Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
منافع نفتی آمریکا در سایر نقاط جهان را نیز به خطر انداخته است، شاه از آمریکایی ها خواست که از او نخواهند که با این طرح مخالفت کند. سرانجام طرح به تصویب رسید و صنعت نفت ملی شد. محمدرضا پهلوی در طول جنگ جهانی دوم پس از تهاجم انگلیس و شوروی که پدرش رضاشاه پهلوی را مجبور به کناره گیری کرد، به قدرت رسید. در زمان محمدرضاشاه پهلوی، صنعت نفت ملی شد. ایران در ادامه به یک چهرهٔ مسلط در اوپک تبدیل شد و از افزایش قیمت نفت که اقتصادهای غربی را فلج می کرد، حمایت می کرد. کودتای ۲۸ مرداد. از مهم ترین دلایل اختلاف بین شاه و نخست وزیر ایران، محمد مصدّق، تلاش مصدّق برای در کنترل گرفتن ارتش بود. در طول دوران نخست وزیری اش، مصدّق کوشید تا قدرت شاه را محدود به چارچوب مشخص شده در قانون اساسی مشروطه کند. او در غیر از ارتش در حوزه های دیگر موفق شده بود. در آن زمان ارتش عمدتاً وفادار به شاه باقی مانده بود. هر چند افرادی در رده های بالای ارتش، طرفدار مصدّق بودند. مصدّق تلاش کرد تا پست وزارت جنگ را از کنترل شاه خارج کند اما شاه نپذیرفت. مصدّق استعفا کرد؛ ولی با گسترش اعتراضات، شاه ناچار به عقب نشینی شد. پس از کش و قوس های فراوان میان د
ولت و مجلس، مصدق تنها دو راه را پیش روی خود می دید؛ این که مجلسی را که خود او انتخابات آن را برگزار کرده (کرسی های مجلس به دلیل عدم انجام کامل انتخابات مجلس، به جای ۱۳۶ نماینده با ۷۹ نماینده آغاز به کار کرده بود) را منحل کند یا در همان مجلس (که اکثریت آن را اعضای جبهه ملی با ۴۲ نماینده در دست داشت) استیضاح شود. او اقدام به رفراندمی با عنوان انحلال مجلس یا کناره گیری دولت کرد. که اکثریت مردم به بقای دولت مصدق رای موافق دادند. این روال، پیشتر هیچگاه در مشروطه رخ نداده بود. همه پرسی انحلال مجلس شورای ملی حدوداً یک سال پس از قیام ۳۰ تیر، رخ داد. پس از مشخص شدن نتایج در ۱۷ مرداد مصدق در نامه ای از شاه درخواست کرد که او دوره هفدهم مجلس شورای ملی را منحل کرده و فرمان آغاز انتخابات دور جدید را صادر نماید. اما شاه تا ۲۸ آذر ۱۳۳۲ از صدور فرمان انحلال خودداری کرد. در ۲۳ مرداد شاه طی فرمانی محمد مصدق را برکنار و سرلشکر زاهدی را به جای او منصوب کرد. این نامه توسط تیمسار نصیری به مصدق ابلاغ شد اما او توسط مصدق دستگیر شد. مصدق متوجه کودتا شده و از دستور شاه پیروی نکرد.در این کودتا شاه با طرح سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا -ام
آی۶ و سیا، مصدّق را برکنار کرد. شاه پس از مقاومت مصدق در برابر کودتای ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ ، محل اقامتش (ویلایش در کلاردشت) را ترک و ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت؛ ولی سه روز بعد، ارتش و طرفداران شاه به با همراهی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا -ام آی۶ و سیا موفق به اجرای کودتایی در ۲۸ مرداد شدند و با تسخیر ساختمان رادیو و سایر مراکز دولتی دولت مصدق سقوط کرد. چهار روز بعد، شاه به ایران بازگشت. مصدّق برکنار، زندانی و پس از پایان دورهٔ زندان، به احمدآباد تبعید شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد. یک سال پس از کودتای ۲۸ مرداد، با شاه قرارداد کنسرسیوم به امضاء رسید. بر اساس این قرارداد، کنسرسیومی از کارتلهای نفتی آمریکایی، بریتانیایی، فرانسوی و هلندی، انحصار استخراج و تولید نفت در سراسر خاک ایران را به دست آوردند. سهم درآمد ایران بر پایهٔ ۵۰–۵۰ در نظر گرفته شد. پس از بازگشت به قدرت، شاه مصمم شد تا از تکرار شرایطی مانند زمان مصدّق جلوگیری کند. در قانون اساسی مشروطهٔ سال ۱۳۸۵ قمری/۱۹۰۷–۱۹۰۶ میلادی، هیئت دولتی پاسخگو به یک نهاد پارلمانی برآمده از یک انتخابات آزاد بود و قدرتی محدود برای شاه پیش بینی شده بود و از آزادی بیان و مطبوعات ج
