Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
یدین هوتران اول (ازدواج کرده با دختر شاهزاده [ناخوانا] دانیاش)، پسر پهیر ایشن؛ کیدین هوتران دوم، پسر اونتاش نپیریشه و کیدین هوتران سوم که پدرش معلوم نیست؛ بنابراین تعداد پادشاهانی که در این دوره به قدرت رسیدند، از هفت به ده نفر افزایش یافت، و هنوز معلوم نیست که فهرست کامل باشد. در واقع، نخستین توصیف به جامانده دربارهٔ این سلسله در یکی از کتیبه های شیلهک اینشوشینک از دودمان شوتروکی است؛ وی در آن کتیبه، شماری از شاهان قبلی را نام می برد که معبدی از اینشوشینک را بازسازی کرده بودند. در نامهٔ برلین هم فقط به شاهانی که با شاهدخت های کاسی ازدواج کرده بودند یا فرزندان ایشان اشاره شده است. شاهی که در این دو گروه نباشد، گمنام می ماند. سرانجام، اکنون می توان تأیید کرد که هورپتیلا، شاه ایلام نبود بلکه شاه سرزمینی به نام الامات بود. ویژگی اصلی این سلسله، «ایلامی کردن» سوزیانا است؛ مجتمع دینی چغازنبیل، (دوراونتاش باستان)، گواهی بر این سیاست است، که در زمان کیدینوها آغاز شده بود. در حالی که اپرتی ها، عناوین، خدایان و زبان خود را از شوشی ها اقتباس کرده بودند، ایگه هلکی ها بر جنبهٔ ایلامی سوزیانا تأکید کردند. ازاین رو، اسناد
نوشته شده به زبان اکدی از زمان حکومت ایگه هلکی ها بسیار نادر است و غالب این نوشته های اکدی، لعن و نفرین کسانی ست که آثار یادبودی ایشان را خراب کنند، گویی که این ویرانگری تنها از میان رودی ها برمی آید. دومین ویژگی این دودمان، احیای عنوان قدیمی «پادشاه شوش و انشان» بود. ویژگی دیگر و مهم ترین آن ها، حضور قدرتمند خدایان فلات ایران در سوزیانا بود. برای نمونه، دیدگاه اونتاش ناپیریشا در چغازنبیل روشن گر است؛ در آغاز، شاه، زیگوراتی کوچک در داخل محوطه ای به مساحت ۱۰۵ متر مربع ساخت که به دور این محوطه، معبدهایی ساخته شده بود. این زیگورات ابتدایی ضرورتاً به اینشوشی ناک، خدای حامی شوش و سوزیانا تقدیم شده بود. اما، شاه به زودی نظر خود را تغییر داد و تصمیم گرفت زیگورات بزرگی بسازد. زیگورات کوچک خراب شد و ساختمان هایی که محوطهٔ مربع شکل را احاطه کرده بودند، در طبقهٔ اول بنای جدید ادغام شدند. بنای جدید پنج طبقه داشت و مساحت هر طبقه از مساحت طبقهٔ زیرینش کمتر بود. لازم به تأکید است که ساختمان جدید، مشترکاً به ناپیریشا، خدای اصلی انشان و اینشوشی ناک وقف گردید. اینشوشی ناک همواره بعد از ناپیریشا و در مقام دوم ذکر می شود؛ حتی وق
تی کری ریشا، همسر ناپیریشا حضور داشت، اینشوشی ناک در مقام سوم می آمد. بدین ترتیب، تقدم جزء ایلامی بر جزء شوشی در ترتیب خدایان نیز منعکس گردید. اما موقعیت حتی پیچیده تر از این بود. در داخل سه دیوار متحدالمرکز چغازنبیل، معابدی برای خدایان مختلف پانتئون جدید شوشی-ایلامی ساخته شده بود و به نظر می رسد که تمامی خدایان اصلی کنفدراسیون ایلامی حضور داشتند. برای مثال، پینی کر، هومبان، کیرمشیر و ناهونته، احتمالاً متعلق به مجمع خدایان اوان بودند؛ در صورتی که روهوراتر و هیشمتیک، خاستگاه سیماشکی داشتند. از بین خدایان انشان، می توان به زوج ناپیریشا و کری ریشا، به علاوه کیلخ شوپیر و منزت اشاره کرد. خدایان دیگر شوشی- میان رودانی، مانند اینشوشی ناک، ایشمکرب، نبو، شمش و ادد، بین قدرت ایلام و شوش تعادل برقرار می کردند. تأسیس شهر دوراونتاش و زیگورات چغازنبیل بدون هیچ سابقه ای، بیشتر ماهیتی سیاسی داشت تا دینی، زیرا نشان می دهد که کنفدراسیون کهن ایلامی از نظر فرهنگی و سیاسی بر سوزیانا مسلط شده است. عجیب است که این مجتمع عظیم به سرعت متروکه شد. هیچ پادشاه دیگری به جز اونتاش ناپیریشا کتیبه ای به نام خود در آنجا باقی نگذاشت و شوتروک ن
