Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
تپوری یا تپیری (اوستایی: 𐬙𐬞𐬡𐬭𐬯𐬙𐬁𐬧؛ به پارسی پهلوی: 𐭨𐭯𐭥𐭦𐭰𐭨𐭠𐭭؛ به یونانی: Τάπυροι) قومی باستانی و از اقوام ایرانی تبار ساکن در سرزمین ماد و سرزمین طبرستان در جنوب دریای مازندران بودند و تیره هایی از این قوم در نواحی همچون هیرکانیا، ماد کوچک، پارت و البرز سکونت داشتند. نام این قوم در کتیبه های ایلامی به صورت تپیر (tepir) ذکر شده است. به گفته یوزف مارکوارت، تپوری ها قومی گسترده پیش از آریایی ها بوده اند که به وسیلهٔ اقوام مهاجر ایرانی به نواحی کوهستانی البرز عقب رانده شدند. حسن پیرنیا ، تپوری ها را از بومی های استان مازندران و نواحی آن از زمان پیش از آمدن آریان ها به ایران می داند. ویلیام اسمیت در فرهنگ لغت جغرافیای یونان و روم می نویسد: تپورها قومی بودند که محل سکونت آنها در دوره های مختلف تاریخ به نظر می رسد در امتداد فضای وسیعی از کشور از ارمنستان به سمت شرق تا آمودریا گسترش یافته بود. استرابون آنها را در کنار دروازه های کاسپین و ری، در پارت و بین دربیک و هیرکانی و همراه با آماردی ها و سایر مردم در امتداد سواحل جنوبی دریای مازندران قرار می دهد که آخرین دیدگاه یعنی سکونت در امتداد سواحل جنوبی دریای مازندران مطا
بق نظر کوینت کورس و دیونیسوس و پلینی هم می باشد. بطلمیوس در جایی آنها را در زمره اقوام سرزمین ماد به حساب می آورد و در جایی دیگر آنها را به مارگیانا نسبت می دهد. تپوری هایی که در پلینی و کوینت کورس به آنها اشاره می کند شکی در آن نیست که ناحیه کنونی طبرستان نام خود را از آنها گرفته است. آلیان توصیف عجیبی از تپوری هایی که در ماد زندگی می کردند ارائه می دهد. بطلمیوس به دو قوم متفاوت با نام های شبیه به یکدیگر در دو منطقه متفاوت اشاره کرده است. بطلمیوس قوم اول را تپوری نامیده است که در سرزمین ماد و در جنوب دریای مازندران سکونت داشتند و قوم دوم را تپورئی نامیده است که در سرزمین سکستان سکونت داشتند. طبق نظر دانشنامه ایرانیکا منشأ تپورئی ها به کوه های سرزمین هیرکانی می رسید و تپوری های جنوب دریای مازندران اجداد تپورئی ها بودند و مهاجرت تپورئی ها از کوه های هیرکانی به سمت سرزمین سکستان بود. به گفته کتزیاس قوم تپوری مطیع نینوس حاکم آشور بودند. به گفته آریان گروهی از قوم تپوری در عصر هخامنشی و اسکندر در میان هیرکانیا و آمارد سکونت داشتند و اسکندر سرزمین آمارد را به قلمرو فرادات حاکم تپوری ضمیمه کرد. دانشنامه ایرانیکا نی
ز در مقاله مردمان باستانی ایران، در ارتباط با قوم تپور به گزارش های بطلمیوس و استرابون و آریان (مورخ) یونانی و کوینت کورس مورخ رومی استناد کرده است. استرابون اقوام کادوسی، آماردی، تپوری و کرتی را به عنوان اقوام کوچنده و غارتگر نام برده است که در شمال سرزمین ماد زندگی می کردند. کتزیاس اشاره می کند که سرزمین های تپوری، کادوسی و دربیک توسط آشوریان فتح شد. اخیراً نام قوم تپوری توسط «وتر هنکلمن» (Wouter Henkelman) به همراه دپوراپ قومی ایلامی در دو متن از متون و الواح بایگانی های اداری تخت جمشید مربوط به دوره هخامنشی ذکر شده بود شناسایی شده اند. در یک مورد (pf0856) در هفت ماه اول سال ۲۴ حکومت داریوش (۴۹۸ قبل از میلاد) به جیره هایی به کارگران نوجوان تپوری داده شد اشاره شده است در حالی که در مورد دیگر (fn-nn-2458) مربوط به سال ۲۷ حکومت داریوش (۴۹۵ قبل از میلاد) نام قوم تپوری ثبت شد. تاریخ. در پیوند با تاریخ مردم طبری، باید به این نکته توجه داشت که پیشینه اطلاق نام منطقه کوهستانی طبرستان به منطقه جلگه ای مازندران پس از سرایش شاهنامه بوده است و در نگاشته های پیش از شاهنامه فردوسی، نامی از مازندران در دست نیست و تاریخ ن
