Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
چنین کشش آن ها و قواعد ساختن قطعات موسیقی است، بنا بر این علم موسیقی، شامل دو قسمت است: علم ترکیب نغمات مربوط به صداهای موسیقی و علم اوزان مربوط به زمان هایی که صداهای یک نغمه را از یک دیگر جدا می سازد. پایه های این دو قسمت بر اصولی استوار است که از علومی خارج از موسیقی اخذ می شوند؛ بعضی از این اصول، از ریاضی و بعضی دیگر، از فیزیک و علوم طبیعی و برخی، از هندسه گرفته می شوند.» وی در تعریف صدا، فلسفه وجود صدا و ماهیت آن را بیان می کند و می گوید: «صدا، یکی از پدیده های خارجی است که حواس ما درک می کند و احساس آن ممکن است خوش آیند باشد…» صدا، از نظر احساس به خودی خود نمی تواند خوش آیند یا بدآیند باشد، فقط هنگامی که بیش از اندازه شدت یابد، گوش ما از آن رنج می برد. یک آلت موسیقی که بیش از حد لازم قوی زده شود، صدای نامطبوع ایجاد می کند که به گوش، زننده است، ولی از طرف دیگر صدا می تواند، نه از نظر احساس، بلکه از نظر رابطه ای که با قوه شنوایی دارد و به وسیله آن تصویری از صدا در ذهن ایجاد می شود و هم چنین عملی که در یک قطعه موسیقی دارا است، خوش آیند یا بدآیند باشد. در شرح علل زیری و بمی صدا، قوانین ارتعاش را در اجسام رو
شن می سازد و می گوید: علل زیری صدا، عبارتند از: اتصال شدید ذرات جسم و سختی آن، کوچکی ابعاد آن و زیادی نیروی کشش و… درجهٔ زیری و بمی، با زیاد و کم شدن علل آن بستگی دارد؛ مثلاً تاری، با کشش ثابت، تغییر طول صداهایی با زیر و بمی متفاوت ایجاد می کند؛ هر چه طویل تر باشد، صدا بم تر است. تعیین درجهٔ زیر و بمی، به اندازه گیری مقادیر خواصی که به آن اشاره شده، میسر است. هم چنین مقایسه دو صدا، با مقایسه مقادیر خواص مشابه آن، انجام می شود؛ مثل مقایسه طول های آنها. بنا بر این مسلم می شود که اولاً هر دو صدا به نسبت معینی از زیری و بمی می باشند و ثانیاً می توان نسبت بین آن دو را مشخص نمود. ابعاد ملایم و غیر ملایم را با نسبت های مشخص، معرفی می کند. ابعاد ملایم، آنهایی است که صداهای آن بالفعل یا بالقوه مشابه باشند. آنهایی که بالفعل مشابهند، با نسبت هایی از اکتاو معرفی می شوند و آنهایی که بالقوه مشابهند، به صورت نسبت هایی به شکل+ ۱/ ی به اصطلاح نسبت های سوپر پارتیل می باشند. در جمع و تفریق ابعاد، به پیروی از روش فارابی، ضرب و تقسیم نسبت های معرف آن ها را به کار می برد و این عمل در حقیقت فکر ایجاد لگاریتم است. در تقسیم اجناس، گو
ش زد می سازد که مقادیر ۲۴۳/ ۲۵۶ از نیم پرده کوچک تر است و با اینکه این بعد به خودی خود جزء ابعاد غیر ملایم است، ولی وجود آن در دنباله دو بعد ملایم ۸/ ۹ خوش آهنگ و مطبوع است، چنان که می دانیم این جنس معرف گام ماهور ایرانی و ماژر موسیقی غربی است و امروزه جزء دستگاه های اصیل ایران شمرده می شود. هم چنین بین اجناس، جنسی را ملایم تر از همه می داند که ابعاد آن به ترتیب ۹/ ۱۰ و ۸/ ۹ و ۸/ ۱۶ باشد و چنان که مشهود است گام هارمونیک، از خواص فوق ساخته می شود. وجود هارمون را به معنای امروزی کلمه قائل است و می گوید: صداها ممکن است با هم یا پی در پی نواخته شوند، چنان که می دانیم برای ساختن آهنگ، صداهایی به کار می روند که پی در پی دنبال هم واقع می شوند. وقتی چندین صدا با هم نواخته شوند، در حکم یک صدامی گردند، ولی چنانچه اختلاط آن ها با اصول صحیح باشد، باعث تقویت فکری می گردد… در شرح عود و پرده بندی آن، دقت کامل به کار برده است و به خصوص روشی را به دست می دهد که فقط با تشخیص اکتاوهای زیر و بم، می توان تمام پرده های عود را بست. بخشی از وسعت فکر و دقت علم شیخ الرئیس، در مطالعات مباحث آواشناسی و موسیقی، با این بیان مشخص گردید. بخ
