Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
مربوط به منطقه فارس در آن آمده که احتمال نگارش آن را در این منطقه ممکن می سازد. با توجه به نام رساله های حقوقی که در متن به آنها اشاره شده (مانند دادستان نامه)، به نظر می رسد که علاوه بر این اثر، منابع حقوقی دیگری نیز در عهد ساسانی وجود داشته که از میان رفته است. از این اثر دو تصحیح پرخانیان و ماتسوخ در دست است که دارای توضیحات ارزنده ای هستند. زبور پهلوی. مجموعه نوشته هایی است که از مسیحیان دوره ساسانی به زبان پهلوی در تورفان کشف شده است. این مجموعه به وسیله نسطوریان ایرانی در سده های هفتم و هشتم میلادی از زبان سریانی به پهلوی ترجمه شده است. هر چند ویژگی های آن نشان می دهد که قدمت آن بیشتر از زمان ترجمه آن است. رساله های تعلیمی. خسرو و ریدگ. این رساله از آن جهت که حاوی اشاراتی به شیوه تفکر و ذوق اشراف ساسانی است، می تواند مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد. ریدگ، غلام بچه ای است که به دلیل مکنت پدری امکان تحصیل یافته و هلاوه بر اطلاعات دینی، در سواری، تیراندازی، موسیقی، ستاره شناسی و بازی های گوناگون تبحر دارد، به پرسش های خسرو به درستی پاسخ می دهد و سرانجام به مقام مرزبانی ایران ارتقا می یابد. نویسنده رساله
ناشناس است. شگفتی ها و برجستگی های سیستان. این کتاب تألیفی دربارهٔ ناحیه سیستان و تاریخ روایی آن است. به ویژه اشارتی که دربارهٔ رودخانه هیرمند، دریاچه فرزدان، دریاچه کیائسه و کوه اوشداشتار شده می تواند مورد استفاده مورخ قرار گیرد. همچنین نکاتی که راجع به حمله اسکندر و برخی مطالب اساطیری در این اثر مطرح شده از اهمیت خاصی برخوردار است. گزارش شطرنج و وضع نرد. این گزارش مربوط به چگونگی اختراع شطرنج و نرد است. پادشاه هند به نام دیویشم (دیشلیم)، در زمان خسرو انوشیروان شطرنجی را همراه با یکی از داناهای هندی به ایران فرستاد و شرط می کند که اگر ایرانی ها نتوانند رمز آن را دریابند، ملزم به پرداخت خراج به هند باشند؛ اما بزرگمهر وزیر خسرو انوشیروان، پس از سه روز راز این بازی را در می یابد و در مقابل، نرد را اختراع می کند و به هند می فرستد. داناهای هندی به کشف رموز این بازی موفق نمی شوند. به نظر می رسد که این افسانه بر اساس روایات شفاهی رایج در اواخر عهد ساسانی به صورت مکتوب درآمده باشد. سور سخن. این رساله کوچک در باب آداب دعای پیش از غذا بر سفره میهمانی است و از آن جهت که برای دعا به مقامات مملکتی عهد ساسانی و روحانی و ط
بقات چهارگانه اجتماعی و برخی دیگر از مسئولان، به ذکر عناوین و القاب رسمی پرداخته است، برای تحقیق در تاریخ این دوره قابل استفاده است. ماه فروردین روز خرداد. متن این رسالهٔ کوچچک به دو بخش تقسیم شده است. بخش اول مربوط به حوادثی است که پیش از خسروپرویز در روز خرداد از ماه فروردین (نوروز) اتفاق افتاده و بخش دوم مربوط است به آنچه در آینده و پس از آن روز روی خواهد داد. آئین نامه نویسی. این رساله حاوی نمونه و الگوی نامه نویسی برای دبیران و نویسندگان است. مؤلف اشکال گوناگون نامه نگاری، نظیر نامه هایی که خطاب به اشخاص بالادست یا فرودست نوشته می شد، نامه های دوستانه و مناسبت های گوناگون نامه نویسی را در این تألیف شرح داده و برای هر یک الگویی را معرفی کرده است. این رساله از جهت بررسی سیر تحول نامه نویسی در ایران از ارزش خاصی برخوردار است. فرهنگ ها. در میان منابع عصر ساسانی دو فرهنگ پهلوی (شامل فرهنگ پهلوی و فرهنگ اویم ایووک) باقی مانده است که می تواند از جهت آشنایی با پاره ای اصطلاحات و واژگان تاریخی برای محققان تاریخ ایران سودمند باشد. فرهنگ پهلوی. این فرهنگ به شیوه سنتی تدوین شده و واژه ها بر اساس موضوع طبقه بندی گردی