هونته گزارش می کند که کتیبه هایی را از دوراونتاش به شوش برده است. دربارهٔ دو جانشین بلافصل اونتاش ناپیریشا، یعنی کیدین هوتران دوم و نپیریشه اونتش اطلاعی در دست نیست. لشکرکشی های آخرین شاه این سلسله، کیدین هوتران سوم، علیه پادشاهان کاسی بابل، انلیل ندین شومی و ادد شوما ادینا، دلالت می کنند که روابط خوب این دو خانوادهٔ سلطنتی، به سرعت از بین رفته بود (زمانی بین این دو خانواده روابط حسنه وجود داشت). دودمان شوتروکی. در زمان شوتروکی ها، شوش، بزرگی خود را که تا حدی با ساخت چغازنبیل تحت الشعاع قرار گرفته بود، دوباره به دست آورد و تمام جلال و شکوه تمدن ایلامی دوباره آشکار شد. ثروت های شوتروک ناهونته یکم و سه پسر و جانشین او به این نسل جدید «شاهان انشان و شوش» امکان داد تا به کرات علیهٔ شاهان کاسی میان رودان لشکرکشی کنند و امپراتوری ایلام و به ویژه شوش را با معابدی که به شکل باشکوهی بازسازی شده بودند، تزئین نمایند. سه جانشین شوتروک نهونته عبارت بودند از کوتیر نهونته دوم، شیلهک اینشوشینک و هوتلوتوش اینشوشینک. شوتروک نهونته، پسر هلوتوش اینشوشینک، چندین بار علیهٔ میان رودان لشکرکشی کرد و از آنجا غنائمی آورد که بر روی آن
ها نامش را نوشته است. اطلاعات بدست آمده از یک نامه که اینک در موزه خاور نزدیک برلین نگهداری می شود، مشخص می کند که شوتروک نخونته بر بابل ادعای سروری داشت و شاید این جنگ ها بعد از انکار بابلی ها رخ داد. به این ترتیب، می دانیم که او به اکد، بابل، و اشنونا حمله کرد و مجسمه های منیشتوشو را از اشنونا به غنیمت گرفت. همین شاه ایلامی بود که اسناد مشهوری مانند قانون حمورابی و ستون نارام سین را به عنوان غنیمت به شوش آورد. در سال ۱۱۵۸ پیش از میلاد، او شاه کاسی، زبابا شوما ایدینا را کُشت و پسر ارشد خود کوتیر نهونته را بر تخت سلطنت بابل نشاند. وقتی شوتروک نهونته درگذشت، کوتیر نهونته جانشین او شد و سیاست وی را در میان رودان ادامه داد و با معزول کردن انلیل ندین اخی (۱۱۵۷ تا ۱۱۵۵ پیش از میلاد) سلسلهٔ طولانی کاسی ها را پایان داد. او فقط برای مدت کوتاهی سلطنت کرد و سپس برادرش شلیهک اینشوشینک جانشین او شد. شیلهک اینشوشینک کتیبه های زیادی از خود به زبان ایلامی بر جای گذاشته است که از یک سو، لشکرکشی های متعدد او را به میان رودان ثبت کرده اند و از سوی دیگر، معابدی را که او ساخته یا بازسازی کرده و به خدایان تقدیم کرده بود را مشخص م
ی کنند. برای مثال، در کتیبه ای ذکر می کند که بیست معبد «دارای باغ» را در شوش و ایلام تقدیم خدایان کرده است. آخرین پادشاه این دودمان، هوتلوتوش اینشوشینک، گاه خود را «پسر کوتیر نهونته و شلیهک اینشوشینک» نامیده و گاه خود را «پسر شوتروک نهونته، و کوتیر نهونته، و شلیهک اینشوشینک» می نامد؛ وی احتمالاً پسر شوتروک نهونته از دخترش نهونته اوتو بود، که ظاهراً نمونهٔ دیگری از ازدواج با محارم در داخل خاندان سلطنتی ایلام است. هوتلوتوش اینشوشینک به اندازهٔ شاهان قبلی اش باکفایت نبود و برای مدت کوتاهی، نبوکدنصر یکم شوش را از وی گرفت. وی در انشان پناه گرفت، در آنجا معبدی را ساخت یا بازسازی کرد و سپس به شوش بازگشت، و احتمالاً در آن جا برادرش شیلهنیا امرو لگمر جانشین وی شد. با این پادشاه، قدرت ایلام برای مدت طولانی از صحنهٔ سیاسی محو شد. ایلام نو. ویژگی اصلی و متمایزکنندهٔ دوره ایلامی نو، ورود انبوه ایرانیان به فلات ایران بود، که در نتیجه، آنچه از امپراتوری سابق ایلام برجای مانده بود، باز هم کوچک تر شد. هر چند این مهاجمان در متون ایلامی دیر ظاهر می شوند، اما حضور ایشان بر اساس منابع آشوری مسلم است. در منابع آشوری دو گروه از ماد
