Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ینی به همراه فرزندش مصطفی از ترکیه به عراق منتقل شد. او پس از ورود به بغداد برای زیارت راهی شهرهای کاظمین، سامرا و کربلا شد و یک هفته بعد به محل اصلی اقامت خود یعنی نجف عزیمت کرد. به نظر می رسید برای او نجف به عنوان شهری مذهبی که از مراکز مهم آموزش علوم اسلامی محسوب می شد، مکان مناسب تری نسبت به ترکیه برای تبعید باشد. این شهر در همان دوران و از زمان انقلاب مشروطه، از مراکز مهم مخالفت با حکومت شاهنشاهی ایران نیز محسوب می شد. موارد بسیاری را می توان به عنوان دلیل انجام این انتقال از جانب حکومت پهلوی برشمرد. در آن زمان و در ماه های پایانی اقامت خمینی در ترکیه، فشار هواداران او و علما به حکومت به دلیل اقامت اجباری او در بورسا و به دور از فضای درس و حوزه، روزبه روز بیشتر می شد، طوری که حکومت را وادار به تغییر محل تبعید او از ترکه به عراق شد. دلیل دیگری که می توان برای این موضوع ذکر کرد، این است که حکومت در آن روزها تصور می کرد انتقال خمینی به نجف، او را زیر سایهٔ علماء بااعتبار ساکن آن جا، مانند ابوالقاسم خویی قرار خواهد داد یا این که خمینی در آن جا وقت و انرژی خود را در متقاعد کردن آن ها به مبارزه و فعالیت سیاسی
علیه حکومت شاه هدر خواهد داد. اما خمینی در نجف طوری عمل کرد که هم زمان هم احترام مراجع عالی رتبهٔ آن جا را حفظ می کرد و هم به آرمان هایی که پیش از ترک ایران داشت وفادار مانده بود. او هم چنین از برقراری رابطهٔ خوب با دولت عراق خودداری کرد، چراکه یکی از اقدامات نادرستی که او ممکن بود در آن زمان مرتکب شود، همکاری با دولت این کشور بود. عراق در آن زمان رابطهٔ نه چندان خوبی با حکومت شاه داشت و به دنبال استفاده از حضور خمینی در نجف برای پیش برد اهداف خود بود. او در زمان اقامت خود در خاک عراق، همواره از نزدیکی با مسئولان رده بالای عراقی خودداری می کرد. گفته می شود زمانی که نمایندهٔ عبدالسلام عارف، رپیس جمهور عراق، به حضور خمینی می رسد، با برخورد سرد او روبه رو شده و تنها موفق به انجام گفتگویی کوتاه با او می شود. هم چنین در همان ابتدای ورود او به خاک عراق با پیشنهاد حضور در تلویزیون این کشور روبه رو شد که وی آن را رد کرد. بعد از استقرار در نجف، خمینی آغاز به تدریس فقه در مدرسهٔ شیخ مرتضی انصاری این شهر کرد. کلاس های او از همان ابتدا با استقبال گستردهٔ طلاب برگزار می شد. دانش آموزانی که نه تنها از ایران، بلکه از عراق،
پاکستان، افغانستان و دیگر کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس در کلاس های او حاضر می شدند. گفته می شود بعد از این استقبال زیاد، پیشنهاد مهاجرت دسته جمعی طلاب از قم و سایر شهرهای مذهبی ایران به نجف مطرح می شود که خمینی به دلیل اجتناب از کاهش اعتبار قم و حوزهٔ این شهر به عنوان مرکزی مذهبی در ایران، با آن مخالفت می کند. او هم چنین در مدرسهٔ شیخ مرتضی انصاری بود که در زمان بین اول بهمن ۱۳۴۸ تا نوزده بهمن همان سال، کلاس مشهورش در زمینهٔ ولایت فقیه را ارائه داد. طرزفکری که سال ها بعد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران پیاده کرد. مدت کوتاهی پس از آن، مطالب حاصل از این کلاس در نجف و در قالب کتابی با نام ولایت فقیه یا حکومت اسلامی انتشار یافت و ترجمهٔ عربی آن نیز به چاپ رسید. خمینی نظریهٔ ولایت فقیه را پیش از آن و در اولین اثر خود، کتاب کشف الاسرار، مطرح کرده بود. او این بار آن را جدی تر و تحت عنوان «حقیقتی بی چون وچرا» که بر اساس گفتهٔ خود، از «اصول امامت در شیعه و بعد از بررسی متون مرتبط در قرآن و سیرهٔ محمد و امامان شیعه» استنباط کرده بود، بیان کرد. ادامهٔ فعالیت های سیاسی در نجف. خمینی در نجف، علت عقب ماندگی ایران و سایر
