Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
اتهام سوءقصد به جان برادر خود تنووزرکه (بردیا) به مرگ محکوم می سازد ولی تنووزرکه را به نام افنددات مغ (که سخت شبیه او بود) می کشند و شاه اسفنددات مغ را به نام برادر خود معرفی می کند و این امر باعث می شود که بعدها اسفنددات مغ (بردیای دروغین) از موقعیت استفاده کرده بتواند به نام تنووزرکه (بردیای راستین) سر به شورش بردارد. داریوش شاه می گوید: اینست آنچه من کردم، پس از آنکه شاه شدم. کمبوجیه نامی، پسر کوروش، از خاندان ما در این کشور شاه بود. کمبوجیه برادری از یک پدر و یک مادر به نام بردیا داشت. کمبوجیه برادر خود بردیا را در نهان کشت. مردم آگاه نشدند که کمبوجیه به مصر رفت. پس از آن کمبوجیه به مصر رفت. وقتی در مصر بود، فساد در میان مردم راه یافت و فتنه و نافرمانی در پارس و ماد و دیگر کشورها بسیار شد. آنگاه مغی به نام گئوماتَه از کوه «ارکدریش» برخاست؛ و به دروغ به مردمان چنین گفت: «من بردیا فرزند کوروش و برادر کمبوجیه هستم». مردمان سخن او را باور کردند و با او هم پیمان شدند و بر کمبوجیه شوریدند. گئوماتَه به نام بردیا بر تخت نشست. کمبوجیه نیز در مصر به دست خویش کشته شد. داریوش شاه می گوید: نه در پارس و نه در ماد و نه
در خاندان ما کسی نبود که بتواند شهریاری را از چنگ گئوماتَه مغ بیرون کند. مردم سخت ترسان بودند، زیرا گئوماتَه بسیاری از کسانی را که بردیا را از پیش می شناختند می کشت، چرا که می ترسید مبادا دریابند او بردیا فرزند کوروش نیست. هیچ کس جرئت نداشت دربارهٔ گئوماتَه مغ سخنی بگوید، تا من فرا رسیدم. آنگاه من از هرمزد یاری خواستم. هرمزد مرا یاری داد. ده روز از ماه «باغیادیش» (از ماه های هخامنشی) گذشته بود که من با سپاهی اندک گئوماتَه مغ و یاران نزدیک او را کشتم. در کشور ماد در کوهی از ناحیه نسا بود که گئوماتَه و یارانش را از پا درآوردم و فرمانروایی را از ایشان گرفتم و به درخواست هرمزد شاه شدم. مرا هرمزد شهریاری داد. داریوش شاه می گوید: این شهریاری را که از خاندان ما گرته بودند، دوباره به جای خویش بازآوردم و بر پایه های خویش استوار ساختم. پرستشگاه هایی را که گئومات مغ ویران کرده بود، آباد کردم. رمه ها و چراگاه ها و خانه هایی را که گئومات مغ از مردمان گرفته بود به آن ها بازگرداندم. در پارس و ماد و دیگر کشورها مردم را مانند پیش بر جای خویش استوار ساختم. آنچه را گئوماتَه گرفته بود، بازگرفتم. انست آنچه به یاری هرمزد کردم. به
یاری هرمزد کوشیدم تا گئوماته مغ شاهی را از خاندان به در نبرد. کوشیدم تا خاندن خود را به جایگاه خویش بازآورم. ادبیات سکائی. سکاها طایفه های ایرانی بودند که در دو سوی دریای خزر، دشت های جنوب روسیه و ماوراءالنهر می زیستند و از زبان آن ها در دوره باستان هیچ اثر مکتوبی در دست نیست. هرودوت افسانه هایی دربارهٔ اصل و منشأ سکاها از زبان خودشان نقل می کند و می نویسد آن ها خود را جوان ترین ملت جهان می دانند. این افسانه ها بسیار جذاب و خواندنی اند. او افسانه هایی نیز دربارهٔ مردان یک چشم (اریم اسپی) و گریفین های محافظ طلا نقل می کند. هرودوت می نویسد که سکاها دارای طبعی شاعرانه اند. صور خیال و ذوق شاعرانه در توصیف آن ها از دانه های برف دیده می شود. سکاها دانه های برف را به پرتشبیه می کنند. داستان های حماسی سکایی. احتمال دارد که داستان رستم، پهلوان نامی شاهنامه، که فقط در منابع سغدی و فارسی زبان شناخته است، یکی از داستان های حماسی سکایی باشد. داستان رستم که در قطعه مکشوف در تو هوانگ به زبان سغدی ثبت شده، با حلقه داستان های رستم که فردوسی در شاهنامه نقل کرده است، تفاوت هایی دارد. این تفاوت ها نشان دهنده آن است که در ایران
