Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
نمونه: اردلانی و هورامی اسم محور، بعضی کرمانجی و زازایی فعل محور. مطالعات تطبیقی زبان های ایرانی نظام ارگاتیو ایرانی غربی در برابر نظام ارگاتیو ایرانی شرقی ​دیدگاه زبان شناسان بر این است که سیستم ارگاتیو در گویش های کردی به دو شاخه اصلی تقسیم می شود که با مسیرهای تاریخی متفاوتی تکامل یافته اند: الف)​ارگاتیو سنتزایی: (ترکیبی) در شاخه ایرانی غربی در گویش های. کردی مانند اردلانی، به دلیل موقعیت جغرافیایی شان در غرب زاگرس تحت تأثیر مستقیم پهلوی(فارسی میانه) قرار داشته اند. این گویش ها ساختار ارگاتیو را حفظ کرده اند که در آن فعل خنثی و بدون تطابق با فاعل است. این ویژگی، یک ویژگی محافظه کارانه از زبان های ایرانی غربی است. ارگاتیو اردلانی (سنندجی) به صورت سنتزایی (synthetic) است: فاعل متعدی به صورت clitic مستقیم به مفعول می چسبد (-m / -me / -om) و مفعول در حالت absolutive قرار دارد. فعل گذشته همیشه خنثی (neuter 3rd person) صرف می شود و با فاعل توافق ندارد. این ساختار مستقیم از پهلوی ساسانی به ارث رسیده و محافظه کارانه و غربی است، برخلاف کرمانجی یا سورانی که ارگاتیو آن ها تحلیلی و تحت تأثیر زبان های سکایی/شرقی مانند
پشتو و بلوچی بوده است. مثال: «من ئو کتیومه خویند» = «من آن کتاب را خواندم». ب) ارگاتیو تحلیلی شرقی (تحت تأثیر ایرانی شرقی) گویش هایی مانند کرمانجی و سورانی (مهاباد و اربیل) تحت تأثیر نوآوری های زبانی از شاخهٔ ایرانی شرقی، به ویژه ویژگی هایی مشابه پشتو و سکایی، سیستم ارگاتیو را به شکل تحلیلی توسعه داده اند: فاعل و مفعول معمولاً با postposition یا marker جداگانه مشخص می شوند (مثلاً ji = توسط/از). فعل با تطابق شخصی یا با فعل کمکی برای passive صرف می شود. کرمانجی: «Ew kitêb ji min xwend» «آن کتاب توسط من خوانده شد». در این گویش ها، ارگاتیو سنتزایی(ترکیبی) که در غرب زاگرس باقی مانده بود، به سیستم تحلیلی و تماس پذیر تبدیل شده است. تحلیل و توضیحات جدول بالا ارگاتیو زبان های کردی: اردلانی (ایرانی غربی): از ساخت سنتزایی (ترکیبی) استفاده می کند، که در آن کلیتیک ها (clitics) به همراه افعال خنثی (neuter) به کار می روند. این نشان دهنده ساختاری پیچیده تر و وابسته به ترکیب واژگان است. کرمانجی/سورانی ( ایرانی شرقی): از ساخت تحلیلی استفاده می کند، که در آن نشانه ها (markers) یا پیش وندها/پس وندها با افعال تطابقی ترکیب می شوند
. این ساختار ساده تر و مبتنی بر روابط صریح تر است. تطابق فعل: گویشاردلانی (غربی): افعال معمولاً به صورت خنثی/غیرشخصی (impersonal) هستند، که نشان دهنده وابستگی کمتر به فاعل یا مفعول در جمله است. گویش هایکرمانجی/سورانی (شرقی): تطابق شخصی (personal agreement) یا استفاده از حالت مجهول تحلیلی (analytical passive) دیده می شود، که نشان دهنده تأثیر زبان های شرقی تر است. ریشه تاریخی: اردلانی (غربی): به پهلوی ساسانی (زبان های ایرانی میانه غربی) مرتبط است، که نشان دهنده پیوند با زبان های پارسی میانه و فرهنگ ساسانیان در غرب ایران است. کرمانجی/سورانی (شرقی): علاوه بر تأثیرات غربی، تحت تأثیر زبان های شرقی ایرانی (مانند سکایی و پشتو) قرار دارد. زیرا زبان های شرقی ایرانی (مانند سکایی) احتمالاً از طریق مهاجرت های اقوام سکایی به مناطق آدیابن (شامل اربیل)و شمال عراق در گذشته مرتبط باشد. مثال اردلانی: «من ئو کتیومه خویند» (من آن کتاب را خواندم)، که ساختار سنتزایی و استفاده از کلیتیک را نشان می دهد. کرمانجی/سورانی: «Ew kitêb ji min xwend» (آن کتاب توسط من خوانده شد)، که ساخت تحلیلی با پس وند و تطابق را نشان می دهد. این تقسیم بندی
