Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ٔ ایران در تاریخ وارقانیان حائز اهمیت است. زنون گلاک. این مؤلف دارای تألیفی به نام «تارون» است. این اثر حاوی تاریخ منطقه تارون در ارمنستان است. منتقدان، این اثر را فاقد اعتبار تاریخی می دانند، دنباله تدوین این اثر را یوحنای ممیکونی ادامه داده است. سبئوس. این مورخ تاریخ لشکرکشی های هرقل به ایران را نوشته و طی آن وقایع ایران را از زمان پیروز تا ۵۹۱ نقل کرده و همچنین حوادث سال آخر سلسله ساسانی را به تفصیل بیان داشته است. پاوستوس بوزاند. این شخص، مؤلف کتاب تاریخ ارمنستان است. غازار پاربه تسی. پاربه تسی کتابی به نام تاریخ ارمنستان دربارهٔ وقایع ارمنستان از سال ۳۸۸–۴۸۵ تدوین نموده که به خاطر بی طرفی مؤلف آن، از ارزش بالایی برخوردار است. موسی خورنی. موسی خورنی معروف به هرودوتِ ارمنستان مورخ نامی قرن پنجم میلادی داستانی، در باب اردشیر بابکان نقل کرده است که با داستان تقلیدی از زندگی کوروش بزرگ بی شباهت نیست. ظاهراً تألیف او به نام تاریخ ارمنستان، در سده هفتم میلادی تدوین یافته و حاوی اطلاعات سودمندی دربارهٔ تاریخ ساسانیان است. سریانی. یکی دیگر از منابع تاریخ ساسانی، کتاب هایی است که مسیحیان به زبان سریانی نوشته اند.
"رویدادنامهٔ آربلا" متنی است که در نیمهٔ سدهٔ ششم میلادی نوشته شده و تاریخ مناطق مسیحی میان رودان از سدهٔ دوم تا حدود سال ۵۵۰ میلادی را در برمی دارد. این کتاب برای دورهٔ برافتادن پارتیان و برآمدن ساسانیان ارزش فراوان می دارد. «"رویدادنامهٔ کرخ بیت سلوق"»، منبعی کوتاه اما مهم است که آگاهی های باارزشی دربارهٔ اوایل دوران ساسانی به دست می دهد. منابع سریانی با آنکه همانندند از دیدگاه بررسی ما دارای اهمیت بیشتری نسبت به آثار ارمنی هستند. وقایع نامه ها به ویژه از نظر شرح تفضیلی رویدادها و به ویژه داشتن نکات متناقض در وقایع نامه آربل دربارهٔ آدیابن تا حدود ۵۵۰ و نیز وقایع نامه اِدِس که همین دوران را از رویدادهای ادس به دست می دهد. دو وقایع نامه دیگر یکی نوشته یوشع استیلی (یوشع دروغین) که شامل رویدادهای سال های ۴۹۴ تا ۵۰۶ استو دیگری از نویسنده ناشناسی است که گوئیدی منتشر کرده است و مشتمل بر رویدادهای پس از ۵۹۰ است تا هجوم اعراب. این دو اثر دارای اهمیت فراوانی هستند. وقایع نامه اخیرتر در جهان مانند اثر میکائیل سریانی که در سده دوازدهم پرداخته و «بارهبرائوس» (ابولفرج) که سال بعد نگاشته است و نیز وقایع نامه تگاشته در سد
ه یازدهم از الیاس نصیبی گو اینکه حاوی آگاهی های پراکنده ای هستند اما از دید ما برجسته می نمایند. آثار ارزشمند دیگر عبارتند از شهادت نامه ها که در آن ها مطالبی مندرج است که گذشته از مباحث دینی، به موضوعات قانونی و تقسیمات کشوری مطالبی همانند اینها پرداخته اند. در میان نویسندگان مباحث دینی، Theodore bar khonai از نظر موضوع نامهم است. ضمناً آثار قانونی یا شرعی کلیسایی گو اینکه مربوط به امور داخل کلیسا هستند، گاهی نکاتی در زمینه امور سرزمین ها به دست می دهند. تاریخ استیلیتیس دروغی. کتاب تاریخ استیلیتیس دروغی حاوی اطلاعات مهمی دربارهٔ وقایع مربوط به جلوس پیروز و حوادث نیمه اول دوران فرمانروایی قباد اول ساسانی، یعنی تاریخ سال های ۴۹۴ تا ۵۰۶ م است. این کتاب در ۵۰۷ م تألیف شده و به اشتباه به یوشع استیلیتی نسبت داده شده است. تاریخ ادسا. «"تاریخ ادسا"»، کتابی است که در حدود ۵۴۰ میلادی نوشته شده است. تاریخ ادسا (الرها)، شامل وقایع سال های ۱۳۲ پ. م تا ۵۴۰ میلادی است. اما ظاهراً بخشی که به تاریخ ایران اختصاص داشته از میان رفته است. کتاب مذکور در ۵۴۰ م تألیف شده است. تاریخ اربل. تاریخ اربل تألیفی است که وقایع تاریخی مسیحیا
