Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
شاه صفی یکم (۱۶۱۱ – ) ششمین پادشاه ایران صفوی بود که از ۱۰۳۸ تا ۱۰۵۲ هجری قمری به مدت ۱۴ سال پادشاهی کرد. صفی، که هنگام تولد سام میرزا نام گرفته بود، پسر محمدباقر صفی میرزا، پسر بزرگ شاه عباس یکم بود که به دستور شاه به قتل رسیده بود. در نتیجه، او پس از مرگ شاه عباس، در ۱۸ سالگی به پادشاهی رسید. صفی از نخستین شاهزادگان صفوی بود که انحصاراً در حرمسرای سلطنتی پرورش یافته بود و پیش از تاج گذاری، هیچ مسئولیت سیاسی به عهده نداشت و برخلاف اجدادش، عهده دار حاکمیت هیچ ولایتی نیز نبود. صفی به طور کلی پادشاه خشنی بود و در اوایل سلطنتش، به دلیل ترس از دست دادن حکومت، بسیاری از اطرافیان خود، از جمله شاهزادگان صفوی و بزرگان گرجی تبار و بسیاری دیگر را به قتل رساند. در زمان او، سرداران بزرگ دوران شاه عباس، مانند امام قلی خان، زینل خان شاملو، داوود خان گرجی و علی مردان خان یا به قتل رسیدند، یا از کار برکنار شدند. به طوری که حتی سلطان العلماء آملی، وزیری که از انتهای پادشاهی شاه عباس در مقام صدارت (نخست وزیری) باقی مانده بود، نیز از خشونت ورزی های شاه صفی در امان نماند، و نه تنها مقام صدارت را در سال ۱۶۳۲ میلادی از دست داد، بل
که فرزندانش نیز به دستور شاه کور شدند. پس از وی، میرزا طالب اردوبادی به صدارت رسید. شاه صفی به دلیل اعتیاد به مواد مخدر و تربیت یافتن در حرم سرا، نه توانایی اداره کشور را داشت و نه علاقه ای به دخالت در امور مملکتی از خود نشان می داد؛ در نتیجه، امور را به وزیر خود ساروتقی اعتمادالدوله و رستم خان سپهسالار سپرده بود. در سال نخست سلطنت وی، مشهد مورد هجوم ازبکان قرار گرفت. طی دورهٔ پادشاهی شاه صفی، ازبک ها حداقل یازده بار به ایران حمله کردند، اما سرانجام شکست خوردند و به ماوراءالنهر گریختند. سلطان مراد، پادشاه عثمانی به محض آگاهی از مرگ شاه عباس، به آذربایجان و بغداد لشکر کشید که در آذربایجان کاری از پیش نبرد، اما در بغداد در نهایت پیروز شد و با عهدنامه زهاب، عراق امروزی به صورت همیشگی از ایران جدا شد. در گرجستان، قندهار، قزوین و گیلان نیز شورش رخ داد. با وجود این شورش ها و از دست دادن عراق و یورش های پیاپی ازبکان از جانب شمال شرق کشور، ایرانیان از شرایط زندگی بدی برخوردار نبودند. منبع شناسی. منابع دوران شاه صفی، قسمتی از منابع صفوی هستند که شامل تاریخ نگاری، نوشته های تاریخی (منشآت، فتح نامه ها، پیمان ها و آرشیوه
ای دولتی کشورها)، آثار هنری (نگاره ها، سروده و کتیبه بناها)، سفرنامه های اروپایی و غیراروپایی (عثمانی، هندی) و سایر منابع مانند فرهنگ عامه (فولکلور) و منابع دینی - مذهبی (مثلا وقفنامه ها و متون دینی آن زمان) هستند. سندهای بازرگانی اروپایی به صورت اعم و کمپانی هند شرقی هلند به شکل اخص، حاوی اطلاعات گرانقیمتی در مورد دوران شاه صفی و مخصوصاً بازرگانی آن می باشند. طی قرن هفدهم میلادی بازرگانان، جهانگردان و کشیشان زیادی از کشورهای اروپایی به ایران آمدند. در دوره شاه صفی یک هیئت نمایندگی از امیرنشین شلسویگ هلشتاین سال ۱۶۳۶ م / ۱۰۴۶ ه .ق وارد اصفهان شد. این سفارت در انجام مأموریت خود برای عقد قرارداد خرید ابریشم که می بایست از راه روسیه به اروپا وارد شود، موفق نشد اما سفرنامه ای که توسط دبیر اول این سفارت، اَدام اولئاریس، نوشته شد واجد اهمیت بسیار است. منابع دست اول عثمانی که امروزه در دسترس هستند شامل اسناد و مدارک بایگانی های عثمانی، منشآت، تاریخنگاری ها، جنگ نامه ها، ظفرنامه ها و سیاست نامه ها هستند. منابع عثمانی را باید در چهارچوب دشمنانه یا دوستانه بودن روابط با دولت صفوی تفسیر کرد. آثار وقایع نگاری پدید آمده د
