Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
رامش را در آنجا اعلام کرد و قوم های زندانی را رها ساخت. او نه تنها به بافت اجتماعی و فرهنگی سرزمین های تسخیر شده آسیبی نرساند، بلکه در جاهایی چون ماد، لیدی، بابل، صیدا و یهودیه، افرادی را از خود آن مردم بر خودشان گماشت. رفتار او با یهودیانی که از اسارت بابلی رهانید و فرمان بازگرداندن ثروت های تاراج رفته آنها و دستور بازسازی معبد ازگیلا و ازیدا در بابل و معبد سلیمان در اورشلیم و سیاست او در برابر پیروان مردوک و سین و روحانیان پرستشگاه آپولو در مگنزیا نمونه هایی هستند که از آداب دانی او، و عاقلانه ترین سیاستی بود که در آن روزگار می توانست وجود داشته باشد. رفتار او با شکست خوردگان و دشمنان سابق خود همچون آستیاگ، کرزوس و نبونعید و همچنین سوگواری او و دربار پارس برای کشته شدن پسر پادشاه بابل، نمونه های دیگری از جوانمردانی و آداب دانی او است. مری بویس می نویسد که به رغم اینکه در دوره ساسانی، کوروش ظاهراً هنوز در سرودها و آوازهای مردمی ایران به یاد آورده می شد، نام او برای سنت رسمی مذهبی ناشناخته ماند. کوروش از دیدگاه یهود. یهودیان بابل از جمله کسانی بودند که تحت ستم و اسارت نبوکدنصر دوم (بخت نصر)، پادشاه بابل می زی
ستند. نبوکدنصر در حمله به اورشلیم، بسیاری از یهودیان را کشته، سرزمینشان را ویران کرده و دارایی های آنها را به بابل آورده بود (کتاب مقدس، تواریخ ایام ۲، ۳۶: ۱–۲۲). ارمیای نبی جزء روحانیون یهودی بود که امید و پیشگویی اش دربارهٔ آزادی قوم یهود در کتاب مقدس (ارمیا، ۱: ۵) منعکس گشته است. چون کوروش ظهور کرد و شهرتش همه جا پیچید، یهودیان به آزادی خویشتند امیدوار گشتند. در کتاب اشعیای نبی (۳۴–۴۰، ۲۶–۲۸، ۴۵: ۱–۷) که احتمالاً در سال های ۵۴۷ تا ۵۳۹ پیش از میلاد نگاشته شده، پیشگویی ها و ستایش از کوروش دیده می شود. در این نوشته ها، یهوه کوروش را به عنوان «مسیح خویش» خوانده و او را در پیروزی هایش یاری می رساند. بخشی از فرمان کوروش دربارهٔ آزادی یهودیان و دستور بازسازی معبد اورشلیم، بازگرداندن جام های زرین و سیمین که نبوکدنصر از اورشلیم به غارت برد در کتاب تواریخ ایام (۳۰: ۱۳–۲۲) و کتاب عزرا (۱؛۲: ۶۴–۷۰؛ ۳؛ ۵: ۱۳–۱۷) به روشنی آمده است. کوروش جایگاه ویژه ای در تاریخ یهود دارد. در تورات واژه عبری «ماشیاح» به معنای مسیح یا منجی، تنها برای کوروش بزرگ استفاده شده و از او دست کم ۲۳ بار، و با احترام زیاد یاد شده است. در منابع عهد
عتیق، با عنوان «مسیح خداوند» خطاب شده و به او «همهٔ پادشاهی های روی زمین» داده شده است. در کتاب عزرا و اشعیای نبی، از وی چنین یاد شده است: «او شبان من است و رضایت خاطر مرا فراهم خواهد کرد.» نام او در رسالت اشعیای ثانی، در کتاب عزرا و در انتهای کتاب دوم تواریخ و در کتاب دانیال (۱:۲۱; ۶:۲۹; ۱۰:۱) ذکر شده است. در این پاراگراف ها او، هم به عنوان کسی که مقدر شده تا اسرائیل را حفظ نماید و عملیات مشخصی را از طرف خدای اسرائیل (اشعیای ثانی) برای آن به انجام رساند و هم به عنوان شخصی که فرمان و قانونش پایه و اساسی شد برای برگشت به زایون و برپاسازی معبد ویران شدهٔ عزرا، ظاهر شده است. ظاهراً موفقیت های کوروش، خصوصاً آماده سازی ها و اقداماتی که نشان می داد جنگ بین او و بابل به تأخیر می افتد، در قسمتی از مسئولیت اشعیای ثانی برای نبوت مطلق او در آزادسازی و رستگاری قریب الوقوع اسرائیل و تخریب احتمالی بابل بود. امیدهای پیغمبر به وضوح در بخش ۴۵:۱–۱۳ بیان شده اند. «خدا رو به تدهین شده اش [کوروش] نمود. کسی که در گذشته به او کمک نمود و در آینده نیز در ادامه فعالیت هایش به او کمک خواهد نمود». «من قبل از تو خواهم رفت و کوه ها را صاف
