Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
خاصی دارد. تلاش برای یک زبان استاندارد برای کردی نتوانسته به موفقیت های چشمگیری برسد. شاخه های اصلی زبان های کردی عبارتند از: زبان کردی مرکزی در عراق زبان رسمی است در حالی که در کشور سوریه ممنوع است. تا اوت ۲۰۰۲ در ترکیه محدودیت های شدیدی بر آن (کردی کرمانجی) اعمال می شد گرچه هنوز کاربرد آن در ترکیه محدود است. در ایران نیز کاملاً آزاد است و در رسانه ها امکان استفاده از آن وجود دارد در حالی که استفاده از آن در نظام آموزشی دولتی هنوز صورت نپذیرفته و قطعی نشده است. جدول واژگان زبان های کردی ایرانی غربی و ایرانی شرقی با ریشه ها، دگرگونی های آوایی 1. واژه های ایرانی غربی: اردلانی و هورامی بیشتر ریشه پهلوی و پارسی باستان دارند و تغییرات آوایی در آنها محدود است (کبود، توم، جیاگ بون). 2. واژه های ایرانی شرقی: کرمانجی و سورانی لهجه ای تحت تأثیر زبان های ایرانی شرقی (سکایی، بلوچی، پشتو) هستند و دگرگونی های ک &gt; ه، گ &gt; ه، š &gt; ž رایج است (hāg، guh، rōnāhī). 3. اردلانی در مواردی مانند کبود و توم وفاداری به صامت ها و ساخت سنتزایی غربی را حفظ کرده است، که با نظام ارگاتیو و کلیتیک های خنثی مطابقت دارد. 4. کرمانجی و
سورانی با ساخت تحلیلی و تغییرات واجی شرقی (دگرگونی ها) هماهنگ اند. در سغدی و شاخه های شرقی، ریشهٔ paur- / pōr- به معنی مو ثبت شده است. در پشتو واژه پوړ (por / pūṛ) هنوز هم به معنی «مو» به کار می رود.در زبان های ایرانی شرقی و سکایی، ریشهٔ paura- به معنی «پر، پُر، پوشیده» بوده، که ارتباط معنایی روشنی با مو دارد (چیزی که سر یا بدن را می پوشاند). در متون پهلوی غربی (ساسانی) کمتر به معنی «مو» آمده، بیشتر «پسر» (پور)در پهلوی اشکانی است، اما در شاخهٔ شرقی معنا به سمت «مو» باقی مانده است. در واژگان«روناکی / روناهی»،اردلانی: روناکی (با ک)،کرمانجی: روناهی (با ه)، این جا هم تحول k &gt; h در کرمانجی دیده می شود، در حالی که اردلانی شکل غربی و قدیمی تر را نگه داشته است.شاهد پدیده k &gt; h در زبان کرمانجی است که مربوط به شاخص زبان های ایرانی شرقی است تخم (توم در اردلانی): توم (tūm) با حفظ m به پهلوی (tōhm) وفادار است، مشابه mīmān و zimsān. در مقابل، hāg در کرمانجی و سورانی لهجه ای با تغییر /ک/ → /ه/ نشان دهنده تأثیر شرقی (سکایی) است، مشابه goš &gt; guh در گوش. موقعیت میانجی کرمانجی در خانوادهٔ زبان های ایرانی. کردی کرمانجی
از نظر تبارشناسی به شاخهٔ زبان های ایرانی شمال غربی تعلق دارد، اما در عین حال ویژگی هایی را نشان می دهد که آن را به زبان های ایرانی شرقی نزدیک می کند. این ویژگی منحصربه فرد در دستگاه فعل، واژگان و آواشناسی کرمانجی قابل مشاهده است. مقایسه دستگاه فعل. دستگاه فعل کرمانجی ترکیبی از ویژگی های غربی و شرقی خانوادهٔ ایرانی را نشان می دهد: شباهت ها با زبان های ایرانی شرقی. واژگان. تحولات واژگانی کرمانجی الگوهای مشترکی با زبان های ایرانی شرقی نشان می دهد: آواشناسی. تغییرات آوایی مشخصهٔ کرمانجی با زبان های شرقی همخوانی دارد: "دوژمن" به جای "دشمن" این تحولات در پشتو، سغدی و یغنابی نیز مشاهده می شود. ساختار فعل. در دستگاه گذشته و نقلی، پشتو و سغدی همانند کرمانجی از ضمیرهای پیوسته و فعل کمکی استفاده می کنند. در ساخت مجهول و ملکی نیز تحلیل پذیری بالایی همانند بلوچی و پشتو وجود دارد.کرمانجی از نظر تبارشناسی به شاخهٔ ایرانی غربی تعلق دارد، اما در واژگان، آواشناسی و نحو رگه های شرقی فراوان دارد. موقعیت جغرافیایی و تماس تاریخی با اقوام شرقی باعث شده کرمانجی یک «پل» میان شرق و غرب خانوادهٔ ایرانی باشد. کردی کرمانجی از نظر ریشه و
