Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ن یک قدرت مستقل ظاهر نگردید. ایلامیان از آغاز دورهٔ پیشا ایلامی تا پایان دورهٔ ایلام نو، حدود ۲۶۶۱ سال در جنوب غربی ایران زندگی و حکومت می کردند. نام. ایلامیان کشورشان را «هَلتَمتی» (Ha(l)tamti/Hatamti) به معنی «سرزمین خدا» می خواندند، اکدیان بدان «اِلامتو» (Elamtu) می گفتند و سومریان آن را با اندیشه نگاشت NIM به معنای «بالا و مرتفع» می نوشتند. نام دو استان در ایران برگرفته از نام باستانی آنان است. علاوه بر استان ایلام، نام خوزستان نیز از واژه Ūvja آمده که از روی کتیبه نقش رستم و کتیبه های داریوش در تخت جمشید و شوش، به معنای ایلام بوده و بنا به گفتهٔ ایرج افشار در «نگاهی به خوزستان: مجموعه ای از اوضاع تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی منطقه» در یونانی Uxi تلفظ می شده و اگر گفته ژول آپِر را بپذیریم در ایلامی Xus یا Khuz بوده است. سِر هنری راولینسون نیز تلفظ پهلوی Ūvja را Hobui دانسته که ریشه نام اهواز و خوزستان است. این لفظ از "حاجوستان" و "هبوجستان" به دست آمده که در "مجمل التواریخ و القصص" (ابتدای قرن ششم هجری) در اشاره به خوزستان آمده است. ارفعی با توجه به این که کلمهٔ ایلام تلفظ بین النهرینی یک کلمهٔ ای
لامی است اظهار داشته که ایلام را نباید با «ع» بلکه باید با «الف» نوشت. وی در توضیح می گوید ما حرف عین (ع) در شیوه بابلی و ایلامی نداریم بلکه در عبری، عربی و آرامی است که حرف ع موجود است. این از آن جا آغاز می شود که در ایران وقتی اکثر مترجمان شروع به برگردان یک کلمه می کنند بسته به این که متن خارجی که در دست دارند به چه زبانی است (آلمانی، فرانسوی، انگلیسی و …) در کارشان تفاوت وجود دارد. این «ع» باعث شده است که به خصوص عده ای از استادان که تعصب یهودی گری آن ها بیشتر است به جای این که بگویند این کلمه برگردانی از کلمهٔ «هَلتامتی» یا «هتامتی» است کلمهٔ ایلام را از ریشهٔ سامی دانسته و گفته اند که از «علی یعلو» است و مترادف «اعلی یعلو» به معنای «سرزمین بلند» است و ایلامی ها اسمی را که به کشور خود داده اند را از سامی ها گرفته اند. در حالی که این ها نتوانسته اند بُنِ اسمی از کلمهٔ ایلام را نشان بدهند. محدودهٔ جغرافیایی. در گذشته ایلام به سرزمینی که از استان های خوزستان، لرستان، ایلام ، چهار محال و بختیاری ، کهگیلویه و بویراحمد ،کوه های بختیاری و کوه های کهگیلویه ترکیب یافته بود گفته می شد. حدود این سرزمین از طرف غرب ب
ه رود دجله در کشور عراق، از طرف شرق به قسمتی از استان فارس، از سمت شمال راهی که از بابل به همدان می رفت و از سمت جنوب به خلیج فارس تا بوشهر منتهی می شد. ایلام در کتاب مقدس. نام ایلام، از سوی همسایگان این تمدن به آن ها داده شده است و ایلامی ها سرزمین خودشان را هتمتی یا هلتَمتی می خواندند، که البته به صورت (هیلتمتی) یا (هیلمتی) به نظر می رسد ریشه ای برای واژه (ایلام) بوده باشد. بر اساس نظریاتی که در کتاب مقدس یهودی ها آمده، ممکن است پسر سام در این منطقه حضور داشته است (سِفر پیدایش ۱:۱۴) کَدُرلاعمر نام یک ایزد ایلامی بوده است و تنها در یک جا آورده شده است و در هیچ کجا به عنوان یک شاه یاد نشده است. ایلامی ها همواره با همسایهٔ غربی خود یعنی دولت های میانرودان از جمله سومر و اکد و جانشینان آنان یعنی آشور و بابل در حال پیکار بوده و در پاره ای از زمان شکست می خوردند و زیرنظر بابلی ها یا آشوری ها درمی آمدند و گاهی نیز بر آنان پیروز می شدند به گونه ای که ایلامی ها را قومی دانسته اند که یهوه آنان را برای گوشمالی در بابل (اشعیا ۲:۲۱) و اورشلیم (اشعیا ۶:۲۲) به کار گرفت، (ارمیا ۲۵:۲۵؛ ۳۴:۴۹؛ حزقیال ۲۴:۳۲) دانیال (دانیال ۲:
