Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
هاروتیون نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
سرکیس نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان و آشوریان می باشد. سرکیس همچنین ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
مکرتیچ یا مگرتیچ یا مگردیچ نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
یغیا یا یقیا نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
نورایر نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
ژیرایر نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
تَفسیر (روشن سازی) یکی از آرایه های ادبی است که در اشعار کاربرد دارد. تفسیر، آن است که شاعر در شعر خود نخست لفظ یا الفاظی ناروشن و معماگونه بگوید و در ادامه، به توضیح آن ها بپردازد. برای نمونه عنصری می گوید: آرایهٔ تفسیر دو گونه دارد: جَلی (آشکارگفته) و خَفی (آشکارناگفته). تفسیر جلی آن است که شاعر پس از آن که الفاظ ناروشنی بیان کرد، به هنگام روشن سازی منظور خود در مصرع های بعدی، همان الفاظ ناروشن اولیه را نیز آورده و تکرار کند. نمونه از عنصری: که در آن فعل های بستن و گشودن و ستاندن و دادن که در آغاز معماگونه بیان شده بود دوباره در ادامه تکرار شده و بنابراین روشن سازی از نوع آشکارگفته (جلی) است. زمانی که به هنگام روشن سازی، شاعر الفاظ ناروشن اولی را دوباره تکرار نکند به این حالت تفسیر خفی می گویند. نمونه از کشاف اصطلاحات الفنون: که در آن بخش هایی که درون کروشه افزوده ایم در شعر اصلی نیامده و بنابراین روشن سازی به صورت آشکارناگفته (خفی) است.
هراچ نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
هرانت یا هراند یا نام کوچک مردانه رایج در میان ارمنیان می باشد و ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد:
محلهٔ چهارمِنار (به لهجه یزدی: چارمُنار)، وسیع ترین محلهٔ تاریخی شهر یزد به شمار می آید که در حال حاضر در مرکز شهر واقع شده است. این محله، از جمله محلات برجسته و دارای اهمیت ویژه در بافت تاریخی یزد است که برخی از مهم ترین حوادث تاریخ یزد پس از اسلام در آن به وقوع پیوسته است. محله چهارمنار، تنها محله بافت تاریخی یزد است که آثار و ابنیه آن در دو مقطع زمانی متمایز در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده اند. نخست، باغ دولت آباد در سال ۲۰۱۱ میلادی به همراه هشت باغ ایرانی دیگر موفق به کسب این عنوان گردید و سپس در هجدهم تیرماه سال ۱۳۹۵ شمسی، کلیه آثار ثبت ملی این محله به ثبت جهانی نائل آمدند. موقعیت مکانی محله. با وجود آنکه در طول تاریخ، تعیین حدود و ثغور محلات شهرهای ایران به صورتی دقیق و قطعی مرسوم نبوده است، اما شواهد و قرائن تاریخی حاکی از آن است که محله چهارمنار از غرب به بلوار دولت آباد (نواب صفوی) و کوچه دیوار بلند، از شمال غرب به نرسی آباد، از شرق به بلوار امامزاده جعفر و محلات تخت استاد، مصلی، امامزاده و کوچه میرقطب، از شمال به خیابان انقلاب و محلات باغ صندل، شاه عبدالقیوم، ابوالمعالی، کوچه شیخداد و محله
