Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
د اردشیر بابکان الی ابنه سابور ذکر می کند و چنین می نماید که منظور او کتابی دیگر است. اصل پهلوی متن عهد اردشیر از میان رفته، اما چند نسخه از ترجمه عربی آن در دست است: علاوه بر این متن کامل، خلاصه ای از آن نیز با عنوان «منتخب من عهد اردشیر بن بابک» در دست است. در دوره اسلامی عهد اردشیر از معروفیت برخوردار بوده و در بسیاری از کتاب های تاریخ و ادب از آن یاد شده است. مسعودی از آن یاد کرده و عبارتی از آن را دربارهٔ هزاره آخر آورده است. در مجمل التواریخ و فارسنامه نیز نام آن ذکر گردیده و در کتاب اخیر در مورد انوشیروان آمده است که «عهود اردشیر بن بابک پیش نهاد و وصیت های او را که در آن عهود است به کار بست.» همین مطلب را طبری و ثعالبی نیز آورده اند. جاحظ عهد اردشیر را همراه با «امثال بزرگمهر» آورده است و می نویسد که دبیران (=کُتاب) از آن ها استفاده می کرده اند. ابوالعباس مبرد (د ۲۸۶ه) می نویسند مأمون دستور داده بود که معلم فرزندش الواثق بالله کتاب خدا را بدو یاد دهد و عهد اردشیر را بر او بخواند و او را وادار به حفظ کلیله و دمنه کند. عهد اردشیر به پسرش شاپور. ابن ندیم از رساله ای با عنوان عهد اردشیر بابکان الی ابنه سا
بور، در ضمن کتب مواعظ و آداب و حکم، نام می برد. احتمالاً این همان متن کوتاهی است که با عنوان نسخه عهد اردشیر الی ابنه سابور در کتاب نهایة الأرب منسوب به اصمعی آمده است. این متن را ظاهراً ابن مقفع یا به احتمال بیشتر مؤلف سیر الملوکی که مآخذ نهایة الأرب بوده، از روی ترجمه عربی عهد اردشیر انتخاب کرده و مطالبی را بر آن از جاهای دیگر افزوده است. ابن قتیبه مطلبی را از اردشیر خطاب به پسرش، به نقل از «کتابٌ من کُتُب العجم»، آورده است که آن را در این عهد می یابیم. ابن ندیم از کتابی به نام سیرت اردشیر یاد کرده است که آبان لاحقی آن را به شعر درآورده است. ظاهراً همین اثر که گردیزی از آن چنین یاد کرده است: «و (اردشیر) کتابی تألیف گردانید اندر پند و سیاست و آن را کارنامه نام کرد.» و ظاهراً این کتاب بجز کارنامه اردشیر بابکان به پهلوی است که اکنون در دست داریم. رساله اردشیر در آئین کشورداری. رساله ای نیز منسوب به اردشیر در قواعد کشورداری به ترجمه عربی در کتاب نهایة الارب آمده است و در آن دربارهٔ جنگجویان (اساوره)، دبیران (کُتاب)، داورها (قُضاة، لشکرکشی (بعوث و ثغور)، پذیرش سفیر (فی قدوم الوفود علیه من قبل الملوک)، ساختن شهره
ا (بناء المُدُن)، تدبیر او دربارهٔ خاندان های اشراف (تدبیره فی اهل بیوتات الشرف)، دادخواهی (مظالم) و آبادانی سرزمین ها (تدبیره عمارة الأرضین) بحث شده است. ترجمه فارسی این رساله در ترجمه نهایة الارب به نام تجارب الامم و نیز در شاهنامه فردوسی آمده است. نمی دانیم که این رساله مستقیماً از پهلوی ترجمه شده است یا نه. گریناسکی بر آن است که مؤلفی عربی نویس آن را از جاهای گوناگون گردآورده است. وی برای اثبات نظر خود قرائنی را ذکر می کند که حاکی از نفوذ قواعد اسلامی در آن است، از جمله این که در این رساله آمده است که یک پنجم از غنائم جنگی خاص شاه است. اما از آنجا که این متن در شاهنامه آمده است، احتمالاً در خدای نامه نیز وجود داشته است و مطالبی موافق با قواعد اسلامی در ترجمه بدان افزوده شده است. عهد شاپور و پسرش هرمز. یکی دیگر از عهدهای ساسانی عهد شاپور اول به پسرش هرمز است که ترجمه بخش هایی از آن در چند کتاب عربی آمده است. طبری فقط نامی از آن برده است. مسعودی جمله اخلاقی کوتاهی از آن آورده است. ثعالبی آن را عهد مفصلی (عهداً طویلاً) توصیف کرده و گزیده هایی از آن را نقل کرده است که شامل این موضوعات است: روش درست دریافت مال
