Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
ترین مأمورین سیاسی و امنیتی آمریکا برای سرکوب تظاهرات و نیز سراسیمگی شاه و دربار و امرای ارتش و ساواک در این ساعات سخن گفته و توضیح داده است که چگونه شاه و فرمانده های ارتش پیاپی فرمان سرکوب صادر می کردند. شمار بسیاری از علمای شهرهای مشهد، اصفهان، قم و تبریز نیز به تهران آمدند و در این اعتراضات شرکت کردند. شرایط آماده باش در شهرها تا شش روز بعد و تا زمانی که اوضاع به طور کامل به حالت عادی نرسید ادامه داشت. تظاهرات تا دو روز بعد از ۱۵ خرداد نیز ادامه یافت و موجب کشته و مجروح شدن عدهٔ زیادی شد. از مهم ترین رویدادهای این قیام، کشتار دهقانان کفن پوش ورامینی بود که به پشتیبانی از خمینی راهی تهران شده بودند. مأموران نظامی حکومت در سر پل باقرآباد با آن ها روبه رو شده و با سلاح های سنگین آن ها را قتل عام کردند. قیام ۱۵ خرداد یکی از مهم ترین حوادث سال های منتهی به انقلاب اسلامی محسوب می شد. در این حادثه، خشونت به عمل آمده از ناحیهٔ حکومت و شخصیت معترض و مبارز خمینی جزء بارزترین مسائلی بود که بر همگان آشکار شد. این حادثه موجب شد که بسیاری از علما سکوت خود را بشکنند و به نهضت خمینی بپیوندند. هم چنین بعد از آن گروه های ب
سیاری از مردم به نهضت معترضین پیوستند و بسیاری نیز در این راه جان خود را از دست دادند. طیب حاج رضایی و اسماعیل رضایی دو نفر از افرادی بودند که در پی این حادثه توسط حکومت دستگیر و تیرباران شدند. آن دو جمعیت زیادی را از جنوب شهر تهران همراه خود به سمت مرکز آوردند و همراه با آن ها شعار «یا مرگ یا خمینی» سر دادند. پس از چندی هر دو دستگیر شده و در ۱۱ آبان همان سال، ۱۳۴۲، تیرباران شدند. شمار زیادی از هواداران و اطرافیان آن دو نیز به بندرعباس تبعید شدند. شاه دو روز بعد از قیام ۱۵ خرداد و در یک سخنرانی، سخنان خمینی و تظاهرات مردم را به تحریک و پول بیگانگان و شخص جمال عبدالناصر دانست. هم چنین در همین راستا، رسانه های حکومت ادعا کردند که شخصی به نام عبدالقیس از بیروت و با هواپیما وارد فرودگاه مهرآباد شده و در گمرک فرودگاه حدود یک میلیون تومان پول از او به دست آمده و اعتراف کرده است که جمال عبدالناصر این پول ها را برای افراد معینی در ایران فرستاده است. این ادعا در داخل و خارج مورد انتقاد بسیاری واقع شد، چرا که حکومت هیچ دلیل و سندی در این خصوص ارائه نکرد. یکی از تبعات حادثهٔ ۱۵ خرداد این بود که به نظر می رسید بعد از آن
حکومت متوجه خطری که از ناحیهٔ روحانیون آن را تهدید می کرد، شد. در آن زمان ملی گرایان تهدید چندان جدی ای برای حکومت پهلوی محسوب نمی شدند، اما ظهور این جریان جدید به نظر می رسید خطر جدی تری برای شاه و حکومت اش ایجاد کند. او در کتاب «انقلاب سفید» ماهیت دینی و اسلامی قیام ۱۵ خرداد را انکار کرده و در مورد رهبر این قیام می گوید که او «ارتباط مرموزی با حزب توده داشته و آن ها بودند که مقام او را به اصطلاح معروف به عرش رساندند.» این در حالی است که حزب توده به پیروی از سیاست کشور متبوعش، شوروی، این قیام را محکوم و آن را متهم به جانب داری از منابع فئودال ها کرد. آزادی خمینی و رویدادهای پس از آن. خمینی پس از دستگیری ابتدا به بازداشتگاه باشگاه افسران و سپس غروب روز بعد، به تهران منتقل و در زندان قصر محبوس شد. او در ادامه، پس از ۱۹ روز حبس در زندان قصر به زندان پادگان نظامی عشرت آباد منتقل شد. شاه در غیاب او، نهضت اسلامی در حال شکل گرفتن را در غالب عناوینی مانند «شورشی کور»، «بلوایی دشمن پسند» و «اقدامی وحشیانه» توصیف می کند. حکومت آن را حرکتی تحریک آمیز از آن سوی مرزها می خواند و با انتساب آن به بیگانگان، مدعی می شود که د
