Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
نوع روایات و ادبیات است که بخشی از عناصر مشخصاً روایی و شفاهی تألیف و تصنیف را می توان در آن نوشته ها بازیافت. در ایران باستان انتقال دانش و معرفت عمدتاً بر نقل روایی و شفاهی استوار بود. آثار دینی و ادبی به سبب علاقه به نگهداری سنت های روایی و نقلی سده ها سینه به سینه حفظ می شده و به کتاب درآوردن آن ها سنتی چندان معمول نبوده است. برای نمونه کتاب اوستا پس از سده ها انتقال سینه به سینه سرانجام در دوره ساسانیان به رشته تحریر درآمد و پس از به کتابت درآمدن نیز کمتر مورد رجوع قرار می گرفت و موبدان برای اجرای مراسم دینی آن را از حفظ می خواندند. سابقه نوشتن در ایران به سده ششم پیش از میلاد بازمی گردد. نگارش اسناد دولتی، سیاسی و اقتصادی (مانند مطالب کتیبه ها، چرم نوشته ها و سفال نوشته ها) در ایران از دیرباز معمول بوده است. اما توسعه نگارش آثار دینی و ادبی تا سده های نخستین مسیحیت، مورد بحث است. شواهد حکایت از آن دارد که تکامل ادبیات از صورت روایی و نقلی به صورت نوشتاری در بخش دوم از عصر ساسانیان صورت پذیرفته است. از علل اساسی به کتابت درآمدن آثار زرتشتی حفظ و نگهداری آن ها در برابر پیشرفت اسلام، کاهش موبدان حافظ کتاب
و ایرادهایی بود که پیروان ادیان صاحب کتاب مثل مسیحی ها، برای نداشتن کتاب، بر زرتشتیان می گرفتند. مسلمانان حتی زرتشتی ها را «اهل کتاب» نمی دانستند. در این دوره بیشتر کتاب های مقدس زرتشتی و برخی آثار کم و بیش مرتبط با دین به نگارش درآمدند که به واسطه حمایت نهادهای دینی زرتشتی، تعدادی از آن ها تا به امروز بر جای مانده است. آثار ادبی و غیر دینی خواه به نظم یا نثر هم چنان سینه به سینه نقل شده تا پس از ظهور اسلام به تدریج رو به فراموشی نهاد و تنها تعداد اندکی که به زبان عربی برگردانیده شد یا در قالب های جدیدی در ادبیات فارسی بازتاب یافت، بر جای مانده است. ادبیات مادی. از زبان مادی که در غرب و شمال غرب ایران رایج بوده است، اثر مکتوبی در دست نیست. اما از اشاراتی که در نوشته های مورخان یونانی نظیر کتسیاس، دینون و هرودوت به داستان ها، قصه ها و اشعار این دوره شده است، رد ادبیات روایی و سینه به سینه این دوره را می توان پی گرفت. به گفته هرودوت، در زمان پادشاهی دَهیوکه، دعاوی را که می نوشتند، نزد وی می فرستادند. سپس او دربارهٔ آنچه نزدش آورده شده بود، داوری می کرد و داوری هایش را بازپس می فرستاد. تنها شاهد مستقیمی که نشان
می دهد مادها خط را می شناختند، تکه ای سیمین است که در تپه نوشیجان کشف شده و بخش هایی از دو نشانه خط میخی بر آن به جا مانده، اما شناسایی نوع خط میخی و زبان آن ناممکن است. به باور دیاکونف خط میخی پارسی باستان (خطی که برای کتیبه هایشان به کار می بردند)، در اصل نوآوری مادها بوده، در حالی که اشمیت احتمال می دهد مادها از خط میخی آشوری بهره می بردند. آثنئوس می نویسد که خنیاگران با اوراد خود دلاوری های کوروش و جنگ های او را با آستیاگ پیش گویی می کردند. سپس از قول دینون می نویسد: هنگامی که آستیاگ با دوستانش به جشن و شادمانی می پرداخت، مردی به نام اَنگارِس، که مشهورترین خنیاگران بود، احضار شد و داستان های منظوم معمول را با آواز خواند. در پایان گفت که دَدی ترسناک تر از گراز وحشی در باتلاق ها رها شده است و اگر بر همسایگان مسلط شود، دیری نگذرد که هیچ دشمنی هماورد او نباشد. چون آستیاگ از خنیاگر پرسید: این چه ددی است؟ خنیاگر جواب داد: «کوروش پارسی». همچنین دینون می نویسد که کوروش در خواب دید که خورشید در پیش پای او بود. سه بار کوشید تا آن را با دست بگیرد، ولی موفق نشد، زیرا خورشید سُر می خورد و می گریخت. مغان برای او پیش گ
