Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
شناسیِ بلخ-مرو (BMAC) به سوی فلات ایران و غرب ایران. پیرامون ۱۱۰۰–۵۵۰ پیش از میلاد: زرتشت یک آیین یکتاپرستی - مَزدَیَسنا - را در بلخ (Bactra) معرفی می کند که در سرتاسر فلات ایران منتشر می شود. از دیدگاه افسانوی (که در شاهنامه فردوسی در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی آمده)، زرتشت در بلخ به دست یک تورانی بقتل می رسد. تورانیان یکی از چندین اقوام کوچ نشینی هستند که بین سال های ۱۱۰۰ و ۵۵۰ پیش از میلاد به شمال افغانستان یورش آوردند، یا در آنجا ماندند یا از آنجا گذر کردند. (تاریخ زرتشت مورد بحث است و از حدود ۱۲۰۰ تا حدود ۶۰۰ پیش از میلاد تخمین زده می شود) قراری که از روی اوستا معلوم می شود، باشندگان بومی افغانستان و سرزمین های مجاور که خود را «آریایی» می نامیدند بخاطر سرما و کمبود چراگاه ها مجبور به مهاجرت به سرزمین های دیگر در گوشه و کنار افغانستان و سرزمین های مجاور می شوند. نسک های وَندیداد و یَشت از اوستا به محدودهٔ جغرافیایی اشاره دارد که نخستین منزلگاه های آریاییان را تشکیل می دادند و حدود آن سرزمین های شرقی فلات ایران تا سرحد ایران باستان و هند باستان بوده است. در این میان فَرگَرد یکم وندیداد به فهرستی از شانزده سرزمین
آفریدهٔ اهوره مزدا اشاره دارد که انگره مَینیو دربرابر آفرینش اهوره مزدا دست به آفرینش مخرب می زند. این فهرست عبارت است از: اگر ما بخش نخست وندیداد را با اشاره های یَشت ها به جغرافیای زیستگاه مردم اوستایی مقایسه کنیم خواهیم دید که رشته کوه هندوکش در مرکز جغرافیای اوستا قرار می گیرد. حدود غربی جغرافیای اوستا را سرزمین های مرو، هرات و زرنگ، و حدود شرقی آن را مناطق سرحدی مانند گنداره، بونیر و سرزمین «هفت رود» تشکیل می دهند. سُغد و احتمالاً خوارزم حدود شمالی آن و سرزمین های سیستان و بلوچستان حدود جنوبی آن را تعیین می کنند. بدین ترتیب افغانستان امروزی قلب جغرافیای اوستا را تشکیل می داده است. گفتنی است که برخی از مورخان یونان باستان همچون اراتُستِن و استرابون از مجموعه سرزمین هایی بنام «آریانِه» (یونانی: Αρειανή، به لاتین: «آریانا» / "Ariana") یاد کرده اند که مابین سرزمین های پارس باستان و هند باستان بوده است، و کشور افغانستان امروزی را در بر می گرفته است. تاریخ باستان. یورش اسکندر مقدونی. اسکندر مقدونی فرزند فیلیپ مقدونی پادشاه مقدونیه بود. وی در هنگام مرگ پدر ۲۰ سال بیش نداشت. اسکندر در طی دوران نوجوانی تحت نظر د
انشمندان عصر خود، از جمله ارسطو پرورش یافت و به تدریج ضمن فراگیری علوم و فلسفه رایج، در مسائل جنگی و نظامی و کشورداری تبحر یافت. او پس از استیلای بر یونان، با فکر جهانی کردن فرهنگ یونانی به تدارک ارتشی وسیع پرداخت تا به آسیا حمله ور شود. با شکست داریوش سوم، آخرین پادشاه هخامنشی، در جنگ با یونانی ها و سقوط تخت جمشید به دست اسکندر (۳۳۱ پ. م) امپراتوری هخامنشی نیز در هم شکسته شد و خزاین هخامنشی در شوش، تخت جمشید، پاسارگاد، هگمتانه و سایر شهرهای هخامنشیان به تسخیر اسکندر درآمد. بعد از شکست قطعی داریوش در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، و فرار او بسوی مشرق، در حدود دامغان، بسوس ساتراپ (والی) باختر و برادرزاده داریوش که از آمدن اسکندر مطلع شده بود، شاه را به قصد کشتن، زخم مهلکی زد و به سوی باختر گریخت و خود را به عنوان اردشیر چهارم، شاه خواند. اسکندر پس از تسخیر گرگان (Hyrcania) از پایتخت آن زادراکرته حرکت کرده در شهر سوسیا (Susia) یکی از شهرهای ساتراپی هرات (Areia) رسید. ساتی برزن ساتراپ آن به استقبال اسکندر آمد و اعلام اطاعت و وفاداری کرد. اسکندر نیز او را به حکمرانی ساتراپی (ولایت) هرات که در دورهٔ سابق داشت مجدداً منصوب
