Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ماندن در گنجینه موزه، مجموعه آثار برای نخستین بار پس از انقلاب در دوران ریاست علیرضا سمیع آذر به نمایش گذاشته شدند؛ دورانی که ایران شاهد باز شدن فضای فرهنگی تحت ریاست جمهوری محمد خاتمی بود. دوران پسا انقلاب. فضای عمومی هنری در آغاز انقلاب. وقوع انقلاب ۱۹۷۹ ایران و اندکی پس از آن، آغاز جنگ ایران و عراق در ۱۹۸۰، دوره ای از آشوب و بی ثباتی در کشور پدیدآوردند. اگرچه در دوره انقلاب، تعداد بسیار کمی از آثار هنری در ایران مورد تعرض قرار گرفتند، اما بعضی تندیس های مربوط به خاندان پادشاهی موجود در کاخ های ایشان و نیز نقاشی هایی که تحریک آمیز دانسته می شدند، نابود شدند. بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی که هم زمان با انقلاب پایه گذاری شده بود، مسئولیت پاسداری از گنجینه های هنری ایران را بر عهده گرفت. بنیاد، خود، تعدادی از پرتره های خاندان پهلوی را نابود کرد و تعداد زیادی آثار هنری مربوط به حکومت پیشین یا موجود در مجموعه وابستگان بدان را با قیمت هایی نازل در حراجی های تهران و اروپا فروخت، و باقی را در خزانه باقی گذاشت. بخشی از بنیاد، نقش حراج خانه ای را بازی می کرد که به آسان سازی فروختن این آثار در سکوت خبری و تأمین پول بر
ای سازمان می پرداخت. در این میان، به گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران کمترین آسیب وارد شد. نخستین پیامد انقلاب اسلامی در ایران و به حکومت رسیدن سید روح الله خمینی، پایان سیاست های هنری حکومت پیشین و حاکم شدن فضای سانسور و فشار بر بسیاری از هنرمندان و دگراندیشانی بود که آثارشان در قالب «هنر انقلابی» جای نمی گرفت. «انقلاب فرهنگی» علیه آنچه جمهوری اسلامی «امپریالیسم فرهنگی» غرب می دانست، اندک زمانی پس از انقلاب آغاز شد. انقلاب فرهنگی در پی جایگزینی فرهنگ ترویج شده توسط حکومت پهلوی با فرهنگ اسلامی شیعی و جایگزینی آن با «هنر متعهد» بود. تا سالیان متوالی، هنر غربی، فیلم ها و موسیقی های «منحط»، و هنرهایی چون رقص و باله و خوانندگی (زنان) محدود شدند؛ این محدودیت ها تحت عنوان رویکرد ضداستعماری انجام می گرفت. محدودیت هایی که بعضی از آن ها هنوز نیز برقرار هستند. تعدادی از مراکز فرهنگی مستقل از حکومت و گالری های هنری ناچار به بستن درهای خود شدند. هنرهای نقاشی و مجسمه سازی تا حد زیادی به حاشیه رانده شدند و فعالان آن به مهاجرت، تدریس یا مستند کردن هنر کهن ایران پرداختند. به گفته علیرضا سمیع آذر، در سال های آغازین انقلاب و بست
ه ماندن دانشگاه ها در دوران موسوم به انقلاب فرهنگی، هیچ گونه هنری جز «هنر انقلابی» از سوی حکومت تحمل نمی شد. این محدودیت ها شامل هنر نوگرا و مکتب بومی سقاخانه نیز می شدند. به نوشته حبیب الله آیت اللهی هنرهای تصویری بعد از انقلاب اسلامی را می توان به دو دوره پیش از پایان جنگ ایران و عراق و پس از آن تقسیم کرد. در دوره نخست، گروهی از هنرمندان رویه هنر نوگرا متأثر از سبک های آمریکایی و اروپایی را که نامرتبط با مشخصه های انقلاب اسلامی بود ادامه دادند؛ دسته دوم سبک های شخصی خود را ایجاد کردند نظیر جواد حمیدی، پرویز کلانتری و احمد اسفندیاری؛ گروه سوم در حوزه هنری گرد آمدند و در پی ایجاد هنری متناسب با انقلاب اسلامی بودند. آن ها به جهت عدم آشنایی با سنت هنر اسلامی، عمدتاً از سبک واقع گرایی سوسیالیستی شوروی برآمده در دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ بهره می جستند. این گروه مورد حمایت مراکز حکومتی بودند. گروه چهارم که در اقلیت بودند، در پی سبکی بودند که ریشه در سنت هنر ایرانی و هنر اسلامی داشت و مستقیماً از سبک های هنری غربی یا مضامین سیاسی استفاده نمی کرد. هنرهای عکاسی و فیلم سازی اما، در هنگامی که نیاز به مستند کردن اوضاع به شدت