ن منطقه اربل را از سده دوم تا حدود ۵۵۰ م را روایت می کند. این کتاب در سده ششم م تألیف شده و منتقدینی نظیر پیترز به اعتبار تاریخی آن تردید نمودند. اما مورخی دگر به نام مسینا بخش پایانی آن را تأیید کرده است. تاریخ بی نام. هویت مؤلف این کتاب روشن نیست، اما نویسنده خود شاهد وقایع پس از مرگ هرمز چهارم (۵۹۰ م) بوده است. این کتاب ظاهراً در ۶۷۰ م تألیف شده و گوئیدی ان را در سال ۱۸۸۹ در استکهلم به چاپ رسانده است. تاریخ الیاس نصییبی. کتاب تاریخ الیاس نصییبی در سال ۱۰۰۸ م تدوین شده و در مقدمه آن جدولی از شاهان ساسانی و سال های پادشاهی آن ها درج شده است. متن سریانی این کتاب و ترجمه لاتینی آن بارها به چاپ رسیده است. میکائیل سریانی. کتاب میکائیل سریانی، بطریق انطاکیه (۱۱۶۶–۱۱۹۹ م) از اهمیت خاصی در تاریخ ساسانی برخوردار است. این کتاب نیز به وسیله شابو در سال ۱۸۹۹ و ۱۹۱۰ در پاریس چاپ شده است. ۲ اثر دیگر. دو اثر دیگر از آثار سریانی، یکی «تاریخ سوریه» و دیگری «تاریخ روحانیت گریگوری بارهبراوس» (متوفی به سال ۱۲۸۶ م) از منابع معتبر تاریخ آن سامان محسوب می شود. ادبیات پهلوی. آثار پارسی میانه که از سانسور روحانیون گذشته است و مطالب
مورد توجه آنان را دربردارد، بیشتر دربارهٔ فولکلور یا مطالب حماسی هستند تا تاریخ؛ اما کارنامه اردشیر که می توان آن را داستان شمرد دارای مطالب بسیاری است در زمینه زندگی نخستین فرمانروای دودمان ساسانی، ولی باید در بهره گیری از آن بسیار احتیاط کرد. این اثر کمابیش مشتمل بر همان مطالبی است که در شاهنامه فردوسی و دیگر متنهای اخیرتر آمده است. یک اثر جغرافیای تاریخی از مراکز استان های ایران متضمن آگاهی های تاریخی وجود دارد و نیز داستان های افسانه ای به ترجمه ارزشمند مارکوارت. دیگر متن های کوچک مانند خسروی کَواتان و ریدَک و کتاب های گوناگون اندرز به فرمانروایان که آن ها را «آئینه شاهزادگان» خوانده اند و نیز متنهای دینی را می توان بر یافتن واژه و آداب و آئین و آگاهی های مشابه بررسی کرد، ولی آگاهی های تاریخی در آن ها اندک است. ترجمه ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی. از دیرباز ترجمه و تفسیر اوستا به پهلوی را زند خوانده اند همچنین اصطلاح پازند، به ترجمه یا تفسیری از اوستا گفته می شود که از پهلوی به خط اوستایی صورت گرفته باشد. علت آنکه مفسران اوستا به استفاده از خط اوستا برای ثبت برخی دعاها یا اسامی خاصی ناچار شده اند آن است ک
ه خط پهلوی برخلاف خط اوستایی امکان ضبط دقیق تلفظ آنها را نداشته اشت. شیوه پازندنویسی احتمالاً از اواخر عصر ساسانی آغاز شد و سپس، از سده چهارم هجری که زبان پهلوی رو به فراموشی گذاشت و خواندن متون آن دشوار شد، روحانیون زرتشتی از شیوه پازندنویسی استفاده کردند و بدین ترتیب مجموعه ای از متون پازند به وجود آمد. دینکرد. دینکرد به معنی «تألیف دینی» است. این مجموعه شامل نه کتاب بوده که کتاب های اول و دوم به اضافه بخشی از آغاز کتاب سوم از میان رفته است. این کتاب را به جهت اشتمال بر مطالب گوناگون «دانشنامه مزدیسینی» نامیده اند. آخرین مؤلف این اثر عظیم، آذرباد ایمیدان (آذرباد پسر امید) بوده است. بندهشن. بندهشن به معنی «آفرینش بنیادین» است و علت نامگذاری کتاب به این نام آن است که بخش اعظم فصل های آن به اسطوره آفرینش مربوط است. به نظر می رسد که تألیف اولیه این کتاب در اواخر عصر ساسانی انجام گرفته، اما تدوین نهایی آن در سده سوم هجری به وسیله موبدی به نام فرنبغ صورت گرفته است. بندهشن ۳۶ فصل دارد و مطالب آن شامل اسطوره آفرینش، اطلاعات ارزشمند جغرافیایی به ویژه در باب میان رودان، آسیای مرکزی و ایالت های ایران، گیاه شناسی، جانو
