Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
هفتصد سال می رسد. گر چه آسمان ابری و روز نیز به پایان رسیده بود، دوربین عالی زایس ما مرتباً عکس های عمودی و مایل از شهر ملکه سبا را ثبت می کرد. دیوار تدافعی مستطیل نامنظم و ناهموار آن چندین بنای غیرمعمول را به اضافه بقایای محله های شخصی را که کمتر جلوه دارد در میان دارد، یک قلعه چهارگوش ناهموار با برج های متعدد به شهر پیوسته است» اما کاوش در این شهر دوران اسلامی برای نخستین بار در سال ۱۳۵۲ هـ. ش و در پی اخبار وفور حفریات غیرمجاز باستان شناختی در محلی به نام شهر خرابه بلقیس اسفراین گروهی از باستان شناسان به سرپرستی مشیری، ازسوی دفتر فنی سازمان ملی حفاظت آثار باستانی خراسان مأمور گمانه زنی در این محوطه باستانی شدند که گزارش مختصری از آن در بایگانی مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور در دست است. در این محوطه شروع به گمانه زنی برای تعیین حریم این شهر و همچنین مشخص کردن مسیر عبور لوله های آبرسانی اراضی کرد و حریم این شهر باستانی را مشخص و علامت گذاری نمود. پس از این به تدریج با ارائه گزارش گمانه زنی و چاپ مقالاتی دربارهٔ تاریخ باستان شناسانهٔ این شهر کهن، توجهات به سوی این مجموعه جلب شد و در سال ۱۳۸۸ مجموعه شهر ب
لقیس به عنوان پایگاه میراث فرهنگی مصوب شد و فصل دوم کاوش و گمانه زنی های باستانی نیز در همین سال با دست یافتن به این نتیجه که سازه بزرگ خشتی شهر کهن اسفراین یا ارگ متعلق به پیش از حمله مغول و شاید قرون ششم و هفتم هـ. ق باشد و طی دوره های سربداران و صفویه چندین بار مرمت شده و علاوه بر آن به این نتیجه دست یافت. فصل سوم این کاوش ها در تابستان سال ۱۳۸۹ با هدف شناخت فضاها و کارکرد بناها در محدوده تپه منار و بخش هایی که فعالیت های جئومغناطیس صورت گرفته بود، به انجام رسید. این فصل از کاوش ها در سه بخش پی کاوی و آواربرداری، لایه نگاری و همچنین کاوش افقی انجام شد که شناسایی فضاهای مهم ترین دوره استقراری شهر تاریخی بلقیس - ایلخانی- یکی از این اهداف بود. علاوه بر این، در این فصل از کاوش ها به شناسایی بخش های صنعتی شهر بلقیس در شمال ارگ و همچنین شناخت فضاهای معماری قرون چهارم و پنجم هجری قمری در قسمت های جنوبی تپه منار شد. فصل چهارم این کاوش ها در تابستان سال ۱۳۹۰و به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین سرپرستی محمد فرجامی و احمد نیک گفتار با دو هدف عمده پی کاوی دیوار شارستان و شناخت فضاها در محدوده ارگ بلقی
س و شارستان با تأکید بر تپه منار صورت گرفت فصل پنجم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین در بهار و تابستان سال ۱۳۹۱و به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار با هدف شناخت ساختار شهر در بخش شارستان به انجام رسید. فصل ششم کاوش های باستان شناسی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین در سال ۱۳۹۳ به مدت ۳۱ روز با کسب مجوز از پژوهشکده باستان شناسی به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار با دو هدف عمده الف) پاسخ به سوالات مطروحه در باب وجود آثار معماری درون ارگ تاریخی و در صورت وجود تلاش برای تاریخ گذاری و شناخت کاربری فضاها می باشد. ب) توسعه دامنه شناخت و آگاهی از ساختار داخلی ارگ باهدف آماده سازی زیرساخت ها برای مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ در چارچوب دو ترانشه در ابعاد مختلف به انجام رسید. فصل هفتم کاوش های باستان شناسی در شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اوایل اردیبهشت ماه تا اوایل تیرماه سال ۱۳۹۴ به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت دو ماه در دو بخش یکی درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کا