ارگاتیو در زمان گذشته نشان می دهد که زبان ترکیبی از میراث ایرانی غربی و نوآوری های تحت تأثیر ایرانی شرقی است، با تفاوت های آشکار بین گویش های غربی محافظه کار و شرقی تحلیلی است. مقایسهٔ نظام ارگاتیو در کردی، پهلوی، بلوچی و پشتو کرمانجی و سورانی در نشان دادن ارگاتیویته با زبان های ایرانی شرقی مانند بلوچی و پشتو پیوند دارند. سورانی با این حال در مسیر تضعیف ارگاتیویته و نزدیک شدن به نظام فاعلی است. در مقابل، اردلانی شباهت آشکاری با پهلوی (فارسی میانه) دارد و ادامهٔ سنت ایرانی غربی به شمار می رود. این مقایسه نشان می دهد که کردی در میانهٔ دو شاخهٔ اصلی زبان های ایرانی قرار گرفته و به نوعی «پل» میان نظام های ارگاتیو شرقی و شبه ارگاتیو غربی است. ارگاتیو در گویش اردلانی بر اساس پژوهش های زبان شناسی تاریخی، گویش اردلانی (سنندجی) در میان گویش های کردی جایگاه ویژه ای دارد، زیرا بخشی از نظام ارگاتیو زبان های ایرانی میانه، به ویژه پهلوی (فارسی میانه)، را حفظ کرده است. دیدگاه زبان شناسان در مورد زبان اردلانی زبان شناسان اتفاق نظر دارند که ارگاتیو اردلانی به پهلوی نزدیک است چون بقایای سیستم ارگاتیو میانه ایرانی (خنثی بودن ف
عل، فاعل مستقل) را حفظ کرده و نشان دهنده تکامل غربی کردی اردلانی در مقابل گویش های شرقی تر (مثل کرمانجی) است. اردلانی به دلیل موقعیت جغرافیایی اش (در غرب کردستان) به شاخه غربی ایرانی (پهلوی) نزدیک تر مانده و کمتر تحت تأثیر نوآوری های شرقی (مثل پشتو یا پارتی و سکایی) قرار گرفته و ریشه غربی اش (از پهلوی) را حفظ کرده است. نمونهٔ ساخت ارگاتیو اردلانی این ساخت در کردی سورانی معیار (به ویژه عراق) تقریباً از میان رفته و بیشتر در اردلانی سنندجی و برخی مناطق کردنشین باقی مانده است. مقایسه زازایی، اردلانی، پهلوی، و سومری (بر اساس مثال های ارگاتیو واقعی) برای مقایسه این زبان ها و گویش ها، تمرکز بر ارگاتیویته واقعی و مثال های مستند است. همه این زبان ها نوعی نظام ارگاتیو-فاعلی دارند. زازایی و اردلانی: اسم محور، با ریشه در ایرانی میانه، نزدیک به پهلوی. پهلوی: اسم محور و کهن، نیای فارسی نو. سومری: ایزوله، بسیار باستانی، اما اسم محور مشابه پهلوی. هورامی: ترکیبی (اسم محور + فعل محور)، ضعیف تر از اردلانی. کرمانجی: شمالی → بیشتر فعل محور (مانند پشتو و بلوچی)؛ شرقی → نزدیک تر به پهلوی و اردلانی. سورانی: ارگاتیویته ضعیف یا فروپاش
یده، در استاندارد تقریباً بی ارگاتیو. نتیجه: اسم محوری ویژگی کهن است؛ در پهلوی، سومری، زازایی و اردلانی بهتر حفظ شده و در هورامی نیمه حفظ شده، اما در کرمانجی و سورانی به سوی فعل محوری و فروپاشی رفته است. مقایسه با زبان های جدول: زازایی و اردلانی: مانند پهلوی و سومری، اسم محور هستند. کرمانجی : فعل محورتر، متفاوت از پهلوی و سومری.مشابه زبانهای شرقی مانند زبان پشتو و زبان بلوچی سورانی: محاوره ای مهاباد ارگاتیویته ضعیف، فروپاشیده فعل محور (ایرانی شرقی) سورانی استاندارد ارگاتیو ندارد برخلاف پهلوی و سومری. هورامی: ترکیبی از ارگاتیویته اسمی و فعلی، مشابه سومری و ضعیف تر از اردلانی میباشد دارای ارگاتیو اسم محور و فعل محور اصالت: اسم محوری در پهلوی و سومری نشان دهنده ویژگی کهن است، که در زازایی، اردلانی، و تا حدی هورامی حفظ شده است. نظام ارگاتیو یکی از ساختارهای دستوری مهم در زبان های ایرانی است که تفاوت های کلیدی میان گویش های مختلف کردی را آشکار می کند. این تفاوت ها نشان دهنده مسیرهای تکاملی متفاوت این زبان ها هستند. نظام ارگاتیو در گویش های کردی و پهلوی ارگاتیو یک ساختار دستوری باستانی است که در زبان های ایرانی وجو