رشناسی، قوم شناسی، پیشگویی ها، نجوم و تقویم، دودمان شناسی و بالاخره تاریخ ایران باستان است. بخش تاریخی بندهشن بر اساس خدای نامه های دوره ساسانی از ابتدا تا زمان فرا رسیدن اسلام نگاشته شده است. یادآوری می شود که همین فصل بندهشن، مهم ترین منبع دربارهٔ محتوای خدای نامه دوره ساسانی است که تا کنون از گزند حوادث محفوظ مانده است. مهم ترین منابع بندهشن، احتمالاً دام دادنسک و چهردادنسک است که خلاصه آنها در دینکرد هشتم آمده است. همچنین از فصل اول وندیداد در این تألیف استفاده شده است. گزیده های زادسپرم. مؤلف این اثر زادسپرم، پسر جوان جم، است که در سده سوم هجری به عنوان هیربد نیمروز می زیسته است. دیدگاه های وی دربارهٔ پاره ای از مسائل دینی، موجب مخالفت گروهی از بهدینان شده بود و برادر او، منوچهر جوان جم، طی نامه ای وی را از ابراز اینگونه نظرها برحذر داشته بود. موضوع کتاب گزیده ها عبارتند از آفرینش آغازین، حمله اهریمن به آفریده های هرمزدی، طبقه بندی گیاه ها و جانورها و رستاخیز است. منبع اصلی مؤلف در تدوین این اثر دام دادنسک بوده و از جهت با کتاب بندهشن مشترک است. از محتوای چنین کتاب چنین استنباط می شود که نویسنده مباحث گو
ناگونی دینی و اندیشه های علمی زمان احاطه داشته است. تالیفات منوچهر جوان جم. منوچهر جوان برادر زادسپرم و هیربد پارس و کرمان در نیمه دوم سده سوم هجری بود. وی مؤلف کتاب دادستان دینی و رساله نامه ها است. دادستان دینی. یکی از تالیف های منوچهر است که در آن به ۹۲ پرسش بهدینی به نام «مهرخورشید» پسر «آذرماه» و دیگر بهدینان پاسخ گفته است. موضوع این کتاب متنوع است و مطالبی نظیر آفرینش، اجرای آئین های دینی، قوانین و حقوق، سرنوشت انسان پس از مرگ، رستاخیز، بهشت و دوزخ، مسائل مربوط به ازث و بسیاری از مشکلات و مسائلی که برای بهدینان در جامعه مسلمانان سده های نخستین اسلامی مطرح بوده است، مورد پرسش و پاسخ قرار گرفته اند. نثر این کتاب به ویژه در مقدمه آن بسیار پیچیده و نمونه از شیوه های نامه نگاری در متون فارسی میانه است. نامه ها. این کتاب مجموعه سه نامه به اهالی سیرجان کرمان، زادسپرم برادر منوچهر و بهدینان است. این نامه در رد نظریه ها و بدعت هایی است که زادسپرم در انجام برخی فرایض دینی اعلام کرده و موجب خشم و نگرانی عده ای از روحانیون دین زرتشتی شده بود. روایت های پهلوی. این تألیف شامل مطالب اساطیری و آئینی است و مانند دادستان
دینی از جهت استعمال بر مشکلات و مسائلی که بهدینان در سده های نخستین هجری در جامعه اسلامی با آن مواجه بودند، حائز اهمیت است. مؤلف کتاب ناشناس است، اما از شیوه نگارش و مسائل مطرح شده در آن و همچنین استفاده از منابع ترجمه ها و تفسیرهای اوستا به پهلوی، می توان دریافت که از جمله آثار تألیف شده در سده سوم و چهارم هجری است. پرسشنیها. پرسشنی ها تألیفی است مشتمل بر ۵۹ پرسش و پاسخ در باب مسائل فقهی و حقوقی، مناسک دینی، اندرزهای اخلاقی و دینی و زندگی پس از مرگ. مؤلف کتاب شناخته نیست و تألیف آن به سده های سوم و چهارم هجری منسوب شده است. وجرکرد دینی. عنوان این تألیف به معنای «فناوی دینی» است. مطالب آن عبارت از مراسم مربوط به درگذشته ها، ارث، آتش های مقدس و برخی دیگر از مسائل دینی است. منابع تاریخی و جغرافیایی در متون فارسی میانه. به دلیل تنوع آثار بازمانده از دوره ساسانی، به رغم نابودی بسیاری از آنها، هنوز می توان آثار ارزشمندی در مورد مباحث گوناگون از این دوره معرفی نمود. مورخان سده های نخستین اسلامی در تدوین کتاب های خود، از تالیفات متعددی در تاریخ و جغرافیای ایران نظیر آئین نامه، خدای نامه، تاج نامه، سندباد نامه و مزد