کشورهای اسلامی را بی توجهی به اصول و قوانین اسلام و واگذاری مسائل مهم مملکت به دشمنان اسلام دانست. او هم چنین به ترسیم برنامه ای برای تأسیس یک حکومت اسلامی پرداخت و از مسئولیت مهم علما در این باره سخن گفت و از آن ها درخواست کرد که جسورانه به بیان مشکلات و راهنمایی مردم بپردازند: «این وظیفهٔ همهٔ ماست که اندیشه و قدرت سیاسی نامشروعی که اکنون بر جهان اسلام حاکم است را سرنگون کنیم.» در آن زمان نسخه هایی از کتاب ولایت فقیه توسط ملاقات کنندگان خمینی که اغلب از ایران برای دیدن او به نجف آمده بودند یا زائرین ایرانی که برای زیارت راهی عراق شده بودند به داخل کشور می رسید. هم چنین به همین روش نامه ها و بیانیه هایی که در آن ها او نسبت به جریاناتی که داخل کشور روی می داد اظهار نظر می کرد نیز به داخل ایران انتقال می یافت. در میان اولین پیام هایی که او به این روش منتشر می کرد، نامه ای مورخ ۲۷ فروردین ۱۳۴۶ خطاب به علمای ایران دیده می شود که در آن خمینی به آن ها اطمینان داده است که حکومت پهلوی سرانجام سقوط خواهد کرد. در همان روزها، او نامه ای خطاب به امیرعباس هویدا، نخست وزیر وقت ایران، فرستاد و در آن او را متهم به ادارهٔ «ح
کومتی مملوء از سرکوب و غارت گری» کرد و به او نسبت به جبهه گیری شاه در برابر دولت های اسلامی هشدار داد. در تاریخ ۱۶ خرداد ۱۳۴۶ و در خلال جنگ شش روزه، خمینی بیانیه ای صادر کرد و در آن هرگونه رابطهٔ تجاری با اسرائیل و هم چنین مصرف کالاهای اسرائیلی را منع کرد. این بیانیه در داخل ایران بازتاب وسیعی یافت و واکنش سریع حکومت را به همراه داشت. آن ها به جستجوی خانهٔ خمینی در قم پرداختند و فرزند دوم او، سید احمد خمینی که ساکن آن خانه بود، را دستگیر کردند. گفته می شود بعد از این حادثه، تعدادی از آثار منتشرنشدهٔ خمینی ناپدید یا نابود گردیده است. بعد از این جریانات، حکومت احتمالاً به دلیل ارتباطات مکرر خمینی با داخل، مجدداً به فکر تغییر محل تبعید خمینی و انتقال او به کشور هند می افتد، اما این طرح به مرحلهٔ اجرا نمی رسد. خمینی در زمان جشن های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در مهر ماه ۱۳۵۰ نیز به اظهارنظر پرداخت و در بیانیه ای، «شرکت نکردن در این جشن های پرهزینه و نامشروع» را «وظیفهٔ هر ایرانی» دانست. او در بهمن ۱۳۵۳ از تشکیل رسمی سیستم تک حزبی انتقاد کرد و در فتوایی که یک ماه بعد آن منتشر شد، عضویت در این حزب، که حزب رستاخیز نام
داشت، را ممنوع اعلام کرد. در همان ماه، او به تغییر مبنای تاریخ ایران، از مبدأ هجرت محمد به مبدأ سلطنت شاهان هخامنشی، نیز انتقاد وارد کرد و فتوا به حرمت استفاده از این تاریخ داد. یکی از دشواری های حضور در عراق برای او، تغییر اوضاع این کشور بود. در تیر ماه ۱۳۴۶، روی کار آمدن حزب بعث که اساساً با مذهب مخالف بود موجب افزایش فشارها بر طلاب ایرانی و عراقی ساکن نجف شد. در سال ۱۳۵۰ نیز، عراق که بر سر مرز آبی میان دو کشور با ایران دچار اختلاف شده بود، شروع به اخراج ایرانیان مقیم این کشور – حتی آن دسته از ایرانیانی که اجدادشان برای چندین نسل در آن جا ساکن بوده اند – از خاک خود کرد. خمینی که تا آن زمان از برخورد و رویارویی با مقامات عراقی خودداری کرده بود، این بار به طور مستقیم و علنی این اقدام حکومت این کشور را محکوم کرد. او طی تلگرافی به رئیس جمهور عراق، شدیداً اقدامات این رژیم را محکوم کرد و در اعتراض به شرایط پیش آمده، تصمیم به خروج از عراق گرفت، اما مقامات عراقی با آگاهی از پیامدهای خروج او از عراق در آن شرایط خاص، به او اجازهٔ خروج ندادند. آن ها در آن زمان می کوشیدند از دشمنی خمینی با حکومت ایران به سود خود استفاد