د داشته و نحوهٔ کارکرد آن در گویش های مختلف کردی، ریشهٔ تاریخی آن ها را آشکار می کند. سیستم ارگاتیو در پهلوی و چهار گویش کردی مدل های متفاوتی از این پدیده را نشان می دهد. در پهلوی، نظام ارگاتیو اسم محور بود. در گذشتهٔ افعال متعدی، فعل ثابت و بدون تطابق با فاعل یا مفعول باقی می ماند. فاعل با یک حالت دستوری ویژه مشخص می شد و مفعول نقش برجسته داشت. این نظام، بازمانده ای از زبان های ایرانی باستان بود و به تدریج ساده می شد. kē buxtagīft až andar kišt ahād .. Skjærvø, 2009b: 235) »هر که تخم رستگاری در درون او کِشته شده باشد ...« گویش اردلانی محافظه کارترین گویش کردی مرکزی در حفظ ساختار پهلوی است. نظام ارگاتیو در اردلانی نیز غیرتطبیقی است و فعل با هیچ یک از فاعل یا مفعول تطابق نمی کند. فاعل با ضمیر متصل ارگاتیو مشخص می شود. مثال: تو غرق مو کرد→ «تو من را غرق کردی». (تو) فاعل را نشان می دهد، و فعل کرد ثابت باقی می ماند و با مفعول مو(من) تطابق ندارد. نظام ارگاتیو کرمانجی شکاف دار است؛ یعنی ارگاتیو فقط در زمان گذشته فعال است.در بعضی گویشها در ایران و ارمنستان کرمانجی ارگاتیو اسم محور دارد در ساختار، ارگاتیو فعل محور فع
ل با مفعول مطابقت می کند و فاعل در حالت مایل (Oblique case) قرار می گیرد. مثال: من سیوه که دیت → «من سیب را دیدم». فاعل در حالت مایل است و فعل دیت با مفعول سیوه مطابقت دارد. سورانی دارای سیستم ارگاتیو در حال فروپاشی است. گاهی فعل با مفعول مطابقت می کند، ولی در حالت های دیگر ثابت می ماند. برخی لهجه ها مانند مهاباد تقریباً ارگاتیو ندارند و تحت تأثیر فارسی قرار گرفته اند. مثال: زهر ماری پی خواردم → «تو زهر مار را به من خورانیدی». هورامی نیز مانند زازایی دارای سیستم ارگاتیو اسم محور است و در بعضی گویش ها ارگاتیو از بین رفته است. فعل با مفعول مطابقت می کند و ساختار بسیار کهنی دارد که ریشه در زبان های ایرانی باستان مانند ماد دارد. ارگاتیو تطبیقی فعل با مفعول چگونه کار می کند؟ در یک نظام ارگاتیو تطبیقی، به ویژه در زمان گذشته افعال متعدی (افعالی که مفعول دارند)، قوانین زیر مشاهده می شود: فاعل (انجام دهندهٔ کار) در یک حالت دستوری خاص، معمولاً حالت مایل (oblique) ظاهر می شود. فعل با مفعول (پذیرندهٔ کار) از نظر شخص و شمار تطابق پیدا می کند. این نظام از نظر ساختاری با نظام ارگاتیو غیرتطبیقی متفاوت است، همانند آنچه در زبا
ن پهلوی یا کردی اردلانی دیده می شود، که در آن فعل گذشتهٔ متعدی به فاعل و مفعول تطابق ندارد. ۱. کردی کرمانجی کرمانجی نمونه ای بارز از ارگاتیو تطبیقی شکاف دار است؛ یعنی ارگاتیو فقط در زمان گذشته ظاهر می شود و در حال و آینده این ساخت وجود ندارد. در زمان گذشته، فعل با مفعول تطابق می کند.البته در ایران و ارمنستان گویش کرمانجی ارگاتیو اسم محور دارد مثال: Min ew dît. – «من او را دیدم.» تحلیل: Min (من) فاعل در حالت مایل است و فعل dît (دید) با ew (او، مفعول) از نظر شمار و جنسیت مطابقت دارد. اگر مفعول جمع بود، شکل فعل نیز تغییر می کرد. ۲. بلوچی بلوچی نیز نظامی مشابه دارد: ارگاتیو در زمان گذشته شکاف دار و تطبیقی است. مثال: Man čakar did. – «من گوسفند را دیدم.» تحلیل: Man (من) فاعل در حالت مایل است و فعل did (دید) با čakar (گوسفند، مفعول) تطابق دارد. ۳. سغدی زبان سغدی، یکی از زبان های ایرانی شرقی باستانی، نیز همین ساختار را داشت. در گذشته، فاعل به صورت حالت مایل ظاهر می شد و فعل با مفعول از نظر شخص و شمار تطابق داشت. این شباهت در سغدی با زبان های کرمانجی و بلوچی نشان دهنده ریشه زبانی مشترک در شاخهٔ ایرانی شرقی است. بنابر