شرقی حلقه جداگانه ای از افسانه های مربوط به رستم در دوران پیش از اسلام وجود داشته است. نولدکه و گروهی از ایران شناس ها افسانه رستم را متعلق به سنت ادبی بومی پیش - سکایی زرنگ (سیستان) می دانند و به نظر آن ها هنگام هجوم سکاها به زرنگ و رخج، سرزمینی که به نام آن ها سکستان، سگستان، سیستان نامیده می شود، این افسانه در آن سرزمین رواج داشته و به همراه سکاها به سیستان نیامده است. بهتر است این افسانه به صورت داستانی دیده شود که به شخصیتی خاص، افسانه ای یا تاریخی، تعلق ندارد. به نظر شروو، رستم چهره جنگجوی حماسی هند و اروپایی را ارائه می کند که با عمری دراز محافظ سلسله های فرمانرواست و هرگز خود و اعقابش به تاج و تخت دست نمی یابد و خویشکاری اصلی اش تاج بخشی است. او با سنجش رستم و پیشمه به این نتیجه می رسد که این دو، چهره اصلی و مرکزی سنت ادبی حماسی-روایی هند و ایرانی اند و از سنتی متقدم تر، یعنی از نمونه نخستین هندواروپایی نشئت یافته اند. از این رو در طرح کلی شخصیت و نیز در جزئیات بسیاری با یکدیگر متناظرند. رستم شاهنامه، همانند قهرمان حلقه داستانی سکایی، چهرمان پهلوانی است که در گونه های خاصی از مضمون های داستانی ادبیات
روایی و غیر دینی ظاهر می شود و از دوران پیش-مسیحی سینه به سینه منتقل شده است. داستان رستم فارسی منظوم است و قطعه سغدی رستم به نثر نوشته شده است. میراث ادبی روایی ایران در حدود یک هزار سال- از عصر زرتشتی و حلقه های داستانی کیانیان تا دوران ساسانیان، که صورت مکتوب یافت، با تداومی ناگسستنی رونق داشت. سنت ادبی روایی ایران، همانند اشعار یونانی و توتونی (=ژرمنی)، به دست اشرافیت در جامعه ای که در آن نابودی قوانین قبیله ای و پرنده های خونی با فردگرایی نو و عنان گسیخته ای همراه بود، پرورش یافت و این اشرافیت خود بیان کنند سبک و روح این سنت بود. حلقه داستانی حماسی رستم، که کاملاً متفاوت از دیگر حلقه داستانی سکایی یعنی داستان پهلوانی بلند نَرت است، نیز به دست خنیاگران درباری و به واسطه شعر سرگرم کننده و تفریحی عصر پهلوانی و با حمایت اشراف، به صورت سینه به سینه انتقال یافته است. حلقه داستانی نَرت که حلقه داستانی حماسی سکایی شمالی است، در اطراف قبیله شکارچی موسوم به نَرت گرد آمده است. در دنیای نَرت ارتباط بسیار نزدیکی میان زندگان و مردگان وجود دارد. پیشینه دینی این حلقه داستانی احتمالاً به آیین پرستش مردگان از سوی سکاها با
زمی گردد. در آثار مکتوب ادبیات زبان خُتَنی (زبان نوادگان سکاهای شرقی و از گروه زبان های ایرانی میانه شرقی) هیچ گونه اثری از افسانه های نَرت دیده نمی شود. در میراث ادبی درخور توجه و غنای داستان های حماسی زبانی آسی که تا آغاز سده نوزدهم میلادی به صورت روایی و سینه به سینه نقل و حفظ می شده است، می توان پاره ای مفاهیم و مضمون شاعرانه سکایی را پی گرفت. بازتاب برخی عادات و رسوم سکاها را، که هرودوت شگفت و غیرعادی دانسته است، در افسانه های دور و دراز نَرت یا در فرهنگ عامه آسی می توان مشاهده کرد. این آداب و رسوم شامل نوشیدن خون نخستین انسانی است که یک سکا در جنگ می کشد یا استفاده از حوله ها و پوستین هایی است که از پوست سر دشمنان تهیه می شده است. بعدها خاطره ای اسطوره ای همراه با دلالت جادویی یا دینی از این آداب و رسوم غیرمعمول در داستان های عامیانه زبان آسی مشاهده می شود. بدیهی است تمامی افسانه هایی را که داستان گویان آسی زبان نقل می کنند یا در حلقه داستان های نَرت آمده است، نمی توان به خلاقیت سکاهای باستانی نسبت داد. اما بن مایه های اصلی حلقه داستانی نَرت، یعنی آیی ن های مربوط به پرستش مردگان، این نظر را تقویت می کند