ربری و تکمیل فضاهای کاوش شده در فصول گذشته و دیگری در بخش داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخلی ارگ و فضاهای مسکونی موجود در آن صورت گرفت. فصل هشتم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اوایل اردیبهشت ماه تا اواسط تیرماه سال ۱۳۹۶ به مجوز شماره ۹۰/۰۰۱/۹۶۲۱۴۱ مورخه ۲۷/۰۱/۱۳۹۶ پژوهشگاه میراث فرهنگی به همت پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت ۷۵ روز در دو بخش، داخل ارگ و شارستان که در داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخلی ارگ و فضاهای موجود درآن، ایجاد فضای سایت موزه برای بازدید کنندگان و همچنین فراهم کردن بستری برای حفاظت و مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ و درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کاربری و تکمیل ساختار مسجد- مدرسه که بخش های از آن در فصول گذشته با کاوش های باستان شناختی نمایان شده بود در چارچوب ۴ترانشه و دو کارگاه پیگردی و خواناسازی در ابعاد مختلف به انجام رسید. فصل نهم کاوش شهر تاریخی بلقیس اسفراین از اواخر اردیبهشت ماه تا اوایل تیرماه سال ۱۳۹۷ به مجوز شماره ۹۷۱۰۱۶۹۱ مورخه ۱۹/۰۳/۱۳۹۷ پژوهشگاه میراث فرهنگی به همت پا
یگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی بلقیس اسفراین به سرپرستی احمد نیک گفتار به مدت ۴۰روز در دو بخش، داخل ارگ و شارستان که در داخل ارگ با هدف شناخت و آگاهی از ساختار معماری داخل ارگ و فضاهای موجود در آن و همچنین فراهم کردن بستری برای حفاظت و مرمت اضطراری و تکمیلی در داخل ارگ و درمحدوده شارستان با تأکید بر تپه منار باهدف مشخص کردن کاربری و تکمیل ساختار بنای احتمالاً مسجد- مدرسه که بخش هایی از آن در فصول گذشته با کاوش های باستان شناختی نمایان شده بود انجام گردید. ارگ تاریخی بلقیس. ارگ بلقیس که برجسته ترین اثر این محوطه است که مساحتی بالغ بر ۵/۵۱۷۱۲ متر مربع را دربر گرفته و ۳۰ برج در اندازه های مختلف در گرداگرد آن تعبیه شده و از هر سو با خندق احاطه شده است. مصالح اصلی به کار رفته در ساخت قلعه گل/چینه است که در بخش های مختلف از خشت، آجر و چوب برای استحکام بیشتر استفاده شده است. دروازه ورودی اصلی آن در ضلع شمالی با یک پیشامدگی به داخل شارستان مشخص است که که امروزه بیشتر بخش های آن تخریب و به صورت تلی از خاک درآمده است. فضای داخلی قلعه با حفاری های قاچاق به کلی مضطرب شده و فقط از این ارگ بزرگ که زمانی دارای سه طبقه فضای مع
ماری بوده تنها یک پوسته گلی باقی مانده است. با توجه به شواهد ارگ بلقیس برخلاف برخی قلعه ها بر روی سطح هموار دشت ایجاد شده و در اطراف آن خندقی را ایجاد کرده اند. اولین دوره استقرار در ارگ طبق اشارات متون تاریخی و یافته های باستان شناسی به دوره سلجوقیان برمی گردد و بعد از این زمان چندبار در ارگ فعالیت های مرمتی و ساخت و ساز در پیکره آن دیده می شود. ارگ آخرین بار توسط افغان ها به تصرف درآمد و به طور کامل تخریب شد اما با این وجود خانواده هایی به طور مستقل تا اواخر قاجار نیز در این مکان زندگی می کرده اند. درداخل ارگ بناها و آثار معماری زیادی وجود داشته که در گذشته و قبل از انقلاب به علت حفاری های غیرمجاز تخریب شده و خاک آن به استناد مطالعات میدانی (گفته های مردم محلی) برای حاصل خیز کردن زمین های کشاورزی اطراف مجموعه انتقال داده شده است. طبق کاوش های باستان شناختی و آثار موجود چنین به نظر می رسد ساختار داخل ارگ از یک نظم خاصی برخوردار بوده است که بخش کوچکی از آن طی کاوش های باستان شناختی در سال ۱۳۹۳ و۱۳۹۴ کشف گردید که به شرح ذیل می باشد: طی کاوش های باستان شناختی صورت گرفته در داخل ارگ تعدادی اتاق به صورت تو در تو
