Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
آتِروَخش یکی از طبقات روحانی در آیین زرتشتی بود. در قدیم، پیشوایان دینی هفت طبقه بودند و هریک برحسب مقام و وظیفه، نام و لقب مخصوصی داشت. آتروخش واژه ای پهلوی و نام پیشوایی بوده که به خدمت آذر مقدس می پرداخته است. اسامی این طبقات در وندیداد و ویسپرد آمده است.
آتش آمار دبیر دبیر درآمدهای آتشکده ها در زمان ساسانیان بوده است.
آذر یا آتشِ بَهرام (وَهرام)؛ آتش مانع شکن؛ آتش مقدس؛ بالاترین آتشِ آیینی در کیش زرتشتی و در فرهنگ مردم ایران نگهبان همهٔ آتش های جهان به شمار می آید. در اساطیر ایرانی از سه آتشِ بهرام نام برده شده، که از آغاز آفرینش، در نبرد با اهریمن، به نگهبانی از آفریدگان و در نظم آوری فروزانند. در ایرانشهرِ ساسانی از آتشانِ بهرامْ مانندِ شعله های همیشه فروزان و یادگارانی از دورانی کهن تر نگهداری می شده. ترتیب تهیهٔ آتش برای آتش بهرام با دیگر آتش ها متفاوت است و با روش های خاصی صورت می گیرد که اساس آن بر تهیهٔ آتش از اجاق صنف های مختلف است تا همه باهم، پیوند همبستگی داشته باشند. آتش هایی از اجاق های خانه ها، سراها، کارگاه ها و طبیعت، به دست موبدان گردآوری، پاکیزه، و باز یکی می شوند. بُندَهِش، نوشتهٔ پهلوی روایتگرِ آفرینشِ آغازینِ هورمزد، از سرشتِ آتشِ بهرام می گوید:«آن فرّه ای (که) بدیشان میهمان است، مانند تن مردمان است، که (چون) در شکم مادر فراز باشد روانی از مینو (بدان) برنشیند که آن تن را تا زنده است بی گمان برایاند؛ چون آن تن فرو میرد، تن به زمین آمیزد، روان باز به مینو شود. نیز باشد که هنگامی که هزار آتش مادی را بدان
(یک) آتش کنند، و بدان نیرنگ، (که) آشکار است، زوهر (بدو) دهند و به دادگاه نشانند، آنگاه، مینویی از فرّهٔ آتشان بر او نشیند. بمانند آن (سه آذر) نیز که بر آتش مادی میهمان شدند، (این) دیگران نیز آتش بهرام اند.» از دید ایرانشناسان، اسطوره آتشِ بهرام پیوندهای عمیقی با افسانه های پیشازرتشتی دارد و به مرور، با گسترش مزدیسنا، در لباس آیین نگهداری از آتشِ مقدسِ همیشه فروزان فراگیر شده، و به شکل نمادی زنده از پیروزمندی و دوام درآمده. در کاربرد روزمره، آتش بهرام گاهی به آتشکده های بزرگی که با آذر بهرام روشن شده اند گفته شده، و آدریان یا آگیاری، به آتشکده های کوچک. پیشینهٔ واژه شناختی آتش بهرام. آذَر یا آدَر، از آدور (ādur)، همان آتش یا آتَخش (ātaxš) در پارسی میانه"،" اوستایی آتَرْشْ (ātarš)"؛" از نیا-ایرانی "-"ātr"* و -"ātar"*" که از نیا-هندواروپایی -h₂eh₁ter* (آتش) آمده. بَهرام یا وَهرام (Wahrām) در پارسی میانه، دگرگون شدهٔ اوستایی وِرِثْرَقنَ (vərəθraγna)، همسان با هندوایرانی *vrtra-g'han (مانع شکن) با ریشهٔ نیا-هندواروپایی *-wltro-gwhen (زننده موانع)؛ سِرشتِ مانع شکنِ آورندهٔ پیروزمندی؛ «آتشی که با فَرّه پیروزمندی فرو
زان است». به «آتش پیروزمند» و «آتش پیروزی» تعبیر شده؛ و با اسطورهٔ ایزد پیروزی پیوند دارد. در پهلوی ādurān pādixšā pērōzgar آمده، یا آتشی که در نگهبانی از آنچه خویش و از خود (دوست) است پیروزی بخشی می کند؛ «سرشتِ یاری گرِ آورندهٔ پیروزمندی»، خوانده شده و به «شاهِ (نگهبانِ) پیروزمندِ آتش ها» برگردانده شده. در فارسی امروزی، واژگانی مانند «زَدن» و «زَهر» با هجای دوم «وِرِثْرَغْنَه» هم ریشه اند (نیا-هندواروپایی gʷʰen- به معنی «زدن» یا «کشتن»). واژهٔ वृत्र در سانسکریت، به معنی «پوشاننده» یا «دربندآورنده» یا «لَفّاف»، و به مرور در معانی «دشمن» یا «بدخواه»، ریشهٔ نام «وْریتْرَ» است، همان اَسورای خشکسالی و دشمن «ایندْرَ»، که به شکل ماری تصویر شده که با چنبرهٔ خود جریان آب را متوقف می کند. این واژه با هجای نخست «وِرِثْرَغْنَه» هم ریشه است. در افسانه های ایرانی، موانعی که به یاری آتش بهرام از پیشِ رو برداشته می شوند، اغلب در لباس «تاریکیِ پوشاننده» تصویر شده اند. پیشینه های اساطیری آتش بهرام. متون پهلوی. در نوشته های پارسی میانه و پس از آن، آتش های بهرام در جایگاه مقدس ترین آتش ها، در نقش نگهبانی از جهان و آفریدگان، نظم
بخشی، پیش بردن کارها، و پس زدنِ «دیو و دروغ» توصیف می شوند. آتش های بهرام گاه با اسامی خاص و مرتبط با رویدادهای اساطیری مانند نبردهای نیروهای ایزدی با اهریمنی، یا پدید آمدن اندیشه های نو شناخته می شوند. آتش بهرام همچنین با آیین باز یکی کردنِ آتش ها، که روش آن در نوشته های موبدان زرتشتی آمده، بر آتشگاه می نشیند. در بازگفت بُندَهِش (=زَندْ آگاهی؛ معرف آفرینش آغازین)، آتش های بهرام بسیارند که هر کدام را شاهی نشانده. از آتش هایی که شاهان پیشازرتشتی، فریدون، زوتهماسب، و افراسیاب، به آتشگاه نشانده بودند نام می برد، همچنین از آتش های بهرام «با نام های بسیار و شمار بسیار» که پس از آمدن دین زرتشت در پادشاهی گشتاسپ تا پایان دوران ساسانی نشانده شده اند. از گونه های پنج گانهٔ آتش، آتش بهرام را در کنار گونهٔ پنجم، آتش اسپینشت (=مقدس ترین)، همان آتش برکت بخشنده و آتشی که به گیتی به کار داشته شود، قرار می دهد. آتش بهرام آتشی است که «خورش خورد، آب نخورد.» از سه آتشِ آذر فَرْنَبَغ، آتشکده آذرگشسپ، و بُرزینْ مِهر نام می برد و آنها را "فرّه" هایی می داند که هرمزد در آغاز آفرینش برای نگهبانی از جهان آفرید و (همواره)، "فرّه مندا
نه،" در جهانند، و"" در رویارویی آتش با اهریمن، به «پاسداری جهان و پاییدن آفریدگان» نظم آوری می کنند. در تصویرسازی بندهش، این سه آذر در پاسداری از جهان «وزان» اند و به مرور هر کدام در دورانِ شاهی در مکانی مشخص به آتشگاهی می نشینند. در داستانِ تهمورثِ دیویبَند، مردمی بر پشتِ هَدیوُش در پرواز بودند که شبی طوفانی آتش و آتشدانِ آنها به دریا می افکند [و در تاریکی فرومی روند]. آن سه آتشِ «فرهمند» [به یاری] به پیش می آیند تا روشنایی باقی بماند و از دریا گذر کنند. جَم، نخستین انسان، بسیاری سامان بخشی های آغازین را به یاری این سه آذر مانع شکن انجام می دهد و آذرفَرْنْبَغ را بر فراز فرهمندکوهِ خوارزم، به دادگاه می نشاند. آذر، پس تر [به یاری]، فرّه جم را از چنبرهٔ ضحاک رها می کند. گشتاسبِ نودین، آتش را از خوارزم به روشن کوهِ کاریان می برد. در تاختِ کیخسرو به بتکدهٔ ساحل دریایی چی چست، آذرگشنسب به یال اسب او می نشیند و با آوردن روشنی و پس راندن تاریکی بتکده را ویران می کند و بر فراز اَسنَوندکوه به آتشگاهی می نشیند. آذربُرزین مِهر پس از آوردنِ زرتشت سخنِ هورمزد را، تا گشتاسب و فرزندانش «بی گمان» شوند و در «دین ایزدان» بیاست
ند، آشکارگری می کند، و گشتاسب آن را بر فراز کوه ریوند به دادگاه می نشاند. هر سه آتش بهرام با آشکارگری، و پس راندنِ تاریکی و نیروهای حبس کننده، پیروزی بخشی می کنند. بندهش، آذرفَرْنْبَغ را آسروُن (=آتشبان، آذرْموبد) آذرها، آذرگشنسب را ارتشتار، و آذربُرزین مِهر را واستریوشِ (=دهقانِ) آذرها می خواند. در توضیح نام آتش بهرام می گوید: «آتش را، به (نام)، بهرام از آن روی خوانند که همهٔ آتش ها را در جهان در پشتی از بهرام و پاسبانی از سروش است و ایشان را با هم همکاری است.» و توضیح می دهد که