Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
عهٔ یک دین در واقع برگرفته از تجربیات رهبر و پیشینهٔ آن است و اختلاف در ایدئال نهایی نیست یا به عباراتی دیگر، شیء پرستش تقریباً یکسان است و قالب عبادت تفاوت دارد؛ یا جنگ در مسیر است، نه در مقصد؛ لذا تشریفات و آداب ادیان را هدف نمی داند بلکه وسایل رسیدن به هدف می پندارد که در طول تاریخ بدل به اصل دین شده است. اکبر در نامه ای که سال ۱۵۸۲ میلادی به فلیپه دوم — پادشاه اسپانیا — می نویسد، تأسف می خورد از این که غالب مردم جهان بدون تحقیق و وارسی حقیقت و استفاده از استدلال های عقلانی، دینی که با آن متولد شده اند یا آموزش دیده اند را کورکورانه می پذیرند و بدین شکل خود را از راستی و حقیقت، که هدف غایی انسان خردمند است، محروم می کنند. او مردم را به چالش شناخت ادیان، به جز آیین خود، دعوت می کرد و می گفت هیچ مذهبی منحصراً حقیقت را در خود ندارد. در یکی از مباحثات عبادت خانه پیشنهاد شد که به وسیلهٔ «آزمون آتش» واقعیت ادیان مورد آزمایش قرار گیرد، که اکبرشاه آن را پذیرفت، ولی با مخالفت برخی روحانیان انجام نشد. کسانی که در این دوره از دربار گورکانی بازدید کرده اند، توصیف های گوناگون و متفاوتی داشته اند که گاه مخلوطی از واقعیا
ت و شایعات است. اکبر در ماه رمضان، روزه می گرفت و زکاتش را به فقرا می پرداخت و حامی مراسم حج بود. او همچنین یک بار مسیر آگرا-اجمیر را دو ماه پیاده پیمود تا به زیارتگاه یک صوفی رود. بدائونی، معاصر اکبرشاه، می گوید «مجتهد» در دین الهی تنها کسی بود که اصول ایمان آن را تعیین می کرد و برخی از آداب آیین مذکور را با توجه به مشاهدهٔ اعمال اکبرشاه شرح داده است که البته تشریفات ذیل را با اصول دین اشتباه گرفته است: تراشیدن ریش، نواخته شدن ناقوس کلیساها، نصب علنی نقاشی های حاوی مضمون تثلیث، آوازخوانی و نواختن موسیقی، ورود سگ و خوک به غذاخوری دربار، رفع وجوب غسل، رفع تحریم خوردن گوشت شیر و گراز، جواز شرب خمر، منع اطعام عمومی در مجالس ختم و جایگزینی آن با «آش حیات» که در سال روز تولد شخص پخت و توزیع می شد، ممنوعیت ازدواج با فرزندان عمو، دایی، خاله و عمه، ممنوعیت ازدواج دختران پیش از چهارده سالگی و پسران پیش از شانزده سالگی، رفع تحریم پوشیدن لباس زربافت و ابریشمی برای مردان مسلمان، رفع وجوب نماز، روزه و حج، منع فراگیری زبان عربی، فقه، تفسیر و حدیث و به جای آن تدریس نجوم، طب، ریاضیات و تاریخ. یکی از تنها نویسندگان معاصری که
مبانی دین الهی را برشمرده، محسن فانی است که در کتاب "دبستان مذاهب" به طور غیرمستقیم و در جریان گزارش یک گفتگو اصول درونی این آیین را از زبان یک فیلسوف بیان کرده است. تفاوت این متن با دیگر گزارش هایی که امثال بدائونی یا کشیشان پرتغالی نوشته اند، این است که محسن فانی خود طرفدار اکبرشاه و به آیین مذکور علاقمند بود و در این داستان هم فیلسوفی که مناظره را با پیروزی به پایان می رساند، نمایندهٔ دیدگاه امپراتور است و نهایتاً ده فضیلت دین الهی را چنین برمی شمارد: دین الهی اساساً سیستمی اخلاقی بود که گناهانی مانند شهوت، نفس گرایی، تهمت و غرور را ممنوع شمرده و رعایت فضایلی مانند تقوا، ملاحظه، پرهیز و مهربانی را توصیه می کرد. افراد تشویق می شدند که روح که خود را از طریق تقوی به خداوند نزدیک کنند (یکی از اصول صوفیان در عرفان اسلامی)، از ازدواج پرهیز می شد (برگرفته از مذهب کاتولیک در مسیحیت)، کشتن حیوانات ممنوع بود (همان طور که در آیین جین ممنوع است)، در آداب عبادت، دین الهی به شدت از زرتشتیان اقتباس کرده بود و نور (خورشید و آتش) در آن به عنوان نمادی از خداوند تفسیر شد و همانند هندوئیسم، هزار نام سانسکریت خورشید ذکر می شد.