ده است. در میان این عنوان ها، موضوع هایی که می تواند برای پژوهشگر تاریخ مفید باشد عبارتست از: مردم، بلندپایگان مردم، فروتر پایگان مردم، دبیری، داوری، زمان و نام روزها. فرهنگ اویم ایوک. این فرهنگ کوچک حاوی ترجمه برخی لغات و تعبیرهای اوستایی به پهلوی است. عنوان های این فرهنگ شامل واژه «اودیم» به مهمی «یک» است که معادل پهلوی آن «اویک» نیز به همین معنا است. فرهنگ اویم اویک حاوی برخی اصطلاحات زبانشناسی و گاهشماری است. سایر متن ها. مادیان یوشت فریان. رساله ای است به گونهٔ چیستان که در آن ویژگی های ادبیات شفاهی مشهود است. این متن حاوی پرسش های چیستان مانندی است که جادوگری به نام اخت از مرد پرهیزگاری به نام فریان می کند. درخت آسوریک. این متن منظومه ای به گونه مناظره است که از دوره اشکانی به زبان پهلوی ساسانی باقی مانده و شامل مناظره میان درخت خرما و بز است. این منظومه که از ویژگی های ادبیات شفاهی برخوردار است، ظاهراً اقتباسی است که ایرانیان از متون بین النهرینی کرده اند. در این مناظره هر یک از طرفین (بز و درخت خرما) به بازگویی محاسن خود می پردازند و سرانجام پیروزی از آن بز است. منتقدان اینگونه آثار معتقدند که این منا
ظره در حقیقت نمایانگر تضاد دو جامعه دینی زرتشتی به نمایندگی بز و جامعه کفرآمیز آشوری و بابلی به نمایندگی نخل است. برخی دیگر از منتقدان این مناظره را جلوه ای از تضاد میان دو جامعه دامداری (بز) و کشاورزی (نخل) دانسته اند. آثار مانوی. مجموعه آثار دینی مانوی که خود مانی نوشته، هفت کتاب به گویش مادری یعنی آرامی شرقی است. عقیده بر این است که بخشی از این آثار توسط روحی که مانی آن را «توم» یعنی «همزاده» می نامید، به او وحی شده است. از اصل آرامی این آثار، حتی یک سطر، در تورفان محفوظ نمانده است، اما ترجمه بسیاری از آن ها در دستنویس های ایرانی به گونه ای باقی مانده است که در بیشتر موارد نمی توان مشخص کرد که هر قطعه از کدام کتاب است. نام این هفت کتاب، انجیل زنده (انجیل بزرگ)، گنج زندگان، اسرار، غولان، رساله ها و نامه ها، فراقماطیا و مزامیر و اوراد است. منابع سغدی. زبان سغدی مربوط به مناطقی از آسیای میانه نظیر شهرهای سمرقند و بخارا بود و از سده های چهارم هجری به بعد از رواج افتاد. امروزه بازمانده ای از این زبان در دره های رودخانه زرفشان در شمال کوه یغناب تاجیکستان امروزی، متداول است. آثار سغدی به جهت اشارات تاریخی آن در م
طالعات و پژوهش های تاریخی حائز اهمیت هستند. این آثار بر حسب موضوع به دو دسته آثار دینی و غیر دینی تقسیم شده اند. آثار دینی. این آثار مربوط به پیروان ادیان بودایی، مسیحی و مانوی است که همگی در ناحیه تورفان در ترکستان چین امروزی کشف شده اند. آثار غیر دینی. این آثار شامل نوشته هایی است که بر روی سکه ها (که قدیمی ترین آنها مربوط به سده دوم میلادی است)، اشیاء فلزی، منسوجات، چرم، سفال و سنگ های گرانبها نوشته شده است. منابع به دیگر زبان های ایرانی. سکایی. شامل یک رشته آثار متعلق به بودائیان است که مربوط به مکاتبات شخصی و دیوانی است که غالباً از ساسنسکریت ترجمه شده اند. این آثار در ناحیه تمشق در شمال شرقی کاشغر و در ختن به دست آمده اند. متون سکایی شامل اصول عقاید، رساله های پزشکی، توبه نامه ها و اقرارنامه ها، یک متن کوچک جغرافیایی و واژه نامه ها است. خوارزمی. این آثار را به دو دسته تقسیم کرده اند؛ آثار قدیم و آثار متاخر. آثار قدیم شامل نوشته هایی بر روی سکه های فرمانروایان خوارزم (سده های دوم و سوم پ. م)، کتیبه هایی بر روی چوب و چرم، کتیبه هایی بر روی ظروف سیمین، و استودان ها و سفال ها است. بلخی. کتیبه ای مربوط به سد