فرّهٔ آتش بهرامی که خاموش شود، مانند روان آدمیان پس از مرگ، به مینوان بازمی گردد. بندهش از خاموش شدن بسیاری آتشکده ها نخست در یورش اسکندر و سپس در یورش سپاه اسلام به ایران می گوید. همچنین به آتش سه گانهٔ «کرکوی» در سیستان اشاره می کند و آتش های کهنی که پیش از آمدن دین زرتشت نشانده شده بودند را هم آتش بهرام می داند. در نامهٔ شهرستان های ایرانشهر به سه آتش اشاره شده. کاووس پسر قباد و سیاوش پسر کاووس، شهرستان سمرقند را بنا می کنند و کیخسرو پسر سیاوش که در آنجا زاده شده «آتش ورجاوند بهرام» را آنجا می نشاند. گشتاسب (شاهی که زرتشت بر او پد
یدار می شود) نسخه ای از اوستا را در گنجینهٔ این آتشکده می نهد. اسفندیار پسر گشتاسپ در بلخ بامی شهرستان نوازه را می سازد و آتش بهرام ورجاوند را آنجا می نشاند. افراسیاب تورانی شهرستان زرنگ را می سازد و «آتش ورجاوند کرکوی» را در آنجا نشانید، و سپس شهر را ویران و آتش را خاموش می کند. کیخسرو پسر سیاوش شهرستان را بازمی سازد و آتش «کرکوی» را باز می نشاند. در گزیده های زادسپرم، نخست زیر نبرد دوم (نبرد آب با اهریمن) به آذرگشنسب «پیروزمند» و آذربرزین مهر «سودرسان» اشاره شده که در سواحل دریاچه های اسطوره ای چیچست و سوور قرار دارند. زیر نبرد هفتم (نبرد آتش با اهریمن) از سپردن نگهبانی جهان به سه آتش از آغاز آفرینش می گوید و داستانی شبیه به داستان بندهش آورده از مردمی سوار بر پشت هدیوش که آتشدنشان به دریا می افتد و با پدیدار شدن آتشی یاری رسان به مقصد می رسند. در این متن آن آتش به سه جز تقسیم می شود که همان سه آذر اسطوره ای اند و هر کدام بر آتشدانی در کوهی نشانده شده: آذرْفرنبغ ورجاوند بر کوه مقدس در خوارزم، آذرگشنسب تکاور بر کوه اسنوند، و آذربُرزین مِهر پرسود بر کوه ریوند. در آغاز اَرداویرافْ نامَه، مُغان و پارسایان از سر
تاسرِ سرزمین گردِ آذرْفرنبغ می آیند و از میان خود ویراف (ویراز) را برای سفر به جهان مردگان برمی گزینند (تا سخنی راستین و رهایی بخش بازآورد). متون فارسی. تاریخ سیستان داستانی از پیدایش آتشکدهٔ «آتش کرکوی» و آذر گشنسب آورده. داستان با پدیدار شدن آذر گشنسب بر گوش اسب کیخسرو، شاه معجزه گر، در سفر به آذربادگان آغاز می شود. در ادامه شاه به کین سیاوش به توران می تازد. شاه توران افراسیاب اول به چین، سپس به هندوستان، و از آنجا به «بُنکوه» در سیستان پناه می آورد. در آنجا به همراهی مغان تاریکیِ فراگیری تا دو فرسنگ گرداگرد آن دژ می سازند (که پناه او و سپاهش می شود). کیخسرو که نمی تواند به آن تاریکی وارد شود، به معبد گرشاسب در کرکوی می رود، که مردم از آن مراد می گرفتند. در آنجا پلاس نیایش می پوشد و در پاسخ به نیایشِ او روشنایی ای فَرادید می آید، (که به یاری آن) دژ بُنکوه را در آتش می کشد و ویران می کند. افراسیاب به جادو می گریزد. نویسنده ناشناس متن، آتش کرکوی را آن روشنایی می داند (که پدید آمد)، و پیروان دین آن را «هوش گرشاسب» می پندارند آنچنان که در سرود کرکوی آمده. شاهنامهٔ فردوسی در چند داستان به آتش ها اشاره کرده. در