ش چهارم: هیئت. بخش هیئت ریاضیات شفا که مفصل ترین بخش این کتاب را تشکیل می دهد، حاوی سیزده مقاله است. مقالات هیئت. مقاله اول، مانند دوازده مقاله بعدی، تلخیص کتاب بطلمیوس (المجسطی) می باشد. در فصول اول، دوم و سوم جایگاه زمین در میان افلاک و چگونگی به وجود آمدن خسوف و کسوف مطرح گردیده است. ارصاد ستارگان، تشخیص ساعت ظهر و مغرب و زمان طلوع و… دیگر مطالبی است که در این مقاله آمده است. در مقاله دوم، راجع به شناخت مقدار مشرق و همین طور شناخت نسبت مقیاس ها با سایه های آن ها در اعتدال ربیعی و خریفی و… و شناخت زوایای به وجود آمده از تقاطع دو دایره بروج و نصف النهار و شناخت زوایای حاصله از تقاطع دوائر بروج و افق و همین طور زاویهٔ حاصله از تقاطع دوائر بروج و دائره ای که از قطب افق می گذرد. از دیگر مباحث مطرح شده در این مقاله، مقدار زمان سال است که با اختلاف روز و شب در فصول مختلف سال، بیان گردیده است. مقاله چهارم، در مورد ارصادات است که برای شناخت حرکات ماه مؤثر است. زمان ادوار ماه و دیگر مطالبی در مورد حرکت این سیاره نیز در همین مقاله مورد بررسی قرار گرفته است. تحقیق احوال قمر، موضوع مقاله پنجم است که موارد مختلفی در این
باره مطرح شده است. در مقاله ششم، جداول اجتماعات و استقبالات آمده که بیان حدود کسوف و خسوف و جداول آن ها موضوع این مقاله اند. مقاله هفتم، راجع به امور کواکب ثابت است و مقاله هشتم، دربارهٔ تقارن آن کواکب ثابته با خورشید، در هنگام طلوع و غروب و وسط ظهر است. فصل نهم و دهم و یازدهم، در جوامع امور کواکب متحیره است. مقاله دوازدهم، دربارهٔ مقدماتی است که آگاهی بر آن ها برای شناخت رجوع کواکب پنج گانه لازم است. مقاله سیزدهم، دربارهٔ اصولی است که در ممر کواکب پنج گانه بر اساس آن ها عمل می شود. دیگر آثار ابن سینا در هیئت. ابن سینا، کتب دیگری نیز در علم هیئت تألیف کرده است که از جمله آن ها می توان به بخش نهم کتاب نجات، تحریر المجسطی، علة قیام الارض فی حیزها یا قیام الارض فی وسط السماء، تفسیر السماء و العالم، کتاب الارصاد الکلیة، مقالة فی خواص خط الاستواء و معرفة ترکیب الافلاک اشاره کرد. ابزار ساخته شده توسط ابن سینا برای رصد ستارگان، توجه بسیاری از دانشمندان این علم را به خود جلب کرده است؛ برای نمونه می توان به یک مورد از آن ها اشاره کرد که از ابتکارات شیخ محسوب می گردد و شرح آن به این صورت است: دو بازوی و که هر دو دارای
ضخامت و مدرج هستند، در نقطه لولا می کنیم. هر یک از دو بازو دارای طولی لااقل به اندازه ۵/ ۳ متر است، ولی طول بازوی زیرین می تواند کمی بیشتر از بازوی بالایی باشد. بر روی بازوی و عمود بر آن، زائده به طور ثابت نصب شده که روی آن، دو سوراخ و قرار دارند. زائده نیز دارای ساختمانی عیناً مانند زائده و عمود بر می باشد، به طوری که می توان آن را در طول حرکت داد. هم چنین بازوی متحرکی عمود برداریم و واضح است که با حرکت دادن در امتداد زاویه بین دو بازو، تغییر ارتفاع ستاره در نصف النهار اول بازوی را به طور کاملاً افقی، در امتداد خط نصف النهار قرار می دهیم و با تغییر موضع ستاره را در امتداد رصد می کنیم، اگر دقیقاً روی یکی از نقاط تقسیم که زاویه را نشان می دهد، افتاد، ارتفاع را می توان از روی درجه بندی خواند؛ در غیر این صورت بین دو درجه متوالی مربوط به دو زاویه ۱۱ قرار دارد؛ حال یا ستاره را با قرار دادن روی ۱ و تغییر محل زائده در دو سوراخ و رصد می کنیم یا اینکه را روی ۱ قرار می دهیم و با تغییر محل زائده ستاره را در امتداد و رصد می کنیم و ارتفاع ستاره عبارت خواهد بود از ۱–۱. از این جا معلوم می شود که زائده های و نقش ورنیه را بر