میدان شاه (بعثت) و از جنوب به خیابان شهید مطهری و کوچه بیوک، باغ گلشن، و نهایتاً از همان سمت به محله تازه تأسیس زینبیه (بخشی از محله مصلی سابق) منتهی می شده است. شایان ذکر است که محدوده مذکور، حدود امروزی محله چهارمنار را شامل می شود. چرا که با گسترش تدریجی شهر یزد و تبدیل باغات و صحراهای پیرامون چهارمنار به منازل مسکونی و احداث معابر جدید، بر وسعت این محله کهن نیز افزوده شده است. وجه تسمیه نام چهارمنار. سید شمس الدّین محمد یزدی پسر سید رکن الدّین قاضی در سال ۷۱۷ قمری (۶۹۶ شمسی)، مجموعه ای جامع شامل مدرسه، خانقاه، داروخانه، دارالسیاده، بازار، حمام؛ کاروانسرا و سایر امکانات مورد نیاز یک مجموعه دانشگاهی را در کوچه بهروک احداث نمود.وی در این مجموعه، دو مدرسه را روبروی یکدیگر بنا نهاد و آنها را با چهار منارِ مزین به کاشی های سبز رنگ زینت بخشید. احداث این چهارمنار، موجب نامگذاری محله به این نام گردید. با توجه به حضور خادمانی در این مجموعه که مسئولیت روشن کردن قندیل ها و چراغ های مدرسه و خانقاه را بر عهده داشتند که به «چراغچی» معروف بودند ، و همچنین با عنایت به موقعیت چهارمنار در مسیر ورودی شهر، می توان چنین استنبا
ط کرد که این خادمان با روشن نمودن آتش در چهارمناره ها، به کاروانیان نزدیک شدن به شهر را اطلاع می دادند.حضور خاندان هایی با شهرت و نام خانوادگی «چراغچی» در محله چهارمنار نیز موید این مدعا است. بدین ترتیب، روشنایی شبانه چهارمناره ها به تدریج موجب تغییر نام کوچه بهروک به چهارمنار گردید. شایان ذکر است واژه «مِنار» در زبان عربی از ریشه «نار» به معنای جایگاه آتش است. واکاوی در نام کوچه بَهروک و کوچه بُندون. کوی چهارمنار، در آغاز به نام کوچه بَهروک/پَهروک شهرت داشته است. این محله که در بیرون از حصار شهر یزد و در میان باغستان های وسیع واقع بوده است، در متون تاریخی همچون جامع الخیرات با القاب «رأس بهروک» و «سکه بهروک» همراه با اهرستان یاد شده است. در نسخه خطی تاریخ جدید یزد، نگاشته شده در دوران صفوی، نیز نام این محله به صورت «کوچه پهروک» ذکر گردیده است. «پهروک» را باید از ریشه های «پَهرَگ» زبان پهلوی و «پَهره» فارسی به معنای مکان نظامی، پاسگاه، برج دیده بانی، یا به عبارتی معاصر، کلانتری دانست این واژه به معنای محافظت، نگهبانی، و پاسبانی نیز به کار رفته است. به نظر می رسد که واژه «بهروک» در نسخه های عربی جامع الخیرات م
عرب «پهروک» بوده و صورت معرب دیگر آن، یعنی «فهرج»، به معنی حصار و مکان نظامی نیز آمده است شایان ذکر است که در دوره ایلخانان مغول و حکمرانی اتابکان یزد، کوچه بهروک، محلی مسکونی بوده و از وضعیت نظامی و پادگانی خارج گشته بود، چنانکه در جامع الخیرات، یکی از موقوفات مجموعه شمسیه، خانه محمدشاه خیاط واقع در جوار دارالسیّاده شمسیه ذکر گردیده است. پس از احداث مجموعه شمسیه و ساخت چهار مِنار در آن، به تدریج نام محله از کوچه بهروک به چهارمنار تغییر یافت. مولف جامع مفیدی که در قرن یازدهم هجری در این محله سکونت داشته، به صراحت به این تغییر نام اشاره کرده و یادآور شده که کوچه بهروک اکنون به چهارمنار شهرت یافته است. بنابراین، می توان استنباط نمود که در دوران صفوی، نام چهارمنار بر کوچه بهروک غلبه یافته و به عنوان نام رایج این محله مورد استفاده قرار می گرفته است. شایان توجه است که در منابع تاریخ محلی یزد مربوط به قرن نهم هجری، چهارمنار همواره به عنوان بخشی از «کوچه بهروک» معرفی شده است امروزه نیز بخش وسیعی از محله چهارمنار، «کوچه بندون» نامیده می شود. اگرچه اطلاعات دقیقی درباره وجه تسمیه «کوچه بندون» در دسترس نیست، اما این واژ