آغاز داستان پادشاهی گشتاسپ، نگارنده در خواب دقیقی توسی را می بیند که از او می خواهد داستان گشتاسپ و ارجاسپ را، که در پی مرگ او ناتمام مانده بود، به گوش شاه برساند. داستان از لهراسپ پدر گشتاسپ، آغاز می شود که تخت شاهی را به پسر می دهد و خود راهی معبد نوبهار بلخ می شود و تا سی سال در آنجا خورشید را نیایش می کند. گشتاسپ، پادشاهی آزاده و دادگر، یادآور فریدون، از ناهید دختر قیصر، دارای دو فرزند ماهرو می شود: اسفندیار و پشوتن. روزگار بر گشتاسپ به نیکی می گذرد، و تنها، شاه توران ارجاسپ، که او را «هامال» خود می دانسته، از دادن باج به او سر باز می زند. چند سال می گذرد و در ایوان کاخ گشتاسپ، درختی خردمند و سخنگو (و جاودانه) به نام «زردهشت» پدید می آید و خود را پیغمبری می خواند که از آفرینندهٔ جهان، برای راهنمایی شاه، خرد نزد او آورده تا به آیین بهدینی درآید، آن را از پیامبر بیاموزد، و از او پند بشنود. گرشاسپ به آیین نو می گرود، موبدانی به هر سوی جهان می فرستد، و آتشکده ها بنا می کند:"«نخست آذر مهربرزین نهاد/ به کشمر نگر تا چه آیین نهاد!»"در پیشگاه این آتش سروی از بهشت می کارد، که به مرور به درختی تنومند تبدیل می شود، و
در گرداگرد آن کاخی با دو ایوان زرین بنا می کند، و به نگاره هایی از جمشید و فریدون مزین می کند. دژی آهنین در گرد کاخ می سازد، و در آن به «شاهیِ زمین» می نشیند. در ستایش سرو بی مانند کشمر به جای جای کشور پیام می فرستد و از نودینان می خواهد که به سرو کشمر (و آذر) روی گردانند، از زردهشت پند بگیرند، و به «بتِ چین» پشت کنند:«در آیین پیشینیان منگرید"/ برین سایهٔ سروبن بگذرید" سوی گنبد آذر آرید روی"/ به فرمان پیغمبر راست گوی»." در بازگفتی از دقیقیِ توسی، در داستان سفرها و دین گستری های اسفندیارِ کیانی در «روم و هندوستان و یمن» آمده که در همراهی با پهلوان:"«بُتان بر سر کوه می سوختند/ به جای بُت آتش برافروختند!»"اسفندیار در رویارویی با رستم هم، از گرفتن رویین دژ در هفت خوان خود و نفی آیین پیشین می گوید:«چو رفتم همه بت پرستان بدند"/" سراسیمه برسان مستان بدند به مردی من آن باره را بستدم"/" بتان را همه بر زمین بر زدم برافراختم آتش زردهشت"/" که با مجمر آورده بود از بهشت». "[این بخش به مرور گسترش می یابد]." پیشینه های تاریخی آتش بهرام. ریشه های آتش مقدس. آیین تهیه آتش بهرام نخستین بار در نوشته های پس از آغاز دوران ساسانی آ
ورده شده، اما برخی ایرانشناسان بر این باورند که ریشه های آتش مقدس را می توان در رسوم و آیین های کهن تر جست. شناخت امروزی از ریشه های تاریخی آتش های بهرام و بروز آیینی آن ها، وامدار پژوهش هایی است که در قرن بیستم میلادی انجام شد، به خصوص تلاش های مِری بویْس ایران شناس و پژوهشگر مطالعات زرتشتی. دستمایهٔ این کوشش تصویری است از این آیین، گاه در لباس بازگفتی از آیین های کهن تر، و گاه دگرگون شده در نوآوری های آذرموبدان متاخر هخامنشی و اشکانی. بویس، ریشهٔ جایگاه والای معنوی آتش در مزدیسنا را در آیین های کهن تر هندوایرانی و پیش از آن هندواروپایی می داند که در آن ها، آتش های اجاق ها، بروز مادی ایزد آذر انگاشته می شدند. در یکجانشینی ها، از جمله در فلات ایران و پیرامون آن، اجاق های خانگی (کَدَگی) که ابزارهای پخت وپز، گرمی بخشی، و روشنایی بخشی اند، نیز در استعاره از دوام خانه ها و نسل همیشه روشن نگاه داشته می شدند. اجاق های همیشه فروزان به مرور، به نمادهایی تبدیل می شوند از دوام دوران نگهبانی یک شاه و پیوستگی یک شاهنشاهی. در بازگفت بهدینی، یادآور نظم پویای آفرینش اند و نگهبانی آفریننده از آن، و ستایشگر اندیشهٔ نو که زرتش
