Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
م، او سردسته آن گروه از دیلمیان که با خلافت عباسی سر ناسازگاری داشتند محسوب می شد. محمد سرانجام علی را کُشت. پس ازاین، خسروفیروز، دیگر حاکم جستانی که بر قسمتی از طارم حکومت داشت، علیه محمد شورش کرد؛ اما خسروفیروز نیز در جنگی با محمد کشته شد و پس از او پسرش مهدی به خونخواهی پدر و عمو به جنگ محمد رفت و او نیز شکست خورد به اسفار شیرویه پناهنده شد. این جنگ ها ۹ سال به طول انجامیدند و سرانجام محمد در سال ۳۱۶، بر اکثریت بلاد دیلم حاکم شد و جستانیان به هوسم و بخش محدودی از رودبار عقب رانده شدند. اسفار شیرویه در سال ۳۱۶ ماکان کاکی را در ری شکست داد و بر آن شهر حاکم شد. دراین هنگام محمد قلعهٔ الموت را تصرف و برادرزاده اش، مهدی بن مالک بن محمد، مشهور به سیاه چشم را بر آن قلعه حاکم کرد. اسفار درپی فتوحات خود بود تصمیم گرفت به رودبار و طارم حمله، و آن مناطق را تحت استیلای خود درآورد. اما فتح قلعه های مستحکمی همچون شمیران و الموت با جنگ ممکن نبود، لذا اسفار ابتدا از طریق صلح و دوستی وارد شد و سپس در فرصتی مناسب، به الموت حمله و سیاه چشم را به قتل رساند. پس از الموت، اسفار درصدد فتح شمیران برآمد و طبق معمول از راه مصالحه و
ارد شد و برادرش شیرزاد و مرداویج را با هدف اخذ پول یا کسب بیعت، به نزد محمد فرستاد؛ و خودش با سپاهی بزرگ در نزدیکی منطقه آماده شد تا درصورت عدم اطاعت محمد، حمله کرده و او را دستگیر کند. اما محمد در مذاکره با مردوایچ، ضمن یاداوری ستم های اسفار به مسلمانان، به او پیشنهاد داد درصورت ترک محاصره، کمک خواهد کرد تا اسفار را شکست داده و جایگزینش شود. مرداویج که خودش نیز دل خوشی از اسفار نداشت، این پیشنهاد را پذیرفت و با محمد بن مسافر و ماکان کاکی متحد شد. او ابتدا شیرزاد، برادر اسفار، و سایر فرماندهان سپاه اعزامی را به قتل رساند و سپس علیه اسفار قیام کرد. محمد، ماکان و مرداویج، در جنگی که در سال ۳۱۸ در اطراف قزوین یا در نزدیکی ری رخ داد، اسفار را شکست دادند. اسفار متواری شد اکثریت سپاهیانش به مرداویج ملحق شدند. مدتی بعد در سال ۳۱۹، اسفار درحالی که تلاش می کرد الموت را فتح کند، کشته شد. پس ازاین مشخص نیست که آیا محمد و فرزندانش در لشکرکشی های مرداویج در مرکز و غرب ایران از سال ۳۱۹ تا ۳۲۳ شرکت داشته اند یا نه، اما ابن مسکویه از حضور بلسوار (پیل سَوار) بن مالک بن مسافر در سپاه وشمگیر در لشکرکشی وی به آذربایجان خبر می ده
د که این نشان دهندهٔ آن است که محمد و وشمگیر با یکدیگر در صلح بوده اند. هرچند از سرنوشت محمد درطی سال های ۳۱۹ تا ۳۳۰ اطلاعی در منابع نیست، ولی مشخص است که او دراین مدت درصدد تثبیت و تحکیم قدرت خود در قلعه شمیران و مناطق اطراف بوده است. سقوط محمد. در سال ۳۳۰ ه .ق پسران محمد بن مسافر، مرزبان و وهسودان، با حمایت مادرشان خراسویه، علیه او توطئه، و از حکومت ساقطش کردند. ابن مسکویه علت این توطئه بدرفتاری و سخت گیری های دائمی محمد و ترس پسرانش از او عنوان کرده است. محمد فرمان روایی باخرد، هوشیار و آبادی دوست، ولی بی رحم و درشت خوی بوده است. پس دستگیری محمد بن مسافر حکومت در طارم، در دست وهسودان بن محمد قرار گرفت؛ وی محمد را در قلعه ای محبوس کرد. در همان سال (۳۳۰ ه .ق) مرزبان با حمله به آذربایجان، قلمرو سلّاریان را گسترش داد. به روایت مسعر بن مهلهل، سیاح معروف عرب، محمد هرکجا آثار هنری زیبا می دید، هنروران آن آثار با پول زیاد به قلعه شمیران می آورد ولی زمانی که آنها وارد قلعه می شدند، دیگر هرگز اجازه خروج از قلعه را به آنها نمی داد. او حتی فرزندان رعایا را از خانواده هایشان جدا می کرد و به صنعتگران و هنروران می سپرد ت