که اساساً با موضوع ها و مضمون های میراث ادبی روایی سکایی باستان سر و کار داردیم که در عین حال در ادوار مختلف داستان هایی فرعی را از منابع گوناگون اخذ کرده است. ادبیات زرتشتی. کتاب دینی زرتشتی ها "اوستا" نام دارد و بدین جهت، زبانی را که این کتاب بدان نوشته شده است، اوستایی نامیده اند. جز کتاب "اوستا" و آثار وابسته به آن، هیچ اثر دیگری به این زبان در دست نیست و در خود کتاب اوستا اشاره ای به نام اصلی این زبان نشده و حتی کلمه اوستا نیز در متون اوستایی نیامده است. تنها از دوره ساسانی و در کتاب های پهلوی است که به کلمه اَبِستاگ (در عربی ابستا و در فارسی ابستا، اوستا، وستا و غیره) برمی خوریم. در این کتاب گاه زبان اوستا را زبان دینی نیز نامیده اند. معنی دقیق کلمه روشن نیست، تنها احتمال داده شده که به معنی ستایش باشد. از بررسی های زبان شناسی و مقایسه زبان اوستایی با فارسی باستان از سویی و مقایسه این زبان با زبان های شرقی دوره میانه از سوی دیگر، مسلم می گردد که اوستایی زبانی متعلق به مشرق ایران بوده است. بنا به روایت اوستا و کتاب های پهلوی، همه مطلب های این کتاب را اورمزد (اهوره مزدا) به زرتشت الهام و ابلاغ کرده است و
در مورد زمان قدیم ترین بخش های اوستا به یقین نمی توان اظهار نظر کرد. به احتمال زیاد وی در حدود ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد می زیسته است. این زمان سلسله ای به اسم کوی (یا کی، جمع آن کیان به زبان پهلوی) از اهالی سیستان بر ایرانویچ فرمانروایی می کردند که آخرین شاه آن وِشتاسپَه (گشتاسب) نام داشته است. زرتشت در زمان وی ظهور کرد ودین خود را بر او عرضه داشت. همه اوستا از نظر زبان یک دست نیست، بعضی قسمت ها دارای سبکی کهته تر و از نظر دستوری دارای زبانی است که با قواعد دستوری صحیحِ اوستا بیشتر مطابقت دارد. در برابر، در برخی بخش ها قواعد دستوری چندان مراعات نشده است. علت تفاوت زبانی میان متون اوستایی را می توان به دو عامل نسبت دارد. یکی این که قدمت بعضی از آثار بیشتر از دسته دیگر است و دیگر این که شاید اختلاف لهجه میان این دو دسته آثار وجود داشته است. اوستایی که اکنون در دست است، تنها یک چهارم کتابی است که در دوره ساسانیان وجود داشته است. چنین نظری مبتنی بر مقایسه ای است میان خلاصه ای از اوستای ساسانی به پهلوی که در کتاب هشتم دینکرد آمده، با آنچه اکنون موجود است. اوستای موجود شامل متونی است که خصوصاً در مراسم دینی و عبادی ا
ز آن ها استفاده می شود و آن را بخ پنج بخش نقسیم می کنند: "یَسن ها"، "ویسَپَرد"، "وَندیداد"، "یَشت ها" و "خرده اوستا". از سوی دیگر، متون اوستایی را براساس ویژگی ها وقدمت زبانی می توان به دو دسته متون گاهانی و متون اوستایی متاخر تقسیم کرد. اوستا و تاریخ ملی و اساطیری ایران. "اوستا" نخستین و کهن ترین کتابی است که روایت های ایرانی و داستان های ملی و حماسی این سرزمین در آن تدوین شده است. در این کتاب از نبرد میان عنبر نیکی و بدی - ایرانی ها و دیوهای مازندران و دروغ پرستان ورَنَ (در زبان اوستایی، نام سرزمینی است) و از پهلوان های ایران و