ت آورندهٔ آن بود. همزمان بسیاری از آیین های معرّف آتش مقدس پیوند خود را با اساطیر ایزدان پیروزی و جنگاوری حفظ می کنند. گزارش شده که ذغال های گداخته با آتش مقدس، در روز کارزار، سپاه هخامنشیان را تا پیروزی همراهی می کردند، و در چلیپاهای نقش رستم، آتش مقدس، هم طراز شاهنشاه، روایت گر پیروزی و تسلط او بر مردمان، و دوام امپراتوری او در زیر آفتاب است. گمان می رود آتش از دیرباز در فلات ایران کاربردهای آیینی داشته. یکی از نمونهٔ آن بقایای آتش در محرابی در بنای مادی نوشیجان تپه است که (در کنار زیگورات دوراونتاش) به عنوان یکی از کهن ترین معابد کشف شده در ایران باستان شناخته می شود. بسیار پیش از این، ردِ آتش های آیینی گاهی در هزاره های پیشین در شهرنشینی های میاندورود یافت شده، مانند بقایای آتشْ در محرابِ معبدِ سپیدِ اوروک، نیایشگاهِ اینانا. آتشگاه ها، نیایشگاه های آتش-محور در فضای باز، به مرور در شاهنشاهی هخامنشی فراگیر می شوند. به گزارش هِرودوت، ایلامیان در پارسه تختان هایی بنا کرده بودند که مردمان دوران هخامنشی در آنها آتش می افروختند و آیین های نیایش هورمزد را در فضای باز سوی آسمان برگزار می کردند. سازه هایی مانند کوه
آتشگاه در اصفهان هم به گمانی در آغاز، پرستشگاه های ایلامی یا قربان گاه های مهری بودند، که به مرور به آتشگاه تبدیل شدند. آتش هایی که بی خورش می سوزند. شاید تنها نمونه های آتش های همیشه فروزان در این دوران، آتش های طبیعی مانند باباگورگور در کرکوک بودند، که به گمانی دست کم از ۲۰۰۰ سال پیش از میلاد می سوخته، و برای مردم غرب و شمال غرب فلات ایران و میاندورود باستان شناخته شده بوده. گفته شده که ردپای این آتش و پیوندش با بقای نسل از فرزند پسر گاهی هنوز در قصه های ساکنان آن نواحی دیده می شود. کمی دورتر، آتش همیشه فروزان طبیعی «یَنَرْتَشْ» (سنگ آتشین) در آنتالیای امروزی (لیکیهٔ باستان) الهام بخش افسانهٔ کوه شیمر بوده، که کهن ترین بازگفت آن در ایلیاد هومر آمده، و در نزدیکی آن معبدی منسوب به هفائستوس، ایزد یونانی آتش ساخته شده بوده که اکنون ویران شده. رد آتش های طبیعی را در فلات نفت خیز ایران هم در برخی منابع می توان یافت. بُندَهِش به اجمال از دو آتش نام برده که «بی خورش می سوزد»، و به نظر می رسد تا زمان اتمام گردآوری این نوشته (سه قرن بعد از سقوط ساسانیان) دست کم یکی همچنان روشن بوده. در آذربایجان، آتشگاه باکو تا سال
۱۹۶۹ با نشت طبیعی گاز روشن بوده که گمان می رود از دیرباز می سوخته. در نزدیکی آن آتش طبیعی یَنَردَگ همچنان می سوزد. دور از ذهن نیست که نخستین نیایشگاه های میزبان آتش های همیشه فروزان، به شکل حریم های مقدس اطراف این شعله ها پدید آمده باشند. در کنار بندهش، داستانی در آمده از یک آتش قدیمی نفتا که به دست کاهنان پنهان شده بوده و پس از بازیابی در دوران اشکانی به دستور شاه به عنوان حریم مقدس از آن نگهداری می شود. در شرفنامهٔ نظامی داستان مفصلی از خاموش شدن آتشکده ها پس از اشغال ایران به دست اسکندر مقدونی آمده که در آن به آتشی «خودسوز» در آذربایجان اشاره شده.&lt;/ref&gt; پیدایش آتشکده ها. تاریخ نگاران و باستان شناسان اما هنوز در مورد روند پیدایش نخستین آتشکده ها به توافق نظر نرسیده اند. تاریخ نگاری دقیق این روند، در پی تخریب های پی در پیِ بناها و کتابخانه ها طی هزاره ها، رسم ساخت بناهای مذهبی جدید روی پرستشگاه های کهن تر، و ناتمام رها شدن بسیاری از مطالعات باستان سناسی دوران مدرن، به دشواری برخورده. بخشی از این ابهام شاید ریشه در اختلاف نظر بر سر کیش هخامنشیان و میزان نفوذ و گستردگی طبقات مغان و موبدان زرتشتی در آن زم
