Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
خی علمای شیعه از جمله شیخ مفید درگذشت صادق را به مرگ طبیعی دانسته اند. در مورد تاریخ درگذشت صادق، علمای شیعی از قبیل شیخ کلینی و ابن ابی الثلج و علمای اهل سنت از قبیل ابونعیم فضل بن دکین، خلیفه بن خیاط، محمد بن عمر واقدی و ابوالحسن مدائنی به اتفاق سال ۱۴۸ ه .ق را سال درگذشت صادق ذکر کرده اند؛ اما در روز و ماه آن اختلاف نظر وجود دارد. منابع قدیمی تر، ماه شوال را و منابع متاخر، نیمه رجب را به عنوان ماه درگذشت صادق گزارش کرده اند. در تقویم کنونی شیعه، ۲۵ شوال به عنوان روز درگذشت صادق ثبت شده است. به گزارش طباطبایی در کتاب "شیعه در اسلام"، با شنیدن خبر مرگ صادق، منصور قصد نمود تا به امامت امامان شیعه خاتمه دهد؛ بر همین اساس نامه ای به حاکم مدینه نوشت و از او خواست به خانهٔ صادق برود تا وصیت نامه اش را مطالعه نماید و هر که در آن وصیت، به عنوان جانشینش ذکر شده است گردن بزند. اما حاکم مدینه با خواندن وصیت نامه مشاهده کرد که صادق چهار نفر را به جانشینی خویش انتخاب کرده است؛ خلیفه وقت، حاکم مدینه، عبدالله افطح — بزرگ ترین فرزند صادق — و فرزند کوچکترش موسی کاظم. دفن و مدفن. دربارهٔ مراسم تجهیز جعفر صادق از فرزندش موسی
کاظم روایت شده است که بنا به سفارش پدرش شخصاً او را غسل داد، کفن کرد و دفن نمود. بر اساس روایتی در منابع شیعه، امام را فقط امامی دیگر غسل می دهد. جعفر صادق در قبرستان بقیع — قبرستان مشهور مدینه — در کنار قبر پدرش محمد باقر، و جدش سجاد و حسن دفن شد. تا اوایل قرن بیستم میلادی قبر صادق محل زیارت زائران بود، تا آنکه در سال ۱۹۲۶ میلادی، وهابی ها پس از فتح مدینه، ساختمان همه قبور و مقبره های موجود در شهر را — به استثناء مقبره پیامبر اسلام — تخریب کردند. خانواده. جعفر صادق با فاطمه که از نسل حسن بن علی بود، ازدواج کرد. از او دو پسر به نام های اسماعیل بن جعفر — امام ششم فرقهٔ اسماعیلیه — عبدالله افطح — امام اول شیعیان فطحیه — و یک دختر به نام ام فروه متولد شدند. به جز فاطمه، صادق با دختری به نام حمیده نیز ازدواج کرد که از او موسی، اسحاق، محمد و فاطمه متولد شدند. حمیده، زنی مورد احترام شیعیان است و او را از جمله زنانی می دانند که به خاطر درایت و دانایی اش، شایسته ستایش است. جعفر صادق زنان را به نزد حمیده می فرستاد تا عقاید اسلامی را از او یاد بگیرند. صادق در وصفش گفته است که حمیده مثل طلای ناب از هر ناخالصی پاک است. ف
رزندان دیگرِ صادق، یحیی (علی)، عباس، اسماء و فاطمه بودند که مادرانی دیگر داشتند. ذهبی از پسر دیگری به اسم احمد نیز نام می برد که مورد اتفاق نسب شناسان نیست. به نوشته دونالدسون، صادق در مجموع ده فرزند داشته است که هفت نفر از آنها فرزندان فاطمه و حمیده و باقی مادران دیگری داشته اند. ویژگی های ظاهری و اخلاقی. جعفر صادق دارای قدی کوتاه، چهره و پوستِ سفید و لطیف، موهای مجعد سیاه، بینی بلند و تا حدی خمیده، فرقی از میان سر و دارای خال هایی بر گونه و بدن توصیف شده است. نقش انگشتری او «الله پروردگارم مرا از خلقش مصون بدارد» بوده است. به نقل از مالک بن انس — فقیه مدینه — صادق همیشه در یکی از سه حالتِ نماز، تلاوت قرآن یا سکوت بوده است. همو نقل می کند که صادق اهل شوخی بود و همیشه تبسم ملایمی به لب داشت. وقتی اسمی از پیامبر می آمد رنگش به سبزی و سپس به زردی می گرایید. مالک همچنین نقل می کند که وقتی به نزدش می رفت، صادق زیرانداز خودش را از زیر خود برمی داشت و برای او پهن می کرد. سفیان ثوری وقتی صادق را با جُبه ای از خز سیاه دید، او را نصیحت کرد که: «این پوشش تو و پدرانت نیست.» صادق با تأیید شرایط سخت زندگی پدرانش، شرایطِ ج