ر قرن هفدهم میلادی به این شرح است: تاریخ حسن بیگ زاده، صحایف الاخبار ()، تاریخ سولاق زاده ()، تاریخ نعیما ()، تاریخ پچوی ()، فضلکه (کاتب چلبی)، زبده التواریخ (مصطفی افندی صافی). پیشینه. در طول سلطنت شاه عباس بزرگ، اگرچه توانست ایران را از دست مشکلات داخلی و خارجی برهاند و نظم و نظامی به وجود بیاورد که جانشینان نالایقش تا یک قرن بعد به راحتی به حکومت ادامه دهند، ولی برخی از کارهایش که بنا به مصالح آن زمان مجبور به اجرای آن شد، از جمله عوامل سقوط صفویان به شمار می آید. شاه عباس، خود با کنار گذاشتن پدر و برادرش به حکومت رسید. گرچه این کار در ابتدا توسط برخی از سران قزلباش رخ داد و شاه عباس گویا در این امر دخیل نبود، ولی وقتی که کاملاً قدرت را به دست گرفت هنوز به شکل رقیب به محمد خدابنده می نگریست و مراقبش بود. شاهزادگان و فرزندان پسر شاه عباس، تحت سرپرستی امیران قزلباش در شهرهای مهم ایران به نوعی حکومت می کردند و به سرمشق شاهی می نمودند. شاه عباس هنگام تولد فرزندانش جشن عمومی اعلام می کرد. شاه عباس به ظاهر به فرزندانش علاقه زیادی داشت تا اینکه قیم پسر دومش، حسن در سال ۹۹۷ ه .ق در مشهد شورش کرد. بااینکه این شورش
سرکوب شد، ولی خاطره کودتا علیه پدرش برای شاه عباس تداعی شد. محمد میرزا و اسماعیل میرزا (سومین و چهارمین فرزندان) در خردسالی از دنیا رفتند ولی شرایط برای سه پسر دیگر شاه به گونهٔ دیگری رقم خورد، وقتی در سال ۱۰۲۳ ه .ق سران چرکس مورد سوءظن، همه از دم تیغ گذرانده شدند و علاوه برآن نیز محمدباقر میرزای به ظاهر بیگناه که خود جریان شورش امیران را به شاه رسانده بود، در سال ۱۰۲۴ ه .ق در رشت به دستور پدرش به قتل رسید. شش سال بعد چهارمین پسر شاه، محمد خدابنده بود، که او نیز در هنگام بیماری شدید پدرش، زودهنگام از قزلباشان درخواست حمایت کرد که سرنوشت او نیز گرفتن چشمانش بود. در سال ۱۰۳۶ ه .ق تنها دو سال مانده به فوت شاه عباس، پنجمین پسرش امام قلی میرزا در حالی که بیش از بیست و دو سال از عمرش نمی گذشت، سرنوشت مشابهی یافت. سرانجام شاه پسری که شرایط پادشاهی داشته باشد، نداشت و فرزندان شاهزادگان نیز به خاطر عدم شورش احتمالی در حرمسرا با ناز و نعمت بزرگ شدند، تا فکر شورش به ذهنشان خطور نکند. زندگی. تولد، کودکی و نوجوانی. سام میرزا (شاه صفی) که به دستور شاه عباس به عنوان ولیعهد و جانشین وی انتخاب شده بود از ۵ سالگی در حرم کنار م
ادرش رشد پیدا کرد. شاه صفی اولین شاه صفوی بود که انحصاراً در حرمسرای شاهی بزرگ شده بود. این قانون برای بقیهٔ شاهزادگان و شاهان آیندهٔ صفوی نیز اجرا شد که در نتیجه شاهان نالایقی برسرکار آمدند، که هیچ درکی از مملکت داری و ادارهٔ حکومت نداشتند و فقط مشغول کارهای بیهوده و عیش ونوش در حرمسرا بودند. در دوران "قفس" (پس از ۱۰۰۰ ق. /۱۵۹۱–۱۵۹۲ م) که محبوس کردن شاهزادگان در حرم، پیش از رسیدن به پادشاهی باب بود، مادرهای شاهزادگان به همراه کسانی که در حرم کار می کردند، مثل خواجگان و غلامان حرم، اهمیت روزافزونی در سیاست پیدا نمودند که ایشیک آقاسی ها به عنوان عنصر کلیدی در ارتباط حرم با بیرون، مهم به شمار می آمدند و در سیاست اهمیت داشتند. در قفس نمودن شاهزادگان، تقلید از دربار عثمانی بوده است. شاه صفی تا آخر عمر خود نتوانست به طور کامل به خواندن و نوشتن مسلط شود. مشهور است که شاه عباس بزرگ برای ایجاد حالت رخوت در سام میرزا (شاه صفی) دستور داده بود روزی یک نخود تریاک به او بدهند اما مادرش به جای آن داروی ضد سم به پسرش می خوراند تا در مقابل مسمومیت احتمالی مقاوم باشد. شاه صفی هنگامی که به تخت سلطنت نشست چنان خونسرد و خواب آلو