ان داشته باشد، هر چند که ارج والای آتش بر محراب در نیم برجسته های دوران هخامنشی بارز است. به نظر می رسد ساخت و فراگیر شدن آتشکده ها، به مرور، و تنها پس از ورود محراب ها به آیین های آتش-محور آغاز شده. مری بویس معتقد است فراز آوردن آتش از زمین (اجاق) به آسمان (محراب) به ابتکار آذرموبدان متاخر دوران هخامنشی، به پر رنگ تر کردن نقشِ نمادینِ آتش در پرستشگاه های ایرانی کمک کرد. نمونه های بسیاری از کاربرد محراب های پله وار در پارسه، در این دوران پیدا می توان یافت، که شاید اشارهٔ هرودوت به آن ها بوده. از دید بویس، این کوشش برای همپایی با نیایشگاه های پیکره-محورِ اَناهیتا، ایزدبانوی آب ها، باروری، و جنگاوری، که اردشیرِ مِمْنان حوالی سدهٔ چهارم قبل از میلاد، در ستایش آیین های کهن بنا کرده بود، پدید آمد. مطالعات باستان شناسی اما بناهای محوطه هایی مانند کوه خواجه (انتهای دوران سلوکی و ابتدای اشکانی)، مله حیران در سرخس ترکمنستان (سدهٔ دوم بعد از میلاد)، و بندیان (سدهٔ پنجم بعد از میلاد) را کهن ترین آتشکده های اکتشاف شده معرفی می کنند. پیشینهٔ بنای آتشکده آذر گشنسب در تخت سلیمان به حوالی قرن پنجم پس از میلاد تخمین زده می شو
د که پس از آن به مهم ترین مکان مذهبی دوران ساسانی تبدیل شد. در مورد تاریخ پیشاساسانی این مکان مقدس که با اسطوره های کیخسرو و بتکدهٔ دریای چیچست پیوند خورده، به ویژه اهمیت آن در دوران هخامنشی، بین محققان اختلاف نظر وجود دارد. خاموشیِ سراسریِ اسکندر. همطراز آوازهٔ اسکندر مقدونی در لباس سوزانندهٔ کاخ پارسه و محو کنندهٔ کتابخانهٔ اسطخر، از کوشش وی برای خاموش کردن آتش ها در منابع تاریخی می توان یافت. در رسالهٔ «کتابخانهٔ تاریخ» دیودور سیسیلی متاخراً (۶۳ پیش از میلاد تا ۱۴ پس از میلاد) از روزهای واپسینِ شکست هخامنشیان از ارتش اسکندر مقدونی و اشغال ایران (حدود ۳۳۰ پیش از میلاد) و مراسم پرحاشیهٔ بدرودِ اسکندر با یارِ نزدیکش «هفَستیون» که در هگمتانه جان باخته بود گزارش می کند: "«شاه [اسکندر] دستور داد شهرهای نزدیک تا می توانند در برگزاریِ با شکوهِ مراسم همکاری کنند و به مردم آسیا حکم کرد که، تا انتهای مراسم، آتش هایی که پارسیان مقدس می خوانند را می بایست از سرِ احترام خاموش کنند. این آیینی بود که پارسیان به هنگام مرگِ شاهانشان اجرا می کردند.»" آتش نیایشگاه اسطخر. نقل قولی از نوشته های بروس، کاهن و مورخ بابلی، در جلد ا
ول رسالهٔ کلمنت اسکندریه گزارش می کند که اردشیر دوم هخامنشی پیکره هایی به بزرگداشت ایزدبانو اَناهید در معابد گوناگون از جمله در پارسه برافراخت. ارتش مقدونی پس از اشغال پارسه تخت جمشید و اسطخر را غارت کرد و از جمله شاه نوشتِ زرینِ اوستا را از بین برد. اسطخر دیگر بار در انتهای پادشاهیِ اشکانی به متن تاریخ وارد می شود وقتی فرزندِ ساسان خُدایْ، جفتِ شاهدختِ بازرنگیان و سرپرست نیایشگاهِ اسطخر در پارسه، به قدرت رسید و شاهنشاهیِ نوظهور را به نام او بنیان نهاد. در دوران ساسانی نیایشگاهِ اسطخر با نام ایزدبانو و به آتشی که در آن فروزان بود شناخته می شد و جایگاهِ نگهبانی از آن اعتباری روزافزون می یافت. از القابِ بی شمارِ کِرتیرْ موبدِ سرشناسِ ساسانی که هفت پادشاه را به عمر دید، یکی "آیین بد" "" و "پادخشایِ" «"آتشِ [های] اَناهید-اردشیر و اَناهیدبانو در اسطخر» بوده. آوازهٔ آتشٍ نیایشگاهِ اَنَاهید در اسطخر تا هزارهٔ واپسینْ زنده ماند و در آثارِ تاریخ نگارانِ بغداد هم حفظ شد. از تصویرپردازیِ المسعودی (حوالی ۹۴۰ تا ۹۵۰ پس از میلاد)، در رسالهٔ "اخبارالزمان" که قرن ها پس از تخریب نیایشگاهِ اسطخر به دست مقدونی ها و بازیابی آن ب
