Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
اقتصاد نهادگرایی (انگلیسی: Institutional economics) شاخه ای از اقتصاد است که نقش نهادها و روند تکامل فرهنگی-اجتماعی جوامع را در شکل گیری رفتار اقتصادی، مورد تأکید قرار می دهد. تورستاین وبلن (Thorstein Veblen) با انتقاد از تئوری های اقتصادی ایستا که بیشتر مرسوم بودند، بنیان های اولیهٔ دیدگاه نهادگرایی را بنا نهاد. از نگاه وبلن، نهادها نحوهٔ استفاده از تکنولوژی را تعیین می کنند. از این رو، بین نهادهای «سودمند» (Instrumental) و نهادهای «تشریفاتی» (Ceremonial) تفاوت قائل شد. این تفاوت به «دیکوتومی وبلن» مشهور شد و تمرکز اصلی اقتصاد نهادگرایی واقع گردید. اقتصاد نهادگرایی بر مطالعهٔ وسیع تر نهادها تأکید دارد و بازارها را نتیجهٔ روابط درونی پیچیده، میان نهادهای گوناگون می داند؛ برای مثال، افراد، بنگاه ها، دولت ها، و هنجارهای اجتماعی نهاد به حساب می آیند. این نگاه اقتصاد نهادگرایی همچنان به عنوان یک رویکرد دگراندیشانه، پیشتاز باقی مانده است. نهادگرایی «سنتی» مخالف ساده سازی نهادها به سلیقه، تکنولوژی، یا ماهیت است (به مغالطهٔ ماهیت گرایانه نگاه کنید). سلایق (در کنار انتظارات از آینده، عادت ها، و انگیزه ها) نه تنها ماه
یت نهادها را تعیین نمی کنند، بلکه توسط نهادها شکل می گیرند و برایشان محدودیت تعیین می شود. اگر مردم به طور مداوم در نهادها زندگی و کار کنند، نگاهشان به دنیا توسط همان نهادها تعیین می شود. اساسا نهادگرایی سنتی (و همچنین نقطهٔ مقابل امروزی آن، اقتصاد سیاسی نهادگرایانه) بر دو چیز تأکید دارد: بنیان های قانونی در هر اقتصاد و روندهای تکاملی، عادت شده، یا ارادی که موجب شکل گیری نهادها یا تغییر آن ها می شوند. اقتصاد نهادگرایی به جای آن که سلایق پایدار، عقلانیت، و تعادل را به عنوان فرض بپذیرد، توجهش را معطوف یادگیری، عقلانیت محدود، و تکامل فرهنگی-اجتماعی می کند. در نیمهٔ نخست قرن بیستم، نهادگرایی یکی از بخش های اصلی مطالعات اقتصادی در آمریکا بود و مورد توجه اقتصاددانان مشهوری همچون تورستاین وبلن (Thorstein Veblen)، وزلی میشل (Wesley Mitchell)، و جان کامونز (John R. Commons) قرار داشت. برخی نهادگرایان، کارل مارکس را نیز متعلق به نگاه نهادگرایانه می دانند زیرا وی نظام سرمایه داری را یک سیستم اجتماعی حاصل از جبر تاریخی توصیف کرد. دیگر نهادگرایان با توصیف مارکس از سرمایه داری مخالفند و با وجودی که برخی ویژگی های اصلی سرما
یه داری (مثل بازارها، پول، یا مالکیت خصوصی) را در حال تکامل در نظر می گیرند، اما دلیل به وجود آمدنشان را اعمال ارادی افراد می دانند. یکی از گونه های نهادگرایی، اقتصاد نهادگرایی جدید نام دارد که از اواخر قرن بیستم پدید آمد و پیشرفت های اخیر اقتصاد نئوکلاسیک را با نهادگرایی ادغام کرد. از زمان انتشار کتاب "بنیان های حقوقی سرمایه داری" در سال ۱۹۲۴ توسط جان کامونز، حقوق و اقتصاد به یکی از موضوعات عمدهٔ اقتصادی تبدیل شد. از آن زمان تاکنون، اختلاف نظرهای زیادی دربارهٔ نقش قانون (به عنوان یک نهاد رسمی) در رشد اقتصادی وجود داشته است. اقتصاد رفتاری نیز یکی دیگر از ویژگی های متمایز اقتصاد نهادگرایی است که اساس آن را یافته های روان شناسی و علوم شناختی تشکیل می دهند (به جای فروض خام دربارهٔ رفتار اقتصادی افراد). توسعه دهندگان اقتصاد نهادگرایی. تورستاین وبلن. تورستاین وبلن (۱۹۲۹–۱۸۵۷) نخستین و تأثیرگذارترین کتاب خود را، با نام "تئوری طبقهٔ مرفه"، در سال ۱۸۹۹ و زمانی که در دانشگاه شیکاگو فعالیت داشت نوشت. وی در این کتاب به بررسی انگیزهٔ افراد در نظام سرمایه داری، برای مصرف گرایی ظاهری و جلوه دادن ثروتشان به عنوان نوعی موفقی
