Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
د و در سوی دیگر تیول داران و زمین داران بزرگ که از تجمع قدرت در دست شاهنشاه جلوگیری می کردند و بعضاً نیز به زیان شاه بر قدرت خود می افزودند. در اوایل، سیاست های ساسانیان با توجه به روابط میان شاه، خانوادهٔ سلطنتی و بزرگ زادگان زمین دار (از جمله اعضای طبقهٔ اشرافی پارتی قدیمی) شکل می گرفت. در زمان اردشیر اگرچه فرایند تمرکزگرایی آغاز شده بود و تعداد شاهان محلی به شدت کاهش یافت، اما با این همه، حکومت وی بر همان پایه هایی استوار بود که شاهنشاهی پارتیان قرار داشت. بر پایهٔ توصیف کتیبهٔ شاپور یکم بر کعبهٔ زرتشت از دربار اردشیر، ذکر نام اردشیر به عنوان شاه بزرگ (شاهنشاه) به همراه چهار «شاه» که حاکمان نیشابور، مرو، کرمان و سیستان می بودند به میان آمده است. سه پادشاهی مکوران، تورستان و کوشانشهر نیز بودند که به خراج گذاردن به اردشیر و تبعیت از وی را گردن نهاده بودند. این شاهان محلی تا حدودی نیمه مستقل از دولت مرکزی می بودند و حق جانشینی در آنان موروثی می بود. اما در زمان شاهنشاهان بعدی ساسانی، استقلال برخی از آنان گرفته شد؛ مثلاً در دوران شاپور یکم، استقلال مرو و نیشابور از آنان گرفته شد و سیستان به صورت استان (شهر) در
آمد و به تیول نرسه پسر شاپور یکم داده شد. این نشان از وجود گرایشی فزاینده به سوی تمرکز قدرت از همان ابتدای عصر ساسانی می دارد. ساختار دولت مرکزی اشکانی، به «نجیب زادگان محلی» و «بزرگان طایفه ای» وابسته بود و حکومت های خودگردانی محلی برپایهٔ «اشرافیت سالاری» و «منافع قبیله ای» را در دل خود داشت. اردشیر دریافته بود که پیگیری و به سرانجام رسانیدن سیاست یورش و الحاق گری، بدون پایاسازی و تثبیت قدرت در قلمرواش ناممکن خواهد بود؛ وز همین روی تنها با زدودن حاکمان محلی و برپای سازی قدرتی مرکزی با نظامِ دیوان سالاریِ سازمان یافته می توانست توازن نظامی در وضع موجود و ساختار سرزمینی را دگرگون سازد. اگرچه حکومت ساسانیان در روزهای نخست خود هیچ تفاوتی با دوران پایانی اشکانیان نداشت، اما همان طور که گفته آمد، از ویژگی های برجستهٔ دوران ساسانی، وجود گرایشی فزاینده به سوی تمرکز قدرت در ایران از همان روزهای نخست برآمدن ساسانیان بوده است. در آغاز کار ساسانیان، ایران از اتحادیه ای از پادشاهی ها و بزرگزادگان زمین دار (تیول داران) تشکیل می شد که هرکدام به اندازه های گوناگون، درجه ای از استقلال از دولت مرکزی می داشتند و از راه های مخ
تلف با آن در پیوند اقتصادی می بودند. به بیانی دیگر، در فلات ایران گونه ای جامعهٔ فئودالی زیر حاکمیت ملاکان بزرگ برپای می بود در حالی که در دشت های میان رودان بیشتر فرهنگ شهرنشینی و شهرهای کاروانی صورت اجتماع می بود. شهرسازی. نخستین شاهنشاهان ساسانی شماری شهر در ناحیه های گوناگون ایران بنیاد یا بازسازی کردند. از کتیبه های نخستین ساسانی پیداست که «دگرگون کردنِ نام»، بازسازی یا نوسازی شهرهای تازه در آن منطقه هایی انجام می شد که به دست نیروهای ساسانی گشوده شده بودند و بخشی از مایملک شاهنشاهی (دستکرت) محسوب می شدند. این «شهرهای شاهی» دورهٔ ساسانی، مراکز پادگان های نظامی در سرزمین های نوگشوده بودند و بعدترها مرکز حوزه های اداری نوبنیاد و بودباش کارگزاران دولتی شدند. بدین صورت افزایش شمار «شهرهای شاهی» برابر با رشد دستکرت شاهنشاهی بود؛ بنابراین به جای شهرهای خودگردان دورهٔ پارتی که بیشتر در نواحی غربی کشور بودند و مستقلاً از دولت مرکزی، مناطق کمابیش گسترده ای را زیر فرمان خود می داشتند، در اوایل دوران ساسانی، برآمدن «شهرهای شاهی» را دربرداشت که مراکز پادگانی دولت مرکزی محسوب می شدند. هر یک از این منطقه ها برای مرکزی