می کنم، درهای برنزی را خُرد خواهم نمود و ستون های آهنی را به تکه های ریز خرد می کنم». کوروش بر آن است که اورشلیم را بازسازی نماید و جامعهٔ تبعیدشده را دوباره بازگرداند. در حالی که او هنوز خدای اسرائیل را نمی شناسد: «من تو را با اسم صدا می زنم، با نام و تَبارت صدا می زنم، با اینکه تو مرا نمی شناسی» او در نهایت چنین خواهد کرد، بنا بر کمک بزرگی که از او دریافت خواهد نمود. این نبوت همان طور که قبل از این اتفاق تحویل شد، احساسات و امیدهای پیامبر را که منتظر تسخیر بابل و تنبیه آن است، نمایان می کند. در بسیاری از شهرهای بزرگ اسرائیل به دلیل جایگاه کوروش در تاریخ یهودیان، خیابانی به نام او نامگذاری شده است که نمادی از رابطهٔ کهن یهودیان و ایرانیان است. در تلمود، یزدگرد یکم ساسانی را به سبب خوش رفتاری اش، «کوروش نو» می خواندند. در حالی که یک سند کلیسایی نستوری مورخ ۵۴۴، خسرو یکم را «کوروش نو» نامیده است. کوروش برای یهودیان، به صورت چهره برجسته ای در نوشته های آنها، از کتاب اشعیا تا تلمود و از میدراش تا متون فارسیهود، باقی مانده است. متون فارسیهود. با نگاهی کلی به نام کوروش در ادبیات فارسیهود، می توان شخصیت کوروش را د
ر چهار اثر ادبی پیگیری کرد: در کتاب اردشیرنامه و عزرانامه، کوروش حاصل ازدواج استر و اردشیر است. در عزرانامه، کوروش به صورت شخصیتی برجسته و در قامت یک پیامبر و شاه اسرائیل توصیف شده است و از عدالت، صداقت، و شجاعت بینظیرش در بین شاهان دنیا گفته شده است. ذوالقرنین. نقش برجستهٔ انسان بالدار یکی از ستون های بازمانده از کاخ بارعام در پاسارگاد است که روزگاری روبروی دو درگاه تالار مسقف ستون دار قرار داشتند. ابوالکلام آزاد با تفسیر آیات ۸۲ تا ۹۵ سوره کهف دلایلی آورده است که ذوالقرنین موصوف، کوروش هخامنشی می باشد. علامه طباطبایی دربارهٔ ذوالقرنین دانستن کوروش چنین نوشته است که «هر چند بعضی از جوانبش خالی از اعتراضاتی نیست، بلکه از هر گفتار دیگری انطباقش با آیات قرآنی روشن تر و قابل قبول تر است.» در تفسیر نمونه از نظریهٔ انطباق کوروش با ذوالقرنین به عنوان نظریهٔ برتر یاد شده است و بر تأیید این نظریه در تفسیر من هدی القرآن، تفسیر الفرقان و تفسیر المنیر اشاره شده است. در تفسیر المنیر با قاطعیت، ذوالقرنین، همان کوروش دانسته شده که دو طرف جهان را گشت و احتمالاً به خاطر شجاعتش به ذوالقرنین ملقب شد. در سوره کهف (آیات ۸۳ تا ۹۸
) از ذوالقرنین (دارنده دو شاخ) به صورت پادشاهی آرمانی، نیرومند و دادگر سخن رفته است ک به یاری خداوند در همه جا - غرب و شرق- بر مردمان گوناگون پیروز شد و در شمال به درخواست ساکنان آنجا، برای جلوگیری از هجوم قبایل یاجوج و ماجوج سد استواری می سازد. ابوالکلام آزاد استدلال کرده که کوروش، پیروزمند و دادگر بود. در عهد عتیق (عزرا ۵؛ ۶: ۱–۱۵، دانیال باب ۵: ۳۱؛ باب ۶: ۱؛ باب ۹: ۱۱، کتاب حجی، کتاب زکریا) به قوچ دو شاخ دار، که به گمان او همان کوروش است، اشاره شده است. و مجسمه ای (که در نقش