Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
در دست داشت، توانایی مقابله با ارتش وی را نداشت، به خراسان گریخت؛ ولی در خراسان لشکری گرد آورد و توانست توران شاه را شکست و به عراق عجم فراری دهد. در بحبوحه درگیری بین بهرام شاه و توران شاه، ارسلان شاه با سپاهی که از ارسلان بن طغرل، سلطان سلجوقی عراق گرفته بود، بهرام شاه را محاصره کرد. بهرام به بم رفت و با سپاهی دوباره به کرمان بازگشت. بهرام شهر را محاصره کرد و ارسلان شاه را به یزد فراری داد و خود وارد شهر شد و خود را سلطان سلاجقه کرمان معرفی کرد؛ ولی خود بعد از یک سال حکومت، در سال ۵۷۰ هجری، بر اثر بیماری استسقا درگذشت، تا دوباره اختلافات و تنش های بین دو برادر دیگر (توران شاه و ارسلان شاه) شعله ور گردد و کرمان دوباره گریبان گیر جنگ ها و نبردها شود و هم زمان با این اتفاقات، فرصت برای حکمرانان سایر مناطق مثل سلطان ارسلان بن طغرل و مؤیدالدین آی به فراهم آید، تا در امور حکومت کرمان دخالت کنند و در پی منافع خود باشند. ابتدا ارسلان شاه بود که توانست تاج و تخت را به دست بگیرد، اما در سال ۵۷۲ هجری، پس از آن که در جنگ با برادر خود در سیرجان، توران شاه، کشته شد، توران شاه تونست با کمک آیبک که از طرف اتابک رکن الدین
سام از اتابکان یزد به کرمان آمده بود، توانست قدرت را به دست بگیرد. ولی به تخت نشستن وی مقارن با نخستین حملات غزها به رهبری ملک دینار به کرمان و جیرفت و غارت و تصرف برخی از آن مناطق به دست وی در سال ۵۷۵ هجری بود. توران شاه بعد از ۷ سال حکومت، سرانجام در سال ۵۷۹ هجری در جریان یک شورش و توسط شخصی به نام رفیع الدین محمد (ظافر محمد) به قتل رسد، تا آشفتگی اوضاع بیش از پیش شود. پایان حکومت. بعد از مرگ توران شاه دوم، محمدشاه دوم، پسر بهرام شاه، با کمک ظافر محمد توانست از زندان فرار کند و بعد از جمع آوری قدرت، زمام امور حکومت را به دست بگیرد. اندکی بعد، محمدشاه که از ظافر محمد بیم داشت، وی را به قتل آورد، ولی حکومتش تحت نظر غزان که قدرت منطقه و کرمان را به دست گرفته بودند، قرار داشت. در این زمان در اثر قحطی و آشفتگی امور مملکت، شرایط زندگی یرای عامه مردم سخت شده بود و محمدشاه برای حل این مشکلات و خارج شدن از زیر سلطه و نفوذ غزان ابتدا به بم رفت و سپس از اشخاصی همچون طغرل سوم، سلطان سلجوقی عراق، تکش، سلطان خوارزمشاهیان و شهاب الدین، سلطان غوریان، طلب کمک کرد؛ اما به نتیجه نرسید. شبانکاره ای می گوید: سرانجام، در سال ۵۸۰
ه .ق ملک دینار به محمدشاه تاخت و کرمان را تصرف کرد، تا آل قاورد از صفحه روزگار محو و نابود گردد. محمد شاه نیز ابتدا به فارس و سپس به سیستان رفت، آن گاه به خوارزم نزد خوارزمشاهیان شتافت. پس از آن به غزنین رفت و در همان جا در سال ۵۸۳ هجری درگذشت. سرنگونی سلجوقیان کرمان موجب مهاجرت گروه کثیری از مردم بومی و افراد قبایل سلجوقی به شهرهای دیگر شد. اهمیت سلجوقیان کرمان. سلاجقه کرمان را به رغم روابط خویشاوندی با سلاجقه بزرگ، باید جزو سلسله های مستقل محلی به شمار آورد، که از جنبه های مختلف دارای آزادی و استقلال کامل از حکومت مرکزی سلاجقه بود. ترکمانان سلجوقی پیش از اینکه بر سر کار آیند در دشت های آسیای میانه به معیشتی عشیره ای همراه با کوچ نشینی خو داشتند. آنها، پس از آن که در فلات ایران به قدرت رسیدند، بسیاری از سنت ها و رسوم قبیله ای و عشیره ای پیشین خود را در اداره قلمروشان به کار بردند. این امر نزد شاخه هایی از آن ها مانند سلجوقیان کرمان، که موفق به تشکیل حکومت محلی شدند، قوی تر هم بود. از جمله مواردی که سلجوقیان پس از به قدرت رسیدن در قلمرو خود، همچون زمان حضورشان در دشت های آسیای مرکزی به آن عمل نمودند، این بود
