Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
و هووخشتره هم در همان سال یا سال بعد از آن درگذشت و پس از وی، پسرش ایشتوویگو به پادشاهی رسید و ۳۵ سال سلطنت کرد. بنا بر گفتهٔ ایگور دیاکونوف، آرامگاه هووخشتره در نقش برجسته قزقاپان، مقبره ای صخره ای در استان سلیمانیه در کردستان عراق است. منابع زندگانی هووخشتره. منابع مرتبط با زندگی هووخشتره شامل منابع آشوری و رویدادنامه های بابلی، منابع یونانی، به ویژه "تاریخ هرودوت" و گزارش هایی پراکنده از منابع یهودی است. مورخان یونانی گزارش هایی دربارهٔ مادها و هووخشتره داده اند، اما این گزارش ها غالباً اندک و آمیخته به افسانه اند. اطلاعاتی پراکنده از مورخینی چون هکاته وجود دارد که همین اطلاعات را مورخان بعدی نیز در آثارشان بازتاب داده اند. نخستین کسی که گزارشی جامع در مورد مادها ارائه کرد، هرودوت بود. در میان منابع کهن یونانی موجود که دربارهٔ هووخشتره سخن گفته اند، مهم ترین آن ها هرودوت و کتسیاس هستند که نوشته های هرودوت تاحدودی قابل اعتماد است و پژوهش های نوین باستان شناسی هم در پاره ای از موارد، گفته های او را تأیید می کنند؛ اما نوشته های کتسیاس جنبهٔ داستان سرایی و تفریح انگیز دارند و تقریباً در تمامی مواردی که هرودوت
و کتسیاس دربارهٔ واقعهٔ یکسانی صحبت کرده اند، گفته های آنان بسیار با هم اختلاف دارند و در مواردی که بتوان این اختلاف ها را از روی منابع دیگر بررسی کرد، گفته های کتسیاس نادرست است. منبع اصلی برای عملیات نظامی بابلی ها و مادها علیه آشوری ها، رویدادنامهٔ نبوپلسر (یا رویدادنامهٔ گاد) است که دورهٔ بین سال های ۶۱۶ تا ۶۰۹ پیش از میلاد را پوشش می دهد. به ویژه، سقوط آشور به دست ارتش های ماد و بابل در آن توصیف شده است. بر اساس این نوشته، در سال ۶۱۴ پیش از میلاد، مادها با فرمانروایی هووخشتره، استان آشوری آراپخا را تسخیر کردند و سپس به سوی نینوا گام برداشتند و شهر را محاصره کردند. آن ها موفق نشدند نینوا را تصرف کنند، ولی در پاییز همان سال آشور، پایتخت باستانی امپراتوری آشوریان، را محاصره و سپس به تصرف خود درآوردند. نبوپلسر، شاه بابل، و هووخشتره همدیگر را در آشور ملاقات کردند و پیمان اتحاد بستند (خط های ۲۴–۳۰). نوشته سپس در متنی که امروزه اندکی از آن باقی مانده است، به محاصرهٔ نینوا، پایتخت آشور، توسط ارتش های بابل و ماد می پردازد. پس از سه ماه، در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، نینوا به تصرف درآمد و هووخشتره به خانه بازگشت (خط ها
ی ۳۸–۵۲). در این متن که حاوی گزارش تسخیر آشور و اتحاد هووخشتره با نبوپلسر است، از مادها به عنوان اولین متحد بابلی ها نام برده شده است؛ با این حال در جای دیگر از «سپاهیان ماد» نیز یاد شده است. به طور خاص، این رویدادنامه از هووخشتره با عنوان «شاهِ سپاهیانِ ماد» یاد می کند. پیامبران یهودی، ناحوم و حبقوق، که تقریباً هم زمان بوده اند و در سدهٔ هفتم پیش از میلاد می زیستند، سقوط فوری دولت آشور را شرح می دهند. کتاب ناحوم سقوط نینوا را گزارش کرده است و کتاب حبقوق دربارهٔ تسخیر آشور توسط مادها سخن می گوید. احتمالاً پیش گویی های هر دو کتاب به زمانی که دولت آشور هنوز پابرجا بوده تعلق دارند، ولی آن ها در دوره ای بوده اند که سرانجام مصیبت بار دولت آشور، آشکار به نظر می رسید. ریشه شناسی. نام هووخشتره در فارسی باستان به صورت هووَخْشَتَرَه () آمده است. در اکدی به شیوه های "mÚ-ak-sa-tar", "mUk-sa-tar" و "mÚ-ma-ku-iš-tar" ثبت شده و در عیلامی به صورت های "Ma-ki-iš-tur-ri" و "Ma-ak-iš-tar-ra" (که در آن -m- به صورت -w- خوانده می شود) آمده است. این نام در زبان فریگی باستان به شکل "Ksuwaksaros" خوانده می شده است. ریشهٔ این واژه مبهم