بالدار کوروش) وی را با دو شاخ نشان می دهد. اما علیرضا شاپور شهبازی این استدلال را بی پایه دانست و بر این نظریه تأکید کرد که اسکندر به جهت کلاه شیرمانند شاخدارش که بر سکه های او دیده می شود، ذوالقرنین می گفتند نه کوروش را. با اینکه شهبازی نادرستی پاره ای از استدلال های ابوالکلام آزاد را روشن ساخته، ولی می دانیم که پیش از اسکندر (که خود را با دو شاخ نمایانده)، این کوروش بوده که در دشت مرغاب با چهار بال گشاده و دو شاخ، خود را نقش کرده بود و نوشته هایی بر بالای این نقش وجود داشت که جهانگردان اروپایی چنین نقل کرده اند: «من، کوروش، شاه هخامن
شی». لشکرکشی ذوالقرنین در قرآن به شمال و ساختن سدی دربرابر تهاجمات یاجوج و ماجوج (آنگونه که آزاد آن را تعبیر به رفتن کوروش به قفقاز و ساختن سد دانسته) همان گونه که شهبازی استدلال می کند، نمی توان به رفتن کوروش به قفقاز مربوط دانست؛ زیرا کوروش نه به قفقاز تاخته بود و نه سدی در آنجا برپا کرده بود. به نظر می رسد که لشکرکشی ذوالقرنین به شمال را (آنگونه که قرآن آن را آخرین لشکرکشی او دانسته بود) باید به لشکرکشی تاریخی کوروش و البته آخرین لشکرکشی اش به شمال شرقی یعنی وَرا رود (ماوراءالنهر) برای جلوگیری از تهاجمات سکاها و ماساگت ها مربوط دانست و کوروش در آنجا بود که بر پایه پژوهش های جدید، دژها و باروهایی ساخت که تاریخ نگارهای باستانی از آنها یاد کرده اند. نقش برجستهٔ انسان بالدار. علیرضا شاپور شهبازی انتساب نقش برجستهٔ انسان بالدار را به ذوالقرنین نادرست می داند. او بر این باور است این نقش برجسته نمی تواند تصویر کوروش باشد، به دلیل آنکه در هنر جهان باستان نمونه ها و همانندهایی دارد. والتر هینتس، این نگاره را رب النوع فنیقی و روح نگهبان کاخ کوروش می داند. در ایجاد این نقش از هنر و فرهنگ های ملل مختلف آن روز الهام گر
فته شده است. از جمله تاج به نام هِم هِم که پیشینه ای مصری دارد. دیوید استروناخ معتقد است که بالهای این نقش برجسته ریشه ای آشوری و لباس آن ریشه ای ایلامی دارد. کوروش در هنر و ادبیات جهان. نخستین بار که کوروش در ادبیات بومی کشورهای اروپایی ظاهر شد، به دشواری می توان گفت ظهورش به شکل واقعه ای دلنشین بوده است. تهم رییش خشمگین، ملکه ماساگت ها کینهٔ جویانه سر کوروش را برای انتقام مرگ پسرش برید و در توبره ای پر از خون فروکرد. در اینجا دانته بی مقدمه و توضیح بیشتر، به این ملکه مشهور اشاره می کند. پیداست که در آن زمان همگان با این داستان آشنا بوده اند. کسنوفون گزارش می کند که همسر یکی از دشمنان کوروش، پانته آ نام داشت و به دست وی اسیر شد ولی با وجود تمام زیبایی اش، کوروش به او دست درازی نکرد. این داستان در ابتدای قرن شانزدهم در آثار شاعر ایتالیایی ماتئو باندلو و نویسندهٔ انگلیسی، ویلیام پینتر و همچنین درام نویس آلمانی، هانس زاکس با اشعاری چنین مفهومی را به تصویر کشیده اند. پیر منفره، خالق "کوروش پیروز" در سال ۱۶۲۸ و آنتوان دانشه ("کوروش ۱۷۰۶") جوانی کوروش را با روشی بسیار مثال زدنی تشریح کرده اند. گسترده ترین رمان نوش