ر این حرکت، جمال عبدالناصر رهبر مصر، نقش مهمی داشته است. این طور به نظر می رسید که حکومت تصمیم داشت خمینی را پس از محاکمه – یا شاید حتی بدون محاکمه – اعدام کند. پس از فرونشستن قیام، نخست وزیر اسدالله علم، در مصاحبه ای با روزنامهٔ هرالد تریبون در روز ۱۷ خرداد ۴۲ اعلام کرد که خمینی و برخی دیگر از علما محاکمهٔ نظامی خواهند شد و ممکن است حکم اعدام آن ها صادر شود. تا این که اعلامیه ای به امضای علما و مراجع وقت منتشر شد. این اعلامیه که به ابتکار منتظری و امضای مهاجرین تهیه و منتشر شده بود، به صراحت مرجعیت خمینی را تأیید کرده و بعد از بیان شمول قانون مراجع و مصونیت خمینی از حکم اعدام، خواهان آزادی او شده بود. حکومت مهاجرین را تحت فشار قرار داد و از آنان خواست که به مراکز خود بازگردند، اما آن ها برخاست خود تأکید کرده و به استناد اعلامیهٔ منتشر شده، خمینی را مصون از هرگونه حکمی دانستند. بخش هایی از این اعلامیه بدین قرار است: «... حضرت خمینی – دامت برکاته - که یکی از مراجع بزرگ تقلید شیعه و از مجاهدین عالم روحانیت می باشند، به جرم ازخودگذشتگی در راه حفظ قوانین قرآن و استقلال مملکت محبوس شده و به جّد خود (حضرت موسی بن ج
عفر علیهماالسلام) تأسی کرده است. مهاجرت عموم مراجع عالی قدر از مشهد مقدس و قم و سایر شهرها و اجتماع در مرکز، شاهد گویایی است از وحدت نظر و از خودگذشتگی بزرگان دینی در راه دین و قرآن… حضرت خمینی و آیات دیگر هیچ جرمی به غیر از تبلیغ احکام اسلام و توجه دادن مردم به خطرهایی که نسبت به اسلام یا مملکت پیش بینی می شود، نداشته و ندارند… حضرت خمینی تنها نیستند و اعتراضات شرعی و قانونی معظم له به دولت، مورد تأیید تمام علمای شیعه و ملت مسلمان ایران و جهان است…» اعلامیه ها، تلگراف ها و نامه های بسیاری از سوی مراجع داخل و خارج و نیز شخصیت های ملی – مذهبی به حکومت نازل شد که محتوای تمام آن ها درخواست آزادی خمینی بود. حتی مفتی اعظم دانشگاه الازهر مصر، شیخ محمود شلتوت، اعلامیه ای خطاب به مسلمانان جهان منتشر کرد. ترجمهٔ قسمتی از این اعلامیه که در تاریخ ۱۸ محرم ۱۳۸۳ هجری قمری منتشر شد بدین قرار است: «به شما مسلمانان هشدار می دهم، به مسلمانان همهٔ کشورها و به ملت مسلمان ایران که این تجاوز و دست درازی بی شرمانه را به سادگی نگاه نکنید و با تمام نیرو برای نجات علمای ایران از چنگال دژخیمان دیکتاتور ایران مبارزه کنید و به ستمکاران ت
کیه ننمایید که آتش [دوزخ] گریبانتان را خواهدگرفت و در برابر خدا هیچ یاوری نخواهید داشت… وقتی علمای ملتی از ادای نقش خلاقه و اخلاقی خویش بازداشته شدند، حال آن ملت چگونه خواهد گشت؟... مسلمانان! دست تجاوز به روی علمای دین و روحانیون دراز کردن، جنایتی در حق اخلاق است و داغ ننگی بر پیشانی ملت و بر چهرهٔ بشریت.» سرانجام پس از اعتراضات و فشارهای پیاپی مردم و مقامات عالی رتبهٔ حوزه های علمیهٔ ایران و جهان، شاه با اسکان خمینی در منزل شخصیِ یکی از متدینان شهر تهران در محلهٔ داوودیه، آقای روغنی، موافقت می کند. در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۴۲ خمینی همراه با قمی و محلاتی از زندان آزاد شدند و در آن خانه تحت کنترل و مراقبت قرار گرفتند. اما در زمان اسکان او در آن جا تا روز آزادی او و بازگشتش به قم در شام گاه ۱۸ فروردین ۴۳، خانه و تمام رفت وآمدهای ساکنان آن کاملاً تحت نظارت و کنترل بود. بسیاری از مردم و علما در آن زمان و پس از آزادی و اسکان آن ها در شهر، این مبارزه را پایان یافته دانسته و از این قیام کناره گرفتند. با این حال، و با وجود کشتاری که در تظاهرات قبل رخ داده بود، عدهٔ زیادی در تهران و شهرهای دیگر دست به تظاهرات زده و خواهان