ه دوم میلادی در معبد سرخ کتل در جنوب شرق بغلان و کتیبه های کوچکتری در همین ناحیه به دست آمده است. از افغانستان و ازبکستان نیز کتیبه هایی از این نوع کشف شده است. خط این کتیبه ها یونانی است. از زبان بلخی قطعه هایی نیز در ترکستان چین، متعلق به بودائیان و قطعه ای نیز به خط مانوی در دست است. ترجمه آثار فارسی میانه به عربی. ابن ندیم در مورد ابن مقفع می گوید که «در قدیم ایرانی ها عده ای از کتاب های منطق و طب از یونانی و رومی به فارسی نقل کرده بودند و عبدالله بن مقفع و دیگران آن را به عربی تحویل کردند…». همچنین ابن خلکان، قفطی، هیثم بن عدی، اصمعی و بسیاری دیگر از این بزرگان از وی و آثار او به تفضیل یاد کرده اند. ابن مقفع کتاب های معتبر روزگار خود را از زبان پهلوی به عربی ترجمه کرد. برخی از آثار ترجمه او در عصر ساسانی، الادب الکبیر معروف به «الدرة الیتیمیه»، الادب الصغیر و رساله الصحابه است. ابن مقفع این سه تألیف را با استفاده از منابع پهلوی به عربی تألیف و ترجمه کرد. خدای نامه یکی از مهم ترین آثاری است که از پهلوی به عربی ترجمه شده است. بنابر پژوهشهایی که برخی محققان چون نولدکه و کریستین سن دربارهٔ این کتاب انجام داد
ه اند، این تألیف در عهد ساسانی تدوین شده و وقایع آن از زمان خسروپرویز تا پایان دوره ساسانی را دربر گرفته است. این کتاب، مآخذ تمام مورخان فارسی نویس و عربی نویس دربارهٔ تاریخ ایران پیش از اسلام بوده است. خدای نامه را ابن مقفع تحت عنوان سیرت ملوک الفرس به عربی ترجمه کرده است. علاوه بر ابن مقفع، مترجمان دیگری نیز کتاب خدای نامه را به عربی ترجمه کرده اند. ابن مقفع آثار دیگری از جمله گاه نامه، آیین نامه، کلیله و دمنه، کتاب مزدک، کتاب التاج را ترجمه کرده است. همچنین برخی آثار و منابع دوران اسلامی که از خلال آنها می توان گزارش ها و اطلاعات مفیدی دربارهٔ تاریخ ایران باستان به ویژه تاریخ عهد ساسانی استخراج نمود از این قرارند: منابع اسلامی. آثار عربی و فارسی جدید گو اینکه نسب به دیگر متون تاریخی بسیار اخیرتر نوشته شده اند و بیشتر آن ها ترجمه هستند، آگاهی هایی از فرمانروایان ساسانی دارند از رسوم و آداب و کارهای آنان که در جاهای دیگر در دسترس نیست و اهمیت آن در بهره گیری آنهاست از گزارش های رسمی از گزارش های رسمی ساسانیان به ویژه متن خودای یا خودات نامک که شهر نامطلوب داشت و حماسه فردوسی از آن مایه گرفته است. دربارهٔ این
متن اصلی که پایه همه آگاهی های اسلامی مربوط به دودمان ساسانی است چندان مطلب نوشته اند که مطلب دیگری بر آن ها افزودن سطحی می نماید جز آنکه بگوئیم بسیاری منابع از جمله گفتارهای شفاهی وجود داشته است تا تاریخ رسمی دربار ساسانی را همراهی کند. روش نقد این متن ها تا میزان قابل سنجش با بررسی های متن های کهن یونانی و لاتینی نرسیده اند و بسیاری دشواری ها در نقل متن های عربی و فارسی جدید که منابع ساسانیان است وجود دارد. با آنکه نویسندگان اسلامی در مقایسه با مسیحیان کمتر جدلی و استدلالی هستند باز هم آگاهی ها را با تصورات اسلامی سازگار می کنند و آن ها را تحد معقول خود دگرگون می سازند و داستان ها و آگاهی های دگرگون شده را به خوانندگان عرضه می کنند. برای تنظیم و دریافت آگاهی هایی که بدانان می رسد عبارت های متنهای گذشته را به نحوی که خود بفهمند دگرگون می سازند. چنان که طبری مطلب مربوط به نخستین تصرف انطاکیه را به دست شاپور اول با دستگیری والریوس درهم پیچیده و آشفته کرده و اعمال شاپور را با از آن دیگران درآمیخته است. به گفته کریستین سن، آثار دو کتاب پارسی میانه آیین نامه (Ayēn یا ewēnnāmak) و کتاب گاهنامک در چند اثر عربی مان