هیچ مقبرهٔ مقدس، قدیس یا معصومی در دین الهی وجود نداشت و هیچ گاه ادعایی در خصوص عرضهٔ متنی مقدس یا ایجاد نظام روحانیتی خاص خود نداشته است. پیروان دین الهی نماز را در سه نوبت صبح، عصر و شب می خواندند (برخلاف اهل تسنن که پنج نوبت می خوانند) و اکبر پس از درگذشت ابوالفتح، برای او نماز وحشت خواند. ابوالفضل علامی دارای مسجدی بر روی رواق خود بود که مؤذن آنجا اذان می گفت؛ هیچ مسجد دیگری که به دین الهی نسبت داده شود، وجود نداشت. خود ابوالفضل علامی تا واپسین روزهای عمرش به کتابت قرآن اظهار افتخار می کرد. به نظر وحید غزنوی، این که اکبرشاه خود را جانشین و خلیفهٔ خداوند بر روی زمین می خواند، می تواند تحت تأثیر این باور هندوها باشد که شاه تصویری از خداوند است. ولی اکبرشاه، برخلاف گزارشی که برخی منابع داده اند، خود را در جایگاه پاپ قرار نداد؛ او در جمله ای، که به نقل قول آشوکا (امپراتور ۱۸۰۰ سال قبل هند) شبیه است، می گوید: «چرا باید ادعا کنم که پیش از آن که خودم راهنمایی شوم، دیگران را راهنمایی می کنم؟» او خواهان برابری تمامی اهالی قلمروش بود و معتقد بود که لازم نیست همگی مسلمان باشند تا از حقوق برابر برخوردار شوند. هنگامی
که به وزیران هندوی خود اجازه داد با مال خود معابد دینشان را تعمیر کنند، یکی از پسرانش به نام «سلیم» از او انتقاد کرده و علت چنین دستوری را جویا شد. اکبر در پاسخ به او گفت: «پسرم، من دین خودم را دوست دارم… وزیر هندو نیز دین خود را دوست دارد. اگر او بخواهد پول خود را در راه دین خود بپردازد، چرا من باید جلویش را بگیرم؟ آیا او حق ندارد عاشق چیزهایی باشد که کاملاً از آن اوست؟» او همچنین به افسران خود امر کرد بدون هیچ تمایزی، به افرادی که خدا را صبح و عصر و شب پرستش می کنند، احترام بگذارند و در دستوری کلی که برای مقامات ایالتی صادر کرد، می گوید: «والی نباید با عقیدت و دین مخلوقات خدا مخالفت کند؛ از آنجا که یک انسان خردمند ضرر خود را در گذر این جهان فناپذیر انتخاب نمی کند، چگونه می تواند ادیانی را بپذیرد که خود می داند به هلاکت او می انجامد؟ اگر ایمان او صحیح باشد، که شما علیه خداوند خواهید بود و اگر خداوند به او راه غلط را شناساند، خواهان امداد و ترحم می شود و با دوستی و شفقت به سوی شما می آید، نه با جنگ و دشمنی.» در "دانشنامه بزرگ اسلامی" نیز توحید الهی اکبر مجموعهٔ قانون های اخلاقی-اجتماعی و آیین هایی معرفی شده
است که در جهت «تنظیم رابطهٔ فرد در جامعه، گروه های اجتماعی و سرانجام فرد و جامعه با حکومت و عاملان آن» به کار گرفته شد. نه تنها هیچ گونه اجباری برای پیوستن به توحید الهی از سوی اکبر به کار نرفت، او حتی برای پیوستن مردم به آیینش، تبلیغ نیز نمی کرد چون او معتقد بود خدا را از هر راهی می توان پرستید و توحید و یگانگی او در ذهن ها و قلب های مردمان به اشکال مختلف بازتاب می یابد و دین باید انتخابی باشد، نه ارثی. سه جنبهٔ متفاوت آیین او خداشناسی و توحید، مفاهیم اخلاقی و دستورهای عملی زندگی اجتماعی بوده اند. اکبر در وضع این اندیشه ها و قانون ها، از همهٔ ادیان بهره برد. او بسیاری از دستورهای اخلاقی و عملی آیینش را از عرفان و تصوف اسلامی گرفت. توحید الهی روی هم رفته به خداباوری، تعقل گرایی و فلسفه ای انعطاف پذیر و لطیف برای برآوردن نیازهای عینی زندگی وصف شده است. طریقهٔ گرویدن به توحید الهی نیز مشابه روش های مریدی و مرادی در طریقت های تصوف است. ابوالفضل علامی دربارهٔ لغو جزیه در سال ۱۵۶۴ میلادی گفته است که شاه با مخالفت های فراوان علما مواجه شد و مجبور بود با «جاهلان زیادی» گفتگو کند. استدلال های ابوالفضل در موافقت با لغ