ت پرداخت. دیگر پدیدهٔ مورد بررسی در این کتاب، رفاه (فراغت) ظاهری بود. مفهوم مصرف گرایی ظاهری در مغایرت مستقیم با نگاه نئوکلاسیک قرار داشت که سرمایه داری را کارآمد می پنداشت. در کتاب "تئوری فعالیت تجاری" که در سال ۱۹۰۴ منتشر شد، وبلن انگیزه های تولید صنعتی برای استفادهٔ مردم را، متفاوت از انگیزه های استفاده [یا سوءاستفاده] از زیرساخت های صنعتی برای رسیدن به سود، معرفی می کند. از نگاه وبلن، با توجه به این که شرکت ها انگیزهٔ دوم (رسیدن به سود) را دنبال می کنند، انگیزهٔ اول (استفادهٔ مردم) معمولاً محقق نمی شود. اقدامات شرکت ها و به وجود آمدن مونوپولی ها، موجب محدود شدن تولید و پیشرفت های تکنولوژیک می شوند. شرکت ها از سرمایه های موجودشان حفاظت می کنند و با استفاده از اعتبارات بانکی، آن را به شدت افزایش می دهند؛ این اقدامات شرکت ها منجر به رکودهای طولانی مدت می شود و همچنین با توجه به قدرت سیاسی بالایی که شرکت ها دارند، مخارج نظامی و وقوع جنگ نیز افزایش می یابد. در این دو کتاب که اولی به انتقاد از مصرف گرایی و دومی به انتقاد از منفعت طلبی می پردازد، هیچ اشاره ای به تغییر وضع موجود نشده است. در دههٔ ۲۰ میلادی و پس ا
ز سقوط بازار بورس آمریکا، هشدارهای تورستاین وبلن در ارتباط با ولخرجی مصرف کنندگان و لزوم ایجاد نهادهای مالی مناسب، به نظر درست می آمدند. تورستاین وبلن در سال ۱۸۹۸ مقاله ای با عنوان «چرا اقتصاد یک علم تکاملی نیست» منتشر کرد و در نتیجهٔ آن، پیشرو اقتصاد تکاملی نام گرفت. جان کامونز. جان کامونز (۱۹۴۵–۱۸۶۲) با انتشار کتاب "اقتصاد نهادگرایی" در سال ۱۹۳۴، اندیشهٔ اساسی خود را مطرح کرد. از نگاه او، اقتصاد شبکه ای از ارتباطات بین افراد است که خود این افراد انگیزه هایی متفاوت از هم دارند. مونوپولی ها، شرکت های بزرگ، مذاکرات اتحادیه های کارگری، و چرخه های تجاری بی ثبات در اقتصاد وجود دارند. با این وجود، همهٔ آن ها در از بین بردن اختلاف نظرهایشان، انگیزهٔ مشترکی دارند. به اعتقاد کامونز، دولت باید در اختلاف نظرهای میان این گروه ها میانجی گری کند. خود کامونز وقت زیادی را صرف مشارکت در بسیاری از تصمیمات میانجی گری دولت می کرد و مشاوره ارائه می داد. وزلی میشل. وزلی کلیر میشل (۱۹۴۸–۱۸۷۴) اقتصاددانی آمریکایی بود که به واسطهٔ پژوهش های تجربیش دربارهٔ چرخه های تجاری شناخته شد. او همچنین از بنیانگذاران دفتر ملی پژوهش های اقتصادی
آمریکا (NBER) بود و به مدت ۲ سال به عنوان نخستین مدیر تحقیقاتی این مؤسسه فعالیت کرد. تورستیان وبلن، جیمز لافلین (James laughlin)، و جان دویی (John Dewey) از استادهای سرشناس میشل بودند. کلارنس آیرس. کلارنس ادوین آیرس (۱۹۷۲–۱۸۹۱) به عنوان متفکر اصلی مکتب اقتصاد نهادگرایی تگزاس شناخته می شود. آیرس نظرات تورستاین وبلن دربارهٔ «دیکوتومی تکنولوژی و نهادها» گسترش داد و جنبه های بدیع ساختارهای اقتصادی را متفاوت از جنبه های موروثی این ساختارها معرفی کرد. وی ادعا داشت که تکنولوژی همواره یک قدم جلوتر از نهادهای فرهنگی-اجتماعی است. با توجه به اصطلاح و تعریف معمول «نهادگرایی»، می توان گفت که آیرس یک نهادگرا نبود؛ زیرا توجه به نهادها را کمی اغراق آمیز قلمداد می کرد و در نتیجه در تئوری هایش معتقد بود که در توسعه، نقش اصلی را تکنولوژی ایفا می کند و نقش نهادها را ثانوی در نظر می گرفت. آیرس به شدت تحت تأثیر هگل قرار داشت و نقش نهادها در نگاه آیرس همانند نقش «ظاهر خیالی» (Schein) در نگاه هگل بود. با این اوصاف شاید بهتر باشد که آیرس را یک «تکنو-کُمپُرتمنتالیست» (رفتارگرای فنی) بدانیم، نه یک نهادگرا. آدولف برل. آدولف برل (۱۹۷۱–۱۸