د و سست بود که پزشکان به شراب خواری تشویقش کردند تا مگر حس و حرارتی پیدا کند و جانی بگیرد. عیاشی و شرابخواری شاه صفی چنان تعجب برانگیز بود که حتی مورخان دولتی نیز ناگزیر از ذکر مفاسد آن شدند. برای مثال واله اصفهانی در کتاب خود خلدبرین، در صفحاتی چند حالت شاه را که به سبب مستی عارض می شد تصویر کرده است. جانشینی، تاجگذاری و اولین حکم ها. سام میرزا فرزند صفی میرزا (۹۹۵–۱۰۲۴ ه .ق) تنها گزینهٔ باقی مانده برای احراز مقام پادشاهی و جانشینی پس از مرگ شاه عباس بزرگ به حساب می آمد. به این ترتیب وی در سال ۱۰۳۸ ه .ق هشت روز پس از مرگ شاه عباس، در ۱۸ سالگی، در کاخ عالی قاپو بر تخت پادشاهی تکیه زد. از این پس سام میرزا با نام جدید شاه صفی (همانند اسم پدرش) به حکومت پرداخت. تعامل وی با علمای شیعه و نفوذ آن ها در ساختار حکومت نوپای شاه صفی از بر تخت نشستن وی کاملاً مشهود بود. با وجود این که شاه عباس، سام میرزا را به عنوان جانشین خود انتخاب کرده بود؛ اما مرگ وی در مازندران فرصت فراهم نمودن مقدمات این کار را از وی گرفت. به همین دلیل این کار بدون تأیید مقامات بلندپایهٔ حکومتی امکان پذیر نبود. به همین دلیل وزیران (مقامات دولتی) ب
ا همکاری گروهی از افراد صوفی جانشینی سام میرزا را تأیید و مقدمات این کار را فراهم کردند. از میان شاهان گذشته صفوی تنها جانشین شاه اسماعیل یکم توسط خود شاه پیشین انتخاب شده بود. شاه اسماعیل دوم و سلطان محمد خدابنده را سران قزلباش برای این امر مهم انتخاب کرده بودند و هیچ گروه دیگری قدرت دخالت در این امر را نداشت. مراسم تاجگذاری، شب دوشنبه چهارم جمادی الثانی سال ۱۰۳۸ ه .ق در اصفهان برگزار شد. در این مراسم سلطان العلماء آملی کمر و شمشیر سلطنتی را به شاه صفی بستند و خاتم مجتهدین، امیر محمدباقر داماد به زبان فصیح خطبهٔ شاهنشاهی را خواندند. فردای روز بر تخت نشستن شاه صفی مراسم دیگری برای تثبیت جایگاه و اعلام پادشاهی وی برگزار شد. در این مراسم روحانیون ("خاتم مجتهدین") به عنوان برپا کنندگان این مراسم بودند. عجله در برگزاری دوباره مراسم نشان از شرایط ویژه آن دوران دارد. اجرای این مجلس نیز به دلیل وجه معنوی روحانیون بود. دو گروه فعال در این زمینه با احساس ترس از وقوع مخالفت های احتمالی و هم چنین شورش در نقاط مختلف کشور (مدعیان قدرت) با برپایی این مراسم، پادشاهی وی را تثبیت کردند. در همان روزهای جشن تاجگذاری، سکه های طل
ای خالص به نام شاه صفی مسکوک شد. اولین حکم شاه صفی بعد از تاجگذاری، خراب نمودن تمام میخانه ها و از بین بردن خمرهای شراب بود. شاه صفی در حکم های بعدی به تعیین امرا و وزاری خود پرداخت. مقام "ایشک آقاسی باشی دیوان" را به همراه قبای زربفت و مندیل تمام زر و چهار زری تمام زر و بالاپوش اندرون سمور زبفت به زینل خان شاملو، مقام "وزارت اعظم" را به همرا بالاپوش زربفت اندرون سمور و مندیل تمام زر و قبای زربفت به سلطان العلماء آملی، منصب "قورچی باشی" را به همراه خلعت با قبای زربفت و بالاپوش اندرون سمور و مندیل تمام زر و جغه سیاه به عیسی خان صفوی، منصب "صدارت" را به همراه خلع فاخره از قبای زربفت و بالاپوش زربفت اندرون سمور و مندیل تمام زر و ترصیع مهر حضرات چهارده معصوم به میرزا رفیع الدین محمد صدر، منصب "رقم نویسی و واقعه نگاری" را به همراه خلع فاخره و اسب خاصه به زین و یراق طلا به میرزا طالب خان و هر یک از حکام را همچون خسرومیرزا که از نبایر ولایت گرجستان بود و جد در جد، در این ولایت حاکم بودند را به حکامی همان ولایت اعطا نمودند. در همین سال، شاه صفی انعام های زیادی به کل حکام های ایران اعطا نمود. هشتاد هزار تومان به امام