ز در موارد محدودی حمایت می شد. در سال ۱۹۵۴ انتخابات مجلس هجدهم برگزار شد. در سال ۱۹۵۵، فضل الله زاهدی از نخست وزیری کناره گرفته و شاه، حسین علا را به نخست وزیری منصوب کرد. برنامهٔ اول توسعهٔ اقتصاد سال ۱۹۴۹ به علت نبود درآمدهای نفتی در دوران ملی شدن نفت عقیم ماند. اما در طی برنامهٔ دوم توسعه اقتصادی بین سال های ۱۹۵۶ تا ۱۹۶۲ میلادی پروژه های متعدد برق-آبی به اجرا درآمد که بخشی از این موفقیت بخاطر کشف میدان های جدید نفتی در حوالی قم در سال ۱۹۵۶ بود. از سال ۱۹۵۷ ایران اولین سری قراردادهای نفتی برپایه مشارکت را با شرکت های خارجی منعقد کرد. این نوع قراردادها از نظر روانی برای ایرانیان راضی کننده تر بود تا قراردادهای قبلی با شرکت نفت ایران-انگلیس که براساس درصد از سود بود. در سال ۱۹۵۷ شاه به این نتیجه رسید که اوضاع داخلی ایران، به آرامش نسبی کافی رسیده است که فعالیت های سیاسی در حد محدودی مجاز باشد. شاه تلاشی جدید در جهت تشکیل سیستم پارلمانی به سبک غربی کرد. او یک حزب محافظه کار به نام مِلّیون و یک حزب لیبرال به نام مردم تشکیل داد. اما این تلاش موفقیت آمیز نبود. در آن زمان اعتراضات به تقلب در انتخابات مجلس بیستم با
عث شد که شاه این مجلس را منحل کند. زمستان ۱۳۳۳، دانشگاه کلمبیا در نیویورک به محمدرضا پهلوی دکترای افتخاری حقوق داد. شاه متقاعد شده بود که از دید مردم ایران او رهبری قدرتمند و محبوب است. او خود را رهبری عادل می دانست که ۹۹٪ مردم ایران پشتیبان برنامه های او برای توسعهٔ ایران هستند. در سال ۱۹۵۸ سیاست گذاران آمریکا، بسیار نگران سطح نارضایتی در طبقهٔ متوسط ایران بودند و وقوع یک انقلاب یا کودتای نظامی را در این زمان پیش بینی می کردند. آمریکا به این نتیجه رسید که باید در این مقطع زمانی از شاه حمایت نمود، اما باید هم زمان تمام تلاش ها را برای تشویق شاه برای انجام اصلاحات ضروری به کار برد. در شهریور ۱۳۳۹، اوپک با مشارکت ایران پایه گذاری گردید. در طول سال های بعد شاه هیچ گاه اشتیاق خود را برای افزایش قیمت نفت مخفی نکرد. او همه ساله نماینده ای به نزد رؤسای کنسرسیوم می فرستاد و از آنان می خواست تا سهم ایران را افزایش دهند. افزایش درآمد نفتی طی این سال ها مخارج توسعه نظامی مورد نظر شاه را تأمین می کرد. شاه در روز تولد ۴۸ سالگی خود، تاج گذاری کرد. انقلاب سفید و پیامدهای آن. آغاز اصلاحات در ایران، از ۳ سال پایانی ریاست جمهو
ری آیزنهاور شروع شد. شاه از زمان رسیدن به سلطنت در مورد ضرورت اصلاحات اراضی سخن می راند. به گفتهٔ سعید رهنما و سهراب بهداد، در سال ۱۳۴۱ با کمک دو نخست وزیر قابل به نام های علی امینی و اسدالله علم و وزیر کشاورزی حسن ارسنجانی مجموعه ای از اصلاحات اقتصادی-اجتماعی را با عنوان «"انقلاب سفید"» یا «"انقلاب شاه و ملت"» به اجرا گذاشت. این مجموعه در ابتدا شامل اصلاحات ارضی و چهار اصل دیگر بود که بعدها به نوزده اصل افزایش یافت. مخالفان اصلی برنامه های اصلاحی شاه دو گروه بودند: جبههٔ ملی از سویی و طبقهٔ مذهبی و متحدان شان در بازار از سوی دیگر. جبههٔ ملی در اعلامیه ای در ۱۱ نوامبر ۱۹۶۱ (۲۰ آبان ۱۳۴۰) انقلاب سفید را «بازگشت به استبداد» دانست. علما نیز مخالف افزایش قدرت شاه، اصلاحات اراضی و اعطای حقوق مدنی به زنان بودند. در فوریهٔ ٬۱۹۶۰ حسین بروجردی مرجع تقلید شیعه، فتوایی مبنی بر حرام بودن تصرف اراضی صادر نمود. در ۵ ژوئن ۱۹۶۳ (۱۵ خرداد ۱۳۴۲) علما تظاهرات خشونت آمیزی را در تهران ترتیب دادند که توسط نیروهای امنیتی سرکوب شد. روح الله خمینی دستگیر شد و مدتی را در زندان گذراند. خمینی سال بعد به ترکیه و سپس به عراق تبعید شد. شاه