ه در منابع اواخر دوره قاجار به صورت های «کوچه بندان»، «کوچه بندار»، «کوچه بیدون» و «کوچه میدون» نیز مشاهده می شود. رایج ترین تفسیری که برای واژه «بندان» می توان ارائه داد، ارتباط آن با ریشه «بَند» به معنای سد و راه بند است که با واژه «پهره» هم خانواده بوده و به مکانی اطلاق می شده است که دارای حصار، دیوار و برج دیده بانی باشد. با توجه به اینکه محله چهارمنار از دوران زندیه دارای حصار و دروازه بوده است، می توان احتمال داد که علت شهرت بخشی از این محله به «بندان» از اواخر دوره قاجار به بعد، وجود همین استحکامات باشد. لیکن، برخی از اهالی چهارمنار بر این باورند که «بندان»، نام زنی زرتشتی بوده است. همچنین، گروهی دیگر از ساکنین این محل معتقدند که «بندار»، شهرت «نمیر نمیریان» ملقب به (گورِ (Gowr) نمیر تفتی) بوده است که به دلیل مالکیت باغات متعدد در چهارمنار (محدوده سمت خیابان انقلاب فعلی، از کوچه شهید طاووسی و خانه حاجی صوت تا مسجد موسی بن جعفر، واقع در مقابل کوچه باغ صندل) به این نام خوانده می شده است. با توجه به اینکه «بندار» در فرهنگ لغت به معنی سرمایه داری است که دارای باغ و ملک وسیع است ، این فرضیه نیز از قرائن موج
ود قابل استنتاج است. لیکن، باید توجه داشت که نام «کوچه بندون» یا «بندار» به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می شده است، چنانکه در استشهادنامه مربوط به سال ۱۳۱۰، مسجد کوچک این محله («مسجد دروازه»، معروف به «مسجد آقا سیدجواد حیدری») واقع در نزدیکی دروازه چهارمنار، در کوچه بندار ثبت شده است . از این رو، برخی بر این باورند که «کوچه بندون»، واژه ای تحریف شده از «کوچه بهروک» است . با توجه به اینکه احمد کاتب در دوره تیموری، «مسجد جدید چهارمنار» یا «میرخضر شاه» را واقع در کوچه بهروک ذکر کرده و نیز با عنایت به وجود موقوفاتی از جمله یک سماور قدیمی متعلق به دوران پهلوی در موزه مسجد میرخضر چهارمنار که بر بدنه آن عبارت «قرائت خانه قرآن چهارمنار و کوچه بندان» حک شده است، می توان اذعان داشت که «کوچه بندون»، واژه ای تحریف شده از «کوچه بهروک» است که به بخش وسیعی از محله چهارمنار اطلاق می شده است، اما از اواخر روزگار قاجار به عنوان ذیل و تابعی از «چهارمنار» و به مثابه برزنی از این محله شناخته می شود. مشاهیر آرمیده در چهارمنار. کوی چهارمنار، به سبب دوری از مراکزحکومتی یزد، در طی قرون متمادی به پناهگاهی امن برای نخبگان و دیوان
سالاران مبدل گشت. این گروه از فرهیختگان، به منظور مصون ماندن از نفوذ حاکمان محلی و حفظ ایمنی جان و مال خویش، این محله را برای سکونت برگزیدند. بر این مبنا، آرامگاه نزدیک به ده تن از وزیران و دیوان سالاران ایرانی که همگی از سادات بوده اند، در این کوی استقرار یافته است. همچنین، برخی از شخصیت های برجسته تصوف نیز در این محله آرام گرفته اند. از دیگر مشاهیری که در محله چهارمنار اقامت گزیده اند، اما در سایر اماکن به خاک سپرده شده اند، می توان به نام آورانی چون محمد مفید مستوفی بافقی ، مورخ و جغرافی دان عصر صفوی؛ سیدابوالحسن حیدری ، شاعر و پیش نماز مسجد بزرگ چهارمنار در دوران فتحعلی شاه قاجار؛ مجتهد مصلایی، مرجع تقلید و پیش نماز همان مسجد در دوران ناصرالدین شاه و مشروطه؛نایب محمد، معاون اداره پست یزد در چاپارخانه و فرزند میرزا رضا کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه؛ میرزا محمدعلی عالمی ، شاعر و صوفی و امام جماعت مسجد میرخضر شاه و رئیس انجمن ادبی یزد در دوره پهلوی؛ محمد بقائی ، نماینده مجلس شورای ملی؛ اقدس بقائی ، رئیس انجمن زنان یزد در عهد پهلوی؛ محمدعلی اسلامی ندوشن ، نویسنده، ایران شناس و حقوقدان برجسته معاصر، روح الله مفید
