Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
اسی، بانداژ چشم، ارتوپدی، نخ جراحی، دندان پزشکی و کشاورزی به کار رفته و علاوه بر آن اثراتی چون توانایی جذب چربی، کاهش گلوکز، کلسترول و تری گلیسرید و ضد میکروبی نیز آن گزارش شده است، از حلالیت اندک کیتوسان، باعث محدودیت هایی در کاربرد این ماده ارزشمند شده است. کیتوسان در بخش های مختلف صنعت داروسازی به اندازه ای اهمیت دارد که پیش بینی شده بود در سال ۲۰۰۵ میلادی یکی از پرفروش ترین و مطرح ترین مواد اولیه تولید شده در جهان بوده و بازار جهانی را تحت الشعاع خود قرار دهد. ۷۵ درصد کیتوسان تهیه شده کاربرد دارویی و بهداشتی خواهد داشت. از کیتوسان به عنوان یک حامل دارویی قرن بیست و یکم نام برده شده است. کاربرد در مهندسی پزشکی. از کاربردهای در حال گسترش پلیمر کیتوسان در مهندسی پزشکی می توان به موارد ذیل اشاره کرد: کاربرد در بهبود زخم، کاربرد در مهندسی بافت، کاربرد در ساخت حامل های دارویی در رهایش دارو، ساخت نانوحامل های کیتوسان در رهایش داروهای ضد سرطان و رهایش واکسن ها، ژن تراپی و زیست تصویر نگاری از ارگانهای حیاتی. در دهه های اخیر، کیتین و کیتوزان به خاطر زیست تخریب پذیری در داخل بدن و زیست سازگاری آن ها توجه زیادی را به
خود معطوف کرده اند. کیتوزان، فعالیت ضدمیکروبی متوسطی نشان می دهد که از مازاد کاتیونی آن ناشی می شودو یک خاصیت مهم از نقطه نظر استفاده آن به عنوان یک ماده پزشکی است. شباهت طبیعی این پلیمر با گلیکوزآمین گلیکان که از مهم ترین بخش های ماتریس خارج سلولی است، سبب گشته که کیتوزان در چند سال اخیر به عنوان داربست مهندسی بافت استفاده وسیعی داشته باشد. همچنین فرایند پذیری این پلیمر به مراتب آسان تر بوده و باعث می شود محصول نهایی دارای حاشیه سود بالاتری شود. گلوکوزامین و استیلگلوکوزآمین از جمله مواد حاصله از تخریب کیتوزان است که یا در گلیکوپروتئینهای بدن مورد استفاده قرار می گیرد یا به صوت دی اکسیدکربن دفع می گردد. اگرچه کمبود استحکام مکانیکی جزء محدودیتهای استفاده از این پلیمر زیست تخریب پذیر زیست سازگار به حساب می آید، کامپوزیتهای حاصله از آن به سرعت در حال رشد و توسعه هستند. کیتوزان با وزن مولکولی بسیار بالا یا با درجه استیلاسیون بالا، به هیچ وجه در کاربردهای مهندسی بافت قابل استفاده نیست، زیرا مشاهدات بسیاری مبنی بر سمی بودن آن گزارش شده است، از طرفی زیست تخریب پذیری این پلیمر نیز قابل کنترل نیست. ژلهای کیتوزان پس ا
ز مرحله ایجاد پیوندهای عرضی، استحکام مکانیکی مناسبی را بدست می آورند و در محیطهای آبی مقاوم می گردند. با این وجود در محیط مهاجم بدن که امکان تغییر PH در آن بالاست کیتوزان همچنان آسیب پذیر است. در مهندسی پزشکی با ایجاد ساختارهای مستحکم تر همراه تغییر درصد های استیلاسیون و بدست آوردن وزن های مولکولی متفاوت تر می توان بستر استفاده از کیتوسان را برای صنایع آسان تر نمود، بافت و ساختار کیتوسان در وزن های مولکولی بالا می توانند آثار استفاده از کیتوسان را در وزن های مولکولی پایین، به دلایل ذکر شده با ورود و معرفی کیتوسان در بازار های تجاری نشان دهند،