ا کار یاد بگیرند. پس از سقوط محمد، پسرانش مرزبان و وهسودان، این افراد که تعدادشان حدود پنج هزار نفر بوده را از قلعه آزاد کردند و آزادشدگان برای آن دو بسیار دعا کردند. دخل محمد بسیار و خرج او اندک بوده. مسعر همچنین از کوشک های قلعه شمیران بسیار تعریف می کند و آن را دارای قریب به سه هزار خانهٔ بزرگ و کوچک می داند. مرزبان بن محمد. فتح آذربایجان. پس از قتل یوسف بن ابی الساج، حاکم ساجیان، در سال ۳۱۵، حکومت او در آذربایجان تا سال ۳۲۳ بین نزدیکانش دست به دست شد. پس از قتل آخرین آنها، آذربایجان صحنه نبرد میان کردها، دیلمی ها، و حمدانیان شد و ازطرفی هیچ حاکم رسمی ازسوی خلافت برای آذربایجان تعیین نشده بود. دیسم الکردی با استفاده از همین خلأ قدرت حاکم آذربایجان شد. دیسم از خوارج بود ولی وزیری اسماعیلی داشت و دیلمیانی که از زمان وشمگیر در سپاه او بودند به سبب مذهب خارجی دیسم از او تنفر داشتند. وزیر دیسم از آذربایجان فرار کرده و به مرزبان پیوست و او را به فتح آذربایجان ترغیب کرد. پس از آن دیلمیان سپاه دیسم نیز به مرزبان ملحق شدند و بدین صورت، شکست دیسم قطعی شد. بدین ترتیب، مرزبان با استفاده از شکاف های قومی و مذهبی میان س
پاه دیسم، حمایت های برادرش صعلوک (که از سال ۳۲۶ از سرکردگان سپاه دیسم بود) و برخی عوامل دیگر، آذربایجان را فتح کرد. مرزبان، دوین، اردبیل و تبریز را تصرف کرد و سپس قدرت خود را به بردعه، دربند و همچنین مناطق شمال غربی آذربایجان تسری داد و شروانشاهان نیز تحت فرمان او درآمدند. او پس از فتح آذربایجان، در همان سال ۳۳۰ که دیسم را شکست داده بود، سلسلهٔ ساجیان را نیز منقرض کرد. وهسودان بن محمد نیز در طارم با آنکه حریف قدرتمندی مانند رکن الدوله را درمقابل خود داشت، با قدرت حکمرانی می کرد و زنجان، ابهر، سهرورد و همچنین بخشی از قزوین را تصرف کرد و چندین قلعه جدید ساخت. بدین ترتیب، حکومت سلاریان که در طارم تأسیس شده بود، ضمن مناطق فتح شده توسط مرزبان، زنجان، ابهر، سهرورد و بیشتر مناطق دیلمستان نیز در تصرف آنها بود. تهاجم روس ها. در سال ۳۳۲، روس ها چهارمین حملهٔ خود به سرزمین های اسلامی را آغاز کردند. روس ها دراین زمان ملت بزرگ و مشهوری نبوده اند و در سرزمین های بالتیک، صدها فرسنگ دور از آران زندگی می کردند. زمانی که کشتی های آنها به ساحل رود کر نزدیک شد، حاکم بردعه به همراه ۵۰۰ دیلمی، ۵۰۰ کرد و صعلوک و ۳۰۰۰ نیروی داوطلب ب
ه جنگ آنها رفت؛ ولی مسلمانان در کمتر از یک ساعت شکست خورده و بازماندگان به شهر گریختند. حقیقت این بود که مسلمانان روس ها را دست کم گرفته بودند و آنها را مشابه ارمنیان یا رومیان تصور می کردند درحالی که چنین نبود. ابن مسکویه نوشته است ملتی خشن و قدرتمند هستند که شکست را نمی شناسند و هر فرد از آنها در جنگ یا می کشد یا کشته می شود. روس ها با تعقیب فراریان به بردعه وارد شدند و آن شهر را تصرف کردند. به گفته ابن مسکویه به نقل از یکی از شاهدان عینی، روس ها به مردم گفته بودند که با آنها مشکل مذهبی ندارند و درصورت اطاعت مردم، با آنها خوش رفتاری خواهند بود. پس از تثبیت قدرت آنان در بردعه، مسلمانان برای بازپس گیری شهر حمله می کردند و روس ها نیز آنها را شکست می دادند؛ دراین میان مردم بردعه هم با دیدن حملهٔ مسلمانان، تکبیر می گفتند و با پرتاب سنگ به سوی روس ها آنها را آزار می دادند. روس ها خواستار توقف این اقدام و عدم دخالت مردم در جنگ بودند، ولی اکثریت مردم بردعه به حرف روس ها اهمیتی نمی دادند. سرانجام روس ها از مردم خواستند درطی سه روز بردعه را ترک کنند. کسانی که مرکب داشتند از بردعه گریختند، ولی اکثریت مردم در شهر باقی