ته شده در مورد شاهنشاه ایران، کتاب "آرتامن یا کورش بزرگ" است که شامل ۱۳٫۰۰۰ صفحه بوده و توسط نویسندهٔ فرانسوی، مادلن دو سکودری به رشتهٔ تحریر درآمده است. شاعر آلمانی، کریستوف ماتین ویلند برای به دست آوردن امتیاز از پادشاه پروس، در اثر خود به نام "آئینه طلایی" ، حکومت فریدریش دوم را پادشاهی جدید کوروش نامید. از زمان تأکید بر اهمیت و ارزش مذهبی پادشاه، در شمار زیادی از نگاره نماها با موضوع کوروش در کلیساها و صومعه ها، به صورت گسترده ای روبرو هستیم. برای نمونه آثار ویترای صومعه ابسدورف شهر اویلتسن در نیدرزاکسن آلمان را می توان نام برد. نوشته های کنت لوسنا که بر پایهٔ تعالیم کسنوفون از کوروش بود، برای شارل لو تمرر، دوک بورگوین، به صورت چهار فرش دیواری درآمد که هم اکنون این آثار در کلیسای نوتردام شهر بون کشور فرانسه نگهداری می شوند. نقاش آمریکایی بنجامین وست، تابلویی را برای جرج سوم پادشاهی متحده کشید که نگاره ای تأثیرگرفته از کسنوفون و بخشش شاه ارمنستان توسط کوروش است. پرترهٔ نقاش ایتالیایی، جووانی بندتو کاتیلونه، نمایی از کوروش شیرخوار و سگ ماده ای را به تصویر کشیده است و دیگر نقاش اهل ایتالیا، پیترو دا کورتونا
تابلویی به نام "نجابت کوروش در برابر پانته آی زیبا" دارد. از قرن هفدهم میلادی، شخصیت کوروش گزینهٔ رایجی در موضوع اپراها شد، از جمله آنتونیو برتالی که در سال ۱۶۶۱ میلادی قطعهٔ رشد کوروش دوم را ساخت. فرانچسکو کاوالی در سال ۱۶۵۴ در اپرانامه ای از جی سی سورنتینو بخش "کوروش دوم" را گنجاند. از شعرهای پیترو پاریاتی اپراهایی همچون "کوروش" در سال ۱۷۰۹ توسط توماسو آلبینونی و "کوروش در بابل" در سال ۱۷۱۶ توسط آنتونیو لوتی ساخته و پرداخته شدند. از اپرانامهٔ شاعر معروف پیترو متاستازیو، در سال ۱۷۳۷ میلادی بالداساره گالوپی و ۱۷۴۴ نیکولو جوملی قطعهٔ "شناخت کوروش" را ساختند، یوهان آدولف هاسه در سال ۱۷۵۱ میلادی، "شناخت کوروش" را عرضه کرد و جواکینو روسینی نیز در سال ۱۸۱۲ اپرای "کوروش در بابل" را با متنی از اف. آونتی بروی صحنه آورد. مایکل اچ هارت نویسندهٔ کتاب "صد"، کوروش را به عنوان هشتاد و هفتمین انسان اثرگذار در تاریخ جهان معرفی کرده است. تأثیر کوروش در ایالات متحدهٔ آمریکا. توماس جفرسون در بخشی از نامه اش به نوه اش فرانسیس اپس نوشته است: «به تو توصیه می کنم به طور منظم به درس آموزی از تاریخ و ادبیات در هر دو زبان [یونانی و لا
تین] بپردازی. در یونانی اول از همه با "کوروش نامه" شروع کن». جفرسون در نامه ای دیگر به دوست ایتالیایی خود، فیلیپ مازی، درخواست ترجمه ای تازه از آن کتاب به زبان ایتالیایی می کند. وجود دست کم ۴ چاپ مختلف از کوروش نامه در کتابخانه شخصی جفرسون به ثبت رسیده است و جفرسون در یکی از آن ها با خط خود دست به مقایسه ترجمه دو نسخه از کتاب زده است. اینکه چرا کوروش و کوروش نامه در جهان فکری توماس جفرسون برای تأسیس آمریکایی سکولار و دموکرات جایگاهی ویژه دارند به زمانه زندگی او و تلقی او از نظام سیاسی ایدئال بازمی گردد. در آمریکا علاوه بر جفرسون، جان آدامز هم به کوروش نامه به دیده کتابی تعلیمی می نگریسته است. اکنون از طریق دست نوشته های جان کنسی آدامز ۱۸ ساله می توانیم دریابیم که چگونه پدرش جان آدامز او را در دوره مطالعه برای آمادگی حضور در مشاغل دولتی پیش از همه به خواندن کوروش نامه کسنوفون مکلف کرده است. تجربهٔ کوروش هخامنشی در اتخاذ سیاست رواداری مذهبی و عدم تحمیل دین رسمی که در کوروش نامه منعکس است الگویی را پیشاروی جفرسون گذاشت از حکومتی که در عین گستردگی پهنه خود و وجود بحران های پیش رو، آزادی عقیده ها را تضمین می کند.