ویی کردند که سه بار گریختن خورشید به معنای سلطنت سی ساله وی خواهد بود و چنین نیز شد. داستان های مربوط به کوروش به ادبیات راه یافته بود. گزنفون می نویسد: ایرانی ها در داستان ها و سروهای خود که تا این زمان هنوز رایج است، زیبایی و خصال نیکوی این پادشاه و علاقه مندی او را به فراگیری بازگو می کنند؛ و در جای دیگر می آورد که: نام کوروش ورد زبان اهالی ماد بود. هر کسی در گفتار خویش از او تمجید می کرد و مردم در سرودها و تصنیف به تحسین او می پرداختند. هرودوت از سروده های دینی مادی نام می برد که به نگام برگزاری آئین های نیایش برای ایزدها توسط مغ ها خوانده می شد. این سروده ها که احتمالاً شباهت هایی با یشت های اوستایی داشته است، به دوره مادها یا حتی پیش از آن بازمی گردد. آثنئوس دربارهٔ مادها گفته است: «بربرها نیز مانند یونانی ها کردارهای پهلوان ها را جشن می گرفتند و خدایان را می ستایند.» استرابو می نویسند که آموزگارهای ایرانی برای تربیت جوان ها، اخبار مربوط به کارهای شگفت ایزدان و نام آوران را با اساطیر و افسانه ها در هم می آمیزند. بر اساس چنین شواهدی است که مری بویس خنیاگری حرفه ای در ایران را متعلق به دوران پیش از اشکانی
ان می داند. بی تردید روایت های منثور و منظومی دربارهٔ تاریخ باستان، افسانه های کهن و داستان های عاشفانه در میان مادها رواج داشته است. داستان های حماسی مادی. کتزیاس (پزشک مخصوص اردشیر دوم) در کتاب خود "پرسیکا" (که در اوایل سده چهارم پیش از میلاد نوشته است) نمونه ای از داستان های حماسی مادی را که منجر به برقراری استیلای مادها شده، بیان کرده است. او در این کتاب، افسانه های مادی دیگری نیز نقل کرده که دارای شیوه و سبک حماسی و حتی نزدیک به سبک شاهنامه است. برای نمونه از داستان پارسوندس پارسی، اسارت او به دست حاکم بابل، نَنَروس و ماجرای رهایی او می توان نام برد. نَنروس حاکم بابل، این سپهسالار و کمانگیر دلیر ایرانی را به مدت هفت سال، به لباس زنان، در شبستان خود زندانی کرد، تا آنکه پارسوندس به یاری یکی از هم پیمان هایش آزاد شد و به کادوسیان پناه برد و آن ها او را به شاهی برگزیدند. کتزیاس افسانه زندگی کوروش را بر اساس داستانی حماسی یا افسانه ای که در روزگارش مشهور بوده است، بازگو می کند. بنا بر روایت این نویسنده، کوروش از خاندان شاهی ماد نیست، بلکه پس از رسیدن به پادشاهی است که با آمی تیس، دختر آستیاگ (که شوهر مادی او
یعنی سپیتمه را کشته بود) ازدواج کرده، خود را از این طریق به سلسله برافتاده منسوب می کند. به گفته کتزیاس، کوروش پسر اَترَدَت است که مردی دون پابه از قبیله ماردها بود. کوروش پس از ورود به خدمت شاه ماد اندک اندک مقام و منزلتی مهم به دست می آورد، رئیس ندیم ها و ساقی های شاه می گردد، مقام شهربانی (ساتراپی) ایالت پارس را برای پدر خود می گیرد و عظمت آینده خود او به وسیله خوابی پیش بینی می شود. بخش های پیش-تاریخی افسانه شاهنشاهی ایران که در کتاب کتزیاس آمده، با وجود آنکه آمیخته با داستان ها و اسطوره های سامی است، روایتی مادی به شمار می آید. در روایت مادی از چندین شاه آشوری نام برده شده است که مادها خاطره های آن ها را فراموش نکرده بودند. باید توجه داشت که بخش عمده این گونه روایات مربوط به فرمانرواهای آشور، آشکارا دارای اصل و منشأ ایرانی است. برای نمونه از افسانه سمیرامیس، ملکه آشور می توان یاد کرد. در این روایت سمیرامیس نوزاد را سر راه گذاشته است و شبان ها او را می یابند. جنگاوری و لشکرکشی های او بر اساس افسانه در شرق ایران یعنی در بلخ و سرزمین هند روی می دهد. او باغی در نزدیکی بیستون می آراید و دستور می دهد که تصویر
