Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
کمی جزئیات تاریخی دارد، در قسمت مختلفی روایت های مورد اطمینان ارائه می کند: جزئیات نحوه زندگی دربار سلطنتی و کارایی روحانیون و توصیف سنت های پارسی که در کتاب استر آمده است، توسط منابع مستقل تأیید شده است. روایت کتاب استر را برخی (ازجمله راوی خود داستان) به دوران خشایارشا و برخی دیگر (ازجمله متن یونانی کتاب) به زمان اردشیر هخامنشی نسبت می دهند. آنچه مسلم است، این روایت به سال های ۱۶۰ تا ۱۵۰ پ م منسوب است. در این ماجرا اردشیر دوم همسر خود را طلاق داده، در جستجوی کسی بود که شایستگی آن را داشته باشد که ملکه امپراتور شود. در این میان دختری به نام استر که تحت سرپرستی خویشاوند خود، مردخای، زندگی می کرد، داوطلب این کار شد. وی که ازجمله یهودیانی بود که به اسارت به بابل آورده شده بودند، در دربار شاه آنچنان مورد مهر و احترام قرار گرفت که موفق شد خیل عظیم یهودیانی را که بنابر توطئه ای از سوی وزیر شاه در معرض هلاکت بودند، از مرگ نجات دهد. منتقدان تاریخ روایت استر را روایتی تاریخی نمی شمارند. نخست اینکه هیچ سندی تاریخی در دست نیست که نشان دهد شاهان هخامنشی ملکه ای به نام استر داشته اند. دیگر آنکه هیچ یک از شاهان هخامنشی فر
مان به قتل عام یهودیان نداده اند که با میانجیگری ملکه از فرمان خود منصرف شده باشند. با این همه پاره ای اشارات تاریخی و توصیف هایی که از اوضاع دربار شاهان هخامنشی شده و برخی دیگر از اطلاعات مندرج در این کتاب می تواند برای مورخ مورد استفاده قرار گیرد. کتاب استر، صرف نظر از اینکه مبنایش بر مطالب قدیمی تر است، گزارشی خیالی از دوره پادشاهی خشایارشا است. شاید، چنان که اکنون عقیده دارند، متعلق به دوره یونانی (هلنیستی و حکومت سلوکیان) بوده و تصویری که از یک شاه هخامنشی ارائه می دهد، لزوماً به معنای ارائه اطلاعات تاریخی معتبر یا حتی نظری قابل اعتنا نیست. اینکه در داستان او، شاه ایران با تأکید بر اعمال خودکامانه و مستبدانه توصیف می شود (که تا اندازه ای نگرشی خصمانه است) با لطفی که نسبت به استر و مردخای و جماعت یهودی نشان می دهد، تعدیل می شود. اما استفاده داستان از مضامین مأنوس (مثلاً بالا رفتن فراوان و ناگهانی مقام بیگانه در دربار سلطنتی مثل یوسف، نحیما، دانیال) خود نماینگر ارزش تاریخی ناچیز داستان است. در واقع این داستان، هیچ چیز ارزشمند و مهمی دربارهٔ دربار ایران و شاهان آن به ما نمی گوید: تصویر قراردادی و پیش پا افت
اده تر از آن است که بتوان نتایجی از آن گرفت. کتاب جودیت. این کتاب که حاوی روایت های دینی-تاریخی است، به دو بخش تقسیم شده است: افسانه جودیت یکی از بن مایه های ادبیات و هنر در دوره های گوناگون تاریخ هنر شده و آثار بزرگ نقاشی نیز بر اساس این داستان به وجود آمده است. بنابر نظر تاریخ شناسان، نویسنده ناشناس افسانه جودیت، در دوران سلوکیان می زیسته است و برخی حوادث تاریخی را با افزودن شاخ و برگ هایی به آن به عنوان یک روایت دینی-تاریخی نقل کرده است. برخی مفسرین، منظور نویسنده را از پادشاه آشور، اردشیر سوم (اخش) و ماجرای لشکر کشی او به مصر می دانند. در این لشکرکشی فرمانده سپاهیان اردشیر به نام هولوفرن به هنگام عبور از فلسطین، به شکنجه و آزار یهودیان پرداخت. روایت جودیت دارای ضعف های تاریخی بسیار است. در این افسانه برخی وقایع تاریخی با تخیلات نویسنده درآمیخته و آنچه حاصل شده است، نمی تواند بدون نقد و جدایی سره از ناسره مورد استفاده قرار گیرد. افزون بر این، برخی اشتباهات جغرافیایی و ناهمزمانی های تاریخی به مشکلات کتاب افزوده است. از جمله نبوکدنضر پادشاه آشور معرفی شده در حالی که وی پادشاه بابل و دشمن بابل بوده است. یوسف