۹۵) از نخستی کسانی بود که بررسی های اقتصادی و حقوقی را با هم ادغام کرد و دستاوردهایش یکی از پایه های فکری اساسی در راهبری شرکتی نوین است. همانند کینز، آدولف برل هم در کنفرانس صلح پاریس حضور داشت اما بعداً با توجه به نارضایتیش از مفاد پیمان ورسای، از حرفهٔ دیپلماتیک خود استعفا داد. در کتابی با عنوان "شرکت های نوین و مالکیت خصوصی" که در سال ۱۹۳۲ به همراه گاردینه مینز (Gardiner Means) منتشر ساخت، به بررسی جزئیات تکامل در اقتصاد معاصر برای شرکت های بزرگ پرداخت و مستدلا ادعا کرد که باید نظارت بهتری بر گردانندگان شرکت های بزرگ وجود داشته باشد. مطابق قوانین حقوق تجارت (در آمریکا حقوق شرکت ها)، هیئت مدیره ی شرکت ها در برابر سهام داران پاسخگو هستند. اختیارات سهام داران می تواند شامل انتخاب یا اخراج مدیریت، درخواست تشکیل جلسات مستمر، نظارت بر استانداردهای حسابداری، و بسیاری موارد دیگر باشد. در دههٔ ۳۰ میلادی در آمریکا، در حقوق شرکت ها اشارهٔ مشخصی به چنین اختیاراتی نشده بود. به همین دلیل، برل معتقد بود مدیران شرکت ها که در برابر کسی پاسخگو نیستند، می توانند سود شرکت را مستقیماً به جیب خودشان واریز کنند و همچنین قادر هس
تند شرکت را در جهت منافع شخصی خود مدیریت کنند. همچنین با توجه به این که در شرکت های سهامی بزرگ، اکثریت سهام شرکت متعلق به یک نفر بود، سوءاستفاده از اختیارات مدیریتی راحت تر بود. در دورهٔ رکود بزرگ آمریکا، برل در دولت فرانکلین روزولت فعالیت داشت و یکی از اعضای کلیدی حلقهٔ مشاورانی بود که سیاست های «توزیع جدید» (New Deal) را به وجود آوردند. برل و مینز در سال ۱۹۷۶ ویرایش جدیدی از کتابشان منتشر کردند و در مقدمهٔ آن مطالب تازه ای را اضافه کردند. آن ها ضمن تأکید بر لزوم جدایی گردانندگان شرکت ها از صاحبانشان (سهام داران)، دربارهٔ ساختار شرکت ها و هدف نهایی این ساختار، پرسش هایی را مطرح می کنند. «سهام داران برای به دست آورد سود [چه از طریق سود تقسیم شده ی سهام، چه از طریق افزایش قیمت آن] نه زحمتی می کشند، نه چیزی را تولید می کنند. آن ها فقط به واسطهٔ جایگاهشان به سود می رسند. توجیه این موقعیت… فقط بر پایهٔ باورهای اجتماعی استوار است… این توجیه را هم می توان بر توزیع ثروت اعمال کرد، هم بر وجود ثروت. قدرت و اثرگذاری این توجیه، با تعداد افرادی که از چنین ثروتی برخوردارند رابطهٔ مستقیم دارد. در نتیجه، قابل قبول بودن وجود
سهام داران بستگی دارد به افزایش توزیع ثروت بین جمعیت آمریکا. در حالت مطلوب، فقط زمانی که همهٔ خانواده های آمریکا در این سودآوری ها سهمی داشته باشند، هیچ کس به جایگاه سهام دار اعتراضی نخواهد داشت زیرا همه از این جایگاه برخوردارند و به واسطهٔ ثروت حاصل از آن، امکان رشد شخصی برای افراد به طور کامل مهیا می شود.» جان گالبریث. جان کنت گالبریث (۲۰۰۶–۱۹۰۸) در دوران توزیع جدید در وزارت کشاورزی آمریکا کار می کرد. گابریث خیلی دیر به کار تألیف پرداخت و در زمان شروع تألیفاتش خیلی بالغ تر از نهادگرایانی بود که پیش تر ذکر شد. او در طول نیمهٔ دوم قرن بیستم، منتقد اقتصاد متعارف (ارتدکس) بود. گالبریث در کتاب "جامعهٔ ثروتمند" که در سال ۱۹۵۸ منتشر شد، مستدلا اظهار می کند رأی دهندگانی که به سطح مشخصی از ثروت مادی می رسند، رفته رفته برخلاف منافع عمومی رأی می دهند. وی برای اشاره به تفکرات متداولی که زیربنایِ اتفاقِ نظرهایِ محافظه کارانه را تشکیل می دهند، از اصطلاح خِرَد عرفی (که پیش تر در کتاب وبلن آورده شده بود) استفاده می کند. در دورانی که با کمپانی های بزرگ و غول های تجاری مواجهیم، غیرمنطقی است که فقط بازارهای کلاسیک (اقتصاد مت