گاران یونانی و رومی، در گزارش های تاریخی در عصر آشوریان، هخامنشیان، اسکندر و اشکانیان، نام آن سامان را تپوریا قید کرده اند. چنانچه در دوران ساسانیان آن را تپورستان خوانده اند و پس از یورش عرب ها در منابع ایرانی و عربی، به طبرستان معرب شده است. همچنین بسیاری از استادان شاهنامه شناس در اینباره کتاب و مقالاتی ارائه کرده اند. مانند کتاب «پژوهشی در شاهنامه» نوشته دکتر حسین کریمان، ادیب و لغت شناس و مورخ معاصر و استاد دانشگاه شهید بهشتی که در باب تفاوت مازندران شاهنامه فردوسی با مازندران امروزی نوشته شده است. مردم مازندرانی یکی از اندک شمار اقوام ایرانی تبار هستند که امروزه از هویت و نام باستانی قومیت ایشان، در جغرافیای یونانی و رومی چون جغرافیای بطلمیوس و استرابون و همچنین گزارش مورخان یونانی و رومی چون آریان و کوینت کورس، نامی بر جای مانده است. طبق نظریه مدل استپ مردمی که امروزه مازندرانی یاد می شوند یک گروه زبانی-فرهنگی می باشند که حاصل امتزاج و اختلاط موج بزرگی از مهاجرت نژاد قفقازی (آریایی ها) با بومی های طبرستان مانند تپوری ها و آماردها می باشد. نظریه استپ (کورگان) معتبرترین نظریه است که دربارهٔ مهاجرت اقوام
هندواروپایی مطرح شد. نام طبرستان معرب نام تپورستان بوده و به پیشینه یکی از اقوام ایرانی تبار با نام تپور (تیبارین)، که در حاشیه جنوبی دریای مازندران ساکن بودند بازمی گردد. قومی ایرانی تبار که در جغرافیای بطلمیوس و جغرافیای استرابون و همچنین در کتاب آناباسیس اسکندر نوشته آریان مورخ یونانی و گزارش کوینت کورس و در هیستوریای هرودوت و همچنین در آثار پولیبیوس و پلینی از این قوم یاد شده است. از قوم طبری با نام های تپوری، تپیری، تیپار، تیبارین، تیبرانی، تبری و طبریان یاد شده است. هرودوت(۴۸۴–۴۲۵ ق. م)، در کتاب «هیستوریای»، در زمینهٔ پرداخت های ساتراپ های امپراتوری هخامنشی به داریوش، از مردمان موشی (moschie)، تیبارین (تپور)(tibarenie)، ماکرون(macrones)، موزیکان (mossynoekie)، و مار (آمارد)(mares) در ساتراپ نوزدهم نام برده است. به گفته آرنولد جی. توینبی تیپار و تیبارین در عصر هخامنشی صورت دیگر از نام قوم تپوری هستند و تمامی این اقوام همچون قوم تپوری در تپورستان اقوام کوه نشین (به یونانی: tapouroi) بودند. تیپارها و موسخی ها (موشی ها) دارای فرمانده واحد بودند و ماکرون ها با موزیکان ها فرمانده واحد داشتند و مارها با کلخی ه
ا فرمانده واحد داشتند. تیپارها و ماکرون ها و موسخی ها (موشی ها) با ساز و برگ موسخی رژه می روند. به گفته کتزیاس (۴۴۱–۳۹۲ق. م) نینوس پادشاه آشور تپوریان را مطیع خویش کرد. کتزیاس از قوم تپوری در کنار هیرکانی و کادوسی به عنوان یکی از نواحی نام می برد که توسط نینوس پادشاه آشور فتح شدند. به گزارش کتزیاس: از سرزمین های واقع در دریا و دیگر سرزمین های هم مرز با آن ها، نینوس مصر و فنیقیه را تحت سلطه خود درآورد، سپس سیلسیرا، کیلیکیه، پامفیلیه و لیکیه، و همچنین کاریا، فریگیه و لیدیه. به علاوه، او ترود، فریگیه را در هلسپونت، پروپونتیس، بیتینی، کاپادوکیه و همه ملل بربر که در سواحل پنتوس تا تنائیس ساکن هستند تحت کنترل خود قرار داد. او همچنین خود را حاکم سرزمین های کادوسی، تپوری، هیرکانی، درانگی، دربیکی، کارمانی، کورمنایی و بورکانی و پارت کرد. او هم به پارس و هم به سوزیانا و کاسپین حمله کرد، همان طور که می گویند، گذرگاه های بسیار تنگی وارد آن می شوند، به همین دلیل به عنوان دروازه های کاسپین شناخته می شوند. بسیاری از ملل کوچکتر دیگر را نیز تحت سلطه خود درآورد، که صحبت دربارهٔ آنها کار طولانی خواهد بود. اما از آنجا که حمله به