ماندند. در روز چهارم، روس ها دست به قتل عام گسترده ای زدند و بسیاری را کشتند؛ و به زنان و کودکان نیز رحمی نمی کردند. روسان قریب به ۱۰ هزار نفر از زنان و غلامان را به دژ داخل شهر بردند و بقیه را به مسجد جامع برده، و خواستند هرکس جان خود را با پول بخرد و هرکس از دادن پول امتناع می کرد را می کشتند. روسان طوری محارم زنان مسلمان را هتک حرمت کردند که هیچ مشرکی تا آن زمان نکرده بود. اخبار این جنایت باعث تأثر همگانی در جهان اسلام شد؛ لذا سالار مرزبان، فرمان بسیج همگانی صادر کرد و سپاهی ۳۰ هزار نفره از مجاهدان و جنگجویان داوطلب تشکیل داد و راهی بردعه شد. سپاه مرزبان چندین بار با روس ها حمله کردند اما این سپاه بزرگ هم برای موفقیت چندانی کسب نکرد و هربار حمله می کرد شکست می خورد و بدین ترتیب جنگ مدت زیادی ادامه یافت. روس ها که در خوردن میوه زیاده روی کرده بودند، دچار وبا شدند و این مسئله تعداد آنها را کاهش داد درادامه مرزبان تلاش کرد روسان را فریب دهد، او به ظاهر عقب نشینی کرد و عده ای از نیروهایش را همان جا کمین کردند تا زمانی که روس ها به تعقیب مرزبان پرداختند سپاه کمین کرده یورش برده و مرزبان هم پس از مدتی برگردد و ر
وس ها را شکست دهند؛ ولی روس ها در تله نیافتادند و مرزبان فرار کرد؛ ولی با سپاهی از دیلمیان بازگشت و این بار روس ها تلفات زیادی دادند و باقیمانده سپاه روس به دژ بردعه عقب نشینی کردند و دژ نیز توسط مرزبان محاصره شد. روسان میزان زیادی آذوقه در قلعه ذخیره کرده بودند و مشکلی برای محاصرهٔ طولانی مدت نداشتند. دراین هنگام به مرزبان خبر رسید که حمدانیان به آذربایجان حمله، و سلماس را تصرف کرده است. مرزبان اندکی از نیروهایش را باقی گذاشت و برای رفع خطر حمدانیان راه آران را درپیش گرفت. در جنگ کوتاه زمستانی که رخ داد، برف شدیدی شروع به باریدن کرد و باعث فرار سربازان عرب ابن حمدان شد. ازطرفی ابن حمدان نامه ای از پسرعمویش دریافت کرد که از او خواسته بود به دلیل رخ دادن درگیری های جدیدی از آذربایجان عقب نشینی کرده و به موصل برگردد.آن قسمت از قوای مرزبان که مأمور مبارزه با روس ها بودند به محاصره و جنگ ادامه دادند و همزمان، وبا درمیان روس ها شدت یافت. وقتی تعداد روسان به طرز قابل ملاحظه ای کاهش یافت، سرانجام شبانه از قلعه بیرون آمده و به سوی رود کر که کشتی ها و کشتی بانانشان در آنجا قرار داشتند حرکت کردند. حملات روس ها گرچه در
نوشته های مورخان و جغرافی دانان بازتاب گسترده ای نداشت؛ ولی درمیان شاعران آرانی، داشت. برای مثال نظامی گنجوی اشعاری درهمین باره سروده است: حضور روس ها در بردعه بیش از یک سال طول نکشید. کالان کاتواتسی، نیز مدت حضور آنها را ۶ ماه نگاشته؛ فلذا به نظر می رسد روس ها در اواخر بهار یا اوائل تابستان آمدند و در زمستان از منطقه خارج شدند. حملهٔ روس ها وضعیت اقتصادی منطقه را تحت تأثیر قرار داد. بردعه موقعیت و ماهیت خود را به عنوان یک شهر بزرگ از دست داد و این موقعیت، به گنجه رسید. بردعه شهر بزرگ و آبادی بود و ازلحاظ عظمت مشابه بغداد و اصفهان بود؛ اما در این جنگ، تخریب شد و جمعیت آن به یک دهم کاهش یافت. حمله به ری، اسارت و مرگ. در سال ۳۳۵، رکن الدوله دیلمی ری را تصرف کرده و بدین ترتیب قلمرو آل بویه را تا آن ناحیه رساند. در سال ۳۳۶ مرزبان پیغامی را برای معزالدوله در بغداد فرستاد که محتوای آن روشن نیست؛ اما به نظر می رسد مرزبان قصد داشته با کمک آل بویه، حمدانیان را از سر راه بردارد. اما محتوای نامه هرچه که بود، معزالدوله را به شدت خشمگین کرد به طوری که به فرستاده مرزبان توهین کرد و دستور داد ریشش را بتراشند. مرزبان بن محمد