فلاوی. یوسف فلاوی از مورخین عبری زبان یهودی بود که در سده چهارم میلای می زیست. وی در ۳۰۷ م به دنیا آمد و پس از اتمام تحصیلات در زبان عبری و یونانی به روم رفت تا از روحانیون یهودی دفاع کند. فلاویوس از سوی نیتوس، امپراتور روم، حمایت شد و توانست با مساعدت وی به کتابخانه شهر بیت المقدس دست یابد و به ویژه از منابع دینی یهود استفاده کند؛ بنابراین، وی اواخر عمر را در روم به نگارش تاریخ قوم یهود پرداخت. وی دارای تألیفی به نام دوران عتیق قوم یهود است که در آن افزون بر اطلاعات مفصل دربارهٔ قوم یهود، اشاراتی به تاریخ ماد و هخامنشی نموده و حوادث تاریخی را تا عصر بطالسه و سلوکیان تعقیب کرده و این موضوع را تا دوره رومی ها ادامه داده است. نوشته های او در باب تاریخ قوم یهود نسبتاً با محتویات تورات مطابقت دارد. فلاویوس علاوه بر تألیف فوق، هفت کتاب دربارهٔ جنگ های رومیان و یهودیان و ویرانی بیت المقدس تألیف کرده است. وی کتاب دیگری نیز در شرح احوال خود نوشته و ظاهراً تألیفی دیگر دربارهٔ قدمت قوم یهود نگاشته است. فلاویوس در تألیفات خود مورخین شرق را بر مورخین یونانی و رومی ترجیح داده و آثار وی سرشار از تعصبات دینی و ملی است. با ا
ین همه، گزارش های وی دربارهٔ کشتار مغان در واقعه بردیای دروغین (اسمردیس) قابل بررسی است. باید توجه داشت که منتقدین متون تاریخی آثار این مورخ را فاقد اصالت و استقلال دانسته و معتقدند که وی بخشی از نوشته های خود را از تورات گرفته و بخش دیگری را نیز تحت تأثیر مؤلفان دیگر، به ویژه بروس، بوده است. تاریخ ارمنی. مارآپاس کاتینا. مارآپاس کاتینا به وسیله موسس خورناتسی، معرفی شده است. کاتینا از اهالی سوریه وبد و از ادبیات یونانی و کلدانی مطلع بود. بر اساس داستانی که خورنی دربارهٔ نگارش تاریخ ارمنستان آورده است، وی نخستین کسی بود که به سفارش وال ارشک، به تدوین تاریخ ارمنستان بر اساس اسناد موجود در نینوا پرداخت. کاتینا ظاهراً معاصر نخستین شاهان اشکانی در سده دوم پ.م. بوده است. باردسن. باردسن در ۱۵۴ م در ادسا واقع در میانرودان متولد شد. باردسن یکی از روحانیون مسیحی بود که گرایش های عرفانی داشت. وی بخشی از تاریخ ارمنستان را تدوین کرد و از آنجا که زبان های سریانی و یونانی را به خوبی می دانست، ار منابع موجود به آن زبان ها نیز بهره گرفت. مؤسس خورناتسی گزارش های وی را در تاریخ خود نقل کرده است. آگاتانژ. این مورخ منشی تیرداد دوم
، پادشاه ارمنستان بود. وی در اصل اهل یونانی و ساکن یکی از نواحی غربی ارمنستان بود.. تاریخ او به دو زبان ارمنی و یونانی نگاشته شده و حوادث سال های ۲۲۶ تا ۳۳۰ م را در بر می گیرد. فوستوس بیزانسی. وی از مورخین سده پنجم میلادی و از اهالی بیزانس بود. گزارش های سالانه او به زبان یونانی و مربوط به سال های ۳۴۴ تا ۳۹۰ میلادی بوده است. این سالنامه ها بعداً در سده پنجم میلادی به ارمنی ترجمه شدند. تألیفات او از منابع مهم در تاریخ ارمنستان و حوداث سده چهارم میلادی ایران به شمار می رود. زنون گلاگی. این مورخ متعلق به سده چهارم میلادی بود. وی در آغاز در گلاگ سوریه می زیست، اما از آنجا به