ای این دستگاه اندازه گیری ایفا می کنند. قابل ذکراست که زائده ها طوری ساخته شده اند که خط بازوی را نمی تواند قطع کند. دربارهٔ احکام نجوم، باید گفت ابن سینا از منکران آن بوده و در این باره نیز رساله ای نوشته به نام ابطال احکام النجوم یا رسالة فی الرد علی المنجمین. وی علم احکام نجوم را چنین تعریف کرده است: احکام نجوم، علمی است متکی به گمان و تخمین و هدف آن این است که از صور فلکی ستارگان نسبت به یک دیگر و نسبت به صور منطقة البروج و از رابطه آن ها با زمین، نشانه ها و اخباری را راجع به ممالک، طالع ها، و… دریابد. علم طبیعیات. فصل بندی طبیعیات. این اثر شیخ الرئیس در طول قرون مورد توجه کم نظیر دانشمندان مسلمان و غیر مسلمان واقع گردیده است که حاکی از جایگاه علمی و منطقی آن در بین کتب علوم عقلی می باشد. فعلاً آنچه مورد نظر ما است بخش طبیعیات است. تقسیم بندی بخش طبیعیات شفا، بدین صورت است: این بخش، مشتمل بر هشت فن است و فن اول آن، دارای چهار مقاله است که به ترتیب مشتمل بر پانزده، سیزده، چهارده و پانزده فصل می باشند؛ فن دوم آن، دارای یک مقاله ده فصلی است؛ فن سوم آن، یک مقاله پانزده فصلی دارد؛ فن چهارم آن، یک مقاله نه فصلی
و یک مقاله دو فصلی دارد؛ پنجمین فن آن، دو مقاله دارد که هر کدام دارای شش فصل است؛ فن ششم آن، از پنج مقاله تشکیل یافته است که به ترتیب دارای پنج، پنج، هشت، چهار و هشت فصل می باشند؛ فن هفتم آن دارای یک مقاله هفت فصلی است؛ هشتمین فن آن، از نوزده مقاله تشکیل یافته است که مجموعاً دارای شصت و پنج فصل می باشند. فنون طبیعیات. فن اول. فن اول در سماع طبیعی است و دارای چهار مقاله می باشد که مقاله اول آن در اسباب و مبادی طبیعیات است و دارای پانزده فصل می باشد. مقاله دوم در حرکت می باشد و سیزده فصل دارد. مقاله سوم در اموری است که دارای کم بوده و از چهارده فصل تشکیل یافته است. چهارمین مقاله فن اول، در عوارض این امور طبیعی و مناسبات بعضی با بعض دیگر است که فصولی پانزده گانه دارد. مقاله اول. فصل اول مقاله اول از اولین فن طبیعیات، اختصاص به تعریف طریقی دارد که می توان به وسیله آن از راه مبادی طبیعیات، به طبیعیات عالم شد؛ که این مبادی را در فصل دوم به گونه مصادره و وضع شمارش نموده است و در فصل سوم اشتراک این مبادی را تبیین کرده است. تعریف طبیعت و نسبت آن با ماده و حرکت و صورت، عنوان های فصول بعدی هستند که در آن ها دارا بودن ج
سم طبیعت، ماده، صورت و اعراض را بیان کرده و طبیعت اجسام را مشخص می کند. تعریف مزاج و اجسام بسیطه را نیز در این فصول بیان کرده و الفاظ مشتق از طبیعت را در فصلی دیگر عنوان می کند. وی ضمن توضیح این الفاظ، طبیعت کلیه و جزئیه را تعریف کرده و در فصل بعدش به کیفیت بحث علم طبیعی و نقاط مشترک آن با علوم دیگر می پردازد. علت عنصری، علت فاعلی، علت صوری و علت غایی علل چهارگانه جسم طبیعی هستند که احوالشان در فصل دیگری از مقاله اول بحث شده است. ابن سینا علل ذاتی برای امور طبیعی را عبارت از فاعل، ماده، صورت و غایت می داند. مناسبات این علل نیز در فصل بعدی بررسی شده اند؛ برای مثال، فاعل، از جهتی سبب برای غایت بوده و از جهتی دیگر غایت، سبب فاعل می باشد؛ زیرا این غایت است که فاعل را حرکت می دهد تا فاعل باشد و… اقسام احوال علل، در فصل دوازدهم مطرح شده و در آخرین فصول این مقاله، مباحثی تقریباً مفصل راجع به بخت و اقبال بیان گردیده است. مقاله دوم. مقاله دوم فن اول طبیعیات در حرکت و آنچه که با آن جاری است می باشد و در سیزده فصل بیان شده است که فصل اول آن اختصاص به علت صحبت از حرکت، دارد. شیخ الرئیس می گوید: تا به حال از مبادی عامه بر
