Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
لی پارس) بر آن سرزمین فرمان می راندند. این نشانگر آن است که این شاهان محلی، با شهربانان سلوکی در فرمانروایی شریک بوده اند یا هر یک جدایگانه در بخشی از پارس فرمان می راندند. در زمان اشکانیان نیز شاهان محلی پارس به مانند برخی دیگر از شاهان نیمه وابستهٔ شاهنشاهی اشکانی، از حق ضرب سکه به نام خویش برخوردار می بودند. در آن زمان حاکمان پارس خود را «فره ترکه» می نامیدند؛ بر پایهٔ واژهٔ مترادف آن که از اسناد آرامی روزگار هخامنشیان به دست آمده است، این واژه باید معنای «فرمانروا» داشته باشد. از آن پس (شاید از سدهٔ دوم پیش از میلاد) عنوان های حاکمان پارس دگرگون شد و آنان خویش را «شاه» نامیدند. بر سکه های شاهان محلی پارس، تاج و نشانه های شاهی، تصویر پرستشگاه، آتشدان با آتشی شعله ور و نمادهایی از ماه و ستاره و نقش اهورامزدا ضرب شده است که نشان از این می دارد که در پارس برخلاف دیگر نواحی، آتش مقدس را می ستاییدند و ایزدان زردشتی را می پرستیدند و آیین کهن همچنان پای بر جای می بود. در نقشی که از بابک و پسرش شاپور بر تخت جمشید کنده شده، بابک در حالی که لباس موبدان بر تن دارد، با یک دست دستهٔ شمشیرش را در مشت می فشارد و با دستی
دیگر آتش آذرگاه را برهم زده و هیمه بر آن می افزاید و فرزندش شاپور حلقهٔ شاهی را از او می ستاند. در دیگر نقش های اعطای نشان شاهی در آن زمان یعنی نقش اعطای نشان شاهی به «خواسک، شهربان شوش» کشف شده در شوش و نقش اعطای نشان به فرمانروای الیمائیس کشف شده در بردنشانده، شاهنشاه اشکانی در حال دادن نشان فرمانروایی به شاهان محلی است؛ در حالی که در نقش مذکور از بابک و فرزندش شاپور بر تخت جمشید، این بابک است که با لباس موبدان در حال اعطای حلقهٔ شاهی به شاپور است. لوکونین بر این پنداشته است که نقش کَندهٔ اعطای نشان شاهی توسط بابک به فرزندش نشان می دهد که ساسانیان قدرت را در پارس به زور به چنگ آوردند وز همان آغاز خواهان نمایاندن عدم وابستگی خود به شاهنشاهان اشکانی بودند بدین سبب بود که در نقشِ مذکور، بابک خود رأساً نشانِ شاهی را به فرزندش اعطا می کند. لوکونین همچنین می پندارد که جامه و نشان های موبدانی بابک بر نقش ها و سکه های شاپور (فرزندش)، نشان از جدا بودن حاکمیت روحانی و شاهی —در آن زمان— از یکدیگر است؛ بابک موبد بزرگ بود و پسرش شاپور شاه آن سرزمین. دریایی برآن است که این نقش، نشان از چند چیز می دارد؛ نخست آنکه خاندان س
اسان در پارس، هم قدرت مذهبی و هم قدرت غیرمذهبی را توأماً در دست داشتند؛ دودیگر اینکه آئین آتش —وابسته به دیانت زردشتی— پیش از برآمدن اردشیر نیز زنده بوده است؛ سه دیگر اینکه جای نقر نگارهٔ شاپور و بابک بر تخت جمشید، نشان از اهمیت این بنای هخامنشی نزد ساسانیان می دارد. وضعیت شاهنشاهی اشکانی پیش از پایان. پس از مرگ کومودوس امپراتور روم در ۱۹۲ میلادی، رقابت بر سر جانشینی وی میان سردارانش —پسنیوس نیگر و سپتیموس سوروس— بالا گرفت؛ در این میان، بلاش پنجم شاهنشاه اشکانی تصمیم به حمایت از نیگر در برابر سپتیموس سوروس گرفت. بر پایهٔ تاریخ هرودین، شاهنشاه اشکانی تنها توانست از حاکمان محلی تابعش درخواهد که برای یاری رساندن به نیگر، لشکر بفرستند؛ چنین می نماید که بلاش پنجم ارتشی بزرگ در اختیار نداشته است. در نهایت در سال ۱۹۴ میلادی، سپتیموس سوروس پیروز کشمکش قدرت در روم شد؛ وی به میان رودان غربی با هدف بازپس گیری مناطق از دست رفته لشکر کشید؛ جزئیات دقیق این لشکرکشی مشخص نیست اما به هر روی «اسروئن» و «نصیبین» باز تسخیر شدند. سپتیموس سوروس سپس به دلیل شورش کلودیوس آلبینوس به روم بازگشت؛ در زمان بازگشت سپتیموس از میان رودان، و