مرزبان نیز پس از دانستن این ماجرا تصمیم گرفت برای انتقام گیری، به ری حمله کند. البته انتخاب ری به معنای فراموش کردن بغداد نبود؛ زیرا مرزبان قصد داشت پس از فتح ری به بغداد نیز هجوم ببرد و علت انتخاب ری، نزدیکتر بودن و سهولت دسترسی و حضور برادرش وهسودان برای کمک بود. ازطرفی پناهنده شدن یکی از فرماندهان رکن الدوله به مرزبان و رسیدن نامه های حمایت آمیز ازسوی ری به مرزبان او را برای حمله به ری مصمم تر می کرد. از علل دیگری که مرزبان را به حمله به ری واداشت، می توان آگاهی وی از کشمکش میان نوح بن نصر سامانی و رکن الدوله، غنیمت گرفتن میزان زیادی از اموال و اسلحه های روس ها و مهم تر از این ها، فتح بغداد توسط معزالدوله بود، زیرا مرزبان خود را از فرزندان بویهٔ ماهیگیر کمتر نمی دید. مرزبان پیش از حمله با پدر و برادرش مشورت کرد، محمد او را از این کار منع کرد، ولی مرزبان اهمیتی نداد. مرزبان پیش از حمله، برادرش وهسودان را بر آذربایجان گماشت و سپس راهی ری شد. رکن الدوله به محض اطلاع یافتن از این خبر، از برادرانش و ماکان کاکی و حسن فیروزان درخواست کمک کرد و آن قسمت از نیروهایش که در دامغان بودند را نیز فراخواند، زیرا می دانست
به تنهایی قادر به دفع سپاه بزرگ مرزبان نیست. او باوجوداین که از مکاتبه سردارانش با مرزبان خبر داشت، با آنها برخورد نکرد و آنها نیز فریب خوردند و فکر کردند که رکن الدوله دیلمی|رکن الدوله و مرزبان با هم در شرایط صلح هستند؛ لذا اقدامی علیه رکن الدوله انجام ندادند. رکن الدوله درخواست از مرزبان درخواست صلح کرد و به او پیشنهاد کرد در صورت بازگشت به آذربایجان، ابهر و قزوین و زنجان را به او بدهد. مرزبان نیز فریب خورد و وارد مذاکره شد؛ اما در حینی که نمایندگان طرفین درحال مذاکره بودند، نیروهای کمکی رکن الدوله به یاری او آمدند. رکن الدوله بلافاصله خائنین را دستگیر و به سمت مرزبان در قزوین هجوم برد. مرزبان نیز که نمی توانست عقب نشینی کند به ناچار درگیر شد. در نبرد عده ای زیادی ازجمله پدرزن مرزبان کشته شدند و عده ای گریختند ولی مرزبان به مقاومت ادامه داد تااین که دستگیر، و در سمیرم زندانی شد. این واقعه به سال ۳۳۸ بوده است. پس از اسیر شدن مرزبان، بین فرزندان وی، وهسودان، آل بویه و دیسم بر سر کنترل آذربایجان درگیر شدند. آن عده از سپاهیان فراری مرزبان به فرماندهی جستان بن شرمزن و برخی دیگر محمد بن مسافر را از طارم به اردبی
ل برده و او را حاکم خود کردند. وهسودان نیز از ترس پدر آذربایجان را رها کرد و به طارم بازگشت. اما محمد با سپاهیان آذربایجان نیز بدرفتاری می کرد و درنتیجه سپاهیانش مجدداً او را از حکومت ساقط کردند و حتی قصد کشتنش را داشتند؛ لذا محمد به طارم گریخت. وهسودان نیز محمد را زندانی کرد. سرانجام مرزبان در سال ۳۴۱ پس از خروج محمد از آذربایجان سپاهیان محلی یکی از سرداران مرزبان را به حاکمیت برگزیدند. رکن الدوله پس از آگاهی یافتن از آشفتگی آذربایجان در سال ۳۳۷، سپاهی را برای فتح آذربایجان فرستاد. این