کاپادوکیه مهاجرت کرد. آثار او به سریانی نوشته شده و ارامنه وی ار از مورخین ملی خود به شمار می آورند. تألیفات وی به تاریخ دارون مشهور است. موسی خورنی. از نویسندگان و مورخین ارمنی است که احتمالاً در سده پنجم و آغاز سده ششم میلادی می زیست. وی تحصیلات خود را در اسکندریه، آتن، روم، و کُنستانتینوپول به پایان رسانید. خورنی برای نگارش کتاب تاریخ ارمنستان از منابع متعددی از جمله تورات، نوشته های یونانی و سریانی و حماسه ملی ارمنی سود برد. بخشی از گزارش
های وی که مربوط به دوره ماد است، درهم و مغشوش است. علت این امر آن است که وی نتوانست از منابع هرودوت و گزنفون استفاده کند بلکه منبع وی در اینباره مورخ اهل سوریه به نام «مارآپاس کاتینا» بود که اثرش مجموعه ناهماهنگ با آثار دیگران بوده است. خورنی همچنین کتابی در جغرافیا نوشت که برای مطالعه تاریخ اشکانی و ساسانی مفید است. این تألیف را مارکوارت آلمانی با عنوان ایرانشهر به چاپ رسانده است. موسس خورناتسی در نقل تاریخ باستانی ارمنستان (از قول مارآپاس کاتینا) گزارش های مورخین باستان را با افسانه های تورات در هم آمیخته و سعی نموده تا این اخبار را با روایات زرتشتی ساسانی منطبق سازد. به نظر می رسد که وی از تاریخ اورارتو آگاه نداشته و اطلاعات خود را از منابع اساطیری اخذ کرده است. پاره دیگر از اطلاعات خورنی دربارهٔ تاریخ باستان ارمنستان از یوسوی، مورخ معروف گرفته شده و او نیز اطلاعات خود را از کتزیاس به دست آورده است. خورنی در تاریخ خود فهرستی از شاهان ماد و ارمنستان نقل کرده که ظاهراً مأخوذ از روایت کتزیاس و هرودوت است. روی هم رفته، می توان نتیجه گرفت که گزارش های خورنی، به ویژه در دوره اشکانی و ساسانی، حائز اهمیتی بیتشر ا
ز سایر گزارش های اوست. لازار فاربی. این مورخ سده پنجم و ششم میلادی تاریخ ارمنستان را تا ۴۸۵ میلادی تدوین نمود و طی آن اشاراتی به حوادث ایران در سنوات مذکور دارد. فاربی از روحانیون و نجیب زادگان ارمنی بود. تاریخ یونانی. منابع مطالعه امپراتوری ایران مشکلات خاصی دارند که چندان از پراکندگی آن ها ناشی نمی شود، بلکه بیشتر معلول گوناگونی فوق العادهٔ آن ها به زبان ها و شکل های مختلف است. پیش از کاوش ها و حفاری های سدهٔ گذشته و رمزگشایی خطوط خاورمیانه باستانی، امپراتوری هخامنشی را بیشتر از طریق نوشته های باستانی به ویژه کتاب تواریخ هرودوت که در قرن پنجم پیش از میلاد نوشته شده است می شناختند. هدف اصلی هرودوت در این کتاب ستایش پیروزی های یونانیان بر ایرانیان میان سال های ۴۹۰ و ۴۷۸ پیش از میلاد بود، بنابراین ارزش اطلاعاتی کتاب از دیدگاه وقایع نگاری تاریخی به دورهٔ آغازین این امپراتوری محدود می شود. گرچه کتاب هرودوت از لحاظ گستردگی نواحی مورد بحث و جنبه های گوناگون امپراتوری بی همتا است، علاقه و توجه او در بحث دربارهٔ جزئیات بیشتر به مرزهای شمال غربی امپراتوری محدود می شود. نویسندگان پس از هرودوت غیر از مورخان اسکندر، مان