متغیر کشور و صحنه جنگ بود، رشد کردند و هنرمندان نامی چندی از آن ها بالا آمدند. عکاسانی چون کاوه گلستان و عباس عطار عکس های ماندگاری از رویدادهای انقلاب گرفتند. هنر انقلابی و جنگ. به موازات «هنرهای مردمی» که در شوروی، چین، کوبا، و مکزیک در هنگام انقلاب شکل گرفت، هنرمندان هوادار تغییر سیاسی در ایران نیز در سال های منتهی به انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ اقدام به آفرینش پوسترها، دیوارنگاری ها، و گرافیتی هایی کردند که در جهت انقلاب بودند. هنرمندانی چون آراپیک باغداساریان و هانیبال الخاص از جمله هنرمندانی بودند که در کارهای آن روزهای خود یا به آشکارا به مخالفت با حکومت شاه می پرداختند یا اندوه مردم در مرگ مبارزان و کشته شدگان خیابان را به تصویر می کشیدند. دیگرانی چون نیکزاد نجومی با الهام از انقلابیون مکزیک، به خلق آثاری تاریک از نمایش خفقان و استبداد پرداختند. هانیبال الخاص، تأثیرپذیرفته از جلال آل احمد، در دوران پهلوی نیز مخالفت خود را با حکومت و هنر وارداتی در کارها و نمایش های اعتراضیش نشان می داد. در دوران انقلاب نیز، تعدادی از هنرجویان دانشکده هنرهای زیبا به صف مخالفان حکومت پادشاهی پیوستند و پس از انقلاب، پایه های جریا
نی هنری را ریختند که «هنر انقلابی–اسلامی» خوانده می شد. نخستین نمایشگاه این گروه از هنرمندان در زیرزمین حسینیه ارشاد در تهران برگزار شد. بانی این نمایشگاه که دانشکده هنرهای زیبا بود، پس از تهران، آن را در شهرهای دیگر ایران نیز به نمایش گذاشت. در بهار ۱۳۵۸ نیز نمایشگاه بزرگتری از آثار آنان در موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش گذاشته شد. پس از نمایش موفق این آثار در حسینیه ارشاد، در ۱۳۶۰ گروهی از هنرمندان سازمان «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» را پایه گذاری کردند که بعدها زیرمجموعه حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی شد و وظیفه اصلی اش پشتیبانی از هنر انقلابی و «متعهد» بود. با آغاز جنگ ایران و عراق در شهریور ۱۳۵۹، هنرمندانی که پیشتر در انقلاب شرکت داشتند، جذب دستگاه هنری–تبلیغاتی جنگ شدند؛ کسانی چون حمید قدیریان، علی وزیریان ثانی، مصطفی ندرلو، ناصر پلنگی، حبیب الله صادقی، کاظم چلیپا، حسین خسروجردی، و ایرج اسکندری که اغلب با نام «هنرمندان انقلابی» شناخته می شوند. از میان این افراد، تعدادی همچون چلیپا، صادقی، و خسروجردی بعدها عضو مراکز هنری حکومتی شدند و به مقام های دولتی دست یافتند. دو هدف هنر انقلابی–جنگی در این دوره، تل
اش برای همراه کردن مردم با رویدادهای جبهه های جنگ و دعوت از آنان برای حضور در این جبهه ها، و نیز نمایش نمادین باورهایی همچون شهادت بود که به جبهه های جنگ زیبایی می بخشیدند. با بهره گیری از عناصر خیالی و ماورایی، هنرمندان انقلابی کوشیدند تا مفهوم های مبارزه و رشادت را بدون وارد شدن به روایت مستقیم از نبردهای جنگ و نشان دادن صحنه های خونین، به شکل روایی و نمادین به تصویر بکشند. پس از پایان جنگ در ۱۳۶۷ و با آغاز "دوران سازندگی" در دو دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، تصاویر از جانبازان جنگ بر بسیاری از دیوارهای ایران نقش بستند. همچنین، آثار انقلابی و به ویژه دوران جنگ در موزه آثار شهدا به نمایش گذاشته شدند. دوران اصلاحات و پس از آن. با روی کار آمدن محمد خاتمی و تغییر سیاست های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، فضای بازتری برای هنرمندان ایجاد شد و ارتباط حکومت با هنرمندان نوگرای ایرانی و خارجی بیرون از کشور دوباره برقرار شد. پیشرو این امر، موزه هنرهای معاصر تهران بود که ارتباط با مراکز هنری خارجی و دعوت از هنرمندان خارجی و ایرانی بیرون از کشور را آغاز کرد. در این هنگام بود که برای نخستین بار پس از انقلاب، هنرمندان