گمان داشت که با اجرای اصلاحات ارضی، با از میان برداشتن نظام ارباب رعیتی، دهقانان را نیز به جمع حامیان خود خواهد افزود. هدف رسمی این بود که ایران تا پایان قرن بیستم در بین مدرن ترین کشورهای جهان قرار داشته باشد. انجام این اصلاحات، نظام تولید ثروت را دگرگون کرد. از سوی دیگر انقلاب سفید، شکاف میان مذهبی ها با شاه را گسترده کرد. از میان اصل های انقلاب سفید، اصلی که بیش از بقیه موجب تحریک و موضع گیری مخالفان مذهبی گردید، اصل حق رأی زنان بود. در یک گزارش سازمان سیا آمده است که هر روز ایرانیان بیشتر و بیشتری اصلاحات موجود در این برنامه را رد می کنند. یک ارزیابی اطلاعاتی سازمان سیا در ۸ اکتبر ۱۹۷۱ در مورد ایران، در ابتدا به تمجید اخلاقِ کاری شاه و موفقیت های او در بهبود معیشت مردم پرداخت و نوشت: «بیشتر مردم به قدری سرگرم موفقیت در حوزه های دیگر هستند که فرصتی برای نق زدن در مورد سیاست ندارند.» این گزارش شاه را فردی «ایزوله» می خواند که در محیط رسمی دربار و در وضعیت «نبود تأسف آور ارتباط از پایین به بالا به سوی او» به سر می برد. هیچ یک از مقامات ایران جرئت نمی کنند اشتباه بودن کاری از شاه را به او گوشزد کنند. شاه بار
دیگر در ۲۱ فروردین ۱۳۴۴ در برابر پله های کاخ مرمر به دست یکی از سربازان وظیفه گارد جاویدان به نام رضا شمس آبادی ترور شد. این ترور نیز نافرجام ماند و شاه هیچ آسیبی ندید. با وقوع جنگ اعراب و اسرائیل و تحریم فروش نفت توسط کشورهای عربی شاه حاضر به پیوستن به تحریم نفتی نشد. ایران، عربستان را از لحاظ تولید نفت پشت سر گذاشت و در سال ۱۹۷۰ بزرگ ترین تولیدکنندهٔ نفت در خاورمیانه شد. ریچارد نیکسون برای مقابله با قیمت بالای نفت ناچار شد تا دو بار (در سال های ۱۹۷۱ و ۱۹۷۲) ارزش دلار را کاهش دهد. اوپک نیز به رهبری شاه با این حرکت مقابله کرد و دو بار (هر بار اندکی پس از کاهش ارزش دلار) قیمت نفت را افزایش داد. از سوی دیگر، اکتشاف نفت در داخل مرزهای آبی خلیج فارس، به شاه این امکان را داد تا با شرکت های کوچک و جدید خارج از کنسرسیوم، قراردادهای کشف و استخراج جدید منعقد کند. در فاصلهٔ ده ساله ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۱، تولید ناخالص ملی ۴ برابر شد و استانداردهای بهداشت به طور چشمگیری افزایش یافت. در نتیجه رشد جمعیت به میزان هشداردهنده ۳٪ درصد در سال رسید و ایران دیگر قادر به تولید مواد غذایی موردنیاز خود نبود. در سال ۱۹۶۷ دین راسک پایان رسمی
کمک های اقتصادی آمریکا به ایران را اعلام نمود. در بین سال های ۱۹۵۳ تا ۶۷ ایران ۶۰۵ میلیون دلار کمک مالی و ۱۱۲ میلیون دلار مواد غذایی در قالب برنامه «غذا در برابر صلح» دریافت نمود. با این وجود، مخالفان شاه از هر فرصتی برای خوار و خفیف نشان دادن شاه نهایت استفاده را می کردند و حاضر به پذیرش هیچ پیشرفتی توسط شاه نبودند. برای مثال، نقش شاه در اوپک را سند دیگری بر «نوکری» امپریالیسم آمریکا توسط شاه عنوان می کردند. آنان این تئوری را پیشنهاد می کردند که قیمت بالای نفت، باری بر روی ژاپن و اروپا و به سود آمریکا است. مثال دیگری که رویکرد شاه و مخالفانش در مورد مسائل سیاسی را نشان می دهد، مسئلهٔ زندانیان سیاسی بود. مخالفان این ادعای عجیب را مطرح می ساختند که در ایران «صدها هزار» زندانی سیاسی وجود دارد در حالی که تعداد واقعی زندانیان سیاسی چیزی نزدیک به ۴٬۰۰۰ نفر بود. یا ادعا می کردند که هزاران نفر زیر شکنجه ساواک کشته شده اند، در صورتی که تعداد واقعی افرادی که در طول ۳۷ سال سلطنت محمدرضاشاه به خاطر جرایم سیاسی کشته شدند حدود ۱٬۵۰۰ نفر بود. این رقم کمتر از ارقامی است که توسط مخالفان پیشنهاد می شد. در نقطهٔ مقابل، هرگاه ش