دید را مویّد سلوکش دانسته و می گوید: «چون دنیا رو آورَد، سزاوارتر بدان نیکوان اند نه فاجران، مؤمنان اند نه منافقان، و مسلمانان اند نه کافران…» در ادامهٔ این روایت، صادق راه میانه روی در بذل و بخشش را برای سفیان و گروهی دیگر از زاهدان شرح می دهد. از "مناقب ابن شهرآشوب" نقل شده است که صادق به مردی که به او تهمت دزدیدن کیسه پولش را زد، همان مبلغ پول داد و حتی وقتی مرد متوجه اشتباهش شد، پولی که داده بود را پس نگرفت. همچنین نقل شده است که کنیزی یکی از اطفال صادق را از هول دیدن صادق انداخت و آن کودک جان داد. صادق با گمان اینکه که کنیز از او ترسیده است او را آزاد کرد. همچنین نقل شده است که وقتی خبر مرگ فرزندش اسماعیل را به او دادند، مهمان داشت اما شکیبایی اش را از دست نداد و همچنان به پذیرایی ادامه داد. از یعقوب سراج نقل شده است که صادق با پاره شدن بند کفشش پای برهنه به راهش ادامه داد. ابن ابی یعقور کفش خودش را از پا درآورد و به او داد، اما صادق عتابش کرد که؛ «صاحب مصیبت بر تحمل مصیبت سزاوارتر است». جایگاه و فعالیت های علمی جعفر صادق. اواخر دوره بنی امیه و اوایل دوران بنی عباس، دوران ضعف حکومت مرکزی بود و این فرصتی
را در اختیار صادق گذاشت تا آزادانه در مدرسه ای که بیش از ۴۰۰۰ شاگرد را تربیت کرده بود، تدریس کند. از میان این شاگردان می توان ابوحنیفه و مالک بن انس، بنیان گذاران دو مکتب فقهی اهل سنت، حنفیه و مالکیه را نام برد. واصل بن عطا، بنیان گذار مکتب معتزلی نیز در میان این شاگردان بود. اقدامات علمی صادق که در ادامه کار دیگر امامان شیعه، مخصوصاً پدرش محمد باقر، قرار داشت، باعث به وجود آمدن مکتبی در عالم تشیع گردید که اسم صادق را به عنوان رئیس آن مکتب در راس خود داشت و مکتب جعفری نام گرفت. هر چند اشتهار آن به مکتب باقری نیز گزارش شده است. به عقیده پاکتچی شهرت گرفتن این مکتب به نام مذهب جعفری به معنای منتسب شدن آن به شخصِ جعفر صادق نیست، به علت آنکه در زمان صادق، مذاهب زیادی سر برآوردند که برای تمایز دادن آنها از یکدیگر، هر یک را به نام شخصی اسم گذاری می کردند و اسم گذاری آن به نام صادق بنا بر برخی شواهد از دوره حیات صادق شروع شد. ارجاعاتی که به عقاید جعفر صادق در میان نوشته های گروه های متضاد از قبیل صوفیان، دانشمندان، شیعیان، فقه اهل سنت، اسماعیلیان، افراطیون و غیره یافت می شود نشان می دهد که صادق شخصیتی با نفوذ در میان
همه مکاتب دینی مهم زمان خویش بوده است. به گفته یعقوبی معمول بود برای هر کس که می خواست حدیثی از صادق بیاورد می گفت: «دانشمند به ما خبر داد که…». مالک بن انس وقتی می خواست چیزی را از صادق نقل کند می گفت: «ثقه (معتمد)، جعفربن محمد، خودش به من گفت که …» از ابوحنیفه نیز مشابه این عبارت روایت شده است. اگر چه فرقه ها و گروه های مختلف سعی کرده اند میراث علمی باقی مانده از صادق را به نفع خودشان به کار گیرند، با این حال کتب شیعی مهم ترین منبع دسترسی به تعلیمات صادق می باشند. برای شیعیان دوازده امامی، جعفر صادق، ششمین امامی است که تشیع را به عنوان یک دستگاه فکری نیرومند و جدی در اواخر دوران بنی امیه و اوایل حکومت عباسیان پایه گذاری کرد. به گفته طباطبایی شمار احادیثی که از صادق و پدرش باقر روایت شده از تمام احادیثی که از پیامبر و دیگر امامان شیعه روایت شده بیشتر است. تفکر عرفانی شیعی که از میر حیدر آملی آغاز شد و با فیلسوفان دوره صفویه از قبیل میرداماد، ملاصدرا و قاضی سعید قمی ادامه پیدا کرده و تا زمان حاضر ادامه دارد، برپایهٔ احادیث امامان شیعی به خصوص جعفر صادق شکل گرفته است. رویکرد فقهی. فقه شیعه بعد از جعفر صادق به