که آن ها دو پایتخت (دارالملک) داشتند. جیرفت، دارالملک زمستانی، در منطقه گرمسیر کرمان قرار داشت و بردسیر، دارالملک تابستانی، در منطقه سردسیر قرار داشت. حکومت قاوردیان توانست حدود صدوپنجاه سال در کرمان پابرجا بماند و در این مدت، کرمان و نواحی آن با دوری از منازعات داخلی خاندان سلجوقی در عراق و خراسان و آذربایجان و در سایهٔ خاندان قاوردیان، در زمینه های کشاورزی، دام پروری و گسترش آبادانی و بازرگانی رشد کرد. از دیگر دلایل اهمیت این سلسله، حضور و حکمرانی آن ها بر مناطقی همچون فارس، یزد، طبس، سیستان، مکران و حتی عمان بود، که نشان از قدرت و تسلط فراوان آن ها داشت. هر چند فرمانروایی این سلسله در اواخر دوران خود دچار انحطاط و تفرقه بود، ولی در دوران قدرت موجبات امنیت و آرامش نسبی را فراهم کرد؛ و با وجود دور افتادگی از مراکز علمی، بعضی از فرمانروایان این سلسله در حمایت از علما، به تأسیس مدارس و تشویق اهل شعر و ادب اهتمام ورزیدند. در دورهٔ طغرل شاه، رشد بازرگانی در کرمان و عمان موجب افزایش قابل توجه خزانه دولت شد و هم زمان توجه مخصوصی به آبادانی بلوچستان، به خصوص بندرها آن شد. با وجود پریشانی و قحطی و سختی شدیدی که در
واپسین سال های فرمانروایی قاوردیان در کرمان حاکم بود، غلبه ملک دینار بر کرمان، ظاهراً به عنوان غلبه یک منجی تلقی نشد. گزارش ستایش آمیزی که صاحب "تاریخ عقدالعلی" در این باب دارد، دست کم مبالغه آمیز است. بعد از سلاجقه کرمان قدرت محلی آن جا مدت زیادی در دست ملک دینار و اولاد او نماند و اندک زمانی بعد، براق حاجب، به آنجا آمد و سلسله قراختاییان را به وجود آورد. تشکیلات اداری. تشکیلات اداری سلجوقیان بزرگ. حکومت سلجوقیان که بر اساس الگوی حکومتی سامانیان و غزنویان پایه ریزی شده بود، مرکب از دو بخش درگاه و دیوان بود. به این ترتیب که درگاه، خود به دو بخش تقسیم می شد: بخشی از درگاه، به حرم سلطان تعلق داشت و امور مالی و اقتصادی آن را وکیل خاص اداره می کرد و بخش دیگر درگاه، محل رفت وآمد افراد بلندپایه کشوری و لشکری، علمای مذهبی، دانشمندان و اقطاع داران بود. بخش دیگر سازمان اداری را دیوان تشکیل می داد، که در رأس آن وزیر قرار داشت و این دیوانسالاری عموماً در دست وزرای ایرانی بود. آشنا نبودن سلجوقیان با آداب و رسوم ایرانیان، موجب شد که از وزرا و دبیران ایرانی، برای سامان دادن به امور مملکتی استفاده کنند و با استفاده از توانم
ندی های ایرانیان در قالب دیوانسالاری به اداره امپراتوری بپردازند. دیوانسالاری کهن ایرانی نیز در پی ایجاد حکومت متمرکزی بود که از یک نقطه به اعمال قدرت بپردازد؛ بنابراین یکی از کارکردهای مهم وزارت، تدبیر امور مملکتی بود. خواجه نظام الملک طوسی، هسته اصلی و نقطه اتکای امور دیوانی سلطنت سلجوقیان بزرگ بود. وی به مدت ده سال به عنوان وزیر آلب ارسلان و بعد از کشته شدن وی در سال ۴۶۵ه . ق، به مدت بیست سال به عنوان اتابک و وزیر ملکشاه به اداره امور امپراتوری سلجوقی پرداخت. خواجه نظام الملک در این دوره در تمامی امور اعم از فتوحات و لشکرکشی ها، عزل و نصب ها، ازدواج های سیاسی، ارتباط با خلافت عباسی، نظارت بر اوقاف، نهادهای مذهبی و فرهنگی صاحب نظر بود. گرچه در سنت حکمرانی سلطانی، مفهوم قدرت به معنی اینکه اقتدار اصلی در دست یک نفر، یعنی سلطان بود، ماهیت قدرت سلطان بستگی داشت به تعادل بین نیروها و مقامات مختلف، و حفظ قدرت سلطان از طریق کنترل قدرت بین امرا و ارتش و نهادهای دولتی صورت می گرفت، اما زمانی که اقتدار امرا از سلطان بیشتر می شد، دولت صبغه نظامی به خود می گرفت، لذا دیوانسالاری نقشی صوری پیدا می کرد و حکومت مرکزی سست م