مسئله باعث هراس وهسودان شد زیرا بیم آن می رفت که آذربایجان سقوط کند. وهسودان که توانایی مقابله با بوییان را نداشت، دیسم الکردی را که از سال ۳۳۱ در طارم زندانی بود از زندان آزاد کرد بلکه بتواند از نفوذ او میان ایلات کرد علیه آل بویه استفاده کند. سرانجام سپاه بوئیان بدون هیچ موفقیتی به ری بازگشت. درفاصله سال های ۳۳۸ تا ۳۴۲ رکن الدوله با سامانیان درگیر بود و توانایی ادارهٔ آذربایجان را نداشت و وهسودان نیز احتمالاً از ترس حمله رکن الدوله در طارم مانده بود. فلذا دیسم آزادانه در آذربایجان حکومت می نمود و حتی خود را جزئی از دستگاه سل
اریان و نمایندهٔ وهسودان در آذربایجان نمی دانست. در اوایل سال ۳۴۲، مرزبان درپی نقشه ای که مادرش خراسویه کشیده بود، موفق شد از زندان فرار کند و حاکم قلعه را به قتل برساند. همزمان با این اتفاق، یکی از فرماندهان مرزبان موسوم به علی بن میشکی که نزد رکن الدوله زندانی بود، از زندان فرار کرد و به کوه ها رفت. وی با دیلمیان سپاه دیسم مکاتبه کرد و از آنها خواست تا به او ملحق شوند. وی با وهسودان نیز متحد شد و همزمان نامه ای از مرزبان به آنان رسید که آزاد شده است و خواسته بود مقدمات ورودش به آذربایجان فراهم شود. دیسم برای سرکوب شورش دیلمیان به زنجان رفت ولی به دلیل خیانت وزیرش ناچار به بازگشت به اردبیل شد اما در آن شهر هم دیلمیان شورش کردند و دیسم به بردعه فرار کرد. او درادامه تلاش کرد با کمک ارمنیان، با علی بن میشکی مقابله کند ولی مجدداً شکست خورد و به ارمینیه پناه برد. علی بن میشکی به تلاش برای دستگیری دیسم ادامه داد و دیسم پس از آگاهی از این خبر، به بغداد نزد معزالدوله فرار کرد و معزالدوله نیز به او احترام بسیاری می گذاشت وبرای او مقرری تعیین کرده بود. مرزبان هم با رکن الدوله صلح کرد و دخترش را به عقد او درآورد. او تا
زمان بیماری و مرگ در سال ۳۴۶ هجری، حکومت کرد. پیش مرگ مرزبان در سال شورشی در دربند علیه او رخ داد و مرزبان شخصاً برای سرکوب شورش راهی آنجا شد؛ اما در این میان دیسم با تحریک سران برخی قبایل کرد به آذربایجان بازگشت. به دلیل صلح میان مرزبان و بوئیان، معزالدوله سپاهی در اختیار دیسم نگذاشت ولی حمدانیان با این شرط که خطبه به نام آنها کند، سپاهی دراختیار گذاشتند و بدین ترتیب دیسم برای سومین بار حاکم آذربایجان شد ولی حکومت او عمر طولانی نداشت و مرزبان پس از مدتی از دربند بازگشت در جنگی که در اواخر ۴۰۴ یا اوائل ۴۰۵ رخ داد مجدداً شکست خورد و باز هم به ارمینیه گریخت؛ ولی با تهدید مرزبان، ارمنیان او را تحویل دادند. مرزبان دیسم را کشت یا او را کور و زندانی کرد. پس از فتح آذربایجان توسط مرزبان، حکومت سلاریان به دو شاخه تقسیم شد؛ ولی مرزبان فقط حاکم آذربایجان نبود؛ او حاکم کل سلاریان بود و برادرش وهسودان جانشین و نایب او بود. او در سکه هایش نام را آورده است که نشان دهندهٔ اطاعت وی از خلیفه عباسی است. اوج قدرت سلاریان نیز در دورهٔ مرزبان بوده است. پس از مرگ او حکومت سلاریان بر آذربایجان چندان دوام نیاورد و مجموع مدتی که سلا