ک نامه یاد کرده اند. آنچه از این نوشته ها بر جای مانده، دو اثر، یکی کارنامه اردشیر بابکان و دیگری شهرستان های ایرانشهر، شامل اطلاعات ارزشمندی است. کارنامه اردشیر بابکان. "کارنامه اردشیر بابکان"، داستانی حماسی است پیرامون اردشیر بابکان و کیفیت رسیدن وی به پادشاهی ایران. این متن در حدود ۶۰۰ میلادی و در پایان عصر ساسانی به زبان پهلوی نوشته شده است. این تألیف یکی از آثار منحصر به فرد در باب سرزمین فارس و زندگی اردشیر بابکان، بنیان گذار دودمان ساسانی است و به نظر می رسد که تدوین آن در اواخر عصر ساسانی بر اساس روایت های کهن تری صورت گرفته باشد. مؤلف آن که ناشناخته است، در آغاز به شرح کوتاهی دربارهٔ حمله اسکندر مقدونی به ایران و فرمانروایی اشکانیان پرداخته و سپس ماجرای افسانه ای روی کار آمدن سلسله ساسانی را شرح داده است. بر اساس این داستان، بابک، والی فارس و از گماشتگان اردوان پنجم، شبانی به نام ساسان از دودمان دارای دارایان (داریوش سوم هخامنشی) داشت. بابک نمی دانست که ساسان از تخمه دارای دارایان است. شبی در خواب دید که خورشید از بالای سر ساسان تابیده و جهان را روشن کرده است. شب دیگر به خواب دید که وی بر پیل سپیدی ن
شسته و بزرگان کشور بر او تعظیم می کنند. بار سوم در خواب دید که آذر فرنبغ، آذرگشنسب و آذربرزین مهر، سه آتشکده بزرگ آن دوران در خانه ساسان می درخشند و از آنجا جهان را روشن می کنند. ناچار خوابگزاران را فراخواند و تعبیر آن خواب را جویا شد. تعبیر خواب چنین بود که ساسان با یکی از فرزندان او به شاهی ایران خواهند رسید. بابک ساسان را فراخواند و او را بزرگ داشت و دختر را به ازدواج او درآورد که در نتیجه آن اردشیر زاده شد. بابک اردشیر را به فرزندی پذیرفت و او را بسان بزرگان تربیت نمود. اردوان اشکانی که آوازه شایستگی اردشیر را شنید او را نزد خویش خواند و فرمان داد تا اردشیر با شاهزاده ها و درباری های همنشین و همبازی شود. اردشیر در همه هنرها از شاهزاده ها برتر بود و این امر موجب حسادت آنها شد. روزی اردوان با سوارها و اردشیر به شکار رفته بودند. گورخری در دشت عبور کرد و اردشیر با پسر بزرگ اردوان از پس آن گورخر تاختند. اردشیر گورخر را با تیری از پای درآورد. اما پسر اردوان ادعا کرد که خود گورخر را شکار کرده است. اردشیر خشمگین شد و پسر اردوان را به دروغگویی متهم نمود. این حادثه موجب نگرانی و خشم اردوان شد و اردشیر را به آخور ست
وران فرستاد. پس از چندی اردشیر با یکی از کنیزهای اردوان همدست شد و از دربار وی گریخت. اردوان لشکری به تعقیب او فرستاد اما چون فره ایزدی با اردشیر بود، آسیبی به او نرسید. سرانجام اردشیر با یاری مردم فارس و سواحل دریا و اصفهان و فرمانرواهای محلی بر اردوان پیروز گشت و او را از پای درآورد. یادگار اردشیر بابکان حاوی داستان های تاریخی دیگری است، از جمله نبرد اردشیر با شاه کردان مادی، کرم هفتواد، مهرگ از فرمانروهای فارس، تولد شاپور ساسانی و ولادت هرمز پسر شاپور. در این اثر