ای امور طبیعی سخن گفتیم، اکنون عوارض عامه آن امور را بررسی می کنیم که عام ترین عوارضشان حرکت و سکون است و از آن جایی که سکون همان عدم الحرکة است، ما سخن را روی حرکت می بریم. نسبت حرکت به مقولات، بحثی است که در دو فصل بعدی به آن پرداخته گردیده است. علت واقع نشدن حرکت در پنج مقوله مضاف، متی، جده، فعل، انفعال و هم چنین بروز حرکت در چهار مقوله کم، کیف، این و وضع را یادآور شده است؛ به عنوان مثال، در مقام بیان واقع نشدن و روی ندادن حرکت در مقوله مضاف، می گوید: هر جابه جایی و سیری در این مقوله، آنی است و اگر دگرگونی تدریجی در آن دیده شد، آن دگرگونی به واسطه مقوله دیگری است؛ بدین معنی که حرکت در مقوله مضاف، پیرو حرکت در مقوله دیگر است. تقابل حرکت و سکون، اقوال در مکان و نفی و اثبات آنها، جنس مکان و بیان نظریات در آن زمینه، قول به خلأ و تناقض در گفتار قائلین بدان، مباحثی در زمان و ماهیت آن و نظریات گونان دربارهٔ آن و رفع شبهاتی در رابطه با زمان، عنوان های دیگر فصول مقاله دوم را به خود اختصاص داده اند. مقاله سوم. مقاله سوم در اموری است برای طبیعیات که از جهتی دارای کم می باشند. این مقاله، در چهارده فصل بیان گردیده که د
ر فصل اول آن کیفیت بحث در این مقاله را توضیح داده است. شیخ الرئیس طبیعیات را به اجسام و احوال اجسام تقسیم می کند و حرکت و زمان را از احوال اجسام می داند و دربارهٔ ابتدا و انتها داشتن شان بحث می نماید. تتالی، تماس، تشافع، تلاحق، اتصال، وسط، طرف، با هم بودن و تنها بودن، مواردی هستند که بو علی قبل از ورود به بحث تناهی اجسام، به تعریف و توضیح آن ها پرداخته است تا برای چنین بحث حائز اهمیتی، شناخت لازم از احوال اجسام برای مخاطب ایجاد شده باشد. حالت اجسام به هنگام انقسام، مسافت ها و حرکت ها و زمان ها و هم چنین بحث از متناهی و نامتناهی بودن اجسام و… مباحث دیگری است که یکی پس از دیگری مورد بحث واقع گردیده اند. ابن سینا اجسام متناهی را از جهت اثرگذاری و تأثیرپذیری مورد بررسی قرار داده و تنها متقدم بر حرکت و زمان را ذات باری تعالی می داند. جهات اجسام و جهات حرکاتشان، از دیگر مطالب مهم این مقاله است. مؤلف، جهات را از لواحق اجسام به حسب کمیت می داند و جهات شش گانه را تشریح می نماید. بررسی مستقیم بودن جهت حرکت اجسام، آخرین فصل مقاله سوم می باشد. مقاله چهارم. در مقاله چهارم که در پانزده فصل می باشد، به عوارض امور طبیعی و من
اسبات بین اجسام پرداخته شده است. اغراضی که این مقاله بدان ها می پردازد، موضوع فصل اول مقاله بوده و در مقاله دوم، وحدت و کثرت حرکت بررسی شده است. ابن سینا واحد بودن حرکت را از جهات مختلفی ثابت کرده است؛ طبیعتاً شبهاتی در مورد واحد بودن حرکت، مطرح می شود که مؤلف به پاسخ مهم ترین آن ها پرداخته و تقابل حرکت و سکون و تضاد بین حرکات و تقابلشان را نیز بررسی کرده است. اتصال حرکات به همدیگر به طوری که سکونی بینشان فاصله نشود، از دیگر موضوعات مورد بحث در این مقاله است. حیز داشتن اجسام، آن هم حیزی واحد