۸) خویشتن را در رؤیایی در دارالسلطنهٔ شوش نزد نهر اولای دید؛ او صدای مردی را نیز از درون نهر اولای شنید (دانیال ۱۶:۸). شوش محل رخ دادن داستان استر در دوران خشایارشا یا اخشورُش بود. در کتاب استر بارها به بیره (دارالسلطنه) شوش اشاره شده است. (۲:۱؛ ۳:۲؛ ۱۵:۳؛ ۱۴:۸؛ ۶:۹؛ ۱۱:۹) در (عزرا۹:۴) به مردانی از شوش اشاره شده است که آشوربانیپال آنان را به سامره تبعید کرده بود. نحمیا هنگامی که در شوش بود (نحمیا ۱:۱) از وضعیت ویرانی حصارهای اورشلیم باخبر شد. هرچند که در کتاب عهد جدید سخنی از شوش در میان نیست؛ زائرانی در روز پنطیکاست- عید پنجاهه که امروزه هم یهودیان پس از عید فصح و هم مسیحیان به مناسبت حلول روح القدس بر حواریون آن را جشن می گیرند- از ایلام به اورشلیم رفته بودند. (اعمال رسولان ۹:۲) تاریخ سیاسی ایلام. آگاهی ما از تاریخ ایلام عمدتاً حاصل بازسازی قطعات ناقص از منابع میان رودان (سومری، اکدی، آشوری و بابلی) است. تاریخ ایلام معمولاً به سه دوره با گسترهٔ بیش از دو هزار سال تقسیم می شود. دورهٔ پیش از نخستین دورهٔ تاریخ ایلام به نیا-ایلامی مشهور است. پژوهشگران جدید تا مدت ها ایلام را با شوش یکی می پنداشتند، که شوش مترا
دف با دشت و کوهپایه های زاگرس سفلی در استان خوزستان امروزی است. همان مرکز باستانی پادشاهی انشان بوده است و دوم اثبات گردید که شوش و ایلام دو مفهوم متمایز بوده اند؛ به عبارت دیگر، شوش مترادف ایلام نیست. در واقع، در طی تاریخ چندهزار سالهٔ ایلام، مرزهای این سرزمین نه تنها از دوره ای به دوره دیگر، بلکه با توجه به دیدگاه کسی که آن را توصیف می کرد، متغیر بود. برای مثال، بر اساس منابع میان رودان می توان نقشه ای نسبتاً دقیق از ایلام در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد ترسیم کرد؛ ترسیم این نقشه را به ویژه مدیون «جغرافیای سارگن اکدی» هستیم، اثری که در دورهٔ آشوری جدید تدوین شد و دامنهٔ فتوحات سارگون بزرگ در حدود ۲۳۰۰ پیش از میلاد را نشان می دهد. به نظر می رسد که طبق تصور میان رودانی ها در اواخر هزارهٔ سوم پیش از میلاد، کشور ایلام تمامی فلات ایران را در بر می گرفت، و از میان رودان تا دشت کویر و دشت لوت و از دریای خزر تا خلیج فارس گسترده بود. اما نفوذ فرهنگ ایلامی در آن دوره بسیار گسترده تر از این مرزهای سیاسی بود و به آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان و سواحل جنوبی خلیج فارس می رسید. باید تأکید کرد که در طی سده های آخر هزاره
ٔ سوم، شوش گاهی از نظر سیاسی به امپراتوری های میان رودان وابسته بود که مرکز این امپراتوری ها ابتدا اکد و سپس اور بود؛ شوش تنها برای مدت کوتاهی عضو کنفدراسیون ایلامی بود. کنفدراسیون ایلامی از چندین پادشاهی تشکیل می شد: پادشاهی اوان (احتمالاً در ناحیهٔ زاگرس)، سیماشکی (یا به تلفظ آشوری، شیمشکی) (احتمالاً از کرمان تا دریای کاسپین) و انشان (استان امروزی فارس که به طور طبیعی از ناحیهٔ بوشهر به خلیج فارس دسترسی دارد). باید افزود که کل این تعریف از دیدگاه میان رودانی هاست. برای مردم فلات ایران، یعنی اوانی ها و شیمشکی ها، ایلام به معنی سرزمین انشان بود. هنگامی که ایلامی ها با مردم شوش متحد شدند و در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد به امپراتوری سوم اور پایان دادند، آن ها شوش را به ایلام ضمیمه کردند؛ سپس نهمین شاه سیماشکی در شوش، دودمان اپرتی یا سوکل مخ ها را تشکیل داد؛ بنابراین، این سلسله ریشه در فلات ایران داشت. مشخص کردن مرزهای شرقی پادشاهی اپارتی مشکل است، اما با کم شدن قدرت ایشان در سدهٔ ۱۸ پیش از میلاد، احتمالاً نفوذ ایشان در شرق هم کاهش یافت. دربارهٔ «پادشاهان انشان و شوش» که در دوران ایلامی میانه (۱۵۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میل
