Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
اوری و شجاعت مثال زدنی، و از خود گذشتگی از عهده این مشکلات برنمی آمدند. لوران می نویسد: ارمنیان کوه نشین ارمنستان به خاطر استعداد ذاتی خود در کارهای ساختمانی و به ویژه صنعت اخیر کمک زیادی به دفاع از کشور خود انجام دادند. از سده چهارم تا سده هشتم میلادی ادامه داشت فن معماری ارمنی در زمینه مذهبی در اوج شکوفایی و ترقی بود و سهم فوق العاده ای در پیشرفت هنر مسیحی داشت. در کنار معماری مذهبی معماری نظامی هم وجود داشت و هر دو پیشرفت کرد این معماری نظامی هم شاهکارهایی همچون دژهای مستحکم بر فراز کوه که اقامتگاه شاهزادگان بود به وجود می آورد، و همین دژهای مستحکم که در همه جای کشور دیده می شدند خود یکی از عوامل اساسی دفاع آن به شمار می آمد. در سپاهیان ارمنیان واحدهای ویژه کوچکی هم بودند مرکب از سربازانی که تعلیمات مخصوص دیده بودند آنان را (کوه نورد) می نامیدند. رافی می نویسد: سواره نظام ارمنستان. سواره نظام های ارمنستان نه تنها برای دفاع از سرزمین های خود بلکه توسط امپراتوری های دیگر مانند: پارت. ایران. رم؛ و پنتوس مورد استفاده قرار می گرفت. ساسانیان از سواره نظام ارمنیان بهره می بردند. سمبات باگراتونی فرماندهی سواره نظا
م ارمنیان در ارتش ساسانی را بر عهده داشت. خسرو پرویز به پاس خدماتی که این فرمانده نظامی ارمنی برای ارتش ساسانی انجام داده بود او را به درجه سپهسالاری نایل کرد. زرین کوب در کتاب تاریخ مردم ایران نوشته است که: پلوتارک می نویسد: مورخ رومی سالوستیوس کریسپوس دربارهٔ سواره نظام ارمنیان می نویسد: قدرت نظامی ارمنستان در دوران تیگران بزرگ. تیگران بزرگ برای گسترش مرزهای ارمنستان یک ارتش بزرگ را تشکیل داد. با توجه به کتاب جودیت ارتش تیگران شامل ارابه و ۱۲٬۰۰۰ سواره نظام سنگین مجهز به نوعی زره که احتمالاً توسط سلوکیان و پارت ها استفاده می شده تجهیز شده بودند و همچنین ۱۲۰٬۰۰۰ پیاده نظام که ۱۲٬۰۰۰ نفر آن از کمانداران تشکیل می دادند. بخش عمده ای از ارتش تیگران بزرگ را از سربازان پیاده تشکیل شده بود. در زمان فرمانروایی تیگران دوم، قلمرو ارمنستان سه برابر گشت و ارمنستان به یکی از نیرومندترین حکومت های آن روز تبدیل شد. تئودور مومسن می نویسد: ارمنستان اگر عوامل و شرایط قدرت نظامی قابل توجهی در خود نداشت بدون شک نمی توانست استقلال خود را بدست بیاورد و سپس از آن دفاع کند. مظهر این قدرت نظامی در وهله اول همان کوه نشینان و دهقانان
ارمنی بودند، همان نژاد نیرومند و خو گرفته به یک گذران سخت و دشوار در سرزمین دست نیافتنی خود، همان مردانی که برای ارمنستان و سپس برای رم شرقی (بیزانس) پیاده نظامی مقاوم تدارک می دیدند، سربازانی که در جنگ های بیشمار آخرین پایه مقاومت را تشکیل می دادند. چاپوت تاریخ نگار یونانی می نویسد: پایه و اساس قدرت نظامی تیگران و قدرت تهاجمی او، در سواره نظام زره پوش مشهورش بود که از سر تا زانو غرق در آهن و فولاد و مسلح به نیزه بودند و از میان نجبای ارمنی به خدمت گرفته می شدند. قدرت نظامی ارتش ارمنستان هنر و استعداد سازندگان و بنایان و خاک برداران منتخب از میان خود ساکنان ارمنی بود. ارامنه جنوب کشور از معماران و مهندسین نظامی بی نظیری بودند که بر اثر همین شهرت آنان بود که تیگران برای مقاصد نظامی استخدام کرده بود. تسلیحات و در مهندسی نظامی، در ارتش ارمنستان یکی از ویژگی ها و یکی از عوامل قدرت آن ارتش بود. تیگران از این هنرمندان برای بازکردن راه ها و ساختن پل ها و تمیز کردن رودخانه ها و بریدن درخت ها و انجام دادن کارهای ضروری دیگر با خود می آورد. تعداد آن نیروها در حدود ۳۵٬۰۰۰ نفر بود. نبرد تیگراناکرت. تیگران دوم در مناقشه بز