نوگرای ایرانی با پشتیبانی دولت در جشنواره های مطرح خارجی شرکت می کردند. تعدادی از هنرمندان نسل نخست نیز با بازگشت به کشور، در نمایشگاهی که به همت رویین پاکباز و رز عیسی برگزار شده بود شرکت کردند. زنده رودی، فرمان فرماییان، وزیری مقدم، تناولی، و منصوره حسینی از جمله این هنرمندان بازگشته بودند. پس از اندک زمانی، نمایندگان جوان هنر ایران در نمایشگاه های بین المللی حضور پیدا کردند و با همکاری علیرضا سمیع آذر و در سایه اندیشه «گفتگوی تمدن های» خاتمی، نخستین نمایشگاه هنر نوگرا و معاصر ایران در پس از انقلاب در انگلستان، و سپس در آمریکا به نمایش درآمد. این نمایشگاه – با عنوان «نسیمی از باغ ایرانی: هنر جدید از ایران» – توانست توجه منتقدان هنری و حتی سیاست مدارانی چون کاندولیزا رایس را به خود جلب کند. تعداد بسیاری نمایشگاه هنری دیگر پس از این دوره برگزار شدند که از مهم ترین آن ها می توان به نمایشگاه جامع انجمن آسیا از هنر نوگرای پیش از انقلاب ایران در سال ۲۰۱۳ یاد کرد. باز شدن دفترهای دو حراجی مهم کریستی در شارجه، و ساتبی در دوبی عامل مهم دیگری در ورود هنرمندان ایرانی به بازار جهانی در میانه دوم دهه ۲۰۰۰ میلادی به بعد
بود. سال های دهه ۱۳۸۰ به بعد شاهد برآمدن نسلی از هنرمندان جوان ایرانی بود که به دلیل رشد و تحصیل در فضای به نسبت بازتر سیاسی، کارهایی اغلب رها از اندیشه هویتی نسل های پیش از خود آفریدند که شکل های جدیدتری از بیان، همچون ویدئو و اجرا و اینستالیشن و عکاسی، را در بر می گرفت؛ موجی هنری که از آن به عنوان «موج نوی هنر ایران» یاد می شود. انواع هنر نوگرا. هنر نوگرای انتقادی پس از انقلاب. از جمله تأثیرگذارترین هنرمندان نقاش در این دوره، آیدین آغداشلو بود که در دوره پادشاهی پهلوی برای مدتی مدیریت «امور فرهنگی و هنری دفتر مخصوص » فرح پهلوی را بر دوش داشت، و پس از انقلاب با راه اندازی کلاس های نقاشی، به آموزش و کار به سبک «استادکاری» خود و بازآفرینی آثار هنری پیشینیان با دقت بسیار بالا پرداخت. آثار وی ملهم از اندیشه «زوال و انهدام» هستند؛ مینیاتورهای مچاله شده و سوخته، پیکره های عریان، و پنجره های پوسیده همگی نشان از آگاهی وی به نابودی تدریجی آثار هنر، و اعتراضی به این روند بوده اند. آموزش ها و آثار آغداشلو در این هنگام، نقش مهمی در زنده ماندن هنر نوین در دوره رکود پس از انقلاب داشتند. با پایان جنگ، عده ای از هنرمندان ا
یرانی به مرور خاطرات تلخ خود از روزهای جنگ و تخریب پرداختند. خسرو حسن زاده روایتی هولناک از جنگ دارد و به بی معنا بودن رویدادی می پردازد که در آن دوستان با کفنی سفید بازمی گردند و هویتشان به ارواحی سفیدرنگ تقلیل می یابد. در مجموعهٔ "جنگ" خود، حسن زاده کلاهخودهای جنگی تیرخورده و سوراخ شده ای را به تصویر می کشد و با معنی زدایی در ذهن بیننده، مؤثر بودن آن ابزارها را در جنگی خانمان برانداز زیر سؤال می برد. شادی قدیریان در "نیل، نیل" به تجربهٔ نامعمول اختلاط جنگ و زندگی عادی اشاره می کند. در یکی از عکس هایش، نارنجکی