و جزیه بیشتر جنبهٔ سیاسی و ایدئولوژیک دارد ولی سویهٔ اقتصادی را نیز در نظر می گیرد. او می گفت جزیه برقرار بود تا هندوها مطیع باشند ولی حال که همچون مسلمانان کمر به فداکاری و خدمت بسته و برای پیشبرد منافع پادشاهی تلاش می کنند، باید میان آن ها و آن دشمنان سابق تفاوت قائل شد. او همچنین دلیل دیگر جزیه گرفتن را نیاز حاکمان و درباریان پیشین می دانست و می گفت دربار کنونی دیگر نیازی به این مبالغ ندارد. او نتیجه می گرفت که مزایای جزیه تخیلی است و صرفاً موجب ترویج اختلاف بین رعایا می شود و از نظر سیاسی مضر است. ابوالفضل همچنین اخذ مالیات از نامسلمان ها را خلاف مصلحت سیاسی، عدالت طبیعی و مفهوم اساسی صلح کل می دانست. اکبرشاه برای تکمیل اندیشه ها و تئوری هایش گاهشماری نوینی ایجاد کرد. بنابر شواهد، تغییر تقویم هجری قمری از سال ها پیش در فکر اکبر بوده است؛ لذا در این فرصت مقتضی دانشمندی ایرانی به نام امیر فتح الله شیرازی را مأمور ساختن تقویمی جدید کرد. مبدأ سال شماری تقویم جدید تاج گذاری اکبرشاه بود و به نام «تقویم الهی» استفاده شد. تقویم الهی بسیار تحت تأثیر گاهشماری زرتشتی بود. عباس امانت فتح الله شیرازی را از حامیان نقطو
یه معرفی کرده و استفاده از تقویم الهی را نشان دهندهٔ تأثیرات این جنبش می داند. نقطویه معتقد بودند هزارهٔ اسلام و «دور عرب» به پایان رسیده و هزارهٔ پیشرو «دور عجم» است. با رسمیت یافتن تقویم خورشیدی، جشن های ایرانی به تقویم رسمی افزوده شدند و جشن نوروز در ابتدای سال برقرار گشت. در مقابل این نظر، چودهاری پژوهشگر هندی، توجه اکبر به فرهنگ ایرانی و زبان فارسی را در تعارض با اسلام نمی داند و چنین می پندارد که اکبرشاه صرفاً بر اساس طبع و ذوقش به هنر و فرهنگ ایرانی علاقمند بود. تأثیرپذیری از مذاهب مختلف. صدرالصدور دربار اکبر در ابتدای بر تخت نشستن او، عبدالنبی، فردی اهل تسنن بود و هدایت علمای سنی را برعهده داشت. این علما چارچوب شریعت را برای اکبر تعیین می کردند و قدرت و نفوذ مذهبی صدرالصدور به جایی رسیده بود که عملاً اسلام همان چیزی بود که او می گفت. اکبرشاه تا ۲۰ سالگی شدیداً به مذهب تسنن پایبند بوده و گاه فرمان تکفیر و قتل افراد را صادر می کرد، ولی رفته رفته رویکرد متفاوتی در پیش گرفت. تأسیس عبادت خانه و دعوت تدریجی از علمای شیعه و پس از آن دیگر ادیان برای حضور یافتن در آن، بخشی از علمای اهل سنت را ناراضی و تحقیر کر
د. از سوی دیگر، از گذشته تعدادی از علمای شیعه در دربار گورکانی حضور داشتند. سه برادر به نام های «ابوالفتح»، «همایون» و «نورالدین گیلانی» در این دوره خود را به اکبرشاه نزدیک کردند و به پرسش های فقهی اکبرشاه پاسخ می دادند. بدائونی، از علمای اهل سنت، ابوالفتح را از کسانی می داند که اکبرشاه را از اسلام دور کردند. یکی دیگر از عناصر شیعی دربار «ملا محمد یزدی» بود که سعی در شیعه کردن شاه داشت. محسن فانی در "دبستان مذاهب" چنین بیان می کند که اختلاف روحانیان سنی و شیعه بر سر مسائل فقهی، کلامی و حدیثی و خطاپذیری منابع کلام اسلامی، یعنی قرآن و احادیث، کم کم باعث شد اکبرشاه در نبوت و معجزات نیز دچار تردید شود. اکبرشاه ابتدا گروهی به نام «چهل تن» برقرار کرد تا قضاوت را، تنها بر اساس عقل، برعهده گیرند. از سوی دیگر از زمان سلطنت بابر و همایون در بلخ، پیروان تصوف به خاطر ذوق و توجه شان به ادبیات و هنر، در دربار شاهان گورکانی حضور یافتند. بسیاری از عقاید اکبرشاه تحت تأثیر تصوف و شاخه های گوناگونش بود. به طور مثال آثار آداب ذکر گفتن صوفیان، باورشان بر نیل به لقاءالله و تقوی داشتن، تزکیهٔ نفس، و گفته های ابن عربی، دربارهٔ بررسی