ی و ایرج مفیدی از جمله بازیگران پیشکسوت عرصه سینما، تئاتر و تلویزیون اشاره کرد. اقتصاد محلی و مشاغل مردم چهارمنار. با عنایت به موقعیت جغرافیایی شهر یزد و قرارگیری آن در اقلیم کویری و به تبع آن، عدم وجود بستر مناسب برای کشاورزی و دامپروری به طور گسترده، پیشه غالب ساکنین این دیار، به صنایع نساجی معطوف بوده است. کوی چهارمنار نیز از این قاعده مستثنی نبوده و نام های خانوادگی متأثر از حرفه نساجی و پارچه بافی، به کرّات در میان اهالی این محله به چشم می خورد. نام هایی همچون: سوف باف، محرمات،محرماتی ، ترمه باف، طاقه باف، نیرنگ، دستمال باف، چیتی، مخملی، رفوگر و ... گویای این مدعاست. در میان انواع صنایع ریسندگی، شَعربافی و ترمه بافی از ازمنه ی قدیم تا چند دهه گذشته، بیشترین رواج را در میان اهالی چهارمنار داشته است . رونق ترمه بافی در چهارمنار به حدی بود که این محله به عنوان یکی از مراکز اصلی تولید و دوخت ترمه در یزد شناخته می شد. این مهم در اسناد و منابع تاریخی و همچنین در نام خانوادگی برخی از ساکنین چهارمنار قابل مشاهده است. از جمله ترمه بافان نامدار چهارمنار در دوران پهلوی می توان به محمدعلی طاقه باف و پدرش، میرزا حسن
پوشش (معروف به حسن شتردار)، سیدولی چراغچی و ... اشاره نمود. همچنین در چهارمنار، گروهی نه چندان اندک به پیشه زرگری و طلافروشی اشتغال داشته اند. نام های خانوادگی چون «زرگر» و «زرگرچی» و امثال آنها در محله چهارمنار شهرتی نامأنوس نبوده و در منابع دوره قاجار نیز این نام ها به عنوان پیشه و شهرت در میان اهالی چهارمنار ذکر شده است. امروزه نیز طلافروشان این محله از سرشناس ترین افراد در صنف زرگری یزد به شمار می روند. افزون بر آنچه ذکر شد، قنادی و شیرینی پزی نیز از جمله مشاغلی بود که گروهی از اهالی چهارمنار به آن اشتغال داشتند. خاندان عابدی از قنادان باسابقه و خاندان سادات موسوی از شیرینی پزهای قدیمی ساکن این محله به شمار می آیند. همچنین، در گذشته سیدمحمود چراغچی، فرزند سید ابوالقاسم، در مغازه خود واقع در حوض ملتکیه (مغازه کنونی محمدحسین محرمات مشهور به عباس موتوری) به فروش شیرینی مشغول بود. حسین پویه {سالاری} معروف به «حسین چوغور» نیز از بستنی فروشان دوره گرد ساکن چهارمنار بوده است. زنان محله چهارمنار نیز هر یک در منزل خود که به مثابه یک واحد تولیدی عمل می کرد، غالباً به شعربافی و امور نساجی اشتغال داشته و به اقتصاد خا
نواده یاری می رساندند. افزون بر این، گروهی از آنان با فروش تنقلاتی همچون خروس قندی کسب روزی می نمودند و برخی دیگر که از تبحر بیشتری برخوردار بودند، به امور پزشکی نظیر درمان به شیوه طب سنتی، حجامت، یا مامایی مشغول بودند. یکی از مشهورترین ماماهای کوی چهارمنار در روزگاری نه چندان دور، «مامان سکینه» از خاندان عاشق طوسی بوده است. در مجموع تا چند دهه پیش، کوی چهارمنار مأمن اماکن متعددی با کارکردهای اقتصادی بود. اماکنی همچون کاروانسرای سید حیدری که محلی برای دادوستد عمده و خرد محصولات کشاورزی بود (این محصولات عمدتاً از روستاها و باغ های اطراف شهر به این مکان آورده می شد) و همچنین «نواقلی» واقع در کنار مسجد کوچک چهارمنار که عهده دار دریافت عوارض از بارهای وارده بود، گواهی بر این مدعاست. علاوه بر این، وجود بازارچه هایی همچون بازارچه کاشی زاده (سر حوض ملتکیه)، بازارچه صدری چهارمنار (که امروزه رونق گذشته خود را از دست داده است)، بازارچه میرخضر شاه،بازارچه گنجی کوچه بیدآباد که در خیابان کشی سال ۱۳۲۲ خورشیدی تخریب شد، بازارچه تخریب شده جنب «حسینیه شهداء» و نیز مغازه های قدیمی «کوچه شهید چیتی» (که در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی تخریب