این، این سه زبان با وجود فاصلهٔ زمانی و مکانی، از نظر دستوری به هم نزدیک ترند تا به زبان هایی مانند پهلوی و کردی اردلانی و هورامی که نظام گذشتهٔ متعدی آن ها ارگاتیو اسم محور است. این تفاوت ها نشان می دهند که گویش های کردی ،به یک شاخه زبان های ایرانی یعنی پهلوی مرتبط هستند «تو من را در گریه غرق کردی» در جدول زیر یک نمونهٔ مقایسه ای میان کردی سورانی و گویش اردلانی (سنندجی) آمده است که از نظر صرف و نحو تفاوت های معناداری نشان می دهد. این نوع مثال ها در توصیف های گویش شناختیِ کردی توسط زبان شناسانی همچون مک کنزی و پژوهش های جدیدتر دربارهٔ ارگاتیویته در کردی بررسی شده اند. سورانی: جمله: نوقمت کردوم له گریانیش آوانویسی تقریبی: noqəm-t kərd-um le geryan-îş تحلیل ساختی: noqəm-t = «غرقم ـت» → ضمیر مفعولی متصل (-t) برای «تو»، مفعول برجسته. kərd-um = «کردم» → فعل + شناسهٔ فاعلی (-um) برای فاعل مستتر («من»). فاعل («تو») مستتر است و جمله با ضمیر متصل روی فعل مفهوم پیدا می کند. ویژگی: ساخت غیرارگاتیو / شبه ارگاتیو؛ فاعل مستتر است، مفعول روی فعل برجسته. اردلانی/سنندجی: جمله: تو له گریان نوقم مو کیرد تحلیل ساختی: تو = فاعل ص
ریح و لازم، نمی تواند حذف شود. له گریان = «در گریه» → متمم مکانی / حالتی. نوقم مو کیرد = فعل + شناسهٔ مفعولی (مو) برای مفعول («من»). ویژگی: ساخت ارگاتیو؛ شناسهٔ فاعل روی فعل ظاهر نمی شود، تأکید نحوی روی مفعول است، فاعل باید حضور داشته باشد یا مستتر باشد، و ساخت به نحوی بازمانده از فارسی میانه و پهلوی است. تفاوت میان این دو گونه نشان دهندهٔ گرایش سورانی به الگوی مفعولی-فاعلی (nominative–accusative) و حفظ برخی ساخت های ارگاتیو در اردلانی است. این پدیده در زبان شناسی تاریخی کردی اهمیت ویژه ای دارد و با تحول افعال متعدی گذشته از دورهٔ فارسی میانه به کردی مرتبط دانسته می شود. توضیحات جدول ارگاتیو واقعی: فعل گذشته متعدی دارای نشانهٔ فاعل مستقل و مفعول روی فعل، مشابه ساخت های قدیمی فارسی میانه و پهلوی. ارگاتیو محدود/ترکیبی: بعضی جملات با فاعل سوم شخص یا مفعول ترکیبی نشان دهندهٔ ارگاتیو نسبی، نه مطلق. مطابقه محدود: فعل با ضمایر منفصل یا حرف اضافه مطابقت دارد، اما ارگاتیو سیستماتیک وجود ندارد. فاقد ارگاتیو واقعی: فعل هیچ مطابقتی با فاعل یا مفعول ندارد و تنها تطابق های آوایی و ضمایر منفصل ممکن است دیده شود. مقایسه ساخت
گذشتهٔ متعدی: اردلانی، سورانی و پهلوی ارگاتیو در علم زبان شناسی در علم زبان شناسی، ارگاتیویته (ergativity) به عنوان یه سیستم گرامری تعریف می شود که در ان، فاعل (subject) افعال متعدی (transitive verbs) در حالت ارگاتیو (غیرمستقیم) علامت گذاری می شود، در حالی که مفعول (object) افعال متعدی و فاعل افعال غیرمتعدی (intransitive verbs) در حالت ابسولوتیو (مستقیم) قرار می گیرند. این در تضاد با سیستم نومیناتیو-اکوزاتیو (مثل فارسی نو)، که فاعل متعدی و غیرمتعدی هر دو در حالت نومیناتیو و مفعول