Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ه باید شش هزار کیلوگرم گندم از محل موقوفات، جهت پخت آش گندم هفتگی برای اهالی محله و درویش ها و مستمندان ابواسحاقیه تهیه می شد. به علاوه، باید توسط عواید آن موقوفات، دستمزد مؤذن، قاریان قرآن و طلبه های دینی در مسجد تأمین می شد. بدیهی است که این موارد، تنها بخشی از مفاد این وقف نامه بوده و جزئیات مفاد این وقف نامه به مراتب مفصل تر است . دویست و چهار سال پس از تنظیم وقف نامه، در سال ۱۱۱٢ هجری قمری، مصادف با ۱۰۷۹ هجری شمسی، در دوران شاه سلطان حسین صفوی، در حالی که اوضاع امپراتوری ایران رو به آشفتگی نهاده بود، دست اندازی ها و تصرفات غیرمجازی در موقوفات این مسجد آغاز گردید. سید میرعکسرخضرشاهی، از نوادگان میرخضرشاه که خود را متولی شرعی موقوفات می دانست، به همراه برخی دیگر از بازماندگان میرخضرشاه، عواید حاصل از موقوفات را به نحو دیگری هزینه نموده و از رسیدگی به امور مسجد غفلت ورزیدند. در نتیجه، بنای مسجد رو به ویرانی نهاد و از رونق و شکوه پیشین خود بازماند . صد و چهل و سه سال پس از آن، در سال ۱۲۶۰ قمری (مطابق با ۱۲۲۲ شمسی)، به همت اهالی محله، بخشی از موقوفات مسجد احیا گردید. از جمله موقوفات احیا شده، مزارع گندم بهاءا
لدین آباد اردکان، آب قنوات اهرستان و تفت و دو قفیز از اراضی قصبه تفت بود که عواید آن ها صرف نگهداری و روشنایی مسجد، تهیه آش هفتگی در آشخانه مسجد و پرداخت دستمزد قاریان قرآن، مؤذن و خطیب مسجد می گردید. در این دوره، تولیت شرعی مسجد از خاندان خضرشاهی منتقل شد و به محمدحسن پسر آخوند ملامهدی طبسی واگذار گردید . قریب به نه دهه بعد، در دوران سلطنت رضاشاه پهلوی، در هنگامه ای که سیاست های ضد دینی و هویت ستیزانه حکومت وقت به اوج خود رسیده و موجبات تصرف غیرشرعی موقوفات بسیاری از مساجد و اماکن مذهبی یزد و یا صرف آنها در اموری غیرشرعی همچون آموزش رقص و موسیقی را فراهم آورده بود ، بر روی قالیچه ای دستبافت متعلق به مسجد میرخضرشاه، به تاریخ ۱۳۵۰ هجری قمری (۱۳۱۰ هجری شمسی)، که هم اینک زینت بخش موزه این مسجد است، فهرستی از موقوفات آن با خط و شیوه ای زیبا به رشته تحریر درآمده و عبارت "Dedicated to the Chahar Monar Masjid of Yazd" (وقف شده به مسجد چهارمنار یزد) نیز به خط لاتین و با زیبایی تمام، زینت بخش انتهای آن گردیده است. از جمله این موقوفات که بر بوم این قالی نقش بسته اند، می توان به مزارع بهاءالدین آباد اردکان، قنوات اهـرست
ان و تفت، باغ چشمه سورمه تفت و شکر باغ اهـرستان اشاره نمود . با این وجود، تصرفات غیرشرعی در موقوفات مساجد و ابنیه اسلامی در دوران پهلوی، وضعیت موقوفات مسجد چهارمنار را نیز دچار وخامت فراوان نمود. تا اینکه در سال ۱۳۲۷ خورشیدی، شیخ محمد خالصی زاده، روحانی مبارز علیه استعمار انگلیس، که دوران تبعید خود را در یزد سپری می کرد، به همراهی روحانیونی همچون سید علی محمد وزیری، اقدام به احیای بخشی از موقوفات اماکن مذهبی یزد، از جمله موقوفات مسجد امیرچقماق، مسجد جامع کبیر و مسجد میرخضرشاه چهارمنار نمودند. در آن زمان، متولی موقوفات مسجد، غلامرضا حوضی، پدر محمدعلی حوضی (فرزام) مدیر کارخانه ریسکا آقا بود که توانایی احیای موقوفات را نداشت. از این رو، خالصی زاده تولیت را از حوضی تحویل گرفت و موقوفاتی از جمله املاک و مایملک مزرعه بهاءالدین آباد را احیا نمود . با تبعید شبانه و پنهانی خالصی زاده از یزد در سال ۱۳۲۸، که به واسطه سخنرانی های آتشین او علیه دربار شاهنشاهی صورت گرفت ، روند احیای موقوفات مسجد، از جمله باغات تفت و اهـرستان، متوقف گردید و این امر تا اواخر دهه ۱۳۳۰ خورشیدی به طول انجامید. چنانکه طبق گزارش شهربانی یزد، در ا