طبقه بندی غربی است، اما از نظر ساخت و واژگان شرقی مانند است. این ویژگی منحصربه فرد باعث شده زبان شناسان آن را «میانجی» یا «پل» میان شاخه های ایرانی بدانند. این موقعیت میانجی کرمانجی را به نمونه ای مهم برای درک تکامل و تماس زبان های خانوادهٔ ایرانی تبدیل کرده است. نظام ارگاتیو: اردلانی: ساختار سنتزایی با کلیتیک و فعل خنثی (م با حفظ b، m، و g در کبود، توم، و جیاگ بون هماهنگ است. گویش هایکرمانجی/سورانی: ساختار تحلیلی فعل محور تطبقی فعل با مفعول با حروف اضافه (ji) و تغییرات شرقی (k &gt; h، g &gt; h، š &gt; ž) در hāg، jūdāhī، و ažmarīn دیده می شود. دگرگونی گ &gt; ه: در جیاگ &gt; جوداهی مشابه /ک/ → /ه/ در تخم و گوش است و تأثیرات زبان های شرقی مانندسکایی در را تأیید می کند. اشتراکات زبانی میان کردی و پارسی باستان و پارسی میانه (پارسیگ) بسیاری از واک های موجود در فارسی باستان و میانه که بعدها تحت تأثیر الفبا و دستور زبان عربی متروک شدند در کردی امروز زنده اند. از جمله تفاوت هایی که میان واژگان هم ریشهٔ کردی و فارسی امروز وجود دارد جابجایی حروف و قلب و تبدیل هاست که در این گونه موارد غالباً صورت مورد استفاده در کردی
به صورت کهن واژه نزدیک تر است. این تغییرات در زبان فارسی را امروزه تحت عناوین زیر بررسی می کنند. ۱- یاء و واو مجهول: در فارسی باستان بیش از یک نوع یائ و واو وجود داشته که امروزه تنها صورت باقی مانده در فارسی را یاء و واو معلوم و دیگر گونه ها را مجهول می خوانند. یاء معلوم چون: تیر، جاوید، رهی، بید و واو معلوم چون: تموز، آهو، توت. صورت مجهول واو و یاء (که در فارسی افغانستان و تاجیکستان همچنان رواج دارد) در کردی با علامت «ێ» و «ۆ» از شکل معلوم آن ها متمایز می شوند و در واژگانی چون: شێر، دلێر، زۆر، شۆر و… وجود دارند. «بعد از اسلام که خط پهلوی به عربی بدل شد و در حروف هجای عربی برای تلفظ واو و یاء مجهول حروف خاصی موجود نبود به مرور زمان تفاوت میان آنها از میان برخاست و همه معروف خوانده شدند.» (جهانگیر، ۱۳۸۵: ۲۱) ۲ - ابتدا به سکون: در زبان های ایرانی باستان گروه های صامت، یعنی اجتماع دو صامت در آغاز کلمه وجود داشته است اما بعدها از میان برخاسته است (خانلری، ۳۵۱:۱۳۶۵) این تغییر نیز باز به دلیل نفوذ و تأثیر دستور زبان عربی اتفاق افتاده که در آن ابتدا به ساکن محال است؛ بنابراین کلماتی که دارای چنین ترکیبی بودند به دو
صورت تغییر کردند: الف- افزودن مصوت میان دو صامت آغازی Barardar-----brad(ar)---------bratar (برادر) ب- الحاق مصوت به آغاز کلمه در کردی کلمات با همان سیاق باستانی و با صامت آغازین به کار می روند Bra, bro,fra, dro ج- تبدیل صامتها: ۱- صامت j=ج در آغاز کلمات در فارسی مرحلهٔ باستان، میانه و جدید به ز= z تبدیل یافته، همین واژگان در کردی بدل به ژ =zh شده اند. زن jan = zan = زیستن jiv = ziwistan = در کردی: (در واژهٔ ژه نیار به معنای نوازنده) ژه ن = jan = zhan ژین/ ژیان = jiv =zhiwan ۲- صامت نفسی ه=h که در آغاز کلمات مرحلهٔ باستانی قرار داشته در فارسی میانه باقی مانده و در جدید ساقط شده انجمن hanjamana= hanjaman= در کردی این شکل از کاربرد ه همچنان زنده است و در برگردان به فارسی حذف می شوند هه و راز hawraz = اوراز به معنای فراز هه و رامان hawraman= اورامان به معنای محل برآمدن خورشید هه ور hawr = ابر ۳- صامت و=v آغازی هرگاه پس از آن مصوت i قرار داشته در مرحلهٔ میانه همچنان وجود داشته و در مرحلهٔ جدید به گُ = go تبدیل شده (خانلری۳۴۶:۱۳۶۵) گشتاسپ = vishtaspa=wishtasp گزارد = vicard = wizard در کردی همین تبدیل در برخی موارد
دیده می شود اما هم شکل نخستین امروز کاربرد دارد و هم شکل تغییر یافته: Vitn(وتن) یا گوتن به معنای گفتن هم وتن و هم گوتن در معنای گفتن به کار می رود که در اولی v باستانی به کار رفته و در دومی تبدیل شدهٔ آن به go. این go در کردی به o بسیار خفیف تلفظ می شود که بیشتر شبیه سکون است. به نظر می رسد در فارسی هم چنین بوده باشد و بعدها به دلیل پرهیز از ابتدای به سکون اینo واضح تر شده باشد. ۴- دال در بسیاری از کلمات فارسی قدیم ذال بوده و مثل ذال تلفظ می شده و به مرور زمان تلفظش تبدیل شده و دال شده (جهانگیر، ۱۳۸۵ :۱۵) گنبذ = گنبد در کردی گمذ ۵گروه صامت fr= ف ر در میان کلمه به رف= rf قلب شده است. برف = vafr =wafr در کردی وه فر wafr عیناً تلفظ دورهٔ میانه است. ۶- مصوت میانی o یا auh در فارسی دورهٔ جدید به صامت خ بدل شده (خانلری، ۳۴۵:۱۳۶۵) و در کردی به همان صورت باقی مانده. تخم = tauhm = tom در کردی: توم = tom ۷- مصوت آغازی هو=hu یا u در فارسی جدید به خ بدل شده (خانلری، ۳۴۲:۱۳۶۵) خشک = ushk= hushk درکردی: وشک = hushk=ushk=wshk ۸-تبدیل صامت s س به ه h ask=aho=آهو Masi=mahi=ماهی Asen=ahen=آهن زبان کردی لهجه های متعدد دارد مان
ند: مکری، سلیمانیه ای، اردلانی، کرمانشاهی، بایزیدی، عبدویی، ملکشاهی و…. زبان کردی با دسته شمالی لهجه های ایرانی غربی بعض مشابهات دارد، و از زبان های مهم دسته غربی بشمار می رود و صاحب اشعار و تصانیف، قصص و سنن ادبی است. منشأ ماده مجهول(ya) در (فارسی باستان) و زبان کردی اردلانی و کلهری و هورامی و تفاوت آشکار با گویش سورانی در زبانهایی مانند فارسی نو و انگلیسی تغییرات نحوی در مجهول سازی همراه با اضافه شدن یک فعل کمکی است اما در گویشهای کردی فعل کمکی به فعل اصلی اضافه نمی شود و فقط با تغییرات ساخت واژی فعل به حالت مجهولی در می آید در فارسی باستان (پارسی هخامنشی) تعدادی ماده فعلی مانند ماده ماضی، ماده آینده، ماده مضارع نقلی ماده مجهول ماده و اداری ماده جعلی ماده آرزویی و ماده تشدیدی وجود داشته اند و ماده مجهول با افزودن پسوند ماده مجهول ساز ya - به ریشه افعال معلوم ساخته می شده است (ابوالقاسمی، ۱۳۷۵: ۱۴۱ دبیر مقدم، (۱۳۶۴ (۳۳) ماده مجهول ساز ماضی در گویشهای کردی مانند پارسی باستان ya و تنها در گویش سورانی ra است و ماده مجهول ساز حال در گویشهای کردی - ya و در گویش سورانی re است. به نظر می رسد این تفاوت گویش سورانی ب
ا سایر گویش کردی دیده شده در زبان آذری کهن و گویشهای مانند تاتی هرزنی وجود داشته است. گویش سورانی ماده مجهول ساز زمان حال به صورت er. ماده مجهول زمان گذشته به صورت -ra-‏ تلفظ می شود که این ویژگی در زبان تاتی هرزنی و آذری کهن وجود داشته و حکایت از تأثیر زبانهای مانند ارمنی در گویش سورانی است زیرا در زبان ارمنی و آذری کهن تحویل آوایی d به r وجود داشته است. گویش اردلانی آنها سیب ها را خوردندavan sef_ak an-yan xward Sef aka xwr ya سیب خورده شد. گویش هورامی Anisha sew-aka warde آنها سیب ها را خوردند sew aka wer-ya سیب ها خورده شد گویش سورانی sew -aka -an da xor-re-n سیب ها خورده می شوند Sew aka xor ra سیب خورده شد. مقایسه ساخت مجهول در گویش تاتی هرزنی با اردلانی و سورانی اردلانی درس خوانده شد dars xwin ya گویش سورانی درس خوانده شد dars xond ra تاتی هرزنی درس خوانده شد dars hond ra گویش کردی اراکی گویشی است که کردان مهاجر به اراک به آن سخن می گویند. این مهاجران شامل چند خانوار هستند که اطلاعاتِ دقیقی نسبت به آنها وجود ندارد مهم ترین آنها خاندان اثمری هستند. زبان آنها تلفیقی از فارسیِ اراکی و کردی است. شمالی (کرمانج