ریان بر آران و آذربایجان حکومت کردند، تنها حدود ۴۰ سال بود. جانشینان مرزبان. مرزبان پیش از مرگ وصیت کرد برادرش وهسودان جانشینش باشد؛ به طوری که و انگشتر خود و نشانه هایی که به وسیلهٔ آنها با دژبانان ارتباط برقرار می کرد به وهسودان داد. ولی پیش از آن به طور پنهانی نزد دژبانانش وصیت دیگری کرده بود و از آنها خواسته بود دژ را به کسی جز فرزندانش ندهند. فرزندان وی جستان، ابراهیم، ناصر، و کیخسرو بودند. وصیت مرزبان اینطور بود که حکومتش به جستان، پس از مرگ جستان به ابراهیم، پس از مرگ ابراهیم به ناصر بسپارند و اگر هیچ یک از اینها قادر به فرمانروایی نبودند به برادرش وهسودان بسپارند. اما چنین کاری از پادشاه عاقلی همچون مرزبان بعید به نظر می رسد. شواهد سکه شناسی نیز جانشینی وهسودان را تأیید می کنند. ازسوی دیگر، از زمان خلع محمد بن مسافر از حکومت، تا زمان مرگ مرزبان، او و وهسودان هیچگاه با هم خصومت یا حتی رقابتی هم نداشته اند. بنابر روایت ابن مسکویه، تغییر نظر مرزبان پیرامون جانشینش در آخرین روزهای حیات وی بوده است. شاید مرزبان می خواسته با این کار برادرش را درمقابل عمل انجام شده قرار دهد. اما این احتمال هم هست که مرزبان د
ر وصیتش نامی از فرزندانش نیاورده باشد و بزرگان و دژبانان مرزبان، که وهسودان را مانعی برای زیاده خواهی های خود می دیدند و کار با فرزندان جوان و بی تجربهٔ مرزبان را راحت تر می دانستند، تلاش کردند از به قدرت رسیدن وهسودان جلوگیری کنند. پس از مرگ مرزبان، وهسودان نشانه ها و انگشتری را برای دژبانان فرستاد؛ اما دژبانان از تحویل قلعه ها به وهسودان خودداری کردند. این مسئله موجب ایجاد کینهٔ شدید وهسودان نسبت به برادرزاده هایش شد. و به تعبیر کسروی: «وهسودان کاری جز این نداشت که به تباهی و نابودی فرزندان برادر خود می کوشید.» بدین ترتیب پس از دو شاخه شدن حکومت سلاری، این دو شاخه دایماً درحال منازعه و درگیری با یکدیگر بودند. جستان بن مرزبان. پس از این مسئله وهسودان به تارم بازگشت و جستان، پسر بزرگ مرزبان، به حکومت رسید. تمام برادران جستان و تمام سرکردگان سپاه مرزبان جز شخصی به نام جستان بن شرمزن (که حاکم ارومیه بود و پس از مرگ مرزبان به فکر استقلال افتاده بود) با وی بیعت کردند. اما طی مدت کوتاهی ناتوانی جستان در حکومت آشکار شد. وی بیشتر اوقاتش را به جای رسیدگی به امور مملکت و مبارزه با دشمنان، در حرمسرایش می گذرانید.کمی بع
دتر، جستان بن شرمزن به ابراهیم نامه ای نوشت و او را به شورش علیه جستان تحریک کرده و وعدهٔ داد از او برای رسیدن به پادشاهی آذربایجان حمایت خواهدکرد. اما در میانهٔ این شورش، با پیشنهاد جستان، مبنی بر آزادی یکی از خویشاوندان جستان بن شرمزن از زندان، جستان بن شرمزن ابراهیم را ترک کرد. ابراهیم دانست که اشتباه کرده و به ارمنستان بازگشت، ولی میانهٔ جستان و ابراهیم دشمنی بود. تااین که دو برادر متوجه شدند هدف جستان بن شرمزن ایجاد جدایی میان دو برادر و اخاذی و دریافت پول از هر دوی آنها، و سپس ایجاد قدرت بیشتر برای خود بوده است؛ چنانچه او در این مدت استحکامات دفاعی اطراف ارومیه را افزایش داده و اسلحه زیادی انبار کرده بود. لذا دو برادر آشتی کردند و خواستند به جنگ جستان بن شرمزن بشتابند ولی در این میان المستجیربالله در گیلان قیام کرد. سپاه جستان و ابراهیم، سپاه المستجیربالله و جستان بن شرمزن را شکست دادند. المستجیربالله دستگیر و اعدام شد. جستان بن شرمزن نیز که از میدان جنگ گریخته بود، به ارومیه بازگشت و از سرکشی دست برداشت. در ادامه، وهسودان که قصد انتقام داشت، تلاش کرد رابطهٔ برادران را خراب کند. برای این کار ابتدا ابراه