ه دست ساسانیان نوشته شده، به ما رسیده که: «یک فرسنگ دورتر از اسطخر، در پای کوهی که باد در آن، مانند غرش ابرها مهیب، روز و شب نفیر می کشید، ستون هایی سترگ رخ نمایی می کرد که از فراز آن ها پیکره هایی مرموز از اسب و حیوانات دیگر، در اشکال و اندازه های غول آسا قد می کشیدند. گرداگرد این بنا حیاطی بس گسترده بود که دیواری سنگی آراسته به نیم برجسته هایی زیبا و ظریف، آن را احاطه کرده بود.» المسعودی این آتش را از «ستایش شده ترین آتش های زرتشتی» می خواند که شاهدخت هُمایْ با افروختنش نیایشگاهِ پیکره-محور را آتش-محور قرار داد. طبری از این نیایشگاه با عنوان «بیت النار اَناهید» نام برده. به گمان مری بویس، موبدان شاید پیش از اشغال اسطخر، آتش این نیایشگاه را به نزدیک یزد برده بودند و با آتشِ آتشگاه کاریان یکی کرده و سده ها پس تر در آتشکدهٔ یزد نشاندند. اسطخر در پی تاریخی خشونت بار به مرور از سکنه خالی و در درگیری ها با خاک یکسان شد و باستانشناسان در مورد مکان دقیق این دو آتش (اَناهید-اردشیر و اَناهیدبانو) هنوز به نتیجهٔ قطعی دست پیدا نکرده اند. گزارش المسعودی گاهی به توصیف از تخت جمشید یا نقش رجب تعبیر شده. اخیراً «بنای فرترک
ه» در مجاورت مجموعهٔ تخت جمشید به عنوان مکان دست کم یکی از دو آتش (اَناهیدبانو) پیشنهاد شده و شواهدی از جمله بخشی از نگارهٔ یک پیکره در بقایای بنایی سنگی در اسطخر که از پاره های آن قرن ها بعد در ساخت مسجد جامع استفاده شده، و اشاره ای به بنای معبدی در اسطخر در شرح حالی از مسیحیان مرو، گمانه زنی در مورد وجود نیایشگاه دوم در اسطخر را هم قوت بخشیده. آتش دهقانان. دورتر در پارت، شاید به دستِ بُرزین مِهرنامی، بر کوه ریوند آتشی برافروخته می شود. از آذربرزین مهر آثارِ چندانی باقی نمانده، هر چند که جایگاه یگانهٔ این آتش و پیوند آن با کارَندِگان و رویش، در نوشته های ایرانی بارز است. به روایتی زرتشت سرو کاشمر را در مکان این آتش کاشت. همچنین آذرفرنبغ، که در دوران ساسانی اَرجَش فزون گردانیده شد، به روایتِ اساطیریِ بندهش از خوارزم به کاریان برده و نشانیده شد. [نیازمند تکمیل] گوناگونی آیین ها در دوران اشکانی. آتشکده ها در انتهای پادشاهی هخامنشی و آغاز پادشاهی اشکانی در کنار آیین های کهن تر حضور بارز داشتند. استرابو (۶۴ پیش از میلاد تا ۲۴ پس از میلاد) هم عصر پادشاهان اشکانی، در رسالهٔ جغرافیا از آیین های اهالی کاپادوکیه آن دو
ران می گوید. به گفتهٔ او فرقه ای از مغان که "آذرموبدان" خوانده می شدند در کاپادوکیه حضور چشمگیر داشتند و بسیاری «معابد ایزدان ایرانی» در آنجا بنا شده بوده. در وصف آتشکده ها می گوید که محفظه ای (اتاقی) بود با محرابی در میان آن که مغان آتش را در آن همیشه فروزان نگاه می داشتند. او پرستشگاه های اَناهیتا و وهومنه را شبیه آتشکده ها می داند که در آنها به جای آتش در اجرای مناسک پیکره های چوبی «برمی افراختند». از آیین های ساکنان پارسه و تقدیم قربانی به آب و آتش روایت می کند که:"«پارسیان پیکره ها و آدریان [محراب] برنمی افرازند بلکه آیین های قربانی را در جایگاهی بلند به جای می آورند و آسمان را زئوس می پندارند. آنان همچنین خورشید را که مهرش می نامند و ماه را و آفرودیت را و آتش و زمین را و بادها و آب را نیز بزرگ می دارند. آنان پس از خواندن نیایش های اهدایی در حالیکه قربانی را به تاج گل ها آراسته اند" "آیین یزشن را در جای پاکیزه برگزار می کنند.»" و مشاهده می کند که: "«در مورد آتش کنده های هیزم بی خار بر آتش می نهند و از بالا چربی بدان می ریزند و آنگاه در حین پاشیدن روغن آن را از پایین می افروزند و هرگز بر آتش نمی دمند بلکه