توران - حکایت شده و بیشتر این جنگ ها در میدان معین و مشخصی روی داده است. این روایت ها اصولاً به ساکنان شمال شرقی ایران و وطن "اوستا" یعنی ایران ویج تعلق داشتند و از افسانه ها و داستان های غرب و جنوب ایران که در آثار مورخ های یونانی بدان اشاره شده است، در این کتاب اثری دیده نمی شود. سروده های اوستایی حاوی مضمون های ادبی است که در دوران هند و ایرانی و حتی هند و اروپایی می توان آن ها را پی گرفت. شروو ساختار اصلی اشعار را به ساختار نخستین یونان، یعنی اشعار هومری، تشبیه کرده است و حتی بخش
های مختلف این دو گروه شعری مانند مقدمه یا بخش حماسی - مشتمل بر توصیف کردارهای خدایان یا انسان ها - را کاملاً قابل انطباق بر یکدیگر دانسته است. سنجش "اوستا" و "ودا" (کتاب مقدس هندوها) نیز از وجود پهلوان های مشترک ایرانی ها و هندوها، پیش از جدایی دو قوم از یکدیگر، حکایت دارد. پهلوانانی مانند جم و آبتین و نظایر این ها که برای هر یک از آن ها داستانی خاص تداول داشته است. جم شخصیتی اسطوره ای و هندوایرانی و بنابر باوری های نیاکان مشترک این دو قوم، نخستین انسان و در یشت های کهن نخستین شاه است. در "اوستا" با دو تصویر ناسازگار و ناهماهنگ از این شخصیت افسانه ای روبرو می شویم: بدین ترتیب، در ایران، در زمان تدوین "اوستا"، مجموعه ای از افسانه ها، داستان ها و روایت های تاریخی با نظم و ترتیب نسبی در افواء رواج داشت که تاریخ ملی و روایی ایران را از آغاز آفرینش تا زمان ظهرو زرتشت تبیین می کرد. این تاریخ داستانی به هنگام تألیف و تدوین "اوستا" مورد استفاده قرار می گرفت و در نتیجه افسانه های کهن ایرانی و قدیم ترین گزارش دربارهٔ تاریخ اساطیری و افسانه ای ایران، نخستین بار در این کتاب صورت مدون یافتند. در "اوستا" نام اشخاص اساطیری
بسیاری ذکر شده که برخی از آن ها را (نظیر فهرست نام های مذکور در آبان یشت) بعدها، در هیچ مورد دیگری نمی بینیم. اما تعداد بسیاری از این اسامی و اشخاص بار دیگر در ترجمه عربی داستان های فارسی و در شاهنامه مشاهده می شوند. این مطلب حکایت از آن دارد که تدوین کنندگان متن مقدس این افسانه و قهرمان های اساطیری آن ها را، از آغاز جهان تا ظهور زرتشت، مانند تاریخی مسلسل با ترتیبی معین می شناختند. بررسی کتاب "اوستا" و ادبیات دینی به زبان پهلوی فرایند رشد و نشو و نمای این تاریخ افسانه ای را تا آن هنگام که در شاهکار فردوسی راه می یابد، نشان می دهد. گاهان (سروده زرتشت) از نظر سبک، کهن ترین بخش "اوستا" به شمار می آید اما یشت ها که مجموعه ای از سرودهایی در ستایش برخی ایزدان پیش-زرتشتی است، از دورانی بسیار پیشتر از زرتشت بر جای مانده است. گرچه سرایش آن ها در شکل کنونی ممکن است پس از روزگار زرتشتی دارد، ناگفته نماند که نسخه موجود یشت ها رنگ و صبغه زرتشتی دارد، اما پیداست که این افسانه ها در روزهای شرک و بت پرستی و نیز در دوره پهلوانی پیش از زرتشت در ایران نواحی شرق محبوبیت داشته اند. در این اسطوره ها و افسانه ها که سراینده های ناش