ضع شاهنشاهی پارتی بسیار آشفته بود. سپتیموس سوروس در سال ۱۹۷ میلادی جنگ علیه اشکانیان را از سرگرفت. در همین میان بلاش پنجم، شورشی در شرق شاهنشاهی را سرکوب کرد؛ نارسس حاکم آدیابن (ناحیه ای در غرب دریاچه ارومیه کنونی) از پذیرش همراهی بلاش پنجم برای لشکرکشی بسوی شرق برای سرکوبی شورش سر باز زد؛ این عدم پذیرش و نیز روابط دوستانهٔ نارسس با روم، باعث حملهٔ بلاش پنجم به آدیابن و تخریب چند شهر از آن و نیز کشتن نارسس شد. بلاش پنجم سپس به سوی نصیبین پیش رفت و آنجای را محاصره کرد اما با رسیدن کمک روم به شهر، بلاش پنجم از محاصره دست کشیده و موفق به تسخیر شهر نشد. پس از آن سوروس پیشروی در جهت فرات و رو به جنوب را آغازید و در این مسیر سلوکیه و بابل را بدون مقاومت اشغال کرد، اگرچه در اواخر سال ۱۹۸ میلادی در هنگام سقوط تیسفون، رومیان سخت جنگیدند. به هر روی رومیان نتوانستد مناطق اشغالی را در دست نگاه دارند؛ آنان به دلیل کمبود آذوقه و تدارکات مجبور به عقب نشینی شدند. رومیان در بازگشت تصمیم به تسخیر هترا گرفتند که موفق نشدند و در بهار ۱۹۹ میلادی، باز بخت خود را برای چیرگی بر هترا آزمودند که اینبار با تلفاتی سخت مجبور به دست کشیدن
از سوریه شدند. در همین «ایام پُرتب و تاب شاهنشاهی بلاش پنجم» و تاختن و ویران ساختن میان رودان توسط سپتیموس سوروس بود که احتمالاً بابک بیشتر ایالت پارس را زیر حاکمیت خود متحد ساخته باشد. علی الظاهر در آن گاه پیمان صلحی میان دو قدرت وقت بسته شد اگرچه مورخان باستانی هیچ سخنی از آن به میان نیاورده اند. به هر روی تا پیش از مرگ بلاش پنجم در سال ۲۰۶ یا ۲۰۷ میلادی و نیز مرگ سپتیموس سوروس در ۲۱۱ میلادی، روابط میان اشکانیان و رومیان صلح آمیز بود. پس از مرگ بلاش پنجم، پسرش بلاش ششم بر تخت شاهنشاهی تکیه زد ولیکن طولی نکشید که حاکمیتش از سوی برادرش اردوان چهارم به چالش کشیده شد. اردوان در حدود سال ۲۱۳ میلادی، شورشی را علیه برادرش بلاش ششم به راه انداخت و حاکمیت بخش بزرگی از شاهنشاهی پارت را به چنگ آورد؛ از سکه های یافت شدهٔ اردوان در همدان چنین برمی آید که بر سرزمین ماد فرمان می رانده است. همچنین بر پایهٔ سنگنبشته ای از وی در شوش، کنترل آن منطقه را نیز در دستان اردوان دانسته اند. در آن سوی، براساس سکه های یافت شدهٔ بلاش ششم در سلوکیه، آن سرزمین زیر کنترل بلاش ششم بوده است. در روم نیز پس از مرگ سپتیموس سوروس، فرزندش کاراک
الا به قدرت رسید. اگرچه دانسته ها درباب کشمکش میان اردوان و بلاش اندک است، اما در منابع لاتین چنین گفته آمده که کاراکالا به ستیز خانگی پارتیان توجه ویژه ای داشت و آشفته بودن شرایط پارتیان را به سنای روم گزارش کرده بود. آگاهی از جنگ داخلی در شاهنشاهی اشکانی، احتمالاً کاراکالا را در «اندیشهٔ یک پیروزی نظامی» دلگرم ساخته و بسوی بدست آوردن موفقیت هایی بزرگتر از آنِ پدرش (سپتیموس سوروس) در جنگ با اشکانیان سوق داده باشد. در این زمان که امپراتور کاراکالا احتمالاً از پیش در حال تهیهٔ نقشه ای برای شروع یک جنگ تازه با پارتیان بوده باشد، در جستجوی بهانه ای برای آغاز جنگ، در سال ۲۱۴ یا اوایل ۲۱۵ میلادی، درخواستی مبنی بر استرداد دو فراری را (فیلسوفی بنام آنتیوخوس و ناشناسی تیرداد نام) برای بلاش ششم فرستاد؛ بلاش نیز دو فراری را بازپس داد؛ با این همه باز کاراکالا به ارمنستان لشکر کشید. از درخواستِ کاراکالا به بلاش ششم برای بازپس دهی دو فراری، چنین برمی آید در آن برهه، رومیان بلاش ششم را قدرت واقعی و شاه بزرگ پارتیان می پنداشتند. چیزی در حدود یک سال بعد یعنی ۲۱۶ میلادی، کاراکالا برای حمله به پارت، بهانه ای دیگر تراشید؛ وی ای