فقه جعفری معروف شد، به این دلیل که احکام فقهی جعفر مهم ترین منبع قوانین فقهی فقه شیعه می باشد. فقه جعفری همانند فقه اهل سنت بر اساس قرآن، حدیث و اجماع شکل گرفته است. تفاوت این دو دیدگاه در وزن بیشتری است که شیعیان به عقل می دهند و در مقابل اهل سنت از نوعی قیاس در قوانین فقهی استفاده می کنند. صادق به عنوان کسی که توسل به رأی و قیاس را رد می کند، معتقد است که قوانین خداوند بسته به موقعیت تغییر می کنند و پیش بینی ناپذیرند؛ بنابراین وظیفهٔ بندگان کشف قوانین فقهی با استدلال نبوده و بلکه می بایست با گرفتن دستور این احکام از امام تسلیم ارادهٔ خلل ناپذیر خداوند باشند. عمر بن حنظله — از شاگردان صادق — در کتابش با عنوان "مقبوله"، از صادق در خصوص چگونه حل اختلافات پیش آمده در میان امت سؤال می پرسد و صادق برخلاف پیشنهاد سؤال کننده در مورد یک سیستم رسمی قضاوت و داوری، می گوید: «به کسانی که احادیث ما را روایت می کنند مراجعه کنند.» و در ادامه از قاضی و حَکَم بودن چنین شخصی یاد می کند. دکترین تقیه. گفته می شود که صادق تقیه را به عنوان ابزاری دفاعی در مقابل فشار و تهدیدی که علیه او و شیعیانش روا داشته می شد، به کار می برد. ت
قیه در واقع نوعی طفره یا رازپوشی دینی است. به عبارتی دیگر، بر مبنای تقیه، این قابل قبول است که عقیدهٔ واقعی خود را پنهان کنید، در صورتی که با ابراز آن، جان خود یا دیگری را به خطر می اندازید. دکترین تقیه در واقع هنگامی به وسیلهٔ صادق توسعه یافت که منصور عباسی حملات زیادی علیه علویان و حامیان آنان براه انداخته بود. به گفتهٔ معزی، در منابع اولیه اسلامی، تقیه به معنای «حفظ و نگهداری رمز و راز تعلیمات امامان» بود. بر این اساس، تباین و تضاد موجود در احادیث ائمه به عنوان محصول نیاز به تقیه تلقی می شد. بر همین منوال از صادق روایت شده است که اگر کسی ببیند ما (ائمه) چیزی خلاف آنچه قبلاً گفته ایم بر زبان می رانیم باید بداند که این تنها به نفع خودش است. تقیه همچنین برای کسانی که نمی خواستند تعلیمات آن ها برای همهٔ علما قابل درک باشد یا می خواستند معانی عمیق تر را از دید علمای معمولی پنهان کنند، معنایی رمزی داشت. به عقیده جعفریان، فشار سیاسی دوران صادق، او را وامی داشت اصحابش را پیوسته سفارش به تقیه کند تا جایی که ترک آن را مساوی با ترک نماز می دانست. رویکرد کلامی–اعتقادی. از دوران صادق می توان به عنوان عصر شکل گیری علم ک
لام یاد کرد. با وجود اینکه بسیاری از اصحاب صادق متکلم بودند و صادق خودش با متکلمان از مذاهب مختلف بحث و مناظره داشت؛ به نقل از برخی از اصحابش از جمله یونس بن یعقوب، صادق روی خوشی به علم کلام نشان نمی داد. در روایتی از یونس بن یعقوب از قول صادق آمده است: «وای بر اصحاب کلام، می گویند این پیروی کردنی است و آن نیست، این راه رفتنی است و آن نیست، این با عقلمان سازگار است و آن نیست». وقتی دربارهٔ این تناقض از صادق سؤال شد، اینطور پاسخ داد که پرداختن به کلام وقتی ناپسند است که اصحاب کلام، سخن امامان را کنار بگذارند و فقط به استدلالات خودشان بسنده کنند. در همین راستا، صادق برخی اصحابش همچون ابوخالد کابلی را از مباحثه کلامی نهی کرد و برخی همچون ابوجعفر صاحب الطاق را به این کار تشویق می نمود؛ و از برخی دیگر چون قیس ماصر انتقاد می کرد که در مباحثه حق را به باطل می آمیزند یا باطل را با باطل می کوبند یا استدلال معتبری به کار نمی برند. با توجه به اینکه عصر صادق، عصر شکل گیری دستگاه های کلامی و تضارب آراء اندیشمندان بود و این مسئله به طور مخصوص در ایام حج و جمع شدن عالمان در مکه با انجام مباحثات علمی صورت می گرفت؛ صادق نیاز