کرد و اسکندر آناکسیپ را با چهل کماندار سواره مأمور کرد که این ولایت را از آزار قشون مقدونی در موقع عبورش از اینجاها حفظ کند. پس از شنیدن خبر اعلان پادشاهی بسوس، اسکندر تمام قشون خود را جمع کرده و برای سرکوبی بسوس بسوی باختر راند. بعد به اسکندر خبر رسید که ساتی برزن آناکسیپ و دستهٔ او را کشته و هراتی ها را شورانیده و آن ها در پایتختشان آرتاکوانا (Artacoana) گرد آمده اند. اسکندر که نزدیک بود به بسوس برسد تصمیم گرفت اول کار ساتی برزن را یکسره کند. قسمتی از لشکرش را در محل گذاشت و خود با پیاده نظام و سواره نظام سبک اسلحه تمام شب را به سوی هرات راند و به آرتاکوانا رسید. ساتی برزن از سرعت حرکت اسکندر بوحشت افتاد، دو هزار سوار برداشت و به باختر در پناه بسوس گریخت و باقی سپاهیان او در شهر آرتاکوانا که مستحکم شده بود آمادهٔ جنگ ایستادند. اسکندر آن شهر را گشود و آن را ویران کرد. وی سپس در نزدیکی ارتاکوانا شهری آباد کرد و نامش را "اسکندریه آریانا" (Alexandria in Ariana) نهاد که همان هرات امروزی است. اسکندر در آنجا دژی برای نظامیان خود ساخت که بقایای آن هنوز باقی است. هدف از ساختن این دژ، حفظ نظامیان از شورش احتمالی مردم
شهر بود. وی آرزاسِس (Arzaces) را به جای ساتی برزن والی هرات (Areia) کرد. پس از آن اسکندر بسوی سیستان (Drangiana) شتافت و سپس به طرف مردم اِوِرگِت (Evergetes) معروف به آریماسپ (Arimaspes) یا آگریاسپ که در جنوب شرقی سیستان می زیستند راند. مردم با آغوش باز او را پذیرفتند و او هدایای فراوان به آن ها داد. اهالی گدروزی (بلوچستان کنونی) که در همسایگی مردم آریماسپ سکنی داشتند نیز اسکندر را خوب پذیرفتند. اسکندر از آنجا به سرزمین رُخّج (Arachosia) عازم شد و قبل از حرکت آمِنید (Amenides) را که دبیر داریوش بود والی اورگت ها کرد. رُخّجی ها را به اطاعت درآورده و کاپیشه کانیش (Kāpišakāniš) پایتخت رُخَج را به نامش "اسکندریه" (Alexandropolis) تغییرنام داد که همان قندهار امروزی است. اسکندر این ولایت را به مِمْنُن (Memnon) داد. بعد شنید که ساتی برزن با دو هزار سوار به هرات آمده است، بر اثر این خبر سپاهی مرکب از شش هزار پیادهٔ یونانی و ۶۰۰ سوار به سرداری اریگیوس (Erygius) و ارته باذ (Artabazus) بدانجا فرستاد و با وجود دلیری های ایرانیان اریگیوس موفق به سرکوب ساتی برزن در ۳۲۸ ق.م.شد. اسکندر با وجود برف های بسیار و نبودن آذوقه و
خستگی ها، هندی های سرحدی را مطیع کرد و رهسپار کوه های هندوکش که تاریخ نویسان یونانی آن را «پاراپامیز» (Parapomisus یا Paropamisadae) یا «قفقاز هند» (Caucasus Indicus) گفته اند شد و در آنجا به سرزمینی رسید که حتی همسایگانشان آن ها را نمی شناختند زیرا مردم مزبور از هرگونه روابطی با مردمان دیگر دوری می جستند، این قوم «پاراپامیز» (Paropamisadae) نام داشت. اسکندر با وجود سختی آب و هوای این سرزمین بدرون آن راند و لشکر مقدونی دچار قحطی و سرمای سخت و درد و رنج بسیار گردید و عدهٔ زیادی از سرما تلف شدند. اسکندر خود را به کابل و از آنجا به پروان رسانید و زمستان را در آنجا به سربرد. او در نزدیکی مدخل درهٔ سالنگ، دژی را به نام خود ساخت. اسکندر این شهر را برای پاسداری از شهر کاپیسی (کاپیسا) در نخستین شیب های جبل السراج کنونی (پروان کهن) برپا نمود که به نام "اسکندریهٔ قفقاز" (Alexandria on the Caucasus) شناخته شد که همان بگرام امروزی می باشد. تعداد زیادی از مقدونی ها و یونانی های لشکر اسکندر در آنجا ماندند. هدف از بنای شهر استقرار قرارگاهی برای عملیات آتی در آنسوی کوه های هندوکش بود. بسوس در باختر همچنان خود را اردشیر می نا