و طبیعی، حرکت بالعرض و حرکت قسریه و… از دیگر مباحث مقاله چهارم است که در بعضی موارد، بو علی مسیر ارسطو را پیموده و به نوعی شارح آرای مهم و قابل توجه وی می باشد، اما در پاره ای موارد نیز همچون حرکت قسریه به مخالفت با ارسطو برخاسته و به نظریه ای غیر از نظر او رسیده است. احوال علل محرکه و مناسباتی را که بین علل محرکه و متحرک وجود دارد، در آخرین فصل مقاله چهارم مورد بررسی قرار داده و می گوید: محرک یا بالذات است یا بالعرض که محرک بالعرض یا ذاتاً بالعرض است یا عرضیت را از غیر گرفته است و تحرکش هم یا بالطبع است یا بالقسر و. فن د
وم. در فن دوم که به نام فی السماء و العالم می باشد، طی ده فصل به بررسی اوضاع و احوال کواکب و… پرداخته است. قوا و افعال اجسام بسیطه و مرکبه، در اولین فصل این بخش توضیح داده شده است. شیخ الرئیس، اجسام را از جهت قوایشان به سه قسم تقسیم می کند، سپس می گوید: بحث ما در قسم دوم؛ یعنی واحد غیر مرکبی است که از دو قوه تشکیل شده است. در فصل دوم اصناف قوا و حرکات بسیطه را بیان کرده و خارج بودن طبیعت فلکیه را از طبیعت عنصریه تبیین می نماید. مخالفت فلک با اعیان اجسام بسیطه و ترتیب و اوصاف و اشکال آن ها و همین طور احوال جسمی که حرکت دایره ای دارد، در فصول بعدی مورد اشاره واقع شده اند. بو علی احوال کواکب را در ضمن فصلی جداگانه توضیح می دهد و نفوذ این اجرام در چشم را که اجرامی مریی و نورانی هستند، ویژگی جسم آسمانی می داند، لکن بعضی با همان نگاه اول قابل رؤیتند و بعضی در پس بعضی دیگرند و… فصل بعدی در حرکت هایی که کواکب دارند، می باشد. نوع حرکتی که افلاک دارند و نظریاتی که مردم در احوال زمین و سایر عناصر ارائه می کنند و همین طور تناقضی که در نظریات قائلان به سکون زمین وجود دارد، عنوان های فصل بعدی مقاله اول فن دوم طبیعیات شفا م
ی باشد. آخرین فصل این فن اختصاص به بحثی راجع به خفیف و ثقیل دارد با این مضمون که جسم خفیف، حرکت دایره ای خود را حول مرکز به خاطر سبک بودنش با نهایت سرعت ادامه می دهد و ثقیل به خاطر وزنش نیرویی گریز از مرکز پیدا می کند که در این حرکت دایره ای به سختی در پی دور شدن از هسته مرکزی می باشد. فن سوم. در فن سوم، راجع به کون و فساد بحث می گردد. در فصل اول این فن نظریات قدما را دربارهٔ کون و فساد اجسام و… بیان می کند. او معتقد است اجسام بسیطه ای که در جوهرشان مبادی حرکات مستدیره می باشد، قبول کون و فساد نمی کنند، اما اینکه اجسام دارای حرکت مستقیم، پذیرش کون و فساد را دارند، بحث دیگری است که شیخ الرئیس به اثبات آن پرداخته است. بیان حجت های هر کدام از طرفین و نقض براهین مخطئین، در فصول بعدی مورد بحث واقع شده. وی در این فن راجع به مزاج و نمو نیز سخن گفته و در نهایت ادوار کون و فساد را مورد بررسی قرار داده است. فن چهارم. فن چهارم در افعال و انفعالات است که از دو مقاله تشکیل یافته است. مقاله اول. مقاله اول که نه فصل دارد به این ترتیب می باشد: مقاله دوم. مقاله دوم فن چهارم که دارای دو فصل می باشد، دربارهٔ مزاج است. چیستی و چ