به نظر می رسید اگر کوروش موفق شده است در جهان باستان با آن درجه از توحش و وجود فرقه های بدوی دینی که در نزاعی بی پایان با یکدیگر به سر می بردند، بی طرفی حکومت را در مقیاسی به گستردگی امپراتوری هخامنشی تضمین کند، این کار در جهان مدرن نیز قابل تکرار است. در زمان مکتوب کردن منشور آزادی مذهبی جفرسون، یعنی ۱۱۲ سال پیش از آنکه اصل استوانهٔ کوروش به وسیلهٔ هرمزد رسام، باستانشناس آشوری تبار اهل بریتانیا از دل خاک بیرون آورده شود و محافل تاریخی از وجود لوحی متضمن احیای حقوق اقلیت های مذهبی در دوره حکمرانی او باخبر شوند، رواداری کوروش از طریق منابع یونانی و لاتین به دوران مدرن رسیده بود. تأثیرپذیری توماس جفرسون از این وجه حکمرانی شماری از پادشاهان هخامنشی در یادداشت هایی که وی بر حاشیه کتاب «رساله در باب آداب و روح ملت ها» اثر ولتر، فیلسوف سیاسی عصر روشنگری در فرانسه نوشته است نیز به چشم می خورد و دیده می شود که عدم تحمیل دین رسمی و رواداری مذهبی داریوش یکم که در امتداد پادشاهی کوروش هخامنشی بوده نظر وی را جلب کرده است. ریچارد نلسون فرای، ایران شناس آمریکایی، در سال های واپسین عمر خود سرگرم پروژه ای تحقیقی بود که تأثیر
کوروش بزرگ را بر پدران بنیان گذار آمریکا بررسی می کرد. کوروش در روایات شفاهی ایران. بنابه گزارش روایی مورخان یونانی، آخرین پادشاه ماد، آستیاگ خوابی می بیند که آبی و سپس تاکی از شکم دختر او ماندانا که همسر کمبوجیهٔ اول پارسی است بیرون می آید و همهٔ جهان را فرا می گیرد. ماندانا باردار است و چون فرزند را به دنیا می آورد که کوروش بزرگ آینده است آستیاگ دستور می دهد او را به هارپاگ از سران ملازمانش بسپارند تا او را از میان بردارد. کوروش را خانوادهٔ شبانی می پروراند و چون مسئله آشکار می شود، هارپاگ کفارهٔ این گناه را بسیار سخت می پردازد. همانندی هایی از این داستان کوروش را در داستان کیخسرو در شاهنامه می یابیم. پدربزرگ تورانی او افراسیاب نیز قصد نابود کردن او را دارد. به پیران دستور می دهد که او را به شبانان بسپارد و به سخنی دیگر، هارپاگ روایت هرودوت پیران شاهنامه است. با همهٔ اختلاف در جزئیات، همانندی ها را در داستان هرودوت و شاهنامه می توان چنین طبقه بندی کرد: افراسیاب همان آستیاگ است؛ کیخسرو همان کوروش است، پیران همان هارپاگ و جنگ تاریخی کوروش با آستیاگ و پناه گرفتن او در کاخ شاهی اکباتان و تسلیم شدنش برای این که
خانواده اش شکنجه نشوند همانندی دارد با پایان کار افراسیاب که به کاخ گنگ دژ پناه می برد و سپس در دریای چیچست ناپدید می گردد و کیخسرو دستور شکنجهٔ گرسیوز برادر افراسیاب را می دهد و افراسیاب تاب شنیدن فغان برادر ندارد و خود را تسلیم می کند. پایان زندگی کوروش نیز آن چنان که کسنوفون نقل می کند و وصیت های او، صحنه های روزهای پایانی کیخسرو را در شاهنامه به یاد می آورد. کوروش در کتاب های زرتشتی و اسلامی. یارشاطر می نویسد که نام های کوروش، داریوش و خشایارشا در خدای نامه و به تبع آن، در شاهنامه فردوسی هم نیست. در تاریخ ملی ایرانی ها (چه شاهنامه فردوسی و چه تاریخ هایی که طبری و ثعالبی نوشته اند) هیچ اشاره ای به شاه های ماد و هخامنشی نشده است. به نظر یارشاطر علت خالی بودن شاهنامه و تاریخ ملی از ذکر شاهان ماد و پارس و داستانها و روایات جنوب و مغرب ایران این است که این روایات در دورهٔ اشکانیان به تدریج جای به داستانها و روایاتی سپرد که هستهٔ اصلی آن از قوم اوستایی (کیانی) برخاسته بود و اشکانیان خود وارث آن شدند و آیین زرتشت آنها را در خود پذیرفته و پشتیبانی مذهبی بخشیده بود و دور از انتظار نیست که ایرانیانی که در دوره های