ی). گویش شمالی: گویش کردی کرمانجی در بخش های کردنشین ترکیه و بخش های کردنشین سوریه، بخشی از اقلیم کردستان عراق و در استان آذربایجان غربی در شهرستان های اشنویه، ارومیه، سلماس، خوی، شاهین دژ، ماکو، شوط، پلدشت، چالدران، چایپاره و با پاره ای تفاوت در میان مردم ایل کردلی، ایل رشنو، ایل شوهان و برخی از مردم ایل ملکشاهی استان هایی چون استان کردستان با لهجه پاله ای و لهجه ملکشاهی تکلم می شود. ایل ملکشاهی جزوی از کنفدراسیون کردهای کرمانج چمشگزک هستند که زمان صفویه به ایران مهاجرت کردند. هم اینک در کردستان ترکیه استان استان درسیم (به کردی: Dêrsim) شهری به نام چمشگزک وجود دارد که به کردی کرمانجی به آن ملکشی می گویند که همان ملکشاهی است. همچنین در شمال شرق ایران و در استان های خراسان شمالی و خراسان رضوی در شهرستان های نیشابور، قوچان، بجنورد، اسفراین، شیروان، کلات نادری، درگز، کاشمر، بخش خبوشان فاروج، بخش سنگر فاروج، بخش سرولایت نیشابور، مانه و سملقان و روستای زردکوهی و گودچاه در سبزوار، به گویش کردی کرمانجی تکلم می شود. کردی کرمانجی در شهرستان های درگز، چناران و فاروج با داشتن درصد گویشوران بالا، گویش یکم است) با توجه به
مهاجرت های گسترده از دیگر شهرهای کرد زبان استان خراسان شمالی به کلانشهر مشهد شمار کردهای کرمانج ساکن در مشهد چشمگیر است. در روستاهایی در شهرستان رودبار استان گیلان به ویژه در بخش عمارلو که شامل دو بخش می باشد که بیشتر مردمان بخش خورگام که شامل روستاهای لایه بره سر چهارمحل برارود و بیش از یکصد پارچه آبادی و روستا به گویش کردی کرمانجی سخن می گویند پیرکوه و کرماک و روستای کرمانج نشین دوسالده در منطقهٔ عمارلو و روستاهای سیاهکل و دیلمان و نیز در قسمت های کردنشین ارمنستان و ترکمنستان و استان شاهومیان و استان کاشاتاق در جمهوری آرتساخ به کردی کرمانجی تکلم می شود. بیشتر کردهایی که در اروپا هستند به گویش کرمانجی تکلم می کنند. کردی کرمانجی با آنکه از لهجه های مختلفی تشکیل شده است ولی لهجهٔ مرجع و کتابی (معیارِ) آن به لهجهٔ جزیری در کردستان ترکیه شبیه است که از زمان های دور شاعران و نویسندگانی مانند احمد خانی، ملای جزیری، فقی طیران، ماموستا جگرخون و علی حریری آثار ارزشمندی را خلق کرده اند در خراسان بزرگ نیز کردی کرمانجی در مناطق شمالی آن، شمال خطی که مشهد را به بجنورد پیوست می دهد و در مرز ترکمنستان به پایان می رسد، تکل
م می شود. مردم برخی روستاهای ترکمنستان که هم مرز با ایران هستند مانند روستای فیروزه نیز به این گویش سخن می گویند. در تفلیس پایتخت گرجستان بسیاری از کردهای کرمانج زندگی می کنند که پیرو آیین ایزدی هستند. به نظر می رسد که آیین «ایزدی» ریشه در دین زرتشتی دارد. در کشور ارمنستان نزدیک یک سوم کردهای این کشور ساکن ایروان (Erivan)، و بقیه در مناطق الاگوز (Alagöz)، آرارات (Ararat)، ماسیس (Masis) و تالیین (Talinn) ساکن هستند که به لهجه کردی کرمانجی تکلم می کنند. این کردها در سال ۱۹۲۰ از کردستان