باورهای مشترک ادیان بزرگ و منشأ یگانهٔ آن ها، جیلی دربارهٔ انسان کامل، سهروردی دربارهٔ نور و معین الدین چشتی دربارهٔ تسامح مذاهب را می توان در دین الهی مشاهده کرد. دیدگاه وحدت وجود ابن عربی در میان صوفیان هند آن دوره بسیار محبوب بود. این نظریه می گفت منشأ ادیان همگی مشترک است و دگرگونی های ظاهری نتیجهٔ تغییرات دوره ای در تجلی خداوند است. نوشته های سهروردی در قرن چهاردهم میلادی به هندوستانِ تحت سلطهٔ اکبر رسید و شاه خیلی تحت تأثیر فلسفه اشراق سهروردی قرار گرفت و بسیاری از آموزه های این مکتب را در دین الهی خود گنجانید. فؤاد نسیم، مورخ معاصر، گرایش اکبر به حکمت اشراق را تحت تأثیر ابوالفضل علامی، یکی از نزدیک ترین مشاوران و معتمدان فکریش، می داند. همچنین طریقت چشتیه که در ۱۱۹۳ وارد هندوستان شده بود، مورد توجه اکبر قرار گرفت و به طور مثال، آیین عضویت در دین الهی مشابه روش گرویدن به چشتیه بود. با این حال، پیروان چشتیه، که از نزدیکی به حاکمان خودداری می کردند، با رویکرد اکبر مخالف بودند. عباس امانت تأثیر اندیشه های نقطویه را بر شکل گیری صلح کل بسیار حائز اهمیت می داند. نقطویان یک گروه از صوفیان بودند که از هزاره گر
ایی حمایت می کردند و نوعی «ماتریالیسم عرفانی» و «نوسازی ادواری» را مطرح می کردند و اساساً خواستار یک آیین اومانیستی جدید و فراتر از چارچوب های اسلام بودند. بسیاری از نقطویان از ترس حاکمان شیعه در ایران صفوی، به هند گریخته بودند و عرفی شیرازی، ابوالفتح گیلانی و سید شریف آملی از جمله نقطوی های دربار اکبر شدند. یکی از زرتشتیان فارس، به نام آذر کیوان، در زمان سلطنت اکبر وارد شهر پتنه در هند شد. او تحت تأثیر آثار شهاب الدین یحیی سهروردی (معروف به شیخ اشراق) بود و در دین زرتشت مکتب جدیدی بنیان نهاد. این هماهنگی و ارتباط میان اسلام و زرتشت در نتیجهٔ اصلاحات مذهبی اکبرشاه انجام شد. آذرکیوانیان به وحدت ادیان و یکی بودن سرچشمهٔ آن ها معتقد بودند. در آثار سهروردی شخصیت های زرتشتی، مانند فریدون و کیخسرو، با پیامبران قرآن و عهدین منطبق شمرده می شدند. آذرکیوانیان چنین می پنداشتند که داستان های اساطیری و باستانی به وقوع نپیوسته و انعکاسی از رخدادهای دنیایی میانی، که اشراقیان به آن «عالم مثال» می گفتند، است. در زمان اکبرشاه شهر نوساری بزرگ ترین مرکز سکونت زرتشتیان هند بود. ماهیار رانا، دستور زرتشتی که برخی وی را از شاگردان آ
ذر کیوان دانسته اند، نخستین بار در سال ۱۵۷۳ با اکبرشاه در نزدیکی سورات دیدار کرد. عقاید و باورهای زرتشتیان دربارهٔ آتش و نور با دیدگاه های شخصی اکبرشاه همخوانی داشت و اکبر از سال ۱۵۷۶ میلادی بزرگان نوساری را به دربار خود دعوت کرد. وی تحت تأثیر موبدان به آیین های تقویم زرتشتی علاقه مند شد و در سال ۱۵۸۰–۱۵۸۱ جشن های پارسی و روزهای تعطیل تقویم پارسیان را به فهرست تعطیلات رسمی مملکت افزود. محمدجواد رحمتی، دانشجوی دکتری ادیان در دانشگاه سن ژوزف، دربارهٔ دین الهی گفته است: «این باورهای جدید سیاسی بیش از هر چیز بر آیین زرتشتی و آداب و رسوم و فرهنگ ملی باستانی ایران استوار شده بود. اکبر