ی شد. نهاد اتابکی، نهادی بود که در دوره سلجوقی قدرت بیشتری گرفت. هرچند شاید بتوان منشأ آن را در سازمان اجتماعی و رسوم ترکمانان پی گرفت. نخستین فردی که لقب اتابک گرفت، نظام الملک بود که از سوی ملکشاه، به مناسبت مساعدت های وی در مسیر رسیدن به تخت پادشاهی، به خواجه اهدا شد. نهاد اتابکی در شکل اولیه و اصلی خود، نوعی نهاد اجتماعی بود و بعدها در نتیجهٔ نظامی شدن دولت، تغییر کاربری داد. این نهاد در زمان سلجوقیان تحول یافت و دارای وجوه اجتماعی و سیاسی گردید. اتابک تعلیم و تربیت شاهزاده را بر عهده داشت. از نظر سیاسی یکی از مسائل نهاد اتابکی، نظارت بر امرا و جلوگیری از شورش آنان در منطقه بود. به محض این که قدرت امرا در رابطه با قدرت سلاطین افزایش می یافت، شکل عملی به خود می گرفت. هنگامی که نهاد اتابکی نهاد برجسته ای شد، خود اتابک حاکم طبیعی واقعی ایالت گردید و شاهزاده همراه وی نیز به صورت آلت دست درآمد. به مجرد آن که جنبهٔ سیاسی نهاد اتابکی بر جنبه اجتماعی آن تفوق یافت، ایالت ها به جای یک نفر به چند تن از اتابک ها سپرده شدند یا این که یک امیر، اتابک تعدادی از ایالت ها گردید. از یک طرف، سلطان سعی می کرد از طریق نهاد اتا
بکی اتحاد معمولی امرای بزرگ را تأمین کند و از طرف دیگر، آنان درصدد استقرار و استحکام استقلال واقعی خود بودند. امرا همواره تلاش می کردند که با توجه به موروثی بودن سلطنت، یکی از افراد خاندان خود را به نام اتابک به قدرت برسانند، تا این که قادر باشند به کام خود حکومت کنند. بدین سان، نهاد اتابکی سیاسی، عامل بالقوه ای در فروپاشی امپراتوری سلجوقی گردید. تشکیلات اداری سلجوقیان کرمان. سلاجقه کرمان نیز همچون سلاجقه بزرگ، و تا حد زیادی به تقلید از این دولت، دیوان هایی همچون دیوان وزارت، دیوان اشراف، دیوان استیفا، دیوان انشاء و مناصب دیگری همچون اتابکی و امیر سلاح داشتند. همزمان با به تخت نشستن قاورد در دارالملک بردسیر، قاضی آن ولایت، فردی با نام محمد فزاری بوده است. این شخص در زمان آل بویه نیز از جمله قضات فارس و کرمان بوده و در نزد عضدالدوله دیلمی از احترام خاصی برخوردار بوده است. فرزندان وی نیز قضاوت در فارس و کرمان را بر عهده داشتند از جمله فرزندش ابوالحسن فزاری که به قول نویسنده کتاب "فارسنامه"، "«هرگز مال نیندوختی و جز بر بهیمه مصری ننشستی..»". وی را نزد قاورد آوردند و سلطان بلافاصله پس از دیدن فزاری، در سال ۴۳۳ هج
ری منصب وزارت را به او واگذار نمود. به این ترتیب می توان دریافت که نخستین وزیر دربار سلاجقه کرمان، محمد فزاری است. وی منشأ خدماتی در زمینه های عمرانی و سیاسی بوده است. از جمله حوادث سیاسی دوران سلطنت قاورد رابطه او با سلاجقه بزرگ، از جمله عصیانش علیه آلب ارسلان است. ابن اثیر، محرک قاورد علیه برادرش را وزیری نادان می داند که "«مرتب، قرا ارسلان قاورد را به استبداد، توصیه می کرد و تحت تأثیر این وزیر بود که قاورد، عصیان ورزید»". که آن وزیر همین شخص، یعنی محمد فزاری بوده باشد. همان طور که گفته شد یکی از نقش هایی که وزرا در اداره امپراتوری سلجوقی بر عهده داشتند توسعه متصرفات امپراتوری بود. شاید در همین راستا فزاری، مشوق قاورد در حمله به برادرش بوده است. وی قاورد را امیدوار کرده بود که می تواند بر امپراتوری سلجوقی مسلط شود. فزاری می دانست که در کنار فتوحات قاورد نقش وی نیز پررنگتر خواهد شد. فزاری که نتوانسته بود در این راستا موفقیتی به دست آورد کوشید تا با انجام کارهای عمرانی، محبوبیتی در میان مردم کسب کند. از همین رو شروع به ساخت اماکن علمی و مذهبی نمود. از جمله کارهای عمرانی محمد فزاری، تأسیس مدرسه هایی در شیراز ب