ند کتاب التاج جاحظ و اثر مسعودی درج شده است. از متن های ارزشمند برای نهادهای ساسانیان نامه تنسر است به پادشاه طبرستان که به فارسی جدید از متن عربی ترجمه شده از پارسی در دسترس است. اثر عمده تاریخی به عربی همانا تاریخ طبری است با ترجمه فارسی تاریخ بلعمی که بعضی مطالب بر متن عربی افزوده یا از متن آن دور شده است. تاریخ های کهنتر چندان با ایران پیش از اسلام سر و کار ندارند. ولی تاریخ های یعقوبی و ابن قتیبه و دینوری دارای مطالبی هستند که در طبری نیست. دیگر نویسندگان اخیرتر از طبری آگاهی هایی دارند که در آثار پیشین نیست، به ویژه مسعودی در مروج الذهب و کتاب التنبیه و حمزه اصفهانی در تاریخ سِنی ملوک الارض و الانبیاء، یک متن از نویسنده ای گمنام به نام «نهایة الارب فی اخبار الفرس و العرب» در دست است که با آنکه متنی است پر تخیل، حاوی شرح هایی است متفاوت با طبری و باید آن را اثری جداگانه دربارهٔ ساسانیان شمرد. بیرونی دارای منبعی است از گاه شماری و جشن ها که متضمن فهرست هایی مرتب است. دیگر نویسندگان مانند ابن اثیر و ابولفداء چندان مطلبی به دانش ما از ساسانیان نمی افزایند و بیشتر آگاهی های آن ها پر گزاف و تخیلی یا دست کم بر
ای عبرت مردم هم زمان پرداخته شده اند. تاریخ حماسی ایران یا شاهنامه فردوسی از این گونه آثار به شمار می رود تا شرح رویدادهای تاریخی. همچنین برای غرر اخبار ملوف الفرس ثعالبی صادق است. کتب وصایای فرمانروایان ساسانی به فرزندان خویش مانند وصایای اردشیر دارای مطالب مشروحی دربارهٔ جامعه یا دربار هستند که در داستان های اندرزنامه ها مانند سیاست نامه نظام الملک یا قابوس نامه پیدا نمی شوند ور در دیگر آثاری که متضمن مجموعه داستان هایی هستند در خصوص شاهان یا حکیمان ساسانی. این گونه داستانها را باید با احتیاط تام برای شناسایی دوران ساسانی تلقی کرد. از آن رو که هدف آن ها آموزشی است و برای عبرت همزمانان نویسندگان آن ها پرداخته شده اند. کتاب های جغرافیایی که شامل بعضی از آگاهی ها در زمینه تقسیمات اداری پیش از اسلام است و نیز وضع دیوان و امور محلی است. مهم ترین اینها متن های جغرافیایی عربی ابن خردادبه و اصطخری و ابن حوقل است و یعقوبی و ابن فقیه همدانی و مقدسی و ابن رسته و حدودالعالم با جغرافیای فارسی یا فارس نامه ابن بلخی است. آثاری مانند مفاتیح العلوم خوارزمی و کتاب الوزراء و الکتاب جهشیاری نیز دارای بعضی مطالب مربوط به دیوان
و خراج دستگاه ساسانی هستند. سرانجام باید از تاریخ های محلی نام برد مانند تاریخ قم و تاریخ سیستان و تاریخ طبرستان که غالباً حاوی آگاهی هایی در زمینه امور محلی هستند به ویژه در رویدادهای دوران اخیر ساسانیان و آغاز فرمانروایی عرب در بخش های جداگانه. فارسی. منابع فارسی دارای همان سبک منابع عربی هستند. بعضی از منابع فارسی ترجمه منابع عربی، یا اطلاعات گزیده ای از آنها می باشند. بعضی دیگر، اطلاعات مهم مستقل به دست می دهند که از دوره ساسانی گرفته شده اند. در عین حال که بعضی از متون مانند