ناس یشت ها سروده اند و خنیاگرهای دوره های مختلف سینه به سینه انتقال داده اند، هسته و چهارچوب کلی تاریخ روایی ملی و حماسه ملی ایران و پی آیی شخصیت ها با ترتیبی زمانی بیان شده است. در "اوستا" نام اشخاص اساطیری بسیاری ذکر شده که برخی از آن ها را (نظیر فهرست نام های مذکور در آبان یشت) بعدها، در هیچ مورد دیگری نمی بینیم. اما تعداد بسیاری از این اسامی و اشخاص بار دیگر در ترجمه عربی داستان های فارسی و در شاهنامه مشاهده می شوند. این مطلب حکایت از آن دارد که تدوین کنندگان متن مقدس این افسانه و قهرمان های اساطیری آن ها را، از آغاز جهان تا ظهور زرتشت، مانند تاریخی مسلسل با ترتیبی معین می شناختند. بررسی کتاب "اوستا" و ادبیات دینی به زبان پهلوی فرایند رشد و نشو و نمای این تاریخ افسانه ای را تا آن هنگام که در شاهکار فردوسی راه می یابد، نشان می دهد. گاهان، سروده زرتشت، از نظر سبک، کهن ترین بخش "اوستا" به شمار می آید اما یشت ها که مجموعه ای از سرودهایی در ستایش برخی ایزدان پیش-زرتشتی است، از دورانی بسیار پیشتر از زرتشت بر جای مانده است. پس از تدوین بخش های مختلف یشت ها یک باره که مشحون است، از داستان های حماسی و ملی ایران، د
نباله این روایت ها یک باره قطع نشده و از شمال شرق و مشرق ایران در سایر نقاط ایران رواج یافته و به صورت تازه ای درآمده و عناصر ساسانی و اسلامی دیده می شود. برای نمونه از داستان هخامنش نیای شاه های هخامنشی می توان یاد کرد که بنابر گزارش آئلیان، مورخ یونانی، شاهینی او را تربیت کرده و در شاهنامه همین مضمون در داستان زندگی پدر رستم که او را سیمرغ پرورده است، دیده می شود و با شباهت بساری که میان داستان زندگی کوروش و کیخسرو و حتی مضمون شباهتی چون انتقام گرفتن آن ها از جد مادری شان به چشم می خورد. داستان های اوستایی. دوره حماسی کیانی ادبیات برجسته ترین دوران پهلوانی را در روایت های ایرانی در بر می گیرد. این ادبیات احتمالاً ریشه در شعرهایی داشته که در ستایش دلاوری ها و ماجراهای پادشاه های کیانی بوده و خنیاگرانی که به دربارهای ایشان آمد و شد می کردند، آن ها را می خواندن. گرچه سندی تاریخی یا مدرکی تأییدکننده برای رویدادهای این دوره و تاریخ، یا میهن دقیق کیانیان در دست نداریم، اما دلیلی برای تردید در درستی اساس کرده های ایشان آنگونه که در "اوستا"، یا بعدها در "شاهنامه"، روایت شده است، در دست نیست. با مطالعه تطبیقی ادب په
لوانی به درک و دریافتی از محیط و ماهیت انتقال افسانه های کیانی می توان دست یافت. از خلاصه ای که "دینکرد" از "اوستا" به دست می دهد، آشکار است که داستان های کیانی کم و بیش به صورتی که بعدها در خدای نامه آمده، در "اوستا" وجود داشته است. گسترش آیین زرتشتی از عوامل مهم توسعه و تعمیم این داستان ها در ایران بوده و به ویژه داستان های نقاط دیگر، پس از پذیرش این کیش، به صورت داستان های دیویَسنان و فرهنگ مطرود درآمده و به سرعت نابود شده است. چنان که هنگام به شاهی رسیدن ساسانیان، ایرانی ها از تاریخ خود، کم و بیش همان مطالبی را می دانستند که بعدها در خدای نامه ثبت شد و بازنمون آن در شاهنامه دیده می شود. تاریخ حماسی روزگار پیش از زرتشت، در این مجموعه به دو بخش تقسیم شده است: در بخش نخست با اساطیری روبرو می شویم که صبغه تاریخ به خود گرفته است و در بخش دوم با داستان های مرتبط با کیانیان پرداخته شده است. کریستین سن داستان کیانیان را در "اوستا"، تاریخ ایران شرقی می داند که با تصوری افسانه ای پرداخته شده است. در یشت ها از هشت کوی، به شرح زیر نام برده شده است: کی قباد، کی اپیوه، کی کاووس، کی آرش، کی پشین، کی ویارش، کی سیاوش، و ک