آزادی کامل او شدند. هم چنین تعدادی از علمای قم نیز به تهران آمده تا حمایت خود از این خواسته را نشان دهند. عدهٔ بسیاری از مردم تهران نیز راهی آن منطقه شدند و در این منطقهٔ نظامی تجمع کردند. صبح روز ۱۹ فروردین ۱۳۴۳، خمینی بدون اطلاع قبلی و پس از دو ماه زندان و مراقبت به قم برگردانده شد. مردم قم از او استقبال گسترده ای به عمل آوردند، آن ها به خیابان ها ریختند و به جشن و شادمانی پرداختند. او پس از بازگشت از تهران و استقرار در قم، خاطرهٔ ۱۵ خرداد را گرامی داشت و گفت: «من ۱۵ خرداد را برای همیشه، عزای عمومی اعلام می کنم.» گفته می شود خمینی در روزهایی که در حبس یا تحت مراقبت به سر می برد، به هیچ یک از سوالات بازجویان پاسخ نگفت. او در این مدت کتاب های مربوط به تاریخ معاصر ایران، به ویژه مشروطیت، و کتاب تاریخ جهان از جواهر لعل نهرو را مطالعه می کرده است. یکی از اقداماتی که حکومت پهلوی برای مبارزه با اعتراضات نسبت به بازداشت خمینی انجام داد، این بود که در روزنامه های دولتی خبر از تفاهم مراجع تقلید با مقامات حکومتی را منتشر کرد. برای خمینی در آن زمان امکان پاسخ گویی دربارهٔ این ادعا وجود نداشت، اما بیانیه های بسیاری از س
وی علمای وقت منتشر شد که همگی آن ها چنین تفاهمی را تکذیب می کردند. یکی از مهم ترین این بیانیه ها، اعلامیهٔ صریح مرعشی نجفی بود. او در این اطلاعیه، که در ۱۵ مرداد ۱۳۴۲ منتشر شد، جزئیات خبری که روزنامهٔ کیهان و اطلاعات در عصر روز دوازده مرداد چاپ کرده بودند را نقد کرد و به محتوای آن پاسخ داد. هم چنین به دستور ساواک، یک روز پس از آزادی خمینی و اسکان او در شهر تهران، روزنامه های کشور مطالبی را منتشر نمودند که به مردم این طور القا می کرد که انتقال او از زندان به مکان جدید به دلیل تفاهمی بوده که میان او و مقامات نظامی به وجود آمده است. خمینی بعدها و پس از آزادی کامل و بازگشت به قم، در اولین فرصت طی یک سخنرانی این مطلب را تکذیب کرد. درحالی که احتمالاً حکومت انتظار داشت این حبس اعتراضات خمینی را کم تر و شخصیت مبارزِ او را معتدل تر کند، او سه روز پس از بازگشت به شهر قم و در یک سخنرانی مهم، شایعات مربوط به توافق و تفاهم خودش با حکومت را رد کرد و سخنانی بر زبان آورد که حاکی از ادامهٔ مبارزه و اعتراض توسط او بود: «امروز جشن معنا ندارد. تا ملت عمر دارد، غمگین در مصیبت ۱۵ خرداد است… در سرمقاله [ی کیهان و اطلاعات] نوشته بود
ند که با روحانیت تفاهم شده و روحانیت با انقلاب سفید شاه و ملت، موافق هستند. کدام انقلاب؟ کدام ملت؟... خمینی را اگر دار بزنند تفاهم نخواهدکرد. با سرنیزه نمی شود، اصلاحات کرد… من از آن آخوندها نیستم که در اینجا بنشینم و تسبیح دست بگیرم. من پاپ نیستم که فقط روزهای یکشنبه مراسمی انجام دهم و بقیهٔ اوقات برای خود سلطانی باشم و به امور دیگر کاری نداشته باشم. پایگاه استقلال اسلامی اینجاست. باید این مملکت را از این گرفتاری ها نجات داد…» او در این سخنان به ریشه های آنچه که فساد و بی دینی در میان جوانان می خواند اشاره می کند و می گوید: «وضع معیشت بد است که این همه جنایات و مفاسد که شب و روز در روزنامه ها می خوانید به وجود می آورد.» در همین سخنرانی، او به ارتباط دین و سیاست نیز اشاره می کند: «اسلام، برای تمام زندگی انسان، از روزی که متولد می شود تا موقعی که وارد قبر شود، دستور و حکم دارد.» چند روز پس از این سخنرانی، خمینی در مسجد اعظم قم، در جمع گروه کثیری از طلاب و مردم، سخنرانی مهمی انجام داد و در آن به تهمت های دولت و رسانه های آن پاسخ داد. او در این سخنرانی که در روز ۲۶ فروردین ۱۳۴۳ انجام شد، از مواضع خود در رابطه با