در حالت اکوزاتیو قرار دار. زبان شناسانی (مثل دیکسون در کتاب Ergativity، ۱۹۹۴) ارگاتیو رو به چند نوع تقسیم می کنند: ارگاتیو کامل: وقتی تمایز ارگاتیو-ابسولوتیو در همه زمان ها و ساختارها حفظ می شود (مثل زبان باسک یا برخی زبان های قفقازی). ارگاتیو شکاف دار (Split Ergativity): وقتی ارگاتیویته فقط در شرایط خاصی (مثل زمان گذشته یا با ضمایر خاص) دیده می شود (مثل کردی اردلانی و پهلوی). شبه ارگاتیو: وقتی سیستم مخلوطی از ارگاتیویته و نومیناتیو-اکوزاتیو باشد (مثل سورانی مهابادی). ارگاتیویته در علم زبان شناسی معمولاً از طریق علامت گذاری کسری (ca
se marking)، توافق فعلی (verb agreement) یا ترتیب واژه ها (word order) تحلیل می شود. ارگاتیو در گویش سورانی (مهابادی) در گویش سورانی، به ویژه مهابادی، ارگاتیویته به صورت یه سیستم شکاف دار (split ergative) تطبیقی و شبه ارگاتیو ظاهر می شود، که بیشتر در زمان گذشته افعال متعدی دیده می شود. در جمله نمونه ای awǎn bird-yǎn-im u i.le-yǎn dǎ-im («آنها من را بردند و کتک زدند») علامت گذاری کسری: فاعل (awǎn «آنها») در حالت ارگاتیو قرار دارد و با ضمیر متصل -yǎn روی فعل مشخص می شود. مفعول (-im «من») هم به صورت ضمیر متصل به فعل (bird و dǎ) ظاهر می شود و در حالت ابسولوتیو است. این نشان می دهد که علامت گذاری کسری در سورانی بیشتر از طریق ضمایر متصل به فعل (نه اسم های جداگانه) انجام می شود، که این یه ویژگی شبه ارگاتیوه می باشد. توافق فعلی: فعل (bird و dǎ) با هر دو ضمیر فاعلی (-yǎn برای «آنها») و مفعولی (-im برای «من») توافق دارد. این با ارگاتیویته کلاسیک (مثل اردلانی یا پهلوی) متفاوت است، چون در ارگاتیویته کلاسیک، فعل معمولاً فقط با مفعول یا فقط با فاعل توافق دارد. مثلاً: در اردلانی (awan menyan bird u lem yan da): فعل فقط با م
فعول (-yan) توافق داره. در پهلوی (u-n valeriyānos kēsar xvad ped xvēš dastgrav kird): فعل فقط با فاعل (u-n) توافق دارد. توافق دوگانه (فاعل و مفعول) در سورانی نشان دهنده یه سیستم مختلطه که از ارگاتیویته خالص فاصله گرفته است. ترتیب واژه ها: ترتیب واژه ها در سورانی معمولاً SOV (فاعل-مفعول-فعل) یا گاهی VOS (فعل-مفعول-فاعل) در گفتار غیررسمی می باشد. این انعطاف در ترتیب واژه ها هم نشان می دهد که سورانی کمتر به ساختار ارگاتیویته کلاسیک وابسته است. اشاره در علم زبان شناسی به ارگاتیو سورانی در علم زبان شناسی ( حسنی پور، ۱۹۹۲ یا مک کنزی، ۱۹۶۶ که )، ارگاتیو سورانی به عنوان یه سیستم شکاف دار و شبه ارگاتیو توصیف شده است. دلایلی که زبان شناسان این طور بهش اشاره کرده اند: شکاف داری (Split Ergativity): ارگاتیویته در سورانی فقط در زمان گذشته افعال متعدی دیده می شود. در زمان حال یا آینده، سورانی به سیستم نومیناتیو-اکوزاتیو متمایل می شود(مثل فارسی نو). مثلاً در زمان حال: ew min dibinin («آنها من را می بینند»)، فاعل و مفعول به شیوه نومیناتیو-اکوزاتیو علامت گذاری می شن، نه ارگاتیو-ابسولوتیو. شبه ارگاتیویته است: حضور همزمان ضمایر