ت یک ناحیهٔ روستایی و زیر حاکمیت یک «شهرب» ساخته می شد و مالیات این منطقه ها مستقیم به شاهنشاهی فرستاده می شد. از دگر سوی، در کنار زمین های شاهی (دستکرت)، سرزمین های وسیعی زیر فرمان بزرگزادگان زمین دار و اشراف محلی نیز وجود می داشت و شاهنشاه کنترل مستقیمی بر آنان نمی داشت و خراج این سرزمین ها از راه های غیرمستقیم به خزانهٔ شاهنشاهی پرداخت می شد. از همین روی بود و توسعهٔ شمار منطقه های شاهی و ناحیه های پیوسته بدان (دستکرت) به هدف داخلی و سیاست مالی اردشیر و فرزندانش مبدل گشت. اگرچه دوگانگی وضع مالیاتی میان زمین های شاهنشاهی (دستکرت) با مالیات مستقیم به خزانهٔ شاهنشاهی با اراضی زیر فرمان بزرگزادگان و اشراف زمین دار با مالیات غیرمستقیم به خزانهٔ شاهنشاهی، تا اصلاحات مالیاتی دوران قباد یکم و خسرو انوشیروان ادامه داشت. شهرهایی که ساخت آن ها به اردشیر بابکان نسبت داده شده است، به شرح زیر است: به گفتهٔ طبری، اردشیر بابکان هشت شهر بنیاد کرد که از آن ها سه شهر در پارس به نام های «اردشیر خوره»، «رام اردشیر» و «ریو اردشیر» بود؛ یکی در خوزستان به نام «هرمزد اردشیر»، دو شهر در سواد زیر نام «به اردشیر» و «استاباد»، یکی در
بحرین با نام «پسا اردشیر» و یکی در نزدیکی موصل کنونی به نام «نود اردشیر». اگرچه رسیدن تاریخ ساخت همهٔ این شهرها به روزگار شاهنشاهی اردشیر مورد تردید است؛ مثلاً دانسته است که چندین شهر را شاپور یکم «با نامی مرکب با اردشیر» به افتخار پدرش بنیان نهاد. این درحالی است که برخی دیگر به دست دیگر اردشیرنامان بنیان نهاده شده اند. ایدئولوژی دولتی و اندیشهٔ ایرانشهری. بقایای ویرانه های پاسارگاد و تخت جمشید می توانست یادمانی پایدار از شکوه گذشتهٔ ایالت پارس باشد؛ گرچه آگاهی از وجود یک امپراتوری بزرگ اغلب به دست فراموشی سپرده شده بود. برپایهٔ دانسته های موجود از سکه های حاکمان محلی پارس پیش از برآمدن ساسانیان، تقریباً از اندکی پس از مرگ اسکندر مقدونی، بی انقطاع دستِ کم یک پادشاه محلی در سرزمین پارس حکومت می کرده است. نخستین شاهان محلی پارس به «فره ترکه»، به معنای والی یا فرمانروا معروف بوده اند؛ آنان بر سکه هایشان عنوان «فرمانروای خدایان» (فره ترکهٔ بغان) را می نگاشته اند؛ این سکه نبشته، محل مطالعات مهمی چند بوده است. پانائینو چنین می پندارد که مُراد از عبارت «خدایان» (بغان)، ایزدانی همچو «اهورامزدا»، «میترا» و «آناهیتا» ا
ست که مورد حمایت هخامنشیان می بودند. دریایی برآن است که «خدایان»، اشاره به شاهان هخامنشی می دارد و نه «ایزدان تحت حمایت ایشان». وی می افزاید که «خدایان» (بغان) یادشده بر سکه ها، همان شاهان هخامنشی بودند که پس از مرگ، توسط سلوکیان پرستیده شدند. این احتمالاً دلیل آن است که چیزی که امروزه بر سکه های اردشیر و دیگر شاهنشاهان متقدم ساسانی «بغ» به معنای «خدایگان» خوانده می شود، ریشه در مفاهیم یونانی می دارد. از شواهد نام شناختی و شمایل شناختی این سکه ها چنین برمی آید که یاد هخامنشیان و دلبستگی به آیین آتش —از اصول دیانت زردشتی— در پارس همچنان وجود داشته است. شباهت سکه های اردشیر بابکان با سکه های واپسین شاهان محلی پارس، گویای وجود سنتی ایرانی و دلبستگی پادشاهان محلی بدان است. بر سکهٔ هوبرز، یکی از شاهان محلی پارس، چنین نوشته شده است: «هوبرز، فرمانروا از ایزدان، پسر یک پارسی». اهمیت این سکه نبشته در این است که نشان می دهد عنوان روی سکه های اردشیر بابکان «مزداپرست، خدایگان اردشیر شاهنشاهِ ایران که "چهره از یزدان می دارد"» ادامهٔ سنت فره ترکه هاست. از دگرسوی با بودن نام های پادشاهانی مانند داریوش و اردشیر بر سکه های شا