است. برخی هوخشتره را آمیزه ای از دو واژه پارسی باستان هو (خوب) و خشثره (شهریار) می دانند که در کل به معنی «پادشاه خوب» است. برخی نیز آن را برگرفته از فعل نیاایرانی به معنی «نشانه گرفتن» می دانند و هووخشتره را «خوش نشانه»، یعنی کسی که می تواند خوب نشانه گیری کند، معنا کرده اند. در سنگ نوشتهٔ بابلی نبوپلسر، در هنگام سقوط آشور به هووخشتره تحت نام «مو-ما-کیشتار شار اومان-مان-دا» اشاره شده است. احتمالاً در این سنگ نوشته هر جا از «شاه اومان-مان-دا» (لفظ قدیمی زبان اکدی برای نامیدن مردمان شمالی) یا «شاه ماد» نام برده شده، مقصود هووخشتره است. مترادف بودن این دو لقب توسط فرانسوا تورو-دانگن، در مورد نامه ای در مورد شرکت مادی ها در بابل هنگام محاصرهٔ کران (حرّان امروزه) کمی بعد از سقوط نینوا در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، نشان داده شده است. تبار و خانواده. به گفتهٔ هرودوت، هووخشتره نوهٔ دیاکو و فرزند فرورتیش بود. دربارهٔ نام پدر هووخشتره اختلاف نظرهایی در میان پژوهشگران وجود دارد؛ جورج کامرون عقیده دارد که نام دومین شاه ماد، پدر هووخشتره، می بایست خشتریته بوده باشد. همسر هووخشتره، دختر (و یا نوهٔ) نبوپلسر پادشاه بابل بود اما
مشخص نیست که این شاهدخت، یگانه همسر وی بوده باشد. پسر وی ایشتوویگو نام داشت که آخرین پادشاه ماد بود. امیتیس دختر یا نوهٔ هووخشتره (دختر ایشتوویگو) بود که بعد از سقوط آشور در سال ۶۱۴ پیش از میلاد ازدواجی سیاسی بین وی و بخت نصر دوم، پسر نبوپلسر، جهت مستحکم تر کردن اتحاد بابل و ماد صورت گرفت. بعدها و در سال ۵۸۵ پیش از میلاد هم ازدواجی سیاسی دیگری بین ایشتوویگو پسر هووخشتره و آریانیا دختر پادشاه لیدیه صورت گرفت. وضعیت ماد پیش از هووخشتره. ماد پیش از تأسیس پادشاهی. در پایان هزارهٔ دوم پیش از میلاد، قبیله های مادی، استقرار در قلمروی غرب ایران که بعدها سرزمین ماد را آغاز کردند. بعدها، در سده های نهم و هشتم پیش از میلاد، قدرت مادها تا حد زیادی افزایش یافت و نقش آن ها برجسته شد و سرانجام در سدهٔ هفتم پیش از میلاد، سرتاسر غرب ایران و برخی از مناطق نزدیک آن به مادها تعلق یافت؛ بنابراین، مرزهای ماد در طول چند صد سال، به تدریج و رفته رفته تغییر کرد؛ با این حال، گسترهٔ جغرافیایی دقیق ماد برای ما ناشناخته باقی مانده است. در دورهٔ نخستین پادشاهی ماد، مرزهای غربی شاهک نشین های ماد که از یکدیگر مستقل بودند، از مرزهای غربی دشت
همدان فراتر نمی رفتند. اطلاعات ما دربارهٔ حدود شمالی و شرقی ماد بسیار اندک است. با این حال، سرزمین اصلی ماد، آن گونه که آشوری ها از اواخر سدهٔ نهم پیش از میلاد تا آغاز سدهٔ هفتم پیش از میلاد آن را می شناختند، از سوی شمال به گیزیل بوندا محدود می شد که گیزیل بوندا در محدوده قافلان کوه در شمال دشت همدان قرار داشت؛ از سوی غرب و شمال غرب نیز محدودهٔ آن از دشت همدان فراتر نمی رفت و به کوه های زاگرس محدود می شد، به جز در جنوب غربی که مادها تا دره های زاگرس را در اختیار داشتند و این مرز در دامنهٔ کوه های گرین واقع شده بود و ماد را از الیپی، پادشاهی ای در نواحی پیشه کوه به سمت جنوب کرمانشاه، جدا می کرد. از سوی جنوب نیز مرز ماد به منطقهٔ عیلامی سیماشکی محدود می شد که امروزه با درهٔ خرم آباد تطبیق داده می شود. ماد در زمان تأسیس پادشاهی. آنچه از متون آشوری - که اسنادی معاصر با دوران مادها هستند - برمی آید، آن است که مادها از سدهٔ نهم تا هفتم پ.م. نتوانسته بودند چنان پیش رفتی بیابند که سبب هم گرایی و اتحاد و سازمان یافتگی قبایل و طوایف پراکندهٔ ماد بر محور یک رهبر و فرمان روای برتر و واحد - که بتوان وی را پادشاه کل سرزمی