نبار از اردوان [و نه بلاش ششم] درخواست که دخترش را به زنی به وی دهد که اردوان نپذیرفت و جنگ در تابستان ۲۱۶ میلادی آغاز شد. برپایهٔ این درخواستِ کاراکالا از اردوان، چنین پنداشته شده که در آن هنگام، اردوان در کشمکش داخلی با بلاش ششم «دستِ بالا» را یافته اگرچه سکه های بلاش ششم تا سال ۲۲۱–۲۲۲ میلادی در سلوکیه ضرب می شده است. اگرچه مسیرِ دقیق لشکرکشی رومیان مشخص نیست، یقیناً آنان بر آربلا مرکز آدیابن چیره شدند؛ ظاهراً پارتیان از یک رویارویی بزرگ اجتناب می کردند؛ اما در اوایل ۲۱۷ میلادی سیاستی تهاجمی به سوی میان رودان در پیش گرفتند. در این هنگام بود که کاراکالا که در راه حران بود، به دست فرماندهٔ محافظانش ماکرینوس کشته شد. ماکرینوس پس از رسیدن به قدرت، تمایل خویش به صلح با پارتیان را با «انداخت تقصیر جنگ بر گردن کاراکالا» و «آزادی زندانیان پارتی» نمایاند ولیکن اردوان با علم به داشتن دستِ بالا، درخواست «چشم پوشی روم از سراسر میان رودان»، «بازسازی شهرها و دژهای ویران شده» و «پرداخت غرامتِ تخریب گورستان شاهنشاهی آربلا» را از رومیان کرد. ماکرینوس از پذیرش درخواست های گستردهٔ پارتیان سرباز زد و جنگ از سر گرفته شد و نقطه
ٔ اوجش نبردی سه روزه در نصیبین بود. اگرچه در آراء تاریخ نگاران جهان باستان پیرامون نتایج این نبرد اختلاف نظر وجود می دارد، اما واضحاً پی آمد این نبرد شکست روم بوده است؛ پس از پایان جنگ، مذاکرات صلح آغاز شد و در سال ۲۱۸ میلادی به پیمانِ صلحی رسمی انجامید که به موجب آن رومیان ۵۰ میلیون دینار به پارتیان پرداختند و ارمنستان و شمال میان رودان دردست رومیان باقی ماند. احتمالاً در حدود سال ۲۲۰ میلادی بود که حاکمی محلی در پارس (اردشیر بابکان) آغاز به تصرف سرزمین های دور و نزدیک کرده باشد؛ در آن هنگام اردوان توجه چندانی به کنش های وی نداشت و وقتی آهنگ پیکار با وی کرد که بسیار دیر شده بود؛ در نهایت اردشیر در نبرد هرمزدگان به حیات خاندان اشکانی پایان داد و سلسلهٔ ساسانی را بنیان گذاشت؛ با این همه، پایان سلسلهٔ اشکانی، به معنای نقطهٔ پایانی بر همهٔ خاندان های پارتی نبوده است. موسس خورناتسی مورخ ارمنی، گزارش هایی از نقش و یاری برخی خاندان های پارتی —همچو سورن ها و اسپهبدان—، در برآمدن اردشیر را نقل کرده است. زندگانی. سال های آغازین زندگانی تا برآمدن و قدرت گیری. برپایهٔ گزارش طبری، اردشیر در دهی بنام «طیروده» از روستای «خی
ر» در حومهٔ اصطخرِ پارس در خانواده ای سرشناس زاده شد؛ پدربزرگش ساسان متولی معبد آناهیتا در اصطخر و مادربزرگش رام بهشت از خاندان بازرنگی بود. طبری می افزاید، وقتی اردشیر هفت ساله بود، بابک پدر اردشیر از گوچهر —شاه محلی در ایالت پارس— درخواست که اردشیر را برای پروردن نزد تیری، فرماندهٔ دژ دارابگرد بفرستد؛ گوچهر نیز چنین کرد. پس از مرگ تیری، اردشیر بر جای وی بنشست و فرماندهٔ دژ دارابگرد گشت. برپایهٔ منابع موجود، بابک پدر اردشیر موبد آتشکدهٔ آناهیتا بود. او توانست جنگاوران محلی پارس که به این ایزد باورمند بودند را گرد هم آورد. در این هنگام، حکومت بلاش پنجم به سبب یورش سپتیموس سوروس امپراتور روم به میان رودان آشفته بود. احتمال دارد بلاش پنجم، بابک را پس از آنکه سربه شورش برآورد شکست داده، تا مدتی مجبور به گردن نهادن به حکومت پارتیان کرده باشد. احتمالاً قلمروی بابک نیز چیزی فراتر از خطهٔ پارس نبوده باشد. برپایهٔ منابع عربی-فارسی، اردشیر خیزش خود را زمانی آغازید که ارگبد دژ دارابگرد در شرق پارس بود. قدیمی ترین شواهد باستان شناختی از دوران حکومت اردشیر، از اردشیرخوره (گور یا فیروزآباد کنونی) در حاشیهٔ جنوبی پارس به د