مید و شاه می خواند. سپاهیان بسوس در ابتدا تصور می کردند که بخاطر آب و هوای سخت باختر، اسکندر به آن سرزمین نخواهد رفت و راه هند را پیش خواهد گرفت ولی بعد که شنیدند اسکندر دارد نزدیک می شود از دور بسوس بپراکندند. در این احوال بسوس با مشتی از سپاهیان وفادار خویش از آمودریا بقصد سغد گذشت و پس از عبور از رود مزبور تمام کشتی ها را بسوخت تا به دست اسکندر نیفتد. پس از آن اسکندر از کوه های پاراپامیز (هندوکش) گذشت و بسوی سرزمین باختر راند. در این راه فقدان غله باعث گرسنگی گردید زیرا بومی ها در انبارهای زیرزمین آذوقه شان را پنهان کرده و آن ها را چنان ساخته بودند که کسی جز سازندگان نمی دانست این انبارها کجاست. کوینت کورس، تاریخ نگار رومی باختر آن زمان را چنین وصف کرده: اسکندر با وجود برف عمیق و اشکالات حرکتِ بار و بنه راه خود را دنبال کرد و بسوس به سغد عقب نشینی کرد. پس از آن اسکندر بسوی شهر باکترا و آاُرْن (Aorne) روانه شد و در یورش اول این دو شهر عمده را گرفت. باقی سرزمین باختر پس از آن مطیع گشت. بعد اسکندر ساخلوی در اینجا به فرماندهی آرخه لائوس (Archelaios) گذاشته ارته باذ را والی کرد. بسوس نیز گرفتار شد و اسکندر سردا
ر خائن را بی پاداش نگذاشت بدین ترتیب که فرمان داد تا اعضای وی را به شاخه های چند درخت که به نیرو بهم نزدیک ساخته بودند بستند و آن ها را ناگهان رها کردند، بدینسان هر شاخهٔ درختی عضوی از اعضای خائن را با خود برد؛ و بنا بروایتی وی را در اکباتان (همدان) به دار آویختند. در باختر اسکندر عاشق شاهدخت باختری به اسم رُخسانه (Roxane، به باختری: روشنک) گشت و با وی ازدواج کرد. اسکندر به مدت یک سال در دشت های آسیای میانه سرگردان بود و با تاخت وتاز جنگجویان این سامان ها روبرو می گشت و شماری از سپاهیانش را نیز به علت سرما و کمبود خواربار از دست داد. سپس اسکندر برای لشکرکشی به هند به باختر بازگشت. وی تدارک سفر هند را دید و در بهار ۳۲۷ ق.م. با تمام قوا عازم هند شد و پس از عبور از کوه های پاراپامیز (هندوکش) به شهر اسکندریه رسید و پس از تسخیر مناطقی، از سند عبور کرده به تاکسیلا وارد شد و نهایتاً قسمتی از هند را فتح کرد. اسکندر پس از فتح هند به علت کمی قشون به پارس بازگشت و به فکر تسخیر عربستان افتاد؛ بنابراین به سمت بابل حرکت کرد ولی در آنجا به علت تبی که از باتلاق های بابل بر او مستولی شده بود در سن ۳۲ سالگی درگذشت. از جمله اقد
امات مهم و اساسی اسکندر در کشورهای تحت استیلا و تسلط خود می توان به موضوع دِژسازی اشاره کرد. مقدونی ها در قوسی بزرگ از هرات در غرب تا قندهار در جنوب و تا آمودریا (یونانی: Oxus) در شمال و آنطرفتر در قزاقستان و تاجیکستان امروزی دژهایی (تحت عنوان اسکندریه) برپاساخت. دژهایی اسکندر که تا امروز می شناسیم عبارتند از: سلوکیان. پس از مرگ اسکندر مقدونی در ۳۲۳ پیش از میلاد، اغتشاشی بزرگ سراسر کشور را فرا گرفت و مهاجرنشینان و سربازان پیشین یونانی کنترل باختر را به دست گرفتند. جنرال های اسکندر (یونانی: Diadochi؛ یا "جانشینان") بر سر تقسیم متصرفات اسکندر با یکدیگر به نبرد پرداختند. بدین