نامه تنسر یا شاهنامه شاید شامل مطالبی از دوره ساسانی است. نمونه هایی از تواریخ محلی شامل تاریخ بخارا، تاریخ قم، تاریخ طبرستان، تاریخ سیستان و فارس نامه ابن بلخی می شوند. مهم ترین تاریخ عمومی به فارسی، تاریخ بلعمی است که منابع آن از تاریخ طبری نیز فراتر می رود. از مهم ترین کتاب های جغرافیایی، یکی حدودالعالم من المشرق الی المغرب است که در قرن دهم میلادی نوشته شد. و دیگری ترجمه کتاب اصطخری از عربی به فارسی است که در سده دوازدهم میلادی به انجام رسید. شاهنامه فردوسی. "شاهنامهٔ فردوسی"، بزرگ ترین و مهم ترین منبع برای گزارش های مربوط به تار
یخ ملی ایران است، آگاهی های سودمند بسیاری دربارهٔ نهادها و تمدن ساسانی به دست می دهد. بزرگ ترین اثر حماسه ملی ایران شاهنامه ابوالقاسم فردوسی است. مندرجات این کتاب در فهم و دریافت چگونگی تمدن ساسانیان بسیار ارزشمند و حائز اهمیت است. به جرئت می توان گفت که حتی بخش هایی از شاهنامه که به ادوار افسانه ای ایران متعلق است، بازتابی از اوضاع روزگار ساسانیان به شمار می رود، زیرا منابع و مآخذ واقعی واقعی فردوسی در نظم شاهنامه به آن عهد متعلق است. موضوع شاهنامه تاریخ ایران باستان و سرگذشت قوم ایران از آغاز تمدن تا انقراض آن در پایان دوره اسلامی است. این دوران به پنجاه پادشاهی تقسیم می شود که از جهت طول زمان و کیفیت حوادث با یکدیگر متفاوت هستند. به طور کلی در شاهنامه سه دوره متفاوت مشاهده می شود. نخست دوره اساطیری که از عهد کیومرث آغاز می شود و تا پیدایی فریدون ادامه می یابد. دیگر دورهٔ پهلوانی که از قیام کاوه تا قتل رستم به طول می انجامد، و سوم دوره تاریخی ای که از اواخر عصر کیانی تا پایان روزگار ساسانی را در بر می گیرد. منابع فردوسی را می توان به دو گروه طبقه بندی کرد: اول تاریخ ایران باستان کو اسناد و مآخذی که علاوه بر
فردوسی، مورد استناد دیگر مورخان و نویسندگان سده های نخستین اسلامی، همچون طبری، ثعالبی، مسعودی و ابن ندیم بوده است؛ مانند خدای نامه ها و شاهنامه های ابومنصروی و دقیقی و مانند آن. دوم منابع کتبی (مانند اوستا، زند و متون پهلوی) و منابع شفاهی داستانی و اسطوره ای دربارهٔ رستم و اسفندیار و سیاوش و … که گویا گردآورنده و راوی آنها آزادسرو بوده است. فردوسی در تلفیق و ترکیب روایات تاریخی و اساطیری نهایت دقت را به کار برده است تا به حفظ امانت و تعهدی که در این باره احساس می کرده، خدشه ای وارد نشود. از سوی دیگر با نگاهی کوتاه به روایت های مربوط به ظهور مانی و آئین مزدک در شاهنامه می توان به خوبی دریافت که فردوسی این روایات را در نهایت امانت و تعهد نقل کرده و خود را به پیروی از منابع و مآخذ و پرهیز از جعل و ابداع و تاویل به رای ملزم دانسته است. بدیهی است که خواننده تیزبین با غور ژرف نگری در این اثر می تواند حقایق تاریخی، اجتماعی و سیاسی دوره های مختلف ایران باستان را دریابد و از آنها استفاده کند. دیگر شاهنامه ها. پس از آنکه در پی سده های دوم و سوم هجری نهضت های ملی استقلال طلبی در ایران به بار نشست و ایرانی ها توانستند د