رگ بین جمهوری روم و مهرداد ششم، که به طور مستقیم ربطی هم به او نداشت تا به آن زمان بیطرف مانده بود. وقتی مهرداد به ارمنستان پناهنده شد تیگران مشغول تصرف فلسطین بود. لوکولوس که دلش می خواست به هر قیمتی شده بر مهرداد دست بیابد تا وی را به عنوان یکی از مظاهر پیروزی خود عرضه کند سفیرانی به نزد تیگران فرستاد و از او خواست تا مهرداد را به وی تسلیم کند. تیگران سفیران رومی را در شهر ثروتمند انطاکیه پایتخت امپراتوری سابق سلوکیان به حضور پذیرفت، تیگران حاضر نشد اصول و مقررات مهمان نوازی را زیر پا بگذارد و به سفیران رومی پاسخ داد که اخلاقاً برایش مقدور نیست مهرداد را به آنان تسلیم کند. در عین حال علاقه مند است با دولت رم در صلح بسر ببرد و منافع رم با منافع ارمنستان بزرگ هیچگونه تعارضی ندارد، زیرا او هیچگونه نظر طمعی نه به آسیای صغیر دارد و نه به کشور پنتوس. دیگر از آن لحظه به بعد، جنگ بین ارمنستان و رم اجتناب ناپذیر می رسید و شاید هم یکی از مقدرات تاریخ بود. جنگ با ارمنستان که مجلس سنای رم به انگیزه آداب و سنن و نظرات آینده نگری خود در برافروختن آن تردید نشان می داد لوکولوس شخصاً در محل تصمیم به شروع آن گرفت، و با این ع
مل خود یکی از قوانین اساسی رم که تنها به مجلس سنا اختیار اخذ تصمیم در امور مهم سیاست خارجی و مسایل جنگی و سوق الجیشی را داده بود نقص کرد. اگر تنها از همین یک دیدگاه هم باشد جنگ لوکولوس با ارمنستان حایز اهمیت تاریخی فوق العاده ای است، چون نمونه یک سردار و رهبر نظامی بزرگی را نشان می دهد که دیگر دستورهایش را از سنا نمی گیرد بلکه بنا به اراده شخصی خود عمل می کند. نبرد آوارایر. نبرد آوارایر در دوم ژوئن (۱۲ خرداد) ۴۵۱ میلادی نبردی نابرابر بین رزم آوران ساسانی و ارمنیان وفادار با ارمنیان مسیحی بود از نظر نظامی نیروهای ایرانی برتری انسانی و ادوات جنگی نسبت ارمنیان داشتند نیروی های ایرانی شامل ۲۲۰٬۰۰۰ هزار سپاهی ساسانی و ۲۰٬۰۰۰ نفر ارمنی وفادار به ساسانیان و چندین فیل جنگی در اختیار داشتند در مقابل ارمنیان ۶۶٬۰۰۰ نیرو را در اختیار داشتند. در جناح راست سپاه ایران، کوشانیان، هونها و گیل ها قرار داشتند. در قلب سپاه و جناح چپ، فیل های جنگی و اسواران و کاتافراکتها قرار داشتند؛ و واحد زبده مادی به عنوان نیروی ذخیره (یگان های پشتیبان و جان سپار) در پشت خطوط بود. سواره نظام ارمنی اول از رودخانه رد شد سپس وارتان دید که واحدها
ی زبده (جاودانان واحد اسواران)، جناح چپ ارمنی ها را پس زده اند که وارتان مامیکونیان در ضد حمله این جناح (جناح راست سپاه ایران) را به عقب راند و باعث شد که سواران به پشت فیل های جنگی پناه ببرند که واحد مامیکونیان این جناح عقب نشسته را محاصره و نابود کرد. بدنبال این، (مشکان نیوسال آورد)، فرمانده سپاه ایران، به اردشیر که فرمانده واحد فیل های جنگی بود، دستور حمله داد و خودش وارتان را محاصره نمود. پس از نبردی شدید، سپهسالار ارمنی (اسپاراپت) و سواران همراهش کشته شدند و بدنبال آن سپاه ارمنستانی پراکنده شد. نه نفر ناخارار ارمنی (وزیران محلی ارمنستان) در این درگیری کشته شدند. ارمنستان و هخامنشیان. از میان تمام کشورهایی که به دست داریوش بزرگ فتح شدند، ارمنستان سرزمینی بود که بزرگترین و طولانی ترین مقاومت را از خود نشان داد (جنگ ۱۲ ماه به طول انجامید) به گفته مورگان: ارمنیان مسلماً مکلف بودند به سهم خود سپاهیان وظیفه ای را در اختیار سپاه جاویدان بگذارند تا در ارتش او خدمت کنند؛ و بر همین مبنا است که هرودت اشاره به حضور گروهای ارمنی در میان سپاهیان خشایارشا می کند، به هنگامی که آن شاه در جنگ های ایران و یونان با یونان با