خورشید را پرستش کرد، زیرا خورشید را بزرگ ترین مظهر تجلی خدای یگانه می دانست، و جشن های باستانی ایرانیان را تجدید کرد. سال و ماه ایران باستان را به جای سال و ماه قمری مرسوم کرد و آتش را مقدس شمرد.» وی به نقل از بدائونی، از علمای منتقد در عصر اکبرشاه، گفته است: «بیربر ملعون خاطرنشان ساخت که چون آفتاب مظهر تام است و پختن غله، زراعت، میوه و سبزه از تأثیر اوست و روشنی عالم و حیات عالمیان وابسته به او؛ پس لایق عبادت و تعظیم، او باشد. این مع
نا باعث تعظیم نوروز جلالی شد و آتش پرستان دین زرتشت را حق نمودند و تعظیم آتش را عبادت عظیم گفتند و [اکبر] فرمود که آتش را به روش ملوک عجم، که آتشکدهٔ ایشان همیشه برپای بود، دائم الاوقات، چه در روز و چه در شب، در محل نگاه می داشته باشند، که آیتی است از آیات خدا و نوری است از انوار وی. در ایام نوروز سال ۲۵ از جلوس، سجده آفتاب و هم سجده آتش علانیه می کردند.» این آتش همیشه روشن را اکبرشاه «فر ایزدی» می نامید. چودهاری، مورخ معاصر هندی، معتقدست که علاقهٔ ویژهٔ اکبر به ایران باستان و زبان فارسی به خاطر رشد او در ایران و اطرافیان ایرانی که پیرامونش حضور داشتند، بوده است و ارتباطی با ارتداد او ندارد. سال ۱۵۷۲ میلادی، هنگامی که اکبر به قصد فتح گجرات به سوی این منطقه حرکت کرد، در کامبای با بازرگانان پرتغالی مواجه شد که برای دیدن او آمده بودند. در این میان چند کشیش کاتولیک نیز حضور داشتند و به گفتگو با اکبرشاه پرداختند. این مصادف با شکوفایی عبادت خانه بود و موجب شد اکبرشاه از مسیحیان گوآ دعوت کند در مباحثات شرکت کنند. انگیزهٔ اکبر از دعوت علمای مسیحی این بود که کتاب های دینی شان، به ویژه عهدین، را همراه بیاورند تا با آن
ها آشنا شود و دیدگاه هایشان را در مسائل الاهیاتی از نزدیک بشنود. بنا بر گزارش های عبدالقدیر بدائونی، از درباریان اکبر، او به یکی از فرزندان خود، مراد میرزا، عهد جدید را آموخت و در ابتدای جلسات درس به جای "بسم الله" از عبارت "به نام مسیح" استفاده می کرد. در عصر سلطنت اکبرشاه آیه هایی از قرآن دربارهٔ عیسی مسیح در کتیبه ها استفاده شدند. ژروم گزاویه، که به عنوان یک کشیش توسط حکومت پرتغال به هندوستان اعزام شده بود و در سال ۹۷۹ هجری قمری (۱۶۰۰ میلادی) وارد هند شد، در دربار اکبرشاه و پسرش جهانگیر حضور داشت و مورد احترام بود. اکبرشاه از او درخواست تألیف کتابی دربارهٔ آیین مسیحیت کرد. وی کتاب "آیینه حق نما" را در پاسخ به این درخواست نگاشته است. اکبرشاه نامه نگاری هایی با پادشاه وقت اسپانیا و پاپ معاصرش داشته و تلاش بسیاری برای دست یابی به نسخه های انجیل و ترجمه های آن داشته است. او نهایتاً موفق شد نسخه ای قدیمی از ترجمه های فارسی انجیل را به دست آورد که آن را برای پاپ به رم فرستاد. برای او نسخه های دیگری از انجیل نیز آوردند و در یکی از موارد او پس از تورق کتاب، هر صفحه از آن را می بوسید و بر روی سرش می گذاشت. نقاشی ها