یات، روش بخشش کردن و پاداش دادن شاه؛ لزوم برگماشتن مراقبان و جاسوسان در میان مردم از خویشان و نزدیکان و همسایگان خود آنها. جهشیاری نیز دو بخش از آن را آورده و آبی نیز عیناً آن ها را تکرار کرده است: دریافت مالیات است؛ پرهیز از گماشتن فرماندهان سپاه (قادة جند) به کار مالیت؛ تحقیق در رفتار و کردار کارگزاران مالیاتی (عُمال الخراج) و تعیین بازرسانی بدین منظور، و ممانعت از این که کسی ملک خود را برای پرداخت مالیات کمتر در حمایت یکی از خواص و نزدیکان شاه گذارد. مفصلترین نقل قول از این عهد، یا وصیت را عامری آورده است و در چند مورد آن ها را به نقل از خدای نامه آمده بوده است. جمع آوری و مطالعه این قطعات نکاتی را از آیی کشورداری ساسانی روشن می کند. نصایح منقول همه دربارهٔ اداره مملکت است: دربارهٔ جبران خطا، دربارهٔ برگماشتن جاسوسان و بازرسان مخفی و بزرگان کشور دربارهٔ اینکه نباید سران لشکر (قائد) کسی را به رأی خود تنبیه کنند. در مورد اینکه به نواحی هم مرز با دشمن باید توجه بیشتری کرد؛ دربارهٔ لزوم حزم و احتیاط در امر مالیات؛ دربارهٔ رذائلی که موجب فساد احوال می شود؛ امنیت برای عامه مردم؛ دربارهٔ احسان، دربارهٔ رذائلی که
موجب ناآبادانی و فقر می گردد؛ دربارهٔ چگونگی گماردن روسا و سران بر لشکر؛ دربارهٔ مشورت، دربارهٔ شرایط وزیر، مشورت با وزیر، خطای وزیر، دربارهٔ لزوم داشتن وزیر و دربارهٔ چگونگی انتخاب کارگزاران. عهد قباد. عهد کوچکی از قباد به پسرش خسرو انوشیروان در نهایةالارب در پایان وقایع دوران قباد آمده است. قباد این عهد را به قاضی القضاة (احتمالاً موبدان موبد) سپرد و از او خواست که آن ها را پس از به سلطنت رسیدن انوشیروان در حضور مردم بخواند. این عهد متضمن مطالب اخلاقی است. عهد انوشیروان. ابن ندیم از سه عهدنامه (کتاب عهد) منسوب به انوشیروان نام می برد: آبی کلمات قصاری از وصیت های کسری (ظاهراً خسرو انوشیروان) و لطیفه ای از او را نقل کرده است. به وصایای این پادشاه به پسرش هرمز در مجمل التواریخ و اخبارالطوال اشاره رفته، ولی از آن نقل قولی نشده است. احتمال دارد هر سه عهد مذکور در حقیقت یک عهد بوده است و نویسندگان مختلف از ترجمه عربی آن استفاده برده و هر کدام برای آن عنوان خاصی قائل شده اند. ابن مسکویه نیز وصیت بزرگمهر را به خسرو انوشیروان نقل کرده است. کارنامه انوشیروان. ابن ندیم از زمره کتاب های ترجمه شده از پهلوی به عربی که مو
ضوع آن ها شرح زندگانی (سیَر) و داستان های واقعی (اَسمار الصحیحه) است، از کتابی به نام الکانامج فی سیرة فی انوشروان نام برده، اما مترجم آن را ذکر نکرده است. همین نویسنده، در جایی دیگر، از کتابی به نام سیرة انوشروان، که ابن مقفع آن را به عربی برگردانیده است. احتمال می رود که هر دو کتاب یکی بوده و عنوان دوم خلاصه شده عنوان اول باشد؛ بنابراین، مترجم کارنامج نیز به احتمال قوی همان ابن مقفع بوده است. متن پهلوی این رساله در دست نیست، اما ترجمه عربی آن را ابن مسکویه با عنوان «ذکر قطعة من سیرة انوشروان و سیاساته» نقل کرده است. متن منقول ابن مسکوییه با این حمله آغاز می گردد: «در آنچه انوشروان دربارهٔ زندگی خویش نوشته است، خواندم». این رساله، که مطالب آن به روایت اول شخص یعنی خود انوشیروان یعنی خود انوشیروان»، این رساله، که مطالب آن به روایت اول شخص یعنی خود انوشیروان نقل شده، دارای دوازه بخش یا فصل است که هر کدام با جمله «و قال انوشروان» آغاز می گردد. کارنامه انوشروان را باید سرگذشت نامه سیاسی این شاه به شمار آورد. در بخش اول، انوشیروان ماجرایی را دربارهٔ توطئه ای که گروهی برای قتل او چیده بودند، شرح می دهد و توطئه کنن