او را بر صخره تراشیده ستیغ کوه بنگارند در حالی که صد سرباز نگهبان پیرامون او ایستاده اند و نیز کتیبه ای به خط سُریانی (آرامی) می نویسند. کاخی شاهانه در همدان بنا می کند و سال های پایانی زندگی اش را در دژی در سرزمین ماد سپری می کند. در داستان زندگی این شهبانوی آشوری، اجزا و عنصرهای ایرانی بسیاری دیده می شود که بعدها بازتاب آن را در افسانه شیرین و فرهاد می یابیم. افسانه اربق، ویران کننده شهر نینوا و به گفته کتسیاس بنیان گذار شاهنشاهی ماد، نیز نمونه ای دیگر از این گونه روایت ها است. هرودوت از میان چهار روایت مربوط به زندگی کوروش، افسانه ای را که به نظر کریستن سن اصل مادی دارد، برگزیده و پس از حذف جنبه های حماسی و شاخ و برگ های افسانه، آن را به صورتی منطقی درآورده است. برای نمونه، در افسانه اصلی، سگ ماده ای به کوروش شیر داده و او را پرورده است. حال آنکه هرودوت واژه مادی spāka به معنی «سگ ماده» را به عنوان نام زن شبانی انتخاب کرده که کوروش را پرورانده است. نکات برجسته افسانه کودکی کوروش در بسیاری از داستان های دیگر ایرانی به طور پراکنده می توان یافت. این امر از ویژگی های ادبیات روایی است که اجزا و عناصر برجسته افس
انه ها و زمینه های کهن مشترک به دست خنیاگرها و قوال ها به دوره های بعدی منتقل شده و در داستان های مربوط به شخصیت های دوره ای بعدی دوباره ظاهر می شوند. داستان های عاشقانه مادی. در میان افسانه ها و داستان هایی که مورخ های یونانی نقل کرده اند، نمونه هایی از داستان های عاشقانه مادی نیز دیده می شود. یکی از این داستان ها که کتسیاس آن را با لطفی استثنایی بیان کرده است، داستان پرشور عشق ستریانگایوس یا ستریاگلیوس شاهزاده مادی به زرینا، ملکه سکاها است که پس از ناکامی در عشق به خودکشی شاهزاده مادی می انجامد. نولدکه تمامی روایت های این داستان را بررسی کرده است و آن ها را دارای جنبه حماسی می داند، گرچه شخصاً ترجیح می دهد آن را منظومه عاشقانه بنامد. از دیگر داستان های عاشقانه مادی، داستان زریادرس و اداتیس است که خارس میتلنی این گونه نقل گرده است: «آورده اند که هیستاسپس (گشتاسب) و برادر کوچکش زریادرس از ازدواج آفرودیت و آدونیس به دنیا آمدند. هیستاسپس فرمانروای ماد وسرزمین های سفلای آن بود و زردیادرس بر نواحی علیای دروازه های خزر تا تنائیس حکمرانی می کرد. در آن سوی تنائیس، مراثی ها می زیستند که فرمانروای آن ها امارتس بود. وی
دختری داشت به نام اداتیس که زیباترین زن آسیا به شمار می رفت. اداتیس زریادرس را به خواب دید و دل بدو بست و زریادرس نیز در خواب مفتون آن دختر شد. زریادرس کوشید تا اداتیس را به دست آورد اما توفیق نیافت، زیرا پدر دختر نمی خواست او را به مردی بیگانه شوهر دهد. دیری نگذشت که امارتس جشن ازدواجی برگزار کرد که در آن خویشان و نزدیکان و اشراف دربار او حضور داشتند و از اداتیس خواست که جام شراب را به کسی بدهد که مایل به ازدواج با او است. زریادرس، که اداتیس او را پیش از آن از ماجرا آگاه کرده بود، به شتاب به همراهی گردونه ران خود از تنائیس گذشت و با لباس سکایی، ناشناس وارد تالار جشن شد و اداتیس جام او را پر کرد. خارس میتلنی می گوید که این داستان در میان مردم آسیا شهرت بسیار داشته و آن بر دیوارهای معبدها، کاخ ها و حتی خانه های خصوصی نقاشی می کردند و اشراف غالباً نام دختران خویش را اداتیس می گذاشتند. به نظر بویس این داستان اصل مادی دارد و با آئین پرستش خدای عشق (احتمالاً آناهیتا) ارتباط داشته است و بعدها به صورت داستان گشتاسب و کتایون وارد حلقه کیانی شده و در شاهنامه منعکس گشته است. ادبیات فارسی باستان. زبان فارسی باستان، نیا