در ظرفی میوه کنار میوه های دیگر قرار گرفته؛ تصویری به ظاهر آرام و عادی که بیننده را به فضای دلهره آور ورود جنگ به زندگی می کشاند. نیوشا توکلیان نیز در مجموعه عکس های تأثیرگذار خود، "مادران شهدا"، به سراغ مادران عزاداری می رود که پس از گذشت سال ها از جنگ، هنوز در غم از دست دادن فرزندان خود هستند و نمایشگر زنده ای از میراث خشن جنگ. دیوارنگاری و هنر خیابانی. تاریخچه دیوارنگاری در دوران معاصر ایران به پس از تلاش های حکومت شاهنشاهی در نمایش دستاوردهای خود بر دیوارها و استخدام هنرمندان برجسته برای این منظور
بازمی گردد. در ۱۹۶۹، وزارت بهداشت ایران از مسعود عربشاهی درخواست کرد تا فرسکویی در مقر سازمان شیر و خورشید ایران بسازد. او همچنین به آفریش دیوارنگاره هایی برای وزارت صنایع و معادن و دیگر مکان های مهم در کشور، از جمله ساختمان های وابسته به گروه صنعتی بهشهر، پرداخت. کار محمد حسین شیدل در سالن کنفرانس اصلی وزارت کشاورزی در تهران که جامعه ای سکولار و مبتنی بر دانش را به تصویر می کشد، و نیز نقاشی دیواری ابوالقاسم سعیدی در تالار رودکی و بنیاد گوته تهران، همگی نمایشگر پشتیبانی دولتی از این هنر و در عین حال نظارت بر اجرای آن ها در جهت نمایش سیاست های حکومتی بودند. بهره گیری سیاسی حکومت از دیوارنگاری در چندین نمونه از کارهای منوچهر نیازی و ایرج اسکندری در به تصویر کشیدن شاه به عنوان هوادار اصلاحات و در ستایش انقلاب سفید، آشکار است. فضای باز سیاسی برای دوره کوتاهی پس از انقلاب، به هنرمندانی چون نیلوفر قادری نژاد اجازه داد تا به آفرینش آثار دیوارنگاری انقلابی بپردازند. با این حال، این دوره کوتاه در ۱۳۵۹ با دستور پاکسازی فضاهای عمومی به پایان رسید و دیوارهای شهرها تنها جایی برای نشان دادن هنر انقلابی مورد تأیید حکومت شدن
د. نخستین دیوارنگاره های پس از انقلاب، با آنکه شکل کلی افقی و طویل مرتبط با دیوارنگاره های انقلابی را حفظ کردند، اما به خود رنگ مذهبی گرفتند و در آن ها از نمادهای مذهبی شیعه بهره گرفته شد. در این نگاره ها، مخالفت با استعمار جهانی و آمریکا، همچنین تلاش برای آزادسازی قدس و سرزمین های فلسطینی دیده می شوند. با این حال، بسیاری از این نگاره های آغازین که توسط هنرمندان مستقل کشیده شده بودند، در دهه های بعدی نابود شدند و اکنون تنها تعداد اندکی از آن ها بر دیوارهای سفارت اشغال شده آمریکا در تهران باقی مانده اند. پس از انقلاب، نهادهای اقتصادی و نظامی وابسته به رهبری کشور اقدام به استخدام هنرمندان برای اجرای دیوارنگاره هایی بر سطح دیوارهای شهرهای بزرگ کشور کردند. این دیوارنگاره ها با نقشه های معین و در مکان های از پیش تعیین شده برای دید بهتر مردم ساخته می شدند، و در همگی آن ها نمادهای مذهبی شیعه به چشم می خورند. مضمون این دیوارنگاره ها را می توان در گروه های «مخالفت با دشمن امپریالیست و استعمارگر»، «ولایت فقیه»، «انقلاب اسلامی و شخصیت های تاریخی اسلام گرا»، و «شهادت» طبقه بندی کرد. برخلاف کارهای مستقل دوران انقلاب، بر ر