سفندماه سال ۱۳۳۷، در خیابان شاه {قیام یا انقلاب فعلی}، میان حاج محمد دوست حسینی فرزند غلامحسین و سید مهدی شاکری فرزند سید علی درگیری و نزاعی رخ می دهد. حاج محمد دوست حسینی مدعی است از سید مهدی شاکری، که موقتاً ساکن محله گازرگاه یزد بوده، درخواست نموده که به عنوان متولی مسجد، خرابی های مسجد را تعمیر نماید و مانند هر سال، آش موقوفه را برای مردم طبخ کند؛ اما سید مهدی شاکری نسبت به وی فحاشی نموده و او را مورد ضرب و شتم قرار داده است. سید مهدی شاکری نیز در بازجویی، ادعای حاج محمد دوست حسینی را رد کرده و مدعی است که در پاسخ به او گفته است فردا برای تعمیر مسجد و طبخ آش به مسجد خواهد آمد که دوست حسینی وی را مورد ضرب و شتم قرار داده و به نحوی تکان داده که پیراهنش پاره شده است. در نهایت، طرفین در کلانتری با یکدیگر به صلح و سازش رسیده و حاج محمد دوست حسینی از شکایت خود صرف نظر نموده است. ظاهراً سید مهدی شاکری نتوانسته است به طور کامل وظیفه خود را انجام دهد، زیرا در سال بعد، بزرگان محله چهارمنار، به ریاست سید علی سرائیان و همراهی میرزا علی پدر (دوست حسینی) و سید جلال میراب مَهینی، به دیدار غلامرضا جهانفر (معروف به جمهور)
، رئیس وقت اوقاف یزد رفته و ضمن اعلام بی اطلاعی از سرنوشت موقوفات مسجد، از جمله مغازه های داخل شهر و باغات تفت و اهـرستان، و با اشاره به این موضوع که شخصی به نام «سید علی رفیعی» معروف به «سیدعلی لوطی» در بهاءالدین آباد اردکان تمامی عواید موقوفه مسجد را تصاحب کرده و ریالی بابت مخارج مسجد پرداخت نمی کند، خواستار احیای رقبه موقوفه مسجد گردیدند. جهانفر به همراه بزرگان محله چهارمنار و با ملازمت افتخاری، رئیس وقت اوقاف اردکان، رهسپار بهاءالدین آباد گردیدند. در آنجا مشاهده نمودند که سید علی لوطی در حال انبار نمودن گندم ها است. از آنجایی که هیئت همراه مجوز قانونی برای دریافت گندم ها نداشتند و سید علی لوطی نیز از تحویل آنها امتناع می ورزید، میان وی و غلامرضا جهانفر نزاع و درگیری شدیدی رخ داد که به شکایت و ارجاع امر به پاسگاه انجامید. در این میان، بزرگان چهارمنار، به توصیه پنهانی جهانفر، گندم ها را بار کامیونی کرده و به سوی یزد بازگشتند . بر اساس اسناد موجود، جمعی از سکنه محله چهارمنار در سال ۱۳۳۸ خورشیدی، تقاضای پرداخت وجوه حاصل از اجاره موقوفه میرخضرشاه بهاءالدین آباد را به اداره اوقاف اردکان نموده اند. مقصود از این
پرداخت، صرف مصارف مربوط به موقوفه مسجد بزرگ چهارمنار بوده است. ضمناً، سید جلال مَهینی نیز در آن سال، دعوایی را علیه سید علی رفیعی در دادگستری یزد مطرح نموده است. بنا بر گزارش ژاندارمری، از سال ۱۳۰۳ خورشیدی، متولی وصول اجاره بهای موقوفات مزرعه مذکور، سید علی شاکری اردکانی بوده است که به مدت ۳۵ سال این وظیفه را بر عهده داشته است. اما پس از مدتی، سید جلال میراب مَهینی را به عنوان وکیل خود برای انجام روند پرداخت تعیین نموده است. در این میان، سید علی رفیعی با استناد به حکمی از اداره تحقیقات سازمان اوقاف استان دهم اصفهان، مخارج حاصل از مزرعه را صرف قنات مزرعه و مصارف دیگر می کرده و وجهی بابت موقوفه مسجد پرداخت نمی کرده است. مع الوصف، سید علی شاکری و سید جلال مهینی نیز حکمی از اداره اوقاف یزد دایر بر تملّک موقوفه و منع سید علی رفیعی از دخالت در امور موقوفات و تملّک مزرعه بهاءالدین آباد در اختیار داشته اند. با توجه به گزارش ژاندارمری، مسبب این اختلاف، قصور سازمان اوقاف در صدور احکام متناقض بوده که منجر به نزاع میان شاکی و متشاکی شده است. با این وجود، با توجه به اظهارات ساکنین محلّه چهارمنار، و نظر به اینکه روند انتقا