ست آمده است؛ بدین ترتیب اردشیر، در مبارزهٔ خویش از اردشیرخوره، دور از دژ شاهان محلی پارس در اصطخر و دورتر از شاهنشاه اشکانی به پای می خیزد. آغاز خیزش اردشیر احتمالاً با نخستین سنگ نگاره اش در فیروزآباد (شهر گور یا اردشیرخوره) مرتبط باشد؛ در این سنگ نگاره وی پیشاپیش ملازمانش در حال ستاندن حلقهٔ شاهی از اهورامزدا نگاشته شده است. اردشیر فرایند توسعهٔ حکومتش را با کشتن چندین پادشاه محلی و تسخیر قلمروهایشان آغازید؛ بنا بر گزارش طبری، پس از آن اردشیر از پدرش بابک درخواست که در برابر گوچهر درایستاده، سر به شورش برآورد. بابک نیز چنین کرد و بر گوچهر شورید و وی را بکشت. دریایی برآن است که بابک حاکمی محلی می بوده که سودای چیرگی بر اصطخر را در سر می پرورانده است و در آخر به یاری پسر بزرگترش شاپور، توانست بدان دست یابد؛ این بدان معناست که برخلاف گزارش طبری، سبب شوریدن بابک بر گوچهر حاکم اصطخر، درخواست و دستور اردشیر نبوده است و این را از سکه های مشترک بابک و پسرش شاپور می توان پنداشت. سپس بابک به اردوان چهارم نامه بنوشت و اجازه خواست تا پسرش شاپور را به جای گوچهرِ «سرنگون شده» بر اریکه قدرت بنشاند؛ اردوان در پاسخ بابک و پ
سرش اردشیر را یاغی شناخت. اردوان چهارم علی رغم شکست دادن رومیان، در داخل کشور با مشکل مبارزه جوییِ بلاش ششم روبرو بود که در فاصلهٔ ساله های ۲۲۲/۲۲۱ میلادی به نام خود سکه زده بود و این نمایانگر آن است که در آنگاه، هیچ شاهنشاهِ نیرومندی بر شاهنشاهی اشکانی تسلط نداشته بود. در آن هنگام که اردوان با چالش مهمتری دست و پنجه نرم می کرد، نمی توانست برای بپای خیزی یک نوخاسته در پارس اهمیت زیادی قائل شود. پس از چندی بابک در تاریخی نامشخص مُرد و پسرش شاپور بر تخت نشست؛ پس از آن میان دو برادر (شاپور و اردشیر) کشمکش و نزاع درگرفت اما شاپور به طور اتفاقی درگذشت. منابع چنین آورده اند که شاپور در هنگام حمله به دارابگرد، در ویرانه خانه ای توقف کرد و ناگهان سنگی از سقف جدا شد و بر سر وی اصابت کرد و شاپور در دم جان داد. پس از این واقعه، دیگر برادران تاج و تخت پارس را به اردشیر واگذاشتند و این چنین اردشیر شاه پارس شد. شاید بتوان اردشیر و پیروانش را متهمان اصلی مرگ مرموز شاپور دانست چون آنان از این «مرگ تصادفی» سود بردند؛ اما این اتهام اثبات پذیر نیست. تصویر بابک هم بر سکه های پسرش شاپور و هم بعدتر برسکه اردشیر نقش شده است؛ در تصو
یر بابکی که بر پشت سکه های شاپور نقش شده است، وی سرپوشی ناهمسان با سرپوش های معمول اشکانیان و شاهان محلی پارس بر سر می دارد و این فقط پسرش شاپور است که سرپوشی شاهانه بر سر پوشانده است. برپایهٔ گزارش های سلطنتی، این بابک بود که گوچهر شاه محلی پارس را سرنگون ساخت و پسرش شاپور را برجای وی نشاند؛ اردشیر از پذیرش گماشتن شاپور سرباز زد و برادر خویش و هر که در برابرش ایستاد را حذف کرد و سپس سکه ای منقوش به چهرهٔ خود بر روی سکه و پدرش بابک در پشت سکه ضرب کرد. تصویر بابک بر سکه های