با آغاز سده بیستم میلادی، اماکنی باستانی در گیلان، مانند تپه مارلیک (در نزدیکی دره گوهر دشت) مورد توجه ویژه باستان شناسان قرار گرفت. در حفاری های تپه مارلیک (که قدمتی ۳۰۰۰ ساله دارد) ظروف سفالین، مجسمه های کوچک از طلا، نقره و برنز و اسلحه های برنزی کشف شد. همچنین کاوش های گروه عزت نگهبان در سال های ۱۹۶۱-۱۹۶۲ به کشف آرامگاه پادشاهی از همان دوران انجامید. گورستان پادشاهان در بالای دره گوهر دشت و گورستان مردمان عادی در پایین آن قرار گرفته است. کلکسیون قابل توجهی از جواهرات نیز از این آرامگاه ها به دست آمد. طرز ساخت این اشیا و وفور طلا و نقره در این آثار باستانی خبر از خبرگی سازندگان و ثروتمندی مردمان این سرزمین می دهد. براساس یافته های باستانشناسی و اسناد تاریخی می توان استنباط کرد که در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول قبل از میلاد اقوام بومی سواحل جنوبی دریای خزر حاضر به تابعیت از قدرتمندان و ابرقدرتهای دنیای باستان نگردیده اند. گیلان و برخی از سرزمین های ساحل جنوبی دریای خزر دارای تمدن عظیم و درخشان سه هزار ساله می باشند یافته های باستانشناسی و حفاری های غیر علمی در مناطق مختلف گیلان این امر را به خوبی ثابت
می کند. مقایسه آثار بدست در مناطق مذکور نشان می دهد که آن ها به یک دوره متعلق داشته اند و اینکه در دامنه های شمالی و باختری البرز اقوام بومی پیشرفته ساکن بوده اند که دارای تمدنی بوده اند که بسوی کمال پیش رفته و تا رسیدن به مرز تمدن مارلیک مراحل مختلفی را پیموده اند. از آنجا که گیلان با خاندان ها و فرمانروایان محلیش تقریباً همیشه، از دوره هخامنشیان و ساسانیان مستقل بود، دین زرتشتی و کلنی های نسطوری توانست برای مدت طولانی در آن دوام آورد. اقوامی همچون کاسپیها و کادوسی ها و آماردها پیش از میلاد در کرانه دریای کاسپین ساکن بوده اند.. دانشمندان معاصر همچون ریچارد فرای , آملی کوهت و رادیگر اشمیت سه گروه آماردیان و کادوسیان و کاسپین ها را جزو اقوام آریایی حساب کردند. برخی از متون تاریخی از اقوامی که همزمان با تشکیل سلسله های ماد و هخامنشی یا پیش از آن در گیلان و مازندران اقامت داشته اند نیز نام می برند که به صورت نیمه مستقل و به دور از حاکمیت مرکزی به زندگی خود ادامه می دادند. استرابون مورخ و جغرافیدان یونانی به استناد آریستو فانوس، اقوام و قبایل ساکن در کرانه جنوبی دریای خزر را از شرق به غرب هیرکانیان، امردان، آن آر
یاکائیان (غیر آریائیها)، کادوسیان، آلبانیان، کاسپیان و لوتیان ذکر می کند. در فهرست ذکر شده اسمی از چند قوم باستانی نظیر تپوریها که اجداد طبری ها و مازندرانی ها هستند، برده نمی شود. در همسایگی غربی تپوری ها اقوام چندی زندگی می کردند که منشاء تمدن های باستانی غرب مازندران و شرق گیلان مربوط به آنهاست که از آن ها می شود آلبانیان، کادوسیان، امردها، گل ها یا گلان، کاسپیان و کاسپی ها را نام برد. در متون قدیمی از اقوام و تیره های فرعی دیگری که در دوره های باستانی در گیلان و مازندران ساکن بوده اند نیز نام برده شده است که اناریها، دکوزنیوها و دربیک ها را شامل می گردد که هیچ اطلاعات مستندی دربارهٔ آنان تا این زمان وجود ندارد. دوره مادها. سرزمین ساکنین گیلان در زمان مهاجرت آریائی ها و در دوره امپراتوری ماد براساس نام قوم ساکن آن کادوسیه نامیده می شد. سرزمین کادوسیه از جانب شرق به دریای خزر و از غرب به سرزمین ماد و در ناحیه مرکزی بواسطه اناریان و از جنوب به سرزمین آماردها محدود می شد. فراوانی نعمت های طبیعی و فراهم بودن شرایط مساعد معیشتی در البرز شرقی و شمالی سبب شد که گروه های دامدار و چادرنشین کادوسی به این ناحیه مهاجر