عارف) را در نظر بگیریم. کمپانی های بزرگ خودشان شرایط و محدودیت های بازار را تعیین می کنند و با به اشتراک گذاشتن منابعشان در پیاده سازی برنامه های تبلیغاتی، به تقاضای محصولاتشان کمک می کنند. در نتیجهٔ این شرایط، ترجیحات افراد در حقیقت فقط بازتابی از ترجیحات کمپانی های تثبیت شده و بزرگ است و کل اقتصاد در جهت اهداف غیرعقلایی تنظیم شده است. گالبریث در کتاب "کشور صنعتی جدید" که در سال ۱۹۶۷ منتشر کرد، می گوید که تصمیمات اقتصادی توسط یک بوروکراسی خصوصی برنامه ریزی می شود و در این بوروکراسی یک از متخصصانی حضور دارند که در پشت پرده، کانال های روابط عمومی و بازاریابی را دست کاری می کنند. در این هرم قدرت شکل گرفته، افراد بالای هرم فقط به فکر اهداف خودشان هستند و نه تنها دیگر سودآوری انگیزهٔ اصلی نیست، بلکه حتی هیئت مدیرهٔ شرکت ها هم تصمیم گیرنده نیستند. کمپانی ها که برنامه ریزان جدید به حساب می آیند از ریسک بیزارند، به همین دلیل، اقتصادی متعادل و بازارهایی باثبات می خواهند. آن ها دولت ها را به کار می گیرند تا در سیاست گذاری مالی و پولی، خواسته های آن ها را اجرا کنند. همزمان با این که اهداف جامعهٔ ثروتمند و دولت نهان در
خدمت تکنوساختارِ غیرعقلایی قرار می گیرد، فضای عمومی فرسوده و فقیر می شود. گالبریث از صحنه های سخن می گوید که در آن از پنت هاوس های مجلل می رسیم به پیاده روهای بدون سنگفرش؛ یا از باغ های تزئین شده می رسیم به پارک های عمومی کثیف. گالبریث در کتاب "اقتصاد و اهداف عمومی" منتشرشده در سال ۱۹۷۳، از یک «سوسیالیسم جدید» (سوسیال دموکراسی) طرفداری می کند و آن را راه حل مشکلات ذکرشده می داند. در این سوسیالیسم جدید خدمات عمومی مانند پایش سلامت و تولیدات نظامی ملی می شوند و برای کاهش نابرابری و جلوگیری از تورم، کنترل قیمتی و دستمزدهای منظم خواهیم داشت. اقتصاد نهادگرایی جدید. در پی پیشرفت های جدیدی که در تئوری های اقتصادی مرتبط با سازمان ها، اطلاعات، حقوق مالکیت، و هزینه های تراکنش صورت گرفت، تلاش شد تا نهادگرایی با پیشرفت های اخیر در اقتصاد متعارف ادغام شود و نام آن اقتصاد نهادگرایی جدید گذاشته شود. اقتصاد سیاسی نهادگرا. ناتوانی نهادها در تصمیم گیری لزوماً نتیجهٔ انگیزه هایی است که توسط همان نهادها به وجود آمده اند؛ در نتیجه، این ناتوانی ها درون زا (Endogenous) هستند. مشخصا، نهادگرایی سنتی به نوعی یک واکنش به اقتصاد متعارف
کنونی است؛ پس بازآفرینی آن در قالب اقتصاد سیاسی نهادگرا، مخالفتی آشکار با اقتصاد نئوکلاسیک است. دلیل این مخالفت فرضیه ای اساسی است که نئوکلاسیک ها با آن مخالفند: «اقتصاد نمی تواند از نظام های سیاسی و اجتماعی ای که درونشان قرار دارد جدا شود.» وضعیت کنونی نهادگرایی. در سال های بین دو جنگ جهانی، رویکرد نهادگرایی یکی از المان های اصلی علم اقتصاد در آمریکا بود اما پس از جنگ جهانی دوم و با روی کار آمدن رویکردهای نئوکلاسیک و کینزی، جای خود را به اقتصاد متعارف واگذار کرد. با این وجود، همچنان رویکرد نهادگرایی به عنوان یکی از رویکردهای اصلی اقتصاد دگراندیشانه (Heterodox) استمرار یافت و خصوصاً به موجب زحمات ها-جون چنگ (Ha-Joon Chang) و جفری هاجسون (Geoffrey Hadgson)، یک حوزهٔ پژوهشی جایگزین برای اقتصاد باقی ماند و به انتقاد از اقتصاد نئوکلاسیک ادامه داد. لارس پالسون سیل (Lars Pålsson Syll)، برجسته ترین اقتصاد دان سوئدی، از اقتصاد نهادگرایی حمایت می کند. او با هر گونه ساخت گرایی (کنستراکتیویسم) اجتماعی و نسبی گرایی پسامدرن مخالف است. انتقادها. مخالفان نهادگرایی تأکید دارند که مفهوم «نهاد» به قدری در علوم رفتاری مهم و ضرو