ود که این وزیر "«ضیاع فراوانی وقف آن نمود»". تا عهد ایران شاه قدرت بخش اداری و دیوانی در دستان وزیر منصوب شده از جانب شاه بود، اما از عهد ایران شاه گروه های دیگر نظیر امیرالامراها و اتابکان، توانستند قدرتی در بخش اداری و دیوانی کسب کنند. در باب سلجوقیان کرمان، می توان برای نخستین بار تأثیر اتابک ایران شاه، کاکابلیمان، اشاره کرد که توانست بر خود شاه و روند حکومت داری وی تأثر بسزایی گذارد. با به قدرت رسیدن محمدشاه، تمام تلاش او صرف این شد، که امرا را راضی نگه دارد، تا به برادرش سلجوق شاه نپیوندند. این امر سبب قدرت گیری فراوان امیرالامراها گردید. به طوری که وزرا، کاملاً به حاشیه رانده شدند و در منابعی که از دوران سلطنت محمد بن ارسلان شاه سخن به میان آمده، حتی نام یک وزیر نیز نیامده است. بی شک موفقیت یک نظام دیوانسالاری در گرو قدرت افراد و نهادهایی است که در برابر کل اجزای سیستم مسؤولیت دارند. همان روندی که در دوران محمدشاه پیش آمد و سرانجام امیرالامراها، که در واقع تا حد اتابکی سلطان نیز پیش رفته و تمام اختیارات دربار را در دست می گرفتند، وزرا را عقب رانده و وزارت را به انزوا می کشاندند. دربارهٔ وضعیت وزرات هم ز
مان با دوره آشفتگی، باید چنین گفت که به دو دلیل وزرا عملاً نقشی در اداره کرمان نداشتند؛ اول آنکه قدرت بسیار زیاد اتابکانی همچون اتابک مؤیدالدین ریحان و اتابک قطب ­الدین محمد، اجازه خودنمایی به وزرای هم زمان با آن ها را نمی داد و دیگر آن که هیچ کدام از وزرای این دوره آشفته نیز آن قدر مقتدر نبودند تا بتوانند زمام امور را در دست بگیرند و اینکه در دولت سلاجقه کرمان به موازات کاهش قدرت سلطان، وزیر همان نقش صوری را نیز از دست داد؛ اما در دولت سلاجقه کرمان امور تحت نظر امرا و اتابکان بود، به طوری که حتی آنان می توانستند سلطان را تحت کنترل خود درآورند و وزرا را بکشند. عملکرد ضعیف نهاد وزرات در این دوره منجر به آن شد، که منابع پیرامون این موضوع کمتر صحبت کنند؛ به طوری که تاریخ عزل و نصب وزرا در بسیاری موارد ذکر نشده است. وزارت در عهد فرزندان طغرل شاه به وضع بغرنجی رسید. دولت سلجوقی کرمان تحت اقتدار امرای نظامی قرار گرفت. اقتدار امرا، کاهش ابهت سلطان را در پی داشت. رقابت اتابکان قدرت را از دست وزرا ربود و این رقابت ها موجب شد که عمر وزارت وزرا بسیار کوتاه باشد. وضعیت اقتصادی و تجاری. سلجوقیان پس از تصرف کرمان و نواحی ا
طراف آن، توجه خود را معطوف به تجارت و راه های تجاری این نواحی کردند و برای رونق بخشیدن به آن، اقداماتی را انجام دادند. این اقدامات از زمان مؤسس این سلسله، ملک قاورد، آغاز شد. وی علاوه بر اینکه حکومتی نسبتاً قدرتمند را در منطقه شرق و جنوب شرق فلات ایران به وجود آورد، اقداماتی را نیز در جهت مستحکم ساختن پایه های حکومت نوظهور خود برداشت و آسایش و امنیتی قابل توجه را در این مناطق پدید آورد. این آسایش، دائمی نبود و فراز و نشیب هایی داشت و برخی سلاطین نالایق این سلسله، آرامش به وجود