ت و در آنجا سکونت ورزند. کوه ها و دره های پوشیده از جنگل های انبوه در بستر زمان به مرکز اجتماعی و سیاسی و مقر عملیات نظامی قوم کادوسی مبدل گردید. صفحات غربی کادوسیه پیش از توجه و حضور جمعیت های مهاجر در آنجا می توانست مورد استفاده کادوسی ها قرار بگیرد. در آنجا، مراتع، جنگلها، شکارگاه ها و دیگر نعمت های طبیعی سرشار زیادی وجود داشت که به دلیل کمی شمار بومیان چندان مورد بهره برداری قرار نمی گرفته و مدعی تملک نیز وجود نداشت. کادوسی ها تا پایان هزاره دوم قبل از میلاد از حملات آشوری ها بدور بوده اند و این امر باعث گردید که آن ها برای رفع نیازهای معیشتی خود آزادانه از محدوده اصلی سکونت و مرکز سیاسی خود بدون نگرانی پا فراتر بگذارنند. منطقه حکومت و سکونت کادوسی ها از کناره های غربی سفیدرود تا کورا و ارس گسترده بود و از جانب غرب طارم، خلخال و بخشی وسیع از دشت نیسایه را دربر می گرفت. براساس منابع می توان چنین استنباط کرد که در زمان ظهور کادوسی ها که از اقوام شناخته شده پیرامون دریای خزر بوده اند نامی از گل یا گیل مطرح نبوده است. یا اینکه طایفه ای قابل اهمیت نبوده و در زمان امپراتوری ساسانی جایگزین کادوسی ها و آماردها شد
ند. اقوام بومی گیلان در دوره امپراتوری ماد دارای استقلال سیاسی بوده اند و در کنار آن توانستند هویت خود را در مقابل آنان حفظ کنند. بنا به یک روایت ماد بزرگ از سمت مشرق تا سیحون و جیحون امتداد می یافته و در مورد گیلان و مازندران (کادوسیان و ماردها) مانع رسیدن مادها به بحر خزر شدند و بعضی مانند کتزیاس معتقد اند که گیلان و مازندران در اواخر عهد ماد از آن جدا شدند. آنچه در اینجا مورد توجه است قلمرو ماد نیست بلکه کانون حکومتی اولیه آن است یعنی آذربایجان و بخشی از کردستان و اینکه این کانون در شمال کانون حکومتی ایلام بوده است. در وحدت جغرافیائی کردستان و گیلان و مازندران شک نیست. الحاق و پیوستگی آن ها فقط گسترش بنیه اقتصادی و سیاسی آن ها را می رساند با حفظ استقلال داخلی هرواحد. کادوسیان در هنگام امپراتوری ماد به عنوان یکی از بومیان کناره دریای خزر درمنطقه گیلان بودند. ظهور دولت ماد در ابتدای قرن هشتم قبل از میلاد نگرانیهایی را برای اقوام بومی این منطقه به وجود آورد. شکل گیری دولتی نیرومند چون ماد در همسایگی کادوسیان نمی توانست خالی از پیامدهای نامطلوب باشد، حتی اگر این قدرت جدید در ابتدای امر سودای کشورگشایی یا تجاوز
به همسایه های کوچکتر خود را نمی داشت. به طور کلی نفس شکل گیری دولتی برتر در منطقه برای کادوسی ها تهدیدی به شمار می آمد و برای آن ها محدودیت هایی را هم ایجاد می کرد. محدودیت های ایجاد شده برای دام ها و چابکسواران کادوسی زمینه های اختلاف بین کادوسی ها و مادها را موجب شد. اگر چه در ابتدا مادها توان نظامی زیادی برخوردار نبودند که بتوانند وضعیت خود را در مقابل کادوسی ها مشخص کنند اما بدون تردید برای دولت ماد به دور از حزم و دوراندیشی و خلاف مصالح آتی بود که در حین اندیشیدن به دشمنان خارجی نظیر آشور و تحقق آرزوهای ملی، با کادوسیان، درگیر شود و جنگی داخلی به راه بیندازد و نیروهای خود را به سمت آنان روانه کنند. بر این اساس بنظر می رسد که مادها با کادوسی ها چندان درگیر نشده اند و به استقلال آن ها احترام و به آنان همچون یک ملت مستقل می نگریستند. گفته های مورخان قدیم تأییدی بر استقلال اقوام بومی گیلان در این دوره است. کتزیاس اشاره می کند که کادوسی های کناره دریای خزر هرگز سر به اطاعت مادها ننهادند. کادوسیان علاوه بر اینکه دارای قدرت و استقلال بوده اند، توانستند هویت خود را در مقابل مادها حفظ کنند. موارد مخالفت کادوسی ه