اسلامی گذشته گان خود را گبر و مجوس و کافر خواندند، در دوره های کهن تری گذشتگان غیرزرتشتی خود را اهریمنی و دیوپرست و بددین خوانده و فرهنگ و روایات آنان را مردود شمرده و زوال آنها را سرعت بخشیده باشند، به طوری که وقتی ساسانیان به حکومت رسیدند، ایرانیان از تاریخ خود کم و بیش همان را می شناختند که بعدها در خدای نامه ها مندرج شد و شاهنامه نمایشگر آن است. ابن بلخی از کوروش همچون کسی که یهودیان را آزاد ساخت و آخرین پادشاه آشور را شکست داد یاد کرده است. نام کوروش به صورت کرش ذکر شده است، ولی یقین آن است که این نام باید همان کوروش باشد. حمزه اصفهانی از کوروش یاد می کند و او را با «بهمن» یکی می شمرد و می نویسد که یهودیان می پندارند که بهمن به زبان ایشان همان کوروش است. مسعودی نیز می نویسد که نام کوروش برای یهودیان شناخته شده بود، ولی ایرانیان او را بهمن می نامند. دقیقترین تبارنامه هخامنشیان را ابوریحان بیرونی به دست می دهد. اگر این تبارنامه را به دقت دنبال کنیم، می بینیم که او نام های کیانی را با نام های هخامنشیان برابر دانسته است. بیرونی در اینجا می کوشد که کیانیان را به هخامنشیان پیوند دهد و یک تبارنامه دقیق از هخام
نشیان تهیه کند. ابوریحان بیرونی پیشنهاد می کند که کی قباد پس از اسرحدون (شناخته شده با نام زَو بن تهماسب) حکومت کرد و کی کاووس همان بخت النصر بود و نسل سوم بعد از کی قباد است؛ کورِش همان کی خسرو است که جانشین کوروش (شناخته شده به عنوان لهراسب) گشته است. به گفته احمدی، بهمن، شخصیتِ اسطوره ای ایرانی، برخی از یادمان های تاریخی کوروش را به خود جذب کرده است: «گویند وی (=بمهن) به دوران پادشاهی خود باقی ماندهٔ بنی اسرائیل را [از بابل] به بیت المقدس پس فرستاد»؛ و فرمان به آباد نمودن بیت المقدس داد»؛ «اسرائیلیان چنین پندارند که بهمن در کتاب های اخبار آن ها به زبان ایشان، همان کوروش است». بهمن پسر اسفندیار، شاه کیانی اسطوره ای ایران است. نام این شاه در اوستا نیامده، ولی به عنوان یکی از پادشاهان در دینکرد، بندهشن و بهمن یشت آمده است. منابع مختلفی عربی، پهلوی و فارسی نو نام او به صورت وهمن (در بندهشن)، بهمن (در شاهنامه فردوسی؛ مروج الذهب مسعودی؛ دینوری)، اردشیر بهمن (در بهمن یشت؛ تاریخ طبری؛ تاریخ ابن اثیر)، کی اردشیر (در حمزه اصفهانی)، کی بهمن با لقب «درازدست» (به عربی: طویل الید) آورده اند. این لقب (درازدست) برای اردشی
ر یکم هخامنشی (حکومت ۴۶۵ تا ۴۲۵ پیش از میلادی) در منابع یونانی به صورت Macrocheir و در منابع لاتین به صورت Longimanus مشهور شده است. در منابع مورخینی چون طبری و مسعودی، آمده است که مادرش از بنی اسرائیل با نام کوچک آستوریا (یعنی استر در عهد عتیق) است. طبری و مسعودی و بیشتر دیگر منابع تاریخی (یعنی دینوری و ابن بلخی)، به زیر کشیدن بخت النصر (نبوکدنصر) و بازگشت فرزندان اسرائیل را به وطنشان را به بهمن نسبت داده اند؛ و برخی همچون مسعودی و ابن بلخی، اضافه کرده اند که بهمن این وظیفه را به کوروش (یعنی کوروش بزرگ) محول کرد تا به سرانجام رساند. ابن بلخی گوید: «و مادر این کی رش دختر یکی بود از انبیاء بنی اسرائیل. مادر او را «اشین» گفتندی و برادر مادرش او را توریة آموخته بود و سخت دانا و عاقل بود و بیت المقدس را آبادان کرد به فرمان بهمن و هر چه از مال و چارپایان و اسباب بنی اسرائیل در خزانه و در دست کسان بخت النصر در خزانه بهمن مانده بود بایشان داد و بعضی از اهل تواریخ گفته اند کی در کتابی از آن پیغمبر بنی اسرائیل یافته اند که ایزد عزوجل وحی فرستاد بهمن را کی من ترا گزیدم… و این توفیق یافت و نام او در کتاب کوروش است». حمد