همچنین از شهرهایی که به وسیله اردشیر بنا شده بود یاد شده است. به نظر می رسد که افسانه بابک در روزگار فرمانروایی اردشیر بابکان بر سر زبان ها بوده است؛ زیرا داستان به وسیله کسان دیگری نیز، گاهی با تفاوت هایی نقل شده است؛ از جمله کسانی که این افسانه را نقل کرده اند، آگاثیاس، مورخ سده ششم میلادی است که بابک را اخترشناس و ساسان را سرببازی می داند که مهمان بابک بوده است. افزون بر این، فردوسی و گروهی از مورخان اسلامی همچون طبری، ثعالبی و مسعودی به افسانه مشابهی دربارهٔ بابک و روی کار آمدن اردشیر پرداخته اند. همچنین موسی خورنی به ماجرای خواب بابک در مورد
ساسان اشاره کرده است. البته با وجود منابع متعدد دربارهٔ نسب اردشیر و چگونگی روی کار آمدن وی ابهام هایی وجود دارد که موجب مباحثه های طولانی میان مورخان شده است. از میان منابع متعدد، ارزش تاریخی روایت طبری بیش از دیگر منابع است. آمیختگی متن کارنامه با افسانه و شباهت داستان تولد اردشیر با افسانه تولد کوروش، نشان دهنده این نکته است که شاهان ساسانی به نشان دادن همخونی خود با سلسله هخامنشی تمایل داشته اند. همچنین، بنا بر روایت کارنامه اردشیر با دختر ساسان، از نسل کیانیان مشهود است. شهرستان های ایرانشهر. شهرستان های ایران تنها اثر رساله پهلوی است که به جغرافیای تاریخی شهرهای ایران پرداخته است. تدوین اولیه این نوشته به اواخر دوره ساسانی بازمی گردد، اما شکل نهایی آن به سده های سوم و چهارم هجری مربوط می شود. در این رساله سرزمین ایران بر اساس جهات چهارگانه به چهار ناحیه شرق، غرب، شمال و جنوب تقسیم شده است. در ناحیه شرق از شهرهای خراسان نام برده شده، از سمرقند آغاز می شود و به شادفرخ خسرو (که مکان آن نامعلوم است) پایان می یابد. سپس مؤلف به ناحیه غرب می پردازد و از شهرهایی که میان تیسفون تا مدینه (یثرب) قرار دارند نام می
برد. شهرهای ناحیه جنوب از کابل آغاز می شوند و به اشکر (که جای آن مشخص نیست) پایان می پذیرد و همچنین شهرهای ناحیه شمال از آذربایجان شروع می شود و به آمل خاتمه می پذیرد. اندرزنامه های پهلوی. اصطلاح متون و ادبیات اندرزی به گونه ای از ادبیات گفته می شود که شامل دستورها و بندهایی دربارهٔ کردار و رفتار بهنجار آدمیان است. این دستورها راجع به دین، زندگی، اداره امور مملکت و … است. بخش گسترده ای از ادبیات و متون بازمانده فارسی میانه به همین دستورها و پندهای اخلاقی و حکمی اختصاص دارد. این اندرزها حاصل تجارب قرون متمادی زندگی انسان و برخورد او با روزگاران و حاصل نگرش و استنباط او از هستی است. دادستان مینوی خرد. دادستان (آراء) روح و عقل، مجموعه ای از یک دیباچه و ۶۲ پرسش و پاسخ اخلاقی و اندرزی است. هر دو پرسش کننده و پاسخ دهنده موجوداتی خیالی اند که نخستین، نماد دانایی و دومین، نماد خرد است. محتوای پرسش ها شامل اندرزهای تجربی و عملی، سرنوشت انسان پس از مرگ، برخی آداب و سنت های اجتماعی و دینی، برخی مسائل اساطیری و کیهان شناسی و … است. اشاراتی نیز به منازعات ترک ها و رومی ها با ایرانی ها در آن مشاهده می شود (پرسش ۲۰، بند ۲۵
