Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
، فرورتیش نامیده می شود. این فرورتیش (دوم)، در سال ۵۲۲–۵۲۱ پ.م. علیه داریوش بزرگ هخامنشی شورید و ادعا کرد که خشَثریه (هَشَتریتی در نسخهٔ بابلی سنگ نوشتهٔ بیستون) «از تخمهٔ هووخشتره» است. بر اساس این، جرج کامرون نتیجه گرفت که «کشتریتی» نام شاهانهٔ فرورتیش بود که ممکن است پدر هووخشتره باشد. دیاکونوف نیز به همین ترتیب عقیده دارد که خشثریه (کشتریتی) احتمالاً همان کسی باشد که هرودوت او را فرورتیش، پسر دیاکو نامیده است. دیگر تاریخ نگاران نیز موافقند که خشثریه (نه فرورتیش) نامی شاهانه بوده است زیرا کسی که نامی شاهانه دارد، به نام شاهانهٔ دیگری نیاز ندارد. با این حال، برخی از پژوهشگران تمایل دارند که تطبیق فرورتیش پسر دیاکو با کشتریتی را رد کنند یا در مورد در نظر گرفتن آن شک دارند. افزون بر این، این نکته که چرا فرورتیش می بایست نام شاهانهٔ خشثریه را بر خود بگذارد، همچنان حل نشدنی باقی مانده است. داندامایف و مدودسکایا عقیده دارند که اگر آغاز پادشاهی دیاکو را تا سال ۷۲۸ پ.م. عقب ببریم، سپس از این طریق می توان گاه نگاری قطعی و کاملی از این سلسله ارائه داد: ادوین گرانتوسکی. گاه نگاری بالا پس از آنکه رنه لابا در تعدادی از
نسخه های "تاریخ هرودوت"، ۲۸ سال سلطهٔ سکاها در دوران فرمانروایی هووخشتره را نشان داد، توسط پژوهشگران رد شد و در نتیجه از نظر ترتیب تاریخی، فرورتیش نمی تواند همان کشتریتی که منابع آشوری از آن یاد می کنند باشد. ادوین گرانتوسکی معتقد است که این مشکل را می توان با استفاده از منابع میخی حل کرد، که شورش مادی ها علیه آشور را در حدود سال ۶۷۲ پ.م. و پایان حکومت مادها را در ۵۵۰ پ.م. تاریخ گذاری کرد. او گاه نگاری زیر را پیشنهاد می دهد: بنابراین، به گفتهٔ گرانتوسکی دودمان مادها به مدت حدود ۱۲۰ سال پا بر جا بود؛ دَهیوکَه (دیاکو) استیلا و فرمانروایی آشوری ها را برانداخت و سلسلهٔ ماد را بنیان نهاد. فرورتیش پارس ها را تحت انقیاد درآورد. هنگامی که هووخشتره ارتش آشوری ها را در سال ۶۱۲ پ.م. شکست داد، مادها تسلط بر آسیای علیا را آغاز کردند و این تسلط به مدت حدود ۶۲ سال ادامه داشت. همان طور که سکاها بر ماد و دیگر سرزمین ها تسلط داشتند، گفتهٔ هرودوت ویژگی افسانه ای دارد و قابل اعتماد نیست، چرا که با تاریخ واقعی مادها و دیگر کشورهای شرق نزدیک باستان در سدهٔ هفتم پ.م. سازگاری ندارد. بر اساس دیگر گزارش های هرودوت، مادها به مدت ۱۲۸ س
ال بر تمام آسیای علیا سلطه داشتند. در این صورت، از آن جایی که سلسلهٔ مادها تا سال ۵۵۰ پ.م. پا بر جا بود، آغاز حکومت آن ها نیز می بایست در سال ۶۷۸ پ.م. تاریخ گذاری شود که این تاریخ، تنها چند سال پیش از شورش آن ها علیه آشور است. رابرت درو توجه کرده است که رقم ذکرشدهٔ هرودت قابل اعتماد نیست، چرا که بر اساس گفتهٔ خود هرودوت، هووخشتره فرزند فرورتیش بود که در آسیای علیا تا شرق رود هالیس (قزل ایرماق کنونی در آسیای صغیر) را تصرف کرده بود. این اتفاق نمی توانست زودتر از سال ۶۲۵ پ.م. روی داده باشد. اما ممکن است که بتوان تناقض آشکار بین این دو گزارش هرودوت را با یکدیگر تطبیق داد. همان طور که پیش تر جورج راولینسون نیز مشاهده کرد، ممکن است که هرودوت، دو رقم ۲۲ و ۵۳ سال را پیش وپس ذکر کرده باشد زیرا که منابع روایت های او به ترتیب دَهیوکَه و فرورتیش را چنین مشخص کرده بودند. راولینسون چنین مطرح کرده است که فرورتیش به مدت ۵۳ سال و دیاکو به مدت ۲۲ سال فرمانروایی کرده اند. با این تغییر در جدول نخست، بالا، تاریخ ۶۷۸ تا ۶۲۵ پ.م. را برای فرمانروایی فرورتیش به دست می آوریم؛ بنابراین، بر اساس پیشنهاد راولینسون، مجموع پادشاهی سه شاه م