ه کنند و از طرفی حکومت شاه نیز مصمم بود استقلال نهضت اعتراضی خمینی را زیر سؤال ببرد. به همین دلیل، خمینی با ارسال پیامی خطاب به حسن البکر، رئیس جمهور عراق، هرگونه مصالحه بین او و حزب بعث را رد کرد. این طور به نظر می رسد که خمینی در آن زمان به طور دقیق و مداوم امور بین ایرانیان و جهان اسلام به طور کلی و کشورهای عربی به طور جزئی را دنبال می کرد و حساسیت خاصی نسبت به این جریانات داشت. این توجه او به این مسائل موجب شد که در مراسم حج سال ۱۳۵۰، بیانیه ای از نجف خطاب به مسلمانان جهان صادر کند و در آن از مشکلاتی که اسرائیل برای جهان اسلام به وجود آورده بود سخن بگوید. هم چنین نگاه ویژهٔ او به مسئلهٔ فلسطین موجب شد که در ۵ شهریور ۱۳۴۷ فتوایی در این رابطه صادر کند و در آن به لزوم اختصاص وجوهات شرعی برای حمایت از فعالیت های شاخهٔ نظامی جنبش آزادی بخش فلسطین تأکید کند. او در ۱۹ مهر ۱۳۴۷ در گفتگویی که با نمایندهٔ سازمان الفتح فلسطین در بغداد داشت دیدگاه های خود را دربارهٔ مساپل جهان اسلام و مبارزهٔ ملت فلسطین بیان کرد و در همین گفتگو، او بار دیگر بر واجب بود اختصاص بخشی از وجوه شرعی زکات به مجاهدین فلسطینی سخن گفت و فتوای
خود در این زمینه را به شکل جزئی تر مطرح کرد. شرایط در ایران هم زمان با حضور خمینی در عراق، ناآرام و غیرپایدار دنبال می شد. بیانیه ها و فتواهای گاه وبیگاه خمینی کافی بود تا باعث شود نام او در سال های تبعید به فراموشی سپرده نشود. هم چنین در داخل، نهضت اسلامی مخالف شاه که بعد از قیام ۱۵ خرداد شکل گرفته بود باوجود برخوردهای سرکوب گرانه و قاطع حکومت شاه هم چنان به حیات خود ادامه داد. شخصیت ها و چهره های بسیاری در کنار احزاب و گروه های مختلف، تبعیت خود را نسبت به خمینی اعلام کردند. مدتی بعد از تبعید او، گروهی به نام هیئت موتلفهٔ اسلامی شکل گرفت که هستهٔ اصلی آن در تهران بود. اعضای فعال این گروه را بسیاری از شاگردان خمینی در قم، مانند هاشمی رفسنجانی و جواد باهنر، تشکیل می دادند. در بهمن ۱۳۴۳، چهار تن از اعضای این گروه نخست وزیر وقت، حسنعلی منصور، را که در تبعید خمینی نقش داشت، ترور کردند. در دوران تبعید خمینی، هیچ شخصیتی – حتی به صورت پنهانی – به عنوان جانشین او معرفی نشد. بااین حال، چندتن از روحانیون آن زمان مانند مرتضی مطهری، سید محمد بهشتی و حسینعلی منتظری با او به شکل مستقیم یا غیرمستقیم در ارتباط بودند و در موا
رد ضروری از جانب او سخن می گفتند. یکی از شخصیت هایی که کمک زیادی به گسترش نهضت معترضین در زمان تبعید خمینی کرد، علی شریعتی بود. او که به عنوان یک روشنفکر تحصیل کرده در دانشگاه به حساب می آمد، شیوه ای نو در بیان مفاهیم اسلامی به وجود آورد که تاحدودی برگرفته از تفکرات غربی نظیر مارکسیسم بود. به همین دلیل نوشته ها و کتاب های او از سوی بسیاری از علما رد شده بود. زمانی که از خمینی دربارهٔ عقاید شریعتی سؤال شد، او از دادن پاسخ خودداری کرد، با این استدلال که «هرگونه اختلاف در نهضت اسلامی شکل گرفته در آن زمان به سود حکومت شاه خواهد بود». مهم ترین حادثه ای که در