دگان را بدعت گزاران در دین معرفی می کند و فرمان به کشتن آن ها می دهد. بنابراین روایت، آن ها مدعی داشتن کتاب ها و الهام ایزدی (کلام) بوده اند. در بخش دوم، شاه به اختصار ملاقات خویش را با رهبر این فرقه، که شجاعانه عقاید خود را در برابر همگان ابراز می کرد و حتی قتل شاه را واجب می شمرد، شرح می دهد. دربارهٔ این فرقه و عقایدشان اطلاع بیشتری در دست نیست، به هر صورت بعید می نماید که مزدکیان منظور او بوده باشند. بخش سوم و چهارم دربارهٔ سیاست انوشروان است. نخست ذکری از بخش ش خود به اهالی سرزمین هایی که از روم گرفته بود، به میان می آورد. سپس می گوید که دستور داده بود که در هر ناحیه ای معتمدانی تعیین شوند و قاضی هر ناحیه بر امر مالیات نظارت داشته باشد تا عامل یا والی نتواند بیش از حد مقرر مالیات بستاند و دستور داد که پرداخت مالیات در حضور قاضی ناحیه باشد و به پرداخت کننده رسید داده شود و محاسبات را قاضی و دبیر ناحیه (کاتب الحوزه) و معتمد و کارگزار (والی یا عامل) به دیوان شاه عرضه دارند. در بخش پنجم، به منتقدان به دینی غیر از زرتشتی اشاره می کند: بنا به گزارش موبدان موبد، بعضی از اشراف پایتخت و شهرهای دیگر دینی مخالف دین
پیامبر (=زرتشت) و علمای دینی شاه دارند و در پنهانی تبلیغ می کنند و مردم را بدان می خوانند. انوشیروان این گروه را به نزد خود می خواند و با ایشان مباحثه می کند تا به حقیقت پی ببرند و بدان معترف شوند. آنگاه دستور می دهد که آن ها و هم کیشانشان را از پایتخت و شهرها و مملکت دور دارند. احتمال دارد که منظور از این فرقه، مسیحیان نسطوری باشند. در بخش ششم، دربارهٔ مذاکره و اتحاد با قبایل ترک ناحیه شمال است و احتمالاً هون ها منظور بوده اند. انوشیروان راهی باب صول (= دربند قفقاز) می شود تا ضمناً به شاهان دست نشان دهنده خود در آن ناحیه قوت قلبی بخشد. وی از مرمت شهرها و بناهای دره های تازه در ناحیه سخن می راند. در آنجا خاقان خزر، از بیم، بدو اظهار اطاعت می کند و یکی از سرداران خاقان که چنین می بیند، او را ترک می گوید و به همراه دو هزار نفر از کسانش به انوشیروان می پیوندد و شاه برای آنان مقرری تعییم می کند و دستور می دهد دژی برایشان ساخته شود. در پایان این بخش، انوشیروان از کارهای عمرانی خود در ناحیه سخن می گوید. در بخش هفتم، انوشیروان از کارهای خود در بیست و هشتمین سال پادشاهی اش (۵۵۹ م) سخن می گوید: دستور می دهد که موبدان
نواحی گوناگون در مورد شکایات مردم برای او گزارشی تهیه کنند. سپس فرمان عرض سپاه می دهد، بدین ترتیب که آنانی را که در پایتخت بودند، خود او سان ببیند و آنانی که در نواحی دیگر بودند، سپاه سالار (=قائد)، فرماندهان چهارگانه مملکت (=پادوسبان)، قاضی (=رَد) و معتمدشان سان ببینند. برای رسیدگی به شکایات مالیات دهندگان، دستور می دهد که اشخاصی که به درستی و امانت و پرهیزکاری معروف اند، به نواحی گوناگون گسیل شوند و مالیات دهندگان در برابر قائد (احتمالاً عامل خراج) و قاضی و دبیر و معتمد شاه گردآیند و بازرس های اعزامی به کار آنان رسیدگی کنند و به حل اختلافات بپردازند و موارد را به شاه گزارش کنند. انوشیروان تأکید می کند که اگر امور مربوط به دشمنان خارجی و پاسداری از مرزها نبود و اگر بیم تحمیل مخارج بر اهالی وجود نداشت، شخصاً برای رسیدگی به امور مالیاتی به نواحی گوناگون سفر می کرد. اهمیت موضوع خراج و مالیات در نظر انوشیروان از منابع دیگر نیز تأیید می گردد. بخش هشتم مربوط به رسیسدگی به کار معتمدانی است که برای رسیدگی به امر مالیات ها مأمور شده بودند و در کار خود آنگونه که می بایسته بود، نکوشیده بودند. شاه قاضی هر ناحیه را مأمور