اد) حکومت می کردند، بنا به مدارک موجود، می دانیم که حداقل بر استان های امروزی خوزستان، فارس و بوشهر اعمال سلطه داشتند. در هزارهٔ اول پیش از میلاد، گسترش اقوامی که به زبان ها و لهجه های هندوایرانی سخن می گفتند به داخل فلات ایران، باعث شد که ایلامی ها قلمروهای امپراتوری خود را یکی پس از دیگری از دست بدهند و در شوش پناه بگیرند؛ از این پس بود که مرزهای ایلام به شوش محدود گردید. در سالنامه های آشوربانیپال، کتیبه های هخامنشی و کتاب مقدس به همین سرزمین کوچک اشاره شده است. با وجود پیشرفت های جدید، شناخت ما از تاریخ ایلام همچنان بسیار ناقص است. به دلیل اندک بودن منابع بومی، بازسازی تاریخ ایلام عمدتاً باید بر مبنای متون میان رودان صورت بگیرد. تاکنون بزرگ ترین قسمت متون ایلامی در حفاری های شوش بدست آمده، شهری که از بدو پیدایش در حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد، گاه زیر سلطهٔ قدرت ایلام و گاه زیر سلطهٔ میان رودان بوده است. در حفاری های قدیمی ترین سطوح محوطهٔ شوش، سفال های قابل توجهی به دست آمده که مشابه آن ها در میان رودان یافت نمی شود. در حالی که در دورهٔ بعدی (سطوح ۲۲ تا ۱۷ در کاوش هایی که «لو برون» انجام داده) مواد باستان
شناسی به دست آمده با مواد میان رودان در دورهٔ اوروک شباهت دارد. از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد، می توان تأثیر فلات ایران را در شوش مشاهده کرد؛ زیرا نمونه های مشابه الواح عددی و سپس الواح ایلامی ابتدایی که در شوش پیدا شده، در تعداد کمتر در سایت های فلات ایران تا نقاط دوردستی چون شهر سوخته در سیستان به دست آمده است. خط ایلامی ابتدایی که تمامی تلاش ها برای کشف رمز آن ناکام مانده است، تا حدود ۲۷۰۰ پیش از میلاد استفاده می شد اما در دورهٔ کمتر شناخته شدهٔ بعدی، یعنی بین پایان دورهٔ نیا-ایلامی و تأسیس سلسله اوان، ایلام به تدریج از گمنامی درآمد. نخستین بار که نام پادشاهی ایلام را می بینیم در کتیبه ای از انمبرگسی شاه کیش است که در حدود ۲۶۵۰ پیش از میلاد حکومت می کرد. اما تنها از آغاز دورهٔ اکدی است که نام ایلام در منابع مکتوب دیده می شود. نیا-ایلامی. نیا-ایلامی دوره ای از تاریخ ایلام در بین سال های ۳۲۰۰ تا ۲۷۰۰ پیش از میلاد است. ایلام باستان. در دورهٔ ایلامی باستان، سه سلسله به ترتیب حکومت کردند. شاهان دو سلسلهٔ اول، یعنی سلسله های اوان و سیماشکی، در فهرست شاهانی که از شوش دورهٔ بابلی قدیم به دست آمده، ذکر شده اند. در این
سند ابتدا دوازده نام ذکرشده و عبارت «دوازده شاه اوان» به دنبال آن می آید، سپس دوازده نام دیگر ذکرشده و عبارت «دوازده شاه سیماشکی» به دنبال آن می آید. برخلاف متون مشابه میان رودانی، در این سند ساده نه به سال های حکومت شاهان اشاره شده و نه نسب ایشان مشخص گردیده؛ و هیچ نشانه ای از جامع بودن این دو فهرست در دست نیست. اما هر چند این سند تا حدی ساختگی به نظر می رسد، برخی افراد مذکور در آن از طریق منابع دیگر شوش یا میان رودان شناخته شده اند، در نتیجه معلوم می شود که آن ها شخصیت های تاریخی بوده و تخیّلی نیستند. سلسلهٔ سوم، یعنی اپارتی ها، با دورهٔ بابلی قدیم در میان رودان هم زمان است؛ این سلسلهٔ ایلامی را اغلب «سلسلهٔ سوکل مخ ها» می نامند زیرا شاهان آن لقب سوکل مخ داشتند. پادشاهی اوان. پادشاهی اوان تا حدی با سلسلهٔ سارگن اکدی (۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ پیش از میلاد) هم زمان بود و گمان می رود آخرین پادشاه این سلسله، پوزور اینشوشیناک، در زمان اورنامو (۲۱۱۲ تا ۲۰۹۵ پیش از میلاد) بنیان گذار سومین سلسلهٔ پادشاهی اور، سلطنت می کرد. در این مرحله اطلاعات راجع به ایلام در منابع میان رودان بسیار واضح و روشن می شوند، زیرا توجه میان رودانی ه
ا به ثروت های طبیعی فلات ایران (مانند چوب، سنگ و فلزات) که خود فاقد آن بودند، جذب شده بود. گزارش لشکرکشی های ایشان اطلاعات مهمی برای بازسازی تاریخ و جغرافیای ایلام به دست می دهد. دربارهٔ هفت پادشاه نخستین مندرج در فهرست شاهان شوش هیچ چیز نمی دانیم، اما هشتمین و نهمین شاه (به ترتیب معکوس) در گزارش لشکرکشی های سارگن اکدی و پسرش ریموش ذکر شده اند. هدف اصلی این لشکرکشی های اکدی بهره برداری اقتصادی از سرزمین ایلام شامل مرخشی (بلوچستان) بود. اما به نظر می رسد که این لشکرکشی ها در حد تاخت وتاز برای کسب غنیمت بود نه فتح واقعی آن قلمرو پهناور. منیشتوشو، شاه اکدی، به جنگ در جنوب ادامه داد و یک پیروزی در «شخیروم» در ساحل خلیج فارس به دست آورد، سپس برای مطیع کردن اتحادیه ای از سی و دو شهر در ساحل عربی خلیج فارس از دریا عبور کرد. در دوران حکومت نارام سین اکدی، یک معاهده بین حاکم تابع نارام سین که در شوش حکومت می کرد و شاه اوان، شاید خیتا، منعقد شد. این قدیمی ترین متن شناخته شدهٔ ایلامی ست که با نشانه های خط میخی نوشته شده اما ترجمه و تفسیر آن سخت است. آخرین پادشاه فهرست شاهان شوش، کوتیک اینشوشیناک، ابتدا شوش و سپس انشان ر
ا فتح کرد و به نظر می رسد که با مطیع کردن پادشاه سیماشکی توانست وحدت کوتاه مدتی در فدراسیون ایلامی به وجود آورد؛ اما جانشینان او نتوانستند که شوش را در قلمرو ایلام نگه دارند. پوزور اینشوشینک چندین کتیبه با نام خود در شوش باقی گذاشته است. برخی از آنان به اکدی نوشته شده اند و بقیه به خط ایلامی باستان یا ایلامی خطی؛ ایلامی خطی یک نظام نگارشی است که تنها معدودی از نشانه های آن با قطعیت رمزگشایی شده اند. شاید نشانه های ایلامی خطی از ایلامی ابتدایی گرفته شده باشند. اما سلطهٔ پادشاهان ایلام بر شوش دیری نپایید، چند سال بعد شولگی، پادشاه اور (۲۰۹۴ تا ۲۰۴۷ پیش از میلاد)، این شهر و نواحی اطراف آن را دوباره تصرف کرد، و بار دیگر شهر شوش بخش تابع امپراتوری میان رودان شد و تا فروپاشی آن امپراتوری به همین شکل باقی ماند. پادشاهی سیماشکی. از دوازده پادشاه سیماشکی که نام آنان در فهرست شاهان شوش ذکرشده، نام ۹ نفر در منابع دیگر آمده است. در قسمت اول این دوره مشاهده می کنیم که میان رودانی ها پی درپی به فلات ایران حمله می کنند؛ به نظر می رسد که هدف اصلی این حمله ها، سیماشکی، موطن پادشاهان ایلامی بود که در ناحیهٔ کرمان امروزی قرار د