ا با مادها در منابع تاریخی به صورتهای گوناگون آمده است. در زمان آرته یس که بر اساس گفته ها و موافقت روایت های کتزیاس و هرودوت، استنباط می شود که باید یکی از امرای محلی مادها باشد، جنگی میان کادوسی ها و مادها پیش آمد. مورخان منشأ این واقعه را فردی بنام پارسد می دانند. او مردی شجاع و دلاور بود که توانسته بود در دربار ماد نفوذ پیدا کند. بعدها به علت رنجش حاصل از دربار ماد که منابع تاریخی علت آن را توضیح نداده اند، با سه هزار پیاده و هزار سوار نزد کادوسی ها رفت. انتخاب کادوسیه توسط پارسد نشانگر عدم رابطه مناسب کادوسیان و مادها می باشد. با استقرار در کادوسیه، پارسد خواهرش را به عقد یکی از متنفذین این قوم در آورد. با گذشت زمان او بیشتر مورد توجه کادوسی ها واقع گرفت. او مردم کادوسی را علیه مادها تحریک می کرد. با غلبه بر قشون شاه ماد، مردم کادوسی، پارسد را به عنوان شاه انتخاب نمودند. در طول زمامداری او همواره به قلمرو ماد حمله می شد. او جانشین خود را مجبور ساخت که سوگند یاد کند که همواره آتش کینه کادوسی ها را نسبت به مادها زنده نگه دارد و به هم نژادان و کادوسی هایی که از در صلح با مادها درآیند لعنت و نفرین فرستاد. کت
زیاس اشاره می کند که کوروش بزرگ هنگامیکه از جمله سرداران مادی بود از طرف پدربزرگ خود ایشتوویگو یا آستایگ به عنوان سفیر نزد کادوسی ها رفته بود و به نظر می رسد ضمن همین مأموریت بود که در سرزمین کادوسیه تحت تأثیر تحریکات شخصی بنام اویبار قرار گرفت و طرح قیام علیه دولت ماد را ریخت. دوره هخامنشی. جمعیت گیلان در دوره باستان از کادوسیان تشکیل می شد که از هخامنشیان مستقل بودند. همین مردم، یا بخشی از آنان گلای (, , ) نیز خوانده می شدند که بعداً به وجه تسمیه این منطقه تبدیل شد. در سمت شرق آنها آناریاک ها، ماردی ها یا آماردی ها و تپورها می زیستند. همگی این مردمان از تبار غیرآریایی بودند. بطلمیوس فقط تپورها را در ناحیه شرق دیلم، بخش کوهستانی گیلان، ذکر می کند. . گلای بیشتر جمعیت را در کرانه دریا و در کنار مرز با طبرستان تشکیل می دادند. سلطه سیاسی در دست دیلمیان بود که سلسله جستانیان از آنها برخاست. کوروش بزرگ از آن ها در محاصرهٔ بابل یاری خواست و آن ها ۲۰۰۰۰ پیاده نظام سبک اسلحه و ۴۰۰۰۰ سوار به یاری او فرستادند ولی خشایارشا هنگام لشکرکشی به یونان هیچ کمکی از گیل ها دریافت ننمود. به نظر می رسد که گیلها (گیله مردان)، حدود
قرن اول یا دوم قبل از میلاد، وارد ساحل جنوبی دریای خزر و غرب رود آماردوس (بعدها سفیدرود) شدند. در هجوم عرب ها، گیلان به اشغال آنان در نیامد. پلینی آن ها را با کادوسی ها که از قبل آنجا می زیستند یکی می کند. محتملتر است که آن ها مردم دیگری بوده اند، احتمالاً از منطقه داغستان آمده اند و جایگزین کادوسیان شده اند. متعاقباً از رود آماردوس هم گذشتند و به همراه دیلمیان جایگزین آماردی ها شدند. از آن ها هم مانند دیلمیان به عنوان مزدوران شاهان ساسانی نام برده شده ولی به نظر نمی رسد تحت فرمان مؤثر آنان درآمده باشند. در ۵۳۳ از گیلان همراه با آمل به عنوان پایگاه کشیشی نسطوری نام برده شده است. گفته می شود خاندان دابویگان هم پیش از رفتن به مازندران از گیلان نشات گرفته است. اردشیر دوم کارزاری بی فایده علیه مردم جنگجوی جنوب دریا از جمله کادوسیان را ترتیب داد، کارزاری که از پدرش به ارث برده بود و به پسرش سپرد تا یک قرن بعد تکمیلش کند. این مردمان که فاصله زیادی از پایتخت دولت پارسی داشتند احتمالاً اغلب تحت سلطه مؤثر نبوده اند و این که راه مستقیمی در جنوب این دریا، هنگامی که اسکندر مقدونی قصد گشودن راهش در آن به سوی سمت شرقیش داش