زمان تبعید خمینی در ایران رخ داد و حاکی از ادامهٔ محبوبیت او بود در خرداد ۱۳۵۴ و در سالگرد حادثهٔ ۱۵ خرداد اتفاق افتاد. در این روز، تعدادی از طلاب در مدرسهٔ فیضیه دست به تظاهرات زده و با گسترش دامنهٔ آن به بیرون از ساختمان مدرسه، موجی از معترضین شکل گرفت و تظاهرات گسترده ای را رقم زد. این تظاهرات سه روز به طول انجامید و در طی آن حکومت شاه با کماندوهای خود و نیز یک فروند هلیکوپتر اقدام به سرکوب اعتراض کنندگان زد و موجب مرگ عدهٔ زیادی از مردم شد. خمینی به این حا
دثه با یک بیانیه واکنش نشان داد که در آن حادثهٔ قم و حوادث مشابه در نقاط دیگر کشور را نشانه ای از «نزدیک بودن آزادی و رهایی از امپریالیسم» دانست. مرگ مصطفی خمینی. در تاریخ اول آبان ۱۳۵۶، سید مصطفی خمینی به طرز مشکوکی در نجف به قتل رسید. ساواک اصلی ترین متهم این ماجرا بود، و مردم که این قتل را متوجه حکومت ایران می دانستند، به خیابان ها آمده و تظاهراتی در شهرهای قم، تهران، یزد، مشهد، شیراز و تبریز برگزار کردند. خمینی خود با حفظ آرامش و خونسردی، پیامی صادر کرد و در آن، این حادثه را از «الطاف خفیهٔ الهی» نامید و از مردم ایران درخواست کرد پایداری و امیدواری خود را از دست ندهند. مقالهٔ روزنامهٔ اطلاعات. در تاریخ ۱۸ دی ماه ۱۳۵۶، روزنامهٔ نیمه دولتی اطلاعات مقاله ای به چاپ رساند که در آن با کلمات اهانت آمیزی به خمینی حمله شده بود. این مقاله که احتمالاً به دستور ساواک و با قلم فردی با نام مستعار احمد رشیدی مطلق به چاپ رسیده بود، خمینی را فردی «خائن» خوانده بود که «به سود کشورهای بیگانه فعالیت می کند». روز بعد از انتشار این مقاله، جمعیت عظیمی از معترضین خشمگین در شهر قم دست به تظاهرات زدند. این تظاهرات که به قیام ۱۹ دی
شهر قم معروف شد، به شکل وسیعی توسط نیروهای امنیتی سرکوب شد و طی آن عدهٔ زیادی کشته یا زخمی شدند. خمینی پس از مطلع شدن از وقایع نوزده دی، ضمن تسلیت به مردم ایران و با اشاره به سفر جیمی کارتر به کشور، به تشریح آنچه که «پنجاه سال جنایت سلطنت غیرقانونی» خواند پرداخت و «مفاسد ارتش، دانشگاه و مجلس شاهنشاهی» را بیان کرد و در پایان همهٔ طبقات جامعه را به «وحدت کلمه» فراخواند و از تفرقه برحذر داشت. این تظاهرات بخش آغازین سلسله تظاهراتی بود که روزبه روز شدیدتر شد و با برگزاری مراسم سوم، هفتم و چهلم های پیاپی و بزرگداشت یاد کشته شدگان ادامه یافت و در پایان منجر به سقوط حکومت پهلوی و روی کار آمدن جمهوری اسلامی شد. رهبری و هدایت قیام از نجف. خمینی در تمام این مدت، با انتشار پیام های متعدد و نوارهای سخنرانی که در آن ها مردم را به استقامت و ادامهٔ قیام تا سرنگونی سلطنت و تشکیل حکومت اسلامی دعوت می کرد، عملاً همراهی خود با مردم را حفظ کرده بود. به عنوان مثال، او در مرداد ۱۳۵۶ طی پیامی بیان داشت: «اکنون به واسطهٔ اوضاع داخلی و خارجی و انعکاس جنایات رژیم در مجامع و مطبوعات خارجی فرصتی است که باید مجامع علمی و فرهنگی و رجال وط
ن خواه و دانشجویان خارج و داخل و انجمن های اسلامی در هر جایی بی درنگ از آن استفاده کنند و بیپرده بپاخیزند.» خمینی هم چنین در جایی دیگر و در یک سخنرانی به مناسبت سالگرد قیام پانزده خرداد، که آخرین سخنرانی او قبل از ترک نجف محسوب می شد، قیام علیه شاه و دخالت های آمریکا در ایران را تکلیف شرعی اعلام کرد و در تجلیل این روز بیان داشت: «پانزده خرداد باید زنده بماند… ملت ایران نباید پانزده خرداد را از یاد ببرد.» او هم چنین سیاست های اعطای آزادی از سوی حکومت را حیله ای برای نجات رژیم برشمرد و گفت: «این چه وضعی است که در ایران هست؟ این چه آزادی است که اعطا فرموده اند آزادی را؟ مگر آزادی اعطاشدنی است؟! خود این کلمه جرم است. کلمهٔ اینکه اعطا کردیم آزادی را، این جرم است. آزادی مال مردم است. قانون آزادی داده، خدا آزادی داده به مردم، اسلام آزادی داده، قانون اساسی آزادی داده[است] به مردم. اعطا کردیم چه غلطی است! به تو چه که اعطا بکنی!» خمینی در این پیام آمریکا را «مجرم اصلی» دانست و در این رابطه بیان داشت: «همهٔ گرفتاریها[یی] که ما داریم، از دست آمریکا است. مجرم دست دوم عبارت از این شاه است.» این پیام ها که به وسیلهٔ هوادارا
ن او تکثیر و در سطح وسیعی در کشور توزیع می شد، نقش پررنگی در تحولات آن دوران ایران داشت. ادامهٔ مبارزات. چهل روز پس از این تظاهرات، مردم شهرهای مهم با بستن مغازه ها و برگزاری راهپیمایی، یاد کشته شدگان آن روز را گرامی داشتند. این حرکت، که در ادامه یافتن موج تظاهرات و شدت گرفتن آن نقش زیادی داشت، با حوادثی مشابه شهر قم به پایان رسید. در تبریز، تظاهرات گستردهٔ معترضین با کشته شدن بیش از صد نفر توسط نیروهای حکومتی همراه شد. در ادامهٔ این اعتراضات و در تاریخ ۹ فروردین ۱۳۵۷، که چهلمین روز حادثهٔ تبریز محسوب می شد، تظاهرات وسعت بیشتری پیدا کرد و در شهرهای بسیاری، مردم یاد کشته شدگان تبریز را با برگزاری تظاهرات گرامی داشتند. در این روز، بیشترین سرکوب ها در شهر یزد اتفاق افتاد، جایی که در آن نیروهای حکومت بر روی عدهٔ زیادی از معترضین که در مسجد اصلی شهر جمع شده بودند آتش گشودند. در اواسط ماه اردیبهشت، دامنهٔ اعتراضات در شهر تهران شدت گرفت، به گونه ای که این شهر برای اولین بار بعد از خرداد ۱۳۴۲، حالت نظامی به خود گرفت و ارتش وارد خیابان ها شد. در ماه خرداد، شاه برای مهار موج اعتراضات، به فکر اعطای امتیازاتی به مخالفین
خود افتاد. یکی از اقداماتی که او در همین راستا انجام داد، کنار گذاشتن تقویم پهلوی بود. حکومت در کنار این اقدامات، هم چنان به سرکوب مخالفین ادامه داد. در ۲۶ مرداد آن سال، تظاهرات گستردهٔ مردم شهر اصفهان موجب شد تا کنترل این شهر از دست دولت خارج شود. به دنبال آن، ارتش وارد عمل شد و با حمله به مردم و اعتراض کنندگان، باعث قتل صدها نفر از افراد غیرنظامی شد. دو روز بعد از این واقعه، حادثهٔ سینما رکس آبادان اتفاق افتاد، جایی که با بسته شدن در خروجی سالن سینما و وقوع آتش سوزی در آن، ۴۱۰ نفر از مردم عادی سوختند. مردم وقوع این اتفاق را به حکومت نسبت می دادند و همین باعث گسترش سیل تظاهرات در ماه های آینده شد. در روز عید فطر آن سال، که برابر با روز ۱۳ شهریور می شد، تظاهرات به شکل گسترده ای در شهرهای اصلی ادامه یافت. معترضین، که تعداد آن ها چهار میلیون نفر تخمین زده می شد، یک صدا خواهان سقوط جکومت شاهنشاهی و برقراری یک حکومت اسلامی با رهبری خمینی بودند. واکنش شاه و حکومت در مقابل این اعتراضات گسترده، برقراری حکومت نظامی و وضع قوانین آمدوشد و ممنوعیت شرکت در تظاهرات در شهرهای مهم بود. در روز ۱۷ شهریور همان سال، جمعیت معترض