اد پس از دَهیوکَه (۵۳+۴۰+۳۵) می تواند همان ۱۲۸ سالی باشد که هرودوت در کتابش (۱٫۱۳۰) گفته بود. فرورتیش سلطهٔ آشوری ها را برانداخت و چنان که هرودوت می گوید، به قبایل پارسی حمله بُرد و سرزمین هایی در خاورمیانه را مطیع کرد. نتایج کاوش های باستان شناسی گروه آلمانی در بسطام که در شمال ارومیه قرار دارد، اجازه می دهد تا چنین فرض شود که مادها حتی پس از اینکه قبایل پارسی را مطیع کردند، به اورارتو یورش بردند؛ بنابراین، نقطهٔ آغاز دوران برتری ۱۲۸ سالهٔ مادها احتمالاً با جلوس کشتریتی/فرورتیش بود که فرمانروایی اش را چند سالی پیش از شورش موفقیت آمیز ماد علیه آشوری ها آغاز کرد و به مدت ۵۳ سال فرمانروایی کرد. دربارهٔ دَهیوکَه، پدر فرورتیش او تنها یکی از رؤسای ماد بود که تحکیم اتحاد قبایل مادی را آغاز کرد. ممکن است که او فقط اسماً بنیان گذار دودمان شاهی ماد بوده باشد. دیاکونوف. بر اساس پیشنهاد دیاکونوف، هرودوت رویدادها را بیش از حد ساده می انگاشت و فعالیت های چندین نسل از سران ماد را به دَهیوکَه واگذار کرد و بنیان گذاری پادشاهی ماد را به او نسبت داد. دربارهٔ دیگر پادشاهان ماد نیز، هووخشتره در ائتلاف با بابلی ها توانست آشور را
فتح کند و حاکمیت خود را بر آسیا فراتر از رود هالیس برقرار کند. ایشتوویگو نیز آخرین شاه دودمان مادها بود؛ بنابراین، فرمانروایی پادشاهان ماد را می توان به شرح زیر ارائه داد: شاهان ماد. دیاکو. دیاکو یا دیااُکو بنیان گذار حکومت ماد بود. نام وی در منابع گوناگون، به صورت های مختلفی ذکر شده است؛ هرودوت نام وی را به صورت «دِیوکِس» نوشته، در متون آشوری "Da-a-a-uk-ku" و در عیلامی به صورت "Da-a-(hi-)(ú-)uk-ka" و "Da-a-ya-u(k)-ka" ضبط شده است. نام دیاکو برگرفته از واژهٔ ایرانی "-Dahyu-ka" است و اسم مصغر واژهٔ "-dahyu" به معنی سرزمین است. هرودوت می گوید که دیاکو مدت ۵۳ سال حکومت کرده و بر این اساس دربارهٔ دوران حکومت وی گمانه زنی هایی شده است اما به نظر می رسد که گزارش هرودوت بر مبنای روایتی شفاهی باشد. پژوهشگران از روی گزارش هرودوت به این نتیجه رسیده اند که دیاکو مؤسس خاندان سلطنتی ماد و همچنین نخستین پادشاه ماد بوده که از آشوری ها استقلال کسب کرده است. اما باید بر این نکته تأکید شود که گزارش هرودوت آمیزه ای از افسانه های یونانی و شرقی است و از نظر تاریخی قابل اطمینان نیست. همچنین فرض بر این است که پادشاه مادی که گزارش ه
ای هرودوت حول و حوش او می چرخد، همان دیاکو پدر فرورتیش باشد، در نتیجه ممکن نیست که تاریخ دقیق دورهٔ حکمرانی او را مشخص کرد اما می توان گفت که احتمالاً اکثر نیمهٔ اول سدهٔ هفتم پ.م. را در برمی گرفته است. ایگور دیاکونوف می گوید: «وضع دوران حکومت دیاکو در نوشته های هرودوت با تصویری که منابع آشوری از آن زمان (۶۷۵–۷۴۵ پ. م) رسم می کنند چُنان مغایرت دارد که برخی از مورخان گواهی هرودوت را رد کرده اند». بر پایهٔ نوشته های هرودوت، دیاکو پدر فرورتیش بود که طرح و نقشهٔ ایجاد یک حکومت واحد ماد را در ذهن داشت؛ مادها در دهکده های خودمختار جداگانه یا در شهرهای کوچک زندگی می کردند. دیاکو در یک دورهٔ بی قانونی در ماد، تلاش کرد تا عدالت را در دهکدهٔ خود اجرا کند و اعتبار و حسن شهرتی را به عنوان یک قاضی بی طرف به دست آورد به این ترتیب حوزهٔ فعالیت او گسترش یافت و مردم روستاهای دیگر نیز به وی مراجعه می کردند تا اینکه سرانجام او اعلام کرد درخواست های مردم زیاد است و این جایگاه برای وی دردسرساز و دشوار است و حاضر به ادامهٔ کار نیست. در پی این کناره گیری، دزدی و اغتشاش فزونی یافت و مادها گرد هم آمدند و وی را برای حل و فصل اختلافات