ی زبان فارسی امروز، زبان قوم پارس بوده است که پس از ورود به ایران در جنوب غربی آن (استان فارس کنونی) ساکن شدند و شاهنشاهی بزرگ هخامنشی را در ۵۵۰ ق. م. بنیاد نهادند. به نظر می رسد که زبان فارسی باستان به صورت مکتوب جز در کتیبه های شاهان هخامنشی، در جاهای دیگری به کار نرفته است. آنچه در کتیبه ها ذکر شده، مطالب مربوط به حکومت و سیاست است اما از گفته های نویسندگان یونانی معلوم می شود که ادبیات حماسی به زبان فارسی باستان به صورت روایی و شفاهی، وجود داشته است. افزون بر آن شروو کتیبه های فارسی باستان را نیز متأثر از مضمون ها و ساختارهای این ادبیات حماسی روایی می داند. کتیبه های فارسی باستان. در کتیبه های فارسی باستان هرگز نامی از اوستا برده نشده است. اما سنجش کتیبه های فارسی باستان و متن های اوستایی حکایت از آن دارد که از نظر شکل و مضمون میان این دو متن باستانی تناظرها و یکسانی وجود دارد. در هر یک از این دو پیکره ادبی، تناظرها، ریختاره های موروثی سنت ادبی روایی سینه به سینه اند که در کتیبه های فارسی باستان به صورت منثور، و با آزادی عمل بیشتر، و در متن های اوستایی به صورت منظوم، و با ساختار و وزنی معین به کار رفته ان
د و احتمال آنکه این یکسانی ها و تناظرها تصادفی یا عاریتی یا حتی ناشی از جهانی های اندیشه و زبان باشند، بسیار اندک است. به احتمال بسیار مصنفان این متن های باستانی از مضمون ها و ریختاره های یک سنت ادبی موروثی بهر جسته اند. برای نمونه مضمون «مشروعیت پادشاهی» بیان می شود: در خاور نزدیک شاهان مدعی اند که از جانب خدایان و به ویژه از ایزدی خاص به شاهی منصوب شده اند و شاهی آنان بدین سبب از مشروعیت برخوردار است. همین مضمون در کتیبه های فارسی باستان به صورت رابطه ای میان اهوره مزدا و شاه نامبرده در سنگ نوشته مشاهده می شود. در متن های اوستایی، اقتدار و توانایی به ایزدان گوناگونی تعلق دارد. اما اقتدار ویژه از آنِ اهورامزدا است. در "ریگ ودا" نیز نظیر این مضمون دیده می شود. نحوه ارائه این مضمون در متن های نامبرده به وسیله ریختاره های سنت ادبی روایی موروثی به این گونه است: جدول سنجش ریختاره ها با یکدیگر به زبان اصلی: به نظر شروو تصویر شاه در سنگ نوشته های فارسی باستان در چارچوب میراث ادبی روایی کهن ایران و نیز ادبیات - شفاهی یا مکتوب - خاورنزدیک مطرح شده و حتی رویدادهای زمان به مدد ایم مضمون ها و شکل های ادبیات سنتی بیان شد
ه است. این سنت به خوبی به خدمت شاهان در می آید زیرا کردارهای پرسش برانگیز و نامعقول آنان را پوششی آشنا و در نتیجه معتبر و پذیرفتنی - از داستان های محبوب عامه - می بخشد. افزون بر این شروو میان کردارهای شاهان و ریختاره های سنت ادبی روایی/نقلی هماهنگی هایی یافته است. او تصویر روشن و ساده ای از این مطلب را چگونه سنت های روایی و کردارهای شاهان بر یکدیگر اثر می گذارند و چگونه این اعمال به صورت داستان های حماسی در می آیند به شرح زیر بیان می دارد: کتیبه های فارسی باستان به خط میخی از نظر