ل گندم ها جهت طبخ آش موقوفه از مزارع بهاءالدین آباد اردکان به یزد توسط سید علی لوطی، چند سال بعد نیز ادامه یافته است، ظاهراً دادستانی حق را به هیئت امنای مسجد میرخضرشاه چهارمنار داده است و احتمالاً تولیت موقوفات از سید علی شاکری به سید علی رفیعی منتقل شده است. لیکن به سبب خلق و خوی خاص سید علی لوطی و بروز درگیری و نزاع با محمدعلی عابدی، این امر متوقف گردید . تا به امروز و در دهه های مختلف پس از انقلاب اسلامی، جمعی از اعضای هیئت امنای مسجد میرخضرشاه، در صدد احیای موقوفات خضرشاهی برآمده و بخشی از آن را از جمله موقوفات در مجموعه زنگیان یزد، مزارع پسته بهاءالدین آباد اردکان، باغ های تفت و ... را نیز احیا نموده اند، اما هنوز عواید موقوفات به طور کامل به محل اصلی خود بازنگشته است. چنانکه، در اراضی واقع در حد فاصل ورزشگاه شهید نصیری در خیرآباد تا اهرستان، در محدوده بلوار شهید صدوقی و باغ ملی، به مساحت بالغ بر ده هزار مترمربع (معادل تقریباً هفت کیلومتر)، تنها یک واحد درمانی اجاره بهای مربوط به مسجد میرخضر شاه را پرداخت نموده و در مابقی این اراضی وسیع، بدون آنکه عایدی ای نصیب مسجد میرخضر شاه گردد، ساخت وساز صورت پذیرف
ته است. احمد کاتب در کتاب «تاریخ جدید یزد» چنین نگاشته است: در سال ۸۳۱ هجری قمری، خواجه نورالدین محمد کمال، مباشر اموال یزد، اقدام به مرمت چهارمنار نمود و بازار دو ردیفی بنا کرد. وی همچنین مسجد سوجه را مرمت و املاکی را وقف آن ساخت. افزون بر این، چاهخانه را از نو ساخت و درب آن را در میان بازار گشود. چهارمنار به دست او آباد گشت و آن چاهخانه دارای آبی گوارا و مطبوع است . در حال حاضر، از موقوفه خواجه نورالدین محمد کمال اطلاعی در دست نیست. بانی موقوفات ملتکیه «ملکه خانم»، از سلسله میرزائیان عباسیه در عصر صفویه، بوده است. بر اساس وقف نامه، میاه اهرستان به میزان پنجاه و هفت جره و نیم و مداخل آن به ارزش بیست و هشت تومان و پنج هزار دینار، وقف تعزیه خوانی و عزاداری در همان بقعه شده است . همچنین، خانه ای که هم اکنون در مجاورت ملتکیه (پایگاه بسیج) قرار دارد و به «خانه حاجی حوضی» معروف است، نیز وقف حسینیه بزرگ چهارمنار واقع در حوض ملتکیه است. ملتکیه. مُلتَکیه یا ملکتیه موضعی است واقع در محله چهارمنار، ما بین کاروانسرای حیدری و آرامگاه سید شمس الدین. وجه تسمیه آن به اقدامات خواجه عمادالدین مسعود بنی تمیمی بازمی گردد که در
سال ۸۴۴ هجری قمری بر فراز بقایای مجموعه شمسیه، ابنیه ای را عمارت و با کاشی کاری هایی بدیع، تزیین نمود. وی همچنین آب قنات گردفرامر را در میان این ابنیه جاری ساخت . در عصر صفوی نیز، ملکه خانم، از سلسله میرزایان عباسیه، موقوفاتی را به منظور برگزاری مراسم سوگواری در ملتکیه وقف نمود.. این احتمال می رود که آرامگاه ملکه خانم در مکان کنونی پایگاه بسیج محله چهارمنار، مجاور حسینیه بزرگ چهارمنار، واقع شده باشد. پل چهارمنار. محله چهارمنار به واسطه عبور رودخانه ای خشک و سیلابی در میانش، دارای شش پل بر روی این مسیل می باشد. مشهورترین و کهن ترینِ این پل ها، «پل چهارمنار» است که مستوفی بافقی نیز در عهد صفویه به آن اشاره کرده است . با توجه به اقدام اتابک یوسف شاه در ایجاد رودخانه ای از تفت تا مردآباد یزد به نظر می رسد قدمت این پل به دوران ایلخانان مغول بازگردد. از دیگر پل های محله چهارمنار می توان به «پل پروانه» نزدیک چهارراه ایرانشهر، «پل شرافت» روبروی چاپارخانه، «پل آزادگان»(علی وحش) در مقابل کوچه بقعه شاه سیدرضا و «پل باغ دولت آباد» در مقابل درب باغ دولت آباد اشاره نمود. چاپارخانه چهارمنار (اداره پست یزد). چاپارخانه چهارمن