دید تا برخی مفاهیم دینی را نظری سازی کند. از این میان مفاهیمی چون «انیت و مائیت» — کخ معادل وجود و ماهیت بودند — و «ازلی و دیمومی» — به معنای دوام — از جانب صادق مطرح می شد که تا پیش از آن سابقه نداشت. جایگاه عقل نسبت به عمل و علم. تقسیم عقل به عقل نظری و عقل عملی که به زمان ارسطو برمی گردد گرچه در اوایل قرن دوم هجری در سنت اسلامی دیده نمی شود اما به عقیده احمد پاکتچی تقسیم بندی مشابهی را با زبانی کمتر فلسفی در سخنان صادق می توان پیدا کرد. در حدیثی از صادق، از عقل به عنوان ابزاری برای شناخت خالق و صفات او و همچنین ابزاری برای تمایز نیک از بد، یاد شده است؛ که از قسمت اول به عنوان عقل نظری و قسمت دوم به عنوان عقل عملی تعبیر می شود. این تقسیم بندی در حدیث دیگری از صادق اینطور روایت شده است که: «عاقل به دلالت عقل خود در می یابد که خداوند حق است و همو ربّ او ست، درمی یابد که خالقش اموری را دوست و اموری را مکروه می دارد و او را طاعتی و معصیّتی هست» جعفر صادق اعتقادی به جبر ندارد، از این رو اعمالِ نیکِ ارادیِ انسان، و سلوکِ عملیِ او را، در به کمال رسیدنِ عقل مؤثر می داند. صادق از سوی دیگر، عقل را محرّک انسان به سمتِ
اعمالِ نیک و اطاعتِ خدا می داند. به این ترتیب از نظر صادق، بین عقل و عمل رابطه تعاضدی وجود دارد. به این معنا که هر یک به رشدِ دیگری کمک می کند. در حدیث دیگری از «نیکی» به عنوان وزیر عقل و از خصال اخلاقی از جمله تواضع، صبر، امانت و صداقت به عنوان لشکر عقل و از صفاتِ مقابلِ آنها به عنوان لشکر جهل نام برده می شود. در این حدیث تأکید شده که با زیاد شدن لشکر یاری رسان، عقلِ فرد، رو به کمال می رود. در همین راستا، میزانِ میل و گرایش آدمی به عمل، بسته به میزانِ عقل او قلمداد شده است. همچنین صادق معتقد است خداوند به یاری عقل پرستیده می شود و بهشت به وسیله آن بدست می آید. صادق همچنین می گوید خوش خلق ترین افراد عاقلترین آنها هستند. بر همین مبنا در حدیث دیگری از صادق آمده است که کمی عقل، انسان را از ایمان به کفر می کشاند. در بیان مقایسه عقل و علم از دیدگاه صادق، علم امری آموختنی و عقل امری ناآموختنی بیان شده است. در این دیدگاه، علوم دینی تنها از مسیر ویژه ای قابل دستیابی است و با سایر علوم متفاوت است. در دیدگاه صادق، عقلِ بدون علم، برای هدایت بشر کافی نیست. بر این اساس، عقل به تنهایی قادر به تشخیص وجوه طاعت و معصیت الهی
نیست و به همین دلیل، جعفر صادق، بر عاقل واجب می داند تا طلب علم کند و عقل بدون علم را بدون قوام توصیف می کند؛ بنابراین در دیدگاه صادق کسی که علم ندارد عقل نمی ورزند و کسی که عقل ندارد رستگار نمی شود. در این دیدگاه، علم به دو دسته «علم عام» و «علم خاص» تقسیم بندی می شود؛ که اولی اکتسابی، و دومی موهبتی است که از طرف خدا به بندگان خاص داده می شود. مباحث اعتقادی–اسلامی. در دیدگاه صادق، شناختِ خداوند و صفات او از طریق عقل به دست می آید؛ اما عقل در شناخت خدا با محدودیت روبروست و در جایی