می کند تا بدون اطلاع عامل (احتمالاً مأمور خراج) و سران ناحیه، اهالی را گرد آورد و به وضع آن ها رسیدگی کند و گزارش تهیه کند و مُهر خود و مُهر رضایت اهالی را بر آن بزند و آن را به نزد شاه بفرستد و همراه با آن نماینده ای از اهالی را نیز گسیل دارد و در صورت درخواست رعایا، بعضی از مردم دون پایه نیز همراه آن ها باشند. شاه در حضور این فرستادگان و بزرگان و اشراف به این گزارش ها رسیدگی می کند و در مواردی که شکایت از یکی از رعایا علیه کارگزاران شاه یا کارگزاران زنان و خانواده شاه بود، حق را به آن رعیت داده است. به هر شکایتی که مردم از یکدیگر داشتند، رسیدگی می کرد و اگر موردی بود که احتیاج به گواهان و قاضی محل بود، معتمدی از دبیران و معتمدی از روحانیون و معتمدی از اطرافیان خود را مأمور رسیدگی می کرد. در بخش نهم، سخن از پیمان شاه با چهار دسته از ترکان ناحیه خزر در سی و هفتمین سال سلطنت (۵۶۸ م) است. این ها از کارهای بد گذشته خود در دوران قباد و پیروز درخواست بخشایش کردند. شاه به سبب نیاز به کمک آن ها و نیز از ترس اینکه مبادا با قیصر همدست شوند، تقاضای آن ها را پذیرفت و برای دیدار آن ها راهی آذربایجان شد. در بخش دهم، آمده
است که خاقان بزرگ (احتمالاً ایستمی یَبغو خاقان) در نامه ای به انوشیروان از عهدشکنی های خود اظهار ندامت کرده و قول داده است که با قیصر دوستی نداشته باشد. پاسخ انوشیروان بدو این بود که از دوسی وی با قیصر بیم ندارد. سپس از روی احتیاط، دستور می دهد که شهرها و دژهای مشرق از لحاظ استحکامات ترمیم شوند و آذوقه و علوفه مورد نیاز سپاه گردآوری شود و سپاه به حال آماده باش درآید. این اتفاق احتمالاً مربوط به سال ۵۷۱ یا ۵۷۲ میلادی است. در بخش دوازدهم، انوشیروان آورده است که وی به روش های حکومتی اقوام دیگر مانند رومیان و هندیان توجه داشته و آنچه را خوب دیده، پذیرفته و کارهای بد آن ها را کنار گذاشته است. نسبت به پیروان مذاهب دیگر و اقوام خارجی تسامح و تساهل روا داشته و کسی را به کاری که موافق دین و آئینش نبوده، وادار نکرده است. این ادعا نیز از منابع دیگر تأیید می گردد. کارنامه انوشیروان در میان نویسندگان دوران اسلامی مشهور بوده است. ابن بلخی در مورد انوشیروان می نویسد: «و شرح مآثر و مناقب او دراز است و بر آن کتابی معروف هست، اما در این کتاب اندک مایه از اصول آن گفته آید.» و در جای دیگر می آورد: «و در آثار او کتابی تصنیف کرده
اند و او را خود تصنیفات و وصایاست که تأمل آن سخت مفید باشد.» شاهینی. جاحظ از کتابی از انوشیروان با عنوان شاهینی نام می برد و قطعه ای از آن ار در مورد خصوصیات اخلاقی لازم برای مأموری که اجازه داشته است هرگاه لازم بوده به حضور شاه برسد، ذکر کرده است. همین نویسنده، به دنبال آن، عبارتی را نیز از همین کتاب در مورد خصوصیات اخلاقی لازم برای پرده دار عامه آورده است. از این عبارت بر می آید که این کتاب مربوط به کشورداری بوده است. نامه های سیاسی. در کتاب های عربی و فارسی نامه هایی از شاهان ساسانی یا بخش هایی از آن ها نقل شده است. این آثار متضمن دستورالعمل ها و خط مشی و سیاست این شاهان است و باید آن ها را از زمره آثار مربوط به کشورداری به شمار آورد. نامه های اردشیر. مسعودی بخش هایی از نامه های اردشیر را به خواص و عمال خود، و جهشیاری بخش هایی از نامه این شاه را خطاب به وزرایش نقل کرده است. مهم ترین نامه منسوب به دوران اردشیر «نامه تنسر» است. نامه تنسر. رساله کوچکی است که آن را ابن مقفع از پهلوی به عربی ترجمه کرده بود، اکنون اصل پهلوی و ترجمه عربی آن در دست نیست. در اوایل قرن هفتم هجری متن عربی این نامه را ابن اسفندیار به