ار (چَــــپَــرخونه)، در مجاورت پل شرافت (ولیعصر) و در فاصله میان باغ دولت آباد و دروازه چهارمنار واقع شده بود. این بنا، همچون سایر چاپارخانه های احداث شده در دوران قاجار، از اسلوبی ساده و عاری از هرگونه تزئینات خاص معماری برخوردار بود . آلبرت شیندلر، که در زمان ناصرالدین شاه قاجار به عنوان مأمور خطوط تلگراف در نواحی مرکزی و جنوبی ایران فعالیت می کرد، در خاطرات خود، چاپارخانه چهارمنار یزد را در مقایسه با چاپارخانه های کرمان و نائین، مکانی بسیار مطلوب و آراسته توصیف کرده است. به گفته وی، این چاپارخانه به منظور رفاه و آسایش مسافران، دارای اتاق های فرش شده با نور کافی از چراغ های لاله بود و سماوری نیز برای پذیرایی و ارائه چای به رهگذران در آنجا مهیا بود. چاپارخانه چهارمنار، پس از تأسیس وزارت پست در سال ۱۲۹۷ قمری و در دوران سلطنت ناصرالدین شاه قاجار، به عنوان اداره پست یزد مورد استفاده قرار گرفت. این چاپارخانه، علاوه بر وظیفه مرسوم خود که عبارت از ارسال و دریافت نامه ها و فرامین حکومتی بود، مانند سایر چاپارخانه های موجود در ایران، به مسافران و رهگذران نیز خدماتی ارائه می داد . در ساختار اداری پست ایران قاجار، به
بالاترین مقام مسئول، «چاپارچی باشی» اطلاق می شد. چاپارچی باشی، برای هر یک از چاپارخانه های موجود در سراسر کشور، مسئولی را با عنوان «مباشر» یا «رئیس» برمی گزید.کلیه کارکنان چاپارخانه، اعم از معاون، شاگردان، غلام و سایرین، تحت نظارت و سرپرستی رئیس مشغول به خدمت بودند. . جالب توجه آنکه، نایب و معاون چاپارخانه چهارمنار و اداره پست یزد، شخصی به نام «نایب محمد» فرزند میرزا رضا کرمانی، قاتل ناصرالدین شاه قاجار بود. نایب محمد، از دوران کودکی در همان محل و در جوار چاپارخانه بزرگ شده بود . نایب محمد، در سال ۱۳۰۲ خورشیدی چشم از جهان فروبست و در یکی از صفه های میدان شاه (بعثت) به خاک سپرده شد. او دارای هفت فرزند، شامل پنج پسر و دو دختر بود. امروزه، نوادگان پسری چهارمناری وی، نام خانوادگی «نیک بخش» و «شاعری» را برای خود برگزیده اند. همچنین، خاندان فرخ پور، از ساکنین قدیمی چهارمنار، از طریق ازدواج با یکی از دختران نایب محمد به نام عصمت خانم، با این خاندان پیوند خویشاوندی برقرار کردند . نایب چاپارخانه موظف بود با نهایت دقت و اهتمام، اسب های سالم و کافی را برای امور چاپاری فراهم و همواره آماده نگاه دارد. وی همچنین مکلف به اس
تخدام شاگردان چاپار و غلامان، مرمت و بازسازی بناهای چاپارخانه، و فراهم آوردن اسباب آسایش برای چاپاران و مسافرانی بود که در این مکان اقامت می گزیدند. از دیگر وظایف نایب چاپارخانه، حسابرسی دقیق مخارج سالانه، ارائه گزارش مفصل به مسئول خط چاپاری، و درخواست تنخواه مالی و جنسی به منظور تأمین نیازهای چاپارخانه به شمار می رفت . علاوه بر این، در مجموعه چاپارخانه و اداره پست، از جمله وظایف شاگردان و غلام و متصدیان حمل و نقل، افزون بر اجرای دستورات رئیس و نایب و انجام امور جاری چاپارخانه، بازگرداندن اسب یا شتر از طریق مسیر تعیین شده به چاپارخانه مبدأ پس از رساندن مسافر به مقصد بود. حقوق این متصدیان، به استثنای انعامی که از مسافران دریافت می کردند، دو تومان در ماه بود. چاپارها معمولاً به همراه خود یک خورجین کوچک، یک قمه، شمشیر، تیردان و کمان، و در دوره های متأخرتر تفنگ، حمل می کردند و چماق یا تازیانه ای نیز در دست داشتند . از سال ۱۳۰۰ خورشیدی، اداره پست یزد به مسئولیت عبدالجواد میرزا دولتشاهی، معروف به شاهزاده مقبل السلطان، به بازار خان، جنب بانک کارگشایی فعلی، منتقل و با چهار نفر پرسنل راه اندازی شد. در آن زمان، همچنان