تاریخی و زبان شناسی اسناد بسیار پرارزشی به شمار می روند، ولی از جهت ادبی از اهمیت اندکی برخوردارند. در این کتیبه ها جملات غالباً کوتاه و موجز و ساده اند و عیناً در قسمت های مختلف همان کتیبه یا کتیبه های دیگر تکرار می شوند و کتیبه های پس از داریوش غالباً استنتاخ گونه یا التقاطی از کتیبه های این پادشاه است. کتیبه های فارسی باستان طبعاً عاری از تخیلات ادبی و صور خیال هستند. کتیبه های داریوش قدیم ترین اسناد مکتوب ایرانی است که در زمان تألیف به نگارش درآمده است. این کتیبه ها، به جز بجز برخی از کتیبه های کوتاهی که در بعضی ساختمان ها به عنو
ان یادبود بنای آن ها نگاشته شده، از نظر ساختمان و محتوا دارای سبک خاصلی است. نخست مقدمه ای آمده است، پس از آن موضوع اسلصی کتیبه و سپس خاتمه می یابد. داریوش در مقدمه قدیمی ترین کتیبه خود (بیستون) نخست به معرفی خود می پردازد. در بعضی کتیبه های دیگر نظیر همین مقدمه دیده می شود. اما در برخی دیگر مانند دو کتیبه نقش رستم (DNa,Dnb) مقدمه با ستایش اهوره مزدا آغاز می گردد. خاتمه کتیبه ها غالباْ در ستایش اهوره مزداو به همراه این درخواست است که داریوش را حمایت کند و آنچه او کرده و ساخته است، بپاید. در چهار کتیبه (بیستون، تخت جمشید DSe، شوش DSe و نقش رستم DNa) متن اصلی با برشماری کشورهای شاهنشاهی که فرمان بردار داریوش بوده اند، آغاز می شود. در کتیبه بیستون پس از شمارش کشورها، داریوش به ذکر وقایعی که در آغاز دوره سلطنت وی اتفاق افتاده است و عاملین آن ها یاد می کند و سپس از خوانندگان می خواند که آنچه که وی کرده است، برای همه آشکار کنند و کتیبه او را محفوظ دارند. در پایان، شش همکار خود را نام می برد که در غلبه بر بردیای غاصب او را یاری کرده اند و از شاه های آینده می خواهد که آن ها و خانواده شان را حمایت کنند. در کتیبه تخت ج
مشید (DPd) فقط از کشور پارس که دارای اسب های نیک و مردان نیک است، یاد می کند و در کتیبه سوئز بحث از فتح مصر است و کندن ترعه ای که نیل را به دریای احمر می پیوندد. از میان کتیبه هایی که برای یابود بنای ساختمان نگاشته شده، کتیبه داریوش در شوش (DPf) قابل ذکر است. ادبیات حماسی پارسی باستان. آنچه در کتیبه ها ذکر شده، اصولاً مطلب مربوط به سیاست و حکومت است. اما از قول نویسندگان یونانی معلوم می شود که در فارسی باستان ادبیات حماسی نیز احتمالاً به صورت شفاهی وجود داشته است. استرابو نقل می کند که معلم های فرزندهای پارسی عادت داشتند که تعلیمات خود را با افسانه هایی که مضمون آنها، شرح اعمال خدایان و مردان بزرگ بود، بیامیزد. احتمالاً در دوره هخامنشیان، علاوه بر اسناد بایگانی دولتی، مجموعه ای از روایات حماسی همانند خدای نامه پهلوی یا شاهنامه، به صورت شفاهی یا گونه ای مختلف، وجود داشته است که نویسندگان یونانی از آن ها استفاده کرده اند. روایت مربوط به کوروش، که هرودوت آن ها را نقل کرده، مانند این داستا که شاه را سگی در کودکی پرورده بود، احتمالاً متعلق به این حلقه روایات است. همچنین شباهت هایی میان جزئیات بعضی داستان های مربوط