ی خسرو (یشت ۱۳، بند ۱۳۲؛ یشت ۱۹، بند ۷۱). این سلسله شاهی که نام آن ها همواره با لقب کی (=کوی، یعنی شاه در ایران شرقی) همراه می آید شخصیت هایی اند که نخستین بار رنگ تاریخی به افسانه های حماسی می دهند. در داستان های پراکنده ای که در یشت ها نقل شده است، طرحی از نوعی ترتیب تاریخی مشاهده می شود. پس از داستان های مربوط به هشت کوی نام برده، خلأئی دیده می شود تا هنگام ظهور زرتشت که در آن هنگام زمام امور در دست چند کوی به صورت ملوک الطوایفی است و گشتاسب حامی زرتشت یکی از آن چند شاه است. روحانی هایی که به آئین زرتشت گرویدند به هنگام استنتاخ یشت ها، سروده هایی به شیوه شعرهای حماسی باستان سرودند و ضمن آن چگونگی گسترش آئین زرتشت و کارکیایی های گشتاسب را شرح دادند و سروده های حماسی پیش از زرتشت را نیز بر آن ها افزودند و به تلفیق عقاید پیش-زرتشتی و زرتشتی پرداختند. پس از ظهور زرتشت آخرین دوره حماسی با دلاوری های گشتاسب و پسرش اسفندیار و برادرش زریر، و پسر زریر - بستور - در نبرد علیه دشمنان آیین نو آغاز می شود (یشت ۱۷). عصر گشتاسب پایان دوره از تاریخ جهان و آعاز دوره ای دیگر است. پیش از او، هشت کوی یاد شده، پیوسته با ترتیبی
معین آمده اند. تسلسل و جانشینی فرمانرواهای دوره های نخستین و پهلوان ها بنابر ترتیبی که در کتاب "اوستا" به هنگام اجرای مراسم یزش و قربانی کردن برای ایزدان از آنان نام برده می شود تا حدودی تثبیت شده است. به نظر کریستین سن، نوعی برداشت کیهانی، در ورای این نظم و توالی تاریخی که طی آن نخستین تاریخ جهان و سپس تاریخ ایران، از آغاز تا ظهور زرتشت، مطرح شده است، دیده می شود. تاریخ شش هزار ساله این جهان با آمدن زرتشت به دو دوره سه هزار ساله بخش می شود. ناگفته نماند که پیش از پیدایش این جهان سه هزار سال از عمر عالم گذشته بود و هزاره آخر آن با آفرینش و مرگ کیومرث، نمونه نخستین انسان مشخص شده است. هزاره نخست تاریخ جهان با شهریاری جم آغاز می شد اما بعدها هوشنگ و تهمورث مقدم شمرده شدند و هزاره نخست به دوران پادشاهی این سه تن بخش شد. هزاره بعدی، هزاره شوم ضحاک است و هزاره سوم با شهریاری فریدون آغاز می شود. در یشت ها پس از فریدون، از گرشاسب نام برده می شود که به نظر می رسد در شمار شاهان به حساب نمی آید. پس از او شاهی هشت کوی یاد شده به نظر می رسد در شمار شاهان به حساب نمی اید. پس از او شاهی هشت کوی یاد شده است تا پادشاهی گشتاس
ب و ظهور زرتشت و هزار سوم به پایان می رسد. در پایان هر هزاره از دوران سه هزار ساله فرجامین یکی از سوشیانت که از تبار زرتشت اند، ظهور می کند تا ستیزه نهایی میان نیک و بد را به فرجام رسانند. در یشت سیزدهم (فروردین یشت) از فروهرهای همه پاکان از کیومرث تا زمان سوشیانت یاد شده و بدین طریق تصویری از این برداشت تاریخ جهان ارائه شده است و در یشت نوزدهم (زامیاد یشت) تاریخ اجمالی پادشاهی ایران آمده است که دارمستتر آن را با تلخیص شاهنامه برابر می داند. در یشت نه، پانزده و هفده و نیز در متن متاخز اوستایی ائوگمدثه چه (به معنی «بر زبان می آوریم، بیان می داریم») اشارت پراکنده ای به شخصیت های تاریخ ملی ایران شده است. در اوستای مکتوب دوره ساسانی که به صورت سه کتاب بزرگ تدوین شده و هر یک شامل هفت نَسک (بخش) بود، آگاهی بیشتری دربارهٔ این مطالب وجود داشت. خلاصه ای از این بیست و یک نَسک در کتاب هشتم و نهم دینکرد و خلاصه ای از تاریخ اساطیری ایران در کتاب هفتم دینکرد به زبان فارسی میانه آمده است. از مطالب دینکرد چنین برمی آید که دامدادنسک و چهردادنسک و سودگر نسک از اوستای کهن اختصاص به مسایل آفرینش، رستاخیز و کارنامه پهلوان های ملی