بخش مراسلات، امانات پستی و چاپارخانه در محله چهارمنار قرار داشت. طبق اظهارنظر کارشناسان سازمان میراث فرهنگی یزد، بنای چاپارخانه چهارمنار، در اثر سیل ویرانگری که در سال ۱۳۱۶ یا ۱۳۳۵ خورشیدی و در دوران پهلوی به وقوع پیوست، به شدت آسیب دید و تخریب شد .بخش های باقی مانده از این بنای تاریخی نیز، چندسال قبل به کلی ویران گردید.اما با توجه به مشاهده بنای چاپارخانه در دهه ی ۱۳۴۰ خورشیدی توسط ایرج افشار و عدم اشاره وی به آسیب دیدگی آن ، این احتمال قوت می یابد که بنای مذکور که پیش تر ملک شخصی بوده، در دوران پهلوی به فروش می رسد و مالک جدید در جریان احداث منزل مسکونی، بخش اعظم آن را تخریب می نماید. دروازه چهارمنار. محله چهارمنار از دوران زندیه یا اوایل قاجار، مجهز به دروازه و حصاری مستحکم گردید که می توان آن را از جمله اقدامات حکومت خوانین یزدی در راستای ارتقاء امنیت شهر یزد دانست . در دوران قاجار، دروازه چهارمنار به عنوان یکی از دروازه های اصلی شهر، اهمیت بسزایی یافت، به ویژه با توجه به مجاورت آن با اداره پست یزد.همچنین وجود محلی به نام «نواقلی» در جوار مسجد کوچک چهارمنار که مسئولیت دریافت عوارض از بارهای ورودی را بر عه
ده داشت، گواهی بر اهمیت این دروازه ورودی شهر است . علاوه بر این، اهالی یزد برای تأمین سوخت مورد نیاز خود و یا استفاده از ابزاری به عنوان عایق جهت پوشاندن منافذ دیوارها، به ویژه در حمام ها که از آن برای گرم کردن آب استفاده می شد، به سرگین شتر نیاز مبرم داشتند. دروازه چهارمنار، محل اصلی تجمع شترها و صاحبانشان به شمار می رفت. . در جوار دروازه چهارمنار، آب انباری واقع شده است که به دلیل مجاورت با چاپارخانه، و به تعبیری دقیق تر، قرارگیری در ضلع جنوبی آن، به آب انبار چاپارخانه شهرت یافته است. این آب انبار دو بادگیری، وظیفه تأمین آب ساکنین محل، به ویژه مسافران و رهگذران دروازه چهارمنار را بر عهده داشتند، قریب به هشتاد سال قبل در اثر سیل یزد تخریب و به همت «سید جواد هنزایی» یا «سید عباس عقدایی» مرمت گردید. لذا در بین اهالی محل به آب انبار سید جواد هنزایی یا سید عباس عقدایی! نیز معروف است . هر چند، انتساب بنا نهادن این آب انبار به سیدحسین مازاری، پدر سیدمرتضی مازاری و جد سیدولی چراغچی، نیز دور از ذهن نیست. علاوه بر آنچه ذکر شد، دروازه چهارمنار و آب انبار چاپارخانه، آخرین منزلگاهی بود که اهالی یزد برای بدرقه مسافران، ب
ه ویژه زائران کربلا، تا آن جا آنان را همراهی می کردند. از این منظر، دروازه چهارمنار نسبت به سایر ورودی های شهر یزد برتری و امتیاز ویژه ای داشته است . در جوار دروازه چهارمنار، کاروانسرایی به نام «صدری» قرار داشت که محل اقامت و استراحت مسافران و رهگذران بود. امروزه از این کاروانسرا و دروازه چهارمنار، به جز بقایای اندکی، اثر دیگری بر جای نمانده است. یخچال چهارمنار. محمدتقی خان بافقی، علاوه بر احداث باغ های متعدد، آب انبارها و سازه های آبی، اقدام به ساخت یخچالی در نزدیکی باغ دولت آباد نمود تا در فصل گرما، مردم و حکومت نشینان از یخ آن بهره مند گردند. این یخچال در جریان لشکرکشی جعفرخان زند، پادشاه زندیه، به یزد، به عنوان محل نگهداری اذوقه سپاهیان وی مورد استفاده قرار گرفت. پس از شکست سپاه زند از تقی خان، مقادیر فراوانی از خوراکی ها، از جمله برنج، گندم و ظروف بزرگ حاوی عدس، لوبیا، خرما، شکر، نبات و ... به غنیمت سپاه یزد درآمد و اذوقه چندین ساله ایشان را تأمین نمود . این یخچال که از معماری زیبایی نیز بهره مند بود، چند دهه پیش ویران و به «مسجدالزهرا فردوس»، واقع در خیابان ایرانشهر، تبدیل گردید. باغ های محله چهارمنار.