مسائلی مانند «اصلاحات»، «تمدن»، «صنعت»، «ترقی و رشد زنان»، «مسئلهٔ جوانان»، «ماجرای اسرائیل»، «استعمار فرهنگی»، «قانون گرایی» و… سخن گفت. بخش هایی از این سخنرانی بدین قرار است: «ما را کهنه پرست معرفی می کنند، ما را مرتجع معرفی می کنند. جراید خارج از ایران، آن هایی که با بودجه های گزاف برای کوبیدن ما مهیا شده اند، در خارج ما را مخالف اصلاحات معرفی می کنند. مخالف ترقی مملکت معرفی می کنند. می گویند: «آخوندها می گویند که برق نمی خواهیم! می گویند طیاره نمی خواهیم… این ها می خواهند به قرون وسطا برگردند!».» «... علمای اعلام با این زدن ها، کشتن ها، قلدری ها و دیکتاتوری ها مخالف اند. این کهنه پرستی است؟... ما با آثار تمدن مخالف نیستیم، اسلام با آثار تمدن مخالف نیست… این افکار نورانی که در علمای اعلام هست… مال اسلام است… تبعیت از همه، سربسته و دربسته همهٔ مخازن مملکت را تحویل دیگران دادن، ارتجاع است. روی این ارتجاع سیاه… شما که عمال استبداد هستید و با زور سرنیزه و قلدری با این ملت بیچاره عمل می کنید، تمام قوانین را زیر پاگذاشته اید، به تمام احکام اسلام بی اعتنایی می کنید، شما مترقی هستید؟» «... شما مظاهر تمدن را وقتی
که در ایران می آید چنان از صورت طبیعی، خارج می کنید که چیز حلال را مبدل به حرام می کنید. این رادیو، برای این بساطی است که این ها راه انداخته اند؟... استفاده ممالک متمدن از این آلات جدید، همین جور است که آقایان در اینجا استفاده می کنند؟... تمام اینها به دست استعمار است که روزنامه ها را این طور مبتذل می کنند تا فکر جوان ها را مسموم کنند. استعمار است که برنامهٔ فرهنگی ما را جوری تنظیم می کند که جوان نیرومند در این مملکت نباشد… ما با این مظاهر مخالفیم… ما می گوییم دانشگاه های شما طوری نباشد که برنامه هایش جوان های ما را بد بار بیاورد. جوان های ما را مبارز بار بیاورید. جوان های ما را جوری بار بیاورید که در مقابل استعمار ایستادگی کنند.» «... ما با ترقی زن ها مخالف نیستیم. با این فحشا مخالفیم. با این کارهای غلط مخالفیم. مگر مردها آزادند که زن ها می خواهند آزاد باشند؟! مگر آزادمرد و آزادزن با لفظ درست می شود؟» «... شما کارشناس نظامی از اسرائیل به این مملکت می آورید. شما محصلین را از اینجا به اسرائیل می فرستید. ما با این ها مخالفیم.» «... ای مردم عالم بدانید ملت ما با پیمان با اسرائیل مخالف است. این ملت ما نیست. این ر
وحانیت ما نیست. دین ما اقتضا می کند که در مقابل مسلمین با دشمن پیوند نکنیم.» قسمت هایی از این سخنرانی، پاسخی بود به سخنان شاه که در همان روزها گفته بود: «ما کهنه پرستی و افکار ارتجاعی را می کوبیم…» خمینی در پاسخ به این اظهارات در جملاتی جسورانه گفت: «مردک باز دست از حرف هایش برنمی دارد و به افکار اسلامی نسبت کهنه پرستی و ارتجاعیت می دهد.» این سخنان در آن روزگار بازتاب خاصی در محافل ملی و مذهبی ایران داشت و از طرف بسیاری از روشنفکران و سیاستمداران مورد توجه واقع شد. حکومت که از وجود اختلاف عقیده