ند کتزیاس و گزنفون (آغاز قرن چهارم ق. م) - نیز از لحاظ جغرافیای سیاسی دچار همین محدودیت ها هستند. گرچه در مورد کتزیاس باید گفت که این محدودیت بیشتر در نقل قول هایی که از او در کتاب های دیگران صورت گرفته به چشم می خورد تا نوشته های اصلی اش که اکنون مفقود شده اند. البته اثر نیمه فلسفی شگفت انگیز گزنفون به نام «پرورش کوروش» از این قاعده مستثنا نیست. اما لحن موعظه گرانه کتاب، سبک داستانی و هدف آن که قصد دارد بنیان گذار شاهنشاهی ایران را فرمانروایی آرمانی نشان دهد که گویی جانشینان بعدی اش از میراث وی منحرف شده اند، حاکی از آن است که واقعیت های تاریخی تابع هدف بزرگتری قرار گرفته اند، طوری که جدا کردن واقعیت از افسانه دشوار می نماید. ثروت و قدرت پادشاهان ایران نویسندگان یونان را محسور ساخته بود و آن ها در واکنش به این عظمت و جلال به نقل داستان هایی از دسیسه های درباری و انحطاط اخلاقی ناشی از نازپرودگی و رفاه و تجمل بی پایان می پرداختند. این داستان ها که شاه های ایران را به صورت شخصیت هایی ضعیف و اسیر توطئه های زن های قدرتمند و خواجگان شرور ترسیم کرده اند، در واقع روایت و بازتابی از هنجارهای اجتماعی و سیاسی خود یونان
هستند که در ذهن ما اروپاییان رسوخ کرده است: تصویر شهریاران بزدل و زن صفت ایران که طی قرن ها با نیرومندی بر ما نفوذ و سلطه داشته اند و شاهنشاهی ایران در تضاد با شجاعت و مردانگی «غربی»، قدرت «دیگری» به چشم خاورشناسان اروپایی نمایانده اند؛ ولی ما در هنگام مطالعهٔ تاریخ شاهنشاهی ایران باید این حقیقت را در نظر بگیریم که برداشت عامیانه و فراگیری که در مورد نظام سیاسی این شاهنشاهی در ذهنمان شکل گرفته است، از اساس ناقص و مبتنی بر خطا است. مورخان یونانی در مورد مادها و دوران متأخرتر در سدهٔ پنجم پ.م. گزارش هایی داده اند، اما این گزارش ها غالباً اندک و آمیخته به افسانه است. اطلاعات مورخینی چون هکاته، دیونیس و کسانت لیدیایی شامل قطعات پراکنده ای از تاریخ ماد است که همین اطلاعات توسط مورخین بعدی نیز تکرار شده اند. نخستین کسی که گزارشی جامع در مورد مادها ارائه کرد، هرودوت بود. در آثار برخی نویسندگان و مورخان یونانی و لاتین اطلاعات پراکنده ای از تاریخ ماد گزارش شده است. از جمله می توان به آثار آمین مارسلن، مورخ سده چهارم میلادی اشاره کرد. همچنین استرابون (سده اول میلادی) که گزارش های جغرافیایی او حائز اهمیت است. آثار بطلم
یوس منجم، ریاضی دان و جغرافی دان سده دوم میلادی و صاحب کتاب جغرافیا و تاریخ قاعده شاهان که بر اساس منابع شرقی تدوین کرده و پلین ارشد، طبیعی دان سده اول میلادی نیز دربارهٔ تاریخ ماد ارزش ویژه ای دارند. هرودوت. هرودوت را پدر تاریخ خوانده اند و تألیفات وی کهن ترین اثری است که از مورخین دوران باستان دربارهٔ ایران و تمدن های جهان باستان و تاریخ ملت کهن شرق نگاشته شده است. وی از اهالی هالیکارناس، یکی از مستعمرات یونانی آسیای صغیر بود و در بین سال های ۴۸۴ تا ۴۲۵ پ. م می زیسته است. خانواده هرودوت از اشراف این منطقه بودند و به همین دلیل، وی از زندگی مرفه ای برخوردار بود. اما به واسطه اوضاع نابسامان شهر و برخی علل سیاسی، به ترک موطن خود و سفر به جزیره ساموس ناچار شد. هرودوت سفرهایی به فنیقیه و بابل و شاید سرزمین ماد و پارس و سپس مقدونیه نمود. در سقر نخست تا سرزمین سکاها پیش رفت و در سفر دوم شگفتی های سرزمین مصر را مشاهده کرد و بعدها آداب اجتماعی مراسم دینی و سنت های آن ها را در اثر معروف خود به رشته تحریر در آرد که مورد توجه یونانی ها قرار گرفت. هرودوت در سال ۴۴۵/۴۴۶ پ. م کتاب خود را در حضور گروهی از بازرگانان یونان قر