ری است که استفاده از به عنوان یک کلمهٔ تخصصی در یک مکتب خاص، احمقانه است. همچنین دشوار بودن درک مفهوم «نهاد»، باعث به وجود آمدن یک اختلاف نظر بی پایان و گیج کننده شده است، دربارهٔ این که کدام دانشمندان «نهادگرا» هستند و کدام نیستند؛ یک اختلاف نظر مشابه هم دربارهٔ هستهٔ اساسی تئوری نهادگرایی وجود دارد. به بیانی دیگر، اقتصاد نهادگرایی به این دلیل خیلی مورد توجه قرار گرفته است که هر کسی برداشتی متفاوت از معنای آن دارد و در نهایت، موجب می شود که این شاخهٔ اقتصاد هیچ معنای خاصی نداشته باشد. در حقیقت، می توان اظهار کرد که اصطلاح «نهادگرایان» از همان ابتدا به اشتباه استفاده می شد؛ زیرا توجه وبلن، همیلتون، و آیرس معطوف قدرت در حال تکامل (و «شیءانگارانه») تکنولوژی بود و در تئوری هایشان، نهادها از اهمیت ثانویه برخوردار بودند. نگرانی اصلی آن ها تکنولوژی بود، نه نهاد. موضع وبلن، همیلتون، و آیرس به جای «نهادگرا»، ضد نهادگرا بود. واکنش به انتقادها. به گفتهٔ ریچارد تیلر (Richard Thaler) و کس سانستاین (Cass Sunstein), نویسندگان کتاب سقلمه (Nudge)، اگر بخواهیم یک فرد را به بهترین حالت توصیف کنیم، نباید او را یک فرد اقتصادی در
نظر بگیریم که در پی منافع شخصیش است، بلکه باید هر انسانی را دارای تمایلات شخصی منحصربه فرد در نظر آوریم. طبق نظر تیلر و سانستاین، اقتصاد نهادگرایی انسان ها را بخشی از یک اجتماع می بیند و این نظر از اقتصاد نئوکلاسیک اقتباس شده است.
نبرد زاما () نبردی بود که در ۱۹ اکتبر ۲۰۲ پیش از میلاد درگرفت و به عنوان پایان دومین جنگ کارتاژ شناخته می شود، لژیون های ارتش جمهوری روم به رهبری اسکیپیوی آفریقایی با پشتیبانی ماسینیسا توانستند ارتش کارتاژ باستان به رهبری هانیبال را با وجود برتری عددی شکست دهند. این موضوع به این علت بود که اغلب نیروی هانیبال را در این جنگ، سربازان جدید و بی تجربه تشکیل می دادند چرا که نیروی اصلی او یعنی نیروی سواره نظام نومیدی ها که همراه او در ایتالیا جنگیده بودند در آن زمان به وی خیانت کردند و طرف سپاه روم را گرفتند. اسکیپیو با استراتژی و نبوغ نظامی اش در نبرد موفق به خنثی سازی و از بین بردن فیل های جنگی هانیبال شد. سپس، نیروی اسکیپیو به سادگی ابتکار عمل علیه نیروی کارتاژ و هانیبال را به دست گرفت و با حمایت یک نیروی ویژه از سواره نظام رومی، کارتاژها را در سرزمین خودشان شکست داد. مجلس سنای کارتاژ صلح نامه تحقیرآمیزی را تنظیم کرد که طبق آن، همهٔ متصرفات خود از ۱۷ سال جنگ را به رومیان واگذار کرد. مقدمه. با عبور از رشته کوه های آلپ، هانیبال شبه جزیرهٔ ایتالیا را در ۲۱۸ سال پیش از میلاد درنوردید و پیروزی های بزرگی را در مقابل ار