متوقف می شود. به عبارتی، علم به کلیّات از طریق عقل بدست می آید اما در مورد برخی مسائلی که بندگان باید در مورد خدا بدانند — از قبیل تاویلِ برخی آیات و مباحث مستقل از قرآن — مؤمنان متکی بر نقل یا علم ویژه امام هستند. چنانچه در حدیثی از صادق آمده است. از نظر صادق، «حجت» — به معنای امام و هادی از جانب خدا — نقطه وصل آموزهٔ توحید و سایر آموزه های دینی قلمداد می شود. به این معنا که خداوند که مسئول هدایت بشر است، حجت هایی بر روی زمین برای این کار قرار داده است. صادق در توصیف اقسام حجت ها، حجت ظاهر که پیامبران بوده اند و حجت باطن که عقل آدم
ی است را تشریح می کند. در احادیثی که از صادق باقی مانده است، بارها به این نکته تأکید شده است که زمین هیچ گاه از حجت خدا خالی نمی شود. معنای ضمنی این سخن این است که با ختم نبوت، این ائمه هستند که حجت خدا بر روی زمین می باشند و نبود آنها به معنای این است که خداوند بندگانش را بدون هدایت رها کرده است. به همین دلیل در آموزه های صادق شناخت حجت در کنار شناخت خداوند قرار می گیرد. در همین رابطه صادق به بیان تفاوتهای پیامبران و امامان می پردازد. صادق دارا بودن علم لدنّی، مفترض الطاعه بودن و نصب از طرف خداوند را وجوه مشترک ائمه و پیامبران می داند. به این ترتیب، پس از نصب حجت، موضوع شناخت و تشخیص او از دیگران مطرح می شود. پیامبران از طریق معجزاتشان شناخته می شوند اما شناخت ائمه، بنابر آموزه های صادق، وابسته به «نص» است. در دیدگاه عامه مسلمانان اما، مسئله امامت یا جانشینیِ پیامبر، امری غیر الهی و انتخابی است. این سخن که: «هر که ادعا کند خداوند باعث شرّ است، به خدا دروغ بسته است. همچنین هر که ادعا کند خیر و شر هر دو از جانب خداست، به خدا دروغ بسته است،» منتسب به صادق است. این دیدگاه با دیدگاه معتزله که خداوند را از مسئولیت
وجود شر در دنیا مبری می کنند، سنخیت دارد. به عقیدهٔ صادق خداوند به مخلوقات دستوری نمی دهد مگر اینکه به آن ها توانایی انجام دادن آن دستور را عطا کند؛ هر چند بدون اجازه او قادر به انجام آن نیستند. در واقع دیدگاه صادق چیزی بین جبر و اختیار — در اصطلاح تفویض — است. بر این اساس، حکم خداوند بر برخی چیزها به صورت قطعی قرار می گیرد، اما برخی دیگر بر عهدهٔ انسان قرار می گیرند. این دیدگاه بعدها کاربرد زیادی پیدا کرد به «امرا بین الامرین» شهرت یافت. مرجئه فرقه ای بودند که معرفت دینی را برای ایمان کافی می دانستند و عمل را در آن مؤثر نمی دانستند. یکی از شاگردان صادق پس از شنیدن حدیثی منسوب به صادق مبنی بر اینکه «هنگامی که به معرفت رسیدی هرگونه که خواهی عمل کن»، نزد صادق می رود و جعفر صادق ضمن تأیید این حدیث، توضیح می کند که هرگاه بنده به معرفت رسید، در اقدام به عملِ خیر به هرگونه که می خواهد، می تواند عمل کند. او در توضیحاتش تأکید می کند که در صورت معرفت، اقدام به خیر، اندک باشد یا بسیار، مقبول خواهد بود. صادق برای روشن شدن بیشتر مطلب به طعنه می گوید، بی انصافی است ما مکلف به عمل باشیم و شیعیان ما از آن معاف باشند. احادی