باکتریا دشوار بود و شامل بسیاری از مردان جنگجو بود، پس از زحمت و تلاش بیهوده، او جنگ با باکتریا را به زمان دیگری موکول کرد و نیروهای خود را به آشور بازگرداند و مکانی را برای تأسیس یک شهر بسیار بزرگ انتخاب کرد. پولیبیوس (۲۰۵–۱۲۵ ق. م) در کتاب خود، آنجا که از دشت هیرکانیه صحبت می کند، اشاره دارد که خارج از مرزهای شرقی (سرزمین ماد)، دشتی بیابانی وجود دارد که تا کوه های تپوریه می رسد که از دریای هیرکانیه خیلی دور نیست. پولیبیوس می نویسد: ماد در آسیای مرکزی قرار دارند و به عنوان یک کل به آن نگاه می شود، از نظر وسعت و ارتفاع رشته کوه های خود نسبت به سایر مناطق آسیا برتری دارد. باز این مشرف بر کشور برخی از شجاع ترین و بزرگ ترین اقوام است؛ زیرا در خارج از مرز شرقی خود دارای دشت بیابانی است که پارس را از پارت جدا می کند. این مشرف به دروازه های کاسپین (caspian gate) است و تحت فرمان آن است و تا کوه های تپوری (mountains of the Tapyri) که فاصله زیادی با دریای هیرکانی ندارند، ادامه دارد. به گفته آریان (۸۶ میلادی) مورخ یونانی گروهی از تپورها بین هیرکانیا و آمارد ساکن بودند که اسکندر مقدونی پس از دست یابی به سرزمین آمارد ولا
یت آمارد را به ساتراپ تپورستان که والی آن فرادات فرمانده قوم تپور بود ضمیمه کرد. به گفته پلینی ملت هایی که در اطراف دریای هیرکانی قرار گرفته اند: در شرق کاسپی منطقه ای واقع شده است که با نام آپاورتن (Apavortene) شناخته می شود. جایی که به دلیل حاصلخیزی منحصر به فرد خود، داریوم (Dareium) نامیده می شود. سپس به سراغ ملتهای تپوری (Tapyri)، آناریاکه(Anariaci)، استائورس (Staures) و هیرکانی (Hyrcani) می آییم. در کتاب ۶، فصل ۱۴، بخش ۱۲ از جغرافیای بطلمیوس(۹۰–۱۶۸ میلادی) که دربارهٔ سرزمین های سکاها در آسیای میانه هست، از تیره ای از این قوم به عنوان قومی ساکن در سرزمین های سکایی یاد شده است. بطلمیوس این دسته از تپورها را در سرزمین سکایی دانست. در شمال شرق نقشه بطلمیوسی که ارائه شده، نام قوم تپور (tapurei) دیده می شود. بطوریکه در همین نقشه به روشنی می توان دید، فاصله این تیره از تپورها (tapurei) که در سزمین سکاها ساکن هستند با سرزمین گروه دیگری از تپورها (tapuri) که در جنوب دریای مازندران سکونت دارند زیاد است. به گفته بطلمیوس به سمت شرق کوه های تپوری (tapuris mountains) و سرزمین سکستان (scymbi scythae) مردم تپوری (tapure
i) ساکن هستند. دو نقشه از کتاب جغرافیای ششم بطلمیوس بخش سرزمین های سکایی و دیگری نقشه ای از تپورستان در دوران اشکانیان که ضمیمه شده است. نام و محل اسکان قوم تپور در این نقشه ها مشخص شده است. بطلمیوس(۹۰–۱۶۸ میلادی) در کتاب ۶، فصل ۲، بخش ۶ از جغرافیای خود که دربارهٔ سرزمین ماد هست، از تیره دیگری از قوم تپور یاد کرده که در شمال قومس (choromithrena) و منطقه الیماس (elymais) تا سرچشمه رود چرینداس (charindas river) (رودخانه چرینداس در شرق مازندران واقع شده است) در سرزمین ماد ساکن بودند. بطلمیوس می نویسد سرزمین قومس (choromithrena) تا پارت ادامه می یابد و در شمال آن الیمایس (helymais) هست، از آنجا تا سرچشمه های رودخانه چرینداس (charindas) مناطقی هستند که تپوری ها (tapuri) ساکن هستند. استرابون(۶۳ ق. م) اقوام تپوری را در کنار اقوام آمارد به عنوان اقوام کوهستان نشین در شمال کشور یاد می کند. استرابو می نویسد: تمام مناطق این کشور به استثنای بخشی به سمت شمال که کوهستانی و ناهموار و سرد است و محل زندگی کوهنشینانی به نام کادوسی (Cadusii) و آماردی (Amardi) و تپوری (Tapyri) و کرتی (Cyrtii) و سایر مردمان دیگراست، حاصلخیز است.
