانه های آن سفالی (یعنی سفال پوش) و خوش وضع بود؛ درخت نارنج بسیار داشت و کوچه های آن خوب بود ولی سنگفرش نبود. جمعیت زیادی از مسلمان و یهودی و ارمنی و تجار ایرانی و باکویی و روسی به استقبال شاه آمده بودند. این امر می رساند که بارفروش در آن هنگام از مراکز بازرگانی شمال ایران بوده است و بازرگانان روس و باکویی برای تجارت در آن جا مقیم بوده اند. ناصرالدین شاه از «بحر ارم» سخن می گوید و از کارخانهٔ قند سازی و سفید کر