فارسی ترجمه کرده و آن را در تاریخ طبرستان خود گنجانیده است. از مقدمه این ترجمه فارسی معلوم می گردد که ترجمه ابن مقفع بر روایت بهرام پسر خورزاد بوده که از هویت او خبری نداریم. به نظر می رسد که وی تدوین کننده یا کاتب اصل پهلوی این نامه بوده است. این نامه را تنسر (صورت درست تر آن توسر)، هیربدان هیربد اردشیر در پاسخ گشنسپ، شاه طبرستان و پدشخوارگر و گیلان و دیلمان و رویان و دماوند، نوشته است. وی ظاهراً به بعضی از اقدامات اردشیر به دیده انتقاد می نگریسته و در نامه ای به تنسر از او خواسته است که دلیل چنین اقداماتی برای او بیان گردد. نامه با مقدمه ای آغاز می شود که به نظر می رسد از تدوین کننده تحریر پهلوی این نامه بوده است. در این مقدمه از ظهور اسکند و مرگ دارا و تقسیم ایران به شاهان محلی (ملوک الطوایف) و سرانجام ظهور اردشیر و غلبه او بر ۹۰ تن از این شاهان، از جمله اردوان آخرین پادشاه اشکانی، سخن رفته است. سپس آمده است که اردشیر گُشنسپ، شاه طبرستان، را که پس از اردوان از همه نیرومندتر بود به سبب وطن دوستی و هواخواهیش از شاهان پارس، بر فرمان روایی آن نواحی ابقا کرد. پس از آن، متن نامه آغاز می گردد. در ابتدا، همانند ن
امه نگاری های زمان ساسانی، نام فرستند که مقام برتری داشته ذکر می گردد و سپس نام مخاطب نامه می آید. نامه را برحسب موضوعاتی که فرستند مطرح کرده و ایراداتی که وارد آورده است، می توان به ۱۷ بند تقسیم کرد. بند یک خاص تعارفات معمول است. در بند ۲ تنسر به استناد این سخن گشنسپ که نوشته بود: «تو در نزد پدر من مقام و منزلتی خاص داشتی و در مصالح امور مملکت اطاعت تو را می کرد، می نویسد که وی بیش از هر کسی به فرزندان گشنسپ نزدیک است و از وی می خواهد که برای اظهار اطاعت به درگاه شاه آید، زیرا روش اردشیر آن است که شاهانی را که بدو اظهار اطاعت و انقیاد کنند، بر مقام خود باقی گذارد. همچنان که با قابوس شاه کردمان رفتار کر د. از بند ۳ در واقع پاسخ به اعتراضات گَشنسپ شروع می شود. نامه های انوشیروان. خسرو انوشیروان پس از رسیدن به سلطنت به چهار پادوسبان چهار ناحیه کشور نامه هایی نوشت. طبری ترجمه عربی نامه او را به پادوسبان آذربایجان و آبی جمله از نامه او را به مرزبانان خراسان نقل کرده اند. ابن ندیم در فهرست کتاب های مواعظ و آداب و حکم ایرانیان از کتابی با عنوان «کتاب خسرو به سران کشور دربارهٔ سپاسگزاری» یاد می کند. راغب اصفهانی و ط
رطوشی بخشی از نامه قیصر و پاسخ کسری (ظاهراً خسرو انوشیروان) را نقل کرده اند که در آن قیصر از خسرو در مورد چگونگی چهار چیز سؤال کرده و خسرو به آن ها پاسخ گفته است. شاید اشاره به کتابی باشد که ابن ندیم عنوان آن را چنین یاد کرده است: «کتاب دربارهٔ این که ملک روم فیلسوفانی به را به شاه ایران فرستاد و در آن باره موضوعاتی از حکمت سؤال کرد.» همچنین ابن ندیم در همین فصل از نامه ای که خسرو (احتمالاً خسرو انوشیروان) به مروزان (مرزبان) نوشته و پاسخ او بدان، نام برده است. زبور پهلوی. تنها نوشته ای که از مسیحیان دوران ساسانی به زبان پهلوی در دست داریم، بخشی از زبور به این زبان است. این اثر که در میان قطعات مکشوفه در تورفان به دست آمده است، از زبان سریانی به پهلوی ترجمه شده و مترجم آن از نسطوریان ایرانی بوده است. این متن به گونه خاصی از خط پهلوی نگاشته شده و در آن همچون پهلوی کتابی و کتیبه ای، هزوارش و املای تاریخی وجود دارد. کتابت این نسخه از قرن هفتم یا اوایل قرن هشتم میلادی (قرن اول و دوم هجری) است؛ ولی قرائن زبانی دلالت بر قدمت بیشتر این ترجمه دارد. برخی از ویژگی های دستوری و واژگانی که در این ترجمه دیده می شود، با آنچ