ترتیب چهار جنگ دیادوخوی (۳۰۱–۳۲۳ ق. م) روی داد. سرانجام، سه حکومت مقدونیه در اروپا، یونانی در مصر و سلوکی در آسیا را بنا نهادند. بدین ترتیب متصرفات مشرق زمین به سلوکوس رسید و این سرزمین ها جزء قلمرو سلوکیان درآمدند که از بابل اداره می شد. سلوکوس به دنبال ادامهٔ سیاست های اسکندر با اپامه دختر اسپیتامن یکی از دشمنان اسکندر در سرزمین باختر ازدواج کرد. تا سلسله ای را بنیان نهد که آمیزه ای از نژاد ایرانی و مقدونی باشد. او جهت ایجاد وحدت در قلمرو
خود، به احداث شهرهای یونانی نشین پرداخت. ۳۲۳–۳۱۵ پیش از میلاد: سلوکوس یکم ملقب به نیکاتور (Seleucus I Nicator)، افسر سواره نظام اسکندر، سرزمین های مشرق زمین، از سوریه و عراق در غرب تا هند در شرق را تصرف می کند و به زیر فرمان خود درمی آورد. ۳۰۵ پیش از میلاد: سلوکوس برای استحکام بخشیدن به امپراتوری سلوکی تازه تأسیس خود در شرق، به هند یورش می آورد، و به قشون چندراگوپتا مائوریا برمی خورد؛ آنگاه سلوکوس با مائوریاها صلح می کند و جنوب افغانستان را به ازای ۵۰۰ فیل جنگی به آن ها واگذار می کند. وجود امکانات سیاسی، بازرگانی و هنری سبب گردید تا قشرها مختلف مردم یونان، به شهرهای تازه احداث شده، مهاجرت کرده و در کنار ساکنان بومی، سکنی گزینند و به این ترتیب زمینهٔ ترویج فرهنگ و هنر یونانی و پشتیبانی از حکومت یونانی فراهم گردید. آن تیوخوس فرزند و جانشین سلوکوس، سلسله ای را که پدر بنا نهاده بود، استحکام بخشید. سلوکی ها توانستند حکومت خود را در فلات ایران و سرزمین میان رودان (بین النهرین) تا اواسط قرن دوم ق.م. تثبیت نمایند. مائوریایان. حدود سال ۳۰۴ پیش از میلاد، زمانی که جانشینان اسکندر (Diadochi) بر سر تقسیم متصرفات او در من
طقهٔ مدیترانه با یکدیگر در نبرد بودند، دولتی مقتدر در هند به رهبری چندراگوپتا مائوریا تأسیس شد، که قلمرو فرمانرواییش بسوی غرب تا سرزمین های جنوب هندوکش افغانستان امروزی می رسید. مقتدرترین فرمانروای آن آشوکا بود. دین بودا در عهد این پادشاه مقتدر از حدود شبه قارهٔ هند تجاوز و توسط مبلغین از شمال غربی تا کشمیر و قندهار و کابل نفوذ کرد و متدرجاً به سواحل آمودریا رسید و در کناز آیین زرتشتی، آیینی مهم شد، اما در سرزمین های باختر و فلات ایران بازایستاد. وسعت قلمرو هخامنشیان و لزوم برقراری امنیت و ادارهٔ آن ساختن راه های شوسه و وسائل حمل و نقل را ایجاب می کرد. هخامنشیان راه شاهی را وسعت داده بودند، که کابل امروزی را به شهرهای مختلف در پنجاب و دشت گَنگ متصل می کرد. بدین ترتیب بازرگانی، هنر، و معماری رونق پیدا کرد، و به خصوص بناها با معماری بودایی و استوپه هایی که هنوز در شرق افغانستان بچشم می خورند. ۳۰۵–۱۸۵ پیش از میلاد: مائوریاها بر جنوب هندوکش افغانستان فرمانروایی می کنند؛ یونانی ها در سرزمین باختر در بلخ امروزی حکمرانی می کنند. ۲۷۲–۲۳۲ پیش از میلاد: آشوکای بزرگ (فرمانروایی: ۲۷۲–۲۳۲ ق. م)، فرزند چندراگوپتا شبه قاره
هند را پس از نبردی خونین به اطاعت می کشد، به آیین بودایی می گراید، و این آیین را با گشودن استوپه ها در سرتاسر قلمرو فرمانروایی خود می گستراند، فرمان های بودا را منتشر می کند و "ستون های آشوکاً را با سنگ نوشته هایی بقلم امپراتور ["فرمان های آشوکا"] می افرازد؛ فرمان های بودا و سنگ نوشته های روی ستون ها در سرتاسر شاهنشاهی مائوریا، از هند تا افغانستان منتشر می شوند. سنگ نوشته های دوزبانهٔ یونانی و آرامی (زبان آرامی زبان رسمی هخامنشیان بوده) کشف شده در قندهار و لغمان