ترکیه به این دیار کوچ اجباری داده شدند. در کشور روسیه (منطقه سیبری) ساکنین شهر نووسیبیرسک و دور و بر آن به گویش کردی کرمانجی سخن می گویند. در دور و بر شهرستان خلخال واقع در استان اردبیل نیز روستاهایی به زبان کردی کرمانجی سخن می گویند که از شمال به جنوب عبارتند از: میل آغاردان، بلوکانلو، مصطفی لو، پیرانلو، چملوگبین، اوجغاز، مورستان، کلستان علیا، حاجی آباد، کلستان سفلی، لنبر، نواشنق، آقبلاغ کرد، غفورآباد، کالار، چلنبر، داودخانی، خداقلی قشلاق و دلیلر وروستایی جعفرآباد که در جنوب شهرستان خلخال و در میانه استان اردبیل و استان زنجان قر
ار دارد به گویش کردی کرمانجی اصیل که سخن می گویند. تحول رنگ ابی تیره (شین) در پارسی باستان و زبانهای اسلاوی مرکزی (سورانی). گویش مرکزی: شامل ته لهجه های: سورانی، کردی سقزی، مکری، بابانی، اردلانی، کلیایی و جافی است؛ و جغرافیای آن در حوزه حضور ایلات گویشور آن یعنی در کردستان عراق در استان های اربیل، سلیمانیه، کرکوک و شهرهای پیرامون آن ها و در ایل های کرد ایران در استان های آذربایجان غربی و استان کردستان و شهرهای شمالی استان کرمانشاه (روانسر، جوانرود، سنقر، ثلاث باباجانی، پاوه،) می باشد. لهجه های مکریانی و بابانی از ته لهجه های کردی سورانی، شکل استاندارد گویش سورانی هستند که در منطقهٔ سقز مهاباد و سلیمانیه رایج است. در حالی که لهجه اردلانی تفاوت های لغوی و دستوری با سورانی دارد. جنوبی (کلهری). گویش جنوبی:شامل لهجه های: کلهری، ایلامی، لکی، مایانی، گروسی، کردلی و… است که جغرافیایش در ایل های کرد ایران شامل استان های ایلام، کرمانشاه، کردستان، شمال و غرب لرستان در منطقهٔ خودمختار اقلیم کردستان عراق در شهرهای چون: خانقین، مندلی، زرباطیه، بدره، جسان، جلولا و دیگر مناطق پیوسته به آن می باشد. لکی. لکی: شامل لهجه های غیر
ارگاتیو هرسینی، صحنه ای و ارگاتیو بالاوندی، عثمانوندی و جلالوندی و.. می شود که هرکدام ویژگی های خاص خود را دارند. گویشوران این زبان در استانهای کرمانشاه، ایلام و لرستان زندگی می کنند. گونه های ارگاتیو در لکی دارای ساختار مشابه گویش اردلانی هستند. دانشنامه اتنولوگ و همچنین گلاتولوگ از معتبرترین دانشنامه های جهان، لکی را شاخه ایی از زبان های کُردی می دانند. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجه ایی از زبان کُردی دانسته است. در فرهنگ دهخدا، لکی، «لهجه ایی از زبان کُردی که مردم هرسین و کوهدشت و توابع بدان سخن گویند.» تعریف شده است.برخی از زبانشناسان لکی را در شاخه کردی جنوبی طبقه بندی کرده اند. اطلس زبان های ایران لکی را شاخه ای از زبان کردی طبقه بندی کرده است. برخی از منابع زبان شناسی لکی را در شاخه زبان های کُردی از شاخه زبان های ایرانی تبار غربی قرار داده اند. مهرداد ایزدی و نادر انتصار لکی را گویشی از گورانی و گورانی را زیرشاخه زبان کُردی می دانند. فرامرز شهسواری، زبان شناس ایرانی لکی را زبانی جدا از زبان کردی می داند. ویلیام فرالی لکی را شاخه ای از زبان لری می داند.احسان یارشاطر در کتاب زبانها و لهجه ها