فاعلی (-yǎn) و مفعولی (-im) روی فعل در جملاتی مثل bird-yǎn-im نشان می دهد که سورانی از ارگاتیویته کلاسیک (مثل اردلانی) فاصله گرفته است. زبان شناسان (مثل حسنی پور) این رو یه سیستم مختلط می دانند، چون ویژگی های ارگاتیویته (مثل برجستگی مفعول با -im) با ویژگی های نومیناتیو-اکوزاتیو (مثل حضور ضمیر فاعلی -yǎn) ترکیب شدند. فروپاشی ارگاتیویته در گویش مکریانی برخی زبان شناسان (مثل مک کنزی) اشاره کرده اند که ارگاتیویته در سورانی (از جمله مهابادی) به دلیل تأثیر زبان های غیرارگاتیو (مثل فارسی نو و عربی) و ساده سازی گرامری در گفتار روزمره، در حال ضعیف شدن یا فروپاشی تدریجی است. این فروپاشی به این معنی است که تمایز ارگاتیو-ابسولوتیو کمرنگ تر شده و سیستم به سمت نومیناتیو-اکوزاتیو متمایل شده است. مقایسه با اردلانی و پهلوی اردلانی (سنندجی): awan menyan bird u lem yan da ارگاتیویته کلاسیک و قوی (اسم محور و عامل محور). فعل فقط با مفعول توافق دارد (-yan در yan da) و فاعل (awan) هیچ نشانه ای روی فعل نداره. زبان شناسان (مثل مک کنزی، ۱۹۶۶) این رو یه نمونه بارز ارگاتیویته کامل می دانند. پهلوی (فارسی میانه): u-n valeriyānos kēsar xva
d ped xvēš dastgrav kird ارگاتیویته کلاسیک و قوی (اسم محور). فعل فقط با فاعل توافق دارد (kird با u-n) و مفعول (valeriyānos kēsar) به صورت جداگانه و بدون ضمیر متصل می آید. زبان شناسان این رو هم یه نمونه قوی ارگاتیویته می دانند. سورانی (مهابادی): awǎn bird-yǎn-im u i.le-yǎn dǎ-im ارگاتیویته شکاف دار و شبه ارگاتیو (فعل محور و تا حدی اسم محور) می باشد.فعل با هر دو فاعل (-yǎn) و مفعول (-im) توافق دارد که این نشان دهنده یه سیستم مختلط است که ریشه شرقی دارد. زبان شناسان (مثل حسنی پور، ۱۹۹۲) این رو به عنوان یه سیستم در حال انتقال به نومیناتیو-اکوزاتیو توصیف کرده اند. در علم زبان شناسی، ارگاتیو در سورانی (از جمله مهابادی) به عنوان یه سیستم شکاف دار و شبه ارگاتیو توصیف شده، که: در زمان گذشته افعال متعدی دیده می شود، اما در زمان حال یا گفتار غیررسمی به نومیناتیو-اکوزاتیو متمایل می شود. حضور همزمان ضمایر فاعلی (-yǎn) و مفعولی (-im) روی فعل نشون دهنده یه سیستم مختلطه که از ارگاتیویته کلاسیک (مثل اردلانی یا پهلوی) فاصله گرفته است. این ویژگی ها باعث شده که زبان شناسان ارگاتیویته سورانی رو «ضعیف» یا «در حال فروپاشی» بدانند،
چون تمایز ارگاتیو-ابسولوتیو کمرنگ شده و سیستم به سمت نومیناتیو-اکوزاتیو حرکت کرده است. در زبان کردی سورانی، فعل می تواند هم زمان ضمیر فاعلی و مفعولی را در قالب پسوندهای صرفی حمل کند. این ویژگی موجب می شود که جمله تنها با فعل صرف شده کامل گردد و نیازی به ذکر صریح فاعل و مفعول نباشد. این ساخت شباهت چشمگیری به زبان عربی کلاسیک دارد که در آن نیز ضمایر فاعلی و مفعولی به فعل متصل می شوند. مقایسه نمونه ها: کردی اردلانی (سنندجی): awan menyan bird lem yan da «آنها من را بردند و زدند» awan («آنها») = فاعل صریح menyan / lem = ضمیر مفعولی جدا bird / yan da = فعل مرکب فعل به تنهایی جمله کامل نیست؛ فاعل و مفعول باید جداگانه ذکر شوند. کردی سورانی (مهاباد، اربیل، سلیمانیه): bird-yān-im / dā-yān-im «آنها من را بردند / زدند» -yān = ضمیر فاعلی جمع («آنها») -im = ضمیر مفعولی («من») فعل هم فاعل و هم مفعول را حمل می کند و جمله می تواند بدون ذکر گروه اسمی مستقل کامل باشد. عربی کلاسیک: ḍarabū-nī (ضَرَبُونی) «آنها من را زدند» -ū = ضمیر فاعلی جمع («آنها») -nī = ضمیر مفعولی («من») فعل صرف شده همراه با ضمایر متصل به تنهایی جمله کامل می