و به شکل مربع -مستطیل در ابعاد مختلف ساخته شده است. دیوارهای این اتاق ها قطور و با خشت هایی با ابعاد ۵*۲۵*۲۵ سانتی متر و با ملاط گل ساخته شده اند. اکثراً اتاق ها دارای چند ورودی هستندکه درجهات شمالی، شرقی و جنوبی قرار دارند. بعضی از این ورودی ها در جهت وزش باد در فصل تابستان ساخته شده تا از آن برای سرد کردن فضاها بهره ببرند. با توجه به کشف چند پاشنه آجری درب، چنین به نظر می رسد که اتاق ها دارای درب چوبی از نوع یک لت بوده است. طی کاوش های باستان شناختی از داخل این اتاق ها، تنورهای کوچکی کشف شد که این تنورها درست در زیر کف اتاق قرارگرفته که احتمالاً از این تنورها در فصول سرد سال به عنوان کرسی جهت گرم کردن خانه استفاده می شده است.. برای تزئین دیوارها از اندود کاه گل، گل آخری و گچ استفاده شده است. لازم است ذکر شود روی تمام دیوارهای این فضاها داغ هایی از اندود گل آخری دیده می شود که احتمالاً جنبه تزئینی داشته است. با توجه به کشف سفال های آبی و سفید شاخص دوره صفوی در چاله دفن زباله زیر یکی از فضاها می توان این سازه ها و کف ها را به دوره صفوی و بعد از آن نسبت داد، هرچند دیوارها ممکن است در دوره های قدیمی تر ساخته شد
ه و مورد استفاده قرار گرفته باشند. در بخش شمالی منازل مسکونی بقایای از یک سیستم آبرسانی شامل مسیر آب (تنبوشه ای)، حوض انبار و برکه می باشد که درگاهی های اصلی منازل مسکونی به این فضا منتهی می شود. مجموعه آثار شارستان (محدوده عمومی شهر). اطلاع جامع از حصار و شارستان شهر اسفراین در قرون اولیه اسلامی وجود ندارد و دلیل آن این است که در قرون اولیه اسلامی به جای حصار و شارستان از عنوان شهر اسفراین یاد می شده است، ولی دردوره سلجوقی از قلعه شهر یادشده است. اما اشاره به حصار را می توان در دوره سربداران درلابه لای نوشته های دولتشاه سمرقندی دربارهٔ حکومت پهلوان حیدر قصاب درسال۷۶۱- ه -دید: «... بعد از خواجه علی شمس الدین در میان سربداران حشمتی یافت ومرد پهلوان و اهل مروت بود و سفره عام داشت. مدت یک سال و یک ماه حکومت کرد؛ و نصرالله باشتینی در اسفراین بدو یاغی شد و او با پنج هزار مرد به در قلعه اسفراین آمد و مدت یک سال حصار را دربندان کرد…» (سمرقندی، ۱۳۳۷: ۳۱۸). با استناد به نوشته های شرف الدین علی یزدی درظفرنامه حصار این شهر توسط سپاه تیمورلنگ کاملاً با خاک یکسان می شود: «... و صاحب قران از آنجا {نیشابور} به سعات اقبال سو
ار شده و به جانب اسفراین که گماشتگان امیر ولی داشتند روان شد و مقارن وصول که مردم هنوز به تعیین یورت و مقام و اندیشه نزول و ضرب خیام مشغول بودند، حکم جهان مطاع پنفاذ پیوست کار شهر بسازد عساکر نصرت به شعار بی توقف چپرها و سپرها گرفته روی به حصار نهادند و رسیدند و فتح کردن یکی بود حصار را رخنه ها کرده درآمدند و بسیاری به قتل آوردند عمارات مطلقاً از حصار و خانه و مسکن و کاشانه با زمین هموار گشت چون قهر سپاهش درآمد دست همه خلق شد کشته شهر پست حصار و بیوت و مساکن نماند و جز نامی از اسفراین نماند». پس از آن دردوره صفویه به خاطر حملات مکرر