به دوران فرمانروایی آشوکا برمی گردد. دولت یونانیِ بلخ. خاورترین منطقه از دنیای هِلِنی (یونانی) سرزمین باختر (یونانی: Bactria؛ در شمال افغانستان) و سرزمین های شمالی آن (که در عصر باستان بنام سُغد، در تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان امروزی، شناخته می شد) - یکی از پیامدهای یورش اسکندر مقدونی به آسیا و گذر وی از افغانستان امروزی بود، که در طی این یورش لشکر وی دژهایی بنا کرده و سپاهیان یونانی و مقدونی و همه گونه کارکنان پشتیبانی - از معماران و پزشکان گرفته تا مدیران، هنرمندان، بازرگانان و حتی روسپیان - در سرزمین باختر برجای گذاشتند تا در این سرزمین برای مس
تقر شدن و ماندن در اواخر سدهٔ چهارم پیش از میلاد، زمانی که اسکندر به سوی شرق و هند لشکرکشی می کرد، آماده شوند. در دو سده پیش از یورش اسکندر در سال ۳۳۰ پیش از میلاد، سرزمین باختر یکی از ساتراپی های (پارسی باستان: خَشثَرپاوه، "استان") مهم امپراتوری هخامنشیان (۳۳۰–۵۵۹ ق. م) و، پیش از آن، بخشی از امپراتوری ماد (۵۵۹–۷۲۸ ق. م) بود. در دوران باستان، دشت های وسیع حاصلخیز باختر که از سرازیری های شمالی هندوکُش تا آمودریا (یونانی: Oxus) گسترده بودند، و مراکز مهم بازرگانی جاده ابریشم بوده و ذخایری غنی از طلا، نقره و لاجورد را در کوهستان های مجاور جای داده بودند، این سرزمین را یکی از ساتراپی های مهم و پُرارزش هخامنشیان تبدیل کرده بودند. در میان هیئت های خراج دهندگان در سنگ نگاره های کاخ آپادانا در تخت جمشید (یونانی: Persepolis؛ در اوایل سدهٔ پنجم ق. م)، هیئت باختری ها در حال ارائه جام های طلایی به عنوان خراج به شاهنشاه هستند. این با هیئت های دیگر از ساتراپی های دیگر بسیار متفاوت است، که هدایایی چون پوست جانوران، ظروف سفالی و دام را هدیه می دهند. از آنجا که اسیران یونانی که در نبردهای هخامنشیان و یونانیان در سده های پنجم و
چهارم پیش از میلاد به اسارت گرفته می شدند، به سرزمین باختر تبعید می شدند، جمعیت بومی این سرزمین از قبل شمار زیادی از یونانیان را پیش از رسیدن اسکندر به آنجا در ۳۲۸–۳۲۹ پیش از میلاد در خود جای داده بود. این یونانیانِ باختری که در نبرد سخت شده بودند، اغلب توسط هخامنشیان در نبردهای بزرگ استفاده می شدند و توسط اسکندر در لشکرکشی هایش در مشرق زمین به خدمت گرفته می شدند، ستون اصلی نیرویی را تشکیل می دادند که بر سرزمین خاور در اواسط سده سوم تا نیمهٔ دوم سدهٔ دوم پیش از میلاد چیره شد. یونانیانِ باختر تحت رهبری سربازان پیشین اسکندر و بازماندگان آن ها یک دولت پادشاهی الهام گرفته شدهٔ هِلِنی (یونانی) در قلب آسیای میانه تأسیس کردند. در بلخ (یونانی: Bactra)، پایتخت یونانیان دژهای بجای مانده از عهد سلوکیان و بناهای سبک هِلِنی زیادی وجود داشت. سرستون های کُرینتی که برای تزئین قصرهای چند ستونه بکار برده می شدند، و در بلخ کشف شده اند، مربوط به همین دوران اولیه هستند. یونانیانِ باختر از ضعف سلوکیان حاکم بر باختر که برای دفاع از سرزمین هایشان در مشرق زمین در مصر مصروف نبرد بودند، فرصت را غنیمت شمرده و تحت رهبری دیودوت (یونانی:
Diodotus)، ساتراپ (شَهرَب یا والی) باختر اعلان استقلال کردند. دیودوت در سال ۲۵۶ پیش از میلاد، آنتیوخوس دوم (Antiochus II)، امپراتور سلوکی را کنار گذاشته و پس از شنیدن اعلان استقلال متحد خود، آندروگوراس (Andragoras) در سرزمین پارت (Parthia)، خود را پادشاه خواند. اما بزودی آندروگوراس توسط اَرَشک، رهبر قوم پارت سرنگون شده و ارشک امپراتوری اشکانیان را در ایران بنیان گذاری کرد، که بدینصورت، کنترل باختری ها را بر تجارت زمینی در امتداد جاده ابریشم تضعیف می کرد و عملاً ارتباط یونانیان در باختر را با دنیای هِلِنی در مدیترانه قطع می کرد. دیودوت دوم جانشین پدرش شد، و او هم به دست اوتیدموس (Euthydemus؛ فرمانروایی: ۲۰۰/۱۹۵–۲۳۰ ق. م) برافتاد. طبق منابع تاریخی، اوتیدِموس پس از دست یافتن به تاج و تخت دولت یونانیِ باختر، سپاهی متشکل از ۱۰۰٫۰۰۰ سوارکار را گرد آورده و با سپاه نیرومند سلوکی در شمال غرب افغانستان درگیر شد. اوتیدِموس با عقب نشینی به دژ خود در باختر، از محاصره ای سه ساله (۲۰۵–۲۰۸ ق. م) توسط آنتیوخوس سوم، جان سالم بدر برد. این دشمنی سرانجام با امضای معاهدهٔ صلح که استقلال دولت یونانیِ باختر را به رسمیت می شناخت، خات
مه یافت. اواخر فرمانروایی اوتیدِموس در حدود ۱۹۵–۲۰۰ ق.م. تقریباً با حملهٔ باختر به هند، در دورهٔ پادشاهی فرزند و جانشینش، دِمِتریوس یکم (Demetrius I) مصادف است. هند که پس از مرگ آشوکای بزرگ (فرمانروایی: ۲۳۲–۲۷۲ ق. م) در هرج و مرج به سر می برد، پاداشی بزرگ برای یونانیانِ باختر بود. دمتریوس نخستین پادشاه یونانیِ باختر بود که به هندوکُش دست یافت، کوه هایی که مدت ها همانند یک دیوار، باختری ها را در شمال و فرمانروایان مائوریایِ هند را در جنوب از هم جدا می کرد. وی در حدود ۱۸۵ پیش از میلاد از هندوکش عبور کرده از راه کابل و قندهار رهسپار جنوب شد، و در پاکستان امروزی (جاییکه وی پایتختی در تاکسیلا تأسیس کرده و در آنجا سکه های فراوانی از وی یافت شده) با مائوریاهای جنگید و سپس بسوی هند تاخت. طبق سنگ نوشتهٔ هاتیگومفا (Hathigumpha؛ "غار فیل")، در اودایاگیری هند، که گفته می شود در حدود ۱۵۷ پیش از میلاد کنده کاری شده، پادشاه یاوانائی (یونانی) بنام دِمِتریوس سپاهیانش را عازم شرق هند، و احتمالاً تا شهر راجاگریها کرد، پیش از آنکه به سوی غرب عقب نشینی کند. دِمِتریوس که در نبرد شکست نخورده بود، پس از مرگش عنوان آنیکِتوس (Aniketos
؛ "شکست ناپذیر") را بر روی سکه های ضرب شده توسط آگاتوکولِس (Agathokoles)، یکی از بازماندگان دولت یونانی هند خویش کسب کرد. دمتریوس در این پیشروی یونانیِ هند را در خاورترین کرانه های دنیای هِلِنی تأسیس کرد، و در آن یونانیان برای دوصد سال آینده فرمانروایی کردند. (حضور یونانیانِ هند در شمال غرب هند، شمال پاکستان، و شرق افغانستان تا سقوط آخرین امیرنشینانِ کوچک توسط کوچ نشینان سکائی در حدود ۲۰ پیش از میلاد دوام کرد) دِمِتریوس که قادر نبود بر تمامی سرزمین هایی که تصرف کرده بود فرمانروایی کند، متصرفاتش را در دره کابل و منطقهٔ قندهار (شامل شهرهایی چون دِمِتریاپولیس (Demetriapolis) و اَلِکساندروپولیس (Alexandropolis)، که احتمالاً قندهار امروزی باشد) به برادرش آنتیماخوس یکم (Antimachus I) داد. انتیماخوس در حدود ۱۷۱ پیش از میلاد در طی یک کودتا به دست فرمانروایی ستمگر بنام اوکراتید (Eucratides؛ فرمانروایی: ۱۴۵–۱۷۱ ق. م) سرنگون شد. اوکراتید پس از رسیدن به تاج و تخت، خود را، آنطور که بر روی سکه هایش نوشته شده، مِگاس (Megas؛ "بزرگ") خواند. سکه های اوکراتید یکی از بزرگ ترین سکه های ضرب شده در عصر باستان هستند. اوکراتید که به