ی ایرانی، لکی را یکی از گویش های زبان لری می داند. در کتاب فرهنگ و واژه نامه لکی کیان به نقل از کتاب جغرافیای نظامی ایران آمده: «زبان لکی از زبان های فارسی قدیم ایران می باشد که به علت کوهستانی بودن جایگاه آن مردم، از نفوذ واژه های بیگانه محفوظ مانده است.» راولینسون نیز، زبان لکی را مشتق شده از فارسی باستان می داند. گورانی-زازاکی. به لحاظ زبان شناختی گورانی و زازا را نمی توان کردی شمرد اما گویشوران آنها به لحاظ قومیت خود را کُرد می دانند و اکثریت بزرگ آنها زبان خود را کُردی می دانند.این زبان ها جز شاخه زازا-گورانی از زبان های ایرانی شمال غربی اند. گورانی و زازاکی از نظر زبان شناسی زبانی مستقل از کُردی به حساب می آیند. اما در طول سال ها تأثیرات متقابلی بین این دو زبان وجود داشته است. دانشوران اروپایی معتقدند که گورانی از کردی جدا است و کردی مترادف با گروه کرمانجی زبان (کرمانجی شمالی، مرکزی و جنوبی) است، در حالی که کردها معتقدند که زبان کردی هر یک از زبان های منحصربه فرد یا گویش هایی که توسط کردها گویش می شود و توسط گروه های قومی همسایه گویش نمی شود را در برمی گیرد که بحثی اجتماعی سیاسی است و چندان به زبان شناس
ی مرتبط نمی باشد. زبان گورانی (که شامل اورامی می شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان های ایرانی و هندوایرانی (آریایی) طبقه بندی می شود. اما زبان زازاکی که در قسمت های شمالی کردستان گویش می شود، هم از نظر دستوری و هم از نظر واژگان متفاوت است و به طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته می شود. تقریباً همه جوامع زازاکی زبان، و نیز گویشوران یک زبان از نزدیک مرتبط دیگر به نام شبکی که در بخش هایی از کشور عراق گویش می شود دارد کردها و گورانی ها مایلند زبان گورانی را گویشی از زبان های کردی بشمارند و برخی زبان شناسان (مانند فردیناند هنربیخلر، شیهاالسلامی، حسن پور، ارانسکی و خزنه دار) هم این دیدگاه را تایید می کنند؛ ولی تفاوت های زبان های زازا-گورانی و زبان های کردی بسیار زیاد است و برخی زبانشناسان گورانی را به عنوان گویشی کردی طبقه بندی نمی کنند. به ویژه مک کنزی از طرفداران این دیدگاه به شمار می رود. برخی هم، مانند چمن آرا، با رد دیدگاه مک کنزی آن را نه زبانی برای گفتگو بلکه زبان ادبی برساخته ساکنان زاگرس می دانند. دبیره. در گذشته، زبان کردی تنها با نویسه عربی نوشته می
شد؛ اما پس از جنگ جهانی اول و در پی جایگزینی نویسه عربی در ترکیه با نویسه لاتین، کردی نیز در این کشور با نویسه لاتین نوشته شد. غیر از این، کردهای ساکن در شوروی سابق نویسه سیریلیک به کار می بردند. هم اکنون در ایران و عراق کردی با نویسه عربی نوشته می شود. واژگان کردی. بخش اصلی واژگان زبان های کردی از ریشه های کهن ایرانی است. پس از هجوم اعراب علی رغم گسترش اسلام و به زعم آن فرهنگ و ادبیات عربی در بخش وسیعی از کردستان همچون دیگر مناطق خاورمیانه، به دلایل مختلف از جمله کوهستانی و منزوی بودن محیط زیست کرد زبانان، زبان کردی توانست خود را از سیل وام واژه های زبان های مجاور از جمله عربی به ویژه در زمینه نوشتار حفظ بنماید. در کردی نوشتاری کمترین درصد واژگان عربی در مقایسه با دیگر زبان های خاورمیانه که تحت تأثیر زبان عربی قرار گرفته اند وجود دارد و البته بیشتر آن تعداد واژگان دخیل نیز لغات مذهبی است. ترتیب نحوی در زبان های کردی. سبک نحوی در زبان کردی (word order / syntactic typology) جدول ترتیب نحوی در گویش های کردی و سومری پهلوی و زبان باسکی در زمان گذشته(ارگاتیو) وقتی زبان شناسان دربارهٔ فاعل، مفعول و فعل و ترتیب آن