آمده در زمان ملک قاورد را برهم می زدند؛ اما بی شک اقدامات مَلک قاورد سلجوقی، در سر و سامان دادن به امور تجاری کرمان، نقش مهمی در قدرت بخشیدن به سلاجقه کرمان داشت. وی پس از فتح کرمان و بیرون راندن دیلمیان، در نخستین گام، قوم راهزن و سخت کُشِ قفص را که از سالیان دور در جنوب کرمان ساکن شده و امنیت کرمان را برهم زده بودند، به شدت سرکوب کرد و با قتل بزرگان این قوم، امنیت را به راه های تجاری کرمان، به ویژه منطقه جیرفت که از مراکز تجاری مهم کرمان بود، بازگرداند. همچنین، قاورد به تمام نواحی کرمان لشکر کشید و آن نواحی را تصرف کرد و حکومتی یکپارچ
ه ایجاد کرد. پس از سرکوب قوم قفص و برقراری امنیت در مسیر جیرفت و جبال بارز، به علت خبرها و وصف هایی که از ثروت بیکران و وضع بی دفاع ایالت عمان شنید، متوجه آن ناحیه شد و در پی تسخیرش برآمد. علاوه بر این توصیفات، سرزمین عمان از لحاظ تجاری و اقتصادی، موقعیت ویژه ای داشت و از آنجا که حاکم عمان بر مناطقی همچون لحسا و قطیف و سرزمین بحرین نیز حکم می راند، تصرف عمان به منزله دستیابی به تمامی این نواحی محسوب می شد. ملک قاورد برای رسیدن به این خواسته خود، با کمک حاکم هرمز توانست به راحتی و بی هیچ مقاومتی از جانب حاکم عمان، شهریار بن تافیل، این ناحیه را تصرف و گنجینه هایش را برای خزانه خود ضبط کند. وی سپس، حاکم عمان را امان داد و بر مقام خویش، ابقا کرد و تنها امیری از جانب خود در آنجا برای کنترل حاکم عمان گماشت. وی با اقدامات خود کرمان را به حالتی نیمه مستقل درآورد و دستور داد، پرچمی به شیوه سلجوقیان با نقش تیر و کمان بسازند و نامه ها را با نام و القاب وی ثبت کنند. او همچنین، برای یکسان سازی و حفظ ثبات عیار سکه های قلمروش تلاش و دقت بسیار کرد، که بدون تردید، این اقدام وی در رونق تجارت کرمان و نواحی اطراف آن نقشی انکار ن
اشدنی داشت. قاورد به راه های تجاری نیز اهمیت داد و برای بهبود وضع بازرگانی و کمک به مسافران و کاروان ها، در مسیرهای پر رفت وآمد تجاری، تسهیلاتی ایجاد کرد؛ از جمله اقدامات وی در این زمینه، ساخت میل هایی در طول مسیر راه های تجاری بود. این میل ها از چند فرسنگی دیده می شد و از سردرگمی مسافران و تجّار جلوگیری می کرد. به امر سلطان، در کنار این میل ها، آبگیر و حوض و حمامی از آجر ساخته شد تا مسافران، بازرگانان و اسبان و شترانشان، استراحتی کنند و آبی بنوشند. راه تجاری کرمان به سیستان، یکی از این راه ها است که هنوز، آثار بناهای قاوردی در آن مشاهده می شود. این راه از میان کویر لوت عبور می کرد. به دستور ملک قاورد، در این راه، از سرِ درّه تا فهرجِ بم، که بیست و چهار فرسخ (حدود یکصد و چهل کیلومتر) را در بر می گرفت، در هر سیصد قدم میلی به ارتفاع دو برابر قامت انسان، ساخته شده بود؛ به نحوی که شب از پای هر میل، میل دیگر دیده می شده است. علاوه بر این میل ها، کاروانسراها، حصارها، مناره ها و چاه های آب بسیاری نیز در طول مسیرهای تجاری ایالت کرمان ساخته شد. وی همچنین، در ده فرسنگی یزد، چاهی بنا نهاد که به چاه قاوردی مشهور بود، که