اردشیر-بابک، برخلاف تصویرش وی بر سکه های شاپور-بابک، سرپوشی همچو شاهان محلی پارس بر سر می دارد. برپایهٔ توضیحات داده شده از نقش بابک بر سکه ها، محتمل است نقشِ تعیین کننده ای که از اردشیر در رهبری شورش علیه دولت مرکزی ترسیم شده است، محصول خوانش های متأخرتر تاریخی باشد. احتمالاً در آن گاه بابک بیشتر ایالت پارس را زیر حاکمیت خود متحد ساخته باشد زیرا تصویر وی بر سکه های اردشیر نیز وجود می دارد. اردشیر در فرایند بسط سرزمینی قدرت خویش، بسیاری شاهان محلی و زمین داران وابسته به پارتیان را مطیع خود ساخت. در مرحلهٔ نخست شورش، اردشیر با کنش هایی مانند
ضرب سکه و ساخت شهرهای نو، قدرت مرکزی اشکانیان را به چالش کشید. به هرروی بدون وجود نارضایتی عمومی و رغبت نسبت به شورش در برابر اشکانیان، دورنمایی از پیروزی برای اردشیر نمایان نبود. فی المثل برپایهٔ منابع، حاکم سرزمینی در شمال شرقی تیسفون که به سریانی «بیت گرمه» می گفتندش و مرکزش کرکوک کنونی می بود، به همراه شارات نامی که پادشاه آدیابن می بود، اردشیر را در شورش علیه اشکانیان یاری کرد. اردشیر برای استحکام قدرت خویش، تنی چند از بزرگان را در داربگرد بکشت؛ سپس به کرمان یورش برد و آنجا را نیز تسخیر کرد و سراسر پارس و کرمان و سواحل خلیج فارس را در دست گرفت. در این هنگام اردشیر کاخ و آتشکده ای در گور (فیروزآباد کنونی) ساخت که آثار ویرانهٔ آن هنوز پدیدار است و بنام کاخ اردشیر بابکان خوانده می شود. وی یکی از پسرانش که باز اردشیر نام داشت را حاکم کرمان گردانید. اردوان شاهنشاه اشکانی به حاکم شوش فرمان داد که به اردشیر حمله کرده، شورش وی را فرونشانده و وی را به تیسفون بفرستد؛ اردشیر پس از آنکه در جنگ با «شادشاپور حاکم سپاهان»، وی را شکست داد و کشت، رو به جانب خوزستان نهاد و حاکم شوش را نیز بشکست و قلمروی وی را نیز به پیوس
ت سرزمین های زیر حاکمیت خود درآورد. سپس به «ایالت میشان در مصب دجله» لشکر کشید و آنجا را تسخیر و ضمیمهٔ قلمروی خود نمود. سرانجام در جنگ اردشیر با اردوان در نبرد هرمزدگان در ۲۸ آوریل (برابر با ۹ اردیبهشت) ۲۲۴ میلادی، اردوان به دست اردشیر کشته و با کشته شدنش سلسلهٔ اشکانی نیز سرنگون شد. سال وقوع این نبرد به گواه کتیبهٔ شاپور یکم در بیشاپور تأیید شده است. گزارش مبسوط از نبرد هرمزدگان، احتمالاً برساخته شده برای تاریخ رسمی ساسانیان بوده باشد؛ اگر گمانهٔ مذکور درست باشد، این نگاشته احتمالاً «منبع اصلی تاریخ طبری» بوده است. پس از کشته شدن اردوان، کشورگشایی اردشیر پایان نیافت. طی فرایندی، خاندان های بزرگِ زمین دار پارتی، [خواسته یا ناخواسته] یا مطیع اردشیر شدند یا مغلوب وی گردیدند. منابع متأخر همواره بیزاری ساسانیان از هرآنچه که برگرفته از پارتیان باشد تأکید داشته اند؛ وجود چنین نگرشی در اردشیر قابل درک است اما حتی وی نیز ناگزیر بوده است که دولت نوظهور خود را به یاری دیگر خاندان های برجستهٔ ایران —که خود یا با اشکانیان همدل بودند یا برکشیدهٔ آنان بودند— بر شالوده های اشکانی برآورد. اما در نسل های بعدی شاهنشاهان ساسان