ها صحبت می کنند، معمولاً به آن سبک نحوی (word order / syntactic typology) می گویند. این سبک نحوی مشخص می کند جمله ها در زبان عامل محور (agent-focused / SOV) هستند یا نتیجه محور (patient/result-focused / OVS) یا حتی فعل محور (V–S–O). بنابراین ترتیب S، O، V و نحوهٔ برجسته شدن هر نقش، بخشی از تحلیل سبک نحوی زبان است. ترتیب واژگان (فاعل – مفعول – فعل) در زبان ها در بسیاری از زبان ها ترتیب واژگان نشان دهنده تمرکز جمله و نحوه برجسته سازی فاعل یا مفعول است: SOV (فاعل–مفعول–فعل): رایج در زبان های قدیمی و عامل محور، مانند اکثر گویش های کردی سنتی، پهلوی، سومری و باسکی. فاعل در ابتدا آمده، مفعول وسط و فعل آخر. این ترتیب معمولاً قدرت فاعل را برجسته می کند. OSV (مفعول–فاعل–فعل): در برخی گویش ها برای برجسته کردن نتیجه یا مفعول ممکن است دیده شود، اما در اکثر گویش های کردی رسمی کمتر رایج است. V–S–O یا V–S: در زبان هایی که نتیجه محور هستند یا ارگاتیو ضعیف دارند (مثلاً هورامی یا سورانی)، فعل اول می آید، فاعل ممکن است ضمنی باشد و مفعول واقعی مشخص نیست. این ترتیب تمرکز بر عمل یا نتیجه دارد. وضعیت زبان ها در جدول: اردلانی (سنندجی
): SOV – عامل محور، سرما فاعل است و دارکە مفعول واقعی. مفعول گاهی برجسته می شود، ولی ترتیب کلاسیک عامل محور است. هورامی : OSV یا V–S – نتیجه محور، فاعل ضمیر متصل، مفعول واقعی گاهی مشخص نیست. سورانی: V–S – شبه تحلیلی، فاعل ضمیر متصل، مفعول واقعی غالباً ضمنی. مهابادی (کردی): O–(V+ضمیر)–S – ترکیبی از مفعول برجسته و فاعل آشکار، تحلیل ارگاتیو دشوار. پهلوی: SOV – عامل محور کلاسیک، فاعل و مفعول مشخص. باسکی: SOV – با ارگاتیو، فاعل و مفعول مشخص، مفعول در برخی حالت ها برجسته می شود. سومری: SOV – عامل محور، مفعول گاهی برجسته، فاعل معمولاً وسط. عامل محور (SOV): اردلانی، پهلوی، باسکی، سومری نتیجه محور / شبه تحلیلی (V–S / V–S–O): هورامی، سورانی، مهابادی آواها. زبان کردی دارای ۸ حرف صدادار است: و نیز دارای ۲۳ حرف بی صدا است: ساختار. ضمیر. ضمیرهای اشاره. "ضمیرهای اشاره" ضمیرهای پسوندی. در سورانی و کلهری ضمیرهای پسوندی مانند فارسی هستند. آن ها در انتهای کلمه قرار گرفته و دو کلمه را به هم پیوند می دهند؛ مثلاً: ضمیرهای پسوندی: نمونه هایی برای حالت مفرد ("Kur" در کردی یعنی پسر): نمونه هایی برای حالت جمع: اضافه. در کردی هم مانند
دیگر زبان های ایرانی «اضافه» وجود دارد. شکل اضافه در کردی بسیار شبیه فارسی است؛ تنها در گویش کرمانجی هنگامی که اضافه مفرد باشد، بسته به اینکه اضافه مذکر باشد یا مؤنث به ترتیب پس از آن «ê» یا "a" می آید. شکل های «اضافه» در زبان کردی: در مثال های زیر پسوند اضافه پررنگ آورده شده است. در زبان کردی خواندگار به معنی شاگرد و مامُستِه به معنی آموزگار است. همان طور که مشاهده شد در همهٔ گویش ها کلمه آموزگار بی جنسیت بود و تنها در گویش کرمانجی هنگامی که شاگرد مفرد بود، جنسیت آن تعیین کنندهٔ پسوند پس از آن بود. مثال هایی دیگر: گذشته. در کرمانجی بر خلاف دیگر زبان های هندواروپایی، شکل گذشته فعل بستگی به این دارد که فعل لازم است یا متعدی. در این نمونه با توجه به اینکه «دیدن» متعدی است و «رفتن» لازم شکل گذشتهٔ آن ها در گویش کرمانجی با هم تفاوت دارد. حال. در زبان کردی در گویشهای کرمانجی و سورانی زمان حال با پیشوند «د» ساخته می شود؛ مانند فارسی پس از «د» ریشه فعل و پس از آن پسوند شخصی می آید (مثلاً مانند زبان فارسی برای اول شخص پسوند «م» می آید). در گویش جنوبی -همچنین در چندین لهجه از گویش های مرکزی و شمالی- پیشوند «د» نادیده