ر این نهضت ها به پیروزی دست یابند، اندیشه تدوین تاریخ قدیم و تجدید سرگذشت نیاکان قوت گرفت و در این راه، به ویژه دهقانان و خاندان های بزرگ ایرانی پیش قدم بودند؛ بنابراین، خدای نامه ها بن مایه واقعی بازسازی تاریخ باستان و منظومه های حماسی و تدوین شاهنامه هایی به نظم و نثر گردید. کهن ترین شاهنامه منثور فارسی، شاهنامه ابولموید بلخی بوده که تاریخ مفصل و حماسه های قدیم ایران را دربرداشته است. از این اثر امروزه نسخه ای در دست نیست، اما نام آن با عنوان شاهنامه مویدی در کتب تاریخی دیگر نظیر تاریخ بلعمی، تاریخ سیستان و مجمل التواریخ و القصص آمده است و حتی قسمتی از آن در تاریخ سیستان نقل شده است. همچنین در آثار الباقیه از شاهنامه دیگری با عنوان شاهنامه ابوعلی محمد بن احمد البلخی نام برده شده اسو فردوسی نیز اشارات متعددی به شاهنامه دیگری تحت نام شاهنامه ابومنصور محمد بن عبدالرزاق کرده است و به تصریح او، این اثر یکی از منابع مکتوب شاهنامه فردوسی بوده است. ظاهراً ابومنصور از دهقانان و بزرگ زادگان خراسان بوده و برای تدوین شاهنامه خود تعدادی از مورخان و بزرگان و دهقانان را به یاری طلبیده و ریاست این امر مهم را به اومنصور محم
د بن عبدالله المعمری، یکی از وزیران دانشمند آن روز سپرده و حاصل این کار، شاهنامه ابومنصوری بوده است که امروز تنها مقدمه آن در دست است. این شاهنامه، پس از آن مورد استفاده دقیقی، فردوسی و ابومنصور ثعالبی در تدیون کتاب غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم قرار گرفت. تاریخ بلعمی. "تاریخ بلعمی"، برگردان فارسی از تاریخ طبری است—، یکی از مهم ترین آثار منثور فارسی دربارهٔ ساسانیان است. این اثر جدا از متن عربی نیز اثر ارزشمندی است زیرا معادل های فارسی اصطلاحات عربی در تاریخ طبری را به دست می دهد. تألیفی که امروزه تحت عنوان تاریخ بلعمی شهرت یافته، در حقیقت ترجمه ای از بخش پیش از اسلام تاریخ الرسل و الملوک محمد بن جریر طبری، مورخ و مفسر بزرگ سدهٔ چهارم هجری است که تألیف خود را از آغاز تا حوادث ۳۰۲ هجری نگاشته است. از آنجا که بلعمی، مترجم این کتاب، افزون بر ترجمه این اثر، مطالب بسیاری از منابع دیگری بر آن افزوده است، کتاب از صورت ترجمه بیرون آمده و شکل تألیف به خود گرفته است و از این روی، آن را به نام تاریخ بلعمی خوانده اند. مترجم این اثر، ابوعلی محمد بن ابوالفضل بلعمی که وزیر امیر منصور سامانی بود، کار خود را در ۳۵۲ هجری قمری ب
ه فرمان امیر آغاز کرد و سرانجام این کار را با افزودن مطالبی بر آن و کاستن بخش هایی از آن به پایان برد. بلعمی در ترجمهٔ خود تنها به برگرداندن تاریخ طبری از زبان عربی به فارسی بسنده نکرده بلکه در این کار تصرفاتی هوشمندانه داشته و هر جا که گفته های طبری را خسته کننده و تکرا یافته است، آن را رها کرده و به نقل گفته های معتبر و به جای مطالب حذف شده، نکته های دقیق و ارزنده ای به کتاب اضافه کرده است. نثر این از نمونه های زیبا و ساده قرن سده چهارم هجری است. این تألیف را نخستین بار ملک الشعرای بهار تصحیح کرد اما موفق به چاپ آن نشد تا سرانجام پروین گنابادی آن را در سال ۱۳۴۱ شمسی به چاپ رسانید. حدود العالم من المشرق الی المغرب. این اثر یکی از آثار معتبر دانش جغرافیا است که در سال ۳۷۲ هجری قمری به وسیله مؤلفی ناشناس تألیف و به یکی از بزرگ های خاندان آل فریغون به نام ابوالحارث محمد بن احمد فریغون، از معاصران ابوالقاسم نوح بن منصور سامانی تقدیم شده است. محتوای این کتاب، چنانچه مؤلف در مقدمه آن اظهار کرده، دربارهٔ صفت زمین و نهاد آن و همچنین نواحی و شهرها و اقوام گوناگون و احوال آنها است. فارس نامه ابن بلخی. "فارس نامهٔ (ابن