وی این کارها اغلب امضای نقاش و نهاد پشتیبان آن ها (برای نمونه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) به چشم می خورد. تصاویر رهبران مذهبی ایران، همچون سید روح الله خمینی و سپس سید علی خامنه ای، از جمله نگاره هایی بودند که در جای جای کشور به فراوانی دیده می شدند. مخالفت با «رژیم صهیونیستی» و «شیطان بزرگ» در کنار تصاویر مسجدالاقصی از جمله دیگر تصاویر پرهوادار بودند. پس از پایان جنگ و آغاز ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، موضوع اغلب دیوارنگاره ها دیگر نه جنگ و ولایت فقیه، بلکه زیبایی، لذت های بصری و توصیه های اخلاقی بود. در این دوره، غلامحسین کرباسچی به عنوان شهردار تهران دیوارهای عمومی را با تصاویری رنگین از منظره های زیبا و توصیه به فضایل اخلاقی آراست. سازمان زیباسازی شهرداری تهران مسئول پاکسازی دیوارهای شهر از دیوارنگاره های قدیمی و آراستن آن ها با رنگ های شاد شد و با آغاز دوران اصلاحات در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی، مفهوم «زیباسازی» در بسیاری شهرهای ایران فراگیر شد. هنرمندان دیوارنگار در این دوره از آزادی عمل بیشتری برخوردار بودند و تمرکز پیشین بر واقع گرایی در نقاشی های خیابانی، جای خود را به دنیای انتزاعی هنرمندان جوان
داد. محمود شعیبی، رسول عبیدی، و مهدی قدیانلو از هنرمندانی بودند که جهان های سوررئال و سه بعدی چشم فریب را بر دیوارهای شهرهای ایران آوردند. منبع الهام بسیاری از این آثار، هنر انتزاعی، سوررئالیسم، مینیاتورهای ایرانی و خطاطی ایرانی بودند. در دوره زیباسازی، اشاره به شهیدان انقلاب و جنگ به آرامی به فراموشی سپرده شد و حتی تعدادی از کارهای قدیمی در طی بازسازی، پاک یا با مضامین دیگر جایگزین شدند. به باور تالین گریگور، خط «پاکسازی» به فرمان روح الله خمینی، «بازسازی» به فرمان هاشمی رفسنجانی، و «زیباسازی» به فرمان خاتمی در نهایت به پاکسازی دوباره نقاشی های دیواری خیابانی پس از رویدادهای مربوط به جنبش سبز می رسد و دایره ای بسته از رویدادهای تاریخی انعکاس یافته در هنر دیوارنگاری ایران را به نمایش می گذارد. مستقل از نهادهای وابسته به حکومت، هنرمندان گرافیتی کار خیابانی در تهران آثار مطرحی از خود بر جای گذاشته اند. از جمله ایشان، تنها (a1one) است که تصاویری همچون گداها و کودکان خیابانی تهران درآمیخته با خطاطی را بر دیوارهای این شهر می کشد. او را می توان از جمله نخستین کارهای گرافیتی کارهای ایرانی دانست که در کارهای خود مضا
مین آشکار اعتراضی–سیاسی به کار برده اند. دیگر هنرمند خیابانی معترض، بلک هند است که به تضادهای اجتماعی در ایران و مشکلات جامعه اشاره می کند. در اثری از او، بازار فروش کلیه توسط ایرانیان نیازمند به مانند یک حراجی متخصص به تصویر کشیده شده است. به دلیل وجود هجو سیاسی قوی در کارهایش، بلک هند با هنرمند بریتانیایی، بنکسی، مقایسه می شود. مهدی قدیانلو نیز که کار خود را به عنوان دیوارنگار شهرداری پس از پایان تحصیلات در دانشگاه تهران آغاز کرده بود توانست به ارائه کارهای خود در نمایشگاه های بین المللی و از جمله شهر لندن بپردازد. هنر اجرا و چیدمان. اگرچه نخستین تجربه های هنر اجرا و چیدمان در ایران به دهه ۱۳۵۰ و آثار مرتضی ممیز و مارکو گریگوریان مربوط می شود، اما با وقفه ای طولانی، نخستین هنر چیدمان در پس از انقلاب در سال ۱۳۷۲ توسط گروهی از هنرمندان جوان شامل شاهرخ غیاثی، ساسان نصیری، و فرید جهانگیر در خانه ای رو به تخریب انجام شد. یکی از مهم ترین این پروژه ها اما «تجربه ۷۷» نام داشت که در سال ۱۳۷۷ توسط گروهی شامل بیتا فیاضی، نصیری، جهانگیر، و خسرو حسن زاده به صورت نمایشگاه گروهی در تهران اجرا شد. در همین سال، اثر مهم «سوس