ن های مادنشین نامید. پادشاهان آشور در ضمن لشکرکشی های پُرشمار خود به قلمرو سکونت مادها، همواره با شمار فراوانی از «شاهان محلی» روبه رو بوده اند و نه یک پادشاه واحد حاکم بر کل سرزمین های مادنشین. دیاکو، نخستین شاه ماد، در آغاز دولت ضعیف و کوچک و تازه تأسیس خود را تحت حمایت ماننا که در آن زمان قدرت زیادی داشت، قرار داد؛ ولی بعد کوشید کاملاً مستقل گردد و بدین منظور با اورارتو عقد اتحاد بست. منبع آشوری نیز در وقایع سال ۷۱۵ پیش از میلاد، دیاکو را «حاکمی از جانب ماننا» می خواند. سارگون دوم شاه آشور در سال ۷۱۵ پیش از میلاد، متوجه شد که دیاکو با روسای اول، شاه اورارتو، متحد شده است. او دیاکو را زیر نظر گرفت و در طی جنگ خود با منائیان وارد ماد شد تا چنان که مدعی بود، به «هرج ومرج» آن جا پایان دهد. وی در آن جا توانست دیاکو را اسیر کند ولی برخلاف عادت همیشگی آشوریان، جانش را به او بخشید و دیاکو را به همراه قبیله اش به حمات تبعید کرد. وی چندسالی در اسارت سارگون دوم بود و مادها به عنوان فرمان برداران و باج گذاران آشور، دچار فقر و از هم پاشیدگی شدند و آشوریان، دیاکو را به عنوان کسی که همیشه مطیع آشور باقی بماند و خراج خود
را به طور مرتب به دربار آشور بپردازد و از جهات دیگر حتی از نظر تأمین نیروی نظامی برای آشوریان به هنگام درگیرشدن آشور در جنگ متعهد شود، آزاد کردند و سپس او به عنوان رهبر قطعی و احتمالاً پادشاه مادها برگزیده شد. فرورتیش فرزند دیاکو، که به همراه دیاکو و خانواده اش به آشور تبعید شده بود، به احتمال قوی در خاک آشور تربیت شد. بعدها وی خداوند ده ایالت بیت کاری در ناحیهٔ همدان کنونی، به مرکزیت کار-کشی شد. گمان می رود آشوریان خود از روی عمد وی را به این مقام منصوب کرده باشند تا اولاً وی را از جایی که نفوذ و ریشهٔ محلی داشته است دور کرده باشند، ثانیاً بر این باور بودند که فرورتیش که دست پرورده و دست نشاندهٔ خودشان است — مانند سایر پیشوایان، شاهکان و شاهان دست نشانده — در ادامه سیاست هایی را دنبال خواهد کرد که به نفع آشوریان باشد. فرورتیش با آنکه سرنوشت اسارت پدرش دیاکو را دیده بود، همان راه پدرش را دنبال کرد و به آشور اعلان جنگ داد. برای این کار ابتدا پارس ها را تحت انقیاد خود درآورد و سپس با جلب یاری خداوندان پیشین ده، دو ایالت مجاور خود، شورشی را علیه آشور ترتیب داد. شورش به سرعت گسترش یافت و آشوریان قسمت اعظم سرزمین
ماد را که در تصرف خود داشتند، از دست دادند. با مذاکرات آشور با سکاها — که متحد مادها در این قیام بودند — و خروج آن ها از اتحاد با مادها به نفع آشوریان، جریان شورش ناتمام ماند. از آن تاریخ به بعد در منابع تاریخی ایالت های بیت کاری، مادای و ساپاردا، از پادشاهی مستقل ماد یاد می شود و در منابع آشور هم نام پادشاهی ماد به عنوان یک کشور مستقل ذکر شده است. موفقیت شورش فرورتیش و تأسیس دولت واحد توسط وی تنها می توانست بر اثر هواداری و پشتیبانی مردم عادی و تودهٔ قوم آزاد ماد از نهضت وی بوده باشد و نشان دهندهٔ این واقعیت است که فرورتیش و شاهان ماد به توده های وسیع مردم آزاد ماد متکی