ها متمایز شده اند: «مادهای قدرتمند» و «مادهای دور» یا «مادهایی که در کنار کوه بیکنی، کوهستان سنگ لاجورد، زندگی می کنند». گروه اول که منطقهٔ اطراف هگمتانه (همدان امروزی) را اشغال کرده بود، به دلیل برخوردهای مکرر و غالباً ستیزه جویانه با آشوری ها به خوبی شناخته شده است؛ اما گروه دوم، شامل تمام قبایلی که نواحی میان اطراف تهران امروزی و شرق افغانستان را در دست داشتند، به خوبی شناخته نشده است. هخامنشیان (و به پیروی از ایشان، هرودوت) گروه دوم را به نام ذکر می کنند: «پارتی ها، سگرتی ها، آریان ها، مرگیان ها، باکتری ها، سغدی ها و احتمالاً مردمان همسایه ایشان.» اما در سالنامه های آشوری تمام این قبایل ایرانی زیر عنوان کلی «مادهای دوردست»(به اشتباه) آمده اند. یکی دانستن کوه بیکنی با دماوند و الوند قابل قبول نیست. یکی دانستن کوه بیکنی با منابع سنگ لاجورد در بدخشان نه تنها با نوشته های نویسندگان کلاسیک تأیید می شود، بلکه از نظر تاریخی هم منطقی و قابل قبول است، خواه منابع آشوری، ایلامی، یا ایرانی آن را ثبت کرده باشند یا نه. پیشرفت کند مادها و پارس ها در فلات، ایلامی ها را از انشان به سمت سوزیانا راند، که نزدیک به هزار و پان
صد سال دومین مرکز امپراتوری ایشان بود. سرزمین انشان به تدریج تبدیل به پارس گردید و تنها بعد از آن بود که سوزیانا به عنوان ایلام شناخته شد. در بیشتر منابع این دوره، به ویژه در منابع میان رودانی، سوزیانا ایلام نامیده می شود. با این حال، شاهان ایلامی نو هنوز خود را «پادشاه انشان و شوش» می نامیدند؛ به جز سه شاه آخر، یعنی اومانونو، شلیهاک اینشوشینک دوم و تپتی هومبان اینشوشینک. زبان و خط ایلامی. در ۳۰۰۰ سال قبل از میلاد وقتی سومریان خطی تصویری را به عنوان ابزاری کمکی برای نگهداری حساب هایشان اختراع کردند، این ابداع به سرعت به همسایگان ایلامی شان رسید؛ زیرا بلافاصله پس از آن اولین لوحه های زبان تصویری ایلام را در شوش می بینیم. این به اصطلاح خط ایلامی آغازین، هم در شروع و هم تا مدتی بعد، مانند سومری، یک خط کاملاً تصویری بود. گل نوشته هایی ازخط پروتوایلامی در تپه ملیان فارس، تپه سفالی و شغالی پیشوا و شوش، تپه حصار دامغان و درگل نوشته های باروی تخت جمشید یافت شده است و اولین خط تصویری جهان می باشد. این خط هم اکنون توسط پروفسور یاکوبدال استاد دانشگاه آکسفورد انگلستان درحال خوانش می باشد. خط آغازین ایلامی احتمالاً حداکثر
۱۵۰ نشانه داشته است. از این خط صرفاً تصویری، به تدریج یک خط هجایی به وجود آمد. نشانه های خط هجایی-ترسیمی در مرحلهٔ آخرین خود حدود ۸۰ نشانه بود و معمولاً از بالا به پایین نوشته می شد. زبان ایلامی در مقایسه با زبان هوریایی، قفقازی و برخی زبان های دیگر، اصولاً تصریف ندارد. حتی اثری از پایانه های صرفی در آن دیده نمی شود، اما تعداد قابل توجهی ادات واژه بست، پیشوند و میانوند خاص، یا به بیان دقیق تر، وند دارد. زبان ایلامی در نوع خودش زبانی پیوندی است بدون هرگونه عنصر تصریف. ریشهٔ اسامی و افعال در این زبان تغییر نمی کند. در زبان ایلامی کهن ساختمان واژه های مرکب را داریم. پدیده ای این چنین در تاریخ خط شرق باستان چیز تازه ای نیست. زبانِ ایلامی، جایگاه خود را پس از ورود اقوام مهاجم نیز نگه داشت و زبان دوم نوشتاری حکومتِ ایران در دورانِ هخامنشی بود. در بیشتر سنگ نوشته های عصرِ هخامنشی ترجمه ایلامی و بابلی نوشته ها نیز آمده است. دین ایلامیان. اساساً دین ایلامی به گونه ای پایدار، فردیت و خصوصیات ویژه ای دارد. بخشی از این فردیت در برگیرندهٔ نوعی عبودیت و احترام غیر متعارف به زنانگی ابدی و پرستش مار است که ریشه در جادو دارد