اشت؛ اما حمله ها به ندرت موفقیت آمیز بود. در میان این لشکرکشی ها دوره هایی از صلح بود که با ازدواج میان خانواده های سلطنتی همراه بود. برای مثال، شو سین، پادشاه اور، یکی از دخترانش را به ازدواج شاهزادهٔ انشان درآورد، اما بعداً حداقل دو بار به ساحل جنوب شرقی دریای کاسپین حمله کرد. به نظر می رسد که میان رودانی ها برای به دست آوردن مواد خام مورد نیاز، گاه به روش های صلح آمیز و گاه به زور توسل می جستند. اما قدرت میان رودانی ها رو به افول بود. ایبی سین، آخرین پادشاه سلسلهٔ اور (۲۰۲۸ تا ۲۰۰۴ پیش از میلاد)، قادر نبود به عمق قلمرو ایلام نفوذ کند و عامل او، ایر ناننا، دیگر بر قسمت عمدهٔ شرق امپراتوری سلطه نداشت و تنها بر سرزمین های خط شمال غربی به جنوب شرقی از آربلا به بشیمه در ساحل شمالی خلیج فارس تسلط داشت. در سال ۲۰۰۴ پیش از میلاد، ایلامی ها با سوزیانا متحد شدند و به رهبری کینداتو، ششمین پادشاه سیماشکی، اور را فتح کردند و ایبی سین را به عنوان زندانی به ایلام بردند. پادشاهی اپرتی. به نظر می رسد این دورهٔ طولانی که حدوداً سه سده به طول انجامید، با وجود تعداد بیشتر و تنوع مدارک موجود، هنوز یکی از مغشوش ترین دوره های تا
ریخ ایلام است. سه موضوع که بازسازی تاریخ این دوره را کاملاً تحریف کرده و مورخان جدید را به اشتباه انداخته است: اول، ترتیب جانشینی و شجره نامهٔ حاکمان این دوره است؛ در نتیجهٔ تفسیر نادرست عبارت اکدی «پسر خواهر شیلخخه» (mār ahāti(-šu) ša Šilhaha)، محققان گمان می کردند که ترجمهٔ صحیح mār ahāti، همچون میان رودان، خواهرزاده (پسر خواهر) است، و این اصطلاح واقعاً به یک رابطهٔ نسبی اشاره می کند. در نتیجه، دربارهٔ تقسیم قدرت بین شاخه های مستقیم و عرضی خانوادهٔ شاهی فرضیه ای مطرح شد که خاص ایلام بود. اما واقعیت کاملاً متفاوت بود: معنی واژگان «پسر خواهر شیلخخه» خواهرزاده نیست، بلکه به معنی پسری است که شیلخخه از همبستری با خواهر خودش به دنیا آورده و نشانهٔ وجود ازدواج با محارم در میان خانوادهٔ سلطنتی است؛ وارث مشروع شاه، از این ازدواج زاده می شد. به علاوه، این عبارت تنها یک عنوان یا لقب بود، چنان که قرن ها بعد از مرگ شیلخخه، اونتاش ناپیریشا و خوتلوتوش اینشوشینک، خود را پسر خواهر شیلخخه می نامند. این نکته هم اضافه شود که عبارت اکدی را در ایلامی به ruhu-šak ترجمه کرده اند: ruhu یعنی پسر، هنگامی که به مادر اشاره می شود و šak
یعنی پسر، هنگامی که به پدر اشاره می شود. اصلاً مسئلهٔ کلمهٔ «خواهر» در میان نیست. موضوع دوم، که همانند موضوع اول، مانعی برای بازسازی درست تاریخ ایلام بوده، کتیبه ای از شیلخک اینشوشینک است که در آن، گروهی از شاهان پیشین خود را نام می برد که معبدی متعلق به اینشوشینک را بازسازی کرده بودند. اکثریت مورخان گمان کرده اند که شیلخک اینشوشینک در این کتیبه، شاهان پیشین خود را بر حسب ترتیب زمانی ذکر می کند و می توان این فهرست را با وارد کردن نام شاهانی که به آن ها اشاره نشده، کامل کرد. اگرچه نام پادشاهان اولیه، عموماً در ابتدای فهرست آمده و در انتها به پادشاهان جدیدتر اشاره شده، درون هر گروه ترتیب چینش شاهان با منابع دیگر تعارض دارد. ترتیب زمانی بهم خورده، چون چینش شاهان بر مبنای نسب است؛ گاهی، در ابتدا شاخهٔ مستقیم آورده شده سپس شاخه های عرضی، اما گاه شاخه های عرضی، بدون توجه به ترتیب زمانی، بر شاخهٔ مستقیم مقدم شده است. ترتیب شاهان دورهٔ سوکل مخ ها به این صورت است: «اپرتی (ابارات)، شیلخخه، سیروک توخ، سیوه پلر خوپاک، کوک گیرمش، اته خوشو، تمتیخلکی، و کوک نشو». در اینجا ترتیب اپرتی، شیلخخه، سیروک توخ، سیوه پلر خوپاک در ش