محله چهارمنار از گذشته های دور دارای باغات متعددی بوده و در کتب تاریخی یزد غالباً نام این محله در کنار اهرستان، که قدیمی ترین باغستان یزد به شمار می رود ، ذکر شده است. هرچند چهارمنار، برخلاف اهرستان که در حومه شهر واقع بود، جزئی از ظاهر شهر محسوب می شد و فاقد باغات وسیع و گسترده اهرستان بود، اما برخی از بزرگان و اشراف یزد در طول هشت قرن گذشته، باغاتی را در این محله به منظور تفریح، ایجاد فضای سبز مطبوع، و یا مقاصد اقتصادی و وجاهت اجتماعی احداث کرده اند که از جمله مهم ترین و شاخص ترین آنها می توان به باغ دولت آباد اشاره کرد. بی گمان محله چهارمنار در ادوار گذشته یکی از دل انگیزترین محلات شهر یزد به شمار می رفته است. برای نمونه، شاه یحیی مظفری و دیگر شاهزادگان این خاندان هنگام عزیمت به باغ ساباط (ابوسعیدی) در اهرستان، از مسیر چهارمنار عبور می کردند. از همین رو، این مسیر روزانه در دو نوبت توسط ملازمان شاه، آب پاشی می شد تا گرد و غبار از لباس و دامن شاه دور بماند . افزون بر این، از باغ ساباط تا نزدیکی پل چهارمنار و مدرسه شمسیه، خیابانی طراحی شده بود که در دو سوی آن درختان بید و چنار کاشته بودند تا حتی برای لحظه ای،
آفتاب بر سیمای شاهزادگان و حاکمان نیفتد . برخی از باغاتی که در طول تاریخ در این چهارمنار وجود داشته اند، عبارتند از: باغ فیروزی، به همت مجدالدین حسن قاضی در عصر ایلخانان مغول و در جوار چهارمنار و نزدیک گورستان کوچه بهروک بنا نهاده شد . از دیگر بوستان های دل انگیز آن عصر در این محله می توان به باغِ سید شمس الدین، باغِ شیخ عبدالقادر البارسایی (پارسایی) و باغِ شمس الدین ابوبکر شاه، اشاره نمود . میر خضرشاه در جوار خانقاه مسجد چهارمنار، که امروزه به عنوان حسینیه توتُک یا قمر بنی هاشم شناخته می شود، بوستان هایی سرسبز و دل انگیز احداث نمود. این بوستان ها مأمن آسایش و تفریح عموم مردم گشته و در آن روزگار، نقشی مشابه پارک های امروزی را ایفا می کردند . محمدتقی خان بافقی، بانی احداث باغی نام آور در این محله گردید که به «باغ دولت آباد» شهرت یافت . گفتنی است که این باغ، امروزه در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. محمدتقی خان بافقی، علاوه بر باغ دولت آباد، به احداث باغی دیگر در جوار دروازه چهارمنار نیز همت گماشت که به «باغ دلگشا» معروف گردید. این باغ، مشتمل بر گونه های متنوع درختان میوه و گل های رنگارنگ بوده است.