اه با سؤال رسانه های غربی در مورد زندانیان سیاسی و شکنجه در ایران مواجه می شد، با عنوان اینکه در ایران زندانی سیاسی وجود ندارد و زندانیان، تنها جنایت کاران هستند، از کنار این سؤالات می گذشت. در ابتدای دههٔ پنجاه خورشیدی، جشن های ۲۵۰۰سالهٔ شاهنشاهی ایران در تخت جمشید (بزرگ ترین گردهمایی سران کشورهای جهان) برگزار شد. در سال ۱۳۵۴، شاه آغاز تاریخ را به ۵۵۹ پیش از میلاد تغییر داد و گاه شماری شاهنشاهی را، تاریخ رسمی کشور اعلام کرد. دو سال بعد و در جریان انقلاب، دوباره گاه شماری هجری خورشیدی، گاه شماری رسمی کشور اعلام شد. از سال ۱۹۷۲ فعالیت های تروریستی شدت گرفت و ایران در وضعیت «حلقهٔ نفرت» فرانتس فانون گیر افتاد: ترور، ضد ترور، خشونت، خشونت متقابل. خشونت فزایندهٔ برخورد نیروهای امنیتی باعث انتقاد کمیسیون بین المللی قضات در سال ۱۹۷۲ و سازمان عفو بین الملل در سال ۱۹۷۴ شد. در سال ۱۹۷۵ کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد در حدی بهبود یافته است که نیازی به عکس العملی در مورد ایران نیست. یکی از اقدامات شاه تأسیس ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) بود. این پلیس اطلاعاتی از اسفند سال ۱۳۳۵ تا بهمن ۱۳۵۷ سازمان اصلی امنیت داخل
ی و اطلاعات خارجی ایران بود که در طی دورانی از جنگ سرد، به مدت ۲۲ سال نبض امنیت داخلی و اطلاعات خارجی ایران را در دست داشت. ساواک در کنار مبارزه با فعالیت های جاسوسی و نفوذی خارجی، در سرکوب عناصر ضد نظام فعالیت داشت. تا پیش از تأسیس ساواک، شهربانی و به طور مشخص، ادارهٔ اطلاعات شهربانی، مسئولیت برقراری امنیت کشور را برعهده داشت. ارتش. شاه یکی از پرزرق وبرق ترین ارتشهای جهان را در ایران ایجاد کرده بود. بخش زیادی از درآمد نفتی کشور به تجهیز ارتش شاهنشاهی ایران اختصاص می یافت. به طوری که شاه سفرهای متعدد به انگلیس و دیگر کشورها می کرد و به خرید تجهیزات نظامی می پرداخت. حتی حامیانی مانند دوایت آیزنهاور، نگرانی خود را از پرداختن بیش از حد شاه به بودجه نظامی، پنهان نمی کردند. او در یک تلگراف محرمانه، شاه را دارای «وسواس نظامی» توصیف کرده است. سیاست داخلی. با آغاز سلطنت شاه در ۱۳۲۰، احزاب شروع به شکل گیری کردند. تا پیش از واقعهٔ ترور دانشگاه تهران، حزب تودهٔ ایران، موفق ترین حزب از میان احزاب بود. پس از این ترور، حزب تودهٔ ایران غیرقانونی اعلام شد. با وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، فعالیت احزاب ملی گرا نیز ممنوع شد. در س