ته، وجود نداشته حائز اهمیت است. در آنجا حفاظت در برابر عشایر استپ ها مهم تر بوده تا کنترل پارسیان. اردشیر تصمیم گرفت تا گیلان را به اطاعت از خود درآورد و با ۳۰۰۰۰۰ سرباز پیاده و ۱۰۰۰۰ سوار این سرزمین را فتح کرد. سربازان او ناچار بودند از منطقه ای مه آلود و باتلاقی که مسکن مردمی پرخاشگر بود و هیچ محصولی از گندم نداشت، عبور نمایند. به همین جهت سرانجام به بدبختی دچار شدند، حیوانات بارکش را در اردوگاه های شاه سربریدند. قحطی آنچنان مهیب بود که سر یک خر به ۶۰ درهم به فروش می رسید. نزدیک بود که کار سپاهیان به انهدام کشیده شود اما یکی از سرداران به یکی از پادشاهان کادوسی دست یافت و با او قرارداد صلحی منعقد نمود. اسکندر موفق به تسخیر گیلان نشد. دوره ساسانی. مناطق حاشیه خزر مادیه یک منطقه جغرافیایی و قومیتی متمایز ایران را شکل می دادند و به استقلال سیاسی گرایش داشتند. در نتیجه نامه تنسر شاه گشناسب، را در ابتدای دوره ساسانی به عنوان شاه گیلان، دیلم و رویان، تبرستان و دماوند نمایندگی می کند. منطقه یک پادشاهی رعیتی و بعداً یک استان کوه های پدشخوارگر را شکل می داد. شهر اصلیش، رشت (سایرو پولیس)، باید بر سر راه های پارتی به
ارس و آتورپاتکان بوده باشد. مسیحیت از طریق این راه می توانسته از قرن دوم به بعد به گیل ها رسیده باشد گرچه تازه از قرن ششم به بعد اسقف نشین شده است. راه ماه به شادشاپور (قزوین) امکان دسترسی می داد. آمل از طریق دنباوند از راهی ارتباط داشت و با گرگان هم روابط وجود داشت. پدشخوارگر به دلیل مقاومتش در برابر لایه های غیرایرانی مردمش شهره بود. این مردم انیر نامیده می شدند. گیل های ایرانی در غرب استان، که جنگجو ذکر شده اند در جلگه های ساحلی سکنی داشتند. شهرشان وارنا در نزدیکی دریا بود. کاسپی ها خودشان ظاهراً به کوه ها سوق داده شده بودند. سپس در شرق، کادوسیان می زیستند که ظاهراً با گیل ها آمیخته بودند آن ها از ساحل تا کوه سکنی داشتند. آماردی های غیر ایرانی در آمل اقامت داشتند. از آنجا که نام شاه گیلان تا زمان شاپور که یکی از پسرانش به نام بهرام را به عنوان شاه گیلان منصوب کرد به کار نرفته به نظر نمی رسد گیلان مطیع اردشیر بوده باشد. بهرام، شاه گیلان بعدها با نام بهرام اول شاهنشاه ایران شد.
این مقاله به تاریخ گیلان در اوایل دوره اسلامی می پردازد. پیروز فرزند نرسی در گیلان با دختر یکی از شاهزادگان گیلانی ازدواج کرد. در نتیجه این پیوند فرزندی به نام گیلانشاه متولد شد که خود فرزندی به نام گیل گیلانشاه داشت. او به نوشته ابن اسفندیار شاه بزرگی شد و بیشتر گیل و دیلم از سال ۶۴۲ میلادی خراجگزار او بودند. طالع بینان پدربزرگ گیل گیلانشاه به او گفته بودند که روزی پادشاهی طبرستان از آن او خواهد شد. او نایب السلطنه ای در گیلان بر جای خود منصوب کرد و با دو گاو گیلی رهسپار شرق شد. بنا بر ابن اسفندیار مردم گیلان به دلیل شجاعتی که در آرام کردن طبرستان آشفته از خود نشان داده بود به او کنیه «گاوباره» یا فدایی گاو را دادند. او در مسیرش با چهره ای به نام آذر ولاش مواجه شد. این شخص به احتمال زیاد از دودمان اسپهبد دازمهر پارتی، از آل قارن بوده است. یزدگرد سوم که زمانی او را به ریاست طبرستان منصوب کرده بود، بعدها به همین دلیل دعوت او را برای پناه به طبرستان نپذیرفت. وقتی گیل گیلانشاه تهدید به حمله به طبرستان کرد، آذر ولاش به یزدگرد نامه نوشت و تقاضای کمک کرد. موبدان یزدگرد از این که این چهره جدید از نوادگان جاماسپ است