بلخی)"، یکی از منابع فارسی سودمند دربارهٔ تاریخ ساسانی است که آگاهی های ارزشمندی درباب وضعیت و مرتبهٔ فرمانروایان دست نشاندهٔ بزرگ و سِمَت آنان، که در عین حال رعیت پادشاه بودند، به دست می دهد. تاریخ طبرستان. "تاریخ طبرستان (ابن اسفندیار)"، نیز یکی از منابع تاریخ ساسانی است. «نامهٔ تنسر» در این کتاب آمده است. قسمت سوم، دربارهٔ باوندیانِ دورة دوم. قراردادن نامه تنسر در آغاز کتاب و پیوند دادن تاریخ طبرستان به تاریخ باستان و رساندن اصل ونسب پادشاهان طبرستانی به شاهان ساسانی و همچنین شرح مفصّلِ مؤلف از مقاومت اهالی و پادشاهان طبرستان در مقابل حاکمان عرب، حاکی از دغدغه خاطر ابن اسفندیار نسبت به موطن و عدالت خواهی اوست. این کتاب نوشته محمد بن حسن بن اسفندیار معروف به ابن اسفندیار است که در سال ۶۱۳ ه .ق نگاشته است. تاریخ طبرستان در چند بخش تدوین یافته است. بخش اول خود شامل چهار باب است. باب اول شرح نامه تنسر، یکی از منابع بسیار ارزشمند برای بررسی اوضاع داخلی دولت ساسانی است. اصل این نامه به زبان پهلوی بوده که توسط تنسر هیربدان هیربد اردشیر به گشنسب شاه طبرستان و در پاسخ به اعتراضات او به برخی اقدامات اردشیر نوشته شد
ه و عبدالله بن مقفع آن را به عربی ترجمه کرده است. سپس متن عربی که امروزه از میان رفته به وسیله ابن اسفندیار به فارسی ترجمه شده و همراه با افزوده ها و حذف مطالبی از آن که با ذوق وی منطبق نبوده، در بخش نخست تاریخ طبرستان درج گردیده است. نامه تنسر شامل یک مقدمه در باب ظهور اسکندر و مرگ دارا و غلبه اردشیر ساسانی بر اردوان، آخرین پادشاه اشکانی است. مجتبی مینوی متن نامه تنسر را به هفده بند تقسیم نموده که به ترتیب حاوی تعارفات معمول آن دوره، پاسخ به اعتراضات گشنسب، سیاست اردشیر دربارهٔ طبقات اجتماعی عصر ساسانی، مجازات های ویژه ای که اردشیر برای گناهکارها وضع کرده بود، محدودیت های ویژه هر یک از طبقات اجتماعی، مقررات مربوط به ازدواج و سرانجام رابطه اردشیر با رعایای خویش است. باب دوم در بنای طبرستان و عمارت شهرها، باب سوم در عجایب طبرستان و باب چهارم در ذکر شاهان، بزرگان، دانشمندان، حکیمان و شاعران و حاوی اطلاعات بسیار ارزنده ای است. بخش دوم این کتاب، در باب فرمانروایان آل بویه و آل زیار و دوران تسلط آنها بر مازندران است. بخش سوم کتاب دربارهٔ تسلط غزنویان و سلجوقیان و بخش چهارم شرح سلاطین باوند است و حوادث تاریخی را تا
سال ۷۶۰ ه .ق شرح داده است. مجمل التواریخ و القصص. "مجمل التواریخ و القصص"، یکی از متنی است با ارزش محدود، زیرا کمتر گزارشی در آن می توان یافت که به تفصیل در دیگر منابع یافت نشود. "عهد اردشیر" نامه یا خطبه ایست از اردشیر بابکان در آئین ملکداری است که ذکر نامش در مجمل التواریخ و القصص به میان آمده است. این کتاب در ۵۲۰ ه .ق نوشته شده و از نام مؤلف آن اطلاعی در دست نیست جز اینکه وی از اهالی همدان بوده و از ندیمان و دبیران سلجوقیان به شمار می رفته است. مجمل التواریخ در بر گیرنده تاریخ ایران، یونان، روم، بنی اسرائیل، بنی کنده، ملوک عرب و اسلام و خلفا و سلاطین از آغاز تا روزگار مؤلف است. هر چند که کتاب در سده ششم هجری نگاشته شده، سبک نگارش و ویژگی های آن به متون سده های چهارم و پنجم نزدیک است. به نظر می رسد که مؤلف این کتاب، منابع مهم و کهنی را جهت تدوین کتاب خود در اختیار داشته است. زین الاخبار. این کتاب در سال ۴۴۰ ه .ق به وسیله ابوسعید عبدالحی بن ضحاک گردیزی دربارهٔ تاریخ ایران از آغاز سلسله پیشدادیان تا دوران زندگی مؤلف نگاشته شده است. زین الاخبار با شرح سلسله پیشدادی آغاز می شود و پس از کیانیان، اشکانیان و ساسا