ستان از تنگه های بسفر و داردانل گذشت. در زمان حمله اسکندر مقدونی به ایران نیز ارمنیان بنا به نوشته کوینت کورس چهل هزار پیاده و هشت هزار سوار به کمک داریوش سوم فرستادند. به هنگام جنگ نهایی داریوش سوم با اسکندر در نبرد گوگمل نیز سواران ارمنی جناح راست ارتش داریوش را تشکیل داده بودند. ارمنستان تنها ملت تحت سلطه امپراتوری ایران بود که ایرانیان از میان آنان فرمانده برای سپاهیان خود انتخاب می کردند. اصولاً فرماندهی سپاهیان خود را جزء به پارسیان و به مادها واگذار نمی کردند. گره و کاری می نویسد که: استحکامات نظامی شهر تاریخی آنی. شهر آنی به عنوان پایتخت ارمنستان برگزیده شد. در سال ۹۶۱م. آشوت سوم، پادشاه ارمنستان، پایتخت خود را از شهر کارس (قارص کنونی) به آنی منتقل کرد و راه تازه ای برای شکوفایی و پیشرفت این شهر گشود. آرامشی که در حدود یک قرن در سر تا سر ارمنستان حاکم شد فرصتی مناسب در اختیار شاهان دودمان باگراتونی قرار داد تا به بهترین شیوه های ممکن به آبادانی و پیشرفت این شهر همت گمارند. آشوت سوم اولین پادشاه باگراتونی بود که تغییراتی اساسی در شهر آنی به وجود آورد. او در داخل شهر اقدام به ساخت استحکامات و قلعه های ن
ظامی کرد و قصد داشت این استحکامات را به منزلهٔ سد دفاعی کاخ ها و اقامتگاه های سلطنتی به کار برد اما با درگذشت وی ساخت بناهای سلطنتی نیز نیمه تمام ماند. پس از آشوت، سمبات دوم، جانشین او، کار ساخت و ساز شهر را ادامه داد اما او پیش از ساخت اقامتگاه های عظیم سلطنتی اقدام به ایجاد دیوارهایی در اطراف شهر به طول ۲/۵ کیلومتر کرد تا شهر را در برابر حملات احتمالی حفاظت کند. ژاک دو مورگان می نویسد: جنبه های نظامی کشور ارمنستان در دوره دودمان باگراتونی ها. در زمان سلطنت آشوت سوم مجهز به ۹۰٬۰۰۰ نفر سرباز آماده به جنگ شد این رقمی بود که ارتش ارمنستان از زمان سلطنت تیگران دوم به بعد هرگز به آن نرسیده بود. یکی دیگر از ویژگی های تشکیلات نظامی این دوران این بود که بر عکس آنچه که سابقاً سر فرماندهی ارتش ارمنستان به طور موروثی به یک خانواده مشخص واگذار می شد، و آن خانواده مامیکونیان بود که از همین راه افتخاراتی کسب کردند، در حکومت پادشاهان باگراتونی خود پادشاه است که اغلب فرمانده سرباز است و سخت به فنون جنگی علاقه مند، یا برادر او است که در راس لشکر قرار می گیرد و آن را در جنگ رهبری می کند. قلعه ها و دژهای مستحکم در این دوران نی
ز همچون در قرن های پیشین عامل اصلی دفاع ارمنستان به شمار می رفت و به حصارها و برج و باروهایی مجهز بودند که قسمتی از شهر را دربر می گرفت، و در واقع پناه گاهایی بود که تقریباً همه ساکنان شهر به هنگام محاصره می توانستند به آنجاها پناه ببرند و از آنجاها به مقاومت ادامه بدهند. سربازان ارمنی در ارتش امپراتوری بیزانس. امپراتوری بیزانس دائماً از طرف امپراتوری های دیگر از شرق و غرب و با اقوام اسلاونژاد مورد تهدید قرار می گرفت و در جنگ ستیز بود به این علت احتیاج به یک ارتش پایدار و قوی داشت سربازان ارمنی سهم بسزائی برای تشکیل ارتش بیزانس داشتند. ۱۵۰٬۰۰۰ نظامی ارمنی در ارتش امپراتوری بیزانس خدمت می کردند که به گروهای کوچک ۲۰٬۰۰۰ و ۳۰٬۰۰۰ نفری تشکیل می دادند و به نقاط مختلف امپراتوری بیزانس فرستاده می شدند. باسیل دوم ملقب به باسیل بلغارکش در حین نخستین جنگش با ساموئل تزار بلغارستان در فردای آن روزی که نیروهایش در تیتوک شکست خوردند می نویسد: از قرن پنجم به بعد ارمنیان هسته اصلی ارتش بیزانس را در آناتولی تشکیل می دادند طوری که پروکوپیوس محقق و تاریخ نگار بیزانس می نویسد: و باسل می افزاید که: تعداد زیادی از افسران ارمنی در