او را آگاه کردند. نتیجتاً یزدگرد به آذرولاش دستور داد سلطه گیل گیلانشاه بر او و منطقه اش را بپذیرد. گیل گیلانشاه در آغاز فتوحات عرب، در سال ۶۵۲ میلادی منطقه را تسخیر کرد و عنوان جدید گیل گیلانشاه فرشواذگر شاه را اختیار کرد. او بنا بر ابن اسفندیار از گیلان تا گرگان دست به سازندگی زد ولی پایتخت اش را در گیلان نگه داشت، زمانی که بقیه ایران درگیر صدمات ناشی از حمله عرب بود. گیل گیلانشاه با اعراب پیمان صلح بست و اعراب متعهد شدند در صورتی که مرزها را پاس دارد، حق اشغال مناطق حکومت او را نداشته باشند و بی اجازه حتی به آن ها نزدیک هم نشوند. بعد از او فرزند ارشدش، دابویه جانشین پدرش که پانزده سال حکومت کرده بود، شد و فرزند کهتر به نام پادوسبان بر رویان حکومت یافت. فرزندان دابویه پادشاهان سلسلهٔ دابویگان یا (گاوبارگان) هستند. دابویه پایتختش را در گیلان نگه داشت. به نظر نمی رسد حکومت او فراتر از ان بوده باشد. اولین تلاشهای ایرانی یا عربی برای شکستن پیمان صلح احتمالاً در این زمان با حمله مصقله بن هبیره شیبانی در ۶۷۴ میلادی انجام شد. در این زمان فرزند دابویه به نام فرخان بزرگ (اسپهبد بزرگ به گفته ابن اسفندیار) که اعراب به
او لقب ذوالمناقب داده اند، که پادشاه شده بود به تازگی پس از جنگ داخلی آل قارن و اسپهبدان طبرستان را تسخیر کرده بود. مصقله به همراه ۴۰۰۰ مرد جنگی به مدت دو سال با فرخان جنگید ولی نهایتاً لشکر عرب قتل عام و مصقله کشته شد. این شکست چنان فجیع و تخریب آن چنان تمام عیار بود که عبارت "تا مصقله از طبرستان برگردد" برای اشاره به ناممکن بودن یک کار سال ها توسط مردم استفاده می شد. بنا به ابن اسفندیار مقبره مصقله در جاده کجو به کندوسان وجود داشته و عوام الناس به تقلید و جهل به زیارت آن می رفتند و فکر می کردند از صحابه پیغمبر است! تا پایان قرن هفتم، آل جاماسپ بر بیشتر طبرستان مسلط شدند و اتحادیه پارسی-پارتی به نحوی دوباره در گیلان و طبرستان تشکیل شد و تا خلافت عباسی باقی ماند. بنا به گفته ابن اسفندیار دیگر مواجهه مهم فرخان «به هنگام پناه گرفتن قطری بن فجاه و دیگر رهبران خوارج در دوره حجاج بن یوسف بود. در طول زمستان فرخان به آنها هدایا و تحف داد ولی آنها وقتی اسبهایشان فربه شدند و خود تن آبادان شدند به اسپهبد نامه نوشتند که یا به دین ما درآ یا ما ولایت را در دست گرفته به تو اعلام جنگ می کنیم. حجاج، سفیان بن ابرص را در پی ا
و به طبرستان گسیل داشت. فراخان در نامه ای به سفیان پیشنهاد همکاری داد بشرطی که اراضی خود مصون بماند. سفیان پذیرفت و فرخان در جنگی در سمنان خوارج را شکست داد و رهبرانشان را کشت. او به ضعفا و اسرا پناه داد و در آمل اسکانشان داد. در نزاع قتیبة بن مسلم و یزید بن مهلب، اسپهبد به اردوگاه قتیبه پیوست. در پی خلافت سلیمان بن عبدالملک و قتل قتیبه، او به یزید دستور داد به طبرستان حمله کند. یزید تا ساری، پایتخت او که خودش ساخته بود، رسید و اسپهبد با قوایش به کوه ها پناه برد. در این هنگام قدرت دیگر به پسر فرخان، داذمهر با لقب اسپهبد رسیده بود. او به دیلم پناه نبرد ولی به توصیه پدر اش از آنان کمک خواست و آنان هم به کمک او آمدند و ارتش عرب را شکست داده، ۱۵۰۰۰ نفر از آنان را قتل عام کردند. از سوی شرق نیز چول، پادشاه ترکان به کمک اسپهبد آمد و همه جمعیت عرب گرگان را از جمله خانواده مهلب قتل عام کرد. در پایان این دوره یزید به هم قبیله ای اش حیان النبطی شکایت کرد که «دو سال گذشت تا بدین غزو و جهاد مشغولیم یک بدست زمین ما را مسلم نمی شود، و مردم ما ستوه آمده اند، کسی مسلمانی قبول نمی کند. طریقی اندیش و چاره ای ساز که به سلامت ازی