ی این کتاب مقدس تأثیر بسیاری بر نگارگری در عصر گورکانیان گذاشته اند. همچنین اکبرشاه درباریان را تشویق به آموزش زبان پرتغالی می کرد که نتیجه ای دربر نداشت. مسیحیان در کاخ اکبرشاه آزادانه رفت وآمد می کردند و توجه اکبر به مسیحیت به قدری بود که آنان خیال کردند شاید او قلباً مسیحی شده باشد. هندوها از دیگر قشرهای حاضر در دربار شاه بودند و اکبرشاه هندوها را بر مناصبی همچون سرلشکر، مطرب، صورتگر، طبیب و جراح برگزید. در هند کارگزاران مالی، بازرگانان و پیشه وران اغلب از میان هندوها بودند. به تدریج هندوها هم در جلسات عبادت خانه حضور یافتند. ترجمهٔ کتب کلاسیک آیین هندو یکی از علل آشنایی اکبر با مفاهیم و ارزش های این دین و علاقه مندی به آن شد. با دستور اکبر، هندوهایی که اجباراً مسلمان شده بودند، می توانستند بدون مجازات به آیین خود بازگردند. روزهایی که اکبرشاه رواداری می کرد، هندوهای بسیاری علاقه مند به ملاقات با او بودند و اکبرشاه در اشعار مذهبی و مناجات هندوها مدح می شد. اکبر تعدادی از آداب هندوها را به کار برد. ذکر هزار نام خورشید به سانسکریت، که از آداب اقلیت بهکتی هندوها بود، در دین الهی رواج یافت. اکبرشاه دیوالی را جش
ن گرفت و به روحانیان برهمن اجازه داد تا رشته های نگین دار را بر مچ دست خود ببندند و پس از رسیدن به سلطنت تعدادی از درباریان پی بردند که اکبرشاه خود هم بر مچش راکی (طلسم محافظ) بسته است. او همچنین از خوردن گوشت گاو پرهیز می کرد و خرید و فروش آن را در بعضی ایام خاص ممنوع کرده بود. او حتی زمانی که در پنجاب، در فاصلهٔ ۲۰۰ مایلی از گنگ، بود، آب رود گنگ را در کوزه هایی با خود حمل می کرد و در اشاره به آن از عنوان «آب حیات» یاد می کرد. شایعه ای وجود داشت که هر شب یک روحانی هندو در کنار پنجره ای مشرف بر تخت خواب اکبرشاه، برای او داستان هایی از خدایان هندوئیسم بازگو می کند. اکبرشاه در قصرش معبدی برای عبادت همسر هندویش، مریم الزمانی، ساخت و برای آن که او بتواند آواز مذهبی «میرا بای» را بشنود، خوانندهٔ آن را پنهانی به معبد برد و خود چنان تحت تأثیر ترانه اش دربارهٔ خداوند قرار گرفت که جهت نشان دادن احترام، گردنبندی از الماس را بر پای پیکرهٔ کریشنا گذاشت. مونیل لعل، مورخ هندی، شخصیت و زیبایی مریم الزمانی (جودا بای) را تا حدی از عوامل سیاست های بی طرفی مذهبی اکبر می داند. لعل همچنین معتقدست اکبرشاه به مدت دوازده سال شخصاً د
ر هیچ نبردی حضور نیافت و برخی نظامیان هندو را به فرماندهی رساند، تا مبادا تصور جهاد و ایجاد هژمونی مسلمانان بر هندوها به ذهن ها خطور کند. در اوایل ورود اسلام به شبه قاره هند، جینیسم بیشتر مختص به نواحی جنوبی هند بود. اولین برخورد اکبرشاه با پیروان جین زمانی بود که او با یکی از مراسم های مذهبی آنان مواجه شد که شش ماه به طول می انجامید. او سپس «آچاریا هیراویجایا سوری»، گورو و مرشد آیین جین، را به پایتخت خود دعوت کرد. آچاریا دعوتش را پذیرفت و با پای پیاده از گجرات به فاتح پور سیکری رفت. اکبر تحت تأثیر ویژگی های آچاریا قرار گرفت و نشست هایی بین او و دیگر فیلسوفان ادیان مختلف برگزار کرد. استدلال جین ها برای پرهیز خوردن گوشت او را متقاعد کرد که گیاه خواری کرده و در فرمانی حکومتی کشتن حیوانات را ممنوع کند. همچنین جزیه و مالیات زیارتی پیروان جین را برداشت. در سال های اخیر، دادگاه عالی هند با اشاره به همزیستی مغولان و جین، اکبرشاه را «معمار هند مدرن» نامیده و از احترام ویژهٔ او به آیین جین تجلیل کرده است. پیش از این آیین سیک فراگیری چندانی نداشت ولی اکبرشاه با برخی گوروها به گفتگو نشست و سیاست های تسامح او موجب گسترش