ک ها» از بیتا فیاضی برنده جایزه ویژه ششمین دوسالانه سفالگران ایرانی شد؛ اثری که در آن هزاران سوسک سرامیکی و لعاب دار به نمایش گذاشته شدند. مهم ترین رویداد در مطرح شدن این نسل از هنرمندان اما، نمایش آثار ایشان در نمایشگاه «نخستین نمایشگاه هنرهای مفهومی» در تابستان ۱۳۸۰ در موزه هنرهای معاصر تهران بود که بازدیدکنندگان بسیاری را به همراه داشت. پس از آن، نمایشگاه «باغ ایرانی» توانست تعداد زیادی از هنرمندان ایرانی و خارجی را در موزه هنرهای معاصر گرد آورد. از جمله آثار مطرح به نمایش گذاشته در این نمایشگاه، چیدمان «باغ بی برگی» اثر عباس کیارستمی بود که چندین تنه چنار را به نشانه پیوند زمین و آسمان در کنار هم به نمایش می گذاشت. از جمله مطرح ترین نام های موج نوی سینمای ایران در جهان، کیارستمی در مجموعه عکس های «سفید برفی» خود نیز طبیعت برفی و نمایش درختان در شکلی مینیمال را به تصویر کشیده بود. هنر پرفورمنس یا اجرا نیز در این دوره رشد دوباره ای به خود گرفت. هنرهای اجرایی سنتی در ایران از قدمت بالایی برخوردار هستند و هنرهایی چون شبیه خوانی و معرکه گیری هواداران زیادی در میان عامه مردم ایران دارند. پروژه هایی چون "هنر در
روستا" (۱۳۸۵ به بعد) به درگیر کردن مخاطبان غیرحرفه ای در اجراهای خودجوش و بدون برنامه ریزی شده کمک کرده اند. اگرچه هنرمندان این پروژه ها، اغلب از تحصیل کردگان رشته های هنری بوده اند، اما مخاطبان این برنامه مردم روستاها و شهرهای کوچکتر ایران هستند که جزئی از هنر تعاملی می شوند. در اجرای «ماهی های یونس»، هنرمندان طبیعت دوست ایرانی خود را در کفن پلاستیکی پوشانده و در زمین های خشک تالاب گاوخونی – که با خشک شدن رود زاینده رود، از آب تهی شده بود – دراز کشیدند تا توجه مردم را به مسائل محیط زیستی در ایران و خشک شدن کشور جلب کنند. این اجرا، از جمله اجراهای پیشرو در زمینه ترکیب هنر پرفورمنس با هنر محیط زیستی (Eco-art) بود. زنانگی در هنر نوگرای پس از انقلاب. با برقراری حکومت اسلامی در ایران، تقریباً همه هنرهایی که به شکلی زنانگی در خود داشتند – از جمله رقص، آوازخوانی، باله، مُد – یا به کلی کنار گذاشته یا محدود شدند. این در حاشیه نگاه داشته شدن و سرکوب، خود را در آثار هنری معاصر پسا انقلاب ایران به شکلی تاریک یا اعتراضی نشان می دهد. زنان در این آثار به صورتی جسور و مبارز حاضر شده اند که نوعی اعتراض به سرکوب اجتماعی خود ا
ست. با اجباری شدن حجاب در کشور، موضوع حجاب و چادر بخش بزرگی از کارهای هنرمندان زن منتقد را تشکیل داد. حجاب و چادر در کارهای عده ای از هنرمندان زن ایرانی بیرون از کشور، نمادی برای نمایش سخت گیری های مذهبی و خودباختگی زنانه می شود؛ کارهایی که می توان در نوع خود «هنر چادر» نام داد. سونیا بالاسانیان، هنرمند ارمنی تبار، از جمله نخستین هنرمندانی بود که توجه مخاطبان غربی را به چادر جلب کرد. در مجموعه «روزهای سیاهِ سیاه»، وی زنانی را به تصویر می کشد که چهره هایشان در فضایی از ترس و وحشت با حجاب مخدوش و سانسور شده است. ارائه این کارها در هنگامی که جنگ ایران و عراق به تازگی به پایان رسیده بود، توجه بسیاری را به شرایط اجتماعی ایران جلب کرد. مرجان ساتراپی در نقاشی های مصور خود با نام "پرسپولیس"، چهره ای تاریک از زندگی روزمره دختران جوان ایرانی در حکومت اسلامی ارائه می دهد. ساتراپی در مجموعه داستان های خود، تجربه های شخصی خود هنگام حضور در ایران و نیز تجربه های روزمره زنان ایرانی را به تصویر می کشد. شیرین نشاط در مجموعه های "زنان الله" و "عصیانگر" خود، به هویت زن ایرانی در فضای نظامی–مذهبی پس از جنگ و رنگ باختن زنانگی در