؛ مار یک نقش مایهٔ راستین تمدن ایلام است. ایلامیان مطمئن بودند که همهٔ خدایان یک قدرت اسرارآمیز و فوق طبیعی دارند که به وسیلهٔ کلمهٔ «کیتِن» بیان می شد؛ این کلمه از ایلامی به اکَدی با تغییر شکل به صورت «کیدِنُو» وارد شد. «کیتن هُومبَن» فره ایزدی خاص فرمانروایان بود، به ویژه وقتی که به رأس هرم خدایان ایلام رسید. الهه های ایلامی. در ایلام سه الهه عنوان مادر خدا را داشته اند. شوش پینیکیر را داشت، که احتمالاً از کوه های قسمت شمال منشأ گرفته بود، کیریریشَ مادر خدایان قسمت کنارهٔ جنوبی خلیج فارس بود، و کوه های شرقی قسمت انشان الههٔ پَرتی را داشتند. اما به مرور زمان ترکیب جدیدی در ترتیب خدایان ایلامی به وجود آمد؛ مادرخدایان، چه پینیکیر و چه کیریریشَ، نه بی درگیری، سرانجام به برتری یک خدای مذکر گردن نهادند. اما این الهه های زن هرگز از گروه خدایان برتر ایلامی حذف نشدند، زیرا در قلب افراد عامی جایگاهی ابدی داشتند. خدای مذکری که الهه های بزرگ مجبور شدند جای خود را به او بدهند هومبَن بود. در طول هزارهٔ سوم هنوز او در مقام سوم قرار داشت، اما از اواسط هزارهٔ دوم قبل از میلاد در رأس خدایان ایلامی قرار گرفت. هومبَن به عنوان
خدای آسمان ها، در شوش، او شوهر الههٔ آسمان ها بود که ابتدا پینیکیر و بعدها کیریریشَ به شمار می آمد. در واقع، عنوان همسر بزرگ را داشت؛ که این ازدواج دوم منتج به تولد خدایی به نام هوترَن شد. از مهم ترین خدایان ایلامی می توان به این شوشینک اشاره کرد که در میان همهٔ خدایان ایلامی عمیق ترین نفوذ را بر روحیات ایلامی ها داشته است. این خدا فرمانروای جهان مردگان بود و الهه های همکار او ایشنیکَرَب و لَگَمَل بودند. در سرتاسر ایلام اعتقاد به زندگی پس از مرگ وجود داشته است، روح جدا شده از زمین توسط دو خدای راهنما، ایشنیکَرَب و لَگَمَل پیشواز و به سوی این شوشینک راهنمایی می شد که رأی خود را در مقام «ارزیاب روح ها» صادر می کرد. خدای خورشید ایلامی نَهونتِ نامیده می شد؛ که در اصل نَن هوندِ یعنی خالق روز بود. نَهونتِ خدای مخصوص اجرای قوانین هم بوده است. خدای ماه احتمالاً نَپیر نامیده می شد و لقب او درخشنده بود و برای ایلامیان بالاتر از همه پدر یتیمان محسوب می شد. از دیگر خدایان ایلامی؛ سیموت که پیک نیرومند خدایان بود، منزَت که همسر سیموت بود، سَیشوم که حافظ قصر خدایان بود، نَرونتِ که الههٔ پیروزی خوانده می شد، شَزی خدای رودها
که در محاکمات به عنوان قاضی آزمون های سخت به او متوسل می شدند را می توان ذکر کرد. کاهنان معابد. در همهٔ دوره ها یک حوزهٔ مذهبی وابسته به معبد بود؛ در پایتخت کاهنان متعددی بودند و کارکنان زیادی داشتند. در رأس این حوزه کاهن اعظم قرار داشت. در نوشتارهای ایلامی عنوان آن را بر اساس ضبط اکدی اش، «پَشیشو رَبو» می توان یافت؛ کاهنان عادی عنوان ایلامی «شَتِن» را داشتند. کاهنه های زن ایلامی «مادر روحانی» که «اَماهاشتوک» نامیده می شدند و عالیترین کاهنهٔ ایلام بودند. این کاهنه باید همسر برادرش یعنی میهن سالار (سُوَکَل- مَخ) بود. از این رو، برای رسیدن به پادشاهی، نامزد این مقام، بایستی حامل خون پادشاهی از طرف پدر و مادر هر دو بوده باشد که حتی مادر اهمیت بیشتری داشته است. مراسم مذهبی. مهم ترین مراسم مذهبی در ایلام، جشنواره «الههٔ نگهبان پایتخت» بوده است. از زمان های قدیم در شوش آکروپولیسی وجود داشته است که دارای حریم مقدسی مشتمل بر معابد خدایان مختلف بوده که معبد این-شوشینک معبد برجستهٔ آن بوده است. «الههٔ نگهبان پایتخت» احتمالاً به پنیکیر گفته می شده است و شاید بعدها به کیریریشَ هم گفته می شده است. جشنواره «مادر اعظم» در م