ازبکان، قلعه (کهندژ) اسفراین اهمیت زیادی پیدا می کند و اکثر منابع دوره صفویه به آن اشاره کرده اند ولی حصار آن نیز اهمیت خود را از دست نمی دهد. بهترین توصیف را در مورد قلعه و حصار شهر اسفراین در دوره صفویه اسکندربیک منشی درکتاب عالم آرای عباسی در هنگام حملات عبدالمومن خان به این شهر انجام داده است: «... عبدالمومن خان کمر همت به تسخیر سایر محال خراسان بسته با لشکری پرخاشجوی بر سر قلعه اسفراین آمده محاصره نمود. ابو مسلم خان با جمعی از غازیان استاجلو اکراد وغیره که در آن قلعه جمع آمده
بودند به حفظ و حراست قلعه و استحکام برج و باره پرداخته در لوازم قلعه داری می کوشیدند و عبدالمومن خان در تسخیر حصار اسفراین سعی بسیار نمود توپها نصب کرد و تا چهارماه مدت محاصره امتداد یافته چند مرتبه یورش عظیم واقع شد …» (منشی ،۱۳۷۷، جلد دوم :۶۹۶–۶۹۴) این بخش (شارستان) امروزه در شمال شرق ارگ قرار دارد که توسط کشاورزان به علت کشاورزی کاملاً مسطح شده و تنها در برخی از نقاط برج و بارو شارستان مشهود است. با توجه به نقشه ای که پی ام. سایکس یکی از افسران انگلیس در سال ۱۸۹۳ میلادی از شهر بلقیس تهیه کرده است و عکس های هوایی که در سال ۱۹۳۷ میلادی به دست اریک اشمیت از مؤسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو تهیه شده و تلفیق آن با اشارات مورخان و یافته های باستان شناسی و اطلاعات محلی می توان تا حدودی به کارکرد مجموعه بناهای موجود درشهر پی برد. شارستان شهرتاریخی اسفراین درمتون تاریخی. اطلاع جامع از حصار و شارستان شهر اسفراین در قرون اولیه اسلامی وجود ندارد و دلیل آن این است که در قرون اولیه اسلامی به جای حصار و شارستان از عنوان شهر اسفراین یاد می شده است، ولی دردوره سلجوقی از قلعه شهر یادشده است. اما اشاره به حصار را می توان در د
وره سربداران درلابه لای نوشته های دولتشاه سمرقندی درباره حکومت پهلوان حیدر قصاب درسال761- ه -دید: « ... بعد از خواجه علی شمس الدین در میان سربداران حشمتی یافت ومرد پهلوان و اهل مروت بود و سفره عام داشت . مدت یک سال و یک ماه حکومت کرد . و نصر الله باشتینی در اسفراین بدو یاغی شد و او با پنچ هزار مرد به در قلعه اسفراین آمد و مدت یک سال حصار را دربندان کرد...» (سمرقندی ، 1337 : 318). با استناد به نوشته های شرف الدین علی یزدی درظفرنامه حصار این شهر توسط سپاه تیمورلنگ کاملاً با خاک یکسان می شود :«...و صاحب قران از آنجا {نیشابور} به سعات اقبال سوار شده و به جانب اسفراین که گماشتگان امیر ولی داشتند روان شد و مقارن وصول که مردم هنوز به تعیین یورت و مقام و اندیشه نزول و ضرب خیام مشغول بودند ، حکم جهان مطاع پنفاذ پیوست کار شهر بسازد عساکر نصرت به شعار بی توقف چپرها و سپرها گرفته روی به حصار نهادند و رسیدند و فتح کردن یکی بود حصار را رخنه ها کرده در آمدند و بسیاری به قتل آوردند عمارات مطلقاً از حصار و خانه و مسکن و کاشانه با زمین هموار گشت چون قهر سپاهش در آمد دست همه خلق شد کشته شهر پست حصار و بیوت و مساکن نماند وجزنامی