میان خمینی و چند تن از علماء قم آگاه بود، تلاشی را آغاز کرد که با ایجاد اختلاف و دودستگی در قم، توجهات را از سوی خمینی برگرداند و او را بی اعتبار کند. اما در ۱۵ خرداد ۱۳۴۳، در ساگرد قیام ۱۵ خرداد ۴۲، خمینی همراه با چند تن از مراجع و علمای قم، با صدور بیانیه ای مشترک یاد و نام شهیدان آن روز را گرامی داشتند و از مردم خواستند که «بر هوشیاری و مقاومت خود بیفزایند». هم چنین در آن بیانیه، روز ۱۵ خرداد عزای عمومی اعلام شد. امضاکنندگان این بیانیه عبارت بودند از: روح الله موسوی خمینی، محمدهادی حسینی میلانی، شهاب الدین نجفی مرعش
ی و حسن طباطبایی قمی. سه هفته پس از برگزاری سالگرد قیام ۱۵ خرداد، سران نهضت آزادی که در حمایت از قیام ۱۵ خرداد دست به تحرکاتی زده بودند، در دادگاه های نظامی شاه محاکمه و به زندان های طویل المدت محکوم شدند. پس از آن که دادگاه تجدیدنظر حکم حبس طالقانی و مهدی بازرگان را تأیید کرد، خمینی اعلامیه ای صادر کرد که این گونه آغاز می شد: «بسم الله الرحمن الرحیم؛ و سیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون. من خوف داشتم اگر در موضوع بیدادگری نسبت به حجت الاسلام آقای طالقانی و جناب آقای مهندس بازرگان و سایر دوستان، کلمه ای بنویسم، موجب تشدید امر آن ها شود و ده سال زندان به پانزده سال تبدیل گردد. اینک که حکم جائرانه دادگاه تجدیدنظر صادر شد، ناچارم از اظهار تاسف از اوضاع ایران عموماً و اوضاع دادگاه خصوصاً… رای دهندگان [در دادگاه] باید منتظر سرنوشت سختی باشند.» او در چهارم آبان همان سال، بیانیه ای صادر کرد و در آن نوشت: «دنیا بداند که هر گرفتاریای که ملت ایران و ملل مسلمین دارند از اجانب است، از آمریکاست، ملل اسلام از اجانب عموماً و از آمریکا خصوصاً متنفر است… آمریکاست که از اسرائیل و هواداران آن پشتیبانی می کند. آمریکاست که به اسر
ائیل قدرت می دهد که اعراب مسلم را آواره کند.» در آن سال ها خمینی هم چنان با سخنرانی ها، پیام ها، نامه ها و اعلانیه های خود علیه شاه و حکومت دست به اعتراض می زد و هم زمان با آن، مردم نیز روز به روز با او هم گام تر و در مسیر انقلاب آماده تر می شدند. او ضمن گرم نگه داشتن درس و بحث های حوزه و پرورش طلاب، همواره از بعد سیاست غافل نمی ماند و در هر فرصتی شاه را مورد انتقاد قرار می داد. در آن سال ها دانش و سیاست طوری به هم آمیخته شده بود که می توان گفت اهمیت سیاسی قم به اندازهٔ اهمیت علمی آن رسیده بود. مبارزه با کاپیتولاسیون و آغاز دوران تبعید. شاه پس از کودتای ۲۸ مرداد احتمالاً به این نتیجه رسیده بود که برای ادامهٔ سلطنت خود، چاره ای جز تکیه بر قدرت و نفوذ آمریکا ندارد. از این رو اکثر تصمیمات و راهکارهای او و دولت، به نظر می رسید که به نوعی زمینه را برای حضور هرچه بیشتر و راحت تر آمریکا در ایران آماده می کرد. در همین راستا، کابینهٔ علم لایحه ای را – پس از تصویب در هیئت وزیران – به مجلس سنا برد که در اصطلاحات سیاسی به آن کاپیتولاسیون می گویند. این قانون که برای تمام مستشاران و دیگر اتباع آمریکایی، مصونیت قضایی و سیاس