داشته است. فهرستی از نام های همه پادشاهان پیشدادی و کیانی به همان ترتیبی که بعدها در منابع اسلامی ظاهر می شوند در چهردادنسک وجود داشته که خلاصه آن در دینکرد (کتاب هشتم) آمده است. در یشت های آغازین که دیرتر از گاهان تصنیف شده اند اما پایه و اساس آن ها کهن تر از سرودهای گاهانی است، این شاهان و پهلوانان غالباً اساطیری ضمن عبارت های کلیشه ای معرفی شده اند که به ایزدان گوناگون یزش می برد و برای آن ها قربانی می کنند و یاری آن ها را برای رسیدن به هدفی خاص یا فایق آمدن بر مشکلی، که به اختصار بیان شده است، طلب می کنند. این عبارات در چند یشت متفاوت یا چندین بار در یک یشت آمده است. داستان هایی که در یشت ها آمده، معمولاً بسیار کوتاه است و تا پایان بیان نگردیده بلکه فقط اشاراتی ضمنی به آن ها شده و بیشتر به صورتی چنان مبهم است که برای ما نامفهوم باقی می ماند مگر آنکه با ظهور دوباره در شاهنامه یا ادبیات پهلوی روشن شود. مشخص است که به هنگام نوشتن یشت ها این داستان ها آنچنان شناخته بودند که اشاره ای برای به خاطر آوردن آن ها بسنده بوده است. برای نمونه: داستان خلاصه ای مثل پااوروه که روشن نیست چرا فریدون او را به شکل کرکس درآو
رد یا داستان آرش کمانگیر که در تیشتر یشت (بند ۶) تنها در تشبیهی بدان اشاره شده است. اما روایت کامل تر آن را در مآخذ پهلوی و فارسی در دست داریم. فقدان جزئیات در داستان های یشت ها به توضیح متفاوت بازمی گردد: گرشویچ نظر کریستن سن را تا آنجا می پذیرد که بخشی از فرهنگ اوستایی فقط در نوشته های زرتشتی به زبان فارسی میانه باقی مانده است و نویسنده های آن ها بیشتر مطالبی را که در "اوستا" می خوانیم، تکمیل می کنند. اما آگاهی های بیشتری که گزارشگرهای پهلی زبان دربارهٔ دوره کیانیان نقل کرده اند الزاماً به بخش های گمشده "اوستا" بر نمی گردد: بخشی از این آگاهی ها ممکن است از آن حلقه داستانی اخذ شده باشد که خنیاگران ساسانی سینه به سینه نقل می کرده اند و تا اندازه ای در شاهنامه نیز بر جای مانده است. حتی در دوره های کهن احتمال دارد که نویسندگان روحانی زرتشتی گه گاه از شاعرهای درباری الهام گرفته باشند و شاید هم شعرای درباری از آنچه روحانی ها قرائت می کرده اند تأثیر پذیرفته باشند؛ بنابراین می توان حدس زد که در تدوین یشت ها سنت های گوناگون دینی و ادبی در کار بوده است. اصولاً نقل روایت ها و اساطیر کهن به اختصار و به صورت پند و اندرز
و تمثیل در کتاب های مقدس مانند ودا و آثار پیامبرهای بنی اسرائیل نیز رایج بوده است. در فصل های نه تا یازده یسنا و در فرگرد دوم وندیداد بخش های بسیار کهن دیگری در ارتباط با افسانه ها و اسطوره های روزگار بیش از زرتشت مشاهده می شود. سه فصل نام برده یسنا، یشتی دربارهٔ هوم. تجسم ایزدینه افشره هستی بخش گیاه هوم، را در بر می گیرد. افسانه ضحاک و فریدون (یسن ۹، بند ۷) و افسانه ثریته از خاندان سام و دو پسر او اورواخشیه (هیربد و قانونگذار) و گرشاسب (پهلوان نیرمند و دارند گرز با گیسوان مجعد و نمونه آریایی هرکول؛ یسن ۱۹، بندهای ۹–۱۰) نمونه هایی از افسانه های اوستایی اند که به عصر هندوایرانی می رسند. در اوستا از هوشنگ، کشنده دیوها و براندازنده دشمنهای دین و آئین در سرزمین مازندران، نام برده شده است که پیشداد به معنای «نخستین آفریده» لقب دارد یا از تهمورث که اهریمن را به هیئت اسبی درآورده بود و سی سال بر پشت او گرد جهن می گشت (یشت ۱۹، بند ۲۶–۲۹). در یشت ها از افراسیاب پادشاه تورانی و کشته شدن سیاوش به دست او یاد شده است (یشت ۱۹ُ، بند ۷۷؛ یشت ۱۷، بند ۴۲). افراسیاب سرانجام به دست ایزدهوم گرفتار می شود (یشت ۱۷، بندهای ۳۷–۳۹).