تش روم به دست آورد، رومیان در شکست دادن و بیرون راندن هانیبال موفق نبودند اما به دنبال پیروزی قاطع اسکیپیو در نبرد ایلیپا که در سال ۲۰۶ پیش از میلاد و در اسپانیا رخ داد، شبه جزیرهٔ ایبریا اکنون دیگر تحت حمایت روم قرار داشت، پس از این نبرد، اسکیپیو به روم بازگشت و با اتفاق آرا به عنوان کنسول روم برگزیده شد، او حالا دیگر به اندازهٔ کافی قدرتمند شده بود تا بتواند کارتاژی ها را در سرزمین خودشان به چالش بکشد و جنگ را به پایان برساند، مجلس سنای روم در ابتدا موافق این تاکتیک جاه طلبانهٔ اسکیپیو نبود اما فابیوس ماکسیموس سنا را متقاعد کرد که این طرح چندان هم خطرناک نیست، در هر صورت، اسکیپیو و حامیانش توانستند نظر سنا را برای تصویب این طرح جلب کنند و با این اقدام سنا، اسکیپیو قدرت و اعتبار لازم برای تجهیز ارتش و اقدام به حمله را به دست آورد. در ابتدای امر، اسکیپیو هیچ نیروی نظامی خاصی را به دست نیاورد و با گروهی متشکل از ۷ هزار نفر از سربازان مزدور که اغلب آن ها داوطلب بودند به سمت سیسیل بادبان کشید، همچنین به او این اجازه داده شد تا با استخدام کردن نیروی کار، پادگان های منظمی را در سیسیل ایجاد کند، که به وسیلهٔ سربازا
ن لژیون های پنجم و ششم روم تأمین نیرو می گردید، همان هایی که به خاطر تنبیه و تحقیر شکست در نبرد کانای به این جزیره تبعید شده بودند اسکیپیو تقویت نیروهای نظامی خودش را با جداشدگان محلی ادامه داد، او به منطقهٔ یوتیکا رفت و در آنجا نیروهای ارتش کارتاژ را در به سال ۲۰۳ پیش از میلاد شکست داد، کارتاژیان وحشت زده به این نتیجه رسیدند که چاره ای جز درخواست پیشنهاد صلح به اسکیپیو ندارند، و اسکیپیو که در آن زمان در موضع قدرت بود و اقتدار لازم را به دست آورده بود اذعان داشت که صلح در شرایط سخاوتمندانه اعطا خواهد گردید، بر اساس صلح نامه تنظیم شده، کارتاژ می توانست سرزمین های آفریقایی خود را کماکان حفظ نماید، اما هر آنچه که در خارج از این محدوده را داشت از دست می داد، در آن موقعیت می توان گفت که کارتاژ در مقابل یک عمل انجام شده قرار گرفته بود و چارهٔ دیگری نداشت، همچنین به ماسینیسا (متحد روم) اجازه داده شده بود تا قلمرو خودش یعنی نومیدیا را به بخش هایی از آفریقا (استان روم) گسترش دهد، کارتاژ علاوه بر اینها موظف به پرداخت غرامت به روم و کاهش ناوگان دریایی خودش گردید، مجلس سنای روم این پیمان را به تصویب رساند، مجلس سنای کارت
اژ هانیبال را که در آن زمان هنوز هم در ایتالیا بود (هر چند در جنوب شبه جزیره و به صورت محدود پیشروی می کرد) از ماوقع امر مطلع ساخت، همان زمانی که اسکیپیو در تاریخ ۲۰۳ پیش از میلاد در آفریقا پیاده شد. در همین حال، کارتاژیان با نقص قرارداد آتش بس اقدام به محاصرهٔ یک کشتی از ناوگان روم در خلیج تونس نمودند و تمامی محمولهٔ آن را متصرف شدند، کارتاژی ها دیگر بیش از این اعتقادی به دوام و اعتبار قرارداد نداشتند و اعتراض روم به این موضوع را نیز رد کردند استقرار نیروی نظامی طرفین. هانیبال، دست کم در این زمان، ارتشی متشکل از مزدوران را رهبری می کرد، شهروندان محلی و جانبازان و تعدادی باقی مانده از از کمپین ها و نبردهایش در ایتالیا که هنوز حس وفاداری آن ها خدشه دار نشده بود، اسکیپیو نیز یک سپاه متشکل از پنج واحد اصلی ارتش و بدنهٔ عمدهٔ سواره نظام نومیدیایی خیانت کرده به هانیبال و کارتاژی ها را رهبری می کرد. نبرد در منطقهٔ زاما درگرفت، در جایی نزدیک سلیانه در ۱۳۰ کیلومتری جنوب غربی پایتخت تونس، هانیبال زودتر به منطقهٔ زاما رسید و این مکان را برای رویارویی با ارتش روم انتخاب کرد به دلیل اینکه از دیدگاه سوق الجیشی و استراتژی