و ۲۶). سایر اندرزها. اندرز دانایان به مزدیسنان و اندرز خسرو قبادان که به خسرو انوشیروان، پسر قباد ساسانی منسوب است. محتوای این متن شامل سفارش های اخلاقی است که پادشاه مذکر به هنگام مرگ برای مردم سرزمین خود بیان داشته است. اندرز پوریوتکیشان، اندرز دستوران به بهدینان است که در بر دارنده مطالبی دربارهٔ آداب طهارت، آداب غذا خوردن، پرهیز از کاهلی و برخی توصیه های دینی و اخلاقی است. همان گونه که پیش از این یادآوری شده مجموعه این اندرزها نشان دهنده طرز تفکر و جهان بینی ایرانیان باستان است و به کمک آنها می توان به اوضاع اجتماعی و حتی سیاسی دوره های کهن این سرزمین پی برد: اندرز بهزاد فرخ پیروز، خیم و خرد فرخ مرد، پنج خیم روحانیان، داروی خرسندی، خویشکاری ریدگان، رساله روزها، اندرز خوبی کنم به شما کودکان: این متن که به پازند نگاشته شده با همین عنوان «اندرز خوبی کنم به شما کودکان» آغاز شده است. این اندرزنامه شامل پاره ای دستورهای اخلاقی، تربیتی و اجتماعی ایست که در جوامع دوره ساسانی حائز اهمیت بوده است. اندرزهای کوجک، آراء دین به مزدیسنان: این رساله شامل پانزده بند است که نظیر آن در کتاب ششم دینکرد گفته شده است. از ویژگی
این اندرزنامه یکی آن است که فهرست از ایزدان و موجودات ضد آنها را معرفی نموده است؛ بنابراین در بررسی نام ایزدان و شناخت تاریخ ادیان ایران باستان حائز اهمیت است. یادگار بزرگمهر. یادگار بزرگمهر مجموعه ای از پندها و اندرزهای بسیار سنجیده و ارزشمند است که به بزرگمهر بختگان، وزیر خردمند خسرو انوشیروان، نسبت داده شده است. محتوای این رساله در بی دوامی (سپنجی) امور گیتی و ارزش و پایداری پارسایی و کردار نیک، فضیلت هنر و پاره ای اندرزهای دینی و تجربی است. این اندرزنامه ها ظاهراً به فرمان خسرو انوشیروان تدوین و در خزانه شاهی نگهداری می شده است. فردوسی این اندرزنامه را در شاهنامه به نظم کشیده است و علاوه بر این، متن ذکر شده در متون دوران اسلامی به عربی ترجمه شده و در کتاب جاویدان خرد با عنوان «ما اخترته من آداب بزرجمهر» نقل شده است اندرز آذرباد مهرسپندان. این اندرز به آذرباد مهرسپندان، موبدان موبد عصر شاپور ساسانی (۷۹–۳۰۹ م) نسبت داده شده است. این رساله شامل دستورالعمل های اخلاقی تجربی است که حاصل سده های متوالی زندگی ایرانی ها است و چکیده آنها را آذرباید به فرزند خود توصیه کرده و شهرت عام یافته است. افزون بر این رساله،
دو متن دیگر نیز تحت عنوان واژه ای چند از آذرباد مهرسپندان و اندرز انوشگ روان آذرباد مهرسپندان به آذرباد نسبت داده شده است که همان مجموعه متون پهلوی درج گردیده است. متون فلسفی و کلامی. ایرانی ها از دوران هخامنشی با افکار و اندیشه های فلاسفه یونانی آشنا شدند و حاصل این آشنایی تدوین چندین اثر فلسفی و کلامی بود که آنچه از آنها برجای مانده شامل شکندگمانیگ وزار، پس دانشن کامگ، گجستگ ابالیش است. ابالیش نامی است که به یکی از مرتدهای دین زرتشت داده شده است. وی در حضور مأمون (خلیفه عباسی) با یکی از موبدان مشهور در سده سوم هجری به مباحثه دربارهٔ دین زرتشتی می پردازد و سرانجام محکوم می شود. پیش گویی ها. حوادث پایان جهان و مسئله های مجهول نظیر بهشت و دوزخ موضوع هایی هستند که همواره مورد توجه ایرانی های باستان بوده است. چند متن باقی مانده به زبان پهلوی حاوی پیش بینی دربارهٔ این نکته ها است. ارداویرازنامه. موضوع این اثر، سفر روحانی یکی از پیشوایان دینی زرتشتی به نام ارداویراز به معراج و دیدار بهشت و دوزخ است. اردیوارز در برخی دیگر از متون پهلوی (نظیر نامه های منوچهر و زند وهومن یسن) به عنوان وه شاپور به شاپور، موبد مشهور دو