هان محلی این خطه، اگر انگاشته نشود که دودمانی فرعی از هخامنشیان همچنان در پارس حاکم بوده اند، حداقل ادامهٔ حیات پاره ای از سنت های هخامنشی را گواهی می دهد. به هر روی، به قدرت رسیدن اشکانیان به مثابهٔ چیرگی ایرانیان صحراگرد و دورافتاده بر ایرانیان شهرنشین بود؛ دستهٔ دوم که نسبت به دسته نخست ریشه دارتر و دارای اصالت ملی بیشتری بودند، با دید خصومت آمیز به پارتیان نگریسته، آنان را غاصبانی بدوی می انگاشتند که حق آنان را پایمال کرده اند و پارس سردستهٔ این مناطق بود. اردشیر نقش بسزایی در توسعهٔ ایدئولوژی شاهنشاهی داشته است. وی کوشید تا خویش را به مثابهٔ مزداپرستی مرتبط با خدا و دارندهٔ فَرّه ایزدی بنمایاند. ادعای مشروعیت پادشاهی وی به عنوان نورسته ای برحق از نسل شاهان اسطوره ای ایرانی و نیز تبلیغات منتسب به اردشیر علیه مشروعیت و نقش پارتیان در توالی تاریخ ایرانی، مؤید جایگاه ممتازی است که میراث هخامنشی در ذهن نخستین شاهنشاهان ساسانی می داشت. اگرچه دیدگاه رایج برآن است احتمالاً ساسانیان چندان دربارهٔ هخامنشیان و وضعیتشان نمی دانسته باشند. از دگر سوی، شهبازی چنین می پندارد که نخستین شاهنشاهان ساسانی، با هخامنشیان آشنا
می بودند و شاهنشاهان متأخر ایشان، به عمد به کیانیان روی آوردند. دریایی نیز در همین راستا می افزاید که ساسانیان آگاهانه هخامنشیان را نادیده گرفتند تا بتوانند پیشینهٔ خود را به کیانیان برسانند؛ وز همین بود که تاریخ نگاری مقدس را در پیش گرفتند. در این شیوه از تاریخ نگاری، آگاهی جامعه و دستگاه دیوانی اهمیتی نداشته و دربار به یاری دستگاه دینی بود که تاریخ دلخواه خویش را می پراکند. اردشیر برای یادبودهای پیروزی هایش، اقدام به نقر سنگ نگاره در فیروزآباد، نقش رجب و نقش رستم کرده است؛ در سنگ نگارهٔ وی در نقش رستم، اردشیر و اهورامزدا سوار بر اسب در برابر یکدیگرند و جسد اردوان و اهریمن زیر سم اسبان اردشیر و اهورامزدا تصویر شده است. از این نقش چنین برمی آید که اردشیر می پنداشته یا می خواسته که دیگران بپندارند که حاکمیت وی بر سرزمینی که در کتیبه ها «ایرانشهر» خوانده می شده، از سوی پروردگار مقرر شده است. واژهٔ ایران، پیش از این، در اوستا و به عنوان «نام سرزمین اسطوره ای آریاییان» بکار می رفت؛ در دوران اردشیر، عنوان «ایران» بر جغرافیای زیر حاکمیت ساسانیان اطلاق شد. اندیشهٔ «ایران»، هم برای جوامع زردشتی و هم غیر زرتشتی سراسر
شاهنشاهی پذیرفته شد و حافظهٔ جمعی ایرانیان در مراحل گوناگون و لایه های مختلف جامعهٔ ایرانی تا دوران مدرن امروز ادامه یافته و زنده مانده است. آنچه روشن است، مفهوم «ایرانشهر» کاربردی مذهبی نیز داشته و سپس به پیدایش صورت سیاسی آن به معنای مجموعه ای از سرزمین ها انجامیده است. برگزیدن جایی همچو نقش رستم که آرامگاه شاهان هخامنشی است برای سنگ نگاری و کتیبه نویسی، مکان معبد آناهیتا در اصطخر و بودن نام برخی شاهان هخامنشی به عنوان نیا در شجره نامهٔ افسانه ای ساسانیان، نمایانگر وجود گرایش به هخامنشیان در روزگار نخست ساسانیان می باشد. مدارک بسیاری در نوشته های پارسی میانه و عربی-فارسی وجود می دارد که نشانگر وجود مواجهٔ پرخاشگرانهٔ ساسانیان با روم برای بازگشت به وضعیت باشکوه گذشته در غرب است و چنین انگاشته شده که این عظمت توسط رومیان گرفته شده است. در این باره طبری آورده است که اردشیر مدعی بود و اعلان می داشت که برای گرفتن انتقام دارای دارایان (دارا بن دارا) که به دست اسکندر مقدونی شکست خورد و کشته شد بپای خاسته است. مورخان رومی همچو هرودین و دیون کاسیوس نیز ذکر گزارش هایی پیرامون «بازگشت خواهی ساسانیان به شکوه و قلمروی