و جای خود را به پارکینگ داد) همگی دلیلی بر رونق اقتصادی این محله در گذشته بوده اند. مردم شناسی و فرهنگ اهالی چهارمنار. محله چهارمنار یزد، به واسطه حضور مراکز علمی متعدد، از دیرباز تا چنددهه پیش یکی از کانون های علمی یزد به شمار می رفته و ساکنان آن از فرهنگ و سوادی درخور بهره داشته اند. از جمله این مراکز می توان به مدرسه شمسیه با کارکرد آموزش علوم دینی و پزشکی و دارای کتابخانه ای نفیس، مدرسه غیاثیه و مسجد میرخضرشاه که کودکان در آن به کسب علوم دینی می پرداخته و واعظ و دانشمندانی راهنمای مردم بوده اند، اشاره نمود. همچنین حضور عالمان و دانشمندانی چون میرزا محمد سمیع طبیب ، سیدابوالحسن حیدری شاعر، میرزا علی اکبر مجتهد مصلّائی از مراجع تقلید و ... در طول تاریخ این محله، در ارتقای سطح فرهنگی ساکنان آن بی تأثیر نبوده است. علاوه بر آنچه گفته شد، پیشه و معیشت اهالی چهارمنار عمدتاً بر نساجی و شَعربافی استوار بود. ذات حرفه نساجی که شاغلین آن را به انزوا در گوشه ای از زیرزمین های نمناک و تاریک هدایت می کرد، به گونه ای بود که اکثر شَعربافان یزدی را افرادی آرام و محافظه کار بار می آورد. لذا زنان و مردان چهارمنار که همواره
در کنج خانه یا زیرزمین خانه های قدیمی مشغول بافتن و دوختن بودند، به ندرت پیش می آمد که برای دیگران مزاحمتی ایجاد کرده و یا موجب جار و جنجال شوند.در نقطه مقابل محله چهارمنار، محلاتی وجود داشتند که ساکنین آنها به مشاغلی دشوار، مانند پیشه مسگری، اشتغال داشتند. این افراد به دلیل سروصدای ناشی از مسگری، از اعصاب ضعیفی برخوردار بوده و در نتیجه، به سادگی کنترل خویش را از دست داده و درگیر مجادله و نزاع می شدند . یکی از عوامل مؤثر در انزوا و گوشه گیری اهالی چهارمنار، که در شکل گیری خلق و خوی آرام ساکنین این محل نقش به سزایی ایفا نمود، حضور صوفیان و دراویش در خانقاه های متعدد این محله بود. زیرا محله چهارمنار از دیرباز یکی از مراکز مهم تصوف خانقاهی یزد محسوب می شده است . صوفیان و دراویش، که پیروان پرشماری در یزد داشتند، همواره روشی مبتنی بر دنیاگریزی و انزوا را در پیش گرفته و از برخورد و مجادله با قدرت های زمان پرهیز می کردند . این شیوه زندگی، به تبعیت از مشی صوفیان، در میان بسیاری از اهالی یزد و به ویژه ساکنین محله چهارمنار نیز رواج یافت. همچنین باید خاطر نشان ساخت که همان گونه که سطح فرهنگ ساکنان محله چهارمنار در مرتبه
ای شایسته و مطلوب قرار دارد و شمار عربده کشان، معتادان به مواد مخدر، و زنان بدکاره در این محله به ندرت و به اندازه انگشتان دست نمی رسد، به همان میزان نیز تعصب سنتی و حمیت مذهبی در میان اهالی چهارمنار در سطحی بالا و چشمگیر است. این تعصب را می توان جلوه ای از عدم انعطاف پذیری و خشک مزاجی گروهی از ساکنان این محله دانست که بی تردید، ریشه در اقلیم خشک و طبیعت سخت گیرانه یزد دارد. جلوه بارز حمیت مذهبی اهالی چهارمنار را می توان در پوشش زنان این محله مشاهده نمود؛ تا چند سال پیش چادر، آن هم با غلبه رنگ های تیره، تنها پوشش پذیرفته شده در میان ساکنان چهارمنار به شمار می رفت. حتی در سال ۱۳۵۰ و در خلال سلطنت پهلوی دوم، که ترویج بی حجابی در زمره فعالیت های فرهنگی حکومت قرار داشت ، و در شرایطی که بخشی از سکانس های فیلم «مکافات» به کارگردانی کامران قدکچیان در محلّه چهارمنار فیلمبرداری می شد، برای سکانسی در خانه علومی که قرار بود دختری همراه با آواز مصطفی جاویدان در مراسم عروسی به رقص درآید، عوامل فیلم با توجه به جوّ حاکم بر یزد و محلّه چهارمنار، تصمیم گرفتند کلاهی بر سر دختر رقصنده قرار دهند تا برچسب بی حجابی از او زدوده شو