ارتش بیزانس به درجات بالای نظامی ارتقاء یافتند، از میان همین سرداران بود که بیزانس معمولاً حکام نظامی بخشی از ارمنستان را (ارمنستان کوچک) که جزو خاک امپراتوری بود تعیین می کرد. در زمان سلطنت ژوستینین یکم عده زیادی از سرداران ارمنی در ارتش بیزانس خدمت می کردند که از جمله می توان: آرتابان، آرتاوازد، هامازاسپ مامیکونیان و آرشاک که بر پادگان سورا فرماندهی می کرد نام برد. واحدهای ارمنی حتی در میان لشکریان رومی مرز رن هم دیده شدند. چنان که هرودین نقل می کند: نارسس که در سال ۴۷۸م در ارمنستان به دنیا آمده بود میهن خود را که در آن زمان در تصرف ایرانیان بود ترک گفت و به خدمت بیزانس درآمد. در ارتش به سرعت ترقی کرد. نارسس سپاه گوت ها را نخست در تاگینائه و سپس در کامپانیا درهم شکست. پس از آن ایتالیا را از چنگ قبایل فرانک بدرآورد. در قرن هشتم پاتریس وارتان و ژنرال تاجات آنتزه واستی بودند. فرماندهی سپاه بیزانس ضد بلغارها بر عهده ژنرال تاجات آنتزه واستی بود. فرماندهان و سرداران بزرگ نظامی ارمنی، بیزانس را می توان به: مانوئل مامیکونیان و اوهانس گورگن معروف به ژان کوراکوس (او فرمانده جنگ هایی در مناطق تئودوزیوپولیس (ارزروم) و
مایتن (ملاطیه) توانست آن مناطق را باز پس بگیرد) باراداس وارد فوکاس و پسرانش نیسه فور و "لوون" و "کنستانین"، و بالاخره به "ژان تزی میسکس" و گریگوری دوتارون را نام برد. ارمنستان و جنگ صلیبی. «"از جمله نیکی هایی که ملت ارمنی به کلیسا و به جمهوری مسیحی کرده به ویژه یکی هست که بیش از همه درخور یادآوری است، و آن اینکه در زمان قدیم وقتی شاهزادگان و لشکریان مسیحی برای باز پس گرفتن سرزمین های مقدس می رفتند هیچ جماعتی و هیچ ملتی با آن شور و شتاب و آن علاقه و ایمانی که ارمنیان با دادن سرباز و اسب و خواربار و لوازم زندگی و راهنمایی به آنان کمک می کردند نکرد. ارمنیان با تمام توان و نیرو و با حد اعلای دلاوری و وفاداری به مسیحیان در آن جنگ های مقدس یاری دادند."» "پاپ گرگوری سیزدهم (کتاب کلیسای رم ۱۵۸۴ میلادی)" مهندسین نظامی ارمنی نقش بسزایی در نبرد صلیبی داشتند از جمله در محاصره شهر "تیر" در سال ۱۱۲۴ صلیبیون یک مهندس ارمنی به نام "هانه دیک" را که شهرت زیادی در فن بکار انداختن ماشین های محاصره و پرتاب سنگ داشت آوردند. گیوم دوتیر نقل می کند: ارمنیان و ترکان عثمانی. در قره باغ قهرمان ملی ارمنی، «داوید بیگ» در قرن هیجدهم با سپا
ه مختصری که از پانصد نفر بیشتر نبود به جنگ تُرکان رفت البته بعدها بر تعداد این سپاه افزوده شد وقتی که توانست تمامی نیروهای ارمنی قره باغ را به زیر فرمان خود درآورد به ۷۰۰۰ نفر رسید. داوید بیگ نبردهای حماسه آفرینی در کاپان و دژ هالیدزور با تُرکان کرد و نیروهای تُرک را با فرماندهی «صاری مصطفی» بودند شکست دهد. ارمنیان در خدمت سپاه بیگانه هم بودند البته به اجبار، سپاه ینی چری مرکب از سربازان مسیحی بودند که تُرکان آنان را در سنین پایین به زور از پدران و مادرشان به عنوان مالیات خون بود می گرفتند و به آنان تعلیمات نظامی می دادند. در واقع همین سربازان بودند که پایه و اساس قدرت امپراتوری عثمانی را در طول چندین قرن تشکیل می دادند. در میان این ینی چریها بچه های ارمنی هم زیاد بودند. در مصر نیز سربازگیری به سبک ینی چری عثمانی ها بود در بین سربازان ممالیک گارد امپراتوری که ناپلئون بناپارت با خود از مصر آورده بود بیست نفری ارمنی بودند، از قبیل «رستم» و «شاهین» که سرهنگ بودند و ژان شوشی و پی یر آبره سف که آجودان شاهزاده اوژن بوهارنه شد. مهاجران ارمنی در لهستان و مجارستان در نبردهای بزرگ وطن جدیدشان نقش بسزایی ایفا نمودند به