قلی خان حاکم فارس و به بقیه حکام محروسه، مبلغ پانصد هزار تومان انعام بخشیدند. اتفاقات و درگیری های دورهٔ سلطنت شاه صفی. اولین اختلالی که پس از مرگ شاه عباس پیش آمد، نافرمانی اعراب بدوی بنو لام در اطراف بغداد بود، که البته مشکل دامنه داری نبود. اما شورش های بعدی از ابعاد بزرگتری برخوردار بودند. شورش غریب شاه گیلانی. اقدامات گهگاهی شاه عباس برای کاهش فشار مالیات و جبران اشتباه ها، نتوانست چندان نظر مردم گیلان را به خود جلب کند. قیام های عمومی به فاصلهٔ چند سال پس از فتح گیلان توسط شاه عباس، چندین بار رخ داد که هربار با خشونت معمول قزلباشان سرکوب شد. خطرناک ترین شورش در ۱۰۳۸ ه .ق در لشت نشا کوتاه مدتی پس از مرگ شاه عباس پیش آمد. با حکمرانی ستمگرانهٔ اصلان خان، وزیر گیلان، مردم صبر از کف دادند و پیرامون کالنجار سلطان که از نهانگاه خود در جنگل بیرون آمده و ادعا می نمود که پسر امیره جمشیدخان بیه پس است جمع شدند. جمشیدخان از خان های بیه پس (غرب گیلان) بود که در زمان شاه عباس سرنگون شده بود. به نوشته ثواقب، کالنجار سلطان را عده ای از حکام و ملاکین قدیم که در خفا می زیستند، به گمان موقعیت مناسب به سلطنت برگزیدند و عاد
ل شاه نامیدند. سپاه بزرگی از مردم عادی از او پیروی کرده او را با عنوان عادل شاه و غریب شاه، شاه اعلام کردند. شورشیان در ۲۰ شعبان ۱۰۳۸ ه .ق رشت را تصرف کردند و جمع کثیری را به قتل رساندند. فومن را غارت نکردند به دلیل این که اهالی خود را تسلیم کردند. لشت نشا هم غارت شد. خانه ها، مغازه ها، کاروانسراها، بازارها و اقامتگاه کلانتر لاهیجان و دفاتر دولتی غارت و تخریب شدند. در پاسخ، خان های تنکابن، آستارا و گسکر در کوچصفهان بر غریب شاه غالب شدند و قیام با خشونت و کشتار قیام کنندگان سرکوب شد. تعداد کشته شدگان را تا ۸۰۰۰ نفر آورده اند. عادل شاه نهایتاً از ساروخان تالش، حاکم آستارا، که از شاه صفی فرماندهی کل گیلان را گرفت شکست خورد. ساروخان به هنگام ترک، دختران و زنانی را که سپاهش اسیر کرده بود با خود برد. عادل شاه به دربار فرستاده شد. شاه صفی که در آغاز می خواست او را ببخشد، به تحریک اطرافیان تصمیم گرفت او را بکشد. طی جشن بزرگی در عالی قاپو مدتی غریب شاه را شکنجه داده و پاهای او را نعل و آروارهٔ پایینش را سوراخ کردند. سرانجام در جلوی جمعیت در میدان نقش جهان تیربارانش نمودند. اولین حملهٔ ازبکان ۱۰۳۸ ه .ق/ ۱۶۲۹ م. در اواخ
ر حکومت شاه عباس بزرگ، دو حکومت اصلی در بین ازبکان وجود داشت که همواره با یکدیگر و همسایگان در حال جنگ بودند: خانات خیوه در ناحیهٔ خوارزم و خانات بخارا در بخارا و شمال خراسان بزرگ. البته روش حکومتی در این خانات به صورت متمرکز نبوده است و حکمرانان هر ناحیه ای درجه بالایی از خودگردانی داشته اند. تا زمانی که شاه عباس زنده بود، اسفندیار خان، خان خیوه (حاکم اورگنج)، به خراسان حمله نمی کرد، اما پس از مرگ شاه عباس، هم خود خان خیوه و هم برادرش ابوالغازی به خراسان حمله کردند. در نخستین