اه جدید، نزدیک به شروع، فصل پاییز که در واقع آغاز سال هم بود، برگزار می شد. در باغ های مقدس الهه، قوچ های اختهٔ پرورش یافته طی مراسم مذهبی که به نام «گوشون» معروف بود، قربانی می شدند. از آنجا که این جشنواره «روز قربانی جاری» نامیده می شد، جریان خون قربانی اهمیت ویژه ای داشت. حساب های درباری سلطنتی روشن می کند که این جشنواره تزکیه فقط در حریم مقدس صورت نمی گرفت، بلکه در حضور شاه و ملکه هم برگزار می شد. حیوانات لازم برای قربانی از میان رمه های سلطنتی در اوایل سپتامبر انتخاب می شد و پس از جدا کردن، هر مورد توسط منشیان مسئول به طریقهٔ مناسب رسمی ثبت می شد. جشنواره «تُوگَه» هم به خدای سیموت (شیموت) تخصیص یافته بود. برای این جشنواره، گاو نری را قربانی می کردند. این جشنواره سالی یک بار و در نیمهٔ ماه مه برگزار می شد. معابد مذهبی. اعمال منظم نیایشی ایلامیان — جدا از سفرهای زیارتیشان — در معابد و زیارتگاه هایی صورت می گرفت که مهم ترین معبد شناخته شده چغازنبیل است. در میان حصارهای داخلی و خارجی این معبد می توان باقی مانده های سه معبد دیگر را مشاهده کرد. در قسمت چپ داخلی، بلافاصله پس از دروازهٔ شمالی دیوار درونی، معبد ه
ُومبَن قرار دارد؛ در وسط و در سمت راست شکل، جایگاهی قرار دارد که به دو خدا هیشمیتیک و روهورَتِر (اعضای پرستش گاه در کوه های انشان) اختصاص دارد. در گوشهٔ شرقی صحن مقدس مکانی که سیَنکوک نامیده می شود معبدی است که به گروهی از خدایان تعلق داشته که شامل چهار جفت خدا تحت عنوان نَپرَتِب بوده اند؛ نَپ واژهٔ ایلامی به معنای خدا است و رَتِپ در حالت جمع به معنای روزی دهنده است؛ به این ترتیب نَپرَتِب به معنای خدایان روزی دهنده — شاید خدایان مؤنث — بوده اند. از دیگر معابد ایلامیان می توان به معبد و پرستشگاه سُوهسیپا و پرستشگاه های بِلتیا و ایشنی کاراب (ایشنیکَرَب) اشاره نمود. جالب ترین ویژگی معابد ایلامی وجود سه شاخ بزرگ است که در هر طرف دیوارهای معبد نصب می شد. سنگ نبشته های ایلامی میانه ثابت می کند که این شاخ ها اِ-اول جزء مهمی از هر معبد را می ساختند، چون نماد الوهیت بود. قلمرو فرمانروایی ایلامیان. پادشاهی ایلام در اوج قدرت خود توانسته بود حتی بر بخش های مهمی از میانرودان (بین النهرین) هم چیرگی یابد، اما محدوده قدرت مرکزی ایلام شامل سراسر سرزمین ایران نمی شده است. این پادشاهی اتحادی بوده که ایل ها و طوایف منطقه را دربر
می گرفته، اما چنین یکپارچگی می تواند به معنی امپراتوری نباشد. هرگاه ایلامیان قدرت داشتند، نقش مهمی در درگیری های سیاسی میان رودان بازی کرده و حتی بر بخش هایی از آن سرزمین ولو در زمان کوتاهی فرمان رانده اند. آن ها در حدود سال ۱۹۰۰ پیش از میلاد میانرودان را به تصرف خود درآوردند و حکومت سومری را برای همیشه از صحنه تاریخ بیرون کردند. اما به طور کلی بیشتر زیر نفوذ و خراج گزار اقوام سامی و سومری میانرودان بودند. آثار تمدنی ایلامیان که در انشان و در شوش یافته شده نشانی از تمدن شهری بزرگی در آن دوران بوده است. تمدن ایلامیان از راه دریایی و بلوچستان با تمدن پیرامون رود سند در هند و از راه شوش با تمدن سومر مربوط می شده است. نابودی تمدن ایلام. در سال ۶۴۰ ق.م. آشوربانی پال پادشاه نیرومند امپراتوری آشوری نو، ایلام را تصرف و مردم ایلام را کشتار و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومری ها، اَکَدی ها، بابلی ها و آشوری ها از دشمن خود آشور شکست خورد . کتیبه آشوربانی پال دربارهٔ فتح ایلام چنین می گوید: آثار برجا مانده. زیگورات چغازنبیل. چغازنبیل که در ۱۹۷۹ در فهرست