از اسفراین نماند» (یزدی ، 1972: 1103-1104) . پس از آن دردوره صفویه به خاطرحملات مکرر ازبکان ، قلعه (کهندژ) اسفراین اهمیت زیادی پیدامی کند و اکثر منابع دوره صفویه به آن اشاره کرده اند ولی حصار آن نیز اهمیت خود را از دست نمی دهد . بهترین توصیف را در مورد قلعه و حصار شهر اسفراین در دوره صفویه اسکندربیک منشی درکتاب عالم آرای عباسی در هنگام حملات عبدالمومن خان به این شهر انجام داده است : « ...عبدالمومن خان کمر همت به تسخیر سایر محال خراسان بسته با لشکری پرخاشجوی بر سر قلعه اسفراین آمده محاصره نمود . ابو مسلم خان با جمعی از غازیان استاجلو اکراد وغیره که در آن قلعه جمع آمده بودند به حفظ و حراست قلعه و استحکام برج و باره پرداخته در لوازم قلعه داری می کوشیدند و عبدالمومن خان در تسخیر حصار اسفراین سعی بسیار نمود توپها نصب کرد و تا چهارماه مدت محاصره امتداد یافته چند مرتبه یورش عظیم واقع شد ...»( منشی ،1377 ، جلد دوم :696-694) این بخش(شارستان) امروزه درشمال شرق ارگ قرار دارد که توسط کشاورزان به علت کشاورزی کاملاً مسطح شده و تنها در برخی از نقاط برج و بارو شارستان مشهود است . با توجه به نقشه ای که پی ام . سایکس یکی از ا
فسران انگلیس درسال 1893 میلادی از شهر بلقیس تهیه کرده است وعکسهای هوایی که درسال 1937 میلادی به دست اریک اشمیت از موسسه شرق شناسی دانشگاه شیکاگو تهیه شده وتلفیق آن با اشارات مورخین و یافته های باستان شناسی و اطلاعات محلی می توان تا حدودی به کارکرد مجموعه بناهای موجود درشهر پی برد . شارستان شهر تاریخی اسفراین ازدیدگاه سفرنامه نویسان و باستان شناسان. کلنل ادوارد ییت از این بخش به عنوان شهر قدیمی اسفراین یاد کرده که در شمال شرق ارگ واقع شده و محیط آن نزدیک به سه میل است. هنوز دیوار ها در بعضی نقاط 3 تا 4متر و 60 سانتی متر ضخامت داشتند .زمین داخل شهر شخم زده و تا حد زیادی هموار شده بود . اما هنوز تپه خاک هایی در آن مشاهده می شد ،که درآنها تعداد زیادی سکه واشیائ دیگر یافت شده بود ( ییت ،1365 :354) . پی ام سایکس هم عقیده با توصیفات ییت می باشد او هم وجود شهر را در شمال ارگ می داند که درآن بقایایی از مسجد و بازار و چند بنای نامشخص قراردارد ویک نقشه کلی ازحصار شهرکشیده است . اما به وضوح جدا بودن ارگ و شهر را از تصاویر هوایی اشمیت می توان تشخیص داد در این تصاویر شهر درشمال شرق ارگ دیده می شود که دارای دیوارهای تدافعی
با برج بارور می باشد که درداخل آن چندین بنا دیده می شود . توصیف دیگرازشهر را غلامرضا سهرابی درسال 1301 شمسی درمجله نوبهار به چاپ رسانده است: « این آثار که هنوز حصارش خراب نشده عبارت است از دو بنا یکی شهر بزرگی بوده که چهار دروازه دارد.طولش قریب هزار چهارصد ذرع ( 1400)و پهنایش هزار وشصت 1060 ذرع است ، تاکنون کشفیاتی که در این شهر شده حمامی بوده که اخیراً خراب نموده آجرهایش را برده اند دیگر مثل بازار بنائیست که از دوطرف آثار خانه ( دکان ) پیدا می باشد و طول این آثار تقریباً هفصد ذرع میباشد از این کشش بنا معلوم میشود که بازار یا خیابان بوده ، دیگر آثار عمارتهای بزرگ و معتبری است که هنوز بعضی از دیوارهایش سفید کرده باقیست »( سهرابی ، 1310: 523-524). تپه منار (مسجدجامع شهر تاریخی اسفراین). در دوره اسلامی سازمان های دینی در شالوده زندگی شهری اهمیت زیادی پیدا کرد و مسجد جامع از اجزای اصلی نظام اجتماعی شهر شد تا آن جا که یک شهر کامل اسلامی (مدینه) شهری است که عدالت در آن اجرا می شود و مقر دولت یا نمایندگان حکومت است و دارای مسجد جامع می باشد. در واقع وجه تمایز شهر از ده، مسجد جامع به شمار می آمد. (اشرف، ۱۳۵۳: ۱۲) و ش