سال زمامداری شاه جدید، گزارش های دیده بانان دولتی از خراسان فزونی گرفت و آشفتگی رخ نمود. شاه صفی برای آسایش و امنیت مردم، زمان بیک ناظر بیوتات و تفنگچی آقاسی را به سرداری خراسان فرستاد و ۱۵ هزار تومان پول و ابریشم به او داد تا تفنگچی بیشتری در خدمت گیرد. اسفندیار سلطان برادر ابوالغازی خان با سپاهی به حوالی مرو رسیده پیغام های به عاشورخان کهرلو حاکم مرو فرستاد تا شاید بتواند او را از قلعه بیرون بیاورد. بالاخره عاشورخان قلعه را به محافظان سپرده و با سپاه قزلباش به بیرون آمدند، در برابر اسفندیار خان به مبارزه پرداختند. عاشورخان در این جنگ
پیروز شده، اسفندیار خان فرار کرد. با وجود شکست اسفندیار، ابوالغازی خان برادرش به تحریک شماری از بزرگان نسا، ابیورد و درون به واسطهٔ نزدیکی مذهبی با ازبکان، رهسپار تسخیر این سرزمین ها شد. محب علی سلطان فرزند بکشخان استاجلو حاکم نسا و اغورلوسلطان حاکم درون، از ترس ازبکان فرار کردند و مردم آن نواحی بنا به مذهب خود به استقبال ابوالغازی خان رفتند. خبر آمدن ابوالغازی خان و تصرف قلاع و رفتن به سمت قلعهٔ ابیورد به گوش زمان بیک ناظر و تفنگ چی آقاسی رسید که به آن حدود رفتند. ابوالغازی خان از نسا به سمت قلعهٔ ابیورد آمد، جمشید سلطان گرجی حاکم قلعه ابیورد آنجا را استحکام داده در تدارک سپاه بود که خبر آمدن منوچهرخان (فرزند قرچقای خان حاکم مشهد) و بیرام علی سلطان بیات حاکم نیشاپور و احمدسلطان چگینی حاکم سبزوار رسید که خود را به ابیورد رسانیده اند. ابوالغازی خان از این خبر متزلزل شده، به سمت نسا رفت و در راه با قزلباش ها رو به رو شد که جنگی درگرفت. قزلباش ها حملات شدید علیه وی انجام دادند که در نهایت، ابوالغازی تاب مقاومت نیاورده، فرار کرده و غنائم بسیاری به دست قزلباش ها افتاد. در این درگیری حدود ۳ تا ۴ هزار نفر از نیروهای
ازبک کشته یا اسیر شدند. خسرو خان بیگلربیگی استرآباد و علی یارخان گرایلی خود را به معرکه رسانیدند. ابوالغازی نیز به سمت خوارزم عقب نشینی کرد. شاه صفی پاداشی بابت این پیروزی به تمام امرای این جنگ داد. در سال ۱۶۲۹ میلادی والی میمنه همراه اورازقوش بیگی، از سرداران معروف خان بلخ، به ماروچاق که در دست ایرانیان بود حمله کرد. پس از دوازده روز جنگ و محاصره ازبکان به نتیجه ای نرسیدند و خواستند در مقابل ماروچاق یک دژ بنا کنند. در این زمان خبر رسید که فرمانده ارتش خراسان، زمان بیگ، قصد آمدن به این ناحیه را دارد که اوراز بی هزار نفر را به مقابله فرستاد. این عده شکست خوردند و بسیاری از ایشان اسیر شدند. در نتیجه، سردار ازبک به فرمانده خراسان نامه نوشت و از این حمله اظهار پشیمانی نمود و عذرخواهی کرد. شاه صفی دستور داد که اسیران را آزاد کنند و تا ۱۸ ماه صلح برقرار بود. این فرصت زمان مناسبی بود تا تعدادی از نیروهای خراسان در عقب راندن عثمانیان در ۱۶۳۰ م کمک کنند. در ۱۶۳۰ م/۱۰۳۹ ق، ازبکان کل گناه حملات را بر گردن ابوالغازی (برادر اسفندیار) انداختند و از حملات عذرخواهی کردند. سپس ابوالغازی را دستگیر کرده و در ابیورد تحویل بیگلر