میراث جهانی یونسکو جای گرفت در استان خوزستان ایران، جنوب شرقی شهر باستانی شوش جای گرفته است. ساخت آن در حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد و توسط اونتاش ناپیریشا برای ستایش ایزد اینشوشی ناک نگهبان شوش انجام شده است. این بنا در حملهٔ آشوربانی پال به همراه تمدن ایلامی نابود شد و پس از آن زیر خاک از دیده ها ناپدید گردیده بود تا دوران کنونی که توسط رومن گیرشمن ایلام شناس فرانسوی خاکبرداری گردید. ساختار حکومت. عنصر اساسی نظام حکومتی ایلام، درهم تنیدگی آن با فرهٔ ایزدی بود. به این فره، در تمدن ایلامی کیتِن گفته می شد که طلسمی جادویی، فرهٔ ایزدی، قدرت محافظ و همچنین قدرت مجازات گر بود. پادشاهان ایلام قدرت خود را بر پایهٔ محافظت جادویی کیتن استوار می کردند و خود را در برابر رعیت، کارگزار زمینی کیتن الهی می دانستند. کسی که به آن تعدی می کرد، زندگی خود را می باخت، مطرود می شد و می بایست بمیرد. البته باید توجه داشت که همهٔ خدایان ایلامی چنین کیتنی داشتند ولی کیتن هومبان لااقل از زمانی که این خدا به سروری خدایان ایلامی رسید، فرهٔ خاص فرمانروا به حساب می آمد. کیتنِ ایزد هومبان، مخصوص پاسداری ایزدی از شاه ایلام بود و قلمرو حکومت شاه،
قلمرو مشترک او با ایزدان بود. برای نمونه، در سندی قضایی دربارهٔ مجازات، آمده است: «او باید وارد آب شود، ایزد [رودخانه] شازی، جمجمهٔ او را در گرداب خود تکه تکه کند! دبوس ایزد و شاه بر سر او کوفته شود! از قلمروی ایزد و شاه رانده شود!» در دادگاه های حقوقی ایلام نیز شهادت دادن با ادای سوگند به شاه و ایزدان انجام می شد و اگر کسی شهادت دروغ می داد، ولو اینکه تنها به شاه سوگند خورده باشد، کشته می شد؛ بنابراین تخطی از تعهدی که سوگند به فرمانروا ضامن آن بود، نه تنها باعث مجازات های دنیوی می شد، بلکه عواقب مذهبی سختی نیز در پی داشت و نشان گر این نکته است که در دورهٔ ایلامی، شاهان خود را جانشین و خادم ایزدان بر روی زمین می دانستند و هرگونه مخالفت با خود، مخالفت با خدایان تلقی می شد و مجازات یکسانی داشت. بنیان گذار دودمان اَپَرتی که در حدود سال ۱۸۵۰ پیش از میلاد تشکیل شده بود، با تأکید بسیاری خود را «شاه» می نامید و هرگز خودش را «حاکم» نخواند. اما در لوحی که از سال اول فرمانروایی او به دست آمده، او خود را «خدا» می نامد. این نخستین و تنها باری است که یک فرمانروای ایلامی به مقام خدایی رسیده است. والتر هینتس دراین باره می
گوید: «براساس این لوح می توان نتیجه گرفت که به قدرت رسیدن اپرت باید یک رویداد بی اندازه مهم باشد». البته بزودی این «خودخداانگاری» شاه کنار گذاشته شد و شاهان ایلامی خود را خادم و ابزار دست ایزدان می دانستند که از حمایت خاص آنان برخوردار بودند و هیچ گاه خود را همسنگ ایزدان به شمار نمی آوردند. شیوهٔ حکومت ایلامی ها تا قبل از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد، حکومتی سه نفره بود. به این صورت که علاوه بر شاه، دو زمام دار مقتدر دیگر که مرئوس شاه محسوب می شوند، در حکومت بر ایلام سهیم بودند. این دو نفر، برادر و پسر شاه بودند که برادر جوان تر شاه نایب السلطنه بود و پس از شخص شاه، مقام برتر را داشت و پس از او حاکم شوش بود که می بایست پسر شاه باشد. به عقیدهٔ دیاکونوف، عنوان یا لقب سلطنتی، از پدر به پسر نمی رسید و محتملاً شاهان از میان مقامات عالی رتبهٔ پایین تر برگزیده و انتخاب می شدند؛ به احتمالی، این عالی رتبگان معمولاً از نزدیک ترین وابستگان شاهان پیشین بوده اند. اما والتر هینتس معتقد است که نایب السلطنه، پس از درگذشت شاه به جای او به تخت می نشست و پس از جلوس، می بایست با بیوهٔ شاه متوفی ازدواج کند و برادر جوان ترش نایب السل