باختر کفایت نمی کرد، به سوی خاور و به هند لشکر کشید و برای کسب قدرتی در قلمرو دولت یونانیِ هند با این فرمانروایان یونانیِ هند درگیر شد: آپولودوتوس یکم (Apollodotus I)، آنتیماخوس دوم (Antimachus II) و مِناندِر یکم (Menander I). پیشروی های اوکراتید در هند بر روی سکه های بیشمار دوزبانه (حک شده به یونانی و پالی) دیده می شود. به گفتهٔٔ ژوستین (Marcus Junianus Justinus) وقایع نگار رومی در سدهٔ سوم میلادی، اوکراتید به دست فرزندش (یا اوکراتید دوم یا هِلیوکلِس یکم/Heliocles I) بقتل رسید، که به نقل از ژوستین "با ارابه از روی خون پدرش گذشت." این قتل جنگ های داخلی را دامن زد، که به تضعیف فرمانروایی یونانیانِ باختر منجر شد. بازماندگان اوکراتید - اوکراتید دوم و لیوکلِس یکم (۱۳۰–۱۴۵ ق. م) - آخرین پادشاهان یونانیِ باختر بودند که نتوانستند از پیشرفت قبایل یوئه ژی از سوی شمال جلوگیری کنند. آی خانم (نامی است اُزبکی، «ماه بانو»؛ احتمالاً همان شهر باستانی اسکندریه بر روی آمودریا/Alexandria on the Oxus، و بعدها اوکراتیدیه/Eucratidia): شاید یکی از بزرگ ترین شهرهای «هزار شهر باختر»، که ما تا امروز می شناسیم، آی خانم باشد، که در محل
پیوندگاه رودهای آمو و کوکچه در نزدیکی مرز تاجیکستان، در شمال افغانستان، بنا شده است. در ابتدا ساحهٔ یک دژ بنام اسکندریه بر روی آمودریا (Alexandria on the Oxus) در ۳۲۸–۳۲۹ پیش از میلاد توسط سپاهیان اسکندر مقدونی بنا شد، این ساحه بعدها مستعمره ای یونانی شد که در آنجا سربازان و بخشی از شمار زیاد همراهان اسکندر ماندند و مادامیکه اسکندر به لشکرکشی هایش در هند ادامه می داد، آنان در دشت های آسیای میانه دولتی یونانی بنیان گذاردند. در ۱۵۰ سال بعدی، این دژ به تدریج وسعت پیدا کرد تا اینکه ردیف بناهایی در امتداد سواحل جنوبی آمودریا در آن افزوده شد. نقشهٔ ساختمانی آی خانم شامل یک قصر شاهی، گنج خانه، حوض های آب بازی (استخرها) و فواره ها، پیش دروازه (Propylaea؛ سازه هایی به صورت راهرویی ستوندار و سرپوشیده متشکل از ۱۱۸ سرستون کُرینتی (Corinthian) که به عنوان دروازهٔ آغازین برای ورود به مکان های مقدس در یونان باستان ساخته می شد)، یک کتابخانهٔ شاهی، یک ورزشگاه (gymnasium) که وقف هراکلس (نام یونانی: Herakles؛ نام رومی: Hercules؛ نام قهرمان اسطوره ای یونان و روم باستان فرزند خدای زئوس و آلکمنه)، انبارخانه هایی برای جای دادن طلاه
ا و سنگ های قیمتی که از کوه های مجاور استخراج می کردند. اجناس نفیس که از طریق تجارت و غنایم جنگی به دست می آوردند، و همچنین گورستانی (necropolis) برای تدفین مُردگانشان. ردیف بناهای ساخته شده در امتداد ساحل آمودریا از روی سبک یونانی آکروپولیس (Acropolis؛ به یونانی قدیم: بلندشهر یا دژشهر) و تئاتر بزرگ یونانی (بزرگ ترین نوع آن در مشرق زمین، حتی بزرگتر از همتای بابلی اش) بنا شده بودند. در آنجا یک «شهر زیرین» بود که با دیوارهای دفاعی هراس انگیزی (که باروی آن بیش از ۹ متر ارتفاع و ۶ تا ۸ متر ضخامت دارد) محافظت می شد و محلهٔ مسکونی برای نُخبگان با ۵۰ یا بیشتر خانهٔ مجلل (با سبکی یونانی و سنگ فرشی از معرق کاری (mosaic) و تسهیلات رفاهی شامل سامانه های گرم کنندهٔ آب). خانه ها (که به احتمال زیاد یونانیان را در برخی مناطق از غیر یونانیان جدا می کرده) در جنوب دامنهٔ تپه پراکنده شده بودند و برای اسکان دادن هزاران باشنده، سرباز، مدیر، هنرمند و هر پیشه و حرفهٔ دیگری که معمولاً در شهری پُررونق در خود یونان یافت می شد، بنا شده بودند. آی خانم خاوری ترین شهر یونانی در دنیای هِلِنی بود، که احتمالاً در دورهٔ فرمانروایی اوکراتید، ا