ن ولایت بیرون شویم و مکافات اهل گرگان بدیشان رسانیم و به نوبت دگر تدارک این کار خود فرماییم» نتیجتاً گرچه سهمی می گوید که او در گرگان پایگاهی داشت ابن اسفندیار نوشته که تا پایان این دوره در نتیجه تلاش اسپهبد و متحدین اش هیچ سکونتگاهی از آنان در منطقه نمانده بود. اسپهبد داذمهر فرزند و جانشین فرخان بزرگ است که از سال ۷۲۸ تا ۷۴۰ میلادی بر طبرستان فرمانروا بوده است. پس از درگذشت اسپهبد داذمهر نوبت به فرمانروایی فرزندش خورشید شاه رسید اما چون خورشید بیش از شش سال نداشت، برادر دازمهر، به نام فرخان کوچک نیابت فرمانروایی را برعهده گرفت و تا ۷۴۸ میلادی به مدت هشت سال در این مقام باقی بود و به نام اسپهبد حکومت می کرد. اسپهبد خورشید از ۷۴۸ تا ۷۶۱ میلادی پادشاهی کرد و لقب فرشواذ مرزبان داشت و در سن چهارده سالگی، فرمانروایی یافت. آغاز این دوره با اقتدار تمام گذشت اما در پایان آن که همزمان با حکومت منصور عباسی بود، با نیرنگ مهدی فرزند منصور و والی ری سپاهیان عباسی به قلمرو خورشید راه یافتند. خورشید متواری شد و به گیلان رفت، ساز لشکر کرد و پس از دو سال به قصد بازستانیدن طبرستان بدانجا روی نهاد. در همین زمان خبر یافت که فرزن
دان و زنان خاندان او اسیر و راهی بغداد شده اند. این خبر را تحمل نکرد و با زهر به زندگی خویش پایان داد و داستان تیرهٔ اول گاوبارگان به انجام رسید و این واقعه مصادف با سال ۷۶۱ میلادی برابر با ۱۴۴ هجری خورشیدی و ۱۳۰ سال یزدگردی و ۲۷۳ طبرستانی بود. در اوایل دوره اسلامی مناطق گیلها به شرق سفیدرود (بیه پیش) در سرزمینهای کم ارتفاع ساحل خزر تا کوشم (هوسم؛ رودسر امروزی) کشیده شد. در غرب رود (بیه پس) آن ها مناطق کم ارتفاع شمال طارم را اشغال کردند و از غرب و شمال غرب با طالش هم مرز بودند. گیلان توسط اعراب اشغال نشد. هر چند که منابع خلفای عباسی خبر از پرداختن مالیات از سوی گیلانی ها می دهد به نظر می رسد که ایشان مردمان باختر سفید رود بوده اند شرق گیلان به طور مؤثری توسط دیلمیان که کوه ها را اشغال کرده بودند از رسوخ مسلمانان محافظت می شد. گیلها به ندرت و اغلب در ارتباط با دیلمیان در منابع اولیه اسلامی ذکر شده اند. شجره نامه افسانه ای نسب نیای آنان را به گیل برادر دیلم نیای دیلمیان می رساند. همانند دیلمیان، آن ها به یک گویش زبان شمال غربی ایرانی که برای فارسی زبانان نامفهوم بود تکلم می کردند. دیلمیان مقاومت شدیدی در برابر
اشغالگران عرب نشان دادند. بنا بر نظر چندین مورخ ایران، این مقاومت نشان دهنده بخشی از یک حماسه ملی بود: «مسلمانان فرانسه را اشغال کرده بودند، تا رود لوار رسیده بودند، و این چند مرد همچنان مقاومت می کردند!» تغییر دین به اسلام پس از ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال از ورود آن به ایران آغاز شد. در غرب گیلان، ابوجعفر قاسم بن محمد تومی تمیمی عالم حنبلی از آمل، اسلام سنی را ترویج کرد. او در رشت به خاک سپرده شد. بعداً به او ابوجعفر گفته و مقبره اش مورد احترام قرار گرفت. پس از گرویدن گیلان به شیعه اثنی عشری، او سید دانسته شد. در شرق گیلان، حسن بن علی اطروش ناصرالحق علوی که در هوسم موعظه می کرد مردم را به شیعه زیدی فراخواند. مقبره او در آمل توسط زوار گیل شرقی زیارت می شد. تفرقه بین غرب حنبلی گیلان و شرق زیدی ناصری گیلان قرنها ادامه یافت و همچون شکافی سیاسی و فرهنگی عمل کرد. از قرن یازدهم میلادی علمای سنی و حنبلی زیادی از غرب گیلان با نسب گیلانی برخاستند. گیلهای شرقی به دیلمیان زیدی مرتبط شدند و در بسط دیلمی قرن دهم (به بیان مینورسکی) مشارکت کردند. گیلها همچون دیلمیان یک سلسله شاهی در نظر می گرفتند که معمولاً متعلق به خاندان سلطنتی به نا