گونگی مزاج به همراه تولد کیفیات چهارگانه از عناصر اربعه که در واقع تأییدی است بر آرای ارسطو مبنی بر اینکه اکثر فعل و انفعالات میان کرات نیز از فعل و انفعالات عناصر اربعه حاصل می شوند. در فصل دوم این مقاله، بو علی، در تحقیقی راجع به توابع مزاج، می گوید: واجب است دانسته شود که وقتی اجسام جمع شدند و ممزوج گردیدند برای بعضی مزاجی عارض نشود مگر مزاج خودش. فن پنجم. فن پنجم، در معادن و آثار علویه است. در این قسمت نیز تأثیر ویژه ای از آثار علویه ارسطو به چشم می خورد. این فن دارای دو مقاله است. مقاله اول. مقاله اول در مورد آنچه که بر زمین عارض و حادث می شود، است. شیخ الرئیس، فصل اول این مقاله را به موضوع کوه ها اختصاص داده است. وی چگونگی تشکیل کوه ها و ماهیت آن ها را بررسی کرده و عنایت ویژه ای نیز، مانند دیگر جاهایی که از عوامل طبیعی زمینی و آسمانی بحث می کند، به مشاهدات و تجربیات خود دارد. نوعی خاک در شط جیحون که مردم با آن سرشان را می شستند، از آن قبیل می باشد که بعد از بیست و سه سال، مؤلف خود شاهد تبدیل شدنش به سنگ بوده است. اینکه ابرها چگونه به وجود می آیند و همین طور چشمه ها، در فصل بعدی مورد بررسی قرار گرفته است
. منابع آب ها، موضوع فصل دیگری است که بو علی بعد از آن به علل و عوامل زلزله ها پرداخته است. وی حرکتی را که عارض جزئی از اجزای زمین می شود و آن باعث بروز حرکت در لایه های رویی زمین می گردد، عامل زلزله شمرده است. بخارهای جمع شده در درون زمین، عامل دیگری برای زلزله قلمداد شده که به عقیده ابن سینا اگر در مناطق زلزله خیز شکافی در زمین ایجاد شود، آثار آن بخارات مشهود خواهد بود. تکوین معدنیات، عنوان فصل دیگری است که در آن به قول خود از احوال جواهر معدنیه صحبت کرده است. شیخ الرئیس اجسام معدنیه را بر چهار قسم می داند که عبارتند از: سنگ ها، گوگردها، نمک ها و ذائب ها که بعضی سخیف و ضعیف الجوهر و بعضی دیگر قوی الجوهر می باشند. وی در این بخش مواد مرکبه آن ها را بیان نموده و اشاره ای کوتاه نیز به مدعیات کیمیاگران دارد. در آخرین فصل از مقاله اول فن پنجم، به احوال اراضی مسکونه و امزجه بلاد می پردازد. سنگلاخ بودن بعضی از سرزمین ها، جنگلی بودن بعضی دیگر و همین طور نوع آب و هوایشان موضوع های این فصل می باشند. مقاله دوم. مقالهٔ دوم این فن نیز مشتمل بر کائناتی است که نفسی ندارند. وی در اولین فصل این مقاله به چگونگی تشکیل ابرها پر
داخته و کارایی آن ها را در فصول مختلف توضیح می دهد و اینکه از ابر واحد چگونه گاهی باران، گاهی برف و گاهی تگرگ به وجود می آید. در فصل دوم، دربارهٔ رنگین کمان و اینکه چگونه و در کجاها به وجود می آید، بحث می نماید. چگونگی به وجود آمدن بادها و انواع آن ها و تأثیرشان و همین طور بحث از صاعقه و رعد و برق و شهاب سنگ ها، موضوع فصول دیگر این مقاله است. ابن سینا در آخرین فصل این فن، بحثی را نیز راجع به طوفان ها ارائه می کند و می گوید: غلبه یکی از عناصر اربعه بر باد، باعث به وجود آمدن طوفان می گردد. اوضاع کواکب نیز در مرحله بعدی و در غلبه یکی از عناصر اربعه بر سایرین بی تأثیر نبوده و باعث وقوع طوفان می گردد. در این قسمت نیز ابن سینا مخالفت هایی با مشائین دارد که حاکی از آزاداندیشی و بلندنظری وی می باشد، زیرا در مباحث علمی تأثیرپذیر از هیچ مشرب خاصی نبوده و همواره به دنبال یافته های عالمانه و مستدل بوده است. فن ششم. فن ششم، دربارهٔ نفس است. این فن مشتمل بر پنج مقاله می باشد. مقاله اول. مقالهٔ اول دارای پنج فصل است که فصل اول آن، در اثبات و تعریف نفس است. در فصل بعدی نظریات قدما را دربارهٔ نفس و جوهر آن بیان کرده و در پی ن