پشت لباس های سیاه می پردازد. او در آثار متعدد خود با نشان دادن فضاهایی گاه همه مردانه و گاه به طور کامل زنانه، به محدودیت های زنان و جداسازی های جنسیتی در پس از انقلاب می تازد. کنتراست شدید میان رنگ های سیاه و سفید از ویژگی های آثار عکاسی و ویدئویی او هستند که با بهره گیری از آن ها، به درکی خشک و سیاه سفید از اسلام مدرن اشاره می کند. ناهید حقیقت نیز در آثار آکواتینت خود در فضایی تاریک و غمگین، زنان ایرانی را در زیر ترس از زیرنظر گرفته شدن و داشتن آرزوی آزادی به تصویر می کشد. او حتی پیش از اجباری شدن حجاب در کشور، با نشان دادن زنانی که در پی برداشتن روسری از سر هستند، جامعه پدرسالار ایران را به نقد کشید. از دیگر هنرمندانی که در کارهایشان به موضوع حجاب پرداخته اند، می توان به پرستو فروهر، شهرام انتخابی، و لیلا پازوکی اشاره کرد. هنرمندان درون کشور نیز به گونه ای به حاشیه رانده شدن زنان در ایران اشاره کرده اند. شادی قدیریان به عکاسی از زنانی می پردازد که صورت هایشان با لوازم خانه، همچون اتو و جارو دستی و آبکش، پوشانده شده است و به مسئله هویت زن و نقش های جنسیتی در جامعه مردسالار اشاره می کند. او همچنین به خاطر مج
موعه عکاسی "زنان قاجار" خود شناخته شده است؛ در ارائه ای بدیع، قدیریان دوستان و اعضای خانواده اش را در لباس های قاجاری و در حالی که ابزارآلات مدرنی چون رادیو یا نوشابه پپسی کولا در دست دارند به تصویر کشیده است. کتایون کرمی در مجموعه "سانسور" خود چهره هایی مخدوش و سرکوب شده از زنان را نمایش می دهد که صدا یا تصویرشان سانسور شده است یا در حالی که دستی در جلوی دهانشان قرار گرفته است، از فریاد زدن بازمانده اند. مهاجران دور از وطن. موج نخست هنرمندان مهاجر ایرانی، در دهه های ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰، پاریس را به عنوان مقصد کاری خود برگزیدند. در آن هنگام، پاریس هنوز به عنوان پایتخت هنری جهان شناخته می شد و این هنرمندان اغلب نه به دلایل سیاسی، بلکه بیشتر برای نزدیکی به محفل های هنری به روز اروپایی تشویق به مهاجرت شده بودند. ناصر عصار از جمله نخستین ایرانیان مهاجر به فرانسه بود. ابوالقاسم سعیدی و زنده رودی نیز اگرچه برای زندگی به پاریس مهاجرت کردند، اما تا پیش از انقلاب ایران به دلیل بازار مناسب داخلی، به کشور رفت وآمد داشتند. اگرچه فضای هنری ایران در دوران پهلوی دوم به سوی هرچه بازتر و لیبرال تر شدن پیش می رفت، اما فضای سانسور حاک
م بر حکومت پهلوی، تعدادی از هنرمندان از جمله اردشیر محصص و اکبر بهکلام را ناچار به تبعید خودخواسته کرد. اغلب این هنرمندان پس از فرو افتادن حکومت پهلوی نیز به ایران بازنگشتند. اردشیر محصص در سال ۱۹۷۶ به دلیل مخالفت آشکار سیاسی، از برگزاری نمایشگاه و کار منع شد و اندکی بعد به پاریس و سپس به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد. اکبر بهکلام نیز در آثار خود فضای تاریک و دهشتناک زندان و وضعیت زندانیان سیاسی را، در هر دو حکومت پهلوی و اسلامی، نمایش داده است. سبک او در آغاز ترکیبی از واقع گرایی و هنر مینیاتور ایرانی بود، اما بعدها و به ویژه در کارهای سیاسیش، سبک نو–اکپرسیونیسم را دنبال کرد. نیکی نجومی، دیگر هنرمند ساکن آمریکا، در کارهای خود به شکلی مستقیم به سیاست های استبدادی در هر دو دوران پیش و پس از انقلاب حمله کرد. در نقاشی های نجومی بازداشت های ساواک، قدرت روحانیون، و تاریخ ایران در کنار ساختار فاسد حکومتی به شکل عام به تندی به نقد کشیده می شوند و سیاستمداران تکه تکه شده و بازسازی شده با اجزای نامانوس در فضایی سوررئال به نمایش تضادهای درونی خود می پردازند. به دلیل انتقادهای صریح و تند وی از حکومت، نجومی از آموزش هنر