هرهای دوره اسلامی از نظر حقوقی در آغاز نوعی ویژگی داشتند که وجه تمایز آن ها از روستاها به شمار می آمد و آن داشتن جامع و منبر بود. (سعیدی رضوانی، ۱۳۷۲: ۱۰۴). مسجد جامع گاه به منزله مقر حکومت پیوند دهنده مذهب با حکومت بوده است. پیشینه تاریخی مسجد جامع اسفراین: تپه منار مهم ترین قسمت شارستان شهر بلقیس به حساب می آید که کتب جغرافیایی و سفرنامه ها به وجود مسجد و مناره در این محل صحه گذارده اند. درمورد وجود مسجد در شهر تاریخی اسفراین برای اولین بار حمدالله مستوفی درکتاب «نزهة القلوب» به مسجدی در شهر اسفراین اشاره می کند که در آن کاسه بزرگی است از روی دورش دوازده گز خیاطی است (هرگز برابر با ۱۰۴ سانتیمتر است) و از آن بزرگتر کاسه پیش از این کسی نساخته است. (مستوفی، ۱۳۶۲، ص ۱۴۹). دردوره تیموری کلاویخو که خود از شهر اسفراین گذر کرده و ساعتی در آن اقامت کرده در توصیفی که از شهر اسفراین داشته اشاره ای کلی به خانه های شخصی و مسجد می کند ((کلاویخو، ۱۳۷۴، ص۱۸۷–۱۸۸)) و اما از موقعیت قرارگیری آن در کدام بخش شهر هیچ اشاره ای نشده است؛ ولی دردوره صفویه درحمله عبدالمومن خان ازبک که شهر صدمات زیادی دید ه و خراب شد دربارهٔ مسجد آن
اشاره کلی شده که به شرح زیر است: «... چون قلعه اسفراین از محاصره اُزبک بسیار خراب شده بود چه نقبها پیش برده بودند که اکثر خندق پر شده بود و حوالها از جانب بلند گردیده بود و اُزبکان نابکار برگشته روزگار خشت بهنت حوالها از مسجد جامع کنده بردند و آورده حوالها ساخته بودند …» (منجم، ۱۳۶۶؛ ص ۱۳۷) دردوره قاجار فریزر سیاح انگلیسی در سال ۱۸۲۱ و۱۸۲۲ که از اسفراین عبور کرده است درسفرنامه خود اشاره به اسفراین می کند و از شهر قدیمی اسفراین نام می برد که در آن دومناره و خرابه هنوز باقی است. (فریزر ،۱۸۲۵) و بعد از این سیاح پی. ام. سایکس خود از شهر بلقیس دیدن کرده و جایگاه مسجد را به خوبی مشخص کرده و به گفته او به نقل از یک منبع قدیمی این مسجد در پنجاه سال قبل تخریب شده است. (سایکس، ۱۹۱۱، ۱–۱۹) و ایشان یک نقشه کلی از موقعیت قرارگیری آن کشیده است؛ و امروزه در کتاب مورخان با نام منار تپه و مسجد قدیم اسفراین یاد شده است. (روشنی زعفرانلو، ۱۳۶۶، ۱۷۶) حتی امروزه در اذعان مردم محلی که در این بخش به کشت و کار می پردازند از این محل به عنوان منار تپه یاد می کنند. پیشینه کاوش های باستان شناختی در تپه منار. با توجه به اشارات متون تاریخی
مبنی بر وجود مسجد جامعی در شهر تاریخی اسفراین به همین منظور در محدوده معروف به منار تپه که تقریباً با متون تاریخی و گفته های محلی برمسجد بودن صحه می گذاشت چندین فصل کاوش باستان شناختی صورت گرفت. اولین کاوش در سال ۱۳۸۶ به منظور مشخص کردن حریم شهر بلقیس دراین قسمت یک گمانه توسط تیم باستان شناسی انجام گرفت که منجر به کشف یک کوره پر از زغال و خاکستر گردید. پس از آن در فصل دوم کاوش های باستان شناختی یک گمانه به ابعاد ۲*۳ متر در جنوب تپه منار ایجاد شد که بجز از قطعات شکسته سفال متعلق به قرون ۳–۴ ه . ق چیزی دیگر حاصل نشد. کاوش های دیگر که تقریباً نسبت به کاوش های قبل هدفمندتر و نتیجه بخش بود ایجاد ۴ ترانشه در فصل سوم کاوش درتپه مناربود که منجر به کشف یک ورودی آجر فرش و بقایای یک ستون آجری و یک گمانه جهت گاهنگاری تپه منار بود. در فصل چهارم کاوش که در ادامه کاوش های قبل با ایجاد ۳ ترانشه انجام شد منجر به کشف بخشی از یک صحن، تعدادی ستون و یک سازه خشتی شد. فصل پنجم کاوش ها که در ادامه تالار ستوندار با ایجاد ۲ ترانشه صورت گرفت منجر به خوانا شدن دیوار ضخیم تالار ستوندار و کشف یک سیستم آبرسانی گردید، که مشخص شد تالار ستون