به عنوان پادشاه برگزیدند. منابع آشوری نیز برای نخستین بار، در سال ۶۷۳ پ.م. از پادشاهی مستقل ماد یاد می کنند. پس از به پادشاهی رسیدن، اولین اقدام دیاکو گماشتن نگهبانانی برای خود و نیز ساخت پایتخت بود. شهری که دیاکو برای این منظور برگزید در زبان فارسی باستان هگمتانه و به زیان یونانی «اکباتان» (Ἐκβάτανα یا Ἀγβάτανα) خوانده می شد که همدان امروزی دانسته می شود. هگمتانه به معنی «محل اجتماع» یا «شهری برای همه» است و اشاره ای است به گرد هم آمدن طوایف مادی که سابقاً متفرق بودند. او در اواخر قرن هشتم پ.م. دستور داد تا یک دژ مستحکم بر روی تپه ای در این شهر ایجاد شود تا همهٔ امورات نظامی، دولتی و خزانه داری در آن انجام گیرد. هرودوت توضیح می دهد که این مجتمع پادشاهی، توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت، ساخته شد. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزیین شده بود، دیوار اول (بیرونی) سفید، دومین دیوار به رنگ سیاه، سومی به رنگ سرخ تند، چهارمین آبی، پنجمی سرخ باز، ششمین دیوار به رنگ مسی و هفتمین و درونی ترین دیوار نیز طلایی رنگ بود. این نوع رنگ آمیزی در بابل، نشانهٔ هفت پیکر
آسمانی (خورشید-ماه-تیر-ناهید-بهرام-هرمز-کیوان) بودند ولی درِ هگمتانه، تقلیدی از بابل بود. قصر پادشاه به همراه گنجینه هایش هم در درون آخرین دیوار جای داشت. سارگون دوم شاه آشور در سال ۷۱۵ پ.م. متوجه شد که دیاکو با روسای اول، اورارتو متحد شده است. او دیاکو را زیر نظر گرفت و در طی جنگ خود با منائیان، که از خویشاوندان نژاد مادی بودند و در آذربایجان و جنوب دریاچهٔ ارومیه سکونت می کردند، بار دیگر وارد ماد شد تا چنان که مدعی بود، به «هرج ومرج» آن جا پایان دهد. وی در آن جا توانست دیاکو را اسیر کند ولی برخلاف عادت همیشگی آشوری ها جانش را به او بخشید و در نبشته ای تشریفاتی در کاخ خود در خُرس آباد اعلام می کند: «دیاکو را به همراه قبیله اش به حماة تبعید کردم.» فرورتیش. فرَوَرتیش (فارسی باستان: "فْرَوَرتی"، اوستایی: "فْرَوَشی"، یونانی: "فرااُرتِس"، بابلی: "پَرومَرتیش"، عیلامی "پیرومَرتیش") دومین شاه ماد بود. به گفتهٔ هرودوت فرورتیش پسر دیاکو بود و قبایل مادی را متّحد و به یک کشور تبدیل کرد. وی که به همراه دیاکو و خانواده اش به آشور تبعید شده بود، به احتمال قوی در خاک آشور تربیت شد. بعدها وی ارباب ده ایالت بیت کاری در ناحی
هٔ همدان کنونی، به مرکزیت کار-کشی شد. گمان می رود آشوری ها خود از روی عمد وی را به این مقام منصوب کرده باشند تا اولاً وی را از جایی که نفوذ و ریشهٔ محلی داشته است دور کرده باشند، ثانیاً بر این باور بودند که فرورتیش که دست پرورده و دست نشاندهٔ خودشان است، مانند سایر پیشوایان، شاهکان و شاهان دست نشانده و در ادامه سیاست هایی را دنبال خواهد کرد که به نفع آشوری ها باشد. فرورتیش با آنکه سرنوشت اسارت پدرش دیاکو را دیده بود، همان راه پدرش را دنبال کرد و به آشور اعلان جنگ داد. برای این کار ابتدا پارس ها را تحت انقیاد خود درآورد و سپس با جلب یاری شاهک های پیشین ده دو ایالت مجاور خود قیامی را علیه آشور ترتیب داد. قیام به سرعت گسترش یافت و آشوری ها قست اعظم سرزمین ماد را که در تصرف خود داشتند، از دست دادند. در پی مذاکرات آشوری ها با سکاها، که متحد مادها در این قیام بودند و خروج آن ها از اتحاد با مادها به نفع آشوری ها، جریان قیام ناتمام ماند. از آن تاریخ به بعد فرورتیش توانست مهم ترین نواحی ماد را از زیر یوغ آشور نجات دهد و در سه ایالت بیت کاری، مادای و ساپاردا دولت واحدی تأسیس و پادشاهی مستقل ماد را برپا کند. در جریان یک