یم را به تارم دعوت کرد و به او بسیار محبت کرد، اما ابراهیم که ماجرای شورش قبلی اش را به یاد داشت، به جستان خیانت نکرد. این بار وهسودان برای ناصر نامه ای فرستاد و وعدهٔ حمایت از او را داد. ناصر این پیشنهاد را پذیرفت و از اردبیل به موغان رفت و شورش کرد؛ در این هنگام عده ای کثیری از سپاهیان جستان به ناصر پیوستند، زیرا جستان از عهدهٔ پرداخت مال و علوفه سپاهیان برنمی آمد. ناصر که در این هنگام قدرت یافته بود، به اردبیل لشکر کشید؛ لذا جستان به قلعهٔ نیر گریخت و ناصر نیز آن قلعه را محاصره کرد. ولی دیری نگذشت که سپاهیان از ناصر مال و علوفه خواستند؛ اما ناصر خود بی پول و تهیدست بود و وهسودان نیز عهدشکنی کرده و کمکی نمی کرد. ناصر که فهمید فریب خورده، پشیمان شد و عذرخواهی کرده و جستان را با احترام از قلعه پائین آورده و با هم به اردبیل رفتند. اما در این هنگام سلاریان آذربایجان به سبب بی پولی و فقر، ناتوان شده بودند و فرمانروایان بومی نیز سرکشی کرده و خراج نمی پرداختند و گردنکشانی هم پیدا شده و هرکدام برای خود مالیات می گرفتند؛ همچنین سپاهیان فشار می آوردند و مال و علوفه می خواستند و جستان و ناصر هم چاره ای برای کار پیدا ن
می کردند. قتل جستان و ناصر و درگیری در آذربایجان. جستان و ناصر که راه حلی برای مشکلات خود نداشتند، درنهایت تصمیم گرفتند از عموی خود، وهسودان عذرخواهی کنند و کمک بخواهند. پس ازاینکه از وهسودان تعهد گرفتند که به آنها آسیبی نرساند، با گروهی از نزدیکان و به همراه مادر جستان، راه طارم را درپیش گرفتند. اما کینهٔ وهسودان نسبت به برادرزاده هایش تا حدی بود که اصلاً نتوانست حضور آنها را تحمل کند و برخلاف تعهد خود، به محض رسیدن گروه، جستان و ناصر و مادر جستان را زندانی کرد و آنها را به شدت شکنجه می کرد. وی با دادن رشوه به سپاهیان همراه آنها، آنها را ساکت کرد. او فرمانروایی آذربایجان را به پسرش اسماعیل سپرد اما دیگر برادر، ابراهیم، که در ارمنستان بود، وقتی از دستگیری برادرانش مطلع شد سپاهی را برای نبرد با اسماعیل آماده کرد و به مراغه رفت. وهسودان پس از اطلاع از تصمیم ابراهیم، سه زندانی اش را به طرز بی رحمانه ای کشت و دستهٔ همراهان آنها را نیز نابود کرد. او سپس نامه ای به جستان بن شرمزن و حسین بن محمد (حاکم روادی) نوشت و آنها را علیه ابراهیم تحریک کرد و حمایت کرد. برای اسماعیل نامه ای دیگر نوشت که از اردبیل به ابراهیم حمل
ه کند. و بدین ترتیب، تقریباً تمام دشمنان ابراهیم را علیه او بسیج کرد. ابراهیم که توانایی مقابله با این همه را نداشت، به ارمنستان فرار کرد و جستان بن شرمزن که از بقیه به مراغه نزدیک تر بود آن شهر را تصرف، و لشکرگاه ابراهیم را غارت کرد. چون قتل المستجیربالله در سال ۳۴۹ بوده و جستان مدتی پس از آن (تا زمان مرگ) فعالیت داشته قتل او و ناصر احتمالاً در سال ۳۵۰ بوده است. ازطرفی، در همان سال ۳۵۰ بود که خلیفه برای ابراهیم خلعت فرستاد. بنابر وصیت مرزبان، پس از مرگ جستان، ابراهیم حاکم رسمی سلاریان محسوب می شد و حالا از طرف خلیفه خلعت هم دریافت کرده بود؛ بااین همه از ترس اسماعیل، نمی توانست به آذربایجان بازگردد و قدرتش محدود به ارمنستان بود. اما قلمرو اسماعیل تا بردعه گسترش یافته بود و این وضعیت تا سال ۳۵۴ ادامه داشت. در نبود ابراهیم، اسماعیل حاکم آذربایجان شد؛ ولی ابراهیم به تلاشش برای مقابله با وهسودان و بازپس گیری آذربایجان ادامه می داد. او از حاکمان و کرد و ارمنی نیز کمک گرفت و روابط خوبی با جستان بن شرمزن ایجاد کرد تا اینکه در سال ۳۵۳ یا ۳۵۴، اسماعیل به طور ناگهانی درگذشت. ابراهیم بلافاصله به آذربایجان لشکر کشید و ار