ی که در میدان ژاله ی تهران جمع شده بودند با حملهٔ نظامیانی روبه رو شدند که میدان را از هر طرف مسدود کرده بودند. طی این حادثه، که بعدها به تظاهرات ۱۷ شهریور و «جمعهٔ سیاه» مشهور شد، ۲۰۰۰ نفر از مردم عادی کشته شدند. حکومت برای سرکوب معترضین در این روز، از هلیکوپترهایی که آمریکا در اختیار ارتش ایران قرار داده بود استفاده کرد. بعد از این حادثه، در تهران و یازده شهر بزرگ دیگر به طور رسمی حکومت نظامی برای مدتی ناحدود برقرار شد. اما مردم، تحت تأثیر پیام های خمینی، به حکومت نظامی اعتنا نکرده و تظاهرات خود را گسترش دادند. در آن شرایط، فریادهای «الله اکبر»، «مرگ بر شاه» و «درود بر خمینی» با صدای رگبار مسلسل ها ادغام شده بود بیش از هر صدای دیگری به گوش می رسید. بعد از این حوادث و سرکوب ها، به نظر می رسید که حکومت و شاه به نقطه ای رسیده اند که در آن دیگر بازگشتی وجود نداشت و خشونت ها و سرکوب ها روزبه روز دوران حکومت پهلوی را به پایان خود نزدیک تر می کرد. هم زمان با این وقایع، خمینی با فرستادن پیام ها و اعلامیه هایی، مردم را همراهی می کرد. در این پیام ها که هم در قالب بیانیه های چاپی و هم در قالب نوارهای سخنرانی منتشر می
شد، خمینی به مردم به خطر مقاومت هایشان تبریک می گفت، اقدامات شاه و حکومت را «مجرمانه» می دانست و مسئولیت قتل ها و سرکوب ها را متوجه آمریکا می کرد. هم زمان، رئیس جمهور آمریکا، جیمی کاتر، در کریسمس ۱۹۷۷ به تهران سفر کرد و شاه را به خاطر «ایجاد ثبات در یکی از پرتنش ترین مناطق دنیا» تحسین کرد. در آن زمان شاه تحت حمایت های بی دریغ سیاسی و نظامی آمریکا قرار داشت. خمینی که متوجه اتحاد تاریخی مردم ایران در آن روزها شده بود، می دانست که اگر این حرکت انقلابی به ثمر ننشیند، بازسازی و برقراری دوبارهٔ این نهضت غیرممکن خواهد بود؛ بنابراین نسبت به هرگونه اقدام به سازش با شاه یا خوردن فریب صحبت ها و اقدامات مصالحه جویانهٔ او به همگان هشدار داد. او بعد از تظاهرات عید فطر، بیانیه ای منتشر کرد و در آن از مردم ایران درخواست کرد که با ادامهٔ تظاهرات و عدم سستی، فشار خود بر حکومت را بیشتر کنند و تظاهرات در آن مقطع را نوعی «عبادت» دانست که هدف آن نجات ملت و برقراری عدالت اسلامی و حکومتی مبتنی بر آن است. خمینی در پاریس. یکی دیگر از اقدامات شاه برای مقاومت در برابر اعتراضات مردمی، تصمیم به انتقال خمینی از عراق به مکانی دیگر بود، با ا
ین فرض که با جدایی خمینی از نجف و دور شدن او از مجاورت ایران، امکان انتقال پیام ها و سخنان او به گوش مردم ایران از بین خواهد رفت. موافقت دولت عراق نیز در دیداری که بین وزیر امور خارجهٔ ایران و عراق در شهر نیویورک حاصل شد به دست آمد. دولت عراق نیز چندان مخالف این تصمیم نبود، چراکه خمینی همواره اخطارهای آن ها را نادیده می گرفت و یک بار در پاسخ به آن ها گفت: «من، هم اهل سیاست هستم و هم مذهبی. هیچ وقت از نظرات سیاسی خود عدول و نزول نخواهم کرد.» به دنبال این تصمیم، در روز اول مهر ۱۳۵۷، خانهٔ خمینی با حضور نیروهای نظامی حکومت بعث محاصره شد. رئیس سازمان امنیت عراق در دیدار با خمینی به او می گوید که شرط ادامهٔ اقامت او در این کشور، عدم دخالت در سیاست و دوری از هرگونه فعالیت سیاسی است و خمینی نیز ضمن عدم پذیرش این شرط، اعلام می کند که «به خاطر مسئولیتی که در مقابل امت اسلام احساس می کند حاضر به سکوت نیست.» در روز دوازده مهر، او عراق را به قصد کویت ترک کرد، اما همان ابتدا و در مرز اجازهٔ وارد شدن به این کشور را دریافت نکرد. به نظر می رسد که دولت کویت با درخواست حکومت ایران مانع از ورود خمینی به خاک این کشور شده است. بع