ث باقی مانده از صادق نشان می دهد، ایمان در نظر او و رابطه اش با یقین، بیش از آنکه جنبه کلامی داشته باشد، جنبه اخلاقی دارد و از این جهت مناسبتی با دیدگاه مرجعه ندارد. رویکردهای اخلاقی. در حوزه اخلاق همچون سایر بخش های دینی، احادیث باقی مانده از صادق، نقش محوری ایفا می کند. کلیّتِ تعالیم او در حوزه اخلاق، دربارهٔ این بود که شیعیان چگونه بین کار برای دنیا و کار برای آخرت تعادل برقرار کنند و چگونه در میان همدیگر و در رابطه با سایر مسلمانان سلوک کنند و همین طور چگونه از رذایل دوری و به فضایل نزدیک شوند. در دیدگاه صادق، اخلاق یا عملِ خوب رابطه مستقیمی با ایمان؛ و اخلاق یا عملِ بد، نسبت مستقیمی با شرک دارد. از این رو از دیدگاه صادق، حسد، حرص، استکبار و ریا به عنوان اعمال یا اخلاقِ شرک آمیز — ضدِ ایمانی — به شمار می آیند. در همین راستا با توجه به احادیثی از صادق، او بر این باور است که درستیِ عمل، بیش از آنکه به چگونگی عمل مربوط باشد، به مبنایِ ایمانیِ آن ربط دارد و از همین رو است که به عقیده او، تقیه ضرری به ایمان وارد نمی کند. در همین خصوص، از صادق نقل شده است که برخی افراد، ایمانِ عاریتی دارند و اگر دست به اعمال خی
ر می زنند، اعمال آنها انگیزشی متزلزل دارد و به زودی به بی ایمانی برخواهند گشت. از همین رو است که از دیدگاه صادق مداومت بر عملِ خیر، مهم تر از بسیاریِ عمل است. در آموزه های اخلاقیِ صادق، مداومت بر عملِ اخلاقی که منجر به ایجاد ملکات اخلاقی می شود، اهمیت بیشتری از اعمالِ اخلاقیِ با انگیزش های مقطعی دارد. علاوه بر تکرارِ عمل، یقین و آگاهی به عمل نیز در اخلاقی بودنِ آن عمل اهمیت اساسی دارد. بر همین اساس است که به عقیده صادق، تفکر بالاترین عبادت به شمار می رود. به عقیدهٔ صادق، تقوا به عنوان یکی دیگر از جنبه های عملِ اخلاقی مورد تأکید قرار می گیرد. در این خصوص، صادق شخصی را مثال می زند که در اطعام مردم، رسیدگی به همسایگان و پذیرایی از مسافران اهتمام می ورزد اما وقتی دری از گناه به روی او باز می شود، پرهیزکار نیست. این عملِ بدون تقوا است. بر اساس آموزه های صادق، هدایت انسان ها در نتیجه اطاعت او از دو هدایتگر بیرونی و درونی — یعنی پیامبر و عقل — و ضلالت او در نتیجه اطاعت او از دو فریبندهٔ بیرونی و درونی — یعنی شیطان و نفس — انجام می گیرد. از نظر صادق اطاعت همان عبادت است. از این رو انسان بی آنکه معترف باشد با اطاعت از
شیطان در حال عبادت اوست و مرتکب شرک می شود. در آموزه های صادق، بی مبالاتی در سخن و بی احترامی به دیگران از نشانه های مشارکت شیطان در اعمال انسان دانسته شده است. به گفته صادق، با این وجود که شیطان از راه های گوناگون وارد می شود، «مال دنیا»، به عنوان دروازهٔ ورود شیطان معرفی می شود. صادق با یادآوری آیاتی از سوره فجر که «هرگاه خداوند روزی او فراخ سازد، تصور کند که مورد نوازش خداوند قرار گرفته، و هرگاه خداوند روزی او را تنگ گرداند، گمان برد که خداوند او را خوار داشته است» از دو مفهوم "ابتلا" و "استدراج" سخن به میان می آورد. استدراج که ریشه قرآنی دارد به معنای نزدیک شدن تدریجی عذابِ کسانی است که از خداوند فاصله گرفته اند و خدا آنها را با افزودن نعمتها می آزماید. نعمت هایی که بر غفلت بنده می افزاید. رویکرد قرآنی–تفسیری. به نوشته کربن، صادق کتاب قرآن را متشکل از چهار قسمت می دانست: «عبارات روشن»، «معانی تلویحی»، «معانی پنهان مربوط به عوالم روحانی» و «حکمت های روحی». به عقیده او معانی روشن مربوط به عامهٔ مردم است. معانی پنهانی برای برگزیدگان است، معانی تلویحی برای دوستان خداست و حکمت های روحی مخصوص پیامبران است. صاد