هخامنشیان» را به میان آورده اند؛ این گزارش های مورخان رومی نشان می دهد که رومیان اهداف سیاست خارجی ساسانیان را به خوبی درک کرده بودند اگرچه درک درستی از تغییر و دگرگونی سلسلهٔ شاهنشاهی ایران نداشتند. این نکته قابل توجه است که جایگاه اسکندر در اندیشهٔ بازگشت خواهی ساسانیان —که به عنوان نابودگر ایران شناخته می شد—، در آن هنگام مصادف و منطبق شده بود با ایدهٔ «تقلید و بزرگداشت از اسکندر» در میان امپراتوران روم؛ کاراکالا خویش را «اسکندر دوم» می خواند و «الکسندر سوروس» وی را گرامی می داشت. کتنهوفن، رابین و هویسه، برآن اند، آن دسته از منابع یونانی-رومی که از باخبر بودن ساسانیان از هخامنشیان و بازگشت خواهی توسعه طلبانهٔ ایشان به اراضی هخامنشیان گزارش هایی داده اند، کارکردی تبلیغاتی می داشته و می باید در چارچوب اندیشه های امپراتوری روم تفسیر شوند. اما چیزی که واضح است، ادعای اردشیر و بعدتر پسرش شاپور بر اراضی رومی است. دریایی برآن است که سبب جنگ های اردشیر و شاپور با روم، برای انطباق آرمان های ارضی خویش با سنت ها بوده است؛ وی چنین می پندارد که ادعای ساسانیان بر سرزمین های آسیایی به مثابهٔ میراث پدران خویش، مبنای اساطی
ری می داشته و از داستان اسطوره ایِ فریدون تقسیم جهان میان پسرانش (سلم و تور و ایرج) ناشی می شده است؛ در این اسطوره، فریدون پادشاهی توران را به تور و روم را به سلم می بخشید و ایران [که بهترین جای جهان است] را به ایرج؛ برادران بر وی رشک می برند و جهان اندر جنگ فرومی غلطد. ساسانیان نیز با نگاهی اساطیری، خویش را فرزندان ایرج و رومیان را وارثان سلم می پنداشتند. دریایی ادامه می دهد که فقط این چنین می توان بر ادعاهای ارضی ساسانیان که در آثار دیوکاسیوس و هردویان آمده است، پی برد. وی برآن است که ادعاهای ارضی ساسانیان، اساساً با آنِ هخامنشیان متفاوت بوده است. در تبارشناسی افسانه ای ساسانیان نیز که در کارنامهٔ اردشیر بابکان پدیدار گشته است، از پیوند خویشی میان ساسانیان و هخامنشیان یاد می شود. در این کتاب اندیشه ای که بازتاب یافته است همانا پیوند ساسان نیای دودمان ساسانی با نوادگان داریوش از یکسوی و پادشاهان محلی پارس از سوی دیگر است. اگرچه ساسانیان در سدهٔ پنجم میلادی نسب و نیای خود را به پادشاهان اسطوره ای اوستا یعنی کیانیان رسانیدند که نمودش افزوده گشتن لقب «کی» به القاب شاهنشاهان ساسانی می باشد. این پرسش که آیا این د
ست ادعاها و نقشه ها و کین خواهی ها به همان شکل که منابع تاریخی آورده اند، به واقع توسط خود اردشیر مطرح شده است یا بعدترها به وی به عنوان بنیان گذار شاهنشاهی منتسب شده، به سبب نبود منابع کافی هنوز بی پاسخ مانده است؛ اگرچه انتساب این ادعاها پس از حیات اردشیر بدو منطقی تر می نماید. با این اوصاف، در این موضوع شکی نیست که دیدگاه های بلندپروازانهٔ اردشیر پیرامون سیاست و رابطه با جهان خارج، برپایهٔ از سرگیری و تکرار موفقیت های هخامنشیان شکل گرفته بود. به هر روی دانایی ساسانیان از