ال ۱۳۳۶ شاه به این نتیجه رسید که برای پایداری حکومت خود، نیاز به دو حزب دارد. او منوچهر اقبال و اسدالله علم را مأمور تشکیل دو حزب کرد؛ ولی این دو حزب، در خارج از مجلس نفوذی نداشتند. سرانجام مجادلهٔ همین دو حزب با یکدیگر بر سر تقلب انتخاباتی، باعث شد که شاه از احزاب خودساخته نیز ناامید شود و در سال ۱۳۵۳، حزب رستاخیز را به عنوان تنها حزب قانونی کشور ایجاد کند. شاه به مدرنیزه کردن ایران پرداخت و مراکز علمی و فرهنگی کشور را گسترش داد. انجام اصلاحات سیاسی و اجتماعی از جمله تصویب قانون اصلاحات ارضی و اعطای حق رأی به زنان از مهم ترین فعالیت های حکومت او بود. سیاست خارجی. زمانی که محمدرضا پهلوی به پادشاهی رسید، ایران در اشغال نیروهای شوروی و انگلستان بود. این اشغال تا سال ۱۹۴۶ طول کشید. پس از خروج این نیروها ایران در تلاش برای بازیابی مجدد استقلال خود بود. در این دوران شاه قادر نبود که سیاست خارجی هماهنگی را دنبال کند. شاه در این سال ها تلاش کرد تا روابط مستحکمی را با غرب پایه گذاری کند. بریتانیا که مایل بود به جای گفت وگو با یک مجلس و یک هیئت دولت، با یک فرد معامله کند و آمریکا که معتقد بود وجود یک ایران استبدادی در
نزدیکی مرزهای شوروی، امنیت آنان را بیشتر تأمین می کند و مایل بود که قدرت شاه در ایران افزایش یابد. بازگشت شاه به سلطنت پس از ملی شدن صنعت نفت با کمک و حمایت آمریکا بود؛ بنابراین وابستگی شاه به آمریکا عامل تعیین کننده در سیاست خارجی او از این زمان به بعد بود. در این سال ها، شاه بارها آشکارا در جبههٔ بلوک غرب و در مقابل بلوک شرق و حتی کشورهای جهان سوم متعلق به جنبش عدم تعهد قرار گرفت. او به آمریکا اجازه داد تا شبکهٔ جاسوسی در مرزهای ایران برپا کند. به پیمان سنتو ملحق شد. با جنبش پان عرب عبدالناصر مخالف نمود و حتی در حین جنگ ۱۹۶۷ اعراب و اسراییل، اسراییل را به طور دو فاکتو به رسمیت شناخت و در این منازعه، طرف اسراییل را گرفت و ضد فلسطینیان بود. یا در زمانی که اکثریت جهان سوم خواستار بایکوت آفریقای جنوبی بخاطر سیاست های نژادپرستانه آپارتاید بود، شاه به آفریقای جنوبی نفت می فروخت. از اواسط دههٔ چهل، شاه برای کاستن از وابستگی های سیاسی و فنی به غرب، روابطش با شوروی را بهبود بخشید. به دنبال سفر شاه به مسکو در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، مناسبات اقتصادی و سیاسی جدیدی با شوروی شکل گرفت. این بهبودی روابط علاوه بر سود اقتصادی، مو
قعیت و قدرت چانه زنی شاه را در مقابل غرب، رقیبان منطقه ای مانند عراق و جمال عبدالناصر و نیروهای مخالف داخلی بالا برد. محمدرضا پهلوی توانست از اهرم نفت و اوپک استفاده برده و عملاً در آغاز دههٔ پنجاه توانست به عنوان یک قدرت نفتی و منطقه ای حتی با متحدان غربی خود بر سر منافع ایران چانه زنی کند. اما با همه این تلاش ها، شاه هیچگاه نتوانست از سایهٔ اشغال ایران در سال های آغازین سلطنت و وابستگی اش به آمریکا بیرون بیاید. به گفتهٔ امین صیقل اکثریت مردم ایران همیشه او را «دست نشاندهٔ آمریکا» می دانستند. پس از خروج بریتانیا از خلیج فارس، شاه نقش «ژاندارم منطقه» را بر عهده گرفت. او حاکمیت نظامی ایران را بر جزایر سه گانه اعمال کرد و در عوض، از ادعای حاکمیت بر بحرین دست برداشت. پیمان بغداد (بعدها پیمان سنتو) میان کشورهای ایران، عراق، ترکیه و پاکستان منعقد شد. شاه از موضع قدرت پیمان الجزایر را امضا کرد و به اختلافات مرزی با عراق خاتمه داد. این هم زمان با «دکترین نیکسون» پس از جنگ های هندوچین بود که آمریکا سعی داشت در سیستم دوقطبی دوران جنگ سرد از طریق قدرت های منطقه ای منافع آمریکا را تأمین کند. آمریکا به ایران به چشم یکی ا