اخهٔ مستقیم صحیح است (رابطهٔ پدر پسری دارند). اما دو شاه بعدی یعنی کوک گیرمش و اته خوشو، از نظر ترتیب زمانی در جای درست نیستند، زیرا ایشان بین دورهٔ شیلخخه و سیروک توخ حکومت کردند؛ بنابراین کوک کیرماش از یک شاخهٔ عرضی بود و به همین دلیل در فهرست کتیبهٔ شیلخک اینشوشینک، وی «پسر لانکوکو» نامیده شده است. نام لانکوکو در منابع دیگر نیامده و احتمالاً هرگز به حکومت نرسیده است. احتمال دارد که وی برادر یکی از سوکل مخ ها بوده است که وقتی درگذشت، وارث مستقیم نداشت یا وارث او برای سلطنت، بسیار جوان بود و به این دلیل، پسر برادر او یعنی پسر لانکوکو به حکومت رسید. دلایل بیشتر، از کتیبه های برخی از کارمندان رده بالایی به دست می آید که بعد از خدمت در دستگاه ایدادو دوم، دهمین پادشاه سیماشکی، به کوک کیرماش خدمت کردند؛ بنابراین، او آن گونه که درگذشته به نادرست پنداشته می شد، نمی توانسته در قرن پانزدهم پیش از میلاد حکومت کرده باشد. تمتی خلکی و کوک نشور آخرین شاهان شناخته شدهٔ سوکل مخ ها، احتمالاً از شاخهٔ مستقیم بودند. سرانجام، موضوع سوم این بود که مورخان گمان می کردند، کتیبه ای از اته خوشو نشان می دهد که زمان حکومت اپرتی، شیلخخه
و اته خوشو هم زمان بوده و نخستین حکومت سه نفرهٔ سلسله را تشکیل داده اند. در واقع بر اساس مدارک مختلفی، به ویژه مهرهای استوانه ای خدمت گزاران این پادشاهان، می توان نشان داد که بین شیلخخه و اته خوشو، شش سوکل مخ اعمال قدرت کرده اند: «پالا ایشن، کوک کیرماش، کوک سنیت، تم سنیت، کوک نخونته و کوک نشور اول». این گروه در قرن بیستم پیش از میلاد سلطنت کردند، اما بسیاری از پژوهشگران، مانند والتر هینتس و هاید ماری کخ، حکومت ایشان را در قرن شانزدهم پیش از میلاد می دانند. با توجه به اصلاح شدن تفاسیر مربوط به این سه مورد، امروزه می توان تاریخ سلسلهٔ اپرتی را به طور منسجم، اگرچه ناکامل، نوشت. پادشاهان سیماشکی که جانشین کینداتو شدند، بعد از سقوط امپراتوری اور در شوش مستقر شدند. پادشاهان سیماشکی، ایدادو اول و تن روخوراتر دوم (که با مکوبی، دختر بیلالاما پادشاه اشنونا در میان رودان ازدواج کرد) معابدی را در شوش ساخته یا تجدید بنا کرده اند. اما اپرتی دوم اگرچه در فهرست شاهان شوش نهمین شاه سیماشکی نامیده شده است، بنیان گذار سلسله ای جدید بود که مورخان امروزی آن را سلسلهٔ اپرتی ها می نامند. جای تعجب است که اولین شاهان اپرتی، هم زمان
با آخرین شاهان سیماشکی (یعنی ایدادو دوم، ایدادو نپیر، و احتمالاً ایدادو تمتی) حکومت می کردند. اپرتی، اولین شاه سلسله اش، حداقل در بخشی از عمرش با گروهی از شاهان سوکل مخ، هم زمان بود. دومین شاه اپرتی، شیلخخه، در دو سند از دورهٔ اته-خوشو ذکر شده است؛ اته خوشو با سومو ابوم (۱۸۹۴ تا ۱۸۸۱) نخستین شاه سلسلهٔ اول بابل، هم زمان بود. دو ویژگی در سلسلهٔ سوکل مخ ها قابل توجه است: یکی طول حکومت ایشان و دوم، تمایل روزافزون خاندان سلطنتی به فرهنگ سامی. با ملحق کردن سوزیانا به امپراتوری ایلام، سوکل مخ ها باعث شدند که شوش همچنان مرکزی مهم بماند. این فرایند در چند حوزه مشهود است. برای مثال، ایلامی ها زبان خود را بر مردم شوش تحمیل نکردند؛ اکثریت غالب اسناد این دوره که از حفاری های شوش به دست آمده، به زبان اکدی هستند؛ بیشتر آن ها اسناد حقوقی یا اقتصادی مربوط به زندگی روزمره بوده و نام سوکل مخ یا سوکل در آن ها ذکر شده است. همچون زبان، مردم شوش مجمع خدایان (پانتئون) شوشی-میان رودانی خود را نیز حفظ کردند که در رأس آن، اینشوشینک، خدای حامی این شهر قرار داشت. خدایان اصیل ایلامی نادر بودند. نهایتاً این توجه به فرهنگ سامی، یا غربی شدن