بوده اند. پادشاهی ماد در زمان فرورتیش هنوز صورت یکپارچه ای به خود نگرفته بود و هنوز آن کشور مادی که در مرزهای خود مستقر شده باشد — به طوری که منابع باستانی در نظر دارند — نبوده است. تعیین وسعت پادشاهی ماد در این دوران بسیار مشکل است. مرز غربی ماد احتمالاً در مغرب خط میانه-همدان بوده است. تعیین سایر مرزها دشوارتر است، به عنوان مثال معلوم نیست در آن زمان دولت الیپی جزء ماد بوده یا مستقل بوده است. منابع آشوری نیز برای نخستین بار در سال ۶۷۳ پیش ا
ز میلاد از پادشاهی مستقل ماد یاد می کنند. پیرامون سال ۶۵۲ و ۶۵۳ قبل از میلاد، امپراتوری آشور درگیر یک کشمکش داخلی و بزرگ ترین بحران سیاسی تاریخی خود شد. فرورتیش نیز فرصت را برای حملهٔ مجدد به آشور مناسب دید. او در اتحاد با پارس ها و کیمری ها در سال ۶۵۳ پیش از میلاد وارد جنگ با آشور شد و به شهر نینوا، پایتخت حکومت آشور، حمله کرد و ظاهراً در ابتدا پیروزی های ضعیفی نیز به دست آورده بود ولی در نبرد دیگری کشته شد. دیاکونوف احتمال می دهد که شکست فرورتیش کار خود آشوریان نبوده، بلکه می بایستی به یاری سکاها، که متحد آشور بوده اند، صورت گرفته باشد. سلطنت اورارتو که در اطراف دریاچهٔ ارومیه و دریاچهٔ وان، و بلندی های ارمنستان قرار داشت، بعد از سال ها جنگ و رقابت با آشور و بعد از حملهٔ کیمری ها، در اثر حملهٔ قوم ایرانی اسکیت های اشکودا در سدهٔ ششم پیش از میلاد، از بین رفت و باقی ماندهٔ آن، به انقیاد پادشاهی ماد درآمد. پس از سقوط اورارتو در دههٔ ۶۴۰ پیش از میلاد، مادها تسخیر پارس را آغاز کردند. اما بنا به گفتهٔ هرودوت، که ظاهراً هیچ چیزی دربارهٔ اورارتو و عیلام نمی دانست، پارس در زمرهٔ نخستین جایی بود که مادها به آن حمله ک
ردند. این اتفاق می توانست تنها اندکی پس از حدود سال ۶۴۱ پیش از میلاد رخ دهد؛ یعنی هنگامی که کوروش یکم، شاهزادهٔ پارسی انشان، به خراج گزار آشوریان تبدیل شد و پس از پیروزی آشوریان بر عیلام هدایایی را به همراه پسرش به عنوان گروگان برای آشوربانیپال فرستاد. فرورتیش همهٔ قبایل مادی را به یک دولت متحد به پایتختی هگمتانه متحد کرد. رویدادهای بعدی تاریخ ماد از منابع بابلی شناخته شده اند و چندین قسمت از آن ها توسط هرودوت تشریح شده است. دوران پادشاهی. دوران پادشاهی هووخشتره مورد مناقشه و اختلاف نظر پژوهشگران است. به گفتهٔ هرودوت، سلسلهٔ مادها شامل چهار شاه بود که به یک خانواده تعلق داشتند و به مدت ۱۵۰ سال فرمانروایی کردند. به قضاوت هرودوت، شاهان ماد به ترتیبِ سال های زیر فرمانروایی کردند: بنا بر ادعای هرودوت، که می گوید سلطهٔ سکاها بر ماد تا پیش از سقوط نینوا در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، حدود بیست وهشت سال به طول انجامید؛ پژوهشگران آغاز گاه نگاری مادها را تا سال ۷۲۸ پیش از میلاد به عقب می بردند. این کار به آن ها اجازه می دهد تا فرورتیش، دومین شاه ماد را با خشتریته، رهبر شورش مادها علیه آشوریان در سال ۶۷۲ پیش از میلاد تطبیق د