طنه می شد. اگر شاه برادر جوان تری نداشت، شاهزادهٔ شوش به مقام نایب السلطنهٔ ایلام می رسید. اما با جلوس شاه جدید، حاکم شوش در منصب خود باقی می ماند و فقط در صورت مرگ او، شاه ایلام می توانست پسر خود را به جای وی بگمارد. اگر شاه پسری نداشت، پسر برادر شاه، شاهزادهٔ شوش می شد و اگر او پسر و پسر برادری نداشت، پسر خواهر شاه شاهزادهٔ شوش می شد. البته از سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد به بعد، شاه ایلام به تنهایی و بدون دو مقام دیگر حکومت می کرد. باید توجه داشت که به ارث بردن شاهی، تابع تبار مادری بود و نه پدری. برای نمونه، در دورهٔ ایلام میانه، شیلهاک-اینشوشیناک با مشاهدهٔ اینکه جانشینی نیازمند تبار شاهی از سوی مادر است و از آنجا که خود محتملاً فرزند ملکه نبود، برای مشروعیت بخشی به حکومتش، ابتدا با بیوهٔ برادرش ازدواج کرد و سپس در کتیبه هایش فهرست بلندی از نسب شناسی شاهان ایلامی یعنی اجداد احتمالی خودش را نگاشت. فرانسوا والا در دانشنامهٔ ایرانیکا می نویسد: «جانشینی بر تخت شاهی حق پسر ارشد بود، اما یک عنصر مهم به آن اضافه شده بود: فرزندان حاصل از ازدواج درون خانوادگی بر فرزندان حاصل از ازدواج با غریبه ها تقدم داشتند. فرزندی
که از وصلت پادشاه با یک شاهزاده خانم ایلامی، یعنی غریبه به دنیا می آمد مشروع بود ولی فرزندی که از وصلت پادشاه با خواهر خودش به دنیا می آمد مشروعیت بالاتری داشت». بنابراین پسر ارشدی که از ازدواج شاه با یک شاهزاده خانم خارج از خانواده به دنیا می آمد، می بایست تاج و تخت را به برادر کوچک تری که از ازدواج بعدی با خواهرش زاده می شد واگذار کند. پسری که از ازدواج شاه با دخترش به دنیا می آمد بالاترین درجهٔ مشروعیت را داشت. برای نمونه، خوتلوتوش اینشوشیناک حاصل ازدواج شوتروک نخونته و دخترش بود. اشیای تاریخی به جامانده از ایلامیان. از تمدن ایلام، اشیاء و آثار متعددی به جا مانده است که در زیر به تعدادی از آن ها اشاره شده است:
شهر بورگاس چهارمین شهر بزرگ کشور بلغارستان پس از شهرهای صوفیه، پلوودیو و وارنا می باشد. این شهر مرکز استان بورگاس و و یک شهر مهم از نظر صنعتی، حمل و نقل، فرهنگی و مرکز توریستی محسوب می گردد. بر اساس سرشماری انجام شده در سال ۲۰۱۱ این شهر دارای جمعیتی بالغ بر ۲۰۰٫۲۷۱ نفر می باشد.
میترا یا میثِره، (زبان نیاهندوایرانی: * mitrás) نام یک ایزد هندوایرانی است که نام و برخی ویژگی های آن از میترا (ودایی) در ریگ ودا و همچنین مهر (ایزد ایرانی) در زبان اوستایی مشتق شده است. میترا بزرگ ترین ایزد پیش از پیدایش زرتشت است. او همچنین به میتراس در امپراتوری روم در طول قرن های دوم و سوم میلادی، شهرت دارد و آیین میترائیسم حول محور او شکل می گیرد. از دیرباز، پرستش این ایزد در میان طوایف آریایی مرسوم بود و پیروانی بسیار داشت. کهن ترین سند که در آن نام ایزد میترا آمده است، پیمان نامهٔ میتانی (۱۳۱۷ پیش از میلاد) است. پیمان نامهٔ میتانی «میترا» را به عنوان نگهبان «پیمان» معرفی می کند. میترا به زبان سانسکریت به معنای «دوست» آمده است. اسامی (و گهگاه برخی از خصوصیات) این دو شخصیت قدیمی تر متعاقباً برای سایر چهره ها نیز به کار گرفته شد: میترا در پادشاهی کوشان به زبان باختری «میرو» Miiro نامیده می شد. یک شکل مشتق شده از میترا، میتریا، نام آخرین موعود در آیین بودایی است. در آناتولی دوران هلنیستی، میترای اوستایی با چهره های مختلف محلی و یونانی ترکیب شد که منجر به چندین گونه مختلف آپولون - هلیوس - میترائیسم - هرمس -