ائت کرد و مجلس ملی یونان مبلغی را به عنوان پاداش برای او تصویب کرد. مورخین معاصر نیز در باب هرودوت اظهار نظرهایی نموده اند که حاصل بررسی های آن ها در آثار او و تطبیق با شواهد تاریخی و باستان شناسی، به این نتیجه رسیده اند که باید در به کارگیری اخبار و اطلاعات مورخین کلاسیک دربارهٔ مادها و هخامنشیان، که به وسیله هرودوت به آن ها منتقل شده، محتاط بود و تمام این اظهارات را نپذیرفت. امروزه با مقایسه تاریخ هرودوت با دیگر منابع تاریخ ماد و پارس روشن شده است که هرودوت در نگارش تألیف خود بیشتر از منابع کتبی، به منابع شفاهی تکیه داشته است. خود این مورخ به این نکته اذعان دارد که اخبار خود را از مطلعان شنیده است. منتقدان گفته اند که احتمالاً خود هرودوت در نگارش تاریخ ماد، از اظهارات یکی از اخلاف هارپاگ (کسی که در سقوط پادشاهی ماد نقش مؤثری داشته است) سود جسته که اطلاعات موثق اما یکجانبه ای در اختیار گذاشته است؛ بنابراین می توان گفت به رغم امانتداری و انصافی که هرودوت به خرج داده، به دلیل غرض ورزی راویان تاریخ هرودوت، اطلاعات او خالی اطمینان و وثوق نیست. یکی دیگر از اشکالات گزارش های هرودوت این است که وی با وجود دسترسی به
منابع متعدد، غالباً تنها یکی از آن ها را که به نظرش به حقیقت نزدیکتر بوده است را ذکر کرده است؛ بنابراین، اعتماد صِرف به برداشت های تاریخی او، به ویژه دربارهٔ تاریخ وقایع، همواره امری ناشایست است. بر همین اساس، هرودوت مدت فرمانروایی مادها را ۱۲۸ سال ذکر کرده است که با واقعیت موجود منطبق نیست و به دلیل همین اشتباه، تاریخ وقایع پس از آن نیز نادرست به نظر می رسد. همین اشکال در ارقامی که هرودوت نقل می کند نیز به چشم می خورد؛ مثلاً ۲۲ سال پادشاهی فرورتیش را ۲۸ سال ذکر کرده است و از این قبیل ارقام مصنوعی در گزارش های او به کرات دیده می شود. راویان اخبار مربوط به تاریخ هخامنشیان نیز گاه آگاهی های نادرست و آلوده به غرض در اختیار هرودوت قرار داده اند. برای مثال، بنا بر برداشت ها و استنباط های هرودوت، از منشأ هخامنشیان، که متکی بر اخبار و شنیده های وی در سده پنجم پیش از میلاد است، کشورگشایی های کوروش را شبیه خونی های قبایلی ذکر می کند که برای غارت و کسب غنیمت به سرزمین های دیگر می تاخته اند. در حالی که شواهد دیگر از دوره های پس از هرودوت نشان می دهند که واقعیت امر چنین نبوده و پارس ها صرفاً قبایل چادرنشین نبوده اند، زیر
ا گزنفون اصلاحات نظامی گسترده ای را به پارس ها نسبت می دهد: سازماندهی فرماندهی سپاه بر اساس نظام ده نفری، تجهیز نیروی سواره نظام و ارابه سواران؛ بنابراین و با چنین سازمان دهی نظامی نمی توان نظر هرودوت را مبنی بر اینکه پیروزی کوروش بر مادها حاصل تصادف و بخت و اقبال و ناشی از خیانت های اطرافیان آستیاگ بوده است به آسانی پذیرفت. منابع دیگر، از جمله اسناد بابلی، بسیاری از آگاهی های هرودوت را مورد تردید قرار داده اند. با این حال شگفت آن است که هرودوت چه در دوران باستان و چه در عصر حاضر، به اتهام طرفدارای از شرق و از آسیایی ها (بربرها) مورد حمله قرار گرفته است. گروهی وی را افسانه پرداز و داستان ساز خوانده اند. پلوتارک، مورخ سده نخست میلادی، کتابی تحت عنوان غرض ورزی هرودوت تألیف نمود. گروهی از دانشمندان معاصر نیز در رد وی نظر داده اند. می توان گفت در واقع هر جا که هرودوت با اشخاص مطلع و درستکار ارتباط داشته، نوشته های او با اسناد باستان شناسی و یافته های جدید هماهنگ و منطبق است. تألیف های هرودوت در ۹ جلد صورت گرفته است و هر جلد را به یکی از خدایان تاریخ، موسیقی، کمدی، تراژدی، رقص، شعر، ستارگان و بیان اختصاص داده است.