مورد استفاده تجار بین کرمان و یزد قرار می گرفت و همیشه مأموری برای حفاظت از آن، در کنار چاه مستقر بود. ملک قاورد با چنین اقداماتی، توانست در سرزمین کرمان ثبات و امنیتی ایجاد کند، که در رشد و پیشرفت تجارت در ناحیه نقش بسزایی داشت. به طوری که به نوشته ابوحامد کرمانی: در دوران بعد از قاورد، یعنی دوران توران شاه، مردم عمان شورش کردند و امیر و فرماندهان سلاجقه را از شهر بیرون راندند؛ اما این ناآرامی با درایت و کاردانی ملک توران شاه و ارسال سریع نیروی نظامی، به زودی سرکوب شد و بار دیگر آرامش به آن ناحیه بازگشت. ناحیه ای که از نظر تجاری و بازرگانی، بسیار مهم و برای سلاطین سلجوقی کرمان، از ارزشی فراوان برخوردار بود. اقدام دیگر وی در زمینه تجارت، جایگزین کردن جزیره کیش، به جای بندر سیراف، به عنوان مرکز تجارت خلیج فارس بود؛ و اینچنین شد که به تدریج، امیران جزیره کیش قدرت یافتند و همواره، با ملوک هرمز از لحاظ بازرگانی، در رقابت بودند. بعد از دوران توران شاه، ارسلان شاه به حکومت رسید و به مدت ۴۲سال در مسند سلطنت بود. در دوران طولانی حاکمیت این سلطان تازه بر تخت نشسته، تجارت و بازرگانی توسعه چشمگیری پیدا کرد. در این زمان،
کرمان به سمت پیشرفت و آبادانی رفت؛ چنان که از نظر خرّمی و طراوت، با خراسان و عراق برابری می کرد. کاروان های تجاری روم، خراسان و عراق مسیر خود را به سوی هندوستان، حبشه، زنگبار، چین و مناطق اروپایی همچون بالکان و ایتالیا از طریق ساحل های کرمان، انتخاب می کردند. ارسلان شاه در شهرهای کرمان، بناهایی نظیر مدارس و کاروانسراهایی ساخت تا رفاه مسافران و تجار را بیش از پیش تأمین سازد. در زمان محمدشاه، فرزند و جانشین ارسلان شاه، تجارت همچنان راه پیشرفت خود را ادامه داد. پس از مرگ وی، فرزندش طغرل شاه با شکست برادر خویش، محمودشاه، بر تخت سلطنت نشست. وی در حالی به سلطنت رسید که پدرش امنیت کامل را در این ایالت برقرار کرده و در ظل این امنیت و آرامش، تجارت رونق پیدا کرد. طغرل شاه بیشتر وقت خود را به عشرت و خوشگذرانی گذرانده بود؛ اما وجود اتابکان کاردان، امنیت و آسایش را به کرمان بازگردانده بود. این اتابکان با درایت و کاردانی خود، نه تنها توانستند آرامش و امنیت قلمرو سلاجقه کرمان را فراهم کنند، بلکه سال های سلطنت طغرل شاه سلجوقی را نیز به یکی از درخشان ترین دوره های حکومتی سلاطین سلجوقی تبدیل کرد. خواجه اتابک علاءالدین نه تنها
ثبات را به اوضاع سیاسی قلمرو سلاجقه کرمان برگرداند، بلکه در سایه این آرامش سیاسی، مقدمات رشد تجارت و پیشرفت اوضاع اقتصادی این دولت را نیز فراهم ساخت. با مرگ طغرل شاه، امنیت و آسایش در این دیار از بین رفته و دوران پر آشوب کشمکش های فرزندان وی برای کسب قدرت، کرمان را به ویرانی کشاند. در واقع، باید گفت هر آنچه سلاطین پیشین سلجوقی کرمان، در جهت توسعه تجارت این سرزمین انجام داده بودند، به یکباره از بین رفت. این کشمکش ها نه تنها تجارت و مراکز تجاری را رو به رکود برد، بلکه قحطی و گرسنگی را در کرمان گستراند. به طوری که به قول ابوحامد کرمانی: در این شرایط آشفته، هر کدام از فرزندان طغرل شاه، برای رسیدن به حکومت کرمان، علاوه بر لشکرکشی های ویرانگر خود به شهرها و بندرها مختلف این مملکت، از حکّام بلاد همجوار، یعنی فارس و خراسان و عراق عجم، نیز کمک خواسته و لشکریان آن ها را نیز، به ویرانی کرمان دعوت می کردند. بدون شک، هر لشکرکشی به منزله از بین رفتن امنیت و ثبات و آرامشی بود که در سایه آن، تجارت و بازرگانی رونق می یافت. این لشکرکشی ها صدمات جبران ناپذیری بر پیکره کرمان، راه های تجاری و به طور کلی، بازرگانی این ایالت وارد