دار به سمت جنوب گسترش ندارد. پس از آن در سال ۱۳۹۴، ۱۳۹۶ و همچنین در سال ۱۳۹۷ آن به سرپرستی احمد نیک گفتار با ایجاد چندین ترانشه در تپه منار منجر به کشف چندین دوره و یک ساختار احتمالاً مسجد- مدرسه دوره سلجوقی گردید: معماری و آثار مکشوفه در کاوش های باستان شناسی در تپه منار. تالار ستون دار. این فضا در جنوب تپه منار طی چند فصل کاوش باستان شناختی کشف گردید که تاکنون بقایای ۱۶ ستون از این فضا به دست آمده است. ستون های بکار رفته در شبستان از نوع آجری به طول و عرض یک متر بوده و کاملاً گویا است که این آجرها از یک ساختار آجری دیگر کنده شده و در دل دیوارهای خشتی قدیمیتر (ساسانی- صدر اسلام) که کاربری آن نامشخص می باشد احداث شده اند. با توجه به موقعیت قرارگیری، ابعاد و تعداد ستون ها به کار رفته در این بنا، نشان می دهد که این ساختار بعد از تغیرات اولیه آن احتمالاً مربوط به شبستان مسجد و متعلق به قرون ۴–۳ ه . ق است که در دوره های بعد در داخل این فضا تغییرات اساسی صورت گرفته و تمام فضا با خشت و چینه تغییر کاربری پیدا کرده است و در ضلع شرقی آن پس از تغییر کاربری فضا یک سیستم آبرسانی ایجاد شده است. برای روشن شدن دیگر ساختار ا
ین فضا نیاز به ادامه کاوش های باستان شناختی است. ساختار (مسجد- مدرسه). این ساختار که بر روی لایه های قرون ۴–۳ه . ق، قرار دارد، احتمالاً متعلق به دوره سلجوقی- ایلخانی است که بخش هایی از آن در ضلع شمال شرقی تپه منار طی کاوش های باستان شناسی از زیر خاک بیرون آورده شده است. ساختار به دست آمده تاکنون شامل:بقایای ایوان ورودی مزین به آجرفرش، بخشی از صحن حیاط با حوضچه، بخشی از فضای معماری رواق های بخش شمال غربی که در اطراف صحن حیاط قرار داشته اند می باشد. ایوان بنا دارای کف آجرفرش از نوع خفته -راسته و دارای تزئینات گچبری خاص دوره سلجوقی- ایلخانی و در حاشیه بام دارای تزئینات دندان موشی بوده است. بنا احتمالا در دو دوره مورد باز سازی و مرمت قرار گرفته است. مصالح به کار رفته در بنا آجر، ملات گچ و از لاشه و قلوه سنگ برای مقاوم سازی بستر پی سنگی استفاده شده است. باتوجه به آثار مکشوفه از قبیل وجود یک ایوان آجر فرش با تزئینات بی نظیر گچبری از نوع برهشته در دیوارهای راهرو که از بی نظیرترین نمونه های گچبری در قرون ۸–۶ ه . ق محسوب می گردد، می توان گفت که احتمالاً این سازه از نوع مسجد - مدرسه بوده که پس از تخریب (دلایل نامشخص) د
ر یک دوره قسمت هایی از آن به یک فضای صنعتی از نوع کارگاه تولید سفال و ذوب فلزات و آهنگری تبدیل شده است که برای روشن شدن اطلاعات دقیق آن باید منتظر کاوش های گسترده باستان شناسی بود. کوره سفالگری. یکی از مهم ترین نتایج سومین فصل کاوش در شارستان شهر بلقیس کشف یک کوره سفالگری متعلق به نیمه دوم قرن ششم هـ. ق است که دارای بخش های مختلفی چون، آتشدان در بخش تحتانی، تاقچه ها به منظور گذاشتن سفال، سکوی پخت به منظور آماده سازی و چیدن سفال برای پخت و گنبد که بر روی تمامی این سازه های ایجاد می گردیده است. این کوره سفالگری اولین کوره سفال پزی به دست آمده از شهر تاریخی بلقیس و محدوده خراسان شمالی است که از آن به منظور پخت سفال های لعاب دار با لعاب فیروزه ای مورد استفاده قرار می گرفته است. در کوره سفال پزی شهر بلقیس تاقچه های ایجاد شده در قسمت پائینی کوره به منظور پخت سفال ایجاد نشده اند بلکه همان طور که کامبخش فرد در گزارش کاوش کوره های سفال پزی نیشابور نیز ذکر کرده است این تاقچه ها به منظور انتقال حرارت به بخش های بیرونی اتاق پخت و قسمت بالایی کوره بوده که در برخی از کوره ها که دارای دو جداره بوده اند این اتفاق رخ داده است