، در القاب مشاهده می شود. به عبارت دیگر، عناوین شاهی نیز تمایل سوکل مخ ها را به فرهنگ سامی نشان می دهد. عنوان «شاه انشان و شوش» که لقب اپرتی، بنیان گذار سلسلهٔ سوکل مخ ها، بود، به زودی کنار گذاشته شد و عناوینی استفاده شد که به کارگزاران میان رودانی منصوب شده در شوش یا ایلام در دوران امپراتوری سوم اور متعلق بود. قدرت عالی در دست سوکل مخ بود. گاهی فرمانروا بخشی از قدرت را به فرزندان خود محول می کرد، که در این صورت اگر فرماندار ایالت های شرقی امپراتوری بودند، لقب «سوکل ایلام و سیماشکی» به ایشان داده می شد و اگر فرماندار سوزیانا می شدند، به «سوکل شوش» ملقب می شدند؛ گاه به این فرماندار «شاه شوش» لقب می دادند؛ بنابراین لازم است تا فرضیهٔ تقسیم قدرت در ایلام را کنار بگذاریم. جانشینی بر تخت شاهی حق پسر ارشد بود، اما یک عنصر مهم به آن اضافه شده بود، مشروعیت، درجه بندی داشت: فرزندان حاصل از ازدواج درون خانوادگی بر فرزندان حاصل از ازدواج با غریبه ها تقدم داشتند. فرزندی که از وصلت پادشاه با یک شاهزاده خانم ایلامی، یعنی غریبه (خارج از خانواده)، به دنیا می آمد، مشروع بود. اما فرزندی که از وصلت پادشاه با خواهر خودش به دنیا
می آمد، مشروعیت بالاتری داشت؛ بنابراین، پسر ارشد که از ازدواج شاه با یک شاهزاده خانم خارج از خانواده (ازدواج برون همسری) به دنیا آمده، می بایست تاج و تخت را به برادر کوچک تری که از ازدواج بعدی شاه با خواهرش (ازدواج درون همسری) به دنیا می آمد، واگذار می کرد. پسری که از ازدواج شاه با دخترش به دنیا می آمد، بالاترین درجهٔ مشروعیت را داشت. این مورد چند قرن بعد برای خوتلوتوش اینشوشیناک پیش آمد، که به نظر می رسد پسر شوتروک نهونته یکم از دخترش نخونته اوتو بود. در شرایطی که پادشاه وارث مذکر نداشت یا وارث او برای حکومت کردن خیلی جوان بود، قدرت به شاخهٔ عرضی می رسید، مانند کشورهای دیگر. لازم نبود که «سوکل ایلام و انشان» و «سوکل شوش» با مقام عالی سوکل مخ پیوند خانوادگی داشته باشد. اما گاه پیش می آمد که شاه به دلایل عملی (فایده، مصلحت) فرزندان خود را در قدرت شریک می کرد. این احتمال وجود دارد که همانند دورهٔ هخامنشی، دربار به هنگام تابستان به علت گرمای شدید، شوش را ترک می کرد و در فلات که معتدل تر بود، پناه می گرفت. پس احتیاط حکم می کند که فرد مورد اعتمادی را برای اداره سرزمین های پست منصوب کنند. ایلام میانه. در دورهٔ ایلا
م میانه، شاهان ایلامی سریعاً راه خود را از دورهٔ قبل جدا کردند. در واقع ویژگی این دوره، «ایلامی شدن» سوزیانا است (برخلاف «سامی شدن» در دورهٔ قبل). شاهان این دوره، عنوان سوکل مخ یا سوکل را رها کردند و عنوان قدیمی «شاه انشان و شوش» را برگزیدند (در کتیبه های اکدی به صورت «شاه شوش وانشان»). زبان اکدی در زمان اولین خانوادهٔ حاکمان ایلامی میانه، یعنی کیدینوها، هنوز استفاده می شد، ولی در کتیبه های دو دودمان بعدی، ایگه هلکی ها و شوتروکی ها، به ندرت دیده می شود. درخشان ترین دوره حاکمیت ایلامی ها از نظر هنر و معماری، دوره میانی است که در آن آثار معماری ارزشمندی ایجاد گردیده که اغلب معابد هستند. ایلامی ها هم مانند اقوام باستانی دیگر به مذهب و پرستش خدایان متعدد اهمیت می داده اند و موید این مطلب کشف معابد، گورها و نقوش برجسته در نقاط استقرار آنهاست. یکی از آثار قابل تأمل و مهم آن ها زیگورات چغازنبیل است. در این دوره مجمع خدایان ایلامی بر سوزیانا تحمیل شد و با ساخت مجموعهٔ سیاسی-دینی چغازنبیل، به اوج قدرت خود رسید. زیگورات چغازنبیل کهن ترین اثر ایرانی است که دارای ابعاد و خصوصیات خیره کننده است و با اهرام مصر برابری می کن