استیلبون شد. نام. در زبان های سانسکریت و مادی «میتَر»، زبان اوستایی «میثر»، زبان پارتی و زبان فارسی میانه (ساسانی) مهر و سغدی «میشی» خوانده می شود و اگر میترا را واژه ای هندواروپایی فرض کنیم، قدمتش تقریباً به ۳۵۰۰ پیش از میلاد مسیح می رسد. جولیانو بونفانته نیز معتقد است که قدمت میترا به سه هزار سال پ. م یعنی به دوران هندواروپایی ها می رسد. وی بر این نظر تأکید دارد که مفهوم «پیمان» در میترا ریشهٔ هندواروپایی دارد نه هندوایرانی. ژرژ دومزیل اسطوره شناس فرانسوی آورده است که «میترا ایزدی هندواروپایی است.» دومزیل با اعتقاد به اهمیت ایزدشناسی هندواروپایی به این نتیجه رسید که مفهوم میترا از «مبادله» به «پیمان» و سپس به «دوستی» تغییر یافته است. ایلیا گرشویچ ایرانشناس روسی، معتقد است که برای شناخت معنی واژهٔ میترا، بررسی چهار منبع قدیمی مربوط به این ایزد شامل پیمان نامهٔ میتانی، اسناد ریگ ودا، اسناد مربوط به مهر (ایزد ایرانی) و میتراس ضروری است. تولد. تولد میتراس. روز تولد: «اسرار میترایی هیچ مراسم عمومی خاصی نداشتند. کسانی که به آیین میترایی وارد می شدند باید سوگند رازداری و فداکاری می نوشتند، جشنی که در ۲۵ دسامبر برگ
زار شد، جشنواره عمومی جشنواره «دایس ناتالیس سولیس اینویکتی» به معنای «تولد خورشید شکست ناپذیر» مربوط به خدای خورشید بود، و به هیچ وجه خاص اسرار میترایی نبود.» تولد میتراس به چندین صورت متفاوت در روایت های میترایی آمده و به صورت نقش برجسته بر جا مانده است. در برخی نقش ها، کوتس و کوتوپاس نیز حاضرند و گاهی این دو به صورت چوپان نشان داده می شوند.در برخی نقش ها، این دو به تولد میتراس کمک می کنند. تولد مهر (ایزد ایرانی). روز تولد: میترا در ریگ ودا و اوستای نو. میترا، ایزدی اسطوره ای است که گاه در ریگ ودا و اوستا با صفات و ویژگی های همسانی ظهور می یابد. این امر می تواند بیانگر روزگار یگانگی این دو قوم آریایی باشد. این صفات مشترک عبارتند از: که در یاری نیرومند می باشد، چون او نگاهدارنده همه خدایان است. میترا به خدایان و به مردم زنده و به آنکه علف مقدس را می گسترد، در اجرای قانون مقدس روزی می دهد.» در اوستا نیز بر قدرت بینایی مهر تأکید شده، «او هر که را دروغ بگوید، می بیند.» نیرومندی و نیروبخشی، میترا چه در ریگ ودا – که نسبت به اوستا حضور کمتری دارد- و چه در اوستا بسیار نیرومند و نیروبخش است. میترا با وجودِ داشتن ویژگ
ی های همسان؛ گاه با کنش هایی متفاوت در اوستا نسبت به ریگ ودا توصیف می شود. علّت تفاوت چهرهٔ فعّال مهر در اوستا نسبت به رویکرد انفعالی اش در ریگ ودا، نیاز اجتماعی و بافت فرهنگی مردمان ایرانی تبار است که مهر در آن دیرتر پاییده است. تفاوت های مهر با میترای ریگ ودا: میترا به عنوان الوهیت هندو. اگرچه میترا-وارونا از اسوراها هستند، اما نه به عنوان شیاطین بلکه در ریگ ودا به عنوان دوا (هندوئیسم) (ایزدان هندو) خطاب می شوند. در ریگ ودا یک سرود به طور مستقل به میترا اختصاص داده شده است. میترا در ایران. آغاز مهرپرستی در ایران را نمی توان به درستی روشن ساخت ولی می دانیم که بسیار پیش از آنکه کیش زرتشتی پدید آید میترا را ستایش می کردند. کریستن سن نوشته است چنین به نظر می رسد که قبل از جداشدن دو تیره هند و ایرانی از یکدیگر تفاوتی میان دو گروه از خدایان عمدهٔ آنها بوده است. یک گروه را دائوا می خواندند و در راس آن خدای جنگجویی به نام ایندرا قرار داشت، و گروه دیگر را اسوراها «به ایرانی اهورا» می گفته اند و بزرگ ترین آنها وارونا و میترا بود. پرستندگان میترا در ستایش او و خدایانی که در گرد اویند، یشت ها را می سرایند و این همان سر