بیگی خراسان دادند که در همدان پیش شاه صفی بردند و ده سال در قلعه طبرک اصفهان زندانی شد. اولین جنگ ایران و عثمانی ۱۰۳۸ ه .ق / ۱۶۲۹ م. تا ۱۰۴۰ ه .ق / ۱۶۳۱ م. سلطان مراد پادشاه عثمانی به مجرد آگهی از مرگ شاه عباس به آذربایجان و بغداد لشکر کشید. البته مراد چهارم از آخرین پادشاهان جنگنده عثمانی است که پس از او به ندرت کسی از پادشاهان عثمانی در میدان جنگ حاضر می شد. خسرو پاشا وزیر اعظم عثمانی با مأموریت بازپس گیری ولایاتی که در زمان شاه عباس از تصرف آنان خارج شده بود، به سوی ایران روانه شد. در سال ۱۰۳۹ ه .ق / ۱۶۲۹ میلادی، ابتدا شهرزور را تصرف کرد و مقر فرماندهی خود را در آن قرار داد و با جمع آوری تدارکات از حله و اشغال سرزمین اردلان برای هجوم به بغداد آماده شد سپس به بغداد حمله نمود که از ۱۷ صفر ۱۰۳۹ ق (سوم مهر) تا ۸ ربیع الثانی (۲۳ آبان) تحت محاصره بود اما نتوانست بغداد را تصرف کند. خسرو پاشا که مأموریت اصلی اش استرداد بغداد بود، گروهی از سپاه خود را همراه با برخی خان های کُرد به سوی تبریز روانه ساخت. تبریزیان از بیم قتل و غارت، اسباب و اموال خود را در نهان خانه ها گذاردند و گروهی نیز تبریز را ترک گفتند؛ اما صف آر
ایی سپاه ایران به سرکردگی رستم بیک، دیوان بیگی تبریز و نقدی بیک شاملو، داروغهٔ فراشخانه در برابر سپاه عثمانی در کنار آجی چای، باعث قوت قلب و اطمینان تبریزیان شد. سرانجام، عثمانیان عقب نشینی کردند و کاری از پیش نبردند. در آذربایجان سپاه عثمانی کاری از پیش نبرد و در بغداد با مقاومت صفی قلی خان والی قزلباش آن برخورد که با جسارت و جلادت از آن شهر دفاع کرد و از پیشرفت سپاه دشمن جلوگیری نمود. صفی قلی خان در دفاع از بغداد حدود دوازده هزار نفر به عثمانیان تلفات وارد نمود. در همین ماجرا یک دسته از سپاه ایران به سرکردگی زینل خان شاملو در حدود مریوان از سپاه عثمانی شکست خوردند (رمضان ۱۰۳۸ ه .ق) و به دنبال آن عثمانی ها وارد ایران شدند. بخش دیگری از سپاه عثمانی به حوالی همدان رسیده بودند که به دستور شاه صفی مردم این ولایت مهاجرت کرده و به نقاط دیگر رفتند تا از آسیب لشکر دشمن در امان باشند، اما به اعتبار جمعیت سپاه قزلباش حرکت مردم به تعویق افتاد. قتل عام همدان. در سال ۱۰۳۹ ه .ق عثمانی ها به همدان تاختند و این شهر به تصرف ایشان درآمد و اهالی همدان در شش روز تمام قتل عام شدند. خسرو پاشا، محله های همدان را میان هفت تن از پاش
ایان تقسیم کرد و فرمان داد که در یک هفته، تمام مردم شهر و حتی حیوانات را بکشند، بناها را ویران کنند و درختان را ریشه کن سازند؛ و اگر در پایان این مدت در منطقه ای جانداری پیدا شد، یا دیوار و درختی برپا بود، فرمانده آن جا خود کشته می شود. آن گاه در پایان مهلت بازرسان خسرو پاشا، سراسر شهر را جستجو کردند و هر زخمی و بیماری هم که در ویرانه ها یافتند، کشتند. البته از سویی دیگر پادگان ایرانی بغداد (سپاه همدان به فرماندهی صفی قلی خان که بیگلربیگی همدان هم بود) چنان دلاورانه دفاع کردند، که ترک ها با شنیدن حرکت شاه صفی برای نجات بغداد، به ترک محاصرهٔ آن شهر وادار شده و ناچار به موصل عقب نشستند. از این لشکرکشی سودی عاید عثمانی نشد. بعد از پایان این جنگ بعضی از اطرافیان شاه صفی ذهن او را نسبت به زینل خان بدبین و شاه را برای قتل او ترغیب کردند. لیکن دیری نگذشت که زینل خان مورد غضب شاه واقع شد. به این ترتیب شاه دستور داد تا زینل خان را به حوالی خیمهٔ حرم خود بیاورند، و به دستور وی غلامی از خواجه سرایان به نام بهرام، سر زینل خان سپهسالار را در ۶ ذی الحجه ۱۰۳۹ ه .ق از تن جدا کرد. سپس به دستور شاه صفی سر وی را به دید لشگریان