ی نیز تغییر در این بیزاری از اشکانیان دیده نمی شود. از این روی چنین می توان پنداشت که پارتیان، سلطهٔ سخت تر و مستبدانه تری از آنچه پنداشته می شود بر شاهان فرمانگذار خود اعمال می کردند و احتمالاً همین علت بود که راه را برای پیروزی اردشیر باز کرده باشد. پس از شاهنشاهی. پیرامون سال تاجگذاری اردشیر بابکان اختلاف نظرهایی میان صاحب نظران وجود می دارد؛ برپایهٔ آراء و محاسبات و.ب. هنینگ، اردشیر در ۲۸ آوریل ۲۲۴ میلادی تاج گذارده است؛ ولیکن محاسبات س.ح. تقی زاده، تاریخ این رویداد را ۶ آوریل ۲۲۷ میلادی نشان می دهد. جوزف ویزه هوفر نیز برپایهٔ دیگر منابع، سال تاجگذاری اردشیر در تیسفون را ۲۲۶ میلادی و در هنگام لشکرکشی به شمال میان رودان می داند. به هرروی اردشیر با برگزیدن عنوان «شاهنشاه»، میل خود را برای نیل به فرمانروایی آشکار ساخت. در حدود سال های ۲۲۶–۲۲۷ میلادی، اردشیر در خلال لشکرکشی برای تسخیر مناطق شمال غربی کشور، کوششی ناموفق برای مسخر ساختن هترا —که پیش از آن نیز تراژان و سپتیموس سوروس در فتحش شکست خورده بودند— را تجربه کرد. شایان ذکر است در اواخر عصر اشکانیان، هترا به دلیل رو به سستی نهادن حکومت مرکزی پارتیان، به
صورت نیمه مستقل درآمده بود. پس از این تلاش ناموفق اردشیر در غرب، وی تسخیر شرق کشور و «مطیع سازی» زمین داران بزرگ پارتی، نجیب زادگان محلی و خاندان های بزرگ ایرانی را آغازید و با موفقیت به سرانجام رسانید. وسعت و محدودهٔ دقیق قلمروی زیر فرمان اردشیر را نمی توان به درستی تعیین کرد. احتمالاً حوزهٔ قلمروی اردشیر در غرب، تا مرزهای سنتی میان رومیان و پارتیان در شمال غربی کشیده شد؛ در شرق نیز حاکمان کوشان و توران و احتمالاً صحرای مرو به شاهنشاهی اردشیر گردن نهاده باشند؛ و در جنوب غربی هم، بخشِ شمالیِ «سواحل عربی خلیج فارس» به جنگ مسخر گشت. جنگ با رومیان. بر پایهٔ اطلاعاتی که منابع لاتین و یونانی به دست می دهند، نخستین برخورد «قدرت نوظهور ساسانی» در مرزهای غربیِ خود با روم، در زمان اردشیر و در سال ۲۳۰ میلادی، با حملهٔ ایرانیان به مناطق زیر حاکمیت روم در شمال میان رودان رخ داد. اردشیر، نصیبین که یکی از دو دژِ سامانهٔ دفاعی رومیان در میان رودان —و آن دیگر حران— بود را محاصره کرد اما موفق به تسخیرش نشد؛ یورش سواران ساسانی به دیگر نقاط سوریه و کاپادوکیه کشیده شد و بدانجای نیز تاختن آوردند. پس از کوشش بی حاصل رومیان برای مص
الحه با اردشیر، سرانجام الکساندر سوروس در سال ۲۳۲ با بی میلی و اکراه آهنگ مقابله با ایرانیان کرد. نیروهای رومی به فرماندهی الکساندر سِوِروس به استعداد یک ستون نظامی به ارمنستان و دو ستون به جنوب حمله کردند؛ اگرچه از جزئیات رخدادها اطلاع دقیقی در دست نیست، اما دانسته است که رومیان در شمال (ارمنستان) به پیروزی هایی رسیدند ولیکن نیروهایی که به میان رودان جنوبی اعزام داشتند، به سبب دشواری های طبیعیِ آنجا، کاری از پیش نبردند. به هر روی حملهٔ اردشیر، توسط روم دفع گردید. البته «نخستین آزمون نبرد میان ساسانیان و رومیان»، بی داشتن حاصلی مثبت برای رومیان به پایان رسید؛ اگرچه الکساندر سوروس به پاس پیروزی خود جشنی در روم برپای داشت و در نوشته های رومی، به این جنگ — به سبب حفظ مرزهای پیشین امپراتوری روم — به مثابهٔ پیروزی نگریسته شده است و الکساندر سوروس به مثابهٔ یک فرد پیروز در روم ظاهر شد. در این نبرد، خسارت های بسیاری نیز بر نیروهای ایرانی وارد آمد و تلفات زیادی متحمل شدند. در منابع متأخرتر عربی–فارسی، هیچ اشاره ای به این نبرد و عدم پیروزی اردشیر به میان نرفته است؛ احتمالاً سبب این عدم ذکر، ننگ آور انگاشتن این حادثه ت