د و از بروز هرگونه مشکل احتمالی در این زمینه جلوگیری به عمل آید. لذا جای شگفتی ندارد که قریب به اتفاق زنان چهارمناری از چادر به عنوان پوشش استفاده می کنند و در دهه های پیشین ساکنان این محل، به ویژه سالمندان، به سختی حضور زنان غیرچادری را در محله خود برمی تابند. در باور برخی از ایشان، زن غیرچادری که در گویش محلی «فُرمی» یا «مانتویی» نامیده می شود، نمادی از زن غیراصیل و بی هویت است. در سالیان گذشته، در مواردی معدود در محله چهارمنار؛ مشاهده شده است که طی آن، زنی غیربومی به دلیل عدم استفاده از چادر و پوشش مانتو، ناچار به ترک منزل مسکونی خود و کوچ از این محله گردیده است. البته در چند سال اخیر، با توجه به وقایعی همچون ثبت جهانی یزد و حضور گردشگران، افزایش مهاجران شهرستانی، وقایع پاییز ۱۴۰۱ و ...، از شدت این حمیت مذهبی و تعصب سنتی تا حدی زیادی کاسته شده است. به نحوی که حتی در همان خانواده های سنتی سابق نیز، پوشش های جدید و مد روز در میان زنانشان مشاهده می شود و نشانی از سنت گرایی پیشین در میان ایشان به چشم نمی خورد. نمود دیگری از تعصب سنتی و حمیت مذهبی اهالی چهارمنار را می توان در واقعه بهائی کشی ملاحظه نمود. اگرچه
در دوران مظفرالدّین شاه قاجار، محله مسجد جامع مرکز پیروان بهائیت در یزد به شمار می رفت و جمعیت بهائیان در آن منطقه قابل توجه بود،اما در میان محله های یزد، بیشترین تعداد کشته شدگان بهائی در بلوای بهائی کشی، متعلق به محله چهارمنار بود که به هشت نفر می رسید. اگرچه آشوب بهائی کشی ابعاد و زوایایی متعدد داشت، لیکن یکی از ابعاد آن، مؤید عمق تعصبات برخی از ساکنین این محله در گذشته است. ساکنان غیرمسلمانان در چهارمنار. محله چهارمنار یزد، به دلیل استقرار در بافت شهری یزد و فاصله از بازار بزرگ شهر، عمدتاً محل سکونت مسلمانان بوده است. زیرا یهودیان بیشتر در اطراف بازار ساکن بوده و به تجارت قماش و پارچه اشتغال داشتند و زرتشتیان نیز با توجه به باورهای مذهبی خود، به کشاورزی گرایش داشته و در حومه شهر زندگی می کردند. با این حال، تعداد اندکی از غیرمسلمانان نیز در چهارمنار ساکن بوده اند که از جمله آنها می توان به چند خانواده بهایی در دوران قاجار و پهلوی اشاره کرد. ایضاً، با توجه به وجود باغات کوچه بندان که در تملک نمیرنمیریان، از زرتشتیان متمول تفتی، بوده است، تعدادی از کشاورزان زرتشتی نیز در کوچه بندان سکونت داشته اند؛ اما امروز
ه دیگر اثری از حضور زرتشتیان در این منطقه نیست.علاوه بر این، در حال حاضر، دو خانواده یهودی تبار که به اسلام گرویده اند، در محله چهارمنار ساکن هستند . برخی رویدادهای تاریخی محله چهارمنار. در سده هشتم هجری، امیر غیاث الدّین علی یزدی، وزیر شیخ ابواسحاق اینجو، در جوار رودخانه و سیل گیر چهارمنار، نقشه احداث بقاع ثلاث (مدرسه، خانقاه و مسجد) را از شیراز به یزد ارسال نمود. این مجموعه شامل مدرسه ای دو طبقه بود که با کاشی های نفیس و خوش نقش، آراسته به خطوط دلنشین اثر خطاط نامدار، عبدالله صیرفی تبریزی، مزین شده بود. نقل است که صیرفی در قبال این اثر، سی هزار دینار دریافت کرده است. درگاه مدرسه با دو مناره باشکوه زینت یافته و اطراف این بنا، باغات سرسبز و درختان دل انگیز احداث شده بود. مورخان، سال اتمام این مجموعه را ۷۳۳ هجری قمری ثبت کرده اند. در پی زوال ایلخانان و در بحبوحه منازعات آل مظفر و آل اینجو، نبردی سهمگین میان شیخ ابواسحق، حاکم فارس، و مبارزالدّین محمد مظفری، حاکم یزد، درگرفت. در این گیر و دار، شهر یزد ماه ها در محاصره سپاهیان شیخ ابواسحق قرار گرفت و قحطی هولناکی دامن گیر اهالی آن دیار شد. شدت قحطی و گرسنگی به حد