سازد. به طور خلاصه: - سورانی مثل عربی کلاسیک → فعل محور، ضمیرمحور؛ یعنی فعل به تنهایی می تواند جمله کامل باشد.که ترکیبی از سیستم فعلی عربی و ارگاتیو تطبیقی مفعول با فعل دیده می شود. - اردلانی سنندجی مثل پهلوی → بیشتر اسم محور / گروه محور؛ یعنی فاعل و مفعول باید به صورت مستقل هم بیان شوند (مانند «ئه وان منیان برد»). همین نکته است که سبب شده زبان شناسانی چون حسن پور (1992) تأکید کنند سورانی در مسیر «ساده سازی و فعل محوری» مانند عربی کلاسیک پیش رفته است در حالی که اردلانی سنندجی ساخت «ترکیبی و ارگاتیو» پهلوی را بهتر حفظ کرده است. اردلانی سنندجی "awan menyan bird lem yan da" («آنها من را بردند و مرا زدند») (awǎn) bird-yǎn-im u … i.le- yǎn dǎ-im" گویش مهابادی ۱. اردلانی سنندجی جمله: awan menyan bird lem yan da = «آنها من را بردند و مرا زدند.» awan = آنها (فاعل معنایی / عامل) menyan = من + یان (ضمیر مفعولی متصل به "من") → مفعول دستوری روی فعل می آید bird = برد (فعل سوم شخص مفرد، گذشته) lem yan da = از من زدند (کتک زدند) 🔹 در اینجا فعل اصلی («برد») سوم شخص مفرد صرف شده است، ولی مفعول (من) با -yan روی فعل چسبیده. این
نشان دهنده ساخت ارگاتیو است، چون: فاعل جمله (awan) به صورت جداگانه می آید، اما فعل شناسه ی شخصی مطابق با فاعل ندارد. شناسه فعل در واقع به مفعول می چسبد (men-yan → من + شناسه). این همان الگویی است که مکنزی و دیگران برای افعال متعدی گذشته در کردی اردلانی توضیح داده اند. ۲. مهابادی / سورانی جمله: (awǎn) bird-yǎn-im u … i.le- yǎn dǎ-im = «آنها من را بردند و من را زدند.» awan = آنها (فاعل) bird-yān-im = برد-یان-م → فعل + شناسه جمع سوم شخص برای فاعل + ضمیر مفعولی "م" (من) le-yān da-im = زدند-م → همان ساخت بالا 🔹 در سورانی/مهابادی: گویش سورانی (مهاباد، سلیمانیه) به سوی ساخت فعل محور حرکت کرده و دارای یک ارگاتیو شبه کامل است. در این گویش، فعل می تواند ضمایر فاعل و مفعول را روی خود جای دهد و به همین دلیل جمله می تواند به شکل فشرده ترکیبی دربیاید. نمونهٔ روشن آن، جملهٔ «ئه وان منیان برد» است که به صورت «بردیانم» تبدیل می شود؛ در این مثال، چندین نقش دستوری (فاعل، مفعول و فعل) در یک واژه فشرده شده اند. این روند، برخلاف مسیر طبیعی اکثر زبان ها که معمولاً از ترکیب به تحلیل حرکت می کنند، در سورانی به شکل معکوس یعنی از تحلی
ل به ترکیب مشاهده می شود. این استثنا قوی ترین دلیل برای تأثیر یک زبان خارجی، به ویژه عربی کلاسیک، بر ساختار ترکیبی سورانی است. زبان عربی کلاسیک ساخت های ضمیری روی فعل را رایج دارد و سورانی این ویژگی را از آن وام گرفته است. در نتیجه، تغییرات ساختاری در سورانی نشان می دهد که این گویش تحت تأثیر تماس زبانی با عربی، از مسیر ساده سازی دستوری و تحلیل صرفی، به سمت فشرده سازی نقش های دستوری در یک واژه ترکیبی حرکت کرده است، بدون آنکه ساخت های ترکیبی کهن خود را کاملاً از دست داده باشد. فعل متعدی گذشته شناسه ی فاعلی (یان) را می گیرد، ولی همزمان ضمیر مفعولی نیز به فعل می چسبد (im). در نتیجه به ظاهر هم فاعل و هم مفعول روی فعل نمایان اند. برخی زبان شناسان این را نه ارگاتیو کامل بلکه یک سیستم مختلط / شبه ارگاتیو می دانند، چون شناسه فاعل حذف نشده، بلکه کنار شناسه مفعول آمده است. ارگاتیو در کردی مرکزی مقایسهٔ نظام ارگاتیو غیرتطبیقی در پهلوی و کردی اردلانی در زبانهای ایرانی غربی ویژگی های کلیدی ارگاتیو اسم محور این نظام که در پهلوی و اردلانی دیده می شود، یک نظام محافظه کار است که در آن فعل همیشه سوم شخص مفرد باقی می ماند: این د