وسط اردشیر بوده باشد. با اینکه، هیچ پیمان صلح رسمی ای امضاء نشد اما در سال های بعد، مرزهای شرقی روم دگرباره مورد هجوم ساسانیان قرار نگرفت. شاید برای رومیان الحاق هترا به دژهای سامانهٔ دفاعی مرزی خویش مهم تر بود. مردم هترا می دانستند که خودمختاری نسبی آنان —که در اواخر دوران پارتیان به دلیل ضعف حکومت مرکزی اشکانی ممکن شده بود— از جانب سیاست های اعلام شدهٔ ساسانیان در خطر بود. سیاست خارجی حاکمان تازه ایران در پیشروی به سوی غرب بود و شاید این به سبب انحراف افکار عمومی از مشکلات داخلی کشور بوده باشد؛ درحالی که رویهٔ پارتیان و رومیان در سال های آخر این بود که همهٔ چیز را به حال خود همانگونه که هست رها کنند. قتل الکساندر سوروس به دست سربازانش و پسامد آن که آشوب هایی در روم را در پی داشت، اردشیر را برای حملهٔ دوباره به روم انگیخت. اردشیر در حدود سال های ۲۳۷–۲۳۸ میلادی نصیبین و حران را تصرف کرد و به شهر دورا یورش برد؛ سپس به هترا —که شهری تجاری و مرکز آمدوشد کاروان های بازرگانی بود— لشکر کشید. هترا دربرابر محاصرهٔ ایرانیان سخت درایستاد تا پیش از آوریل یا سپتامبر ۲۴۰ میلادی سقوط نکرد؛ چنین می نماید که شهر هترا، به مثا
بهٔ نقطهٔ فشار و عملیات علیه میان رودان رومی برگزیده شده بود. احتمالاً سقوط هترا سبب ساز جنگ های گوردیان سوم با ایران شده باشد. در تاریخ اسطوره ای-ملی ایرانیان، نبرد هترا و حادثهٔ سقوطش با داستانی عشقی همراه شده است. برپایهٔ این داستان، به گاه لشکرکشی ایرانیان به هترا، دختر پادشاه شهر به عشق شاپور یکم پسر اردشیر گرفتار آمده بود و از وی قول ازدواج بگرفت و سپس دروازهٔ شهر را بر شاپور بگشود، آنگاه ایرانیان شهر را بگرفتند و آن را ویران ساختند؛ پس از آنکه شاپور در شب عروسی از مهربانی و توجه پادشاه به دخترش آگاهی یافت، به سبب ناسپاسی دختر به چنین پدری، بگفت تا وی را بکشند. سال های پایانی و مسئلهٔ جانشینی. به سبب دشواری هایی که در منابع است، سال های پایانی و روز مرگ اردشیر چندان روشن نیست. احتمالاً شاپور، پسر اردشیر، به عنوان شریک در پادشاهی، در ۱۲ آوریل (۲۳ فروردین) ۲۴۰ میلادی، تاج بر سر نهاده باشد. این زمان از سنگ نگاره های پیرچاوش واقع در سلماس در شمال غربی ایران که سهیم شدن شاپور در پادشاهی را نشان می دهد گرفته شده است. پاسخ این پرسش که آیا شاپور به عنوان شاهی بی شریک در دوران زندگانی اردشیر تاج بر سر نهاده، واب
سته به تفسیر نوعی سکهٔ خاص است. در این سکه ها، شمایل اردشیر و پسرش شاپور همراه یکدیگر بر روی سکه کنده شده است. شریک سازی شاپور در شاهنشاهی، احتمالاً به تدبیر اردشیر بوده تا مسئلهٔ جانشینی را بی دردسر حل کرده باشد؛ دلیل این امر آن بود که اردشیر پسران دیگری هم داشت و بیم آن می رفت که همچو خودش، ایشان نیز چشم به تاج و تخت دوخته باشند. پیرامون سال شراکت شاپور در شاهنشاهی با اردشیر، در دست نبشته های مانوی کلن به زبان یونانی دربارهٔ زندگی مانی چنین آمده است: با محاسبهٔ ماه و سال مصری دانسته می شود که تاجگذاری شاپور به عنوان شریک پادشاهی پدرش، در ۱۲ آوریل سال ۲۴۰ میلادی (نخستین روز از ماه بابلی نیسان در سال ۵۵۱) اتفاق افتاد. پادشاهی هم زمان اردشیر و شاپور، ظاهراً تا اوایل ۲۴۲ میلادی طول کشید. بدین ترتیب این مسئله پیش روی است که شاپور احتمالاً دو بار تاج بر سر گذاشته باشد؛ یکی به عنوان شریک پادشاهی در ۲۴۰ میلادی و بار دگر در ۲۴۳ میلادی به مثابهٔ شاهنشاهی تنها؛ ولیکن احتمال بیشتر آن است که وی تنها یک بار و آن هم در سال ۲۴۰ میلادی، تاج بر سر هِشته باشد. بررسی گاه شمار زندگانی. برپایهٔ سه تاریخی که از کتیبهٔ شاپور بر ست