درآوردند تا باعث عبرت همگان شود. در همان روز شاه صفی، اغورلو خان شاملو را به مقام ایشک آقاسی باشی و به مرتبهٔ خانی ترفیع داد و به حکامی ایالت ری برگزید و همچنین مقام سپهسالاری را به رستم بیگ غلام خاصه واگذار نمود. شورش خان احمدخان اردلان در کردستان. از دیگر شورش های این دوره قیام خان احمدخان اردلان والی کردستان بود. او که در دورهٔ شاه عباس دز تصرف قلعه رواندوز و شهر موصل از خود دلاوری های بسیار نشان داده بود پس از مرگ شاه نیز کماکان مورد عنایت وی بود تا این که سعایت دیگران باعث بدگمانی شاه صفی شد. اردلان خان داماد شاه عباس بود و زرین کلاه، خواهر او را در حبالهٔ نکاح و از این زن پسری به نام سرخاب که بسیار مورد توجه شاه عباس بود، داشت. اما بدگمانی شاه صفی باعث شد این جوان را کور کردند و این حرکت، خشم و طغیان اردلان خان را به دنبال داشت. در سال ۱۰۳۹ ه .ق / ۱۶۳۰ میلادی هنگامی که کردان نواحی غربی به سرکردگی خان احمد اردلان و به تحریک خسرو پاشا دست به شورش زدند، جانی بیک که مورد اعتماد شاه صفی بود، از طرف او به سرداری قشون گماشته شد و به سوی ولایت اردلان اعزام شد. خان احمدخان که با دولت عثمانی هم پیمان شده بود با ک
مک عثمانی ها چند ناحیه از ایران (کرمانشاه، سنقر، همدان، خوی و ارومیه) را متصرف گشت. پس از آن از طرف عثمانی موصل و کرکوک نیز به او داده شد و خان احمدخان اردلان هفت سال در موصل و کرکوک حکم فرمایی کرد. در آن ایام سپاهی به فرماندهی سیاوش بیگ و شاهوردی خان، برای سرکوبی او اعزام شد که در نهایت به شکست خان احمدخان اردلان منجر شد. در این جنگ کوچک، احمد پاشا یکی از حکام عثمانی همراه با محمّد پاشا (بیگلربیگی موصل) که با اردلان خان هم پیمان شده بودند به قتل رسیدند. عاقبت خان احمدخان اردلان به واسطهٔ بیماری که داشت، در حال فرار درگذشت. دومین حمله ازبکان. خان بخارا از ۱۶۱۱ تا ۱۶۴۲ میلادی، امامقلی خان بود که برادرش ندرمحمد خان را به امیری بلخ برگزیده بود. پسر ندرمحمدخان، عبدالعزیز نام داشت که پس از فوت شاه عباس بارها به ایران حمله نمود. به گفتهٔ واله اصفهانی، "عبدالعزیزخان بیشتر از این که به حمام برود، به غارت خراسان می رفته است!" در ۹ شوال ۱۰۴۰ه .ق (۱۱ می ۱۶۳۱ میلادی) حمله جدید ازبکان بخارا به بالامرغاب و بادغیس شکست خورد و ازبکان ۳۰۰ نفر اسیر دادند. در نوامبر همان سال ازبکان به غوریان حمله کردند که پس از روبرو شدن با مقا
ومت دژ غوریان، به سوی تربت جام، خواف و باخزر رفتند که پس از رسیدن نیروهای صفوی، به غارت احشام ایل عرب خفاجه بسنده کرده و به سمت بخارا برگشتند. چون حاکم هرات گزارش حادثه را به شاه صفی فرستاد، شاه با تغییر سیاست نرمش و ملایمت خود با ازبکان به خراسانیان دستور داد که با شدت، تهاجمات ازبکان را در هم کوبند و اگر بزرگان خراسان در دفع ازبکان کوتاهی کنند ایشان را شدیداً تنبیه خواهد کرد. در اواخر سال ۱۰۴۱ ه .ق (۱۶۳۲ میلادی) عبدالعزیز خان از پیمانی که با صفویان داشت سرباز زد و به تصور تسخیر دوبارهٔ خراسان به تجهیز قوا مشغول شد. سپاهیان او دوباره به خراسان تاختند. خودش به ماروچاق حمله کرد و ندر دیوان بیگی به مرو. با وجود این که والی مرو تازه درگذشته بود، اما پانزده هزار سپاهی ازبک نتوانستند مرو را فتح کنند و به بخارا بازگشتند. عبدالعزیز با (سی هزار یا بیست هزار نفر) سپاهی به خراسان وارد شد. پیش از آن مردم، منطقه را تخلیه و براساس سنت آن روزگار صفویان، آذوقهٔ مورد احتیاج سپاه مهاجم را از بین برده بودند. عبدالعزیز و نیروهایش توانستند در نبردی سنگین ماروچاق را فتح کنند. سپاهی به فرماندهی رستم بیگ و رستم محمدخان حاکم درجزین