استرابون(۶۳ ق. م) اعتقاد دارد نواحی تپور و ری و دروازه کاسپین بخشی از سرزمین ماد بود که اشکانیان بر آن سلطه یافتند و می نویسد: مناطقی از کشور پارت، قومس (Comisene) و خوار (Chorene) است و می توان گفت کل منطقه ای است که تا دروازه کاسپین (Caspian Gates) و ری (Rhagae) و تپوری (Tapyri) گسترش می یابد، که قبلاً متعلق به ماد بود. استرابون(۶۳ ق. م) در قسمتی دیگر جایگاه تپورها را بین هیرکانی ها و دربیک ها معرفی می کند و می نویسد: گفته می شود که تپوری ها (Tapyri) بین دربیک ها (Derbices) و هیرکانی ها (Hyrcanians) زندگی می کنند. در جغرافیای استرابون گروهی از قوم تپور به عنوان قومی ساکن میان سرزمین هیرکانی و سرزمین آریا یاد شده است. استرابون(۶۳ ق. م) گروهی دیگر از تپورها را ساکن کنارهٔ دریا هیرکانی معرفی می کند و از تپورها به عنوان قومی در کنار آناریاکه ها (شرق گیلان) نام می برد. استرابون می نویسد: موقعیت اقوام در حوالی دریای هیرکانی در شرق کاسپی … به اقوام تپوری (Tapyri)، آناریاکه (Anariaci)، استاورس (Staures) و هیرکانی (Hyrcani) می رسیم. استرابون(۶۳ ق. م) اقوام ساکن در حاشیه جنوبی دریای مازندران و غرب هیرکانی را بدین گون
ه نام می برد: تپوری ها (Tapyri) بین هیرکانی ها و آریایی ها زندگی می کنند و در یک مدار در اطراف دریا پس از هیرکانی ها (Hyrcanins)، آماردی ها (Amardi) و آناریاکه (Anariacae) و کادوسی ها (cadusi) و آلبانی ها (albani) و کاسپی ها (Caspii) و ویتی ها(viti) و شماری دیگر از مردمان، تا جایی که به سکاها (scythians) می رسیم و از سوی دیگر به سرزمین هیرکانی و دربیک ها (Derbices) هستند، کادوسیان در مرز ماد و ماتیانی و پایین پرخوآتراس هستند. استرابون(۶۳ ق. م) تپورها را ساکن پنج مکان متفاوت می داند. وی گروهی از تپورها را به عنوان کوهنشین های شمال کشور در کنار آمارد نام می برد. وی گروه دیگری از تپورها را میان هیرکانی ها و دربیک ها نام می برد. وی دسته دیگر تپورها را میان هیرکانی ها و آریا نام می برد. وی دسته دیگر از تپورها را در ماد نام می برد و مکان دسته دیگر از تپورها را در کنار آناریاکه ها می داند. کیپر در کتاب جغرافیای قدیم خود تپورها را شعبه ای از اقوام آمارد می داند. به گفته احمد کسروی طبرک نام دو دژ معروف در ری و اصفهان می باشد، یکی دژ طبرک در نزدیکی اصفهان و دیگری کوه طبرک در نزدیکی ری است شکل درست آن تپورک است و شکی نی
ست که هنگامی این دو مکان، نشیمن دسته هایی از قوم تپور بوده است. به گفته یحیی ذکا در «کاروند کسروی» آورده است: آماردان یا ماردان، در زمان لشکر کشی اسکندر مقدونی به ایران، این تیره در مازندران نشیمن می داشتند و آن هنگام هنوز قبایل تپوران به آنجا نیامده بودند ولی سپس چنان که از گفته های استرابون پیداست در آذربایجان و ارمنستان و پارس و دیگر جاها پراکنده شدند. تپورها تا عصر هخامنشی از بابل تا گرگان می زیستند و به گفته تئودور نلدکه و یوزف مارکوارت، خاک تپورها در بخش جنوبی تپورستان خاوری بوده که آن را پاتشوارش (پتشخوارگر) نام نهاده بودند. فرادات حاکم تپورهای بخش شمالی تپورستان (دشت و هامون) بوده که با اسکندر مصالحه نمود و تپورهای بخش جنوبی تپورستان (کوهپایه و کوهستان) فرمانروای دیگری داشتند که حاضر به مصالحه با اسکندر نبودند و در نهایت فرادات بر سرزمین تپورهای کوهستان و آماردها دست یافت. به اعتقاد یوزف مارکوارت تپوری ها در زمان اسکندر در آمارد ساکن شدند. در نقشه ای که پومپونیوس میلا در سال ۴۵ میلادی ترسیم نمود طبرستان با نام تیبرانی در کرانه جنوبی دریای مازندران ذکر شده است. دراین نقشه به ترتیب از شرق به غرب اسامی آ