ز این قدرت های منطقه ای می نگریست. به دنبال این نظام جدید بین المللی و نقش جدید ایران، شاه در این زمان درصدد افزایش قدرت نظامی و صنعتی خود برآمد. سرمایه های غیرمالی ایران جواب گوی برنامه های شاه نبود و شاه دوباره هرچه بیشتر از نظر فنی و نظامی به آمریکا وابسته می شد. در آن زمان سیل مستشاران آمریکایی وارد ایران شد که باعث برانگیخته شدن حساسیت های منفی مردم ایران شد. حتی با روی کار آمدن جیمی کارتر دموکرات در آمریکا، تغییری در ماهیت سیاست آمریکا و «دکترین نیکسون» به وجود نیامد. با وجود تأکید کارتر بر مسئلهٔ حقوق بشر و کنترل فروش سلاح به متحدان غیر غربی آمریکا، کارتر از رهبری و سیاست های شاه حمایت می کرد و او را به عنوان یک «رهبر بزرگ» ستایش می کرد. انقلاب ۱۳۵۷ و ترک ایران. آغاز سقوط شاه. سقوط قیمت نفت در میانهٔ سال ۱۹۷۵ باعث سقوط اقتصادی، تورم فزاینده در سال های ۱۹۷۵ تا ۷۷ شد و نارضایتی عمومی شد. فرار سرمایه ها از ایران آغاز شد. همزمان، سه قشری که انقلاب مشروطه را باعث شده بودند — روشنفکران، بازاریان و علما — به طور فزاینده ای با نظام بیگانه می شدند. زنجیره ای از اقدامات شاه از سال ۱۳۵۴ علیه علما باعث شد تا آن ها
، نیروهایی برای سرنگونی شاه را به حرکت در بیاورند. از جملهٔ این اقدامات، موارد زیر را می توان برشمرد: تخریب بازار قدیمی اطراف مشهد، اعلام تقویم شاهنشاهی به جای تقویم هجری، موافقت با طرح های کاهش بودجه جمشید آموزگار برای لغو یارانه که نخست وزیر پیشین هویدا از سال ۱۹۶۵/ ۱۳۴۴ به روحانیان می پرداخت (یارانه ای که به خاطر جبران کاهش درآمدهای حاصل از وقف، حاصل از اجرای فاز دوم اصلاحات ارضی به روحانیون پرداخت می شد)، آخرین از این سری اقدامات، انتشار مقاله توهین آمیزی با عنوان "ایران و استعمار سرخ و سیاه" در روزنامهٔ نیمه رسمی اطلاعات به تاریخ هفت ژانویهٔ ۱۹۷۸ (۱۷ دی ۱۳۵۶) علیه خمینی بود. مقاله ای که گفته می شود توسط وزارت اطلاعات تهیه شده بود. تظاهرات خشونت آمیز طلاب قم سرکوب شد و تلفات جانی به همراه داشت. از این زمان نهضت انقلابی-اسلامی خمینی آغاز شد و زنجیره ای از اعتراضات در دوره های چهل روزه (به تقلید از سنت عزاداری در شیعه) شکل گرفت. خمینی در یک مصاحبه در ۹ مه ۱۹۷۸ (۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۷) با روزنامهٔ لوموند، سرنگونی و برچینی رژیم پهلوی و قانون اساسی ایران را خواستار شد. اکنون خمینی مطمئن از پیروزی، به طور پیوسته عبار
ت «زمانی که ما به قدرت رسیدیم» را تکرار می کرد. کنفرانس گوادلوپ. کنفرانس گوادلوپ (زبان فرانسوی: "Conférence de Guadeloupe ") یا نشست گوادلوپ جلسه ای بود که از ۴ تا ۷ ژانویه ۱۹۷۹/ ۱۴ تا ۱۷ دی ۱۳۵۷، میان رؤسای دولت ۴ قدرت اصلی بلوک غرب (آمریکا، انگلستان، فرانسه و آلمان غربی) در جزیره گوادلوپ برگزار شد و یکی از موضوعات اصلی آن بررسی وضعیت بحرانی ایران در آن دوران، یعنی آخرین روزهای پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بود. این جلسه به میزبانی والری ژیسکار دستن رئیس جمهور وقت فرانسه در جزیره گوادلوپ که یکی از شهرستان های فرادریایی فرانسه در دریای کارائیب است، برگزار شد. در این جلسه، جیمی کارتر رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا، جیمز کالاهان نخست وزیر بریتانیا، هلموت اشمیت صدراعظم آلمان غربی و خودِ ژیسکار دستن حضور داشته اند. در این جلسه در مورد قریب الوقوع بودن سرنگونی محمدرضا پهلوی، شاه ایران توافق حاصل شد اما در مورد نتایج و مذاکرات دیگر این نشست روایت های متفاوت و متناقضی مطرح شده است. به گفتهٔ منوچهر گنجی در این جلسه ژیسکار دستن این نظریه را مطرح کرده بود که «بهتر است شاه هر چه سریعتر ایران را ترک کند» و جیمی کارتر بعدها در خاطرا