ی ایجاد می کرد، در تاریخ ۱۴ مهر ۱۳۴۳ در مجلس و با ۷۳ رأی موافق در مقابل ۶۳ رأی مخالف به تصویب رسید. ظاهراً حکومت می دانست که پخش خبر به تصویب رسیدن چنین قانونی چه واکنش هایی را برخواهد انگیخت، از این رو از پخش خبر آن جلوگیری کرد و اجازهٔ درج خبر آن در مطبوعات را نیز نداد. اما مجلهٔ داخلی مجلس شورا، پس از گذشت چند روز از تصویب لایحه به دست خمینی رسید و اومتن کامل سخنرانی ها و گفتگوهایی که میان نمایندگان مجلس و رئیس دولت ردوبدل شده بود را مطالعه کرد. در آن زمان حکومت شاه آمادهٔ برگزاری مراسم و جشن های چهارم آبان، سال روز تولد شخص شاه، می شد. خمینی نیز تصمیم گرفت در همان روز، که مصادف با سال روز میلاد فاطمه دختر محمد نیز بود، برای مردم سخنرانی کرده و دربارهٔ لایحهٔ کاپیتولاسیون با آن ها صحبت کند. خبر سخنرانی او به اکثر شهرها رسید و گروه های زیادی از مردم خود را برای شنیدن سخنان او به قم رساندند. شاه برای بازداشتن خمینی از سخنرانی، نماینده ای به بیت او فرستاد، اما خمینی او را نپذیرفت. واکنش خمینی به این ماجرا احتمالاً شدیدالحن ترین واکنش او علیه شاه محسوب می شود. محمد مفتح از نزدیکان او بعدها گفت که «هرگز او را آ
ن قدر پریشان ندیده بود.» در آن روز، خمینی با چهره ای برافروخته و متأثر، در میان هزاران نفر از طرفداران خود حاضر شد و کلام انتقادی خود را با ذکر آیهٔ استرجاع (انالله و اناالیه راجعون) آغاز کرد. او گفت: «من تأثرات قلبی خودم را نمی توانم اظهار کنم. قلب من در فشار است. از روزی که مسائل اخیر ایران را شنیدم، خوابم کم شده، ناراحت هستم، قلبم در فشار است. من با تأثرات قلبی، روزشماری می کنم چه وقت مرگ پیش بیاید. ایران دیگر عید ندارد. عید ایران را عزا کردند. عزا کردند و چراغانی کردند. عزا کردند و دسته جمعی رقصیدند. ما را فروختند، استقلال ما را فروختند، باز هم چراغانی کردند، پایکوبی کردند. اگر من به جای این ها بودم، این چراغانی ها را منع می کردم. می گفتم بیرق سیاه بالای سر بازارها بزنند، بالای سر خانه ها بزنند، چادر سیاه بالا ببرند. عزت ما را پایکوب کردند، عظمت ایران از بین رفت، عظمت ارتش ایران را پایکوب کردند. قانونی به مجلس بردند که در آن، اولاً ما را ملحق کردند به پیمان وین و ثانیاً الحاق کردند به آن: که تمام مستشاران نظامی آمریکا…» سخنان بریده بریده و غم آلود او در آن روز هربار با فریاد و شیون حاضران همراه می شد. او
در این سخن رانی معنای این لایحه را برای مردم توضیح داد و آن را واگذاری استقلال و حاکمیت ایرانیان به آمریکا دانست که «در قبال ۲۰۰ میلیون دلار وام آمریکا به شاه» حاصل می شود. وی نمایندگانی که به این لایحه رأی مثبت داده بودند را «خائن» خطاب کرد و دولت وقت را نیز غیرقانونی دانست. پس از، آن از گرفتاری ها و مشکلات مردم گفت و تمام آن ها را مرتبط با آمریکا دانست: «آمریکا از انگلیس بدتر، انگلیس از آمریکا بدتر، شوروی از هر دو بدتر، همه از هم بدتر و همه از هم پلیدترند. لیکن امروز سر و کار ما با آمریکاست… امروز تمام گرفتاری ما از آمریکاست. تمام گرفتاری ما از اسرائیل است، اسرائیل هم از آمریکاست، این وکلا [که به کاپیتولاسیون رأی دادند] هم از آمریکا هستند. این وزرا هم از آمریکا هستند، همه دست نشانده آمریکا هستند، چرا در مقابل آن نمی ایستند، داد بزنند؟» یکی دیگر از سخنان مهم او در آن روز، دعوت از علما و روحانیون برای حضور در صحنه های سیاسی کشور بود: «ای علمای ایران! ای مراجع اسلام! من اعلام خطر می کنم. ای فضلا! ای طلاب! ای حوزه های علمیه! ای نجف! ای قم! ای مشهد! ای تهران! ای شیراز! من اعلام خطر می کنم. من تمام روحانیون را تع