هخامنشیان، دانسته هایی سطحی و مبهم بوده و مبنایی باقاعده و تاریخی نداشته است. در همین راستا، ریچارد فرای و دریایی برآنند که آن بخش از منابع عربی-فارسی (مانند طبری) که دربردارندهٔ تاریخ ساسانیان از آغاز تا روزگار خسرو انوشیروان است را باید به دیدهٔ تردید نگریست؛ ایشان این نگاه تردید آلود را بر متونی همچو کارنامهٔ اردشیر بابکان نیز روا می دانند؛ این نگاه تردیدآمیز از آن سبب بوده است که اکثر منابع تاریخ ایرانی در دورهٔ خسرو انوشیروان و به دست کاتبان دربار و روحانیون تدوین می کردند تا تاریخ گذشتگان خویش را با جهان بینی آن روز شاهنشاهی ساسانی تط
بیق دهند و به طریق اولی تصویری آرمانی و منطبق بر آرمان های خسرو انوشیروان از اردشیر بابکان ترسیم کنند. سیاست دینی. بابک موبد بزرگ معبد آناهیتا در اصطخر و پدر اردشیر پایه گذار دودمان ساسانی بود که با آغاز حکومت وی، دین بر تخت ایران برنشست. شاید اعتبار موبدانی بابک درگرفتن قدرت از گوچهر بازرنگی - حاکم وقت پارس که علاقه ای به پیروی از آئین آتش نشان نمی داد - کمک کرده باشد. در تصویری مخدوش، بابک و پسرش شاپور بر دیواری در تخت جمشید نشان داده شده اند؛ در این تصویر، بابک و شاپور هردو تن پوش سر همسانی همانند آنِ شاپور یکم بر سکه هایش بر سر می دارند؛ در این تصویر بابک در مقام دوگانهٔ شاه-موبد درحالی نمایان شده است که با یک دست دستهٔ شمشیرش را در مشت می فشارد و با دستی دیگر آتش آذرگاه را برهم زده و هیمه بر آن می افزاید. شاپور پسر بابک نیز سوار بر اسب، با یک دست شمشیرش را در مشت فشرده و با دستی دیگر حلقهٔ روبان داری را که نشان شاهی است می ستاند. اردشیر که در حدود ۲۲۰ میلادی به جای برادرش شاپور بر تخت حکومت پارس می نشیند، در نخستین سکه هایش، همان تاج برادرش شاپور را —منتها از روبرو— بر سر می دارد و بر پشت سکه نیز تصویر پ
درش بابک نقش بسته است. دین زرتشت تا هنگام روی کار آمدن اردشیر بابکان، آیین مورد ایمان و زیر چتر پشتیبانی ساسانیان بود. باور رایج بر این بوده است که با برآمدن اردشیر، پریستاران آتشکده ها مورد توجه و احترام قرارگرفتند و دگراندیشان مورد آزار؛ ولی این روایت امروزه محل اختلاف چندی است. اگرچه هیچ مقام برجستهٔ آیین زرتشتی، جایگاه ارجمندی در دربار او نداشت، ولی به نظر می آید نخستین پویه ها برای نهادینه کردن دین زرتشت به عنوان دینی دولتی در زمان اردشیر انجام شده باشد؛ همچنین سنت های برجای ماندهٔ هخامنشی، هلنی و اشکانی نیز در هم آمیخته شده و در این دوره مورد استفاده قرارگرفت. اردشیر در سکه ها و در کتیبه اش در نقش رستم، خود را مزداپرست و از تبار ایزدان خوانده است. در سکه های بعدی اردشیر، تاج دندانه دار به جای سرپوش سنتی بر سرش نقش شده است؛ این تغییر در کنار افزوده شدن عبارت «... چهر از یزدان می دارد» (از نسل ایزدان است)، نشان دهندهٔ پایگاه ایزدی اردشیر است. این تاج دندانه دار، به سان همان تاجی است که بر سر اهورامزدا در سنگ نگاره های دیهیم ستانی در نقش رستم تصویر شده است و دانسته نیست که تاج اهورامزدا از تاج اردشیر گرفته