هند و آن ها را یکی بدانند. اگر آغاز پادشاهی دیاکو را تا سال ۷۲۸ پیش از میلاد عقب ببریم، سپس از این طریق می توانیم گاه نگاری قطعی و کاملی از این سلسله ارائه دهیم: این گاه نگاری پس از آنکه رنه لابا در تعدادی از نسخه های "تاریخ هرودوت"، ۲۸ سال سلطهٔ سکاها در دوران فرمانروایی هووخشتره را نشان داد، توسط پژوهشگران رد شد و در نتیجه از نظر ترتیب تاریخی فرورتیش نمی تواند همان خشتریته، که منابع آشوری از آن یاد می کنند، باشد. ادوین گرانتوسکی معتقد است که این مشکل را می توان با استفاده از منابع میخی حل کرد، که شورش مادی ها علیه آشور را در حدود سال ۶۷۲ پیش از میلاد و پایان سلطنت مادها را در ۵۵۰ پیش از میلاد تاریخ گذاری کردند. او گاه نگاری زیر را پیشنهاد می دهد: بنابراین، به گفتهٔ گرانتوسکی دودمان مادها به مدت حدود ۱۲۰ سال پا بر جا بود؛ دیاکو استیلا و فرمانروایی آشوری ها را برانداخت و سلسلهٔ ماد را بنیان نهاد. فرورتیش پارس ها را تحت انقیاد درآورد. هنگامی که هووخشتره ارتش آشوری ها را در سال ۶۱۲ پیش از میلاد شکست داد، مادها سلطه بر قفقاز را آغاز کردند و این تسلط به مدت حدود ۶۲ سال ادامه داشت. همان طور که سکاها بر ماد و دیگر
سرزمین ها تسلط داشتند، گفتهٔ هرودوت ویژگی افسانه ای دارد و قابل اعتماد نیست، چرا که با تاریخ واقعی مادها و دیگر کشورهای شرق نزدیک باستان در سدهٔ هفتم پیش از میلاد سازگاری ندارد. بر اساس دیگر گزارش های هرودوت، مادها به مدت ۱۲۸ سال بر تمام آسیای علیا سلطه داشتند. در این صورت، از آن جایی که سلسلهٔ مادها تا سال ۵۵۰ پیش از میلاد پا بر جا بود، آغاز سلطنت آن ها نیز باید در سال ۶۷۸ پیش از میلاد تاریخ گذاری شود که این تاریخ، تنها چند سال پیش از شورش آن ها علیه آشور است. رابرت درو توجه کرده است که رقم ذکرشدهٔ هرودت قابل اعتماد نیست، چرا که بر اساس گفتهٔ خود هرودوت، هووخشتره فرزند فرورتیش بود که در آسیای علیا تا شرق رود هالیس (قزل ایرماق کنونی در آسیای صغیر) را تصرف کرده بود. این اتفاق نمی توانست زودتر از سال ۶۲۵ پیش از میلاد روی داده باشد. اما ممکن است که بتوان تناقض آشکار بین این دو گزارش هرودوت را با یکدیگر تطبیق داد. همان طور که پیش تر جورج راولینسون نیز مشاهده کرد، ممکن است که هرودوت، دو رقم ۲۲ و ۵۳ سال را پیش وپس ذکر کرده باشد زیرا که منابع روایت های او به ترتیب دیاکو و فرورتیش را چنین مشخص کرده بودند. راولینسون چ
نین مطرح کرده است که فرورتیش به مدت ۵۳ سال و دیاکو به مدت ۲۲ سال فرمانروایی کرده اند. با این تغییر در جدول نخست، بالا، تاریخ ۶۷۸ تا ۶۲۵ پیش از میلاد را برای فرمانروایی فرورتیش به دست می آوریم؛ بنابراین، بر اساس پیشنهاد راولینسون، مجموع پادشاهی سه شاه ماد پس از دیاکو (۵۳+۴۰+۳۵) می تواند همان ۱۲۸ سالی باشد که هرودوت در کتابش (جلد ۱، صفحه ۱۳۰) گفته بود. دربارهٔ هووخشتره، وی در ائتلاف با بابلی ها توانست آشور را فتح کند و حاکمیت خود را بر آسیا فراتر از رود هالیس برقرار کند. ایشتوویگو نیز آخرین شاه دودمان مادها بود؛ بنابراین، فرمانروایی پادشاهان ماد را می توان به شرح زیر ارائه داد: بیرون راندن سکاها. هرودوت می گوید که سکاها پس از حمله به آناتولی و احتمالاً شمال ایران، نوعی حکومت پادشاهی در محدودهٔ دریاچهٔ ارومیه یا شاید شمال آن بنیان نهادند؛ اما هووخشتره، رهبران سکاها را به یک میهمانی دعوت کرد و آنان را کُشت. بازماندگان سکاها به آسیای صغیر گریختند و از این رو بود که هووخشتره با الیاتس، شاه لیدیه، به جنگ پرداخت. دیاکونوف نیز در کتاب "تاریخ ماد" عقیده دارد، مرگ فرورتیش پدر هووخشتره و شکست مادی ها (حدوداً بین ۶۴۰ تا ۶