مذهب سیک در هندوستان شد و در زمان گورو ارجن در اقصی نقاط هند انتشار یافت. ابوالفضل علامی در "اکبرنامه" به ملاقات گورو ارجن با اکبرشاه و درباریان او در سال ۱۵۹۸ اشاره کرده است. لوئیس فنچ، مورخ معاصر، معتقدست این دیدار تأثیراتی بر آیین سیک گذاشت و موجب توسعهٔ کتابت نسخ خطی و سنت رزمی آنان شد. پس از آن که گورو ارجن کتاب "آدی گرانت" را در هرمندیر صاحب نوشت، به اکبرشاه خبر رسید که این کتاب مواضع خصمانه علیه اسلام را توسعه داده است. او دستور داد یک نسخه از این کتاب را برایش بیاورند. گورو ارجون یک "طالی" (به معنی لوحه و بشقاب) برای او نوشت و ارسال کرد که بر روی آن چنین شعری نوشته بود: احمدرضا عبادی و محمدمهدی علیمردی، پژوهشگران معاصر، می گویند بودایی گری در زمان اکبرشاه در هند رایج نبوده و هیچ مدرکی که نشان از حضور بوداییان در عبادت خانه ها باشد، وجود ندارد. اما چودهاری، مورخ هندی، اکبرشاه را متأثر از بوداییان هم می داند و تراشیدن قسمت تاج سر را در نتیجهٔ عقیدهٔ بودایی ها بر گذر روح از سر می داند. همچنین بنابر نوشته های کتاب "دبستان مذاهب" پیروان یهودیت نیز در مباحثات عبادت خانه حضور داشتند، ولی اکبرشاه احترام چندان
ی برای آنان قائل نبود. رحمتی، پژوهشگر ایرانی، دربارهٔ تأثیرات آیین شمنی مغول ها بر دین الهی اکبر نیز مطالبی را بیان داشته است و توجه به آتش را مرتبط با آن می شمارد. پیروان. مریدان دین الهی دو دسته بودند: کسانی که فقط شست پوشیده و کلیات آن را پذیرفته بودند و دستهٔ دیگر که اعتقاد به آن را در همهٔ جنبه ها و اشکال داخلی و خارجی پذیرفته بودند. برخی منابع پیروان دین الهی را تنها ۱۹ نفر دانستند و نامشان را علاوه بر اکبرشاه و پسرش جهانگیرشاه، بیربال، شیخ مبارک، ابوالفضل علامی، فیضی دکنی، جعفر بیگ، مراد میرزا، قاسم خان، اعظم خان، عبدالصمد، ملا شاه محمد شهداد، صوفی احمد، میر شریف آملی، سلطان خواجه، میرزا صدرالدین، تکی شوستر، شیخ زاده گوسالا بنارسی، صدر جهان و دو پسر ارشدش، ذکر کرده اند؛ ولی در واقع این فهرست افرادی است که دین الهی را با تمامی جنبه هایش پذیرفته بودند. رحمتی، پژوهشگر ایرانی، معتقدست دین الهی بیشتر حالت احزاب سیاسی امروزی داشت و تنها درباریان و وابستگان اکبرشاه از آن پیروی می کردند. چودهاری، مورخ هندی، با توجه به آیین تشرف و پیروان دین الهی، آن را مشابه طریقت های تصوف می داند. برای سنجش درجهٔ اخلاص پیروان
دین الهی، مراتبی به نام «چهارگانهٔ اخلاص» وجود داشت: «کسانی که اموال خود را به شاه می بخشیدند، کسانی که مال و جان خود را به شاه می بخشیدند، کسانی که جان و شرف خود را به شاه می بخشیدند و کسانی که شرف و دین خود را به شاه می سپردند». گروه آخر بهترین دسته در این میان بودند. در سال ۱۵۷۹ میلادی، که هنوز خبری از دین الهی نبود، اکبرشاه از چهارگانهٔ اخلاص برای فهمیدن میزان وفاداری افراد پیرامونش استفاده می کرد و گرچه لازم نبود اشخاص به یک باره هر چهار اخلاص را به جای آورند، در ازای پذیرفتن این خلوص به «درجهٔ یک»، «درجهٔ دو» و غیره نائل می شدند. از آنجا که دین و سیاست آن دوران در هم آمیخته بود، زمانی که دین الهی معرفی شد، این مراتب به آیین جدید هم افزون گشت و آنچه پیش تر تنها نشانگر میزان وفاداری شخصی به شاه بود، به میزان برجستگی معنوی در پیشگاه دین الهی بدل شد. افراد جدیدی که خواهان پیوستن به دین الهی بودند، پس از آن که آزمون هایی را می گذراندند، روزهای یکشنبه به درگاه اکبرشاه می رفتند و در مراسمی به مریدی پذیرفته می شدند؛ با نزدیک شدن به شاه، عمامه از سر به زمین گذاشته و سر خود را به سمت پای اکبرشاه می بردند و اکبر،