به کودکی کوروش با داستان های دیگر ایرانی دیده می شود: داستان خوابی که حاکی از برافتادن سلسله ای و روی کار آمدن سلسله دیگر است (داستان ضحاک، افراسیاب، اردشیر)، دستور کشتن کودک نوزاد که به اجرا در نمی آید (داستان کیخسرو)، سر راه یا بر آب نهادن کودک (داستان کیقباد، دارا)، پروروش کوروش در میان شبان ها یا مردم هایی از این قبیل (داستان فریدون، کیخسرو، دارا، اردشیر)، دایگی کوتک توسط یک حیوان (داستان فریدون، زال) و ظهور آثار بزرگی و هوشمندی کودک در هنگام بازی و ورزش (داستان کیخسرو و اردشیر و شاپور). همچنین داستان های بردیا، در روایت های یونانی، افسانه وار حکایت شده است. داستان حیله فداکارانه زوپیروس نیز از روایت های حماسی هخامنشیان بوده است. بر طبق این داستان که هرودوت نقل کرده است، هنگامی که داریوش اول از فتح بابل ناامید شده بود، یکی از درباریانش به نان زوپیروس داوطلبانه گوش و بینی خود را برید و موی خود را تراشید و تن خود را با تازیانه مجروح کرد، گویی که مکافات جنایت کاران را دیده است. سپس به سپاه دشمن گریخت و وانمود کرد که از ظلم داریوش به پناهندگی آمده است و پس از جلب اعتماد آنان، بر طبق نقشه ای پیش بینی شده، درو
ازه های بابل را بر داریوش گشود. نظیر این داستان را در روایت اخشنوار، شاه هیاطله، و پیروز، شاه ساسانی نیز می یابیم. افسانه های کوروش و نیز داستان بردیای دروغین، آنگونه که کتزیاس بازگو کرده، از داستان های حماسی یا افسانه های رایج میان مردم گرفته شده است. پارس ها نیز همانند مادها روایت های منثور و منظومی دربارهٔ تاریخ باستان و افسانه های کهن نقل می کردند. در نوشته های گزنفون، به سروده ها و داستان هایی که دربارهٔ کوروش، شاه هخامنشی، در روزگار او رواج داشته، اشاره شده است: این عبارت گزنفون، در واقع اشاره ای ضمنی به ادامه سنت خنیاگری و شکوفایی آن در دوره هخامنشیان است. جشن هایی که برای کوروش اجرا می شده، همراه با «داستان و سرود» بوده است و این داستان ها که گویا بخشی از سنت زنده بوده اند، بعدها تأثیر عمیقی بر کارنامه اردشیر بابکان گذاشته اند. حتی احتمال دارد که داستان مادی زریادرس و اُداتیس نیز اطریق سنت خنیاگری هخامنشی، از نابودی در امان مانده باشد. هرودوت از منابع پارسی به عنوان مآخذ اطلاعات تاریخی خود یاد می کند. اما نباید تصوری کرد مطالبی که هرودوت دربارهٔ زندگی کوروش (به عنوان یکی از چهار روایت رایج) نقل می کند
، به دست نویسنده ای پارسی نوشته شده است، بلکه بیشتر احتمال دارد، هرودوت اطلاعاتش ار از طریق داستان های رایج در میان مردم کسب کرده باشد. داستان هایی که توسط افرادی (احتمالا همان قوال های حرفهای) نقل و روایت می شده است و این افراد افزون بر تکیه بر شنیده ها، خاطرات شخصی و آشنایی با حماسه ایرانی به اسناد و نوشته های شاهی و مطالبی که در بایگانی شاهی نگهداری می شده، نیز دسترسی داشته اند. نویسندگان تاریخ ایران از یونانیان، (هرودوت، کتزیاس، ...) تا دوران اسلامی باید از چنین سنت هایی بهره جسته باشند. از این رو اعتبار نوشته آن ها بستگی به زمان و شخصی دارد که این آگاهی ها را از او کسب کرده اند، یعنی خواه در آغاز زنجیره انتقال سینه به سینه یا زمانی دیتر، خواه از صاحبان اسناد رسمی یا از داستان گویان حرفه ای و غیر حرف ها ای. برای نمونه، مغایرت هایی میان گزارش های هرودوت و کتزیاس دربارهٔ دوران هخامنشی مشاهد می شود که به یقین ناشی از گوناگونی منابع آنان است. معمولاً منابع مورد استفاده هرودوت رسمی تر و حرفه ای تر از منابع کتزیاس تلقی شده است. به نظر کریستن سن در دوره هخامنشیان، افزون بر اسناد بایگانی دولتی، مجموعه ای از روایت