د از مدتی سرگردانی و مطرح شدن نام کشورهایی مانند الجزایر، لبنان و سوریه به عنوان مقصد بعدی، خمینی پس از مشورت با سید احمد، پسر دوم خود که به او ملحق شده بود، راهی پاریس شد. او در روز ۱۴ مهرماه وارد پاریس شد و دو روز بعد در منزل یکی از ایرانیان مقیم این کشور واقع در نوفل لوشاتو، حومهٔ شهر پاریس، مستقر شد. انتشار خبر خمینی به پاریس موجی از شادی را در ایران به وجود آورد و باعث رفع نگرانی و اضطراب طرفداران او شد. خمینی خود ماجرای جدایی از عراق و رفتن به فرانسه را این چنین توضیح می دهد: «آن ها [دولت عراق] از ما تقاضا می کردند که چون ما تعهداتی با دولت ایران داریم و این کارهایی که شما و اصحاب شما می کنند، مخالف آن تعهدات است، ما نمی توانیم تحمل کنیم. من جواب دادم، من که تعهدی ندارم، شما تعهد دارید. من یک تکلیف شرعی دارم، عمل می کنم و به تعهد شما اعتنایی نمی کنم. هم در منابر خطابه می خوانم و هم اعلامیه صادر می کنم و هم نوار پر می کنم و می فرستم؛ این تکلیف من. شما هم هر تکلیفی دارید، عمل کنید… عازم حرکت شدم و … تحت مراقبت دولت عراق آمدم به سر حد کویت و در سر حد کویت هم همان فشاری که در آن جا بر دولت عراق بود، بر دولت
کویت هم بود… از آن جا برگشتیم به بصره و از آن جا هم به بغداد ما را بردند و من ملاحظه کردم که ما اگر هر جا برویم از این دوَل اسلامی، همین مطلب است. به همین جهت تصمیم گرفتیم ـ بدون هیچ فکر سابق ـ که ما می رویم به فرانسه.» او در بخش دیگر این سخنان، می گوید: «اگر می ماندم، خود را در برابر ملت ایران، گنهکار احساس می کردم، اما [دیدم] من نمی توانم بیتفاوت بمانم.» در ابتدای ورود خمینی به پاریس، مأمورین دولتی فرانسه نظر رئیس جمهور این کشور مبنی بر اجتناب خمینی از هرگونه فعالیت سیاسی را به وی ابلاغ کردند. او نیز در واکنشی تند اعلام کرد که «این گونه محدودیت ها خلاف ادعای دموکراسی است» و «اگر ناگریز شود تا از این فرودگاه به آن فرودگاه و از این کشور به آن کشور سفر کند، دست از اهدافش نخواهد کشید.» والری ژیسکار دستن رئیس جمهور وقت فرانسه در خاطرات خود نوشته است که او دستور اخراج خمینی از فرانسه را صادر کرده بود اما در آخرین لحظه ها نمایندگان سیاسی شاه خطر واکنش تند و غیرقابل مهار مردم را گوشزد کرده و در مورد عواقب آن در ایران و اروپا از خود سلب مسئولیت کرده بودند. برای خمینی تجربهٔ اقامت در یک کشور غیرمسلمان آزاردهنده به ن
ظر می رسید، از همین رو در اعلامیه ای که او در ۱۹ مهر ۵۷ به مناسبت چهلمین روز حادثهٔ جمعهٔ سیاه از نوفل لوشاتو منتشر کرد، ابراز تمایل کرد که به هر کشور مسلمانی که در آن آزادی بیان او تضمین باشد نقل مکان خواهد کرد. هیچ کشور مسلمانی در آن زمان حاضر به پذیرفتن چنین شرطی نشد. خروج خمینی از نجف نه تنها در کاهش اعتراضات تأثیری نداشت، بلکه باعث افزایش آن نیز شد، طوری که می توان گفت طرح انتقال خمینی به خارج از عراق برای حکومت پهلوی عملاً با شکست همراه شد. ارتباط تلفنی با تهران از پاریس به مراتب ساده تر از نجف بود و خمینی به سادگی پیام ها و فرمان های خود را از محل اقامت خود به گوش مردم ایران می رساند و نهضت آن ها را رهبری می کرد. علاوه بر آن، حضور خبرنگاران بسیاری که از نقاط مختلف دنیا راهی پاریس شده بودند موجب شده بود تا سخن و تصویر او بعد از مدتی کوتاه در رسانه های دنیا انتشار یابد. خمینی در مدت چهار ماه اقامت خود در نوفل لوشاتو توجه بسیاری از مراکز خبری جهان را به خود جلب کرد و گفتگوها و مصاحبه های متعدد آن ها با او موجب آشنایی بیشتر مردم دنیا با اندیشه ها و دیدگاه هایش شد. در این مدت، دهکدهٔ نوفل لوشاتو هر روز شاهد