به تشخیص او یک مکان مناسب برای مانور سواره نظامش بود، این تشخیص و انتخاب به نوبهٔ خود مناسب اسکیپیو و ارتش روم هم بود که عمدهٔ نیروی آن ها را سواره نظام سنگین اسلحه و نیروی سبک نومیدیایی تشکیل می داد، هانیبال استقرار نیروهایش را به سمت غرب آرایش داد، در حالی که اسکیپیو نیروهای نظامی خود را در مقابل ارتش کارتاژ و به موازات جبهه جنوب شرقی مستقر کرد ارتش هانیبال، سپاهی بود متشکل از ۳۶ هزار پیاده نظام، ۴ هزار سواره نظام و ۸۰ فیل جنگی، در مقابل، ارتش روم در مجموع دارای ۲۹ هزار پیاده نظام و ۶۱۰۰ سواره نظام بود، اسکیپیو فرماندهٔ سپاه روم سواره نظام خود را در جهت تقابل با سواره نظام باتجربهٔ کارتاژی در جناحین قرار داد و نومیدیایی ها در سمت چپ قرار گرفتند، هانیبال نیز تقریباً مجموع نیروهای خود را در سه خط مستقیم و درست در پشت فیل ها قرار داد. خط اول یا مقدم سپاه هانیبال متشکل از ترکیبی از نیروهای مزدور گل، لیگوریا و جزایر بالئاری بود، در خط دوم و پشت سر خط مقدم، نیروهای خود کارتاژی ها و لیبی قرار داشتند در حالی که جانبازان و مجروحان جبههٔ ایتالیا در خط سوم قرار داده شدند، هانیبال به عمد نیروی عمدهٔ پیاده نظامش را در خ
ط سوم نگه داشت و این تاکتیک از دید او تنها به دلیل خنثی کردن تمایل احتمالی اسکیپیو در جهت حمله به مرکز نیروهای کارتاژی و خطوط مقدم خودش بود، همان چیزی که در نبرد ایلیپا از اسکیپیو دیده بود. تیتوس لیویوس، مورخ رومی، می گوید که هانیبال ۴ هزار نفر از نیروی مقدونیه را در خط دوم مستقر کرده بود، از دیدگاه او حضور این نیرو به طور گسترده ای به عنوان یک تبلیغ منفی و پروپاگاند علیه رومیان بود، درحالی که "تی. دوری" معتقد است که این موضوع نه یک تبلیغ، بلکه حمایت اندک مقدونیان از کارتاژی ها با ارسال این نیروی اندک و مزدور بوده است. اسکیپیو نیز همانند هانیبال آرایش نظامی سه خطی را اتخاذ کرد و نیروهایش را در این ۳ خط مستقر کرد، در خط اول لشکر هاستاتی قرار گرفت، در خط دوم نیز لشکر قرار گرفت و در نهایت در خط سوم نیز لشکر استقرار یافت جناح راست سپاه اسکیپیو که نقطهٔ قوت آن هم بود از سواران ماسینیسا تشکیل شده بود در حالی که سواره نظام جناح چپ، متشکل از سواران رومی و تحت فرمان لایلیوس قرار داشت، فیل های جنگی. بزرگترین نگرانی برای اسکیپیو در این نبرد فیل های جنگی هانیبال بود، او با یک طرح مبتکرانه آماده برای مقابله با آن ها بود،
اسکیپیو متوجه شد که فیل ها، با دریافت فرمان حمله فقط می توانند به سمت جلو و در خط مستقیم حرکت کنند و شارژ خود را در امتداد همین خط ادامه دهند، او پیش بینی کرد و به این نکته دست یافت که اگر در بین صفوف لشکریان خودش شکاف ایجاد کند، فیل ها به سادگی و بدون وارد کردن تلفات از بین آن ها عبور خواهند کرد، اسکیپیو خطوطی را بین هنگ های مختلف ارتش در سراسر عمق نیروهای نظامی ایجاد کرد و آن ها را تحت آرایش نظامی درآورد و گروه نیزه داران را در پشت آن ها قرار داد تا پوشش بگیرند و پنهان شوند، نقشهٔ اسکیپیو این بود که زمانی که فیل ها حمله کردند، خطوط از پیش تعین شده شکافته شوند و اجازه دهند تا فیل ها صفوف ارتش را پشت سر بگذارند و بدون نتیجهٔ مفید بگذرند. هانیبال و کارتاژی ها بر برتری نیروی سواره نظام در جنگ های قبلی از جمله نبرد کانای تکیه کرده بودند، اما اسکیپیو نیز به این موضوع مهم پی برده بود و سواره نظام خودش را برای چنین موقعیتی نگه داشته بود و این موضوع به این دلیل بود که شخصاً یک هنگ سواره نظام جدید را در سیسیل تأسیس کرد و همین طور از ماسینیسا به خاطر همین موضوع به عنوان متحد کمک خواست، هانیبال به احتمال زیاد بر این با