ماردی، کادوسی، هیرکانی و تبیرانی در ساحل جنوب دریای خزر آمده است که تیبرانی همان قوم تپور یا تبر می باشد. لاتیشف به نقل از دیونیس اسکندرانی مورخ قرن دوم میلادی اقوام اطراف دریای مازندران را بدین ترتیب نام می برد: سکاها، اون ها، کاسپ ها، کادوس ها، آلبان ها، ماردها، تپورها و هیرکانی. به گفته ویلفرد مادلونگ، تپورها که در ابتدا در قسمت جنوب شرقی منطقه زندگی می کردند، در اوایل تحت تسلط هخامنشیان قرار گرفتند، آماردها توسط اسکندر بزرگ و بعداً توسط پارتیان شکست خوردند و در قرن دوم پیش از میلاد آنها را در اطراف ری اسکان دادند. قلمرو سابق آماردها توسط تپورها اشغال شده بود. بطلمیوس در ناحیه شرق دیلم در ساحل دریای مازندران تنها از تپورها یاد می کند. دیلم بخش کوهستانی گیلان بود. به گفته واسیلی بارتلد تپوری ها در قسمت جنوب شرقی ولایت سکونت داشتند و در قید اطاعت هخامنشیان درآمده بودند و آماردها مغلوب اسکندر مقدونی و بعد مغلوب اشکانیان شدند و اشکانیان در قرن دوم ق. م آنها را در حوالی ری سکونت دادند و اراضی سابق آماردها به تصرف تپوری ها درآمد و بطلمیوس در شرح دیلم یعنی قسمت شرقی گیلان در ساحل بحر خزر فقط از تپوری ها نام می بر
د. دانشنامه ایرانیکا نواحی یاد شده در گزارش استرابون را در امتداد دروازه کاسپین (شهر بندری دربند یا Caspian Gates) و شهر باستانی ری (در جغرافیای یونای Rhaga) می داند که در سرزمین ماد واقع بوده است و چنین نتیجه گیری کرده که بنابر این گزارش، دسته دیگری از قوم تپور در آن نواحی گسترده شده بودند. طبق نظر دانشنامه ایرانیکا کوه های داخلی ساحل هیرکانی «کوه های تپوری» (Tapurian mountains) نامیده می شد، سپس مردم آنجا، در کوه های بین دربیک و هیرکانی ساکن شدند و تپورها به سمت دروازه کاسپین (دربند قفقاز) و راگا (ری) در ماد گسترش یافتند. این تپورهای غربی (قفقاز) می تواند نتیجه یک تقسیم قومی در شمال رود اترک (مرز هیرکانیا و داهه) دانست. و شاید تپورهای سرزمین هیرکانی نیای گروه دیگر از تپورئی ها باشند که ساکن سرزمین سکاها بودند و باقی مانده تپورها به شرق و جنوب به سوی مارگانیا (محدوده بین هیرکانیا و آریا) حرکت کردند و گروه دیگر به سمت رودخانه تجن به سمت آریا حرکت کردند. به اعتقاد دانشنامه ایرانیکا تپوری های کاسپین (قفقاز) می تواند نشان دهنده مهاجرت بعدی به سمت غرب در امتداد بزرگراه اصلی شرق به غرب از مارگانیا باشد. این گروه ا
ز تپورها هزار سرباز برای جنگ گوگمل تهیه کرده بودند. ظاهراً تپورها با هیرکانی ها در یک صف قرار گرفتند. اسکندر بعدها تپورها را مطیع خود ساخت و وقتی اسکندر وارد شد و تپورها توسط یک ساتراپ جدا (ساتراپ تپور) اداره می شدند و آماردها نیز به آنها واگذار شدند. احسان یارشاطر در کتاب "تاریخ ایران کمبریج" در صفحه ۷۶۶ چاپ ۱۹۸۳، تپوری ها قومی خوانده است که در دوران فرهاد یکم اشکانی، از پرثوه (Parthyene) به مناطق مرکزی جنوب دریای خزر (مازندران کنونی و حوالی آن) کوچانده شدند و تپورها با قوم آمارد، در همسایگی غربی شان، درآمیخته شد و با هضم در جوامع آریایی، قومیت کنونی مازندرانی را تشکیل دادند. اسدالله عمادی ادعای کوچ قوم تپور از پرثوه به مازندران را رد می نماید و می گوید پیش از آنکه اشکانیان به قدرت برسند تپورها در مازندران ساکن بودند و کراتر فرمانده یونانی از سرزمین آنها گذشت. نظر مورخان یونانی نیز موافق با نظر اسدالله عمادی می باشد و کتزیاس مورخ یونانی عصر هخامنشی سرزمین تپوری را همان مازندران می داند و سرزمین تپوری را سرزمینی ما بین هیرکانی و کادوسی معرفی می کند و پولیبیوس نیز کوه های تپوری را همان کوه های مازندران می داند