الله مستوفی نیز گوید: «در کتب بنی اسرائیل نام او (بهمن بن اسفندیار) کوروش ملک آمده است». مسعودی گوید: «گفته شده است که مادر کوروش از بنی اسرائیل بود و دانیال کوچک، دائی او محسوب می شد». ابن اثیر آورده است: «آنگاه کی رش به سلطنت رسید که ۱۳ ساله بود و تورات را می دانست و به زبان و خط یهودی آشنا بود و سخنان دانیال و امثال او را درک می کرد… او دانیال را منصب قضا داد و آنچه که بخت النصر به غنیمت از بیت المقدس آورده بود، بازگرداند و بیت المقدس را آبادان نمود». میرخواند نوشته است: «بهمن در زمان سلطنت خود پسر بخت النصر را از ولایات بابل معزول کرد و کوروش را که از اولاد لهراسب بود و مادرش دختر یکی از فرزندان بنی اسرائیل بود بر آن دیار والی گردانید، امر فرمود که اسیران بنی اسرائیل را به سرزمین بیت المقدس فرستد و هر کس را که ایشان خواهند بر ایشان والی گرداند». خواندمیر اقدام کوروش را در آزاد کردن بنی اسرائیل به توصیه مادر می داند و گوید: «در متون الاخبار مسطور است که یکی از ملوک همدان کوروش نام از والده خود که از جمله سبایای بنی اسرائیل بود، بعد از وقایع مذکور، کیفیت عظم شان و رفعت مکان بیت المقدس و مسجدالاقصی را شنید و
بر چگونگی احوال اسرائیلیان مطلع شده با اموال بی قیاس و سی هزار نفر از استادان بنا و سایر هنرپیشگان به بیت المقدس شتافت و همت بر تعمیر آن بلده و ارتفاع آن گماشت». یحیی بن عبدالطیف قزوینی گوید: «بهمین ولایت بسیار در حکم آورد و پسر بخت النصر را از بابل معزول کرد و کیرش از اسباط (نوادگان) جاماسب بن لهراسب (را) که مادرش از یکی از انبیای بنی اسرائیل بود به عوض بفرستاد و بفرمود تا جمله بنی اسرائیل را به بیت المقدس آورد و کسی که ایشان خواهند بر سر ایشان گمارد، و کی رش ایشان را جمع کرد و دانیال پیغمبر علیه السلام را به اتفاق ایشان ریاست بنی اسرائیل و ملکی شام داد و ایشان را باز به مقام خویش گسیل کرد… و مادر بهمن از اولاد طالوت بود». آرامگاه کوروش بزرگ. آرامگاه کوروش بزرگ در فاصلهٔ حدود یک کیلومتری جنوب غربی کاخ های پاسارگاد قرار داد. این اثر در سال ۲۰۰۴ میلادی به عنوان زیر مجموعهٔ پاسارگاد تحت شمارهٔ ۱۱۰۶ در میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. آرامگاه کوروش بر روی سکوی مرتفعی قرار گرفته که این سکو خود نیز از قطعات تراشیده شدهٔ سنگ تشکیل شده است. بر بالای سکو اتاق مخصوص دفن جسد قرار دارد. این اتاق ۲٫۱۰ متر پهنا، ۳٫۱۷ متر
طول و ۲٫۱۰ متر ارتفاع دارد. مدخل آن ورودی کوچک و باریکی است. آرامگاه به وسیلهٔ سنگ های شیروانی مانند سه گوش پوشیده می شود، ارتفاع کامل ساختمان حدود ۱۱ متر است. ارتفاع کلی بنا اندکی بیش از ۱۱ متر است. سکوی اول که پلهٔ اول را تشکیل می دهد، ۱۶۵ سانتیمتر ارتفاع دارد، اما حدود ۶۰ سانتیمتر آن در اصل نتراشیده و پنهان بوده است، یعنی این هم مانند پلکان دوم و سوم دقیقاً ۱۰۵ سانتیمتر ارتفاع داشته است. پلکان چهارم و پنجم و ششم هر یک ۵۷٫۵ سانتیمتر ارتفاع دارند. پهنای سکوها نیم متر است و سطح سکوی ششمین که قاعدهٔ اتاق آرامگاه را تشکیل می دهد، حدود ۶٫۴۰ متر در ۵٫۳۵ متر است. آرامگاه کوروش که به احتمال زیاد پیش از مرگش و به فرمان خودش ساخته شده بود، در همهٔ دوران هخامنشی مقدس به شمار می رفت و به خوبی از آن نگهداری می کردند. در دورهٔ اسلامی، این بنا به «مشهد مادر سلیمان» معروف بود و نخستین شخصی که دریافت "مشهد مادر سلیمان،" آرامگاه کوروش بزرگ است، رابرت کرپورتر جهانگرد و دیپلمات انگلیسی بود که در سال ۱۸۱۸ میلادی از پاسارگاد دیدن کرده بود. بناها و کاخ ها. عمدهٔ بناهایی که توسط کوروش ساخته شده، در محوطهٔ پاسارگاد قرار دارد. آرامگ