د. این بنای عظیم به صورت هرم مطبق یا پله پله ساخته شده است. در حدود ۱٬۲۴۴ تا ۱٬۲۰۸ پیش از میلاد، درگیری های بین ایلام و امپراتوری آشور افزایش پیدا می کند. توکولتی نینورتای یکم پادشاه آشور به کوه های شمال ایلام حمله می کند. در همین دوره و در زمان پادشاهی کیدین خوران (Kidin-Ḵutran) ایلام به بابل حمله می کند. در حدود ۱۱۷۱ پیش از میلاد، کویترناهونته شاه ایلام به بابل حمله کرده و آن سرزمین را فتح می کند. در حدود ۱٬۱۰۰ تا ۷۷۰ پیش از میلاد، اتحاد ایلام و بابل علیه آشور صورت می پذیرد. دودمان کیدینوها. به کار بردن واژهٔ دودمان برای کیدینوها شاید نادرست باشد، زیرا هنوز هیچ نشانه ای از رابطهٔ پدر فرزندی بین پنج حاکمی که یکی پس از دیگری به حکومت رسیدند، در دست نیست: کیدینو، اینشوشینک سونکیر نپی پیر، تنروخوراتر دوم، شالا، و تپتی اهر. مدارک شوش و هفت تپه، کبناک باستان، نشان می دهند که بین دورهٔ سوکل مخ و دورهٔ ایلامی میانی انقطاعی وجود دارد. نخستین نشانهٔ انقطاع، انتخاب لقب بود. کیدینو و تپتی اهر خود را «شاه شوش و انزان» نامیدند و به این شکل خود را به سنتی کهن متصل کردند. لقب دیگر آن دو، «خدمتگزار کیرواشیر» خدایی ایلامی اس
ت، بدین گونه مجمع خدایان فلات ایران را در سوزیانا رواج دادند. اما مانند دورهٔ قبل، آنان همچنان زبان اکدی را در تمام کتیبه های خود استفاده کردند. دودمان ایگه هلکی. تا همین اواخر، به نظر می رسید که دودمان ایگه هلکی یکی از شناخته شده ترین دودمان ها در تاریخ ایلام است. مورخان گمان می کردند که به دنبال حملهٔ یکی از شاهان کاسی به نام کوریگلزو دوم (۱۳۳۲ تا ۱۳۰۸ پیش از میلاد) علیهٔ شاه ایلامی به نام هورپتیلا ایگه هلکی در حدود سال ۱۳۲۰ پیش از میلاد، قدرت را به دست گرفت؛ سپس حکومت وی به شش جانشینش منتقل شد، که معروف ترین ایشان اونتاش ناپیریشا است که در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد، زیگورات معروف چغازنبیل را ساخت. این دوره با کیدین هوتران سوم خاتمه یافت که وی با به دست آوردن دو پیروزی در مقابل انلیل ندین شومی (۱۲۲۴ پیش از میلاد) و ادد شوما آیدین (۱۲۲۲ تا ۱۲۱۷ پیش از میلاد) به عظمت و شکوه کاسی ها پایان داد. ترکیب اطلاعات بدست آمده از یک نامه که اینک در موزه خاور نزدیک برلین نگهداری می شود و دو قطعه از یک مجسمهٔ بازکشف شده در موزه لوور، موجب تجدید نظر کامل در این تصور گردید. نامهٔ موجود در برلین، یک متن بابلی جدید است که به زبا
ن اکدی نوشته شده است، ولی به روی تکه های مجسمه، کتیبه ای به زبان ایلامی هست. فرستندهٔ نامه یک شاه ایلامی ست که نام او روی متن از بین رفته اما به احتمال قوی، شوتروک ناهونته یکم است؛ نویسنده ادعا می کند که حکومت بابل حق اوست. نام مخاطب نامه هم از بین رفته است. شاه ایلامی برای اثبات ادعایش بر حکومت بابل، نام تمام شاهان ایلامی را که با شاهدختان کاسی ازدواج کرده بودند، به علاوهٔ فرزندان حاصل از این ازدواج ها، ذکر می کند. برای نمونه، جانشین بلافصل ایگه هلکی، پهیر ایشن یکم، با خواهر یا دختر بزرگ کوریگالزو اول ازدواج کرد؛ پایان حکومت کوریگالزو اول، سال ۱۳۷۴ پیش از میلاد بوده است، پس معلوم می شود که سلسلهٔ ایگه هلکی تقریباً یک قرن از آنچه پیشتر تصور می شد قدیمی تر بوده است. به علاوه، دو شاه که پیشتر ناشناخته بودند در این متن ذکر شده اند: یکی، کیدین هوتران دوم، پسر اونتاش ناپیریشا (این شخص نمی تواند همان کیدین هوترانی باشد که با کاسی ها جنگید)، دوم، پسر وی نپیریشه اونتش. چون قطعات مجسمهٔ موزهٔ لوور به کیدین هوتران دیگری که پسر پهیر ایشن بوده منسوب است، حتماً سه پادشاه به این نام در سلسلهٔ ایگه هلکی ها وجود داشته است: ک