کشمکش داخلی در آشور، فرورتیش فرصت را برای حملهٔ دوباره به آشور مناسب دید و بدین ترتیب در سال ۶۵۳ پ.م. مجدداً به آشور یورش برد ولی کشته شد. بدین ترتیب ۲۲ سال حکومت وی بر مادها پایان یافت. برخی از مورخان معتقدند علی رغم شکست فرورتیش از آشوری ها، این جنگ زمینه ساز نبردی شد که پسرش هووخشتره آن را تا سقوط دولت آشور در پیش گرفت. پس از فرورتیش، هووخشتره جانشین او شد و مدت ۴۰ سال حکومت کرد. هووخشتره. هووخشتره (فارسی باستان: "hUvaxšatara"، اکدی: "mÚ-ak-sa-tar" و "mUk-sa-tar"، عیلامی: "mÚ-ak-sa-tar", "mUk-sa-tar" و "mÚ-ma-ku-iš-tar"، فریگی باستان: "Ksuwaksaros"، یونانی: "Kyaxárēs") سومین و تواناترین شاه ماد و نخستین پادشاه در دوران باستان است که یک سلطنت سراسری را در ایران تشکیل داد و ایران را به عنوان یک قدرت مهم جهان آن زمان مطرح کرد. مرگ فرورتیش پدر هووخشتره و شکست مادی ها، منجر به استقرار فرمانروایی سکاها در ماد شد تا این که سرانجام هووخشتره توانست به ۲۸ سال فرمانروایی آن ها پایان دهد. وی مادیا پادشاه سکاها را به همراه سرکردگانش به مهمانی خواند، همه را مست کرد و به قتل رسانید و بدین ترتیب غایلهٔ سکاها را پایان داد
. چون از جهت سکاها، آسودگی خاطر وی فراهم شد، تصمیم به نابودی امپراتوری آشور گرفت. هووخشتره، شکست پدرش فرورتیش را در برابر آشوری ها دیده بود و از آن درس عبرتی آموخته بود. او فهمید که برای مقابله در برابر آشوری ها، می بایست نیروی نظامی مجهزی تشکیل دهد؛ زیرا سربازان طوایفی که به همراه سرکردگان خود در هنگام جنگ به اردو می پیوستند، هرگز از عهدهٔ یک سپاه منظم بر نمی آیند. به همین خاطر ابتدا ارتش ماد را تجدید سازمان و نوسازی کرد و به جای تقسیمات سابق عشیره ای، آن ها بر حسب نوع سلاح تقسیم بندی کرد و این خود استعداد جنگی آن ها را بسیار بالا برد. وی در این راه باقی ماندهٔ سکاها را هم به خدمت گرفت. هووخشتره سپس با دولت بابل متحد شد و با نیروی نظامی خود به سوی آشور حرکت کرد. در سال ۶۱۴ پ.م. از کوه های زاگرس گذشت و ضمن تسخیر آبادی های آشوری سر راه، شهر آشور پایتخت باستانی دولت آشور را در محاصره گرفت. پس از سقوط شهر آشور، پادشاه بابل نبوپَلَسَر در شهر آشور به دیدار هووخشتره آمد و در آنجا پیمان دوستی ماد و بابل تجدید شد. در سال ۶۱۲ پ.م. هووخشتره و نبوپلسر توانستند با حمله به نینوا پایتخت آشوری ها و فتح آن، به عمر امپراتوری
آشور خاتمه دهند. پس از فتوحات و پیروزی های فراوان، هووخشتره این بار متوجه غرب و لیدیه و شهرهای تجاری یونان شد. وی با الیاتس شاه لیدیه جنگید و توانست سرزمین های بالای رود هالیس را تصرف کند. جنگ بین مادها و لیدی ها سرانجام در سال ۵۸۵ پ.م. به دلیل خورشیدگرفتگی ناگهانی پایان یافت. هووخشتره هم در همان سال یا سال بعد درگذشت. پس از هووخشتره پسرش ایشتوویگو به پادشاهی رسید و ۳۵ سال حکومت کرد. ایشتوویگو. ایشتوویگو آخرین پادشاه ماد بود که از سال ۵۸۵ تا ۵۵۰ پ.