م شاهانشاهاوند بود و ساکن منطقه داخل در شمال غرب لاهیجان بود. از جمله شاهانشان لیلی بن شاهدوست بود که در یک نبرد برای فتح توس کشته شد. خاندان سلطنتی دیگر گیلی زیاریان بودند که از ۹۳۲ تا ربع آخر قرن یازدهم بر گرگان و طبرستان حکومت می کردند. همچنین دودمان بوییان در سده چهارم از لاهیجان برخاستند که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند. سلسله دیلمیان در دوران فرمانروایی خود به بغداد لشکر کشیدند و خلیفه عباسی را شکست دادند. گیلان و دیلیمان حتی پس از آوردن اسلام و بسط دیلمی، از نظر سیاسی شبه مستقل و جدا ماندند. زیاریان، بوئیان و بعدها سلجوقیان تلاش کردند از خارج تأثیرگذار باشند و در پاره ای از زمانها می توانستند خراج مطالبه کنند، ولی نتوانستند حکمرانی یا مالیات منظم تحمیل کنند. و گیلان به طور اسمی زیر فرمان آنان بود. نتیجتاً گیلان، حداقل در زمانهایی خراج پرداخت می کرد. در پیوند با این تحول اسلام سنی مطلوبیت یافت و گاهی خاندانهایی که در این سرزمین تا آخر قرن شانزدهم شریک بودند بدان کمک کردند. زرتشتی گری و مسیحیت ناپدید شدند. زیدیان شرق گیلان از حکمرانان علوی مستقر در هوسم در قرون دهم و یازدهم م
یلادی هواداری می کردند. به هر حال، بیشتر کشور همچنان در کنترل سران محلی خانوادگی بود. در قرن دوازدهم لاهیجان جای هوسم را به عنوان مرکز فرمانروایان زیدی علوی گرفت. لاهیجان، که خاندان دیلمی آل بویه که نواحی مرکزی و غربی ایران و فارس را از تصرف خلفا آزاد کردند، از آن نشات می گیرد، در قرن دهم همچنان دیلمی پنداشته می شد. هم اکنون این شهر اصلی شرق گیلان است. در آن دوره دیلمان محل نبرد قدرت های بومی و خارجی بود که هر یک سعی داشتند بر آن چیره شوند. پس از سقوط دولت زیدی در طبرستان، علویان زیدی گوناگونی موفق شدند در شهرهای منطقه ساحلی دریای خزر در دیلمان و شرق گیلان حوزه های نفوذ خردی تأسیس کنند. مهمتر از همه هوسم در گیلان در مرز با دیلمان بود که ناصر للحق در آن فعالیت کرده بود و مرکز دانشوری ناصریه در آن قرار داشت. در ارتفاعات جستانیان و مسافریان برای سیطره یافتن رقابت می کردند. جستانیان به حمایت از زیدی ها گرایش داشتند و گاهی مدعیان علوی را به امامت تشویق می کردند. مسافریان تحت نفوذ اسماعیلی قرار گرفتند. زیاریان و بوئیان هر دو سعی داشتند با حمایت یا مخالفت با مدعیان علوی زیدی در موطن سابقشان اعمال نفوذ کنند. حمله مغو
ل. هلاکو بر الموت در کنار گیلان دست یافت اما به گیلان نتاخت. مغولان در زمان اولجایتوی ایلخان در ۷۰۶ هجری/۱۳۰۷ میلادی موفق شدند فقط برای مدت کوتاهی این سرزمین را تصرف کنند. در دوره ایلخانان مغول گیلان نخست مستقل ماند. الجایتو کارزار بزرگی را برای مطیع کردن گیلان انجام داد. مغولها تلفات بسیاری دادند، و الجایتو فقط به به رسمیت شناخته شدن ظاهری سلطه اش دست یافت؛ بنابراین گیلان به امپراطوری ایلخانی پیوست ولی همچنان خاندانهای محلی اش بر آن حکم می راندند. گیلان، تنها منطقه ای در ایران بود که در دوره حکومت مغول، وقتی همه کشور در اشغال مغولان بود، واقعاً مستقل مانده بود و حتی پس از اشغال پرهزینه آن توسط الجایتو همان طور باقی ماند. هیچ حاکم مغولی به گیلان فرستاده نشد، در عوض؛ ایلخان به فرمانروای بیه پیش اجازه داد کل منطقه را زیر فرمان خود درآورد و به نشانه حسن نیت یک دختر مغول به او داد. در آن دوره در غرب گیلان مذاهب حنبلی و به تعداد کمتر شافعی و مذهب طبری مورخ و مفسر قرآن که اکنون منقرض شده فراگیر تر بودند. در شرق مذهب زیدی باقی مانده بود. ظهور کیاییان. پس از ۱۳۶۷–۶۸ علی کیا بن امیرکیای ملطی، یک رهبر علوی کنترل شرق گی