۲۵ پیش از میلاد)، منجر به استقرار فرمانروایی سکاها در ماد شد و سکاها علی رغم قتل و غارتی که در کشورهای مغلوب خود، از جمله ماد می کردند، نتوانستند یک امپراتوری واقعی تشکیل بدهند و پایه های حکومت خود را در آن کشورها مستحکم کنند. پادشاهی ماد هم در این دوران به حیات خود ادامه داد و سکاها نتوانستند اساس دولت ماد را تخریب کنند و قدرت مادها بعد از پایان فرمانروایی سکاها کم تر از گذشته نبود. قدرت گرفتن سریع دولت ماد در زمان هووخشتره هم این ادعا را ثابت می کند و ظاهراً مادها در این دوران تنها خراج سنگینی به سکاها می پرداختند. سرانجام هووخشتره در حدود سال ۶۲۵ پیش از میلاد نبرد خود را علیه سکاها شروع کرد و توانست به ۲۸ سال فرمانروایی آن ها بر ماد خاتمه دهد. در این زمینه هرودوت می نویسد «هووخشتره و مادها، آن ها را به جشنی دعوت کرده و مست شان کردند و همه را از دم تیغ گذراندند و بدین طریق سلطنت خود را نجات دادند و آنچه را پیش تر داشتند، به تصرف درآوردند». البته هرودوت در شرح شرایط سکاها و مادی ها و برخورد آن ها مطالبی بیان کرده که اشتباه است. وی می نویسد: «… هووخشتره نینوا را محاصره کرد، لشکر بزرگی از سکاها به فرماندهی ماد
یا فرزند پارتاتوآ سررسیدند… سکاها (ماد را) متصرف شدند.» این گزارش با شواهد به دست آمده از منابع شرقی در تضاد است و احتمالاً برپایهٔ خطایی دیگر پیش آمده است: ممکن است سکاها به رهبری مادیس، به عنوان متحد آشوری ها، در جریان جنگی با پدر سیاخارس به پیروزی دست یافته باشند. برای اینکه بپذیریم پروتتیس (پارتاتوای آشوری) پدر مادیس، در جنگ ماد و آشور در دههٔ ۶۷۰ پیش از میلاد شرکت داشته است و بعدها سکاها با آشور متحد شده اند، چند دلیل وجود دارد. برای نمونه، در جریان جنگ با بابل در دههٔ ۶۵۰ پیش از میلاد، در منابع آشوری در این جنگ از مادها با عنوان «گوتیوم» یاد شده است، که نامی کهن برای اشاره به بومیان سرزمین های شرق بین النهرین است. استفاده از چنین نام کهنی برای پادشاهی های هم عصر آشور، مانند «مگان» برای مصر و «ملوها» برای اتیوپی، گواهی بهتری است. به چیرگی آشوری ها بر گوتیوم اشاره نشده است؛ اما ممکن است این دستاورد توسط متحدان سکایی شان به دست آمده باشد. آنچه که هرودوت بیان کرده نه در دورهٔ هووخشتره بلکه در دورهٔ فرورتیش یا بلافاصله بعد از کشته شدن وی رخ داده است. اگر این گفتهٔ هرودوت را بپذیریم و فرض کنیم هووخشتره پس از
مرگ پدرش فرورتیش (در سال ۶۲۳ پیش از میلاد) به حکومت رسیده باشد، باید تاریخ تولد وی را در حدود سال ۶۷۵ پیش از میلاد بدانیم (در غیر این صورت امکان سرکردگی وی برای جنگ با آشور وجود نداشت)، در این صورت در اواخر سلطنت خود در سال ۵۸۵ پیش از میلاد نزدیک به ۹۰ سال سن داشته که پذیرش آن دشوار است. علاوه بر این باید فرض کنیم مادی ها بزرگ ترین اقدام تاریخ خود یعنی نابودی دولت آشور را زمانی که خود تحت انقیاد سکاها بوده اند، انجام داده اند که این علاوه بر آن که از نظر منطقی غیرمحتمل است با منابع و اطلاعاتی که تاریخ گد، بروس، کتسیاس و حتی خود هرودت در اختیار گذاشته اند متناقض است. تشکیل ارتش منظم. هووخشتره هنگامی به قدرت رسید که کشور در وضعیت نامناسبی قرار داشت و از هر سو در محاصرهٔ قبایل بربر کوچ نشین قرار داشت، به همین خاطر ابتدا به ساماندهی مجدد ارتش ماد پرداخت. هرودوت در این زمینه می نویسد «او برای اولین بار مردمان آسیایی تابع خود را به قسمت های نظامی تقسیم کرد و نخستین بار مقررات جنگی برقرار کرد که هر نیزه دار و کمان دار و سوار جدا باشد. پیش از آن بدون تفاوت و با هم درآمیخته بودند.» پیش از هووخشتره سپاهیان ماد به صورت