م. حکومت کرد. نام وی در منابع یونانی Astuágē و Astuígas یا Astuigâs ذکرشده و در منابع بابلی، Iš-tu-me-gu نوشته شده است. امروزه تصور رایج بر این است که این نام ها برگرفته از واژهٔ Ṛšti-vaiga در پارسی باستان به معنای «نیزه گردان» است. شکل رایج این نام در زبان یونانی، وضوحاً تصحیف از ریشهٔ پارسی آن است. این نام در زبان عیلامی، چند بار در لوحه های باروی تخت جمشید به صورت Iš-ti-/Ir-iš-ti-man-ka نوشته شده است که وابسته بودن آن ها به نام آستیاگ، مورد مناقشه است. ایشتوویگو در کتب تاریخی به آستیاگ معروف است. او شوهر خواهر کرزوس بود. از ۳۵ سال حکومت ایشتوویگو اطلاعات زیادی در
دست نیست. از اقدام های ایشتوویگو، لشکرکشی به قفقاز و جنگ با لیدیه بود که در نهایت موجب پیمان صلح او با پادشاه لیدیه و ازدواج او با آرینیس، خواهر کرزوس شد. منابع بابلی می گویند که ایشتوویگو به کوروش حمله کرد، ولی سپاهش بر او شورید و او را دستگیر کرده، به کوروش تحویل داد. بدین ترتیب حکومت ۱۲۸ ساله پادشاهی ماد پایان یافت و شاهنشاهی هخامنشی بنیان گذاشته شد. کوروش مادها را مغلوب کرد، اما به آن لباس پارسی پوشاند. به طوری که خیلی از مقامات مادی، در حکومت هخامنشی دارای جایگاه والایی بودند و ایالت ماد دومین ایالت هخامنشی پس از پارس بود. روایات مختلفی در مورد تبار کوروش و چگونگی جنگ او با ایشتوویگو توسط یونانی ها گفته شده که تماماً رنگ و بوی فولکلور می دهند. از نظر دانشمندان امروزی، هیچ رابطهٔ خویشاوندی بین کوروش و ایشتوویگو وجود ندارد. رویدادنامه نبونید از رویدادهای آغازین به تخت نشستن نبونید در ۵۵۶ پ.م. شروع می شود و اندک زمانی پس از فتح بابل توسط هخامنشیان در ۵۳۹ پ.م. به پایان می رسد. حداقل بخشی از این رویدادنامه در دوران کوروش نگاشته شده است، چرا که لحنش نسبت به نبونید پرخاشگرانه می شود. این متن همچنین از جنگی میا
ن ایشتوویگو، شاه ماد، و کوروش و تسخیر هگمتانه، پایتخت ماد توسط ارتش هخامنشی در ششمین سال تاج گذاری نبونید، یعنی ۵۵۰ پ.م. سخن به زبان می آورد (خط های۱–۴). نویسندهٔ سالنامه به جنگی در چند صد کیلومتری جنوب شرقی بابل اشاره می کند و می نویسد: «شاه اشتومه گو، لشکر خود را برای جنگ با کوروش، شاه انشان، فرستاد ولی لشکر بر او شورید، او را به زنجیر کشیده و تحویل کورش دادند». فرهنگ و هنر. برای بررسی آثار مادها باید به سه سرزمین توجه کنیم: نزدیک جادهٔ قدیم خراسان که در عصر آهن از آن برای تجارت بین شرق و غرب به خوبی استفاده می شد، بین کرمانشاه و همدان امروزی، پایتخت ماد باستان؛ احتمالاً بخش اعظمی از شمال فلات مرکزی ایران نیز از آغاز به مادها تعلق داشت یا در طول حکومت آن ها به سرزمین های مادی تبدیل شد. این امر می تواند آثاری که از کاوش های گودین تپه در درهٔ کنگاور، نوشیجان در نزدیکی ملایر و شاید سیلک در نزدیکی کاشان و باباجان در شمال لرستان به دست آمده اند را شامل شود. با این حال، هنر مادی موضوعی است که در حد حدس و گمان باقی مانده و حتی برخی از پژوهشگران وجود آن را رد می کنند. ظاهراً این وضعیت تا زمانی که کاخ های شاهانه در