دبیل را تصرف کرد و قوای وهسودان از آذربایجان خارج شدند. پس ازاین ابراهیم با انگیزهٔ انتقام بابت خون برادران و مادرش و تصرف منطقهٔ اجدادش، به طارم هجوم برد. وهسودان به دیلم فرار کرد و ابراهیم به متصرفات وهسودان وارد شد دست به غارت و تخریب می زد و پس از مدتی به آذربایجان بازگشت. اما وهسودان که در دیلم به جمع آوری سپاه پرداخته بود، لشکری دیگری را روانه آذربایجان کرد. در جنگ، سپاه ابراهیم متلاشی شد و ابراهیم با گروه کم تعداد باقیمانده راه ری را در پیش گرفت تا به رکن الدوله پناهنده شود. اما افراد وهسودان همه جا به دنبال ابراهیم بودند تا جایی که جز خود ابراهیم، تمام همراهانش کشته شدند. وهسودان مجدداً حاضر به خارج شدن از طارم نشد و پسرش نوح را به حکومت آذربایجان گماشت. پس از این ماجرا از سرنوشت وهسودان نیز اطلاعی در دست نیست. این حوادث به سال ۳۵۵ بوده است. ادامه و پایان کار ابراهیم. ابراهیم درحالی به رکن الدوله پناهنده شد که فقط اسب و سلاحش را به همراه آورده بود. رکن الدوله از او استقبال و بخشش زیادی نسبت به او کرد. پس از این وقایع رکن الدوله سپاهی را به سرکردگی ابن عمید به آذربایجان فرستاد و آن منطقه را پس گرفت و د
وباره به ابراهیم بازپس داد (کسروی). ابن عمید نوح بن وهسودان را از آذربایجان اخراج، و حمایت طوایف کرد را کسب و جستان بن شرمزن را وادار به تبعیت کرد. اما به نظر می رسد که ابراهیم نیز مانند برادرش جستان، مردی عیاش و خوشگذران بود و به آبادی مملکت توجهی نداشت؛ به طوری که ابن عمید معتقد بود آذربایجان به حدی سرسبز است که مالیاتی که می توان از آن ناحیه گرفت، برابرست با مالیاتی که رکن الدوله از تمام ولایاتش می گیرد. به همین دلیل ابن عمید از رکن الدوله خواست حکومت آذربایجان را به وی بسپرد و ابراهیم در گوشه ای با زنان و مسخرگان خوش باشد. ولی رکن الدوله نپذیرفت زیرا معتقد بود مردم خواهند گفت که «رکن الدوله به سرزمین پناهندهٔ خود طمع کرد». ابن عمید پس از مشاهده حاصلخیزی آذربایجان و ثروتی که می شود از آنجا به دست آورد، به رکن الدوله پیشنهاد کرد دولت بویی مستقیماً اداره آنجا را به دست بگیرد و منطقه را به ابراهیم پس ندهند. اما رکن الدوله قبول نکرد زیرا این کار را مصداق خیانت به خویشاوندش می دانست. اما برخی از پژوهشگران معتقدند رکن الدوله از این اقدام اهداف سیاسی داشته است و هدف اصلی اش جلوگیری از گسترش نفوذ سامانیان به سمت غ
رب بوده است. پس از خروج سپاه رکن الدوله از آذربایجان، وهسودان در سال ۳۵۶ به اردبیل حمله کرد و ابراهیم که توانایی مقابله با عمویش را نداشت با او مصالحه کرده و بخشی از اراضی اش را به وهسودان واگذار کرد. پس ازاین از وهسودان و تاریخ مرگش اطلاعی در دست نیست. احتمالاً پس از مرگ او، پسرش نوح به طارم بازگشت و مرزبان بن اسماعیل بن وهسودان (نوهٔ وهسودان) اداره متصرفات پدربزرگش در آذربایجان را برعهده گرفت. پس ازاین ابراهیم آرام آرام بخش های مختلفی از متصرفاتش در قفقاز را از دست داد؛ او از شدادیان شکست خورد و سلاریان از سرتاسر آران بیرون رانده شد و قلمروش فقط به بخشی از آذربایجان محدود شد. پس از ۲۴ سال حکومت، ابراهیم در ۳۷۳ درگذشت. ابوالهیجا دیلمستانی. پس از مرگ ابراهیم نیز شخصی مشهور به ابوالهیجا دیلمستانی در ارمنستان و اطراف آن فعالیت می کرده است. ابوالهیجا، فرزند ابراهیم بوده است (مینورسکی)(مادلونگ) علی شمس در تاریخ جامع ایران نام اصلی او را وهسودان ذکر می کند. سکه ای از ابراهیم متعلق به سال ۳۵۵ موجود است که در یک سوی آن نام رکن الدوله و در سوی دیگر نام ابراهیم و وهسودان بن ابراهیم آمده که احتمالاً این وهسودان، همان ا