قض آن ها می باشد. بو علی سومین فصل این مقاله را به داخل بودن نفس تحت مقولهٔ جوهر اختصاص داده است. او می گوید: ثابت کردیم که نفس، جسم نمی باشد… منشأ اختلاف افاعیل نفس که همان اختلاف قوای نفس می باشد، در فصل بعدی مورد بررسی واقع می گردد. در فصل پنجم نیز تقسیمات قوای نفس مطرح است؛ برای مثال قوای نفسانی را در یک تقسیم به سه دسته تقسیم می کند که عبارتند از: مقاله دوم. دومین مقاله این فن که پنج فصل دارد با تحقیقی دربارهٔ قوای منسوب به نفس نباتیه آغاز می گردد. در قوای نفس نباتیه نیز اول به تغذیه پرداخته است. در فصل دوم اصناف ادراکات انسان را که عبارتند از قوای دارکه و حاسه، توضیح می دهد و در ادامه قوای حاسه لمسیه، ذائقه و شامه و سامعه را در ضمن فصولی تبیین می نماید. مقاله سوم. شیخ الرئیس، در سومین مقاله این فن که هشت فعل دارد، دربارهٔ نور و شعاع آن و همین طور رنگ و منشأ آن و اینکه آیا نور جسم است یا نه و بررسی آرای مختلف در این زمینه و همین طور بررسی آرای گوناگون در مورد دیدن و علل آن و مطالبی چند در حواشی مبحث رؤیت صحبت می کند. مقاله چهارم. مقاله چهارم مبحث نفس که چهار فصل دارد دربارهٔ حواس باطنه حیوان و افعال قوای
مصوره و مفکره و افعال قوای متذکره روحیه و اینکه هر یک از این قوا دارای آلاتی جسمانی هستند و بحثی دربارهٔ نبوت، می باشد. ابن سینا دربارهٔ وهم می گوید: وهم حاکم اکبر در حیوانات است که به صورت انبعاث تخیلی حکم می کند؛ مثالی که بو علی در تمام آثار خود برای این قوه می زند، درک شیرینی عسل است که از دیدن رنگ و ظاهر آن، به مخیله انسان خطور می کند. او دربارهٔ قوه محرکه که هر حیوانی بعد از درک چیزی و احساس نیاز به آن، به سویش حرکت می کند، توضیح داده و نبوت را نیز بخشی از آن می داند. شهوت و غضب که اولی برای جلب منافع، اعم از خوردن برای ادامه حیات، جماع برای ادامه نسل و… و دومی برای دفع مفسده، مانند دوری از خطرات و دشمنان و… می باشد، دو نیروی محرکه نفس می باشند که برای انجام وظایف خود، دیگر نیروهای جسم را در اختیار دارند. مقالهٔ پنجم که دارای چهار فصل می باشد، بیان گر مطالبی راجع به نفس انسانی است که عبارتند از: خواص فعل و انفعالاتی که انسان دارد. بو علی می گوید: از نفس انسانی افعال خاصی صادر می گردد که ویژهٔ انسان بوده و در سایر حیوانات موجود نمی باشد. وی یکی از نمونه ها را نیازهای انسان می داند که برای رفع آن ها به چی
زی فراتر از آنچه طبیعت در اختیار حیوانات نهاده، مانند کشاورزی، خیاطی، نساجی، ساختن حروف و اصوات برای رساندن مقصود خود به دیگران و… نیاز دارد. مؤلف، در بخش دیگر، به چگونگی انتفاع نفس انسانی از حواس پرداخته و غایتا محال بودن تناسخ و فناناپذیر بودن نفس انسانی را به اثبات رسانده و فن مربوط به نفس را به پایان می برد. فن هفتم. فن هفتم طبیعیات که دربارهٔ نبات می باشد از هفت فصل تشکیل یافته است که به عبارتی کوتاه ترین فن از فنون ثمانیهٔ طبیعیات شفا می باشد. در اولین فصل این فن تولد و اغتذاء و مزاج حیوان را توضیح داده و در فصل دوم اعضای نبات را تبیین می نماید. مبادی تغذیه، تولید، تولد در نبات به همراه چگونگی تولد اجزای گیاهان و اختلاف آن ها به حسب اماکن، در بخش بعدی توضیح داده شده اند. از جمله مسائل مطرح شده در این فن، تعریف شاخ و برگ و بوته گیاهان است. مؤلف به صورتی بسیار دقیق و عالمانه در مورد میوه و ثمرات گیاهان و انواع و اقسام آن توضیحاتی ارائه کرده و با بیان اصناف نبات و مزاج اشیایی که دارای نفس غاذیه می باشند، این فن را نیز به سرانجام می رساند. فن هشتم. بو علی در نهایت، طبیعیات شفا را با فن هشتم که اختصاص به طبا