ه در کتاب های پهلوی زرتشتی می بینم، متفاوت است. در زبور پهلوی تعدادی از کلمات سریانی به عنوان واژه های قرضی به کار رفته است. زبان های ایرانی شرقی. سغدی. به زبان سغدی در ایالت قدیم سخن گفته می شد که مهم ترین شهرهای آن سمرقند و بخارا بوده است. علاوه بر این ایالت علاوه بر ایالت سغد، زبان سغدی در نواحی درگیر مانند واحه های تورفان در ترکستان شرقی به عنوان زبان مراودات تجاری و فرهنگی و زبان اداری و تألیف و تصنیف رواج داشته است. از کتیبه بوگوت در مغولستان، که متعلق به اندک زمانی پس از ۵۸۱ میلادی است، چنین برمی آید که زبان سغدی زبان رسمی نخستین امپراتوری ترکان بوده است. این زبان نه تنها در سکه های حکمران های سغد، بلکه در اسناد رسمی و نامه ها نیز به کار می رفت و در آسیای میانه به عنوان زبان میانجی از قرن ششم تا دهم میلادی (چهارم هجری) معمول بود. با گسترش زبان فارسی در آسیای میانه از حدود قرن چهارم هجری، سغدی به تدریج از اهمیت افتاد. با این همه، به عنوان زبان تکلم تا حمله مغول در قرن هفتم هجری همچنان به حیات خود ادامه داد. بازمانده ای از این زبان اکنون در دره رودخانه زرفشان در شمال کوه یغناب (در جمهوری تاجیکستان) متداو
ل است. آثار سغدی را بر حسب موضوع، می توان به دو دسته عمده دینی و غیردینی تقسیم کرده. دینی. این آثار متعلق به پیروان ادیان بودایی و مسیحی و مانوی است و همه آن ها در اوایل قرن بیستم میلادی در نواحی تورفان و تون هوانگ، در جنوب شرقی تورفان، در ترکستان چین، که پیروان این ادیان در آنجا مستقر شده بودند، به دست آمده است. بودایی. اصطلاحات به کار رفته به خوبی نشان می دهد که این آثار به دست آمده پیشتر از اصل سنسکریت یا چینی به سغدی ترجمه شده است و تعیین هویت و تطبیق بسیاری از آن ها با اصل، تا کنون انجام گرفته است. بسیاری از این آثار به شیوه سوتره های هندی نوشته شده است و بعضی نیز ترجمه های جاتَکَه ها (داستان زندگی بودا) و اودانه ها (مقوله ای از داستان های روایی هند) هستند. از مهم ترین آثار سغدی بودایی می توان از دو کتاب وسنتره جاتکه (داستان تولد بودا) و سوترای علت و معلول نام برد. رساله های دیگر در مجموعه های آثار سغدی بودایی به چاپ رسیده است. مفصل ترین آن ها متون سغدی محفوظ در کتابخانه ملی پاریس است. در این مجموعه علاوه بر متون خاص بودایی، متن هایی نیز که اختصاصاً جنبه دینی ندارند، مانند متون پزشکی، طلسم باران و بعضی ا
ندرزها و سخنان حکیمانه نیز آمده است، قطعه ای که از داستان رستم در این مجموعه آمده، از نظر ادبیات فارسی اهمیت ویژه ای دارد. مسیحی. نوشته های سعدی مسیحی بیشتر در بولاییق در شمال تورفان کشف گردیده است. این آثار بیشتر از سُریانی (زبان دینی مسیحی های نسطوری آسیای میانه) ترجمه شده است و در مواردی، متن سغدی همراه متن سریانی است. در مواردی نیز متن از زبان پارتی و احتمالاً از فارسی میانه مانوی ترجمه شده است. متون سغدی مسیحی شامل ترجمه بخش هایی از کتاب مقدس (دانیال، متی، لوقا و یوحنا)، اعمال قدیسان (مانند بارشبا و جرجیس/جرج قدیس)، مقاتل یا اعمال شهدای مسیحی (مانند اعمال پیثیون معاصر یزدگرد دوم ساسانی که در آن شرح داده شده است که چگونه وی توانسته است دختری به نان اناهید و پدرش آدُرهرمزد را که موبد بوده، مسیحی کند و سرانجام هر سه شهید شده اند؛ شهدای زمان شاپور دوم)، موعظه ها و تفسیرها، مزامیر، مجموعه ای از چیستان ها و غیره است. آثار سغدی مسیحی به گونه ای از خط سریانی سطرنجیلی نوشته شده است. مسیحی های سغدی زبان گاه آثار خود را به خط سغدی نیز نوشته اند. مانوی. هیچ متن کاملی به زبان سغدی مانوی بر جای نمانده است. آنچه به دست