حماسه کیانیان (کیان جمع کی و معاد با واژه کویان است) که بخش هایی از آن، به صورتی پراکنده، در یشت ها بازمانده است، با پیروزی کیخسرو و درگرفتن انتقام خون پدر از جد مادریش، افراسیاب، پایان می پذیرد (یشت ۱۹، بندهای ۷۳–۷۷). می توان گفت که در مجموع شخصیت های اساطیری و داستانی اوستایی و به طور کلی داستان های نقل شده در کتاب اوستا از ریشه هندوایرانی اند و به دوران بسیار کهن نیاکن مشترک هندی ها و ایرانی ها بازمی گردند و پس از جدایی این دو قوم از یکدیگر داستان ها و شخصیت های داستانی بومی نیز به این مجموعه افزوده شده است. جم به عنوان نخستین مرد نخستین میرنده نیز محسوب می شد از اینرو در آرای هندی ها فرمانروای جهان مرده ها شده است. در ورای روایت های ایرانی به پنداره ای برمی خوریم که همانندش در فرهنگ عامیانه مردم های ابتدایی نیز به چشم می خورد. نخستین مرد در آغاز برای جاودانگی و نامیرایی آفریده شده بود؛ ولی این افسانه ابتدایی تحولی دوجانبه پیدا کرده است. در اوستا نیز دو تصور ناسازگار و ناهماهنگ از این شخصیت افسانه ای می بینم. در این کتاب جم نخستین مرد نیست، بلکه اولین پادشاه جهان است. پدر او وی وهنت نخستین کسی است که افشره
گیاه هوم را برای جهان مادی تهیه کرد و به پاداش، پسرش جم بدو ارزانی شد که شهریار و خوب رمه و خورشیددیدار لقب دارد. بنابر افسانه اصلی پادشاهی او که هزار سال انجامید زورگار بی مرگی یا بهشت این جهانی بود؛ ولی این روزگار شادکامی و خوشبختی صرف سرآمد. برای چنین فرجام شوم و اندوهباری تنها یک توجیه می توان یافت. جمشید به علت ارتکاب گناهی بزرگ خوشبختی خود و همه مردم ها را تباه ساخت. افسانه جم آنچنان که در یشت ۱۹، بندهای ۳۰–۳۴ آمده است، چنین است. فر شاهی مزدا آفریده به جم پیوست: فر شاهی ۳ بار به صورت مرغی جمشید را ترک گفت، بار نخست ایزدمهر، بار دوم فریدون و بار سوم گشتاسب نریمان آن را گرفت و سیپیتوره که اهرمن (مینوی پلید) او را از پی جم فرستاده بود، جمشید را گرفته به دو نیم کرد و این چنین جم در پتیارگی بمرد. نکته جالبی از داستان جم در نخستین بخش فرگرد دوم وندیداد (۱–۱۹) به صورت شعری بس آشفته و مغشوش بازگو شده است. روایت وندیداد گزارشی از اوضاع و احوالی است که چندین بار در دوران ماقبل تاریخ رخ داده و سرانجام به مهاجرت دست جمعی جمشید به فرمان اهوره مزدا با افزارهای جادویی سه بار زمین را که از بهر مردم ها، جانورها و آتش ه
ای مقدس تنگ شده بود، فراخ کرد. در بخش دیگر روایت رستاخیز و آخرت به عهده جمشید واگذار شده است. اهوره مزدا در انجمنی از ایزدان و بهترین مردان جم را از رسیدن زمستانی مرگبار که جهان آلوده استومند را نابود خواهد کرد آگاه می کند و او را فرمان می دهد و می آموزد که وَری بسازد (این ور که جایگاهش در گزارش قید نشده و نوعی پناهگاه دست نیافتنی است) و مایه و اَخیج جهان فرشگرد یعنی مردمان، جانوران، گیاهان و برگزیده ترین نمونه همه دام ها و آتش های سرخ را از آن جایگاه بازآورد. در این روایت ساکنان وَرِجَمکرد (پناهگاهی که به دستور جمشید ساخته شده است) از بی مرگی و سعادت مطلق برخوردارند و آنانند که پس از پایان زمستان پرگزند از نو جهان را پرخواهند کرد. این افسانه که در زمان های بعدی استنتاخ شده و پر از تحریف است و در سرتاسر آن وزن اصلی شعر اوستایی جز در مواردی نادر رعایت نشده و قدمتش از افسانه دیگر کم تر نیست. اندیشه ویرانی یکسره جهان به وسیله زمستانی سخت و وحشتناک در سرزمین های شمالی به وجود آمد و از همین نواحی است مهاجرت های آریایی در ترکستان و سیبری جنوبی که زمستان های بس دراز دارند، آغاز شده است.
عنصر کوپرنیسیم عنصری مصنوعی است که در رآکتورهای هسته ای تولید می شود و در نتیجه هیچ ایزوتوپ پایداری نداشته و جرم اتمی استاندارد برای آن قابل تعریف نیست. نخستین ایزوتوپ شناسایی شده این عنصر ۲۷۷Cn بود که در سال ۱۹۹۶ میلادی تولید و ردیابی شد. تاکنون ۶ ایزوتوپ و دو ایزومر هسته ای از کوپرنیسیم شناسایی شده است که پایدارترین ایزوتوپ در این میان ۲۸۵Cn با نیمه عمر ۲۹ ثانیه است.
عنصر رونتگنیم عنصری مصنوعی است که در رآکتورهای هسته ای تولید می شود و در نتیجه هیچ ایزوتوپ پایداری نداشته و جرم اتمی استاندارد برای آن قابل تعریف نیست. نخستین ایزوتوپ شناسایی شده این عنصر ۲۷۲Rg بود که در سال ۱۹۹۴ میلادی تولید و ردیابی شد. تاکنون ۷ ایزوتوپ (۲۷۲Rg تا ۲۸۲Rg) از رونتگنیم شناسایی شده است که پایدارترین ایزوتوپ در این میان ۲۸۱Rg با نیمه عمر ۲۶ ثانیه است.