ی بود که مردم یزد به ناچار به خوردن جانورانی همچون سگ و گربه روی آوردند و و حتی روایت شده است که برخی افراد، به افعال شنیع دست زده و به خوردن گوشت انسان مبادرت می ورزیدند. با وجود تمامی تلاش ها، شیخ ابواسحاق که چندین فیل در اختیار داشت و آن ها را برمی انگیخت تا با خرطوم های خود درختان را از ریشه برکنده و حصار یزد را تخریب کنند، در تسخیر این شهر ناکام ماند. مبارزالدین مظفر نیز، به دلیل خصومت و دشمنی، قصد ویران سازی مدرسه غیاثیه را که به دست وزیر شیخ ابواسحاق بنا نهاده شده بود، داشت. با این حال، به واسطه شفاعت بزرگان و معتمدین یزد، تنها درگاه و ساباط غیاثیه تخریب گردید. غیاث الدین علی که در شیراز اقامت داشت، در پی دسیسه چینی دشمنانش، به اتهامی واهی مبنی بر داشتن روابط نامشروع با تاجی/تاشی خاتون، مادر شیخ ابواسحاق، مواجه گردید. از بیم جان، در میان گل های بهاری شیراز پنهان شد. با این حال، شیخ ابواسحاق او را یافته و در همان مکان او را به قتل رساند. پیکر غیاث الدین علی، وزیر مقتول، در سال ۷۴۶ هجری قمری از شیراز به یزد منتقل شد و در مدرسه ای که به دست خود او بنا نهاده شده بود، به خاک سپرده شد. این احتمال، هر چند ضعی
ف، وجود دارد که بقعه شاه سیدرضا، باقی مانده ای از مجموعه غیاثیه باشد. پس از مرگ تیمور لنگ، نزاعی بر سر جانشینی وی در میان شاهزادگان تیموری درگرفت. در این میان، اسکندر بن عمر شیخ بن تیمور از جمله مدعیانی بود که با هدف تصرف ایالت فارس، عزم تسخیر یزد را نمود. لیکن این فتح چندان آسان میسر نشد و سپاهیان وی نزدیک به سه ماه به محاصره یزد پرداختند تا آنکه به مقصود خود نائل آمدند. در این مدت، لشکر اسکندر تیموری در چهارمنار و اهرستان اتراق گزید.بی شک، این اقامت سه ماهه لشکر کثیرالعددی که نیازمند تأمین مایحتاج و ارضای غرایز طبیعی و شهوانی خویش بود، مصائب فراوانی را بر مردم یزد تحمیل نمود. در سال ۸۵۸ هجری قمری، خشکسالی عظیمی ولایات یزد را فراگرفت که در پی آن، بیماری واگیردار «وبا» گریبان گیر مردم شد. در نتیجه، بیشتر باغات یزد به کلی نابود گردید. در این میان، بزرگان و مفاخر شهر همچون عمادالدین مسعود بنی تمیمی، عمارت کننده ملتکیه و حمام زنانه چهارمنار، شرف الدین علی یزدی، و بسیاری دیگر از شخصیت هایی که خدمات شایانی به شهر یزد ارائه داده و عامل رونق و شکوفایی آن بودند، چشم از جهان فروبستند. اما گویی این خشکسالی پایان مصائب
مردم یزد نبود، چرا که دو سال بعد و در ۲۳ فروردین ماه سال ۸۶۰ ه.ق نیز سیل ویرانگری یزد و مناطق اطراف آن را در نوردید. این سیل موجب نابودی بسیاری از باغ ها و روستاها و تخریب بخش عظیمی از بناهای محلات یزد، از جمله باغ صوفیان، اسکندریه، باغ کمال، دهوک اعلی و سفلی، مصلی عتیق، درِ مدرسه عبدالقادریه، پشت باغ عزآباد و کوچه خطیر تا چهارمنار شد. در زمانی که برای نخستین بار شاهزاده سلطان حسین میرزا، ملقب به جلال الدّوله، فرزند ارشد مسعود میرزا ظل السلطان، پسر ناصرالدین شاه و نواده دختری (همدم الملوک) امیرکبیر، زمام امور یزد را به دست گرفت، در بدو ورود خود به مقر حکومتی، در باغ دولت آباد جلوس کرد. بزرگان و شخصیت های سرشناس یزد جهت عرض تبریک و خوش آمدگویی به حضور او شرفیاب شدند. پس از آن که افراد بسیاری آمدند و رفتند، جلال الدوله رو به اطرافیان کرد و پرسید: «آیا کسی هست که هنوز به نزد ما نیامده باشد؟» حاضران در پاسخ گفتند: «بله، عالمی است به نام شیخ علی اکبر مصلایی.» جلال الدوله، به کنایه و یا به جدیت، گفت: «بسیار خب، ما خود به دیدار او خواهیم رفت.» جلال الدوله با تشریفات بسیار روانه مسجد بزرگ چهارمنار گردید.در آنجا روحان