لیکن عمر او کفاف نداد تا تکمیل این باغ را به چشم خود مشاهده نماید و بدین ترتیب، روحش به عالم اعلی پر کشید . محمدتقی خان بافقی، در راستای علاقه وافرش به ایجاد بوستان ها، باغی دیگر با نام «باغ حرم» بنیان نهاد که در نزدیکی پل چهارمنار و روبروی پل پروانه امروزی، در حوالی چهارراه ایرانشهر واقع بود. این باغ منحصربه فرد، ویژه فرمانروا، فرزندان و زنان اندرونی بوده و از دسترس عامه مردم به دور بوده است. در میانه این باغ، حوضی بزرگ و دریاچه مانند قرار داشته که آب زلال و گوارایش، در میان اهالی شهر شهرت داشته است. تمامی درختان این باغ را درختان میوه تشکیل می داده اند، از جمله درختان انار که مورخین، مرغوبیت این انارها و رنگ دانه های زیبایشان را به سرخی گونه های زنان زیبا تشبیه کرده اند. همچنین در این باغ، درختی نارنج وجود داشته است که بر اساس روایات، از میوه هایش در شب نوری چون مشعل ساطع می شده است و گفته می شود نظیرش در یزد وجود نداشته است . هرچند، مشخص نیست که این شب تابی میوه، ناشی از تغییرات بیولوژیکی بوده یا صرفاً تشبیهی ادبی از سوی نویسنده بوده است. امروزه باغ حرم، از شکوه و زیبایی سابق خود بی بهره مانده است. در روزگ
ار زندیه و اوایل دوران قاجار، در فاصله میان پل چهارمنار و باغ دولت آباد، چند باغ دیگر وجود داشته اند که از آن جمله می توان به باغ دختر محمدتقی خان (جنب باغ دلگشا) که مشهور به نام شوهرش «میرزا اکرم» بود، باغ میرزا علیرضا و ... اشاره نمود. ثمره درختان این باغات، میوه های رنگارنگ و دلپذیری چون شفتالو، هلو، انار، لیمو، نارنج، ترنج، توت، بادام و غیره بود که همگی از آب قنات دولت آباد سیرآب می شدند . امروزه در اثر تحولات گوناگون شهری، نشانی از اکثر این باغات برجای نمانده و تنها یاد و وصفی از آنها در متون تاریخی باقی مانده است. در واپسین سال های حکومت قاجار، در کوچه بُندان، باغ های متعددی متعلق به فردی زرتشتی به نام «نَـمیر نَـمیریان» ملقب به «گُور (Gowr) نمیر تفتی» وجود داشته است که امروزه، جز چند درخت خشکیده، اثری از آن همه سرسبزی و طراوت برجای نمانده است. شایان ذکر است که خانه تاریخی «حاجی صوت» واقع در خیابان انقلاب، از جمله بقایای یکی از باغ های متعلق به این فرد زرتشتی محسوب می شود . از دیگر برزن های سرسبز و پرباغ کوی چهارمنار، می توان به کوچه «بید و باد» که در گویش عامه به «بیدآباد» معروف است، اشاره کرد. آب وقف
آباد با گذر از میان این کوچه ، چنان صفایی به آن بخشیده بود که به گواه روایات، نسیم ملایم بهاری با رقص در میان شاخسارِ گلستان ها و درختان سر به فلک کشیده بید، برگ ها و گلبرگ ها را به رقصی دلنشین وا می داشته و بر دامن چمنزار فرو می ریخته است. گویا همین طراوت و زیبایی منحصربه فرد و رقص دلنشین برگ ها با نسیم، نام «بید و باد» را به این کوچه بخشیده است. امروزه از باغات کوچه بیدآباد چهارمنار، نشانی برجای نمانده و تنها نامی از آنها در میان روایات شفاهی باقی است. خانه هلال چهارمنار. هفتادمین خانه هلال احمر استان یزد با عنوان «خانه ی هلال امام حسن مجتبی» با هدف آموزش کمک های اولیه به ساکنین محله چهارمنار و ارائه ی خدمات درمانی رایگان به نیازمندان، در آذرماه ۱۴۰۰ خورشیدی افتتاح شد. در مراسم افتتاحیه، محسن حرازی زاده، سرپرست جمعیت هلال احمر استان یزد، و جمعی از مسئولین استانی حضور داشتند . خانه هلال، بنایی قدیمی در جوار بازارچه میرخضر شاه است که پیش تر محل استقرار صندوق خیریه «بیت الزهرا» بوده و اکنون با همت و مساعدت اهالی محل، هیئت امنای مسجد میرخضر شاه و به ویژه امام جماعت مسجد، محمدجواد دشتی، به مرکز خدمات درمانی تبدی