طوری که مورخان لهستانی از کمک های نظامی ارمنیان در جنگ های خود با تُرکان عثمانی ستایش کرده اند، چنان که احساسات تند میهن پرستی آنان به صورت افسانه درآمده است. در صفوف لشکریان مجارستان در نبرد وارنا با تُرکان عثمانی در سال ۱۴۴۴ ارمنی ها شرکت داشتند. در ترکیه نیز مهندسین نظامی و کارگران ارمنی نقش مهمی در قسمت زرادخانه ها در امر ساختن اسلحه و توپ و باروت بازی کرده اند. برتراند محقق فرانسوی نوشته است: در ونیز هم مهندس نظامی ارمنی به نام «آنتونیو سوریان» برمی خوریم که برای اختراعات و ابداعات جالبش شهرت دارد و کسی که با ابتکارات خود توانست کشتی های جنگی دشمن را متوقف سازد و آن ها بی حرکت نگه دارد. در نیروی دریایی عثمانی، استادان درودگری نیز اغلب از میان ارمنیان و یونانی ها انتخاب می شدند. ادارهٔ صنعت آهنگری در نیروی دریایی دولت عثمانی بین قرون هفدهم تا نوزدهم میلادی به خانوادهٔ «دمیرجیباشیان» سپرده شده بود. نگهداری و محافظت از مخازن باروت دولت را نیز، در حدود یک قرن، خانوادهٔ معروف «تاتیان» بر عهده داشت. مایحتاج و آذوقهٔ سپاه عثمانی را نیز طی سالیان دراز بازرگانان ارمنی تأمین می کردند. از معروفترین این بازرگانان می
توان به «هوهانس بیگ خانازاد، آبراهام چلبی آپرویان، حاجی اوهان یاقجیان» و خانوادهٔ «نورادونکیان» اشاره کرد. نورادونکیان ها سال های متمادی با لقب سرنانوا (اِکمِکچی باشی) معروف بودند. اتحادیهٔ پزشکان امپراتوری نیز به ابتکار این پزشکان تأسیس شد. گروهی از این پزشکان ارمنی به دلیل ارائهٔ خدمات باارزش و انسان دوستانه به مقام های مهمی مانند پاشا و بیگ رسیدند. از جملهٔ این افراد می توان «گابریل پاشا سِوان» (۱۸۲۲–۱۹۰۰م)، اولین پزشک ارمنی در نیروی دریایی عثمانی؛ «آنتون پاشا نافیلیان»، «تیران پاشا پاپازیان»؛ «آرتین بیگ دوولتیان»؛ و «تیگران پاشا پاپازیان» را نام برد. نقش ارمنی ها در ارتش ایران. ارامنه از دوران قدیم در ارتش ایران خدمت می کردند و در جنگ های مختلفی که نیروهای ایرانی به پیش می راندند شرکت داشته اند. در ایران اسلامی، بر خلاف ترکیه اسلامی ارمنی ها نه تنها حق حمل اسلحه را داشتند بلکه در ارتش ایران دارای واحدهای نظامی جداگانه ای بوده اند. در دوره حکومت نادرشاه در ارتش واحدهای متشکل از سربازان ارمنی، بخصوص از افراد ملیک های قره باغ حضور داشته اند که حتی در حملات نادرشاه به هندوستان و افغانستان شرکت نموده و با عمل
یات شجاعانه خود به شهرت رسیده اند. همچنین ارمنی ها در ارتش خان ایروان، نقش قابل توجهی ایفا نموده اند، به این صورت که هم در گروه های پیاده و به اصطلاح سربازی و هم در واحدهای سواره، در واحد گارد خان خدمت کرده اند. در اوایل سده نوزدهم «کووالنسکی» نماینده تام الاختیار روسیه در گرجستان تصریح می کند که: فرماندهی کل واحدهای مسلح ارمنی تحت نظرخان ایروان بر عهده خانواده «ملک آقامالیان»، اهل ایروان بود. از میان افراد این خاندان «ملک ساهاک آقامالیان» از شهرت خاصی برخوردار بود به طوری که با توجه به خدمت ارزنده اش، از طرف خاچاطور ارمنی نام «آبراهام ملک آقامالیان، هوانس گقامیان، گابرییل گقامیان» و چند تن دیگر را نیز باید ذکر نمود. در محاصره قلعه ایروان توسط پاول سیسیانوف و «گودوویچ» ارمنی ها هسته مرکزی نیروهای مسلح قلعه را تشکیل می دادند. در سال ۱۸۰۶ میلادی نیز ۸۰۰ نفر از ساکنین ایروان به نیروهای مسلح نگهبان قلعه ملحق شدند. این موضوع حضور تعداد کثیر ارمنی ها را در واحد نگهبان قلعه ایروان تأیید می کند. در حمله ناموفق گودوویچ در ۱۷ اکتبر ۱۸۰۸م به قلعه ایروان ۷۲ سرباز ارمنی و تنها ۶ ایرانی که از افسران بوده اند دستگیرشده اند.