و به این کوه بین دروازه کاسپین (گرمسار) و دریای هیرکانی اشاره می کند و استرابون به سرزمین تپوری در نزدیکی ری و دروازه کاسپین (گرمسار) اشاره می کند و آریان و کوینت کورس در شرح جنگ های اسکندر مقدونی و هخامنشیان به یک ساتراپ به نام ساتراپ تپوری در حاشیه دریای مازندران اشاره می کنند که سرزمین آمارد نیز به آن ضمیمه شده بود. به گفته گای لسترنج شمس الدین مقدسی مورخ قرن چهارم از رودی با نام طیفوری (تیپوری) در ولایت گرگان یاد کرده است. همچنین هاپلوگروپ R1a که مشخصه تبار پدری آریایی های وارده به ایران است، تنها حدود ۹٪ در مازندران وجود دارد. تپورها در عصر آشوریان. به گفته کتزیاس (۴۴۱–۳۹۲ق. م) نینوس پادشاه آشور تپوریان را مطیع خویش کرد. کتزیاس از قوم تپور در کنار هیرکانی و کادوسی به عنوان یکی از نواحی نام می برد که توسط نینوس پادشاه آشور فتح شدند. به گزارش کتزیاس: از سرزمین های واقع در دریا و دیگر سرزمین های هم مرز با آن ها، نینوس مصر و فنیقیه را تحت سلطه خود درآورد، سپس سیلسیرا، کیلیکیه، پامفیلیه و لیکیه، و همچنین کاریا، فریگیه و لیدیه. به علاوه، او ترود، فریگیه را در هلسپونت، پروپونتیس، بیتینی، کاپادوکیه و همه ملل بر
بر که در سواحل پنتوس تا تنائیس ساکن هستند تحت کنترل خود قرار داد. او همچنین خود را حاکم سرزمین های کادوسی، تپوری، هیرکانی، درانگی، دربیکی، کارمانی، کورمنایی و بورکانی و پارت کرد. او هم به پارس و هم به سوزیانا و کاسپین حمله کرد، همان طور که می گویند، گذرگاه های بسیار تنگی وارد آن می شوند، به همین دلیل به عنوان دروازه های کاسپین شناخته می شوند. بسیاری از ملل کوچکتر دیگر را نیز تحت سلطه خود درآورد، که صحبت دربارهٔ آنها کار طولانی خواهد بود. اما از آنجا که حمله به باکتریا دشوار بود و شامل بسیاری از مردان جنگجو بود، پس از زحمت و تلاش بیهوده، او جنگ با باکتریا را به زمان دیگری موکول کرد و نیروهای خود را به آشور بازگرداند و مکانی را برای تأسیس یک شهر بسیار بزرگ انتخاب کرد. تپورها در عصر هخامنشیان. آریان مورخ یونانی ترکیب سپاه هخامنشی در جنگ گوگمل را چنین آورده است: باختری ها، سغدی ها و هندی های مجاور باختر به فرماندی بسوس والی باختر بودند. ساک ها که از سکاهای آسیایی و مستقلند ولی متحد داریوش می باشند و تحت فرماندهی ماباسس هستند. هندی های کوهستان تحت فرماندهی برسائت والی رخج بودند. سوارهای پارتی، هیرکانی و تپوری تحت