ل شده است. در این مرکز به طور معمول هفته ای یک مرتبه پزشک حضور می یابد و مراجعین بدون پرداخت وجه ویزیت و به صورت رایگان ویزیت می شوند. افراد نیازمند علاوه بر ویزیت رایگان، از داروهای رایگان این مرکز نیکوکاری نیز بهره مند می گردند. اماکن و بناها. محلهٔ چهار منار دارای ۱۱ مسجد، ۶ حسینیه و تکیه، ۴ زیارتگاه، چندین خانهٔ تاریخی، ۳ گرمابه و حمام ،۷ آب انبار، ۸ مدرسه، ۱ مجموعه ورزشی ، ۳ پارک، ۱ باغ بزرگ و ۱۵ هتل و بوم گردی و رستوران سنتی و ۱ کارخانه است که به شرح زیر می باشد: مساجد حسینیه ها زیارتگاه ها خانهٔ های تاریخی حمام ها آب انبار مدارس و آموزشگاه ها پارک ها هتل ها و بوم گردی ها رستوران سنتی باغ ها کارخانه منابع. آرامش، احمد (1385). هفت سال در زندان آریامهر. با مقدمه اسماعیل رائین. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. استاد ملک، فاطمه (1367)، حجاب و کشف حجاب در ایران، تهران: موسسه مطبوعاتی عطائی. آیتی، عبدالحسین (1317). تاریخ یزد یا آتشکده یزدان. یزد: کتابفروشی گلبهار. احرامیان پور، علیرضا (1383). زن، شعر، زندگی. تذکره مصور زنان شعر آفرین یزد از دیروز تا امروز. یزد: اداره ارشاد و فرهنگ اسلامی یزد. افشار، ایرج (1349)
. «"رشیدالدین فضل الله و یزد"». ایران شناسی. جلد دوم، شماره 1، صص 23-33. افشار، ایرج (1374). یادگارهای یزد. جلد 1 و 2، چاپ دوم. یزد، تهران: خانه کتاب، انجمن آثار ملی. افخمی، رضا؛ مسرّت، حسین (1393). «"وقف نامه مسجد چهارمنار یزد (مسجد خضرشاه)"». وقف میراث جاویدان. سال 22، شماره 85، صص 145-176. بهجت، صادق (1398). شهر پیر تاریخ: یزد از دیروز تا امروز. جلد دوم. یزد: مؤلف. بهجت، صادق (1400). شهر پیر تاریخ (یزد از دیروز تا امروز). جلد سوم. یزد: یادداشت نو. بیضا، سیدابوالقاسم (2016). تاریخ بیضا: روایت شاهدان عینی از قتل عام بهائیان در یزد به انضمام تلگرام های دولتی. به کوشش سیامک ذبیحی مقدم. هوفهایم: مؤسسه مطبوعات بهائی آلمان. پیرنیا، محمدکریم (1374). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: انتشارات علم و صنعت ایران. تشکری بافقی، علی اکبر (1391). «"تصوف خانقاهی در یزد به روزگار ایلخانان و آل مظفر"». پژوهش های ایران شناسی. دوره 2، شماره 1، صص 59-81. تشکری بافقی، علی اکبر (1392). یزد عصر صفوی. یزد: انتشارات اندیشمندان. تشکری بافقی، علی اکبر (1393). «"سلطان حسین میرزا جلال الدوله: نمادی از کارکرد
قدرت در بافت اجتماعی ولایات عصر قاجار"». تحقیقات تاریخ اجتماعی، پاییز و زمستان، سال 4، شماره 2، صص 73-98. تشکری بافقی، علی اکبر (1399). تاریخ اجتماعی زرتشتیان یزد (از برآمدن رضا شاه تا انقلاب اسلامی). جلد سوم. کالیفرنیا: مرکز ایرانشناسی سموئل جردن دانشگاه ارواین. تشکری بافقی، علی اکبر (1402). تاریخ شهر و شهرنشینی در یزد: از اتابکان تا خوانین. جلد دوم. یزد: خانه فرهنگ صدوقی. جعفری، جعفر بن محمد بن حسن (1389). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار، چاپ چهارم. تهران: علمی و فرهنگی. جهانفر، غلامرضا (1395). یزد در آئینه زمان. جلد اول. یزد: مؤلف. حافظ ابرو، شهاب الدین عبدالله خوافی (1380). زبده التواریخ. جلد ۲، تصحیح: سیدکمال حاج سیدجوادی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. حاجی شعبانی، محمد (1393). یزد در اسناد مطبوعاتی 1231-1358 ه.ش: اخبار و گزارش های خبری به استناد جستاری در اسناد مطبوعاتی موجود در کتابخانه موقوفه میرزا محمد کاظمینی. جلد اول. قم: صحیفه خرد. حُرزاده، محمدمهدی (1379). چشمه ای در کویر. چاپ اول. قم: تشیع. خادم زاده، محمدحسن (1386). محلات تاریخی شهر یزد. تهران: سبحان نور. چراغچی، سیده