ساخت؛ برای نمونه یکی از این صدمات، لشکرکشی شاهزاده بهرام شاه، با کمک لشکر خراسان، به کرمان بود. این لشکر پس از پیروزی و ورود به جیرفت، مشغول غارت ناحیه قمادین، یعنی مرکز و قطب تجاری کرمان شدند و آن را نابود کردند، به طوری که دیگر نتوانست مانند گذشته شود. بدین ترتیب، این مرکز تجاری که به قول ابوحامد کرمانی؛ و حملات پایانی را نیز قوم ویرانگر غز، به سرکردگی ملک دینار به تجارت کرمان وارد کردند و به دنبال آن، آسایش و امنیت نسبی که در این دوران به وجود آمده بود، به کلی از میان رفت و تجارت نیز با رکودی بی سابقه مواجه شد. ابوحامد کرمانی که خود شاهد این دوران بوده است، اوضاع آن روزگار را چنین تشریح می کند: راه های تجاری. ایالت کرمان از گذشته های بسیار دور، دارای راه های تجاری مهمی بود که برخی از این راه ها، هم زمان با حاکمیت شاهان سلجوقی بر این ایالت، بازسازی شده یا امنیت آن ها برقرار شد. این مسیرهای تجاری براساس گزارش هایی از ابن حوقل، ابن اثیر، ابن رسته، ابوحامد کرمانی و اصطخری، عبارت بودند از: مرکز راه های ارتباطی بین کرمان و شیراز، میمند بود. در واقع، شهر میمند نقطه ای بوده که سه جاده مهم تجاری بین کرمان و شیراز،
در آن به هم می رسید و کالاهای تجاری با یکدیگر دادوستد می شد به همین خاطر، این راه های تجاری اهمیتی فراوانی داشتند و در عهد قاورد و ارسلان شاه، توجه ویژه ای به این راه ها شد. مراکز تجاری. در واقع، قمادین انبارگاه و منبع ذخیره کالاهای بازرگانانی بود که از سرزمین های مختلف، رو به سوی کرمان حرکت می کردند. ابوحامد کرمانی، در باب این مکان، چنین ذکر می کند: تجارت جیرفت و به خصوص قمادین، در اوایل عهد سلجوقیان کرمان و به ویژه در زمان شاهانی مانند قاورد و ارسلان شاه اول، رونقی فراوان داشت؛ اما این رونق و شکوفایی در اواخر عهد سلجوقیان کرمان، به شدت تضعیف شد و به علت اختلاف ها و درگیری های شاهزادگان سلجوقی و لشکرکشی هایی که به این منطقه انجام می دادند، رو به ویرانی نهاد. ابوحامد کرمانی می نویسد: سرانجام نیز، غزها آنجا را نابود کردند به طوری که دیگر نتوانست به جایگاه پیشین خود بازگردد. بندر تیز با ناحیه قمادین در جیرفت که جایگاه بین المللی بازرگانان ملل گوناگونی همچون هند، چین، مصر، زنگبار، حبشه، ارمنیه و آذربایجان محسوب می شد، رابطه نزدیکی داشت. با سقوط دولت سلجوقیان و حمله غزها به کرمان و مکران، بندر تیز نیز اعتبار خویش
را از دست داد و از رونق افتاد. کالاهای تجاری رایج. کرمان سرزمین بزرگ و پهناوری است که محصولات گوناگونی در آن به دست می آید و به نواحی دیگر صادر می شود. چنان که اصطخری در این باره چنین بیان می کند، که: «به کرمان، گرمسیر و سردسیر است و در هم آمیخته بود و از میوه ها، همه گونه باشد». ابوحامد افضل الدین کرمانی، از شهرهای کرمان در این زمان، بازدید کرده و محصولات و کالاهای آن ها را شرح داده است: علاوه بر وی، جغرافی دانان دیگر نیز ضمن شرح شهرهای کرمان، به کالاهای تجاری این ایالت اشاره کرده اند. مهم ترین محصولی که از شهرهای کرمان به سایر بلاد ارسال می شد، خرما بود. ابوحامد کرمانی می گوید: از دیگر محصولات کرمان می توان به خرما، زیره، نیل، نیشکر و پانیذ، معرفی کرد که محصولات گرمسیری آن ولایت محسوب می شوند هرچند که خرمای آن بر دیگر محصولات، برتری دارد. اصطخری نیز از این محصولات نام برده و حدود کشت آن ها را از ناحیه مغون و ولاشگرد، تا هرمز مشخص کرده است. وی همچنین گوید که از ناحیه خواش، «پانیذ، خیزد و به سیستان برند و دادوستد به درم باشد». شمس الدین مقدسی از منوجان با عنوان بصره کرمان، یاد کرده، که خرمای خراسان، از آنجا