ی ساده زیست و بی پیرایه ای را دید که بر روی زیلویی گسترده، در حال تدریس برای شاگردان خویش است. جلال الدوله خطاب به یکی از خدمتکاران خود گفت: «بروید و فرش «قَرَمَنگوله» را از خزانه بیاورید!» در همان دم، علی اکبر مجتهد مصلایی رو به حاکم کرده و گفت: «ما نیازی به فرش نداریم. اگر قصد بخششی دارید، بهتر است نذری را که پیش تر کرده اید، ادا فرمایید.» جلال الدوله با حیرت و شگفتی گفت: «من برای بانو فاطمه معصومه نذری کرده بودم (ظاهراً همان فرش را) و به خداوند قسم، جز من کسی از این نذر من آگاه نبود.» بلوای بهائی کشی (که به اشتباه بابی کشی نامیده می شود)، آشوبی بود که در دوران سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، در اولین روز تیرماه سال سال ۱۲۸۲ هجری شمسی، مصادف با ۲۱ ربیع الاول ۱۳۲۱ هجری قمری به وقوع پیوست. در خلال این حوادث، ۸۴ تن از پیروان بهائیت، از جمله دو زن، کشته شدند.عوامل متعددی در وقوع این واقعه مؤثر بودند که از زمره نتایج آن، می توان به زمینه سازی برای برپایی مشروطه غیر اسلامی و غیر شرعی اشاره نمود . یکی از نخستین و مهم ترین عوامل ایجاد آشوب، اختلافات فرقه ای و نفاق عمیق میان بابیه ازلی و بهائی بود. ازلیان، میرزا یحیی نور
ی معروف به صبح ازل را جانشین برحق علی محمد باب می دانستند، در حالی که بهائیان، برادر بزرگتر و نانتی یحیی نوری، حسینعلی نوری ملقب به بهاءالله را به عنوان رهبر خود می پذیرفتند.همین اختلاف نظر بنیادین، موجب شد تا این دو گروه با خشونت تمام درصدد نابودی یکدیگر برآیند. شایان ذکر است که به دلیل جمعیت کمتر ازلیان نسبت به بهائیان، این گروه اغلب به تقیه روی آوردند و با تظاهر به اسلام و تشیع، کوشیدند تا هویت واقعی خود را پنهان کنند. برخی از آنان حتی با نفوذ در میان روحانیت و یا انتشار شایعات دروغین، فتاوای قتل برای بهائیان صادر می کردند . علت دیگری که به وقوع حادثه بهائی کشی دامن زد، مقاومت اتابک اعظم، صدراعظم وقت ایران، در برابر زیاده خواهی ها و سیاست های استعماری دولت های بیگانه، به ویژه انگلستان بود. این مقاومت سرسختانه، دولت های خارجی را بر آن داشت تا با ایجاد آشوب و ناآرامی در ایران، اتابک را نالایق و ناکارآمد جلوه داده و زمینه را برای برکناری یا حذف او فراهم آورند. ازلیان که با عوامل انگلیسی مناسباتی عمیق داشتند ، در این آشوب ها نقشی فعال ایفا نمودند و نهایتاً اتابک اعظم نیز توسط جوانی مشروطه خواه بابی به نام عباس
آقا صراف تبریزی به قتل رسید . به هر روی، آتش خانمان سوز فتنه و آشوب بهائی کشی در یزد، نخست از محله چهارمنار شعله ور شد و به سرعت سراسر شهر را در کام خود فرو برد. دو تن از اوباش و اراذل این محله، به نام های «جواد زرگر» فرزند علی زرگر و «حاجی صادق {عابدی}» فرزند زینل ، در اقدامی، جوانی بهائی به نام علی، فرزند غلام حسین ترمه باف را با ضربات چاقو به شدت مجروح ساختند. سپس، بی درنگ به سوی امامزاده جعفر گریخته و در آنجا بست نشینی و تحصن پیشه کردند تا از تعقیب مأموران حکومتی در امان باشند . اگرچه این غائله با دخالت قوای حکومت مرکزی به پایان رسید و جواد زرگر که ابزار دست آتش افروزان این آشوب، نظیر جلال الدوله حاکم یزد، شده بود، به فرمان وی در روستای بهائی نشین عباس آباد پیشکوه (ته دشت) گردن زده شد ، اما در هیچ یک از سه منبع بهائیان در خصوص واقعه بهائی کشی یزد، مطلبی دال بر ارتکاب قتل فردی بهائی از سوی این دو شخص مشاهده نمی شود . ذکر این نکات حائز اهمیت است که، علی زرگر، فردی تبهکار و مجرم بود که به دلیل قتل عبدالوهاب تفتی، پیشکار مشیرالممالک، یکی از گوش هایش را به عنوان مجازات بریده بودند و متعاقباً به سبب ارتکاب جرم