نیان به دوره اسلامی و اخبار امرای خراسان می پردازد. سپس، اعیاد ملل مختلف از جمله یهودیان، مسیحیان، مغ ها و هندوها را شرح می دهد و سرانجام کتاب را با معارف و انساب رومیان و هندوها پایان می بخشد. طبقات ناصری. این کتاب اثر قاضی ابو عمرو عثمان بن محمد منهاج سراج جوزجانی است که در سال ۶۵۸ ه .ق به رشتهٔ تحریر درآورده است. طبقات ناصری به بیست و سه بخش تقسیم شده که از آغاز تا دوران مؤلف را دربر گرفته است. بخش پنجم تا سیزدهم این اثر به طبقات سلاطین ایرارن و سلسله های پنجگانهٔ باستان، پیشدادیان، کیانیان، اشکانیان و ساسانیان اختصاص یافته است. تاریخ سیستان. یکی از آثار معتبر فارسی است که از نام مؤلف آن اطلاعی نداریم. این تألیف از دو بخش متمایز با دو سبک نگارش متفاوت تشکیل شده است. بخش اول شامل حوادث تاریخی تا ۴۴۴–۴۴۵ ه .ق است و در سده های چهارم و پنجم نگاشته شده و نثر آن به دوره سامانی نزدیک است. بخش دوم به بعد از آن تاریخ تا حوادث ۷۵۲ ه .ق را در بر می گیرد و در اوایل سده هشتم نوشته شده است. آثار دیگر. از دیگر آثار فارسی نو می توان به عجایب البلدان، جامع التواریخ؛ خواجه رشیدالدین فضل الله؛ تاریخ طبرستان و رویان و مازندرا
ن و تاریخ بناکتی نام برد. عربی. وقایع نامه مسیحی. دو وقایع نامه مسیحی موجود به زبان عربی، حاوی مطالب جالب توجهی از لحاظ ساسانیان هستند. وقایع نامه نسطوری که نویسنده آن ناشناخته است و چاپ A. Scher است و وقایع نامه اوتیکوس یا سعید بن بطریق، بطریق اسکندریه که در ۹۴۰ درگذشت و چاپ ل. شیخو (بیروت، ۱۹۰۶ تا ۱۹۰۹) است. تاریخ طبری. "تاریخ طبری" نوشتهٔ محمد بن جریر طبری، مجموعه کتبی است به زبان عربی که منبع اصلی و ضروری درباب تاریخ ساسانی است. روایات طبری در بارة تاریخ ساسانی بسیار مفصّلتر از دوره های قبل و به نحو بارزی متضمن مطالب تاریخی است، گرچه مطالب غیرواقعی و داستانی نیز دارد. طبری در این قسمت نیز منابع خود را ذکر نمی کند، جز در مواردی که از راویان مسلمان نقل قول می کند. روایات طبری در ترتیب و کلیات وقایع با منابع دیگر مطابقت دارد که نشان می دهد مورخان اسلامی در تدوین تاریخ ایران از منابع ایرانی مشترک استفاده کرده اند. تمایز اصلی تاریخ طبری در بخش ساسانی نسبت به دیگر بخش های کتاب، تنوع منابع (اعم از ایرانی و غیرایرانی) و تفصیل مطالب با جزئیات بالنسبه دقیق است؛ ازینرو بخش ساسانی تاریخ طبری بر تواریخ هم زمان آن برتر
ی دارد. به علاوه طبری از نقل مطالبی که منشأ شعوبی و رنگ حماسی دارند احتراز کرده است، از جمله حکایاتی را که برخی تواریخ راجع به دربار و زندگی خصوصی پادشاهان، مثلاً خسرو پرویز، آورده اند، نیاورده است. طبری در تاریخ یمن و داستان تُبَّع و داستان فتح قلعهٔ الحَضْر/ هَتْرَه در عهد اردشیر بابکان و نیز توجیهات مذهبی راجع به علایم و آثار زوال حکومت ایران در عهد خسرو پرویز، از روایات متنوع اسلامی بهرهٔ بسیار برده، اما در بارة آخرین شاهان ساسانی مقارن فتوح مسلمانان، این کار را نکرده است؛ به احتمال بسیار به این سبب که روایات فتوح از مآخذ گوناگون گرفته شده و ازینرو در موارد متعدد دیدگاه ها و تمایلات متضاد جمع شده است. تاریخ مسعودی. "مروج الذهبِ" علی بن حسین مسعودی نیز یکی از منابع پیرامون تاریخ ساسانیان است. دیگر منابع. منابع یهودی. تنها اثر یهودی که جزئیاتی از زندگی در حکومت ساسانی می دهد، تلمود بابلی است. باید به یاد داشت که تلمود دارای مطالبی داخلی و وابسته به کانون یهود و امور شرعی است که اشاراتی هم به امور و رویدادها و آئین ساسانی دارد. تاریخ نصرانی در ایران. اعمال انجمن ها و کتاب حکام، دربارهٔ روابط نستوریان ایران ب