افواج نامنظم قبیله ای بودند که در آن افراد با استفاده از استعداد نظامی خود و سلاح های گوناگونی که در دست داشتند در جنگ ها شرکت می کردند. هووخشتره ارتش ماد را به یگان های راهبردی و تاکتیکی تقسیم کرد و لشکریان را از روی نوع سلاح سازمان داد. تقسیمات جدید نه بر مبنای روابط قبیله ای افراد بلکه بر اساس نیاز نظامی دولت بود. بدین ترتیب هووخشتره توانست اولین ارتش منظم را در تاریخ ماد ایجاد کند. پیش از این مادها در زمان فرورتیش وسایل و فن محاصره کردن قلعه ها را در اختیار داشتند و دارای منصب مهندسی نظامی شدند. آن ها همچنین در زمان فرمانروایی سکاها با فنون و تاکتیک و استراتژی نظامی آن ها آشنا شده بودند و هنر تیراندازی با کمان را هم از آن ها یادگرفتند. بدین ترتیب ساختار ارتش ماد به هیچ وجه از ارتش آشور عقب نبود و به علاوه روحیهٔ جنگی آن ها به مراتب از آشوریان بهتر بود. هووخشتره با تکیه بر این ارتش توانست بر سکاها غلبه کند و به نظر می رسد توانست بخش بزرگی از سرزمین هایی را که پیش تر متعلق به سکاها بود، به دست بگیرد. با این پیروزی مادها از وابستگی به سکاها رهایی یافتند و تبدیل به یکی از مهم ترین قطب های سیاسی شرق باستان شدن
د. پس از آن بخشی از سکاها نیز به ارتش ماد پیوستند. همچنین بیش تر فتوحاتی را که هرودوت به فرورتیش نسب داده است، باید به نخستین سال های حکومت هووخشتره و پس از بیرون راندن سکاها (۶۲۵ تا ۶۱۵ پ. م) مربوط دانست از آن جمله امر انقیاد قبایل مجاور همچون پارس ها و فتح ایالت های مختلف مرکز و مشرق ایران. جنگ با آشوریان. اتحاد با بابل و فتح ماننا. در دهه های دوم و سوم قرن هفتم پیش از میلاد شرایط آشوریان رو به وخامت گرایید. در سال ۶۲۶ پیش از میلاد کلدانیان قیام کردند و بابل را تصرف کردند و در آن دولت جدیدی تشکیل دادند که از آن با نام امپراتوری بابل نو یاد می شود. نبوپلسر، پادشاه کلدانی بابل، از شرایط دشوار آشور استفاده کرد و با هووخشتره علیه آشوریان متحد شد. در بهار سال ۶۱۶ پیش از میلاد نبوپلسر توانست لشکریان آشور را به همراه ماننائیان، که متحد آشور بودند، در نبردی در کابلین (کمی پایین تر از محل برخورد رود فرات و خابور) شکست دهد و سران آشور و ماننا را به اسارت بگیرد و این می توانست فرصت خوبی برای هووخشتره باشد تا به نبرد با ماننایی ها در ۶۱۵ پیش از میلاد بپردازد، چیزی که می توانست او را به مرزهای آشور که همان گاه نیز از دی
گر سو توسط بابلی ها مورد حمله قرار گرفته بود، نزدیک کند. هووخشتره هم از فرصت به دست آمده استفاده کرد و خاک ماننا را که بدون دفاع مانده بود (احتمالاً در سال های ۶۱۵–۶۱۶ پیش از میلاد) به امپراتوری ماد ملحق کرد. به این ترتیب هووخشتره به طرفداری از بابل وارد جنگ علیه آشور شد و بعدها حتی رهبری آن را هم بر عهده گرفت. فتح آشور. در ماه اکتبر-نوامبر سال ۶۱۴ پیش از میلاد، مادی ها ایالت آراپخا (کرکوک کنونی) را که صحنهٔ نبرد میان آشوریان و کلدانیان بود و پادشاه آشور آن را از دست داده بود، تصرف کردند. سپس به شهر تربیش (در شمال نینوا) رسیدند و آن را تسخیر کردند و سرانجام با عبور از دجله به آشور، پایتخت باستانی آشوریان، یورش بردند و در اواخر تابستان سال ۶۱۴ پیش از میلاد آن را به تصرف خود درآوردند. اعیان آشور کشته شدند و ثروت ها و غنایم بسیاری که آشوریان در طی چندین قرن غارت اقوام آسیای غربی گرد آورده بودند به دست فاتحان افتاد. نبوپلسر، پادشاه بابل، برای مشارکت در تسخیر آشور تأخیر زیادی کرد و بدین ترتیب مادها به تنهایی و بدون کمک بابلیان آشور را فتح کردند و توانستند انتقام سختی از دشمن قدیمی خود بگیرند. پس از آن هووخشتره و ن