وی در تألیف آثار خود از آثار مورخینی نظیر هکاته سود جسته است، اما مآخذ اساسی وی بیشتر خود وی و نقل قول هایی است که مستقیم یا غیرمستقیم از دیگران شنیده است. اصولاً مورخین معاصر، معتقدند که هرودوت همواره مسائل مهم تاریخی را با افسانه پردازی آمیخته است. هرودوت دوران کودکی و رشد کوروش را بر اساس افسانه های عامیانه و غیرواقعی نقل می کند. دربارهٔ زندگی کوروش هر سه روایت که به گفته خود او از مطلعین پارسی که خواسته اند صرفاً حقیقت را بیان کنند، و نیز روایاتی که از ژوستین و نیکلای دمشقی به نقل از کتزیاس ارائه می دهد، بی تردید زاییده مقاصد سیاسی و تبلیغاتی است. در جای دیگر، هرودوت در شرح نخستین آشنایی پارسیان با یونان، از طریق طبیب دربار داریوش، دموکدس، می پردازد. این طبیب یونانی که مورد توجه خاص آتوسا، همسر داریوش بود، مأموریت یافت تا با گروهی از ایرانی ها برای شناسایی یونان به آن ناحیه برود. اما هرودوت این موضوع را با افسانه هایی درآمیخته است. اصولاً مورخین معاصر، معتقدند که هرودوت همواره مسائل مهم تاریخی را با افسانه پردازی آمیخته است. هرودوت دوران کودکی و رشد کوروش را بر اساس افسانه های عامیانه و غیرواقعی نقل می ک
ند. دربارهٔ زندگی کوروش هر سه روایت که به گفته خود او از مطلعین پارسی که خواسته اند صرفاً حقیقت را بیان کنند، و نیز روایاتی که از ژوستین و نیکلای دمشقی به نقل از کتزیاس ارائه می دهد، بی تردید زاییده مقاصد سیاسی و تبلیغاتی است. برخی زمان بندی های و سال هایی که هرودوت ارائه نموده نادرست است. از جمله آن ها می توان به تاریخ لشکرکشی کوروش به لیدی یا تاریخی که در باب شورش بابل در زمان داریوش ارائه می کند، گزارشی که دربارهٔ لشکرکشی داریوش علیه سکاهای اروپا ارائه داده است گفت. هرودوت در نقل ارقام و اعداد دقت لازم را به کار نبرده است. در لشکرکشی داریوش علیه سکاها تعداد کشتی های داریوش ۶۰۰ فروند و سپاهیان ایران ۷۰۰ هزار تن بدون محاسبه نیروی دریایی است. ارقام ناوگان پارسی و کشته شدگان جنگ ماراتن تخیلی است. ارزیابی رفتار پارس و پارسی ها وظیفه ای سخت است. موضوع به عقل کل مخصوص محدود نمی شود ولی در تاریخش همه جا هست. تفاوت مشابهی در تعبیر گزارش هرودوت و تاریخ آغازین پارس وجود دارد. مورخین امروزی عمیقاً متأثر شدند، زمانی که فهمیدند که استوانه کوروش، ادعای هرودوت مبنی بر همنام بودن نام کوروش با نام پدربزرگش را تأیید می کند؛
ولی مشکل از آنجا شروع می شود که نگاهی دقیقتر به داستان پشت اسامی بیندازیم. استوانه کوروش می گوید که کوروش، شاه انشان با تبار سلطنتی داشته است. اینکه کوروش آشوربانیپال می تواند همان کوروشِ پدربزرگ باشد، مورد تردید است. پیروزی بابل که با استوانه کوروش و رویدادنامه نبونئید (معروف به منظومه گزارش (verse account)) کاملاً با گزارش هرودت در تفاوت است. موقعیت پارسی ها به عنوان خراج گزار مادها در منابع موجود نیامده است. حکاکی نبونئید و رویدادنامه نبونئید تصویر دیگری از این رابطه ارائه می دهد. به نظر می رسد آستیاگ بر کوروش فرمان نمی راند و مادی ها بر ناحیه پارس حکمرانی نداشتند. از منابع خط میخی ما می فهمیم که کمبوجیه توسط پدرش به عنوان جانشین معرفی شده است و زمانی معاون پادشاه در بابل بوده است. همان طور که منبع مصری نشان می دهد، او بیشتر با سنت تاریخی مصری تا کاریکاتوری که هرودوت می خواست ما باور کنیم، مربوط می شد. از طرف دیگر، هرودوت به نظر می رسد هرودوت از گزارش های رسمی داریوش در مشروعیت خود برای کسب تخت پادشاهی به خوبی اطلاع داشت. نزدیکی گزارش او با گزارش داریوش بزرگ در بیستون قابل توجه است. ممکن است نسخه ای از کپی