های حماسی با گونه های مختلف و با عنوان «سالنامه های شاهی» تقریباً مترادف با خدای نامه پهلوی وجود داشته است. احتمالاً این سالنامه به شیوه آثار ادبی پرداخته شده بود و مجموعه آن ها نوعی ادبیات داستانی محسوب می شد. با توجه به هماهنگی و یکسانی نسبی در آثار داستانی تمام دوره های کهن ایرانی می توان فرض کرد که سالنامه های شاهی، به نظر یا نثر، تنها مشتمل بر وقایع پادشاهی نبوده و خاطره های کهن تاریخی ایران غربی و مادی را نیز دربرداشته است. بررسی تاریخ تطور نظم و نثر حماسی ایران از یشت ها تا شاهنامه حکایت از یکنواختی و هماهنگی در تکوین حماسه ملت ایران طی سده های طولانی دارد و با مطالعه گزارش های مورخان یونانی دربارهٔ مادها و پارس ها می توان دریافت که مآخذ بخش بزرگی از این روایت ها، اشعار حماسی ملی است. برای نمونه گزنفون به یکی از ویژگی های مشهور حماسه باستانی ایرانی یعنی انجام نیایش و قربانی برای ایزدان گوناگون به منظور کسب پیروزی و درخواست آیفت (به معنی «نیاز، نذر، مراد، لطف، کامیابی» است) اشاره می کند: «کوروش نخست برای سرور خدایان و سپس برای ایردان دیگر یزشن برد» یا «کوروش برای سرور خدایان و سپس از بهر خدایان دیگر قر
بانی کرد». این زمینه مکرر که در یشت های اوستایی نیز با آن برخورد می کنیم، تقریباً با عبارات و اصطلاحاتی یکسان بیان شده است. برای نمونه در یشت آمده است: یکی دیگر از مواردی که می توان بدان اشاره کرد، طرحی دربارهٔ روزهای آخر زندگی کوروش، وصیت او تعیین جانشین و دادن پند و اندرز به بازماندگان است که گزنفون در "کوروش نامه" آورده و در شاهنامه فردوسی در گزارش پایان زندگی شاهان نمونه آمده است و طرح کلی تاریخ های باستانی و حماسی این سرزمین است. گزنفون آورده است که: موجودی مینوی، در خواب بر کوروش سالخورده ظاهر شد و او را آگاهی داد که خود را از بهر سفری که در پیش است آماده کند، زیرا زمان آن رسیده که ناگزیر باید زندگی این جهان را ترک گوید و به پیشگاه ایزدان بشتابد. پس کوروش به رسم دیرین ایزدان را پزشن برد و نیایش کرد و از آنان این ایفت بخواست که فرزندان، همسر، یاران و کشور او را برکت دهند و چنان کنند که به سان حات شایسته ای که از آن برخوردارش کرده بودند، مرگ و فرجامش نیز نیکو بود. به روز سوم کوروش دو پسر خود کمبوجیه و تنوکسار و نیز ندیمان و بزرگان کشور را پیش خواند و آنان را به سخنان نیک اندرز داد و کمبوجیه را جانشین خود
تعیین کرد و سپرد که تنکسار، شهربان ماد، ارمنستان و سرزمین کادوسیان باشد. این صحنه یادآور آخرین روزهای زندگی کیخسرو در شاهنامه است. این شاه بزرگ نیز هفت شبانه روز به نماز و نیایش می پردازد و آنگاه سروش پیام آور ایزدان در خواب بر او ظاهر شده، آگاهش می سازد که زندگی او در این جهان به پایان رسیده است. پس از آن کیخسرو مردمان را از وصایا و آخرین اندرزهای خود آگاه می سازد و بزرگان کشور را به بخشش ها می نوازد و لهراسب را به جانشینی برمی گزیند و با زنان و پردگیان وداع می کند. نمی توان چنان انگاشت که افسانه کوروش و کیخسرو، هیچ گونه ارتباطی با یکدیگر ندارند. در موردی که مذکور افتاد، تنها مشابهت و یکسانی ترکیب و ساختمان افسانه شاهان نمونه در طی قرون و اعصار ساخته و پرداخته شده اند جلب توجه می کند. در "کوروش نامه"، کوروش به گاه مرگ ضمن خطابه ای به زندگی گذشته اش اشاره می کند و از خوشی و کامرانی های روزگار جوانی و برنایی و از جهان گشایی ها و پیروزی های بر دشمنان در طول دوران حیاتش سخن می گوید. در شاهنامه فردوسی نیز منوچهر، شاه پیر در بستر مرگ با اشاره به زندگی گذشته اش خطاب به پسر خود نوذر چنین آغاز سخن می کند: آنگاه کوروش