بوپلسر در ویرانه های آشور و در اردوگاه مادی ها یکدیگر را ملاقات کردند و به طور رسمی با یکدیگر «پیمان دوستی و اتحاد» بستند. هووخشتره با دختر (و یا نوه) نبوپلسر ازدواج کرد و بدین ترتیب پایه های این اتحاد را با ازدواج سیاسی مستحکم تر کردند. فتح نینوا و سقوط پادشاهی آشور. در سال ۶۱۲ پیش از میلاد، نیروهای ماد و بابل به هم ملحق شدند تا به نینوا حمله کنند. شهر به مدت سه ماه محاصره شد و در این فاصله، بین محاصره کنندگان و محاصره شوندگان سه نبرد عمده صورت گرفت. سرانجام در ماه اوت سال ۶۱۲ پیش از میلاد متحدان از طریق ایجاد سیل مصنوعی و خراب کردن حصار گلین شهر وارد نینوا شدند. در همان روز ورود متحدان به نینوا، سین-شر-ایشکون، پادشاه آشور، خود را در میان شعله های آتش کاخ خود انداخت و به زندگی خود پایان داد. متحدان شهر نینوا را تصرف و تا بیخ و بن ویران کردند. سهم عمدهٔ این پیروزی و سقوط شهر را مادی ها بر عهده داشتند. بخشی از ارتش آشور به رهبری آشوراوبالیت توانستند هنگام حمله به نینوا، از شهر بیرون بروند و در حرّان پنهان شوند. در سال ۶۱۰ پیش از میلاد نیروهای مادی به لشکریان بابل پیوستند و به سمت حران حرکت کردند. آشوراوبالیت ب
ه دژ کارکمیش پناه برد و حران تسخیر شد. بعدها آشوراوبالیت با یاری قوای کمکی در سال ۶۰۹ پیش از میلاد دوباره حمله ای دیگر به حران ترتیب داد؛ اما نیروهای اصلی نبوپلسر به کمک بابلیان حران آمدند. آشوراوبالیت ظاهراً از اورارتو یاری طلبید ولی در همان زمان مادی ها به اورارتو حمله کردند و به پایتخت آن توشپا رسیدند و آن دولت را مطیع خود کردند. آشوریان به ناچار به کارکمیش پناه بردند. سرانجام در سال ۶۰۵ پیش از میلاد لشکریان بابل کارکمیش را محاصره و تسخیر کردند و بدین ترتیب عمر بقایای پادشاهی آشور هم پایان یافت. جنگ با لیدیه و مرگ. هووخشتره پس از فتوحات و پیروزی های فراوان و مطیع کردن کشورهای بسیار این بار متوجه غرب ثروتمند و لیدیه و شهرهای تجاری یونان شد. دلیل آن هم توسعهٔ بیش تر امپراتوری تحت فرمان خود و گسترش ارتباطات تجاری با غرب و شرق بود. در سال ۵۹۰ پیش از میلاد دو قدرت بزرگ ماد و لیدیه وارد جنگ با یکدیگر شدند. علت این جنگ ظاهراً فرار سکاها به لیدیه و امتناع پادشاه لیدیه از استرداد آن ها به هووخشتره بود. لیدی ها در این جنگ از چند نظر بر مادی ها برتری داشتند؛ مادها از سرزمین خود دور بودند در حالی که لیدی ها در سرزمین
خود می جنگیدند و در سپاه خود شماری از یونانیان را اجیر کرده بودند که در فنون جنگی بسیار ماهر بودند و همچنین دارای سواره نظام ورزیده تری بودند. جنگ میان لیدی ها و مادی ها بیش از پنج سال طول کشید و در طی آن پیروزی گاهی نصیب مادها و گاهی نصیب دیگری می شد. با این حال مادها توانستند سپاهیان آلیات را دفع کنند و آنان را به سمت مغرب عقب برانند؛ اما به خاطر خستگی جنگاواران ماد، ناشی از جنگ های طاقت فرسای اخیر، موفقیتی قطعی به دست نیاوردند. تا این که در جریان نبرد هالیس، خورشیدگرفتگی کاملی شکل گرفت که موجب هراس طرفین جنگ و دست کشیدنشان از جنگ شد. نظرات متفاوتی در مورد تاریخ وقوع این خورشید گرفتگی وجود دارد. برخی آن را به سال ۶۱۰ پیش از میلاد، برخی دیگر به سال ۵۹۷ و گروهی نیز آن را به دوران حکومت ایشتوویگو نسبت می دهند اما موازین علمی و بررسی های امروزی نشان می دهد چنین خورشیدگرفتگی ای که در محدودهٔ بین جنگ ماد و لیدیه قابل رؤیت بوده است، در ۲۸ مه سال ۵۸۵ پیش از میلاد رخ داده است. تالس فیلسوف یونانی هم وقوع این خورشیدگرفتگی را پیش بینی کرده بود. بعد از این حادثه پیمان صلحی با وساطت بابل و کیلیکیه میان لیدیه و ماد منعقد