هگمتانه مورد کاوش و مطالعه قرار نگیرند، تغییری نخواهد کرد. اسکار وایت موسکارلا توجه کرده که «هیچ نمونه ای از هنر و آثار مکشوفهٔ مادی در کاوش های باستان شناسی شناخته نشده است». با این وجود، دیگر پژوهشگران عقیده دارند محوطه هایی مانند تپه نوشیجان و گودین تپه که در محدودهٔ تاریخی مادها قرار دارند و از نظر زمانی نیز به سدهٔ هشتم و هفتم پ.م. برمی گردند، مادی هستند. انتساب باباجان ۳ به مادها نامشخص است. اگرچه تپه نوشیجان شهری مرکزی نبود، اما به گفتهٔ دیوید استروناخ، این شهر به پُلی مهم میان زنجیرهٔ شواهد و اسناد در مورد ترکیب و توسعهٔ معماری ماد و همچنین ترکیبی از فرهنگ مادی با فرهنگ دیگر تمدن های باستانی شرق تبدیل شد. در معماری تپه نوشیجان و گودین تپه می توان تأثیر و اقتباس مستقیم، هم در جزئیات و هم در شکل کلی معماری و طراحی بنا را از هنر آشوری و اورارتویی ردیابی کرد. برای نمونه، طرح دژها شبیه به نمونهٔ آشوری هستند و شیوه های احداث بنا مانند تونل های صخره ای، استفاده از پنجره های کور و مخازن آب نیز اورارتویی است. پیش از این، وجود تالار ستون دار در معماری شمال غرب ایران و اورارتو تأیید شده بود اما در تپه نوشیجان و
گودین تپه، اتاق های کوچک تر مجاور سالن وجود ندارند. معماری و سفال گری. این کاوش ها و چند بررسی محیطی دیگر، برخی از ویژگی های عمومی معماری و سفال گری در این منطقه را به ما نشان می دهند. تالارهای ستون دار گودین تپه، باباجان و نوشیجان پیوندی مهم میان معماری پیشامادی (حسنلو ۴) و نیا-هخامنشی برقرار می کنند؛ محراب و استحکامات نظامی پاسارگاد منحصر به فرد هستند ولی همچنین ممکن است معماری زاگرس در سومین مرحلهٔ عصر آهن نامیده شود، همان گونه که سنگ نگاره های سارگون دوم شاهدی بر آن است. هرودوت توصیفی از کاخ دیاکو در هگمتانه ارائه می دهد که بنا به گفتهٔ او، این مجتمع پادشاهی توسط هفت دیوار متحدالمرکز که هر دیوار داخلی از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اشراف داشت بر بلندای تپه ای ساخته شده بود. کاخ دیاکو و خزانهٔ شاهی در درونی ترین دایره قرار داشت. این هفت دیوار، هرکدام به رنگ خاصی تزئین شده که دو دیوار درونی تر به ترتیب به رنگ های نقره ای و طلایی بودند. لازم است ذکر شود که در سدهٔ ششم پ.م. آن گونه که سنگ نوشته های هخامنشیان بیان می کنند، زرگران مادی، دیوارهای کاخ شاهی پایتخت امپراتوری هخامنشیان در شوش را آراسته بودند. نگ
ارگری. دربارهٔ هنر تصویری، تاکنون هرچه کاوش باستان شناسی انجام شده، آثار به دست آمده از آن ها به طور شگفت انگیزی اندک، و کیفیت نسبتاً ناامیدکننده ای داشته اند. دو اثری که احتمالاً مهم ترین آثار در این زمینه اند را ارنست هرتسفلد در اواخر دههٔ ۱۹۲۰ میلادی در همدان پیدا کرد. نخستینِ آن ها فرمانی دربارهٔ خدمات یک تاجر آشوری است به شاه اَبدَدانَ، فرمانروایی کوچکی که در غرب پاسگاه های مرزی آشور واقع شده بود. این لوح برنزی شخص شاه را با لباسی شبیه به لباس بابلی ها در اواخر دورهٔ کاسی ها و به مانند اینکه گویندهٔ متن است نشان می دهد. از دیگر شاخه های هنر ماد، تنها یکی از آن ها در خور ذکر است: ریچارد دیوید بارنت استدلال می کند که سبک موسوم به سکایی، از مراحل اولیهٔ همین سبک دقیق تر به نظر می رسد که تقریباً در همان زمان در جنوب روسیه، در شمال اورارتو و در گنجینهٔ زیویه وجود داشته اند. در نتیجه، معقول خواهد بود که آن را نیز بخشی از هنر معاصر ماد (اواخر سدهٔ هشتم و هفتم پ. م) فرض کنیم، مخصوصاً از زمانی که همان شکل ها دقیقاً بر روی کالاهای مادی، خنجرها و کلنگ ها در دورهٔ هخامنشیان پیاده شدند. با این حال، تاکنون این نظریه ن