وکراتیدیه (Eucratidia) نامیده می شد. راهرو اصلی که از برج و باروی آی خانم می گذشت، بر روی خیابانی بزرگ به درازای شهر زیرین باز می شد. در جانب چپ، تئاتر یونانی ۵۰۰۰ تماشاگر را بر ۳۵ ردیف جای می داد. در فواره های نزدیک به تئاتر، درونمایه های الهام گرفته شده از هنر تئاتر همچون ماسک های آب پران (gargoyle؛ از آن ها در حوض های آب به عنوان فواره استفاده می شده) موجود بودند. در کتابخانه، باستان شناسان بقایای نوشته های سوفوکل (Sophocles؛ یکی از تراژدی نویسان یونان باستان) را یافتند که از یونان وارد شده بودند. آنطرفتر در پایین خیابان اصلی سربازخانه ای بزرگ که می توانست هزاران سرباز - نیروی حراستی برای محافظت ار سرحدات وسیع باختر - را در خود جای دهد. تختِ سنگین: در سمت شمال آمودریا چند کیلومتر در شمال سرحد تاجیکستان و افغانستان، در غرب آی خانم، باستان شناسان ساحه ای کوچکتر، بجای مانده از دورهٔ هِلِنی متعلق به سده های سوم و دوم پیش از میلاد، که به همان اندازهٔ آی خانم دارای اهمیت است کشف کرده اند: نیایشگاهی که در بین مردمان محلی آنجا بنام "تخت سنگین" مشهور است. این ساحه ترکیبی از معبدی یونانی و آتشکدهٔ زرتشتی بوده، که نم
ایانگر این واقعیت است که در باختر دورهٔ هِلِنی (یونانی) دو رسم و سنت وجود داشته است. در تختِ سنگین شمار زیادی سکه (هدایای اهداشده به معبد) و تندیس ها و سردیس های رئالیستی چشمگیری کشف شده اند: سردیس های رنگ آمیزی شده ساختِ محلی از مردان و موبدان، تندیس های مرمرین ساختِ محلیِ مردی شبیه به اسکندر مقدونی (با کلاه خودی با نقشی از شیر) و تندیس یونانی مارسواس (Marsyas؛ در اسطوره های یونان، نوازنده فلوت است)، که احتمالاً مقصود از یک آیین محلی بوده، در داخل معبد پیدا شده است. ۲۵۰–۱۲۵ پیش از میلاد: دیودوت یکم (Diodotus I)، والی سلوکی باختر، اعلان استقلال می کند؛ در آن زمان باختر به یک سرزمین شهرنشین (مدنیت) عمده تبدیل شده بود (که در نوشته های باستانی به عنوان 'سرزمین هزاران شهر' آمده) و یکی از ثروتمندترین شاهنشاهی های آسیا به شمار می رود. ۲۴۵ پیش از میلاد: در فلات ایران، اَرَشک، رهبر اشکانی ساتراپ سلوکی را شکست می دهد، استقلال به دست می آورد، و بدین ترتیب ارتباط یونانیان باختر را با سرزمین مادریشان یونان قطع می کند. ۲۳۰ پیش از میلاد: دیودوت دوم، جانشین دیودوت یکم، توسط اوتیدِموس (Euthydemus)، ساتراپ یونانی سُغد عهد سلو
کیان، از اریکهٔ قدرت پایین کشیده می شود. ۲۱۰ پیش از میلاد: آنتیوخوس سوم (Antiochus III)، فرمانروای سلوکی، به بلخ (Bactra) حمله می برد؛ محاصرهٔ سه ساله پی می گیرد؛ اوتیدِموس، جانِ سالم بدر می برد. ۲۰۶ پیش از میلاد: آنتیوخوس استقلال باختر را به رسمیت می شناسد. ۲۰۰–۱۸۰ پیش از میلاد: دمتریوس یکم (Demetrius I)، فرزند و جانشین اوتیدِموس، قلمرو فرمانروایی را از شرق ایران تا هند می گستراند؛ یونانیِ هندیونانیِ هند در قلب آسیای میانه ظهور می کند. ۱۷۰–۱۴۵ پیش از میلاد: اوکراتید یکم (Eucratides I)، پادشاه یونانیِ باختر، سلسلهٔ اوتیدِموس را برهم می چیند و با هند علیه ظهور یونانیِ هند اعلان جنگ می کند، و در این راه منابع باختری را تا آخر مصرف می کند. اوکراتید عمدتاً بر روی سکه های پُر زرق و برق که در پایتختش اوکراتیدیه (آی خانم) ضرب می شد، ترسیم شده است. ۱۴۵ پیش از میلاد: پس از مرگ اوکراتید، یونانیانِ باختر بخاطر حملهٔ کوچ نشینان آسیای میانه (یوئه ژی ها (Yuezhi)، تُخاری ها (Tocharians) و سکاها (Scythians)) تضعیف می شوند، به تدریج بسوی جنوب هندوکُش و شرق بسوی پاکستان امروزی و هند مهاجرت می کنند، و دولت هندویونانیشان را در آ