تش نوشته بود که او در آن جلسه حمایت بسیار کمی از شاه از رؤسای ۳ دولت دیگر مشاهده کرده و همگی آن ها متفق القول بوده اند که شاه باید در سریعترین زمان ممکن از ایران خارج شود. ویلیام شوکراس هم از خاطرات روزالین کارتر نقل می کند که اشمیت و کالاهان در این جلسه بر موقعیت بسیار ضعیف شاه تأکید داشته اند. اما ژیسکار دستن در مصاحبه با روزنامه توس در سال ۱۳۷۷ گفته بود که «تنها کشوری که در این جلسه زنگ خاتمهٔ حکومت شاه را به صدا درآورد نمایندهٔ آمریکا بود و معتقد بود وقت تغییر حکومت ایران است به طوری که همهٔ ما متحیر و متعجب شدیم. چون تا آن جا که ما مطلع بودیم آمریکا پشتیبان حکومت وقت ایران بود…» به گفتهٔ او جیمی کارتر در این جلسه اصرار داشت که هیچ امیدی به بقای حکومت شاه نیست و او از این حکومت حمایت نخواهد کرد و احتمال برقراری یک حکومت نظامی را می داد و نخست وزیر انگلیس نیز با کارتر در مورد لزوم خروج شاه از ایران هم عقیده بود ولی او و هلموت اشمیت به یک تحول صلح آمیز امید داشته و از نظریه آمریکایی ها غافلگیر شده بودند. انقلاب ۱۳۵۷. دلایل متعدد و متفاوتی برای شکست شاه در برابر انقلاب ایران ارائه شده است. سعید امیرارجمند نا
رضایتی و به وجود آمدن تمایلات ضد خارجی به خاطر وابستگی رژیم شاه به آمریکا و حضور وسیع نیروهای آمریکایی و اروپایی در ساختار اقتصاد و ارتش را از محرک های اعتراضات می داند. همچنین او به وجود آمدن یک ساختار متمرکز سلطنتی در ایران را عاملی می داند که تمام نارضایتی ها را به سوی یک شخص هدایت نمود. نبود پلورالیسم که در عصر مدرن نظام سلطنتی را شکننده ترین ساختار در میان ساختارهای موجود می کند نیز از دیگر عوامل این اتفاق است. ولی نقش خود شاه نیز در این میان مهم بود. شاه در دو سال آخر سلطنتش، اشتباه ترین تصمیمات دورهٔ حکومت خود را گرفت. زمانی که باید خود را قدرتمند نشان می داد از خود ضعف نشان داد و زمانی تظاهر به قدرت می کرد که نشانه ای از قدرت در او وجود نداشت. دلیل این اشتباهات تصمیم گیری مجموعه ای از عوامل شخصی و سیاسی بود. عواملی که ریشه در شخصیت متزلزل شاه در آن زمان خاص داشت. به گفتهٔ ماروین زونیس، زمانی که انقلاب آغاز شد شاه همهٔ عوامل خارجی که برای سال ها سرچشمه های حمایت روانی از شخصیت او را تشکیل می دادند، از دست داده بود. در سال ۱۹۷۸، ناآرامی های سیاسی به یک انقلاب مردمی تبدیل شد که منجر به واژگونی سلطنت شد.
واقعه میدان ژاله (۱۷ شهریور ۱۳۵۷)، که در آن ارتش ده ها معترض را زخمی کرد؛ آتش سوزی سینما رکس، اعتراضاتی را در سراسر ایران به دنبال داشت. نشست رهبران غربی که شاه احساس می کرد به معنای عقب نشینی از حمایت آن ها بود، موقعیت او را در ایران غیرقابل دفاع کرد. او در ۱۷ ژانویهٔ ۱۹۷۹ ایران را ترک کرد، تعداد معترضانی که توسط ارتش کشته شده اند مورد مناقشه است. اندکی پس از آن در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، سلطنت ایران به طور رسمی لغو شد و حکومت ایران به عنوان جمهوری اسلامی به رهبری روح الله خمینی اعلام شد. شاه در تبعید در مصر درگذشت. در بین دههٔ چهل و پنجاه شمسی، اقتصاد ایران به سرعت رشد کرد و این باعث افزایش اعتمادبه نفس شاه شده بود. گزارشی از سازمان سیا عنوان کرد که شاه خود را «دارای یک مأموریت الهی» برای ادارهٔ کشورش می داند. به دنبال این پیشرفت شاه سیاست های سختی علیه نیروهای چپ گرا و میانه رو پیش گرفت. او معتقد بود که روحانیت (به غیر از طرفداران خمینی) متحدان مورد اعتماد او در جنگ علیه کمونیسم و ملی گرایی سکولار در ایران است. این سیاست به روحانیت ایران فرصت داد تا شبکه ای انحصاری در میان مردم به وجود بیاورند. او در سال ۱۳۵۳ با تشک