انگاشته می شود و گویش لکی «مَ» استفاده می شود، در گویش اردلانی پیشوند «ا» برای فعلها استفاده می شود که در پارسی باستان و تعداد زیادی از فعلهای پارسیگ ساسانی نیز استفاده می شد. برای نمونه فعل رفتن که ریشه آن در زبان های کردی تبار «ç» است، چنین صرف می شود: نمونه های دیگری از اول شخص مفرد در پی می آید. زیر ریشه فعل ها خط کشیده شده است. استثنائاً از آنجا که تلفظ «de-ê-im» دشوار است، «têm» تلفظ می شود. در گویش کلهری واژه jin وجود ندارد و تبدیل به (زنی) زنده شده است البته در پارسی باستان واژه jīvā به معنی زندگی وجود داشته که در سورانی و اردلانی ژیا، ژین žia, žina و همچنین معادل پارسیگ ساسانی زنده (زندگ) آن در کرمانجی زندی (zindi)، در سورانی زیندو(zindu)، در اردلانی زندگ یا زنگ zindg می باشد. در گویش سورانی خوشه آوایی xw به صورت xo تلفظ می شود. فرمان دادن. در زبان کردی مانند پارسی با پیشوند «ب» دستور داده می شود. در آغاز پیشوند ب می آید و سپس ریشه فعل: ساخت مفعولی در گویش های کردی. ساخت مفعولی در گویش های کردی تفاوت چشم گیری میان گویش سورانی و گویش های دیگر چون اردلانی و کرمانجی دارد. در گویش سورانی، برخلاف اردلانی
و کرمانجی، ضمایر مفعولی به صورت متصل صرف نمی شوند و در اغلب موارد، مفعول به شکل اسم یا ضمیر جداگانه در جمله ظاهر می شود. این در حالی ست که گویش های اردلانی و کرمانجی ساخت پیوندی فعلی را حفظ کرده اند و در آن ها، فاعل و مفعول هردو می توانند در قالب واژهبست (ضمیر متصل) به ریشهٔ فعل افزوده شوند. جدول مقایسه ای. در گویش سورانی، افعال متعدی معمولاً به صورت تحلیلی صرف می شوند. مفعول در این گویش معمولاً به صورت اسم یا ضمیر جداگانه می آید (مانند: "ئەو، تۆ" و غیره). شکل هایی مانند «پیتی» یا «زانیاری ت» که شبیه به ضمایر متصل هستند، در واقع واژه هایی تثبیت شده اند و به آسانی قابل تجزیه نیستند. در مقابل، در گویش اردلانی، ریشه های فعلی با واژهبست های مفعولی و فاعلی ترکیب می شوند، مانند: «پیتبم» (به تو بدهم)، «دیم» (من دیدمش)، که بیانگر ساخت کهن تر و ترکیبی تری است. گویش کرمانجی نیز از همین الگو پیروی می کند و ساخت های ارگاتیو در افعال گذشتهٔ متعدی به وضوح حفظ شده اند. مقایسه گویش اردلانی سنندج و سورانی معیار نظام ارگاتیو در زبان های کردی و زازاکی. زبان شاسان با توجه به به ویژگی های صرفی، ترکیب فعل-ضمیر، زمان و وجه، یا تمرک
ز روی گروه اسمی زبانها ارگاتیو را دسته بندی می کنند دسته بندی های روشهای ارگاتیو در زبانهای کردی 1. ارگاتیو سنتتیک (Synthetic Ergative) ضمیر فاعلی در زمان گذشته به بن فعل می چسبد و یک واحد دستوری را تشکیل می دهد. فعل معمولاً صرف نمی شود و سوم شخص مفرد خنثی باقی می ماند. نمونه: اردلانی، هورامی، زازایی. McKenzie (1966)، Dixon (1994) 2. ارگاتیو تحلیلی (Analytic Ergative) فعل صرف می شود و عامل (فاعل) و مفعول معمولاً با کمک فعل کمکی یا واژهبست مشخص می شوند. نمونه: هورامی در ساخت های استمراری یا وجهی. 3. ارگاتیو تطبیقی / غیرتطبیقی (Split vs Non-Split Ergative) تطبیقی (Split): ارگاتیو فقط در برخی زمان ها، وجه ها یا نوع فعل ظاهر می شود (مثلاً گذشته متعدی). غیرتطبیقی (Non-Split): ارگاتیو همیشه فعال است در همه شرایط. نمونه: کرمانجی و پشتو Split، اردلانی گذشته متعدی Non-Split. Dixon (1994)، Mithun (1999). 4. ارگاتیو اسم محور / فعل محور (Nominal-Centered vs Verb-Centered) اسم محور: ارگاتیو روی گروه اسمی اثر می گذارد و ساخت دستوری بر فاعل متمرکز است. فعل محور: ارگاتیو بیشتر روی فعل اثر دارد و ترکیب فعل و ضمیر اهمیت دارد.