ران خسروانوشیروان (۵۳۱–۵۷۹ م) معرفی شده است. مؤلف، که نامی از وی در کتاب ذکر نشده، در آغاز فصل یکم، به یکی از مشکلات اجتماعی و دینی عصر خود اشاره می کند و آن عبارت از پراکندگی اوستا و زند (تفسیر و ترجمه اوستا) است که بر اثر حمله اسکند گجسته (ملعون) در میان مردمان به وجود آمده و بر اثر آن مردمان به شک و تردید در اصول دین دچار شده اند؛ بنابراین، آذرباد مهرسپندان، موبد بزرگ شاپور دوم ساسانی، برای اثبات حقانیت و درستی دین، به آزمون بزرگی دست می زند. این آزمون دینی، همانا ریختن رویِ گداخته بر سینه است. آذرباد در این آزمون پیروز می شود و حقانیت دین را به اثبات می رساند. بار دیگر و در زمانی دیگر مجدداً جامعه دچار شک و تردید می شود. این بار پیشوایان دینی ارداویراز را برای انجام آزمون دیگر برمی گزینند و او را طی مراسمی به جان دیگر می فرستند تا آنچه به چشم دیده، در بازگشت برای مردم بیان کند. باری، روان ارداویراز به مدت هفت روز به معراجی روحانی می پردازد و پس از بازگشت، آنچه را که از بهشت، دوزخ و برزخ مشاهده کرده برای دیگران بازمی گوید و دبیری آنها را یادداشت می کند. بخش نخست (فصول ۴–۱۵) این کتاب به دیدار از بهشت اختصاص
دارد که پرهیزکاران و پاکان در آن به پاداش کردار نیک این جهانی خود می رسند. بخشت دوم (فصل ۱۶ به بعد) به توصیف دوزخ و گناهکاران و انواع عقوبت های آنها اختصاص یافته است. این متن در زمره مهم ترین منابع مربوط به اعتقادات ایرانی های باستان دربارهٔ جهان دیگر و دنیای پس از مرگ است که با متون اوستا و ترجمه پهلوی هادخت نسک و همچنین با ماجرای معراج کرتیر، موبد بزرگ دوران ساسانی، قابل مقایسه است. دنیای پس از مرگ از جمله مقولاتی است که در آیین مزدیسنا از اهمیت ویژه ای برخوردار است. منتقدان این اثر را با تألیف بسیار دلکش و ارزشمند دانته ایتالیایی به نام کمدی الهی مقایسه کرده و معتقدند که وی به طور غیر مستقیم و از طریق منابع یهودی و عربی با اعتقادات ایرانی ها دربارهٔ دنیای پس از مرگ آشنا شده بود. زند بهمن یسن. زند بهمن یسن (تفسیر بهمن یسن)، تألیفی درباب حوادثی است که در آینده در جهان اتفاق خواهد افتاد. در این تألیف، چهار دورهٔ زرین، سیمین، فولادین و دورهٔ آمیختگی جهان از سوی هرمزد در عالم رؤیا به زرتشت نشان داده می شود. دوره نخست مصادف با دوران پادشاهی گشتاسب، دوره دوم مصادف با پادشاهی اردشیر کیانی، دوره سوم مصادف با پادشا
هی خسروانوشیروان و دوره چهارم دوره حکومت دیوان ژولیده موی خشم نژاد است. در ایننجا آنچه به ویژه از دیدگاه تاریخی مورد نظر ما است، اشاراتی است که در مورد مزدک و بدعت گزاری های او آمده است. پایان این اثر به حوادثی می پردازد که به هنگام رستاخیز روی خواهد داد. جاماسپ نامه. جاماسپ نامه پرسش های گشتاسپ از جاماسپ است که دربارهٔ دوران رواج دین زرتشتی و همچنین پاسخ جاماسپ دربارهٔ حوادثی که به هنگام رستاخیز اتفاق خواهد افتاد. یادگار جاماسپی. پرسش های گوناگون و پاسخ هایی است که جاماسپ دانا به آنها داده است. در میان این پرسش و پاسخ ها نکته های ارزشمند اساطیری مطرح شده که برای بررسی تاریخ اساطیری ایران سودمند است. از جمله در فصل چهارم فهرستی از فرمانروایان ایران از گیومرث تا کی لهراسب ارائه شده است. فصل های پنجم و ششم و هفتم و هشتم به ترتیب دربارهٔ مردم های شش اقلیم جهان، مردم های ساکن البرز، مردم کنگدز و مردم هندوستان و چین و ترکستان و تازیان و بربرستان سخن رفته است. فصل دهم دربارهٔ مردم سیلان و ساکنان دریا، فصل دوازدهم دربارهٔ مازندران و ترکان و فصل پانزدهم دربارهٔ فرمانروایان ایران پس از گشتاسب تا غلبهٔ تازیان است. آمدن