شده است یا برعکس. باورهای او نیز بر پشت سکه هایش با به نمایش کشیدن آتشکده نمایان شده است. نقش برجسته های او در فیروزآباد، نقش رستم و نقش رجب، وی را نزدیک به اهورامزدا نشان داده اند. التفات اهورامزدا به اردشیر، به موجب اندیشه های اسطوره ای ایرانی، به صورت "فَرّه" نمود یافته است که آن را می توان با «توخهٔ» یونانی و «فورتونای» رومی سنجید. فره مندی اردشیر، مشروعیت پادشاهی وی را می رساند. بنیادگذاری آتشکده ها و اعطای وقوفات بدان ها به همراه توجه به متون دینی زردشتی، یکی دیگر از راه های کسب مشروعیت اردشیر بود؛ آتشکده ای ویژه به نام «آتش اردشیر» نیز در آغاز شاهی او پایه ریزی شد که شاپور یکم در کتیبه اش در بیشاپور از آن نام برده است. مسعودی در مروج الذهب سخنانی را بدو منسوب نموده است: سیاست اردشیر در برابر جوامع نامزداپرست درون قلمروش، روزگاری دشوار را برای ایشان پدیدآورده بود. یهودیان و باورمندان به برخی آیین های دیگر، در دورهٔ اشکانیان کم وبیش مورد بردباری قرار می گرفتند و استقلال محدودی نیز داشتند. اردشیر و سپس پسرش شاپور —به ویژه در آغاز سلطنتش— کوشیدند تا خودمختاری یهودیان را محدود کرده و آنان را از حقوق مستقل
قضایی و قانونی شان محروم سازند؛ انگیزهٔ این اقدامات احتمالاً گسترش جامعهٔ زرتشتی بوده باشد. با مسیحیان سریانی زبان با بردباری و نرمش بیشتری برخورد می شد و بر جمعیت آنان تا میانهٔ سدهٔ سوم میلادی افزوده شد. مانی تا زمان مرگ اردشیر دعوتش را آشکار ننمود؛ شاید به درستی دریافته بود که شاپور گوشی شنواتر از پدرش می دارد. دربار و مناصب دولتی. ترتیب اولویت بزرگان دربار اردشیر، برپایهٔ کتیبهٔ شاپور یکم بر کعبه زرتشت دانسته است. بدین ترتیب نخست چهار شاه با داشتن حق جانشینی مورثی در خانوادهٔ خویش به شمول سَتارُپ شاه اَبَرینَگ (ابرینه؛ «[سرزمین های] فراتر»؛ نیشابور، یا خراسان)، اردشیر شاهِ مرو، اردشیر شاهِ کرمان، اردشیر سکان شاه (سیستان شاه) آمده است. پس از آن، نام سه ملکه به قرار «دینگ بازرنگی» مادربزرگ اردشیر، «رودک» مادر اردشیر و «دینگ بابکان» خواهر و همسر اردشیر ذکر شده است. سپس نام «اردشیر بیدخش» و «بابک هزاربد» و پنج عضو از خاندان های بزرگ، به ترتیب «دیهین» از خاندان وراز، ساسان از خاندان سورن، ساسانِ اندیگان خدای و پیروز و گوک از خاندان کارن به همراه «ابرسامِ فَراردشیر» که احتمالاً مشاور ارشد بوده، آمده است. پس از
آن، ذکر نامِ پانزده شخصیت برجسته به میان آمده که شامل «سپهبد»، «دبیرفت»، آیوندبد (رئیس تشریفات)، فرمدار و دبیرانش و مقامات مذهبی شامل هیربد و موبد و مغ، گفته شده است. براساس این کتیبه، مناصب بزرگ فرمدار، موبدان موبد و هیربدان هیربد، در زمان اردشیر هنوز پایه گذاری نشده بودند. از این فهرست می توان چنین پنداشت که در منابع متأخر ساسانی، در نام ها و رویدادهای مهم آن روزگار، تحریفاتی رخ داده است؛ مثلاً در تاریخ روایی ایران، سرزمینی که «مهرک اندیگان» حاکمش بوده را «بزرگ ترین دشمنان اردشیر» نامیده اند؛ حال آنکه منطقهٔ مذکور، زیر فرمانروایی ساسان شاه اندیگان بوده و در کتیبهٔ مذکور، در شمار مناطق هوادار اردشیر یاد شده است. از این فهرست چنین پیداست که گروهی همداستان در حمایت از اردشیر پدید آمده بودند که غیر از شاهان اندیگان و اپرناک و مرو و سیستان، نمایندگان دودمان های بزرگ ایران همچو ورازها، سورن ها و کارن ها نیز در شمار آنان بودند؛ برپایهٔ منابع رومی، برخی از فرمانروایان کوچک میان رودانی نیز بدیشان پیوسته بودند. اردشیر در تاریخ روایی-اساطیری ایران. در تاریخ روایی ایران، اردشیر همچو مردی قهرمان و جسور و دوراندیش و با ح