در جنگ هایی که ایران از پیش می برد، ارمنی ها با دلاوری های بی نظیر خود به چشم می خوردند. بخصوص در طول جنگ های ایران و تُرک در ۱۸۲۱–۱۸۲۳ میلادی و در جنگ های خراسان، «مؤسس خان» از ارمنی های گرجستان و مسئول واحد آتشبار به شهرت رسید. درست هنگامی که ایرانی ها در مرز شکست قرار داشتند او موفق شد تمام آتشبار ایران و شخص حسنعلی میرزا فرزند شاه را نجات دهد. حتی عباس میرزا قبل از آغاز جنگ های ایران و تُرک در سال های ۱۸۲۱–۱۸۲۳ میلادی شخصاً به اچمیادزین رفت و از «کاتولیکوس یپرم» تقاضا کرد تا او را در کلیسای مسیحی تبرک دهد. از سال های ۱۸۲۶–۱۸۲۸ میلادی در شروع جنگ های ایران و روس تعداد کثیری سرباز ارمنی در ارتش ایران حضور داشتند. سربازان ارمنی از همان روزهای آغازین جنگ وارد نبرد با روس ها شده اند. به گواهی خاچاطور آبوویان بیش از هزار نفر از سربازان ارمنی در «نبرد خلی» - «قره کلیسا» شرکت داشته اند یعنی عملاً وارد به نبرد با همکیشان خود شده اند. در این نبرد ارمنیان محل کشته بسیاری دادند و بیش از ۱۲۰۰ نفر از ساکنین غیرنظامی نیز به اسارت درآمدند. واحدهای نظامی ارمنی تحت شرایط متفاوتی گردآوری شده و درجه رزم آوری آنان نیز متفاوت
بوده است به این ترتیب که واحدهای ارمنی خانات ایروان که عمدتاً از طریق سربازگیری تشکیل می شدند و نیز بسیاری از واحدهای ایرانی، از نظر رزم آوری در سطح بسیار پایینی قرار داشتند. ارامنه ای که از مناطق اصلی ایرانی جمع آوری شده بودند در واحدهای پیاده نظام و آتشبار وارد خدمت می شدند. در طول سال های جنگ ایران و روس، یعنی سال های ۱۸۲۶–۱۸۲۸ میلادی یا حداقل تا پایان الحاق ارمنستان شرقی به روسیه، تعداد سربازان ارمنی که در ارتش ایران خدمت می کردند به طور محسوسی از تعداد آنان در ارتش روس بیشتر بوده است. با توجه به اینکه هم ارمنی های داوطلب و هم آنانی که در سپاهیان منظم قفقاز خدمت می کردند در این آمارگیری منظور شده اند، می توان به تأکید گفت که ارمنی ها در نیمه اول قرن نوزدهم نقش قابل توجهی در ارتش ایران ایفا نموده اند. ارمنیان و روسیه تزاری. نقش ارمنیان مخصوصاً گروهان های داوطلب ارمنی که در صفوف سپاهیان ایوان پاسکویچ در مقابل سپاهیان عثمانی می جنگیدند بسیار چشمگیر بود، ژنرال ببوتوف که از ارمنی های گرجستان بود با مقاومت خود و سپاهیانش در «قلعه آخالتریخ» که ترکان عثمانی در زمستان ۱۸۲۸–۱۸۲۹ میلادی محاصره کرده بودند رهبری کرد.