بهرام ورجاوند. این اثر منظومه کوتاهی است که دربارهٔ حمله اعراب به ایران و ضبط اموال و دارایی ها و برقراری جزیه اشاره شده و در پایان به ظهور بهرام ورجاوند و انتقام گرفتن او از اعراب پرداخته است. متون حقوقی و فقهی. متون حقوقی و فقهی پهلوی برگرفته از اصول دینی و قوانین موضوعه در دوران ساسانی است که بررسی و مطالعه آنها می تواند در تشریح تاریخ و اوضاع دینی، اجتماعی و سیاسی آن عصر برای مورخ سودمند باشد. شایست نه شایست. این تألیف یکی از مهم ترین کتاب های فقهی دین زرتشت است که بر اساس مکتب های گوناگون فقهی و آراء و نظریه های آنها تدوین شده است. نام مؤلف در کتاب در آن ذکر نشده است و منظور از عنوان اثر (شایست نه شایست)، آنچه انجام آن شایسته است و آنچه انجام آن شایسته نیست، است. تاریخ تألیف کتاب را بر اساس شواهد و قرائن در اواخر دوره ساسانی تخمین زده اند. روایات امید اشوهشتان. این روایت مجموعه ای از قوانین فقهی، به ویژه دربارهٔ حقوق مدنی پیروان دین زرتشت است و حاوی ۴۴ پاسخ به وسیله «امید»، پسر اشوهشت، به پرسش های آذرگشنسب داده شده است؛ بنابراین، از آن جهت که به طرح مسائل و مشکلات زرتشتی ها تحت حکومت اسلامی در سده های ن
خستین پرداخته است؛ حائز اهمیت فراوان است. مهم ترین بخش های کتاب شامل عناوینی چون ازدواج و طلاق، ارث، قیمومیت، ارتباط با مسلمانان و مسائل مربوط به روحانیون زرتشتی است. روایات آذرفرنبغ فرخزادان. محتوای این کتاب از آن جهت که به مسائل زرتشتی ها در اوایل دوره اسلامی پرداخته است، حائز اهمیت است و به کمک آن می توان اوضاع اجتماعی و تاریخی آن دوره را بررسی کرد. نویسنده این اثر آذر فرنبغ، پسر فرخزاد، پیشوای دینی زرتشتی ها در سده سوم هجری و نویسنده نخستین کتاب دینکرد است. وی در حضور مأمون، خلیفه عباسی، با شخصی به نام ابالیش مناظراتی داشته که شرح آن در رساله جداگانه ای به نام گجستک ابالیش درج شده است. کتاب حاوی ۱۴۷ پاسخ است که آذر فرنبغ به پرسش های همکیش های خود داده است. مباحث کتاب شامل ازدواج و فرزندخواندگی، قیمومیت، ارث، طهارت، گروش به اسلام، ارتداد و تبعات آن می شود. روایات فرنبغ سروش. این تألیف شامل چهار پاسخ است که فرنبغ سروش به پرسش های مختلف یک روحانی به نام اسفندیار داده است. پرسش های هیربد اسفندیار فرخ برزین. مجموعه چهار پرسش اسفندیار فرخ برزین از فرنبغ سروش و سی پرسش وی از موبدان موبد دربارهٔ مناسک دینی و قوان
ین خرید مایحتاج از کافران و برخی قوانین تطهیر، محتوای این کتاب را تشکیل می دهد. هویت اشخاص ذکر شده و مؤلف کتاب، روشن نیست. مادیان هزار دادستان. مادیان (ماتیکان) به معنی «کتاب، رساله» است و دادستان به معنی «فتوا، رای و قضاوت» آمده است. مادیان هزار دادستان (مجموعه هزار فتوا) در باب قضایای حقوقی و قوانین مدنی است. محتوای اثر را مطالبی از قبیل ازدواج، طلاق، ارث، قیمومیت، مالکیت، وام و گرو و رهن، غرامت و تاوان، اجاره، ضمانت، وکالت و شرکت، موقوفات، مسائل مربوط به خرید و فروش برده و برخی مطالب مربوط به حقوق جزا تشکیل می دهد. گردآورند کتاب، فرخ مردوهران (فرخ مرد پسر بهرام) است که اطلاعی از زندگی او در دست نیست. از آنجا که آخرین پادشاهی که نام او در کتاب آمده خسروپرویز است، احتمال دارد که این اثر در دوره او تألیف شده و البته در سده سوم هجری نکاتی به آن افزوده شده باشد. این اثر بیشتر نشان دهنده اوضاع دوره ساسانی تا زمان اسلام است و از جهت بررسی اوضاع اجتماعی دوره ساسانی اهمیت بسیار دارد. مادیان هزار دادستان حاوی بسیاری از اصطلاحات قانونی است که معنای برخی از آنها هنوز روشن نشده است. افزون بر این، برخی نام های جغرافیایی