ه اثبات شده و نه رد شده است. به نظر می رسد که هنر تصویری مادها از نظر شیوه های نگارش و مُهرسازی، از بابلی ها، آشوری ها و عیلامی ها تأثیر گرفته باشد و شاید از نظر استفاده از «سبک حیوانی» از خاور نزدیک یا هرجایی که منشأ این سبک بود، به شدت تحت تأثیر قرار گرفته بود. نوشتار. پیش از قدرت گیری هخامنشیان تحت فرمان کوروش بزرگ، بدیهی است که ماد کانون توسعهٔ مادی و معنوی فرهنگ ایرانی بوده باشد. با این حال، تاکنون هیچ بایگانی ای از ماد پیدا نشده است و نمی دانیم که آیا مادها سیستم نوشتاری خاص خود را داشتند یا نه. تاکنون تنها یک کتیبه از دوران پیشاهخامنشی (لوحی برنزی) در قلمرو مادها کشف شده است. این لوح، کتیبه ای میخی است که احتمالاً در سدهٔ هشتم پ.م. به خط اکدی نوشته شده است اما در آن به نام های مادی اشاره نشده است. کتیبه ای میخی بر روی قطعه ای نقره ای در ماد، در تپه نوشیجان یافت شده است اما فقط پایان یک نشانه و آغاز علامت بعدی آن سالم مانده است. معلوم نیست که آیا مادها از سیستم نوشتاری اکدی استفاده می کردند یا نه. اما برخی از پژوهشگران تمایل دارند فرض کنند که خط میخی موسوم به پارسی باستان، در حقیقت خط میخی مادی بوده است
که بعدها توسط پارس ها مورد استفاده قرار گرفت. یکی از پژوهشگرانی که معتقد است، دبیره میخی هخامنشی اصل و منشأ مادی دارد دیاکونوف است. او دلایل زیر را برای فرضیه خود ارائه می دهد: با این حال خود دیاکونوف هم اعلام می دارد که این شواهد برای مادی منشأ بودن دبیره میخی هخامنشی کافی نیست و پژوهش های بیشتری مورد نیاز است. ولیکن مادها قطعاً دارای خط و کتابت بوده اند. دربار و درباریان. داده های در دسترس دربارهٔ دربار مادها بسیار اندک اند و همهٔ آن ها نیز مورد اطمینان نیستند. بر اساس گزارش هرودوت دربارهٔ کودکی کوروش و بازی کردن او در نقش پادشاه، به نظر می رسد که دربار ماد شامل محافظان، پیام آوران، «چشمان شاه» (نوعی سازمان جاسوسی) و سازندگان بوده است. از این روی احتمالاً این بازی از روی دربار موجود الگوبرداری شده بود. هنگامی که این کودک به کوروش بزرگ (۳۰–۵۵۹ پ. م) تبدیل شد، احتمالاً همان شیوه ها و سازماندهی دربار ماد را ادامه داد، از جمله اَشکال آداب تشریفاتی و رسوم دیپلماتیکی که مادها نیز به نوبهٔ خود آن ها را از آشوری ها به ارث برده بودند؛ اگرچه هیچ اطلاعات صریح و روشنی در این زمینه وجود ندارد. به گفتهٔ کتزیاس، یکی از م
نصب های دربار ماد، ساقی سلطنتی بود. دیاکو برای دربار کوچک خود، آیین های شاهانه ای پدیدآورد تا در چشم دیگرانی که از زندگی گذشتهٔ او آگاه بودند، همچون انسانی برتر از همگان دیده شود. در دستگاه پادشاهی دیاکو، مادها دیگر نمی توانستند او را به سادگی ببیند و باید درخواست های خود را به پیغام آوران او می دادند. مادها نباید در پیشگاه دیاکو لب به خنده می گشودند یا آب دهان به زمین می افکندند. دیگر آن که، دیاکو بازرسان خود را که همچون گوش ها و چشم های او بودند به چهار گوشهٔ ماد فرستاد تا همهٔ رویدادها را به آگاهی او رسانند. جامعه و اقتصاد. در حال حاضر، هیچ اطلاعات مستقیمی از نهادهای اجتماعی و سازمان های اقتصادی جامعهٔ ماد در دست نداریم. هرودوت اشاره می کند که مادها ۶ قبیله بودند که از میان آن ها فقط آریزانتایی ها، به معنای «دارای اصل و نسب آریایی» دارای ریشه شناسی آشکار ایرانی است، اما در مورد دیگر قبایل تقریباً هیچ اطلاعاتی در دست نداریم. ظاهراً، برخی از عناصر سیستم مدیریتی و اداری مادها که از آشوری ها آموخته بودند، تا پس از سقوط آشور نیز در استان های مادی ادامه داشت و مادها به تدریج این سیستم اداری را همچون نهادهای سنتی