س پایمردی و حوصلهٔ فراوان نمایانده شده است؛ بنابراین متون، وی مردی استوار و عین دست یازیدن به خشونت و بی رحمی های بسیار، همواره رفتاری جوانمردانه می داشته و به گاه نبرد، همواره پیشاپیش جنگاوران خویش می جنگیده است. در متون تاریخ روایی ایران، اردشیر از آن روی کامیاب شد که از نسل دودمان شاهنشاهان باستانی ایران بوده و از سوی یزدان به فرمانروایی ایرانشهر برگزیده شده بود. اما در این نکته تردید نیست که موجه جلوه دادن فرمانروایی ساسانیان، بعدها و در اواخر دورهٔ شاهنشاهی آنان با افزودن مطالبی چند بر جریان واقعی رویدادهای آن روزگار صورت پذیرفت و احتمالاً آوردن این مطالب در نوشته های رسمی علل سیاسی می داشته باشد. در نامهٔ تنسر، چنین آمده است که ارادهٔ اردشیر بر آن است که کین دارا را از اسکندریان (رومیان) بخواهد. این متن به وضوح برای برانگیختگی احساسات ملی ایرانیان نوشته شده بود؛ اگرچه این گونه روایات بیشتر مشخصهٔ داستان های حماسی می دارد، اما این حقیقت روانشناختی را آشکار می سازد که ایرانیان، سده های درازی عمیقاً احساس دارا بودن هویت ملی می داشتند و خود را از دیگر مردمان متمایز می دانستند؛ و از همین روی که سرزمین های دی
گری که ایرانیان بر آن ها چیره می شدند، هرگز «ایران» نامیده نشدند بلکه «انیران» خوانده شدند. سنگ نگاره های اردشیر. هنر سنگ نگاری ساسانیان، به دست اردشیر پایه گذارده شد و تا زمان شاهنشاهی شاپور دوم رونق داشت. این هنر در زمان خسرو پرویز دوباره زنده شد. سنگ نگاری های اردشیر با اندک نمونه های باقی ماندهٔ اشکانی، آشکارا متفاوت است و قالب تاریخی تازه ای در آنان پیداست. سه سنگ نگارهٔ نخست او، سبک های مختلفی می دارند ولیکن سیر تکاملی روشنی را نشان نمی دهند. تنها چهارمین سنگ نگاره —یعنی تصویر دیهیم ستانی اردشیر در نقش رستم— ویژگی های مشخصی به خود می دارد که دوباره در سنگ نگاره های شاپور یکم و جانشینان وی پدیدار می شود. سکه شناسی. سکه های ضرب شده در دوران اردشیر، به لحاظ طرحِ نگاشته به سه دستهٔ کلی تقسیم می شوند: دستهٔ نخست سکه هایی هستند که تصویری تمام رخ از اردشیر بر روی سکه و نیم رخی از بابک پدر اردشیر —که به سبک اشکانیان به چپ می نگرد— بر پشت سکه نگاشته شده است. بر روی این سکه ها عبارت «اردشیر شاه» و بر پشت سکه عبارت «خدایگان بابک شاه» نگاشته شده است. دستهٔ دوم همانند سایر سکه های عصر ساسانی، دارای تصویر نیم تنهٔ ار
دشیر با کلاه یا تاجی برسر در حال نگریستن به سوی راست است؛ بر پشت دستهٔ دوم از سکه های اردشیر، —به سان همهٔ سکه های عصر ساسانی— نمایی از آتشدانِ آتشکده به چشم می خورد. بر روی دستهٔ دوم از سکه ها، عبارت «مزداپرست، خدایگان اردشیر "شاهنشاهِ ایران" که چهره از یزدان می دارد» نگاشته شده است که نمایانگر باورهای مذهبی اردشیر می باشد. بر روی دستهٔ سوم از سکه ها، تصویر اردشیر روبروی تصویر پسرش شاپور و عبارت های «شاپور "شاهِ ایران" که چهره از یزدان می دارد» و «آتشِ اردشیر» نگاشته شده است. پشت سکه ها نیز منقوش به آتشدان آتشکده است. نشان پشت سکهٔ دستهٔ دوم، نقشی آذرگاهی است برپایهٔ طرحی یافته در پارس و عبارت «آتشِ اردشیر»، اشاره به آتشی شاهی می دارد که در آغاز سلطنت هر شاه برافروخته می شد. بخش پایهٔ پشتیبان آذرگاه، شباهت هایی به تخت شاهی هخامنشیان می دارد. نوارهای آویخته نیز انتهای پیشانی بندی باز —که نماد پادشاهی در سنن ایرانی است— انگاشته شده است. بدین سال نقشِ پشتِ این دست سکه ها، نماینگر دل مشغولی اردشیر برای نمایاندن خویش نه صرفاً به عنوان جانشین برحق هخامنشیان، بلکه به مثابه زردشتی ای دیندار است. در آرایش سر و موی، ا