ق با اصالت بخشیدن به قرآن، احادیث منتسب به پیامبر که با قرآن همخوانی ندارد را مردود می داند. به نوشته پاکتچی، در حوزه تفسیر، کتب قدیمی تر تفسیری از مذاهب مختلف، مملو از دیدگاه های اوست. در همین رابطه ابن طلحه شافعی، صادق را مفسّری «متتبع در معانی قرآن» می داند که «از دریای قرآن گوهرهایش را استخراج و عجائبش را استنتاج می کند». در احادیثی که از صادق در خصوص تفسیر قرآن باقی مانده است، دسته ای از آنها قرآن را دارای ظاهری قابل فهم و دسته ای دیگر آن را از قلوب مردم دور دانسته و از تفسیر به رأی در قرآن پرهیز داده اند. به عقیده پاکتچی، این دو رویکرد ناظر به دو سطح از دانایی است. به این معنا که تفسیر در حد متعالیِ آن تنها در نزد ائمه یافت می شود، اما سطوح پایین تر تفسیر برای بقیه مردم قابل دسترسی است. در همین خصوص، صادق «راسخان در علم» موجود در آیه ۷ سوره آل عمران را ائمه می داند. از جمله ویژگی های تفسیریِ صادق، رویکرد جامع نگر او به قرآن است که آیات قرآن را در رابطه با یکدیگر تفسیر می کند. این روش، امروزه به «تفسیر قرآن به قرآن» شهرت یافته است. با این وجود صادق از ربط دادن بی رویه آیات به یکدیگر منع کرده است و آن را
مصداق «ضرب القرآن بعضه ببعض» دانسته است که در حدیث نبوی نهی شده است. توجه به «اسباب النزول» یکی دیگر از ویژگی های تفسیری صادق می باشد. رویکرد حدیثی. دوران صادق، دوران آزادی نسبی شیعیان نسبت به سایر دوران ها بوده است؛ از این رو بیشترین حدیث و روایت در منابع شیعه از جعفر صادق ثبت شده است. طوری که شیعیان از مراجعه به سایر احادیث بی نیاز شده و در نتیجه فقه جعفری به طور مستقل شکل گرفت. در همین رابطه آبان بن تغلب شیعیان را کسانی توصیف می کند که هرگاه در قول پیامبر اسلام دچار اختلاف شوند، به سخن علی بن ابی طالب مراجعه می کنند و زمانی که در سخن علی دچار اختلاف شوند، به سخن جعفر صادق می پردازند. به عقیده جعفریان، اتصال تقریباً تمامی احادیثِ منقول از امامان شیعه، از قول پدرانشان تا پیامبر اسلام ادامه پیدا می کند، به همین دلیل از یکدستی بیشتری نسبت به احادیث اهل سنت برخوردار است. به نوشته جعفریان اهل سنت مشکل کمبود احادیث معتبر و تشتت آراء پیش آمده را با توسل به رای و قیاس چاره جویی کردند، چیزی که جعفر صادق ضمن مقابله با آن، علتِ توسل به آن را فقر روایی اهل سنت در نتیجهٔ رویگردانی از معارف اهل بیت می داند. صادق ملاک درس
تی حدیث را قرآن می دانست و معتقد بود حدیثی را که قرآن آن را تأیید نکند، باطل است. به عقیده جعفریان، این نظریه صادق، از کجروی های فکری که نظریهٔ «السنهٔ قاضیهٔ علی الکتاب» را به بار می آورد، جلوگیری می کرد. همچنین مانع گسترش افکار غالیان می شد که سعی داشتند به بهانه تحریف قرآن مطالب نادرست خود را با نام ائمه نشر دهند. به نوشته جعفریان پس از رحلت پیامبر، نوشتن حدیث ممنوع بود و این در حالی بود که ائمه همواره پیروانشان را به ضبط احادیث تشویق می کردند. در زمان صادق و اوایل قرن دوم ه . ق، گرچه نوشتن حدیث شروع شد اما عملاً تا اواخر قرن دوم و اویل قرن سوم این امر شایع نشد. چنانچه ابوحنیفه در این باره هیچگونه کتابی ننوشته است. صادق با وجودی که اصحابش را به نوشتن احادیث تشویق می کرد، اما دلیلی بر تکرار اِسنادِ هر آنچه نقل می کرد، نمی دید. هر چند به مناسبت هایی تأکید می کرد که حدیثِ من، حدیثِ پدرم؛ حدیثِ او، حدیث پدرانش؛ و حدیثِ آنان حدیثِ پیامبر اسلام است. در همین رابطه از ابن دراج و ابوبصیر خواسته بود هر چه از او می شنوند از پدرش، محمد باقر، نقل کنند. با این وجود صادق در خصوص اسانید، جز اسانیدِ اهل بیت، بر حفظ آن اسنا