خودشان تصور می کردند. یانوش هارماتا کوشید تا منشأ سیستم اداری مادها را ردیابی کند و در این کار، مبنای استدلال های خود را عمدتاً بر روی داده های زبان شناسی قرار داد. وی به این نتیجه رسید که مادها دارای «سازمان اداری بسیار توسعه یافته ای بودند که پس از آن ها نیز این سیستم توسط هخامنشیان مورد استفاده و اقتباس قرار گرفت.» در هر صورت، جایگاه ساتراپ که هخامنشیان از آن استفاده می کردند، حتی پیش از ظهور دولت ماد نیز برای تعیین رؤسای مستقل وجود داشته است. آثار ارزشمند باستان شناختی به دست آمده از تپه نوشیجان، گودین تپه و دیگر محوطه های باستانی و همچنین سنگ نگاره های آشوری، نشان می دهند که در نیمهٔ نخست هزارهٔ یکم پ.م. سکونت گاه های شهری در مناطق مختلفی از ماد وجود داشته اند که مراکز تولید صنایع دستی و اقتصاد دامداری و کشاورزی اندکی را تشکیل می دادند. با قضاوت بر اساس منابع آشوری، شغل اول و اصلی مردم مناطق ماد، پرورش اسب و تولید صنایع دستی بود. آشوری ها از مناطق مادی، اسب، گاو، گوسفند، شتر باختری، سنگ لاجورد، برنز، طلا، نقره و دیگر فلزات و همچنین پارچه های پشمی و کتانی را به عنوان باج و خراج دریافت می کردند. دین. آگاه
ی ما دربارهٔ دین مادها بسیار اندک است. میان سال های ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۷ میلادی، دیوید استروناخ بنایی را کاوش کرد، که در حدود سال ۷۵۰ پ.م. بنا شده بود و به نظر می رسد که کاربری آن عمدتاً مذهبی بوده است. این سازه که در تپه نوشیجان، در حدود ۶۰ کیلومتری جنوب همدان قرار دارد، بر روی تخته سنگی به ارتفاع ۳۰ متر بنا شده است و شامل «نیایش گاه مرکزی»، «نیایش گاه غربی»، «دژ» و «تالار ستون دار» است که توسط دیواری آجری محصور شده است. نیایش گاه مرکزی به شکل بُرجی با محراب داخلی سه گوش بود. مساحت زمین آن ۱۱×۷ متر و دیوارهایش ۸ متر ارتفاع دارند. در نزدیکی گوشهٔ غربی محراب، آتشگاه پله داری کشف شد که از خشت و گل ساخته شده بود. چنان که می دانیم، آیین مذهبی آتش، میراث مشترک و رایج در بین اقوام هندوایرانی بود و نیایش گاه تپه نوشیجان، کهن ترین ساختمان از این نوع در ایران است که می شناسیم. دیگر اطلاعات مان دربارهٔ دین مادها، عمدتاً بر پایهٔ کتاب تاریخ هرودوت و نام افراد مادی است. به گفتهٔ هرودوت، «مُغ ها» قبیله ای مادی بودند که روحانیون را نه تنها برای مادها که برای پارس ها نیز فراهم می کردند؛ بنابراین، آن ها طبقه ای روحانی را تشکیل می دا
دند که وظیفه شان از پدر به پسر منتقل می شد. افزون بر این، آن ها در دربار ایشتوویگو، به عنوان مشاور، پیشگو و تعبیرکنندهٔ خواب ایفای نقش می کردند؛ بنابراین، ظاهراً مغ ها در دربار آخرین شاه ماد نقش مهمی را بازی می کردند. دربارهٔ نام شخصی مادها، متون آشوری متعلق به سده های نهم و هشتم پ.م. شامل نمونه هایی است که بخش اصلی آن ها به هر دو زبان فارسی باستان و اوستایی شباهت دارد: واژهٔ هندوایرانی اَرتَ (اوستایی: اَشا؛ هندوایرانی: رتا به معنای «راستی») یا با نام های تئوفوریک با مَژدَکُ و حتی نام اهورامزدا پیوستگی دارند. نویسندگان کلاسیک، متفق القول از مغ ها به عنوان روحانیون زرتشتی یاد کرده اند و دیاکونوف چنین پنداشته است که «ایشتوویگو و حتی شاید هووخشتره، دینی را پذیرفته بودند که از آموزه های زرتشت الهام گرفته شده بود. (هرچند که این دین قطعاً با آموزه های پادشاه یکسان نبود)». با این حال، اکثر پژوهشگران با این دیدگاه موافق نیستند. مری بویس حتی چنین استدلال می کند که وجود مغ ها در ماد با آداب و رسوم و شیوه های پرستش خاص خودشان، مانع از تبلیغ مذهبی زرتشتیان آن جا بود. به احتمال قوی، نوعی از مزداگرایی با آداب و رسوم رایج ه