ور بود که ترکیبی از فیل های جنگی و دو خط مقدم باعث تضعیف و بهم ریختن تمرکز نیروی روم خواهد شد، این تفکر به او کمک می کرد که پیروزی اش را همچنین با کمک خط سوم و دور زدن خطوط ارتش اسکیپیو قطعی کند، اگر چه این موضوع به عنوان یک تاکتیک خوب و مناسب شمرده می شد اما در عمل نه تنها دستاوردی برای کارتاژی ها نداشت بلکه باعث شکست آن ها شد، هر دو فرماندهٔ میدان نبرد، پیش از آغاز جنگ به صورت رو در رو با یکدیگر ملاقات کردند، هانیبال پیشنهاد معاهده ای را داد که بر طبق آن از تمام دستاوردهای خارج از امپراتوری کارتاژ دست بکشد و تنها به حاکمیت آن اکتفا کند، اسکیپیو این پیشنهاد را رد کرد و گفت یا تسلیم بی قید و شرط یا جنگ. نبرد. در آغاز نبرد، هانیبال فیل ها و خود را در برابر ارتش روم به منظور شکستن انسجام خطوط آن ها و بهره برداری از نقص ایجاد شده به کار گرفت، این حمله مواجه با نیزه داران روم شد، علاوه بر این اسکیپیو دستور داد که سواره نظام با دمیدن در شیپورهای بلند که صدای رسایی داشتند باعث رعب و وحشت فیل ها شوند که تا حدودی موفق شد و چند فیل وحشی و رمیده به سمت جناح چپ کارتاژ تغییر حرکت دادند و باعث برهم ریختگی آن گردیدند، با ت
وجه به این فرصت به دست آمده، ماسینیسا با شارژ و حملهٔ سواره نظام تحت امرش به سمت جناح چپ کارتاژی ها یورش برد که متشکل از سواره نظام نومیدیایی تحت امر کارتاژی ها و هانیبال بودند و حالا دیگر به وسیلهٔ اغوا شدن دست از کارزار کشیده بودند. در همین اثنا باقی فیل ها به دقت و بنا بر برنامهٔ از پیش تعیین شده از طریق خطوط شکافته شده به عقب هدایت شدند و به وسیلهٔ نیروی پشتیبانی و عقب سپاه روم از پای درآمدند و گرفتار شدند، اکنون دیگر طرح و تاکتیک اسکیپیو در مورد خنثی سازی حملهٔ فیل ها مؤثر افتاده بود، نیروهای اسکیپیو حالا دیگر با فراغ بال به جنگ پرداختند و با آرایش سنتی لژیون های رومی روی به نبرد آوردند، لایلیوس، فرماندهٔ جناح چپ روم، مجدداً اقدام به شارژ و حملهٔ مستقیم به سمت جناح راست کارتاژی ها نمود، سواره نظام کارتاژی ها بنا بر دستور هانیبال تظاهر به عقب نشینی کرد و اجازه داد تا سواره نظام رومی ها آن ها را تعقیب کند تا با دور کردن آن ها از میدان اصلی نبرد، حملهٔ آن ها به خطوط اصلی کارتاژی ها منتفی شود اسکیپیو با نیروی قلب سپاه خود به سمت قلب سپاه کارتاژ که تحت فرماندهی مستقیم هانیبال بود حمله کرد، هانیبال نیز اقدام ب
ه پیشروی متقابل نمود و برای احتیاط نیروی خط سوم خود را که اغلب آن ها مجروحان قدیم بودند در ذخیره نگه داشت، پس از یک نبرد نزدیک، خط مقدم هانیبال توسط نیروی هاستاتی رومیان به عقب رانده شد. هانیبال با مشاهدهٔ این وضعیت به خط دوم دستور داد که اجازه ندهد تا خطوط مقدم بیش از این در فشار قرار بگیرد و بر طبق برنامه و دستور هانیبال بخش عمده ای از آن ها موفق به فرار به سمت موقعیت از پیش تعیین شده، درست بر روی بال جناح دوم گشتند، هانیبال پس از این تاکتیک اکنون با نیروی خط دوم خود شارژ و حملهٔ مجددی را تدارک دید، مبارزه ای سنگین و بی رحمانه درگرفت، نیروی هاستاتی رومیان به دلیل دادن تلفات سنگین ناشی از هجوم غافلگیرانهٔ هانیبال به عقب رانده شد، اسکیپیو نیز با مشاهدهٔ این فشار هانیبال نیروی خط دوم خود یعنی را به کمک خط مقدم فرستاد. با کمک و استفاده از نیروی کمکی ارسالی اسکیپیو، روم، حملهٔ خود را تجدید کرد و توانست خط دوم هانیبال را شکست دهد، خط دوم، نتوانست با خط سوم ادغام گردد و درعوض به تنهایی مجبور به عقب نشستن به سمت جناحین و ادغام در نیروی خطوط اول گردید، سواره نظام کارتاژی دستورالعمل هانیبال در ارتباط با دور نگه داشتن