تأمین می شده است و یاقوت حموی، خرمای کرمان را از خرمای بصره، برتر دانسته است. حمدالله مستوفی محصولات هرمز را نخل و نیشکر و محصولات شهربابک و سیرجان و ریگان را غله و پنبه و خرما، معرفی کرده است. بنابراین تمامی محصولات به همه مناطق صادر می شد؛ از جمله خرما به خراسان و نیل به فارس؛ همچنین غلات به دست آمده از ناحیه ولاشگرد، به هرمز و سپس از هرمز به وسیله کشتی های تجاری، به سایر مناطق دوردست فرستاده می شد. اما دیگر کالاهایی که از جزایر و بندرها خلیج فارس به سایر مناطق صادر می شد، مروارید و اسب بود. در واقع، خلیج فارس معدن مروارید محسوب می شد. در این زمینه، کیش مرکز مروارید بود و از گذشته، مرکز مبادله و دادوستد مروارید بود. در کل، می توان صادرات عمده کیش را اسب، مروارید، قماش، خرما و ماهی خشک دانست که تجارت مروارید از اهمیت بیشتری برخوردار بود. از دیگر محصولات و کالاهای تجاری سرزمین کرمان، ابریشم و پارچه های ناحیه بم بوده است. در بم، پارچه هایی ارزشمند و زیبا و با کیفیت بافته می شده، که به تمام دنیای اسلام، از خراسان و عراق گرفته تا مصر صادر می شده و در این نواحی، طرفداران بسیاری داشته است. در واقع، بم مرکز صنعتی ک
رمان محسوب می شد. علاوه بر بم، در شهر نرماشیر نیز پارچه هایی برای لباس، بافته می شد و به مقدار بسیاری، به فارس و عراق صادر می شد. توتیا (سرمه چشم) نیز محصول دیگری بود که به عنوان دوای چشم، از کرمان به مناطق دیگر ارسال می شد. مرکز تولید آن، شهر کوهبنان بود. در کل، سرزمین کرمان هم زمان با حاکمیت سلجوقیان و به ویژه در زمان حکومت حاکمان قدرتمندی همچون قاورد و ارسلان شاه اول، از امنیت و آرامش چشمگیری برخوردار بود و در سایه این آرامش، تجارت کرمان نیز رونق روزافزونی یافت. این رونق تجاری سبب شد تا محصولات اکثر شهرهای ایالت کرمان، به سایر نقاط ایران و جهان، صادر شود. محصولاتی که بسیاری از آن ها معرفی شد. وضعیت علمی، فرهنگی و مذهبی. یکی از کارکردهای نهاد وزارت، تعیین خط مشی مذهبی دولت بود، برای نمونه روش نظام الملک در ایجاد پیوند میان دین و دولت بر پایه ایجاد نظام مدارس نظامیه استوار بود. سلجوقیان سعی داشتند با حمایت دولت از نظام آموزشی (مدرسه) حکومت مرکزی را با نهاد مذهبی پیوند دهند و نیروهای لازم را جهت اداره امور کشوری از این طریق تأمین نمایند. نظام الملک اولین کسی بود که مدارس نظامیه را بنیاد نهاد. تأسیس مدرسه در ق
الب اقدامات فرهنگی نظام الملک، از جمله اهداف وی در اجرای سیاست های اداری و دیوانی اش بود. از همین رو روش نظام الملک در برپایی مدرسه نظامیه مورد اقتباس عده زیادی قرار گرفت. در کرمان نیز این اقتباس صورت گرفت و حکمرانان و وزرای سلجوقی کرمان از الگوی نظام الملک بهره بردند. با توجه به اینکه شخص سلطان قاورد دارای مذهب حنفی بوده است، به احتمال فراوان مدرسه ای را در شیراز برای تعلیم علوم دینی و به ویژه شاخه مذهب سنی حنفی ایجاد کرده است؛ هرچند که ظاهراً قاورد فرصت نکرد، در همگرایی دین و دولت گامی اساسی بردارد. وضعیت علمی و فرهنگی. بعضی از فرمانروایان سلاجقه کرمان، با وجود دورافتادگی کرمان از مراکز علمی، در حمایت از علما، تأسیس مدارس و تشویق شعر و ادب در این زمینه تلاش کردند. از جمله مغیث الدین محمد به علم نجوم علاقه شخصی داشت و گویند در گواشیر، کتاب خانه بزرگی احداث کرد و پنج هزار نسخه کتاب نفیس هم وقف آن کرد. توجه به امور آموزش در دوره سلجوقیان کرمان تفاوت قابل ملاحظه ای با گذشته داشت و رشد قابل توجهی را شاهد بود، که عوامل متعددی در این امر دخیل بوده اند؛ هرچند در آن ایام نیز ارتباط تنگاتنگی میان سیاست های مذهبی و قب