با بادبزن آن را باد می زنند و کسانی را که آتش را خاموش کرده اند یا آن را با لاشهٔ مرده یا چیزهای ناپاک آلوده اند می کشند.»" به گفتهٔ او مغانِ برگزارکنندهٔ آیین، گاه آیین های مخصوص خود را داشتند: "«مردگان خود را پس از آنکه با موم پوشاندند به خاک می سپارند اما [مغان مرده]" "را به خاک نمی سپارند بلکه آن ها را در جایی می نهند که مرغان بدرند.»" سه آتش بنیادبخش ایرانشهر ساسانی. در پی سقوط اشکانیان و استقرار شاهنشاهی ساسانی، آتش مقدس به نمادی بسیار پررنگ از اقتدار ساسانیان، و همایی سه گانهٔ دهقانان، سواران جنگاور، و روحانیون در روایت رسمی قدرت از دوران تبدیل شد. نگارهٔ آتشدان و نگهبانان پیرامون آن در بسیاری از سکه های بازمانده از دوران ساسانی دیده می شود، و از آذران بهرام سه گانهٔ ایرانشهری، آذرفرنبغ در پارسه، آذرگشنسپ در ماد، آذرِبُرزین مِهر در پارت، در جای جایِ متون پهلوی نام برده می شود. گفته شده که بنیان گذاران سلسلهٔ ساسانی، پیش از بنای شاهنشاهی نو، نگهبانان آتشِ اَناهید-اردشیر در اسطخر بودند. از دید بویس، فاصله ای که زمان میان ساسانیان و هخامنشیان انداخته بود، جایگاه آتش های مقدس را به عنوان یادگارانی از دورا
ن باستان بیش از پیش بالا برد. دوران باستانی که ساسانیان می کوشیدند خود را میراث دار و ادامه دهندهٔ آن معرفی کنند. روش تهیه. آیین بر آتشگاه نشاندن آتش بهرام بر پایهٔ گردآوری، تطهیر، و بازیکی کردن ۱۶ آتش، طی مراسمی پیچیده که گاهی ممکن است یک سال طول بکشد، اجرا می شود. پارسیان هند بر این باورند که دستورِ تهیهٔ آتش بهرام، برداشتی است از گوشه ای از کتابِ نفیِ دیوان، وَندیداد، که با پرسشی از اهورامزدا آغاز می شود "کسی که آتش مردارسوز را به «آتش دادگاه» بازگرداند، پس از جدا شدن جان از تن او، پاداش وی چیست؟" "اهورا مزدا پاسخ داد:" "پاداش وی همان پاداش کسی است که در این جهان استومند، ده هزار پاره آتش را به «آتش دادگاه» برده باشد.»" این پرسش با همین الگو شانزده بار خوانده می شود و هر بار اهورامزدا، پاداشی را به پاره های آتش، برای «بازگرداندن» آتشی به «آتش دادگاه» می شمارد. از آتش مُردار سوز، آتش سَرگین سوز (داروسازان و رنگرزان)، آتش تـَپاله سوز (آتش گرمابه)، آتش کورهٔ آجرپزی، آتش کورهٔ سفالگری، آتش کورهٔ گاوآهن سازی، آتش بوتهٔ زرگری، آتش بوتهٔ سیم گدازی، آتش بوتهٔ برنج گدازی، آتش کورهٔ آهن گدازی، آتش تنور نانوایی، آتش
زیر دیگ (آتش آشپزخانه)، آتش اردوگاهی، آتش شبانان، آتش کوچ نشینان، و آتش خانگی نام برده می شود. با اندکی دگرگونی، فهرستی در نوشته های پارسیان هند آمده که عبارت است از آتش کورهٔ رنگرزی، آتش کورهٔ سفال گری، آتش کورهٔ آجرپزی، آتش بوتهٔ زرگری (یا کیمیاگری)، آتش کورهٔ آهنگری، آتش کورهٔ نانوایی، آتش کورهٔ آبجوسازی، آتش کورهٔ ضرابخانه، آتش کورهٔ کارگاه زرهی، آتش اجاق یک چوپان، آتش اجاق یک سرباز یا رهنورد، آتش اجاق یک درویش مسلک (فقیر، بریده از دنیا)، آتش اجاق سرای پادشاه، آتش اجاق یک بهدین، آتش مردارسوز، و آتش وازشت. هر آتش به اندازه ای که در کارها «آلوده» شده با بازخوانی سرودها و اورادی از اوستا (وندیداد و یسنا) با توالی ها و مناسک خاص پاکیزه می شود. واج خوانی های متناظر هر آتش در ستایش یک ایزد خاص به تعداد مشخص تکرار می شود: این ۱۶ آتش، سپس در روزی مشخص یکی شده، و پس از چند مرحلهٔ دیگر طهارت، بر آتشگاه قرار داده می شود. در برابر، در ترتیبِ تهیهٔ آدوران از ۴ آتش نام برده شده: آتشی از موبدان، آتشی از جنگاوران، آتشی از دهقانان، و آتشی از پیشه وران. آتش بهرام در ادبیات. در کنار نقش آتش های بهرام در افسانه ها، مثال های