در دوران پهلوی منع شد. پس از مهاجرت به آمریکا و وقوع انقلاب نیز جمهوری اسلامی به وی اجازه کار در ایران را نداد و میرحسین موسوی، نخست وزیر وقت ایران، از او به خاطر ضداسلامی بودن انتقاد کرد. موج دوم مهاجرت هنرمندان ایرانی، با روی دادن انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ همراه بود. مارکو گریگوریان، ژازه تباتبایی، پرویز تناولی، ابوالقاسم سعیدی، عباس عطار، مسعود عربشاهی، ناصر اویسی، و سیراک ملکونیان از این دست هنرمندان بودند که اغلب به آمریکای شمالی مهاجرت کردند. لیلی متین دفتری، کامران دیبا، بیژن صفاری، و علی مهدوی نیز پاریس را به عنوان مقصد خود برگزیدند. بسیاری از این هنرمندان تا نزدیک به دو دهه به ایران مسافرت نمی کردند یا نمایشگاهی در این کشور نمی گذاشتند، اما با روی کار آمدن محمد خاتمی، موزه های ایران برای بار دیگر پذیرای آثار تعدادی از آن ها شد و آن ها توانستند برای ارائه نمایشگاه به کشور بازگردند. به دنبال یافتن و حفظ هویت ایرانی خود در جهانی غریب، هنرمندان ایرانی از عنصر نوستالژی و نگاه به گذشته بهره گرفتند. تعدادی از هنرمندان مردمی (پاپ آرتیست) در کالیفرنیا، ایالات متحده، به نمایش شکوه ایران باستان و آفرینش دستاور
دهای کوروش بزرگ پرداختند. حجت الله شکیبا در کارهای هایپررئالیستی خود این شکوه تاریخی را با نشان دادن زنان ایرانی در دوره های تاریخی گوناگون به تصویر می کشد و به بازسازی تصاویر کاخ ها و شخصیت های شکوهمند هخامنشی پرداخته است. کارهای او از جمله آثار هنری پرهوادار در میان ایرانیان بیرون از کشور بوده اند. بازگشت به تاریخ کهن ایران و تمدن هخامنشی در کارهای ملیحه افنان، هنرمند اسرائیلی با تبار ایرانی، از دریچه خاطره های خانواده اش به هنگام بودن در ایران، به تصویر کشیده شده اند. فریدون آو، نقاش و گالری دار، به تاریخ اسطوره ای و پهلوانی ایران مراجعه کرده است و پهلوانی رستم گونه را در کارهای میکس مدیا با تصاویر عباس جدیدی، کشتی گیر نامدار ایرانی، نشان می دهد. او برای جستجو در هویت ملی ایرانی، به ریشه های زرتشتی خود و داستان های شاهنامه بازگشته است. نوستالژی تاریخی در کارهای قاسم حاجی زاده نیز به فراوانی دیده می شود؛ اما نگاه او بیشتر به تاریخ معاصر ایران در چند سده گذشته است. حاجی زاده تا اندکی پس از انقلاب در ایران حضور داشت، اما در نهایت به دلیل فشارهای سیاسی و نداشتن اجازه برای برگزاری نمایشگاه، در سال ۱۹۸۷ به پاریس
مهاجرت کرد. نقاشی های او علاقه وی به عکاسی را به نمایش می گذارند. او در کارهای خود عکس های قدیمی از شخصیت های تاریخی ایران در دوره قاجار و پهلوی را (همچون تاج السلطنه) بازسازی کرده، و به هنر مردمی توجه ویژه ای داشته است. اما، تعدادی از هنرمندان ایرانی در خارج کارهایی جهان شمول تر ارائه کردند و اغلب به خاطر کارهای انتزاعی پیشرو خود در محفل های هنری غرب شناخته شدند. از جمله ایشان، می توان به منیر فرمانفرمائیان اشاره کرد که از نخستین هنرمندان ایرانی بود که در ایالات متحده ساکن شد، و در دوران هنری خود از جمله اعضای سرشناس جنبش های هنری نیویورک بود که با اندی وارهول نیز همکاری داشت. او در کارهای متعددی که در ایران و آمریکا آفرید، از آینه کاری های ایرانی در نشان دادن اشکال گوناگون هندسی و بازتاب های بینابینی نور در آینه ها بهره گرفت. او از جمله معدود هنرمندان ایرانی است که به بازآفرینی این هنر کهن ایرانی پرداخت و کارهای هندسی خود را هم در سازه هایی چون هتل اینترکنتیننتال تهران به کار برد، و هم بر روی بوم های کوچک تر. رویکرد فرمانفرمائیان، برخلاف انتزاع گرایی جهان شمول صدر یا وزیری، متأثر از فرهنگ ایران بود و ترکیب