ظیم می کنم. من بار دیگر دست تمام روحانیون را می بوسم. آن روز [ماجرای ۱۵ خرداد] اگر دست مراجع را بوسیدم، امروز دست کاسب را هم می بوسم.» در همین سخنرانی، خمینی چندبار توجه حکومت را به قانون جلب می کند و از همه می خواهد که دست کم به قانون اساسی کشور که از زمان مشروطه در ایران برقرار بوده عمل کنند: «به حسب نص قانون، طبق اصل دوم متمم قانون اساسی، تا مجتهدین در مجلس نظارت نداشته باشند، قانون هیچ اعتباری ندارد. از اول مشروطه تا به حال، کدام مجتهد نظارت داشته است؟ اگر پنج نفر مجتهد در این مجلس بود، حتی اگر یک روحانی در این مجلس بود، تو دهن اینها می زد، نمی گذاشت این کار انجام شود، مجلس را به هم می زد.» او به این سخنرانی اکتفا نکرد و در همان روز، بیانیه ای صادر کرد. در این بیانیه، رأی مجلس به قانون کاپیتولاسیون، «رای به اسارت ایران و ایرانی» خوانده شده و از آن به عنوان «سند بردگی ملت ایران» نام برده شده است. بخشی از این اعلامیه بدین قرار است: «اکنون من اعلام می کنم که رای ننگین مجلسین، مخالف اسلام و قرآن است و قانونیت ندارد، مخالف رای ملت مسلمان است، وکلای مجلسین، وکیل ملت نیستند، وکلای سرنیزه هستند. رای آن ها در براب
ر ملت و اسلام و قرآن، هیچ ارزشی ندارد و اگر اجنبی ها بخواهند از این رای کثیف سوءاستفاده کنند، تکلیف ملت تعیین خواهد شد… بر ملت ایران است که این زنجیرها را پاره کنند، بر ارتش ایران است که اجازه ندهند چنین کارهای ننگینی در ایران واقع شود… این دولت را ساقط کنند. وکلایی که به این امر مفتضح رای دادند، از مجلس بیرون کنند…» این سخنان و اعتراضات به وضوح ایران را در آستانهٔ قیامی دیگر قرار می داد. اما در این مورد، به نظر می رسد که حکومت شاه با استفاده از تجربه های قبلی، به ویژه ماجرای ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، اقداماتی متفاوت انجام دهد. در این جا تفاوت دیگری که با نهضت ۱۵ خرداد وجود داشت آن بود که در قیام ۱۵ خرداد، تقریباً تمام مراجع و علمای حوزه از آن پشتیبانی و حمایت می کردند و با تمام توان و نفوذی که داشتند خمینی را یاری می دادند. اما در مدت این یک سال، برخی از رهبران نهضت به مصلحت گرایی و محافظه کاری روی آورده بودند و رفتار و گفتاری جسورانه از آن ها دیده نمی شد؛ بنابراین این نهضت جدید برای خمینی دارای مشکلاتی بود، از طرفی شاه و هم دستان او با تجربهٔ بیشتری عمل می کردند و از سوی دیگر، حوزه های علمیه نیز آن وحدت و هم دلی گذشته
را نداشتند. این اختلافات باعث بی پرواتر عمل کردن شاه در برخورد با خمینی می شد. او این بار تصمیم گرفت خمینی را به خارج از کشور تبعید کند. او ظاهراً امیدوار بود با تبعید خمینی به جای دستگیری او، رفته رفته محبوبیتش به فراموشی سپرده خواهد شد و از یادها خواهد رفت. حذف فیزیکی خمینی در آن زمان خطر قیامی غیرقابل مهار را برای او به دنبال داشت. ارتشبد سابق، حسین فردوست از نزدیکان شاه و دربار پهلوی، در کتاب خاطرات خود در این باره می گوید: «این تصمیم [تبعید خمینی به ترکیه] پس از چند روز مطالعه، به دستور مستقیم آمریکا بود.» مقصد خمینی به این دلیل ترکیه انتخاب شد که در آن زمان همکاری امنیتی ای میان حکومت شاه و ترکیه برقرار بود و براساس آن، مشکلی بر سر راه تبعید او به این کشور وجود نداشت. سحرگاه روز سیزده آبان گروهی کماندو اعزامی از تهران خانهٔ خمینی را محاصره کرده و او را، که این بار نیز در حال نماز خواندن بود، دستگیر و این بار مستقیماً راهی فرودگاه مهرآباد کردند. او در آن جا با یک فروند هواپیمای نظامی که از قبل آماده شده بود، تحت نظارت مأمورین امنیتی و نظامی به آنکارا انتقال داده شد. عصر آن روز ساواک خبر تبعید خمینی را «