طبق آنچه در میان حلقه های صوفیان رایج بود، آن ها را بلند کرده و عمامه را بر سرشان می گذاشت. بنا به نقل ابوالفضل علامی، در این سنت عمامه نمادی از خودپسندی و غرور بود که مرید جدید بایستی آن را به کنار می نهاد. این مراسم در قالب گروهی دوازده نفره و چرخشی اجرا می شد و مریدان از شاه درخواست «زمین بوسی» می کردند. افراد تازه پیوسته را «چلاس» می نامیدند که در هندی به معنای «شاگردان» است. این جمعیت یک پیمان برادری تشکیل داده بودند و نماد مشترکشان «شست» نام داشت و در واقع پوشیدنی ای بود که روی آن «اسم اعظم» حک شده بود و شعار «الله اکبر» بر آن بود. آموزه ای از اکبرشاه می گفت: «شست ناب و دید خالص هیچگاه خطا نمی کنند» در معنای واژهٔ شست اختلاف نظر وجود دارد؛ یک معنای آن می تواند «هدف» باشد و معنای ثانوی آن طناب و نخی است که همچون حلقه به دور چیزی پیچیده شود. شکل این نماد یحتمل چیزی مانند سواستیکا بود. شست دارای جواهراتی بود و بالای سر، بر روی عمامه، پوشیده می شد. در گزارش بدائونی آمده که تصویر اکبرشاه بر آن حک بود ولی دیگران تنها حکاکی کلمهٔ «هو» بر آن را ثبت کرده اند؛ هو در اشاره به ذات الله است که کسی را در کنار خود نم
ی پذیرد و این لقب در شعائر صوفیان رایج است. از آداب چلاس ها بود که نزد شاه زمین بوسی و سجده می کردند و اکبرشاه به آنان «در شأنْ منزل» می بخشید که خانه ای در ناحیهٔ سلطنتیش بود. همچنین وقتی دو نفر از پیمان برادری دین الهی یکدیگر را می دیدند، با عبارات «الله اکبر» و «جل جلاله» سلام و علیک می کردند. نقدها. برخی منابع اکبرشاه را نخستین پژوهندهٔ رشتهٔ ادیان تطبیقی دانستند؛ در حالی که گروهی دیگر، نداشتن آموزش علمی و رسمی را دلیل ناتوانی او در پژوهش تطبیقی و ابراز نظر کارشناسانه و معیاری عقلانی و منطقی در شناخت ادیان عنوان کردند و گفته اند کارهای او حرکتی عامیانه و دارای تناقض هایی بوده است. روی چودهاری، مورخ هندی، معتقدست برخی از اعمال اکبرشاه جنبه های شخصی داشته و تلاش هایی برای افزایش عُمرش بوده؛ به طور مثال آتش روشن کردن و ذکر هزار نام خورشید، گیاهخواری، صرف یک وعدهٔ غذایی و سه ساعت خوابیدن در شبانه روز می تواند به هدف افزایش عمر بوده باشند و ارتباطی با دین الهی نداشته باشند. چودهاری روایت های بدائونی را مسبب این خلط مبحث می داند. بزرگ ترین انتقاد مسلمانان سنت گرای معاصر با اکبرشاه به ادعای پیغمبری و حتی الهیت ا
و اشاره داشت. استفاده از عبارت های دارای ایهام «الله اکبر» و «جل جلاله» نیز به این انتقادات دامن می زدند؛ در حالی که چنین ذکرهایی در میان صوفیان مرسوم است. خود اکبرشاه در نامه نگاری با حاکم ازبک، عبدالله خان، هرگونه ادعای نبوت و الهیت خود را کاملاً تکذیب کرده است و به عقلانی بودن آیینش تأکید دارد. از سوی دیگر ابوالفضل علامی حداقل به صورت تلویحی، به خروج از اسلام او اشاره کرده است. شیخ احمد سرهندی از منتقدان جدی اکبرشاه بود که او را «غرقه در دریای بدعت» توصیف کرده است. عباس امانت، مورخ ایرانی، می گوید آنچه سرهندی و بدائونی را شدیداً از گفتمان صلح کل دور می کرد، حمایت صریح این گفتمان از یک نظم جدید جهانی در دومین هزارهٔ اسلام بود که نه تنها خواهان مدارا با همهٔ عقاید به صورت برابر بود، بلکه در واقع به برتری اسلام و «دورِ عرب» پایان می داد. در آن زمانه، انتظار می رفت عقاید جدید بتواند جانشین اسلام گردد و منجر به ایجاد یک نظم الهی کامل شود و این مسئله به دو پاره شدن محیط مذهبی هند انجامید. امانت ترور ابوالفضل علامی به واسطهٔ ولیعهدِ اکبر را نقطهٔ اوج این نزاع در دربار گورکانی می داند. اکبر تا ۹۸۳ هجری قمری برابر