د تأکید داشت و در این رابطه به حدیثی از علی بن ابیطالب ارجاع می داد که «اگر حدیثی را نقل کردید، آن را به کسی که برای شما بازگفته اسناد دهید؛ اگر حق باشد به نفع شماست و اگر دروغ باشد، به عهدهٔ اوست». بر این مبنا، صادق پیروانش را از «کذب مفترع» منع می کرد. در موارد «اختلاف الحدیث»، روش های صادق از یک سو به «نقد صدور»، از طرفی به «شرایط صدور» و از طرف دیگر به «نقد فهم» برمی گشت؛ که فهمِ حدیث یا «فقه الحدیث» در این میان نقش پررنگ تری داشت. در حالی که محافل حدیثی آن دوره درگیرِ نقل حدیث و کثرت روایت بودند، صادق فهمِ حدیث را مهم تر می دانست. در همین رابطه صادق کسی را فقیه می دانست که جوانب سخن ائمه را درک کند. صادق برای فهم حدیث پیغمبر از روش هایی مشابه تفسیر قرآن استفاده می کرد و مبحث نسخ در سنت نبوی را مطرح می کرد. صادق همچنین در تبیینِ معنای احادیث پیامبر، از آیات قرآن کمک می گرفت. همچنین از تفسیر حدیث با حدیث، به قرینهٔ تفسیرِ قرآن با قرآن سخن می گفت. همین طور از زبان چند سطحی احادیث سخن به میان می آورد که به تناسب مخاطب و همچنین شرایط تقیه تغییر می کرد. در همین رابطه صادق از شیعیان می خواست که اگر در دریافت حد
یثی به مشکل خوردند، از تاویل های شتاب زده خودداری کرده و علم آن را از امامان طلب کنند. در سایر علوم. علاوه بر قرآن و حدیث، صادق در نقل سیره پیامبر و صحابه و ائمه، مرجع مهمی به شمار می آید. به نوشته پاکتچی، در کتب حدیثی اهل سنت، صادق راوی اصلی حدیث حج محمد است. همچنین احادیث زیادی در "صحاح سته" دربارهٔ سیره پیامبر از صادق نقل شده است. همچنین مورخانی چون ابن اسحاق، هیثم بن عدی، ابوالحسن مدائنی، آبان بن عثمان و قاضی ابوالبختری در آثار تاریخی خود از صادق به فراوانی نقل کرده اند. اخبار گستردهٔ صادق در آثار کهن تاریخ و سیره در آثاری چون: کتب عمومی تاریخی مانند "تاریخ یعقوبی"، "انساب الاشراف" بلاذری و "تاریخ طبری"، کتب سیره همچون "سیرهٔ ابن هشام"، "مغازی" واقدی و "الشمائل" ترمذی و تک نگاشته های اخبار صدر اسلام مانند "الغارات" ابراهیم ثقفی و "وقعة الصفین" نصر بن مزاحم، کتب مربوط به صحابه و رجال متقدم مانند "طبقات" ابن سعد، "فضائل الصحابهٔ" احمد بن حنبل و "الاستیعاب" ابن عبدالبر و تواریخ محلی حجاز مانند "اخبار مکة" از فاکهی و "تاریخ المدینة" از ابن شبه قابل مشاهده است. همچنین برخی سعی کرده اند از خلال روایات صادق، مفا
هیم فلسفی استخراج کنند. در این خصوص به کتاب محمد جواد جزایری با عنوان "فلسفة الامام الصادق" اشاره می شود که نویسنده سعی کرده مفاهیمی چون حقیقت شیء و اقسام معانی، تقسیم وجود به ظلی و طبیعی، مسئلهٔ خیر و شر، اراده و مبادی حرکت ارادیه، شبهات مربوط به کیفیت حشر مانند شبههٔ آکل و مأکول و قاعدهٔ امکان اشرف، را از میان روایات صادق استخراج کند. به عقیده پاکتچی صورت بندی ها در احادیث صادق نشان از رویارویی او با فلسفه به معنای خاص آن دارد، هرچند این احادیث باید چه از حیث استناد و چه از حیث خاستگاه، مورد دقت فراوان قرار گیرد. از آن جمله، زوج مفهومی «انیت و مائیت»، ساخت مفاهیم «کیفوفیة و اینونیة» و امثال آن است. در زمینه علوم محض، گفته می شود جابر بن حیان آثار زیادی در کیمیا دارد که بخش زیادی از آن برگرفته از تعالیم صادق است. هر چند جندی و ابوزهره این ادعا را تأیید کردند، تردیدهایی در این انتساب وجود دارد. به نوشته پاکتچی بخشی از این تردید از جانب امثال ابن ندیم است که مایل نبود صادق در این فضیلت، بهره ای برده باشد. به نوشته پاکتچی بخش دیگری از این تردید از جانب امثال صفدی است که کیمیا را در شان صادق نمی دانسته اند. بخش