ردشیر در نخستین سکه ها به سنن اشکانی پایبند بود و تاجی همانند با تاج های دوران مهرداد دوم برگزید. اما در سال های پایانی، تاج اصلی اردشیر، از نوعی بود که بخشی از موها، در گویی در بالای سر آراسته شده بود؛ گوی و سرپوش، با تورِ ابریشمینی نازک پوشیده و نوارهایی به سوی پشت از آن آویخته شده بود. پرپایهٔ پژوهه ای از کالیری، بسیاری از نمادهای سکه های فره ترکه ها همچو پرچم، بنای یادواره، هیئت ظاهری شخص ایستاده در روبروی آن، برگرفته از هخامنشیان است. دریایی برآن است که اگرچه فره ترکه ها احتمالاً کاربرد درست بنایی همچو کعبهٔ زردشت را نمی دانسته باشند، اما هنوز اهمیتی ایدئولوژیک نزد آنان می داشت. از این روی، از شباهت سکه های اردشیر با سکه های متأخر حاکمان محلی پارس، می توان چنین پنداشت جنبشی برپایهٔ سنن ایرانی و دلبستگی حاکمان محلی پارس بدان وجود داشته است. البته این لزوماً بدان معنا نیست که اردشیر در همهٔ امور به شاهان محلی پارس مرتبط بوده است. میراث. از میان شاهان ساسانی، به دو تن، یکی اردشیر بابکان و دیگری انوشیروان، بیش از شاهان دیگر اندرز و کلمات حکیمانه نسبت داده شده و در اغلب کتاب های ادب و تاریخ عربی و از آنجا، در
کتاب های اخلاق و تاریخ فارسی، این گونه آثار از آنان نقل گردیده است. از اهم آثار منسوب به اردشیر، «عهد» اوست. عهد اردشیر. عهد اردشیر رساله ای است متضمن وصایای سیاسی اردشیر به شاه های ایرانی که پس از او به پادشاهی می رسند و در آن اندرزهایی را آورده که به کار بستن آنها، به زعم او، در اداره مملکت لازم است. ابن ندیم یک بار از کتابی به نام کتاب عهد اردشیر یاد می کند که آن را احمد بن یحیی بن جابر البلاذری (د ۲۷۹ ه .ق)، یکی از مترجمان فارسی (=پهلوی) به شعر عربی گرد آورده بود. بار دیگر در فصل مربوط به کتاب های ایرانیان و رومیان و هندیان و عربان در مواعظ و آداب و حکم کتابی را به نام عهد اردشیر بابکان الی ابنه سابور ذکر می کند و چنین می نماید که منظور او کتابی دیگر است. اصل پهلوی متن عهد اردشیر از میان رفته، اما چند نسخه از ترجمه عربی آن در دست است: علاوه بر این متن کامل، خلاصه ای از آن نیز با عنوان «منتخب من عهد اردشیر بن بابک» در دست است. در دوره اسلامی عهد اردشیر از معروفیت برخوردار بوده و در بسیاری از کتاب های تاریخ و ادب از آن یاد شده است. مسعودی از آن یاد کرده و عبارتی از آن را دربارهٔ هزاره آخر آورده است. در مجم
ل التواریخ و فارسنامه نیز نام آن ذکر گردیده و در کتاب اخیر در مورد انوشیروان آمده است که «عهود اردشیر بن بابک پیش نهاد و وصیت های او را که در آن عهود است به کار بست.» همین مطلب را طبری و ثعالبی نیز آورده اند. جاحظ عهد اردشیر را همراه با «امثال بزرگمهر» آورده است و می نویسد که دبیران (=کُتاب) از آن ها استفاده می کرده اند. ابوالعباس مبرد (د ۲۸۶ه) می نویسند مأمون دستور داده بود که معلم فرزندش الواثق بالله کتاب خدا را بدو یاد دهد و عهد اردشیر را بر او بخواند و او را وادار به حفظ کلیله و دمنه کند. عهد اردشیر به پسرش شاپور. ابن ندیم از رساله ای با عنوان عهد اردشیر بابکان الی ابنه سابور، در ضمن کتب مواعظ و آداب و حکم، نام می برد. احتمالاً این همان متن کوتاهی است که با عنوان نسخهٔ عهد اردشیر الی ابنه سابور در کتاب نهایة الأرب منسوب به اصمعی آمده است. این متن را ظاهراً ابن مقفع یا به احتمال بیشتر مؤلف سیر الملوکی که مآخذ نهایة الأرب بوده، از روی ترجمه عربی عهد اردشیر انتخاب کرده و مطالبی را بر آن از جاهای دیگر افزوده است. ابن قتیبه مطلبی را از اردشیر خطاب به پسرش، به نقل از «کتابٌ من کُتُب العجم»، آورده است که آن را د