ازدحام گروه های مختلف از مردم عادی، روحانیون، دانشجویان، روشنفکران، سیاستمداران و خبرنگاران رسانه های گوناگون جهان بود که مشتاقانه به دیدار پیرمردی می رفتند که از راه دور در حال هدایت انقلابی بزرگ بود. آخرین روزهای سلطنت. خمینی در ۲۰ مهر ۱۳۵۷ در گفتگو با خبرنگار بی بی سی گفت: «باید این رژیم برچیده بشود و پس از آن… به آرای عمومی رجوع بشود برای تشکیل یک مجلس.» وی هم چنین در سخنرانی های متعدد دیگری، به تببین بیشتر ابعاد حکومتی پرداخت که پس از سقوط حکومت پهلوی، قصد تأسیس آن را داشت. در همان روزها، یکی از سیاست مداران ایرانی با طرح این موضوع که خمینی «زجر کشیده» و «از ناحیهٔ حکومت اذیت شده»، اظهار داشت که خمینی با این وجود «باید از این موضوع گذشت کند». خمینی نیز در یکی از سخنرانی های خود به تفصیل در این باره سخن گفت. او در بخشی از این سخنرانی چنین گفت: «من نه در زندان، نه در حصر و نه در تبعید، زجر و سختی خاصی نکشیده ام و در همهٔ این مراحل شخصاً مشکل و ناراحتی نداشته ام… ما زجری ندیدیم… که مخالفت مان با این آدم [شاه] برای زجر باشد. ما زجرمان، زجر این ملت است. من وقتی صورت آن مردهایی که بچه هایشان و پسرهایشان را کش
تند در ذهنم می آید، زجر می برم… آنچه مرا زجر می دهد، آن مصیبتی است که بر ملت ما وارد شده…» هم زمان در ایران، شاه دائماً اقدام به تغییر و بازسازی دولت می کرد. در آغاز، او جمشید آموزگار را جانشین هویدایی کرد که سیزده سال منصب نخست وزیری را بر عهده داشت. سپس فردی به نام جعفر شریف امامی را که مواضعی محافظه کارانه داشت به عنوان نخست وزیر بر سر کار آورد. دولت شریف امامی، که شعارش «دولت آشتی ملی» بود، دو ماه بیشتر دوام نیاورد. تلاش شریف امامی برای مصالحه با علما و برقراری رابطه با آن ها، از جمله ملاقات با محمدکاظم شریعتمداری در قم، نیز تأثیری بر جریانات ضدحکومتی نگذاشت. بعد از آن و در تاریخ ۱۵ آبان، شاه دولتی نظامی با ریاست غلامرضا ازهاری تشکیل داد. این اقدام او، که به وضوح به پیشنهاد آمریکا صورت می گرفت، تأثیر زیادی بر افزایش سرکوب ها و خشونت ها گذاشت. هیچ کدام از این اقدامات نتوانست بر موج اعتراضات مردم ایران تأثر بگذارد. شاه در آن زمان در اوج درماندگی قرار داشت و حتی از سفیران آمریکا و انگلیس درخواست راه حل می کرد، اما طرح های آنان نیز نتیجه ای دربر نداشت. خمینی در نوفل لوشاتو هم چنان به هدایت قیام مردم و ارسال پ
یام و بیانیه ادامه می داد. وقتی حکومت پهلوی در آبان ۵۷، اقدام به هجوم به حرم علی بن موسی الرضا در مشهد کرد و موجب کشته یا زخمی شدن عده ای مردم عادی شد، خمینی طی بیانیه ای نسبت به این حادثه این طور واکنش نشان داد: «دولت یاغی نظامی به امر شاه، تر و خشک را به آتش کشیده و یکی از بزرگترین ضربه های این جنایتکار به اسلام، به مسلسل بستن بارگاه قدس حضرت علی بن موسیالرضا صلوات الله علیه است. این بارگاه مقدس در زمان رضاخان به مسلسل بسته شد و قتل عام مسجد گوهرشاد به وجود آمد و در زمان محمدرضاخان آن جنایت تجدید [شد] و دژخیمان شاه در صحن و حریم آن حضرت ریخته و کشتار کردند… بر تمام طبقات لازم است با هر وسیلهٔ ممکن به سقوط این دستگاه جبار قیام کنند. اطاعت[از] این دستگاه، اطاعت [از] طاغوت و حرام است…» در تاریخ ۲ آذر، یک هفته قبل از آغاز ماه محرم، خمینی بیانیه ای صادر کرد و در آن این ماه را ماه «شمشیر خدا در دستان سربازان اسلام، پیامبر اسلام و پیروان امام حسین، سیدالشهدا» خواند. او در این بیانیه، مردم را به «استفاده از این ماه» و «ایمان به خدا» فراخواند و از آن ها خواست «ریشه های باقی ماندهٔ درخت ستم و بیداد را خشک کنند.» با آ