جانشین خود را تعیین کرده و پسرانش را به اتحاد و اتفاق و دوسی با شاه جدید و پیروی از راه راست و نیکو، یعنی از راه خدایان و به دادگری ترغیب می کند. گشتاسب نیز همانند کوروش به حال احتضار پس از تعیین جانشین خود اندرزهایی می دهد که در شاهنامه چنین آمده است: و آنگاه ضمن سخنان دیگر به بهمن چنین گوید: در اینجا هم چنین سخنانی چند از اندرزهای منوچهر نقل می شود: در اینجا مشکل حایز اهمین این است که آیا این ادبیات رایج به صورت مکتوب درآمده بود یا نه؟ کریستن سن گمان می کند که به واسطه سنت کهن نگارش در تمدن و فرهنگ بابلی که مادها و پارس ها وارث آن بودند، این داستان و اشعار عامیانه در عهد هخامنشیان نیز به گویش رایج ایران باختری و به خط آرامی به رشته تحریر درآمده اند. اما گروه بسیاری از ایرانشناسان این روایات را روایی و نانوشته می دانند. نقل کرده باشند، از افسانه حیله فداکارانه زوپیر (سردار معروف هخامنشی) می توان یاد کرد که هرودوت آن را با واقعه فتح بابل که در سنگ نبشته بیستون نیز بدان اشاره شده است، مرتبط می داند. این مضمون حماسی که احتمالاً پیش از داریوش نیز رواج داشته است، در روایت های ایرانی چندین بار تکرار می شود. برای
نمونه در خدای نامه در روایت جنگ پیروز پادشاه ساسانی با هیاطله نقل شده است. روایت های مربوط به زندگی کوروش که هرودوت آن ها را نقل کرده، احتمالاً به این حلقه روایات تعلق داشته و مرجع آن از نوع افسانه ها و اشعار متداولی بوده که گزنفون در "کوروش نامه" بدان ها اشاره کرده است. داستان بردیا نیز در روایت یونانی، افسانه وار حکایت شده، حال آنکه شرح تاریخی آن در سنگ نبشته بیستون آمده است. نکاتی چون خوابی که از آینده خبری دهد، شباهت میان بردیای راستین و مغ همنام او، معری مغ با دو شخصیت و بازشناسی مغِ دروغین با دیدن بریدگی گوش هایش از جنبه افسانه ای این داستان هستند. روایت کتزیاس از تاریخ کوروش و کمبوجیه داستان هایی منقول از حماسه ایرانی است که نشانه هایی از آن را در "کوروش نامه" نیز می توان یافت. برای تکمیل سیاهه داستان های پارسی و شاید مادی باید از دو کتاب استر و اندرز اَحیقر نام برد. کتاب استر که افسانه ای یهودی و متعلق به دوران خشایارشا است، به صورت غیرمستقیم، مآخذی درخور توجه دربارهٔ تاریخ تمدن هخامنشی به شمار می آید. داستان احیقر که در آشور به وقع پیوسته و از دیرباز در آسیا شهرت داشته است، مشابهت هایی با داستان بزرگ
مهر دارد و احتمالاً دارای اصل ایرانی است. داستان بردیای دروغین. کتزیاس به هنگام بازگویی داستان بردیای دروغین مسایل تاریخی را در زمینه ای حماسی و داستانی پرداخته و گسترش داده است. نام های تاریخی به بوته فراموشی افتاده است. بردیای حقیقی در روایت مورخ یونانی با لقب حماسی تنووزرکه «دارای تن بزرگ» معرفی شده و چنان که در شاهنامه نیز رستم لقب تهمتن دارد. مغ یا بردیای دروغین اسفنددات نام دارد ولی نباید فراموش کرد که او جز نام هیچ گونه وجه اشتراکی با اسفندیار پسر گشتاسب ندرد. شباهت عجیب بین مغ و شاهزاده حقیقی موضوع یکی از جالب ترین زمینه های داستانی شده که در آن کسی به جای کس دیگری مشتبه می شود. اسفنددات، مغ دروغین، برای انتقام از تنووزرکه (بردیای راستین) - که او را گوشمالی داده بود - در پیشگاه کمبوجیه او را به توطئه و شورش علیه شاه متهم می کند و برای اثبات ادعای خود از شاه می خواهد که برادر را به دربار بخواند و گوشزد می کند که او هرگز فرمان شاه را گردن نخواهد نهاد. کمبوجیه تنووزرکه را به دربار می خواند و او به علت گرفتاری های زیاد عذر می آورد. کمبوجیه به راهنمایی مغ دسیسه ای ترتیب می دهد بدین سان که اسفنددات مغ را به