فرماندهی فراتافرن بودند. مادی ها، کادوسی ها و سکاها تحت فرماندهی آتروپات بودند. سکنه دریای سرخ را اُرُن توبات و آریوبرزن و اکسی نِس اداره می کردند. بر شوشی ها و اوکسیان اُگزاتر پسر آبولیتاس ریاست داشت و بر بابلی ها، سی تاکیان و بر کاریان، بوپار ریاست داشت. ارمنی ها به سرداری اُرونت و میثروس تِس بودند و کاپادوکی ها به سرداری آری آرسِس بودند و سل سوریان و بین النهرینی ها به فرماندهی مازه والی بابل بودند. آریان در مورد آرایش جنگی چنین آورده است: در جناح چپ سواره نظام غربی و دهایی و رخجی صف بسته بودند و نزدیک آن سواره نظام و پیاده نظام پارسی که با هم مخلوط بودند. در جناح راست سل سوریان، اهالی میانرودان، مادی ها، پارتی ها، سکاها و پس از آن تپوری ها و هیرکانی ها ایستاده بودند. در قلب، داریوش با تمام خانواده و نجبای ایران قرار گرفته بود و هندی ها و کاریان و آناپاست ها و تیراندازان آمارد در اطراف او بودند. بنابر گزارش کوینت کورس مورخ رومی، ۱۰۰۰ سواره نظام تپوری در جنگ گوگمل و در ارتش داریوش سوم هخامنشی حضور داشتند. نبرد تپورها با اسکندر. کوینت کورس می نویسد: در همسایگی هیرکانیا مردمی می زیستند که موسوم به ماردها بودن
د. اینها حاضر نشدند رسولانی نزد اسکندر فرستاده و تمکین کنند. این قضیه بسیار به اسکندر گران آمد و گفت: خیلی غریب است که یک مشت مارد نمی خواهند مرا فاتح بدانند. پس از آن از قشون خود عده ای از سپاهیان زبده برداشته و قصد ماردها حرکت کرد و در طلیعه صبح مقابل آنها پدید آمد. ماردها بلندی ها را اشغال کرده بودند و اسکندر پس از جنگ آنها را از مواقعشان براند. بر اثر این احوال آنها به داخل مملکت خود عقب نشستند و دهات همجوار به دست مقدونی ها افتاد. ولی پس از آن حرکت قشون مقدونی به درون ولایت آنها دچار مشکل گردید، توضیح آنکه جنگل های وسیع و کوه های بلند در اینجا زیاد بود و بومی ها جلگه ها را هم با استحکاماتی سد کرده بودند. کوینت کورس این استحکامات را چنین شرح می دهد: تپوری ها مخصوصاً (به عمد) درختان را خیلی نزدیک به هم کاشته اند. پس از آنکه این درختها قدری نشو و نما کرد، ماردها جوانه های درختان را با دست در خاک فرو می برند و هر یک از جوانه ها جوانه های دیگری را بیرون می دهد ولی تپوری ها نمی گذارند جوانه ها به طور طبیعی برویند بلکه آنها را بهم نزدیک کرده گره می زنند و بعد این ترکه ها دارای برگهای ضخیم می گردد تمام این زمین
را فرو می گیرد. بدین ترتیب از جوانه ها و شاخ و برگ های آنها دامی مانند تور ایجاد شده تمام راه را مسدود می دارد. برای حرکت قشون اسکندر چاره ای جز استعمال تبر نبود ولی آنهم در مقابل سختی درختان که از گره های زیاد و از شاخه های درهم دویده حاصل شده بود به کار نمی آمد. از طرف دیگر تپوری ها در پناه استحکامات خود به مقدونی ها باران تیر می باریدند. بالاخره اسکندر امر کرد که این جنگل ها را از هر طرف احاطه کنند و اگر روزنه ای یافتند حمله برند. مقدونی ها چنین کردند و چون محل را نمی شناختند اغلب مقدونی ها راه را گم کردند. در این احوال تپوری ها اسب اسکندر که بوسیفال نام داشت را ربودند. اسکندر چون این اسب را خیلی دوست می داشت در خشم فرورفت جارچی فرستاده، تهدید کرد که اگر اسب او را پس ندهند به احدی امان نخواهد داد. پس از این تپوری ها اسب را به او رد کردند با وجود این اسکندر امر کرد درختان را بیندازند از کوه خاک آورده روی جوانه ها و شاخ و برگ ها بریزند. مقدونی ها به اجرایی امر اسکندر پرداختند و تپوری ها چون دیدند استحکامات آنها بدین ترتیب خراب خواهد شد فرستاده ای فرستادند و تمکین کردند. پس از آن اسکندر فرادات را حاکم آنها قر