مأمور ختم غائله شدند، با شنیدن خبر آمدن سربازان خراسان، ازبک ها ناحیه را غارت و ترک نمودند. در مقابل سپاه قزلباش هم به چند شهر خان نشین بخارا حمله کردند و عده ای را اسیر نمودند که شاه صفی دستور داد ایشان را آزاد کنند. در ۱۶۳۳ م ازبکان سرخس را اشغال کردند و پادگانی را در آن مستقر نمودند. در بازپس گرفتن سرخس، دویست نفر از ازبک ها اسیر شدند. شورش شیرخان افغان. در سال ۱۰۴۰ه .ق در ایالت قندهار شورش رخ داد. کانون اصلی شورش، ناحیه پوشنگ بود که گروهی از افغان ها موسوم به کاکری در آن مسکن داشتند و حکمرانی آن در دست شیرخان افغان بود. جایگاه اصلی افغان های شیرخانی در تَرین بود و گاهی نام شیرخان را با پسوند "ترینی" آورده اند. نگهداری قندهار، برای امنیت کابل و کل خراسان اهمیت داشت. این شهر به صورت اجتناب ناپذیر، باعث کشمکش بین گورکانیان هند و صفویان ایران بوده است. صفویان از طریق حکمرانان خود در قندهار، عوارض گمرکی به عنوان حق عبور از کالاها دریافت می نمودند. هردو امپراتوری گورکانی و صفوی، به این شهر برای دفاع در مقابل ازبکان احتیاج داشتند. شیرخان فرزند حسن خان بن عبدالقادر افغان ترینی بود که پدرش در زمان شاه تهماسب یکم ت
ابع و خراج گزار سلطان حسین حاکم قندهار بود. هنگامی که قندهار در سال۱۰۰۳ ه .ق به تصرف گورکانیان درآمد، حسن خان نتوانست در جایگاه خود اقامت کند و در سال(۱۰۱۱ ه .ق) با بستگان خود به خراسان آمد و در زمرهٔ ملازمان شاه عباس اول قرار گرفت و در ولایت فراه استقرار یافت. شیرخان پس از مرگ پدر به خدمت شاه عباس رسید و پس از فتح قندهار به دست شاه عباس (سال ۱۰۳۱ ه .ق) الکای پوشنگ که جایگاه پدرانش بود به وی داده شد و در آن ولایت تمکن و استقلال یافت. بعد از فوت گنجعلی خان که پسرش علیمردان خان جانشین او شد، شیر خان از روی غرور و مقام خواهی و با اعتماد به عنایات گوناگونی که شاه عباس به وی می کرد، خودرأیی و زیاده روی پیش گرفت. شیر خان شروع کرد به تجاوز، غارت و باج گرفتن از کاروان های تجاری هندوستان که از ناحیه قندهار و اطراف آن عبور می کردند. تجار از زیاده خواهی های او ناراضی بودند. او همچنین به آزار و اذیت سایر افغان هایی که مطیع دولت صفوی و تابع بیگلربیگی قندهار بودند، به ویژه طایفهٔ ابدالی که خودشان امیر جداگانه داشتند، پرداخت و با همهٔ تذکرهای حاکم قندهار، او از کار خود دست برنمی داشت و به همین دلیل بین او و علیمردان خان کدو
رت پدید آمد. علیمردان خان از ترس آنکه مبادا درگیری با شیر خان مورد رضایت شاه عباس نباشد (چراکه شاه پیشتر عنایت و توجه خاصی به شیر خان داشت)، حرکات ناشایسته او را نادیده می گرفت و هرکدام علیه دیگری، گزارش هایی به شاه رسانیده و از رفتار یکدیگر شکایت می کردند. در سال ۱۰۴۰ ه .ق او از سر بلندپروازی و قدرت طلبی تصمیم گرفت به قلمرو پادشاه مغولی هند تجاوز کند. علیمردان خان او را از این تصمیم منع کرد. کاروان های هندی از دست شیرخان به علیمردان خان شکایت های زیادی نوشتند و علیمردان خان از ترس آن که مبادا به واسطهٔ عدم برخورد با شیر خان، مورد اعتراض شاه صفی قرار گیرد، با لشکر قزلباش به عزم گوشمالی شیر خان به سمت پوشنگ حرکت نمود. شیر خان با کمال دلیری به نیروهای قزلباش یورش برد اما نتیجه ای از پیکار خود نگرفت و تاب مقاومت در برابر نیروهای علیمردان خان نیافت و شکست خورد. شیر خان پس از شکست و تلف شدن بسیاری از نیروهایش، به جانب حاکم مولتان فرار نمود و اظهار طرفداری پادشاه مغولی هندوستان را کرد. اما هنگامی که از جانب پادشاه گورکانی هندوستان حمایتی به او نرسید، مأیوس شد و تصمیم گرفت، شخصاً دست به عملیات نظامی بزند. علیمردان خ