و زبان نمونه هایی از یک فرآیند دستوری مشترک اند که در آن جایگاه فاعل و مفعول در جمله اهمیت بیشتری از صرف فعل پیدا می کند. ارگاتیو در گویشهای دیگر کردی گویش سورانی اربیل سلیمانیه و مهاباد دارای ارگاتیو فرسایشی از نوع تطبیقی هستند که ریشه ایرانی شرقی دارند مقایسهٔ نظام ارگاتیو تطبیقی در زبان های ایرانی شرقی و هندی در شاخهٔ زبان های ایرانی شرقی، چند زبان دارای یک نظام ارگاتیو کاملاً تثبیت شده و پایدار هستند: برخلاف برخی گویش ها مانند گویش سورانی که نظام ارگاتیو تطبیق فعل با مفعول داشته و هم اکنون فرسایش یافته و در حال گذار است، در زبان هایی مانند پشتو و بلوچی این نظام کاملاً تثبیت شده است. مطالعات بر روی ارگاتیو و خاستگاه زبان در زبان شناسی تاریخی، نظام ارگاتیو به عنوان ابزاری حیاتی برای شناسایی و ردیابی خاستگاه و ریشه های باستانی زبان ها شناخته می شود. بر خلاف واژگان که به راحتی از زبانی به زبان دیگر وام گرفته می شوند، ساختارهای دستوری مانند ارگاتیو در برابر تغییرات بسیار مقاوم هستند و مانند یک «نشانگر ژنتیکی» عمل می کنند. پژوهشگران از نظام ارگاتیو برای کشف روابط عمیق و کهن میان زبان ها استفاده می کنند. وجود یک
نظام ارگاتیو مشترک در دو زبان، قوی ترین دلیل برای اثبات ریشهٔ مشترک آن ها است، حتی اگر در طول هزاران سال از هم جدا شده باشند. مطالعات تطبیقی در شاخه های مختلف زبان های ایرانی و زبان های هندوآریایی نشان داده اند: طبقه بندی. زبان کردی عضوی از شاخه شمال غربی زبان های ایرانی است که خود شاخه ای از زبان های هندوایرانی است و آن نیز به نوبه خود شاخه ای از زبان های هندواروپایی است. مقایسه گویش های اردلانی، هورامی و سورانی/کرمانجی گویش اردلانی، که در غرب زاگرس (مانند سنندج) رایج است، تحت تأثیر مستقیم پهلوی ساسانی قرار دارد و ساختار ارگاتیو سنتزایی (ترکیبی) را حفظ کرده است.[1] گویش های شرقی کردی، مانند کرمانجی و سورانی، تحت تأثیر نوآوری های شرقی قرار گرفته اند و ارگاتیو تحلیلی دارند.[2] جدول مقایسه ای نظام ارگاتیو روز زبان کردی. روز ۱۵ مه برابر با ۲۵ اردیبهشت از سوی کنگره ملی کردستان به عنوان روز زبان کُردی تعیین شده است. در این روز نخستین شماره از مجلهٔ کردی زبان هاوار توسط جلادت بدرخان در شهر دمشق منتشر شد. هاوار نخستین مجلهٔ کردی زبان تا زمان خود به شمار می آمد. پراکندگی. پراکندگی در کشورهای مختلف بدین شرح است: وضعی
ت حقوقی زبان کُردی. در ترکیه حکومت مرکزی این کشور با هدف اقناع اتحادیهٔ اروپا در مذاکرات بر سر پیوستن این کشور به این اتحادیه، از سال ۲۰۰۹ سختگیری در ارتباط با تدریس زبان کُردی را اندکی تعدیل کرد. در سپتامبر ۲۰۰۹ شورای آموزش عالی این کشور مجوز تأسیس مؤسسه ای به نام "انستیتوی زبان های زنده" را به دانشگاه آرتکلوی ماردین صادر کرد که برنامه ای برای تدریس همهٔ زبان های کشور ترکیه ارائه کرده بود. پس از حکم دادگاه حقوق بشر اروپا در سال ۲۰۰۹، شورای آموزش عالی اجازه داد که زبان کُردی نیز در برنامهٔ درسی این مؤسسه قرار بگیرد. در سال ۲۰۱۰ دانشگاه آرتوکلوی ماردین با پذیرش ۲۰ دانشجو در مقطع کارشناسی "گروه فرهنگ و زبان کُردی" را راه اندازی کرد که مدیریت این برنامه را قدری یلدیریم زبان شناس کُرد بر عهده داشت. همچنین یک دورهٔ زبان کُردی نیز در نیم سال دوم سال ۲۰۰۹ در دانشگاه بیلگی استانبول راه اندازی شد. در جریان مذاکرات سه جانبهٔ صلح میان نمایندگان دولت ترکیه، حزب دموکراتیک خلق ها و عبدالله اوجالان رهبری زندانی حزب کارگران کردستان همچنین حکومت تدریس زبان کُردی در مدارس را نیز به صورت محدود مجاز شمرد؛ مشروط به اینکه تنها به