آمده، قطعه هایی از متون گوناگون است. از کتاب های هفتگانه اصلی مانوی ها، تنها قطعاتی از کتاب غولان و قطعه های کوتاهی از نامه ها در دست است. مهم ترین آثار سغدی مانوی عبارتند از توبه نامه ها، سرودهای کوچک و بزرگ، سرگذشت دین، تکوین عالم، داستان ها و تمثیل ها، واژه نامه و فهرست لغت ها و فهرست نام ملت ها و جدول های تقویمی و غیره. متون مانوی به خط خاص مانوی ها نوشته شده است. علاوه بر این آثار، بعضی جمله ها و لغت های سغدی نیز در کتاب های عربی مانند آثار بیرونی (آثارالباقیه، سیدنه و الجماهر) و فارابی ضبط شده است. غیر دینی. آثار غیر دینی سغدی مشتمل بر نوشته های روی سکه های، اشیاء سیمین، منسوجات، چرم، سفالینه ها و سنگ های گران بها است. قدیمی ترین سکه های سغدی متعلق به قرن دوم میلادی است و جدیدترین آن ها از دوران حکومت غورَک (۷۱۱ تا ۷۳۸ م) فرمانروای سمرقند است که در ناحیه پنجکت (جمهوری تاجیکستان) به دست آمده اند. این مجموعه، که شامل پنج نامه کل و چند قطعه ناقص است، در یک برج نگهبانی متعلق به دیوار چین در غرب تون-هوانگ به دست آمده و احتمالاً به اوایل قرن چهارم میلادی تعلق دارد. این اسناد، قدیمی ترین آثار مفصل سغدی است و
علاوه بر اهمیت زبان شناسی، از جهت دربرداشتن اشاره هایی به حوادث تاریخی و پی بردن به چگونگی نامه نویسی نیز مهم به شمار می رود. در کاوش های مشترک آلمانی-پاکستانی بین سال های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۸ در نواحی میان دهکده شاتیال و شهر چیلاس و در هونزا در دره سند علیا (شمال پاکستان) بیش از ۶۷۰ سنگ نوشته کوچک به زبان های ایرانی میانه کشف گردید که بیشتر آن ها کتیبه های سغدی است. این کتیبه ها، همه از قرن چهارم میلادی هستند و از نظر دربرداشتن نام های خاص، مهم به شمار می روند. این کتیبه، در سال ۱۹۵۶ در غرب بوگوت در مغولستان کشف گردید، بر سه طرف سنگ مزار قائمی نگاشته شده و جمعاً دارای ۲۹ سطر است و در طرف چهارم سنگ کتیبه ای به سنسکریت (به خط براهمی) نگاشته شده است. این کتیبه مربوط به کوتاه زمانی س از ۵۸۱ میلادی است و از جهت برداشتن اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ فرمانروایی ترک ها، دارای اهمیت است. در سال ۱۹۶۵، در خرابه های افراسیاب در شمال سمرقند کنونی (جمهوری ازبکستان) به همراه نقش و نگاره های روی دیوار حدود ۱۰ کتبه سغدی کشف گردید. کتیبه ها در شرح نقوش روی دیوارها است. بر یکی از دیوارها یک کتیبه ۱۶ سطری وجود دارد که در آن شرح بار یافتن فرست
اده چغانیان به حضور فرمانروای سمرقند به نام وَرهومن آمده است و پس از آن سخن از فرستاده چاچی است، این کتیبه ها متعلق به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میلادی است. کتیبه های کوچکی در پنجکت (تاجیکستان) بر روی ظروف سفالین، استخوان و ظروف سنگی به دست آمده است که به اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم تعلق دارند. از میان این آثار، یک قطعه سفال نوشته شش سطری از اهمیت بیشتری برخوردار است. این نوشته مشتمل بر فهرست الفبای سغدی، نام کاتب آن (درواسپ) و حاکمی که دستور تهیه آن را داده است (کوَی فَرن)، است. کتیبه هایی که بر روی چوب متعلق به قصر هُجره در شمال اُسروشنه (تاجیکستان) به دست است، نیز متعلق به اواخر قرن هشتم میلادی است. در ۱۹۳۲ در خرابه نمای دژی در کوه مغ در شمال تاجیکستان ۷۴ فقره سند متعلق به بایگانی دیواشتیج، آخرین فرمانروای سغد به دست آمد. وی به دنبال حمله اعراب به قلمرو فرمانروایی خود، به آن دژ کوهستانی پناهنده شده بود. این اسناد، که روی چرم و کاغذ و پوست نوشته شده، مشتمل بر نامه های اداری، اسناد مالی، یادداشت ها و دستورهای اداری و یک قباله ازدواج است. این آثار از نظر پی بردن به شرایط و اقتصادی ناحیه سغد در اوایل