یع حیوان دارد، تمام می کند. مقاله ه ای نوزده گانه این فن که هر کدام از فصولی متشکل می باشند، به این صورت هستند: مقاله اول. مقالهٔ اول که سه فصل دارد، ابتدا از اختلاف حیوانات به لحاظ ماوی، مطعم، اخلاق، اعمال و اعضاء بحث کرده و در ادامه اعضای کلیه و اعضای آلیه آن ها را مورد بررسی قرار می دهد. مقاله دوم. در مقاله دوم، اختلاف حیوانات از جهت اعضای ظاهری و اعضای باطنی مطرح است. مقاله سوم. در مقاله سوم که سه فصل دارد، اعضای باطنی حیوان تشریح شده و اختلاف میان فلاسفه و اطباء در مورد آن مطرح گردیده است و نیز از استخوان ها، موها و پشم های حیوانات، سخن به میان آمده است. مایعات بدن حیوان که عبارتند از خون، شیر و منی، در سومین فصل این مقاله، مورد بحث واقع گردیده اند. مقاله چهارم. در مقالهٔ چهارم این فن، دو فصل وجود دارد که در اولین فصل آن راجع به حیوانات آبزی و… صحبت شده است و در فصل دومش دربارهٔ حس حیوان، حرکات و اصواتش و همین طور خواب و بیداری و نر بودن و ماده بودنش بحث گردیده است. در این فصل، بو علی، مدعی شده که تمام حیواناتی که خون دارند از حواس پنج گانه بهره مند می باشند و… مقاله پنجم. در مقالهٔ پنجم نیز تولید مثل ان
واع حیوانات بررسی شده است. شیخ الرئیس از نوعی ماهی نام می برد که نر در میان آن ها نیست و به طریقی دیگر تولید نسل می کنند و بعضی دیگر از حیوانات را یاد می کند که آنچه زاییده اند، عین خودشان نمی باشد، مانند پروانه که زاده اش کرم می باشد. مقاله ششم. تخم پرندگان و ماهی ها و مواد تشکیل دهندهٔ آنها، همین طور زمان تخم گذاری و محل آن، موضوع دو فصل مقاله ششم می باشد. مقاله هفتم. اختلاف حیوانات از جهت ماوی، خوراک و اختلاف شان در طول عمر و اخلاق همراه با اشاره ای به امراض حیوانات، در مقاله هفتم مطرح است. مقاله هشتم. در مقالهٔ هشتم نیز همین مطلب ادامه یافته و قدری توضیح بیشتر راجع به اخلاق حیوانات درنده، ماهی ها و پرندگان داده شده است مقاله نهم. مراحل تکوین انسان از منی، موضوع مقاله نهم است. شیخ الرئیس، در فصل اول این مقاله اشاره به علایم بلوغ در انسان کرده و چگونگی تولید مثل را توضیح می دهد. وی بحثی نیز دربارهٔ اوج لذت جنسی که اصطلاح ارگاسم را در موردش به کار می برند، در مرد و زن دارد. مدت حمل و خون نفاس، از دیگر مطالبی است که در این فصل مطرح می شود. احتجاجی که جالینوس حکیم با یک فیلسوف در ارتباط با چگونگی جذب منی توسط
رحم واقع گردیده، موضوع فصل دوم این مقاله می باشد. در فصل سوم بو علی بحثی مطرح می کند دربارهٔ منی نداشتن زنان که در ادامه اش چگونگی تکون اعضای مهم بدن از منی، تبیین گردیده است. آخرین مطلب مطرح شده در مقاله نهم، بیان احوال نوزاد و مادرش می باشد که در آن دوران بارداری در بلاد مختلف و مقایسه آن با سایر حیوانات، بحث شده است. مقاله دهم. علت سقط جنین نیز عنوان مقاله دهم می باشد. مقاله یازدهم و دوازدهم. دو مقاله بعدی که پانزده فصل دارد، ترکیب و مرکبات بدن، اعم از مزاج کلی، مزاج اعضاء، مزاج دندان ها، بحثی راجع به اخلاط و اصناف آن، توضیحاتی راجع به مغز و نخاع و عصب، مباحثی راجع به استخوان بندی و تشریح اعضای بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و اعضای دیگر سر و عضلاتشان مطرح می باشد. مقاله سیزدهم. مقالهٔ سیزدهم کتاب که هفت فصل دارد و اعضای دستگاه گوارش در آن تشریح شده اند، به این ترتیب می باشد: بحثی در مورد دندان و دهان و…؛ تشریح اعضای تنفس، اعم از ریه، حنجره و دریچهٔ ریه؛ تشریح قلب و رگ های آن؛ تشریح مسیر عبور؛ بحثی خاص دربارهٔ امعا؛ تشریح کبد و اعضای کناری آن؛ مثانه و… مقاله چهاردهم. در مقالهٔ چهاردهم، برخی اعضای دیگر مانند