کتیبه که برای سراسر امپراتوری به دست هرودوت رسیده باشد. اگرچه، بین این دو تفاوت آشکاری است که مدل سازی هرودوتی از تاریخ را به سختی می توان انکار کرد. هرودوت بر روی شورش های مختلفی که علیه داریوش شکل گرفت و در جزئیاتش را کتیبه بیستون شرح داده است، تمرکز نکرده است. حتی اگر این منابع بومی تنها بعضی نگاه اجمالی از تاریخ پارس و پارسی ها نمایش می دهند، و اگر تفسیرشان گاهی کار دشواری است، آن ها مشکلات پایه ای مرتبط با گزارش هرودوت را نشان می دهند و اخطار می دهند که به سادگی، گزارش او را به عنوان تاریخ، بدون بحث جدی قبول نکنیم. این نکته باید در مورد تمام موضوع اصلی تمام تاریخ ها باشد، حتی اگر امکانات چک کردن کیفی و پایه ای اطلاعات هرودوت محدودتر باشد. جنگ های پارسی ها در گزارش رسمی پادشاهان پارسی ذکر نشده است. هنوز این استدلال ممکن وجود دارد که شاهان پارسی شکست خورده باشند و ممکن است بدینسان در این موارد سکوت کنند، قابل دفاع نیست، چرا که لشکرکشی به بابل که پیروزی بزرگی بود، در حکاکی های رسمی اعلان نشده است. موضوع های سیاسی، موضوع کتیبه های سلطنتی پارسی باستان نیست. گزنفون. کوروش نامه بیوگرافی تاحدی افسانه ای از کورو
ش بزرگ، بنیان گذار امپراتوری هخامنشی است. این طولانی ترین نوشته توسط سرباز و نویسنده آتنی، گزنفون است. گزنفون (متولد ۴۳۵–۴۲۰ پ م، مرگ بعد ۳۵۶ پ م)، در جنگ های کوروش جوان علیه برادرش اردشیر دوم (۴۰۵–۳۹۵ پ م) در سال ۴۰۱ پ م شرکت داشته است. این عنوان را فقط می توان به هشت کتاب اول که جدا شده است، اطلاق کرد. به نظر می رسد که گزنفون از اسناد کتبی برای تألیف کوروش نامه استفاده نکرده است. گزنفون، مورخ، فیلسوف، پژوهشگر و سردار نظامی یونانی که در ۴۳۰ پ. م در ارخیا به دنیا آمد و در ۳۵۵/۳۵۲ پ. م درگذشت. او از یک خانواده ثروتمند یونانی، در آغاز جوانی تحت تأثیر سوفسطائیان بود. بعد به شاگردی سقراط درآمد. از جهت سیاسی، وی طرفدار سازمان اشرافی اسپارت بود و در آتن که در آن زمان با اسپارت در جنگ بود، احساس ناراحتی می کرد. در ۴۰۴ پ. م به علل سیاسی آتن را ترک کرد و به دربارهٔ کوروش جوان، برادر اردشیر دوم، رفت. کوروش در آن زمان ساتراپ آسیای صغیر بود و در نهان طرح جنگ با شاه هخامنشی را تدارک می دید. گزنفون در لشکرکشی کوروش کوچک در ۴۰۱ پ. م علیه اردشیر دوم هخامنشی شرکت نمود. در این جنگ کوروش کوچک در بابل کشته شد و سپاه وی سرگردان و
پراکنده شدند؛ بنابراین، گزنفون سرپرستی این سپاه را که از مزدوران یونانی تشکیل شده بودند برای بازگشت به یونان به عهده گرفت و آنان را با مشکلات بسیاری به کرانه های دریایی سیاه رسانید. یونانیان این امر را خیانت تلقی کردند، پس، آتنی ها او را از شهر خود تبعید کردند و گزنفون ناچار به اسپارت رفت و همراه با دولت اسپارت در نبرد کورونه ضد آتنی ها به جنگ پرداخت (۳۹۴ پ. م) گزنفون بعدها در ملکی که دولت اسپارت در سیلونت برای حق شناسی از خدماتش در اختیار او گذاشته بود، سکونت گزید و تا پایان عمر به تألیف و تدوین آثار خود پرداخت. مجازات تبعید گزنفون در ۳۶۷ پ. م ملغی شد و احتمالاً در همین تاریخ بود که به آتن بازگشت. گزنفون نویسنده ای بود که به موضوع های متفاوت می پرداخت و هر زمینه طبع آزمایی می کرد. وی یکی از استادهای سخن یونان محسوب می شد. بلندپرواز بود و قصد داشت در زمینه تاریخ و سیاست و فلسفه ادامه دهنده راه توسیدیدس و سقراط شود، لیکن، دایره اندیشه اش گستردگی اندیشه آن بزرگان را نداشت. تألیفات گزنفون بیشتر جنبه فلسفی و تربیتی دارد. برخی از این آثار عبارتند از: گزنفون رساله هایی نیز پیرامون «شکار»، «سوارکاری»، «هیپارک» (فرم