ار داده و به اردوی خود برگشت. فرادات حاکم تپورهای بخش شمالی تپورستان (دشت و هامون) بوده که با اسکندر مصالحه نمود و تپورهای بخش جنوبی تپورستان (کوهپایه و کوهستان) فرمانروای دیگری داشتند که حاضر به مصالحه با اسکندر نبودند و در نهایت فرادات بر سرزمین تپورهای کوهستان و آماردها دست یافت. نبرد آماردها با اسکندر. آریان می نویسد: اسکندر با هیپاسپیست ها و تیراندازان آگریانی و دسته های سنوس و آمین تاس و کمانداران سواره و نیمی از سواره نظام به ولایت ماردها رفته و اسرای زیاد گرفت و اکثر اشخاصی را که جنگ کرده بودند کشت. چون محل های این مردم سخت و به علاوه این ولایت فقیر است هیچ مرد جنگی قبل از اسکندر به اینجا نیامده بود. فاتح ناگهان از ولایت آنها گذشت و قبل از اینکه متوجه شوند بر آنها تاخت. این مردم به جاهای سخت کوه ها پناه بردند و اسکندر در آنجا هم بر ماردها فایق آمد و پیروز شد. ماردها فرستاده ای فرستادند و مطیع اسکندر گشتند. اسکندر ولایت ماردها را به به تپورستان که والی آن فرادات بود ضمیمه کرد. فرادات حاکم تپورها در عصر اسکندر. فرادات فرمانده قوم تپور در نبرد هخامنشیان و یونانیان و همچنین والی تپورستان در عهد خشیارشاه و
اسکندر مقدونی می باشد. به گزارش لوسیوس فلاویوس آریان گزنفون مورخ یونانی زمانی که اسکندر به ولایت هیرکانیا رفت قشون خود را سه قسمت کرد؛ قسمتی که از همه زیاد تر بود با خود به زادراکرات برد و قسمت دیگر را با کراتر به مملکت تپوری ها (تپوری های ساکن در هیرکانیا) برد و قسمت سوم را به سرداری اری گیوس مأمور بود که با بار و بنه و خارجی ها حرکت کند. پس از اینکه اسکندر از معابر هیرکانیا گذشت وارد زادراکرات (ساری یا استراباد) شد در اینجا کراتر به او رسید. در این هنگام ارته باذ با سه پسر خود که نامشان سوفن و آریو برزن و ارسام بود نزد اسکندر آمد. فرادات فرمانده تپوری ها و نمایندگان یونانی های اجیر هم با اینها آمدند. اسکندر ارته باذ را به احترام پذیرفت و فرادات را فرمانده تپورها و والی تپورستان ابقا کرد. پس از آنکه اسکندر وارد شهر آروس گردید و کراتر و اریگسوس را در اینجا یافت. آنها فرادات حاکم تپوری ها را همراه آورده بودند. اسکندر این اسیر را خوب پذیرفت. پس از آن آن مناپیس را که در زمان اُخُس فرار کرده و به دربار فلیپ پناهنده شده بود والی هیرکانیا کرد و فرادات را به حکومت تپورستان ابقا داشت. شکل گیری ساتراپ تپوری در دوران
اسکندر. اسکندر پس از دست یابی به سرزمین آمارد ولایت آمارد را به تپورستان که والی آن فرادات بود ضمیمه کرد. نواحی شرقی کشور که شامل ایران و بخش هایی از آسیای میانه و هندوستان بودند و از چهارده ساتراپ نشین تشکیل می شدند: تپورها در عصر سلوکیان و اشکانیان. در دوران اسکندر مقدونی سرزمین آمارد به سرزمین تپور ضمیمه گشت. تیرداد اشکانی دومین پادشاه اشکانی هیرکانیا و کومس و کناره های جنوبی دریای مازندران که مملکت اقوام تپوری بود را به تصرف خود درآورد و پایتخت خود را به شهر سلوکی صد دروازه در ناحیه کومس انتقال داد. تیرداد اشکانی در سال ۲۲۱ پیش از میلاد در گذشت و ارشک دوم به پادشاهی رسید و قلمروی پارتیان تا سال ۲۰۹ پیش از میلاد تا همدان در ماد می رسید. سرزمین تپوریه در زمان ارشک دوم مورد حمله آنتیوخوس سوم قرار گرفت. آنتیوخوس سوم در عین اینکه با پایداری سختی مواجه بود به سرزمین تپوریه در البرز تاخت و هیرکانیا را نیز به تصرف خود درآورد و با ارشک دوم پیمان یگانگی بست. در این دوره پادشاهی اشکانی با وجود اینکه با فتوحات سلوکیان محدود و کوچک شده بود ولی بر پا ماند. پس از آن نیز با تاخت و تازهای دولت یونانی بلخ بار دیگر قلمرو شا