در نیشابور این سوراخ ها پنج یا شش عدد می باشد. آب انبار. یکی از ساختمان های آبی در ایران می توان به آب انبار اشاره نمود. آب انبار (امنار) در سراسر راه های ایران و در شهرهای این سرزمین به تعداد بسیاری دیده می شود و بعضی از آن ها که در شهرهای خشک وکم آب ساخته شده، خود اثری بسیار زیبا و از لحاظ معماری شایان توجه است (معماریان ،۱۳۸۷: ۳۴). «آب انبارهای کهن در آغاز گودال هایی بودند که خود به خود از آب باران و سیلاب ها پر می شدند و مردم از آن آب برمی داشتند، کم کم آدمی خود به ساخت انباری برای نگهداری آب اقدام نمود و پس از آن روش های ساخت نیز گسترش یافت. آب انبارها در ایران، مودریا (مصر) و میانرودان (بین النهرین) و در یونان و روم دارای پیشینه ای کهن هستند. در ایران از روزگاران کهن به انگیزه کمبود آب و گرم و خشک بودن بخش بزرگی از کشور، همواره آب از ارزش بالایی برخوردار بوده است و با توجه به نقش مهمی که در زندگی روزمره مردم داشتند از موقعیت خاصی در فرهنگ این سرزمین برخوردار بوده اند. حرمت گذاردن به آب و خودداری از هدر دادن و آلوده ساختن آن از دوران های بسیار کهن در فرهنگ مردم سرزمین ما ریشه های بس ژرف داشته است. برای
نمونه مردم ستایشگاه های بزرگی برای نیایش ایزد نگهبان آب «آناهیتا» (ناهید) بر پا می کردند. کهن ترین نمونه آب انبار در ایران، خزانه آب شهر ایلامی دورانتاش در چغازنبیل خوزستان است که پیشینه آب به ۳۰۰۰ تا ۳۵۰۰ سال پیش می رسد. نمونه دیگر از روزگار داریوش بزرگ هخامنشی است که هنوز در بالای سکوی تخت جمشید دیده می شود. این آب انبار برای گردآوری آب باران ساخته شده بود. از زمان ساسانیان در مرزها و جزیره های خلیج فارس آب انبارهایی به جا مانده است. در روزگار پس از اسلام، ساخت خزانه های استوانه ای باب شد، چون پایداری خوبی در برابر فشار آب نشان می داد. کهن ترین آب انبار از این گونه، در یزد در پشت مسجد جامع می باشد. نمونه دیگر در «هرند» این شهرک گرمازدهٔ کویری می باشد. بیشتر آب انبارها در شهرها و روستاهای میانی (مرکزی) ایران از آب کاریز (قنات) و رودخانه ها و در بخش های دیگر ایران از آب باران و آب انبارهای کنار راه های کاروانی از تندابه های بهاری رودخانه ها پر می شدند. سابقه ساخت آب انبار در ایران بسیار طولانی بوده و هنوز آب انبارهایی از قرن ششم و هفتم هجری به جای مانده است» (معماریان، ۱۳۸۷: ۳۴). در کویر آب ارزش دو چندان دارد
. به علت حرارت زیاد و خشک بودن محیط، سیستم انتقال آب این مناطق دارای خصوصیات ویژه خویش می باشد؛ لذا ایرانیان برای این مناطق سیستم انتقال آب از زیرزمین را با مسائل هیدرولیکی خاصی، ابداع کردند. قنات وظیفه انتقال آب از دامنه کوه ها تا محل استفاده کشاورزی و آشامیدنی را بر عهده دارد. این شبکه آب رسانی به دلیل عوارض طبیعی مانند شیب زیاد در بعضی موارد نیاز به فنون خاصی مانند ایجاد آبشارها را دارد. پس از انتقال آب به محل بهره وری، آب شرب در آب انبارها نگهداری می شود. آب انبارها نیز بسته به شرایط اقلیمی و اجتماعی هر منطقه، طراحی متفاوتی دارد. (مهدی آبادی، ۱۳۸۲: ۱). آب انبارهای شهر تاریخی بلقیس اسفراین. آب انبار ضلع جنوبی شارستان. این آب انبار درجبهه جنوبی شارستان و زیر باروی شارستان کشف گردیده که ایوان ورودی آن زیر بارو و مخزن آن در جنوب آن و خارج از محدوده شارستان قرار گرفته است از لحاظ گاهنگاری طبق مواد فرهنگی مکشوفه طی کاوش های باستان شناسی می توان گفت این آب انبار متعلق به قبل از دوره صفویه بوده در دوره صفویه شاید به دلیل حمله ازبک ها و کوچک شدن شارستان برای دفاع بهتر در برابر دشمن تخریب گردیده و روی آن دیوار ایجا