هشتم میلادی اهمیت بسیار دارد. همچنین نامه های به دست آمده ما را با طرز نامه نگاری آن زمان آشنا می کند. علاوه بر این، این اسناد از جهت دربرداشتن نام های خاص و القاب و نیز اعلام جغرافیایی حائز اهمیت است. در میان این اسناد، یک قطعه نیز به زبان و خط عربی است. کتیبه ای کوتاه در ۹ سطر در لادَک در تَبَت، جنوب غربی جامو-کشمیر، در دست است که احتمالاً متعلق به ۸۴۱–۸۴۲ میادی است و باید آن را از نوع کتیبه های یادبودی به شمار آورند. در این کتیبه آمده است که مردی سمرقندی به نام نوش فَرن که به عنوان فرستاده راهی دربار خاقان ثبت است، به ناحیه لادک رسیده است. کتیبه با ذکر سال (۲۱۰ احتمالاً یزگردی) شروع می شود. این کتیبه سه زبانه (سغدی، چینی و ایغوری) در قره بلگسون، پایتخت تابستانی شاهان اویغوری در ساحل رودخانه ارخون در مغولستان به دست آمده و متعلق به تاریخی بین ۸۰۸ تا ۸۲۱ میلادی است. این کتیبه را خاقان اویغور به مناسبت گرویدن به مانویت برپا داشته است. کتیبه هایی در جمهوری قرقیزستان که بر روی صخره با سنگ به دستور فرمانروایان ترک قره خانی نگاشته شده به دست آمده است و باید آن ها را از نوع کتیبه های یادبودی به شمار آورد. بعضی از
آن ها با ذکر تاریخ (به احتمال قوی یزدگردی) شروع می شود، این کتیبه ها از قرن ۹ تا ۱۱ میلادی هستند. سکایی. آثاری به زبان سکایی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در تُمشُق نزدیک مارال باشی واقع در شمال شرقی کاشغر و در ختن، در جنوب شرقی همان شهر بدست آمده است. همه این آثار متعلق به بودایی ها است و حتی آثار غیردینی سکایی نیز رنگ و صبغه بودایی دارد. آثار غیر دینی بخشی شامل نامه های خصوصی و بخشی شامل مکاتبات دیوانی ختن است. آثار سکایی را به دو دسته سکایی ختنی (یا ختنی مطلق) و سکایی تمشُق تقسیم می کنند. آثار تمشقی از نظر زبانی کهنه تر هستند. تقریباً همه آثار بودایی از سنسکریت ترجمه شده اند که فقط اصل بعضی از آن ها در دست است و اصل بسیاری از این آثار را از روی ترجمه های تبتی و چینی موجود، که اصل سنسکریت آن ها از میان رفته است، می توان بازشناخت. ترجمه ها گاه تحت اللفظی و گاه نسبتاً آزاد است. متون سکایی شامل مطالب مربوط به اصول عقاید، تمثیل ها و روایت ها، اقرارنامه ها و توبه نامه، رساله های طبی، یک متن کوچک جغرافیایی، واژه نامه های چینی-ختنی و یک واژه نامه ترکی ختنی است. مفصل ترین متن ختنی کتاب زَمبستا به شعر است.
داستان هندی رامه و همسرش سیتا، منظومه ای حماسی است که از آن تفسیر بودایی شده است. در میان اشعار ختنی، نمونه هایی از اشعار غنایی و مدیحه نیز وجود دارد. نسخه های موجود ختنی در تاریخی میان ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی به خط براهمی (مقتبس از سنسکریت) نوشته شده است. بلخی. قدیمی ترین اثر از زبان بلخی متعلق به قرن دوم میلادی است و آن کتیبه ای است در ۲۵ سطر که در مدخل معبدی در سُرخ کُتَل در جنوب شرقی تِغلان به دست آمده است. کتیبه های کوچک تری نیز در این ناحیه کشف گردیده است. کتیبه های کوچکتری نیز از افغانستان و ازبکستان در دست است. این آثار به خط یونانی نوشته شده است. علاوه بر این کتیبه ها، ۸ قطعه دست نوشته نیز به خط یونانی-بلخی در ترکستان چین به دست آمده است و به نظر می رسد متعلق به بودایی ها بوده است. قطعه ای نیز به زبان بلخی و به خط مانوی در دست است.