ونی در بیشاپور به دست آمده، فاصلهٔ میان سال های ۲۰۶/۲۰۵ میلادی آغاز دوره ای در تاریخ ساسانی می نماید؛ در نخستین سطرها از ستون نبشتهٔ مذکور آمده: (۱) فروردین ماه، سال ۵۸، (۲) آذر اردشیر سال ۴۰، (۳) آذر شاپور از آذرهای شاهی سال ۲۴ بدینگونه در این ستون نبشته تاریخ با «سه عهد» مشخص شده است؛ «آذر اردشیر سال ۴۰» یعنی چهلمین سال از عهد اردشیر و «آذر شاپور سال ۲۴» یعنی بیست و چهارمین سال از عهد شاپور یکم. سال ۵۸ نشانگر عهدی است که نامعلوم مانده. از این اشاره چنین استنباط شده که یکی از حوادث مذکور (براندازی شاه محلی اصطخر به دست بابک یا اعلام استقلالش از اشکانیان) در فاصلهٔ میان سال های ۲۰۶/۲۰۵ میلادی به وقوع پیوسته باشد زیرا این سال به طور ضمنی به عنوان «سال آغاز دوره ای» ذکر شده است. این انگاره که «فاصلهٔ میان سال های ۲۰۶/۲۰۵ میلادی» مربوط به شورش بابک بوده باشد بسیار محتمل است زیرا در هیچ یک از تاریخ های بعدی به دست آمده از ساسانیان، «فاصلهٔ میان سال های ۲۰۶/۲۰۵ میلادی» مبنا نبوده و معمولاً هر شاهنشاه ساسانی یا مبنای تقویم را سال «به شاهی رسیدن خود» می نهاده یا مبنا را بر گاه شماری سلوکی که با سال ۳۱۲ ق.م. آغاز می
شده است می گذاشت. ر. گیرشمن بر آن است که سال ۵۸ نمایانگر آغاز چیرگی دودمان ساسانی بر خطهٔ پارس می باشد؛ وانگهی تاریخ دگرگونی سکه های پارس که به همراه آن نام فرمانروایان پیشین با نام دودمان ساسانی جایگزین گشته را می توان حدود سال ۲۰۵–۲۰۶ میلادی دانست. بسیار محتمل است که در فاصلهٔ میان سال های ۲۰۶/۲۰۵ و ۲۱۲/۲۱۱ میلادی، بابک بر تخت شاهی اصطخر چیره گشته و پسرش شاپور را بر آن گماشته باشد؛ سپس اردشیر در کنشی متمردانه، از دارابگرد به گور (اردشیرخوره یا فیروزآباد) نقل مکان می کند و استحکامات دفاعی خویش را در آنجا برمی آورد تا در به گاه مرگ پدرش بابک، بتواند علیه برادر بزرگترش دست به حمله زند. «نخستین سنگ نگارهٔ دیهیم ستانی» اردشیر در فیروزآباد نیز احتمالاً نماد شوریدن اردشیر بر پدر و برادرش باشد. بابک احتمالاً در حدود ۲۱۲/۲۱۱ میلادی مرده باشد و پس از آن است که دو پسرش (شاپور و اردشیر)، سکه هایی زیر عنوان «شاه» و مزین به شمایل پدر تازه درگذشته شان (بابک) در پشت آن ضرب کردند. گزارش زین الاخبار نیز مؤید آن است که اردشیر در سال ۲۱۲/۲۱۱ میلادی به مثابهٔ شاهی محلی تاج بر سر گذارده است. رویدادهای ۲۱۲/۲۱۱ میلادی که شامل شکست
شاپور (برادر اردشیر) و کشته شدن احتمالی اش است، احتمالاً با دومین سنگ نگارهٔ اردشیر بر نقش رجب و همچنین ضرب سکه بدون شمایل بابک در ارتباط باشد. نگاشته شدن گزارهٔ «مزداپرست خدایگان اردشیر شاه ایران» بر برخی از سکه های دستهٔ دوم اردشیر نیز احتمالاً پس از چیرگی وی بر اصطخر و تحت کنترل درآوردن پارس بوده باشد. چیرگی اردشیر بر پارس و تسخیر سرزمین های مجاور، زنگ خطری برای اردوان بود؛ بدین گونه اردوان به رویارویی با اردشیر شتافت و سرانجام در نبرد هرمزدگان شکست خورد و کشته شد. پس از این بود که اردشیر توانست ادعای «شاهنشاهی ایرانیان» را داشته باشد. اردشیر سنگ نگاره ای یادگارانه برای پیروزی در نبرد هرمزدگان در نزدیکی شهر گور (اردشیرخوره یا فیروزآباد کنونی) کَند. نشانه های این رویدادها (حد فاصل تسخیر اصطخر تا زمان چیرگی بر تیسفون و تاجگذاری رسمی در آنجای)، در سنگ نگارهٔ دیهم ستانی اردشیر بر نقش رستم و همچنین دگرگونی سکه هایش نمایان است. ساختار حاکمیت. فرایند تمرکز قدرت. تاریخ جامعهٔ ساسانی برپایهٔ دو اصل کاملاً متضاد قابل بررسی است؛ یکی قدرت مرکزی که تبلور آن شخص «شاهنشاه» می بود و مدام می کوشید که قدرت خود را فزونتر کن