به اتهام اقدام علیه امنیت کشور» در روزنامه ها منتشر کرد. با وجود فضای سرکوب گرانهٔ آن زمان، موجی از اعتراض ها در قالب تظاهرات در تهران، تعطیلی طولانی مدت درس حوزه ها و ارسال طومارها و نامه ها به سازمان های بین المللی و مراجع تقلید به راه افتاد. دوران حضور در ترکیه. محل اقامت او در ترکیه ابتدا در اتاق شمارهٔ ۵۱۴ هتل بولوار پالاس آنکارا - هتلی نسبتاً مجلل در پایتخت ترکیه – و تحت نظارت مأمورین امنیتی ایرانی و ترکی بود. در تاریخ ۲۱ آبان، او از آنکارا به بورسا منتقل شد و یازده ماه بعدی را در آن جا گذراند. اقامت در ترکیه برای او سختی هایی نیز به همراه داشت. نویسندهٔ کتاب «حدیث بیداری» ادعا می کند که بعد از انتقال خمینی به بورسا، اجازهٔ هر گونه اقدام سیاسی از او سلب شده و در مراقبت شدید مأمورین امنیتی ترکیه و ایران قرار گرفته است. هم چنین در آن جا حق پوشیدن عبا و عمامه – لباس روحانیون مسلمان – نیز از او سلب شده بود و این به معنی کنار گذاشتن بخش مهمی از هویت او محسوب می شد. او وادار به برتن کردن لباس روحانیون کشور ترکیه شده بود. تصاویری که از او در ترکیه ثبت شده است، از معدود تصاویری است که او در آن بدون لباس روحانیت
ظاهر شده است. پسر او مصطفی نیز در ۱۳ دی ماه در بورسا به پدرش ملحق شد. به خمینی هم چنین اجازه داده شد گاه وبیگاه ملاقات کننده هایی هم از ایران داشته باشد، و کتاب هایی در زمینهٔ فقه نیز از جانب آن ها به دست او رسید. اقامت خمینی در ترکیه یازده ماه طول کشید. شاه از این فرصت استفاده کرد و اقدامات زیادی که به دلیل وجود خمینی و امکان اعتراض او لغو یا به تعویق انداخته بود را به مرحلهٔ اجرا گذاشت. هم چنین او دست به اقداماتی زد تا موجب تضعیف مقاومتی که اکنون رهبر خود را از دست داده بود بشود. در این مدت، مردم و علمای حوزه از حال خمینی خبر دقیق و موثقی نداشتند. پس از اصرار مراجع و فشار مردم، حکومت شاه چند بار با اعزام نمایندگانی از سوی علمای حوزه برای کسب خبر از حال او و اطمینان از سلامتی اش، موافقت کرد. خمینی نیز طی چندین نامه به خویشان و علمای حوزه با کنایه و اشاره و گاه در قالب دعا، همگان را از عزم خود برای ادامهٔ مبارزه آگاه کرد. در همین نامه ها بود که او خواهان ارسال کتاب های دعا و فقهی شد. در این مدت و در ماه های معدود اقامت در ترکیه، او اگرچه در تبعید و در موقعیتی دشوار قرار داشت، اما با این حال دست به تألیف کتاب
دوجلدی تحریرالوسیله که از آثار فقهی مهم عصر حاضر محسوب می شود، زد. این کتاب جزء نخستین کتاب هایی است که فتوای مراجع را دربارهٔ احکامی مانند جهاد، دفاع، امر به معروف و نهی از منکر و برخی مسائل دیگر بیان می کند. از جمله مسائلی که در این کتاب مطرح شده است، دو مورد بیش از بقیه قابل توجه است: «اگر روابط تجاری با کفار موجب ترس بر حوزه اسلام شود ترک این روابط بر تمام مسلمانان واجب می شود. در اینجا فرقی میان استیلاء سیاسی یا فرهنگی و معنوی دشمن وجود ندارد. اگر روابط سیاسی که بین دولتهای اسلامی و دول بیگانه بسته می شود و برقرار می گردد موجب تسلط کفار بر نفوس و بلاد و اموال مسلمانان شود یا باعث اسارت سیاسی اینها گردد، برقراری روابط حرام است و پیمانهایی که بسته می شود باطل است و بر همه مسلمین واجب است که زمامداران را راهنمایی کنند و وادارشان نمایند بر ترک روابط سیاسی این چنانی هر چند به وسیله مبارزه منفی باشد» و به طور مشابه، «اگر حمله ای از جانب یک کشور خارجی به یک کشور مسلمان صورت بگیرد، بر تمام کشورهای اسلامی و تمام مسلمانان واجب است این حمله را با هر وسیلهٔ ممکن دفع کنند.» انتقال به عراق. در تاریخ ۱۴ شهریور ۱۳۴۴ خم