اه کورش بزرگ که ساختهٔ خود او بود، چنان ارتباطی از نظر طراحی نقشه و کاربرد نما پردازی در میان باغ بزرگ پاسارگاد با کاخ های دروازه، اختصاصی و بار نشان می دهد که مشخص می شود طراح همهٔ آن ها، یک نفر بوده و آن کاخ ها هم نتیجهٔ سلیقهٔ کورش بزرگ بوده اند. کتیبه های سه زبانهٔ عیلامی، پارسی و اکدی بر روی جرزها و درگاه های آن سه کاخ، تأیید دیگری است که این کاخ ها توسط کوروش ساخته شده اند. بدنهٔ اصلی کاخ های پادشاهی کوروش در پاسارگاد، از سالن های ستون دار تشکیل شده است. "تالار عمومی" (کاخ S) حدوداً در سال ۵۳۹ پیش از میلاد ساخته شده بود. تالار ستون دار آن دو ردیف چهار ستونی دارد و کاخ مسکونی کوروش (کاخ P) بین سال های ۵۳۰ تا ۵۳۵ پیش از میلاد بنا شده است. سالن ستون دار این کاخ پنج ردیف ستون و در هر ردیف شش ستون دارد، و سرسرای آن در جنوب شرقی به ابعاد ۷۵٫۵×۹٫۳ متر است. کاخ دروازه در حدود شرقی محوطهٔ اصلی قرار دارد و شامل یک تالار ستون دار با نقشهٔ چهار ضلعی و ابعاد ۲۵٫۵×۲۸٫۵ متر است و ۸ ردیف ستون دارد. کوشک های A و B که در شرق و جنوب باغ شاهی قرار دارند، احتمالاً دو ورودی به باغ سلطنتی بوده اند. از این دو، کوشک B بهتر حفظ
شده است که این کوشک با ابعاد ۱۱٫۷×۱۰٫۱ متر از یک سکوی چهارضلعی از سنگ های آراسته تشکیل شده است. دیوار نبشته ها. سه کتیبه کوچک از کوروش بزرگ به زبان های فارسی باستان، ایلامی و اکدی به دست آمده است که بخش هایی از آن آسیب دیده بود. دو گونه کتیبه های سه زبانه کوروش (CMa, CMc) روی سه بنای جایگاه اصلی پاسارگاد (یا در نسخه های متعدد نوشته شده) به دست آمده است. نخستین بنا (CMa) رواقی است مشرف به جایگاه که «درِ R» نام دارد. این رواق نقش برجسته ای دارد که فرشته ای بالدار را نشان می دهد. این اثر تا اواخر قرن گذشته به عنوان نمونه ای از کتیبه های CMa برپا بوده است. اگر در نظر بگیریم که سازندگان پاسارگاد بر ایجاد تقارن در کارهای تزئینی و به ویژه کتیبه ها، ارجحیت قائل بوده اند، احتمال دارد که سابق بر این حداقل هشت نسخه از این کتیبه روی بنا وجود داشته باشد. در قصر «S» که اغلب آن را «تالار بار» می نامند و «قصر P» که احتمالاً به عنوان محل سکونت کوروش استفاده می شد نیز نزدیک به بیست نسخه از CMa موجود بوده که تنها دو تای آن ها تا روزگار ما، در هر قصری یک نسخه، حفظ شده است، دو تا نیز در «قصر S» تا قرن نوزدهم موجود بوده است. استوا
نهٔ کوروش. تنها سند نسبتاً مفصلی که از کوروش برجای مانده، استوانه ای به طول ۲۲٫۵ سانتی متر و عرض ۱۱ سانتی متر از جنس خاک رس با نوشته ای ۴۵ سطری به زبان بابلی است که امروزه با شمارهٔ ۹۰۹۲۰ در اتاق ۵۲ بخش ایران باستان موزهٔ بریتانیا نگهداری می شود. تکهٔ اصلی این استوانه در سال ۱۸۷۹ میلادی توسط هرمزد رسام در حفاری معبد مردوک در بابل پیدا شد، این تکه حاوی ۳۵ خط بود. تکهٔ دوم که شامل خط های ۳۶ تا ۴۵ می شود، در سال ۱۹۷۵ میلادی در کلکسیون بابل دانشگاه ییل یافت شد و به استوانهٔ اصلی پیوست گردید. این استوانه پس از شکست دادن نبونعید و تصرف بابل، نوشته شده و به منزلهٔ سند و شاهد تاریخی پرارزشی است. با این همه، به کمک آن نمی توان به تصویر درستی از پدیدآورندهٔ آن دست یافت، چون در این نبشته به همه چیز از چشم کاهنان بابلی نگریسته شده است. این متن ماهیتاً یک بیانیهٔ سیاسی نیست و نبشتهٔ پایِ بناست که به عنوان پی دیوارهای بابل برای یادبود بازسازی های کوروش در آنجا گذاشته شده است. اما این نبشته نشان می دهد که کوروش چگونه در بابل بی درنگ برنامهٔ ساختمانی گسترده ای را به اجرا درآورد؛ مثلاً باروی درونی و بیرونی شهر بابل را بازسازی