ژنرال بهبوتیان که به چند گروهان در داخل قلعه محاصره شده بود نه تنها همه حملات تُرکان را که چندین هزار نفر بودند دفع کرد بلکه در آغاز ماه مارس خود از قلعه بیرون آمد و حالت تعرض به خود گرفت، لشکر دشمن را شکست داد و مجبور به ترک محاصره قلعه نمود. گروهان های داوطلب ارمنی در صحنه عملیات یعنی در منطقه جنوب ارمنستان عثمانی دست بکار شدند. آنان در دفاع بلندآوازه ای که از دژ دغوبایزید به عمل آمد (دژی که تعداد نفرات پادگانش ۲۵۰۰ نفر بودند و از آن عده هزارنفرشان ارمنی بود) در برابر نیروهای مهاجم پاشای وان شرکت جستند، دفاعی که یکی از مشهورترین عملیات رزمی لشکریان قفقاز به شمار می رود. یکی دیگر از عملیات معروف ژنرال بهبوتیان در جنگ گیومری بر کرانه (رود آرپاجای) بود با در هم شکستن سپاهیان «احمد شاه» در چهاردهم نوامبر ۱۸۵۳ نخستین شکست را به لشکریان آسیایی تُرک وارد آورد. در پایان این جنگ ها مارشال پاسکویچ از سپاهیان ارمنی ستایش می کند و آنان را (همرزمان دلیر و متحدان وفادار ما) می نامد. یکی دیگر از افسران ارمنی سرهنگ لوریس ملیکیان بود او فاتح نبرد ۱۸۷۷–۱۸۷۸ میلادی و نخست وزیر آینده تزار الکساندر دوم روسیه، در راس همان داوطل
بان ارمنی در بیستم دسامبر ۱۸۵۵ میلادی در نبردی که در فاصله بین شهر قارص و گیومری درگرفت خویشتن را غرق افتخار کرد و تزار به افتخار آن پیروزی یک شمشیر مرصع به او اعطا نمود. افسران متعدد ارمنی نیز در صفوف لشکریان روس در جنگ های قفقاز شمالی و داغستان که در نیمه های قرن نوزدهم سالیان متمادی به طول انجامید و منجر به استقرار سلطه روس ها بر این مناطق مسکون از کوه نشینان دلیر و سلحشور گردید خودنمایی کردند. از مشهورترین سرداران ارمنی می توان به (لوریس ملیکیان – لازاریان – در-گوکاسیان – و شلکوونیکیان) را نام برد. ژنرال لازاریان یکی دیگر از افسران ارمنی بود که در نبرد آرپاچای (آخوریان) فرمانده جناح چپ ارتش روس بود او بود که با چرخش ماهرانه ای که انجام داد سپاهیان احمد مختار پاشا را تارومار کرد، و همین خود سرنوشت جنگ را تعیین نمود. ارمنیان در واحدهای مرزبانی قفقاز جنوبی خدمت می کردند. در آن سپاه زبده که حافظ نظم و امنیت آن مناطق کوهستانی دایم در معرض تاخت و تاز گروهای مسلح تُرکان و کُردهای چادرنشین بود، عده زیادی ارمنی وجود داشت. سربازان موسوم به فدایی. هراند پاسدرماجیان در کتاب تاریخ ارمنستان می نویسد: در خود کشور ارمنست
ان تحت رهبری مردانی چون: آندرانیک اوزانیان و "نیکول تومان" (از سازمان دهندگان بزرگ مقاومت ارمنی از نظر نظامی) "بابکن سیونی" (قهرمان ماجرای تسخیر بانک عثمانی) و "هرائیر" – "هراچ" - "که ورک چاووش" – "موراد" – "سروپ"، نیروهای ارمنی سازمان می یافت و با عملیات دفاعی یا با انتقامجویی های خود از توده های ارمنی در برابر ستم و تعدی ها و کشتارها حمایت می کرد. هراند پاسدرماجیان در کتاب خود می نویسد: از مبارزات و عملیات ها می توان به لشکر کشی به خانه سور اشاره کرد نخستین لشکر کشی سازمان یافته ای بود که به وسیله داشناکسوتیون از ایران راه انداخته شده بود تا یکی از شورشیان کردی که به هنگام کشتارهای ۱۸۹۶ هشتصد ارمنی را کشته بودند تنبیه کنند. حزب داشناک سیصد مبارز ارمنی را گرد آورد و آنان شورشیان مزریگ کُرد را تارو مار کردند و چادرهایشان را آتش زدند، اما متعرض کسانی که اهل جنگ نبودند نشدند. یکی دیگر از نبردهای مهم فدایان ارمنی نبرد "خاسدور" در (دره آلشگرد) روی داد و موجی از مبارزان ارمنی را که از ماورای قفقاز آمده بودند با واحدهای ارتش عثمانی در گیر شدند. نیروهای ارمنی پس از نبردی سخت راهی از میان صفوف ترکان برای خود گشودند.