یل دادن حزب رستاخیز، نظام تک حزبی را در ایران اعلام نمود. ایده ای که به سرعت به موضوعی برای مخالفت و تمسخر تبدیل شد. حتی امیرعباس هویدا، اولین دبیرکل حزب رستاخیز نیز (در محافل خصوصی) این ایدهٔ شاه را به تمسخر می گرفت. شاه گمان می کرد- مانند آنچه در روزنامه های حکومتی نوشته می شد- مردم اگر هم او را به عنوان رهبر کشور عاشقانه دوست ندارند، حداقل وی را تحسین می کنند. در طول ماه های آخر، شاه با دیدن تظاهرات میلیونی مردم علیه خود، این عامل روانی را از دست داد. در یازدهم اردیبهشت ۱۳۵۴ پزشک شاه تشخیص داد که شاه مبتلا به سرطان غدد لنفاوی شده است. شاه به درخواست های آمریکا برای استفاده از نفوذ خود در اوپک برای پایین آوردن قیمت نفت پاسخ منفی داد. این موضوع باعث شد تا آمریکا برای پایین آوردن قیمت نفت از او ناامید شده و دست به دامن عربستان سعودی شود. از سوی دیگر کارتر فشارش بر روی شاه برای بهبود وضع دموکراسی در ایران را از سر گرفت. مخالفان شاه این را به عنوان نشانهٔ احتمالی پایان حمایت بی قیدوشرطی که شاه از واشینگتن در تمام این سال ها دریافت می کرد قلمداد نمودند. صرف نظر از این که آیا شاه همچنان مورد حمایت غرب بود یا خیر،
خود شاه احساس می کرد که دیگر مورد حمایت نزدیک ترین متحد خود یعنی ایالات متحده نیست. شاه پس از سقوط، برداشته شدن حمایت غرب از حکومت خود را بزرگ ترین عامل سقوط خود عنوان می کرد. دستور منع تیراندازی مستقیم ارتش به مردم (که منجر به تلفاتی ناچیز شد) منجر به این شد که فرماندهان ارتش فاقد قدرت تصمیم گیری باشند. سرانجام با بالا گرفتن اعتراضات، شاه در ۲۶ دی ۱۳۵۷ ایران را ترک کرد و در ۲۲ بهمن همان سال انقلاب به پیروزی رسید. چند مورد تیراندازی ارتش به سوی مردم اتفاق افتاد که بدترین آن هفدهم شهریور بود. در این روز که بعدها به نام جمعهٔ سیاه معروف شد، هزاران نفر در میدان ژاله تهران برای یک تظاهرات مذهبی گرد آمدند. وقتی مردم حکومت نظامی را نادیده گرفتند، سربازان به سویشان آتش گشودند که در نتیجه آن برخی از مردم کشته یا مجروح شدند. جمعهٔ سیاه نقشی اساسی در رادیکال کردن جنبش های اعتراضی داشت. سقوط دولت مصدّق در سال ۱۹۵۳، شروع دورهٔ مطلق گرایانهٔ سلطهٔ شاه بود که سعی می نمود جامعه ایران را همسو با غرب، و مخصوصاً آمریکا مدرنیزه کند؛ ولی رژیم، خواستهٔ مردم را اشتباه فهمید و با عرضهٔ خود به عنوان دست نشاندهٔ آمریکا به غرور ملی ل
طمه وارد کرد. در نتیجهٔ آن انقلاب رخ داد که در آن اشراف و طبقات غرب گرا کنار زده شدند و راهی برای رادیکالیسم مذهبی و سلطهٔ بنیادگرایی دینی باز شد. مرگ. محمدرضا پهلوی پس از خروج از کشور در ۲۶ دی ۱۳۵۷ به مصر رفت و در اسوان مورد استقبال رسمی انور سادات، رئیس جمهور مصر قرار گرفت. سپس از ۲ بهمن مدتی را در مراکش مهمان ملک حسن دوم پادشاه این کشور بود. با فشار دولت انقلابی ایران و ملاحظات سیاسی دولت مراکش، او مجبور به ترک مراکش شد و در ۱۰ فروردین ۱۳۵۸ به باهاما رفت که برای مدت موقتی به او روادید گردشگری داده بود. تلاش های او برای گرفتن پناهندگی سیاسی از انگلستان بی نتیجه ماند. با پایان یافتن روادید باهاما، او توانست در ۲۰ خرداد به مکزیک برود. بیماری او در مکزیک هر روز شدت می یافت اما او بیماری واقعی خود را از پزشکان مکزیکی پنهان می کرد. هرچند پزشک مخصوص او که از پاریس می آمد او را تحت شیمی درمانی قرار می داد، پزشکان مکزیکی او را برای مالاریا درمان می کردند. با شدت یافتن بیماری، برخلاف میل دولتمردان آمریکا او توانست اجازهٔ ورود به آمریکا بیابد. او در ۳۰ مهر به آمریکا رفت و برای درمان پزشکی در بیمارستان نیویورک بستری ش