انده لشکر سوار) نوشته است که همگی مانند بخش بزرگی از دیگر آثار او ارزش فنی و مستند دارند. کوروش نامه گزنفون به خاطر ویژگی هایی که دارد باید یک رمان تاریخی تلقی نمود نه اثری تاریخی مستند. گزنفون در این اثر مطالب تاریخی را بدون ترتیب و نظم تاریخی کنار هم قرار می دهد و بر خلاف حقایق تاریخی کوروش را فاتح مصر قلمداد می کند که به مرگ طبیعی در میان فرزندان و دوستان خود می میرد و مانند سقراط به هنگام مرگ به سفارش های اخلاقی و اندرزگویی می پردازد. گزنفون شخصیت مورد علاقه و آرمانی خود را در کوروش می بیند و آن را نه بر اساس واقعیات، بلکه بر مبنای ایدئال و غایت منظور خود توصیف می کند. چنین شخصیت هایی در سایر آثار گزنفون نیز وجود دارند؛ چنانچه کوروش کوچک در آناباسیس، ایسخوماخ در آکونومیکا و آگسیلا در مدحنامه وی و تاریخ یونان، همگی دارای شخصیت آرمانی و مورد نظر وی می باشند. در این آثار نمی توان در جستجوی دقت و صداقت خاصی برای یافتن شخصیت ها و وقایع تاریخی بود. اشکال دیگر آنکه گزنفون در تدوین کوروش نامه، بر خلاف آناباسیس از مشاهدات خود استفاده نکرده و کتاب، حاصل نقل قول دیگران است. مؤلف در اثر خود از نوشته های هرودوت و کتزی
اس سود جسته و این نکته به ویژه در اسامی خاص مشهود است. نام هایی که گزنفون در کوروش نامه به کار برده است نام های ایرانی و واقعی نیستند، بلکه بیشتر نام های برگرفته از اسامی مردم آسیای صغیر یا اسامی یونانی است. اطلاعات جغرافیایی و سیاسی مندرج در این اثر میز خالی از اشکال نیست. اگر گزنفون در نگارش کوروش نامه علاوه بر اظهارات هرودوت و کتزیاس از منابع دیگری نیز استفاده می کرد و اطلاعاتی از مادها و پارس ها بدست می آورد، مسلماً دچار اشتباه فاحش جغرافیایی و تاریخی نمی شد. از جمله اشتباهات گزنفون در کوروش نامه یکی آن است که به زعم وی دولت آشور در دوره ماها و هخامنشیان وجود داشت و با گرگان (هیرکانیه) و باختر (باکتریا) هم پیمان بود. در حالی که می دانیم آشور پیش از این تاریخ منقرض شده بود. به عقیده گزنفون گرگان از خاک ماد به آشور نزدیک تر است. آشور بر سر راه ماد و اراضی کادوسیان (در جنوب دریای خزر) و سکایان (در آسیای میانه) قرار دارد و کلدانیان (در فلات ارمنستان) یا هندوستان مربوط است. این گونه اشتباهات در کوروش نامه فراوان است. با این حال، مهم ترین بخش کوروش نامه مطالبی است که گزنفون دربارهٔ حوادث و وقایع ارمنستان نقل کر
ده است. بی شک این قسمت حاصل مشاهدات خود مؤلف است. به طور کلی می توان گفت که به اعتقاد منتقدان تاریخ، از جمله دیاکونوف، کوروش نامه گزنفون به عنوان یک منبع تاریخ ماد ارزش چندانی ندارد و مورخ باید روایت آن را با دقت و احتیاط مورد توجه قرار دهد. اثر دیگر گزنفون آناباسیس یا بازگشت ده هزار یونانی گزارشی است که باید از دیدگاهی دیگر مورد توجه قرار گیرد. این گزارش از جهتی که اوضاع اجتماعی آن دوره را با دقت مجسم می سازد حائز اهمیت است. این گزارش از مناطقی است که یک سوی آن ایران و سوی دیگر یونان است و در این میان جماعتی از تیره های مختلف زندگی می کنند. کوروش کوچک برای به دست آوردن قدرت با برادر بزرگتر خود به ستیز برمی خیزد و با لشکری که ده هزار مزدور یونانی نیز وجود داشت، از سواحل آسیای صغیر حرکت می کند. در نزدیکی بابل جنگ درمی گیرد و خیلی زود کوروش کشته می شود و لشکرش شکست می خورد. فرماندهان یونانی هلاک می شوند و سپاه آن ها به ناچار فرماندهان دیگری انتخاب می کنند و تصمیم می گردند که به یونان برگردند. بر سر راه خود همه چیز را غارت می کنند و گاهی نظم آن ها مختل می گردد. گزنفون خود از سرداران این سپاه است و در این باره نق