در منطقه اخلاط نیز "سروپ" یکی از سران فدایی که توانسته بود سال ها بر کوهستان های آن منطقه مسلط شد تا سرانجام در سال ۱۸۹۹ م با ۱۲ تن از یاران جنگی خویش پس از نبردی سخت در برابر ۱۵۰۰ نفر قوای تُرک و کُرد که در تعقیب او بودند جان باخت. ماجرای محاصره صومعه آراکلوتز در ۱۹۰۱ اتفاق افتاد. در طول آن محاصره آندرانیک و یاران مبارزش نوزده روز در برابر نیروهای ترک مقاومت کردند، سپس از میان صفوف دشمن راهی برای خود گشودند و به کوه زدند. مهمترین نبردها عملیات ساسون در ۱۹۰۴ بود که با تشکیل دو جبهه مداوم، یکی در شمال در سمت موش و دیگری در جنوب در سمت دیاربکر، جنبه یک عملیات نظامی واقعی به خود گرفت. مبارزان ارمنی در کوهستان های ساسون تحت فرماندهی آندرانیک گرد آمده بودند، و البته مبارزان برجسته دیگری نیز مانند: هرائیر - که ورک چاووش - که ری - موراد - "سبوه"- "سمبات"- "کایدزاک آراکل"- "گایل واهان" در میان او بودند. در راس فدایان کوه نشین ساسون در ماه های مارس و آوریل در برابر نیروهای تُرک (ده گردان در جبهه موش و سه گردان در جبهه دیاربکر به اضافه هزاران کُرد) مقاومت کردند. "واهان مانوئه لیان" نماینده حزب داشناک و هرایر در این جنگ
که یکی از مظاهر بزرگ مبارزه ملت ارمنی در راه آزادی خویش است، جان باختند. این جنگ ساسون تأثیر زیادی روی فکر و روحیه ملت ارمنی گذاشت. جامعه ارمنی با اعتماد به نفسی که از پیروزی نبرد ساسون به دست آورده بودند توانستند در ماورای قفقاز با حملات تاتارها که به تحریک حکومت تزاری به جان ارمنیان افتاده بودند مقابله کند. ارمنیان و جنگ جهانی اول. ارمنیان مانند بسیاری از کشورهای دیگر در جنگ جهانی اول، که یک سال بعد از شروع جنگ اولین نسل کشی سده بیستم توسط دولت عثمانی بر این قوم به وقوع پیوست شرکت جستند. در این جنگ پنجاه هزار نفر ارمنی در زیر پرچم نیروهای متفقین و سپس در زیر پرچم ارمنستان، جان باختند. این تعداد از جان باختگان از نظر نظامی در میدان جنگ نسبت به جمعیت کشور و افراد مجهز شده ارمنستان را در کنار فرانسه و صربستان در اعداد کشورهایی قرار می دهد که برای جانبداری از متفقین بزرگترین فداکاری را انجام دادند. در آغاز جنگ ۶۰٬۰۰۰ نفر ارمنی در امپراتوری عثمانی و ۱۸۰٬۰۰۰ نفر در روسیه زیر پرچم فراخوانده شدند. در فرانسه هم مهاجرنشینان ارمنی بین ۱٬۰۰۰ الی ۱۵۰۰ نفر در ارتش لژیونر به صورت داوطلب شرکت جستند. همچنین در ارتش ایالت م
تحده آمریکا ۲۵۰ سرباز داوطلب خدمت می کردند. وینستون چرچیل در تحقیق خود دربارهٔ جنگ در جبهه روسیه از حضور ارمنی ها در صفوف سربازان سپاه سوم قفقاز، وقتی واحدهای قهرمان این سپاه در "نبرد ویستول" در اکتبر ۱۹۱۴ موجب پیروزی ارتش روسیه شده اند یاد کرده است. به غیر از افسران و سربازان ارمنی، ارمنی ها شش گردان داوطلب نیز تشکیل دادند در جبهه قفقاز با متجاوزین مبارزه می کردند، این گردان ها در سال ۱۹۱۶ میلادی در "نبرد ساری قمیش" (گردان چهارم به فرماندهی که ری) در نبرد منطقه بایزید و الشگرد (گردان دوم به فرماندهی درو، و سپس آرمن گار و گردان سوم به فرماندهی هامازاسپ) و در "نبرد دیلمان" (گردان اول به فرماندهی آندرانیک) شرکت نمودند. در ۱۹۱۵ میلادی گردان های دوم – سوم – و چهارم در آزاد کردن شهر وان، و سپس با گردان اول و پنجم (به فرماندهی "آوشاریان" که در همان عملیات جان باخت) جزو نیروهای روس بود که ارتش تُرکان را به سمت ملازگرد با شکست مواجه ساختند. افسری به نام "نوگالس" به هنگام مبارزات وان در صفوف سپاهیان تُرک حاضر بوده است از رشادت ارمنیان ستایش کرده و می نویسد: لژیون های خارجی از داوطلبان ارمنی اروپا و آمریکا از نجات یافت