Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
شه ای دارد که در کنار دریای سیاه نقطه ای را اشغال و در آنجا مستعمره بنا کند. ماجرای «بازگشست» به قول هاوس هولد، یکی از وقایع مهم تاریخ قدیم است که مردم آن روزگار آن را با نظر شگفتی می نگریستند. به قول پلوتارک «مشتی مردم از نزدیکی قصر شاه بدون هیچ گونه مانعی مسیر مهمی را طی می کنند و به یونان بازمی گردند. این موضوع انگیزه می شود تا آژه زیلاس، پادشاه اسپارت، به ایران لشکر بکشد و تا نیمه راه پیروی کند. اما رشوه هایی که دولت ایران به مزدوران یونانی پرداخت، موجب توفق آن ها شد. چندی بعد اسکندر همان مسیر را پیش گرفت، اما به دلیل تجاربی که از حوادث گذشته کسب کرده بود، این بار موفق شد. کتزیاس. کتزیاس (یونانی کتیساس)، پزشک یونانی دربارهٔ هخامنشی و نویسنده کتاب پرسیکا، که متعلق به مدرسه پزشکی کنیدی، که ادعا شده از خدای آسکبیپیوس (خدای طب) سرچشمه گرفته شده است تحصیل کرده است. او از بستگان بقراط در سده پنجم پ. م بوده و در کنید واقع در کاریه متولد شد. در سال ۴۱۴ پ. م به اسارت ایرانیان درآمد و مدت ۱۷ سال طبیب معالج پروشات، ملکه ایران، زن داریوش دوم و طبیب اردشیر دوم هخامنشی بود. پادشاه ایران گاهی برای مذاکره با یونانیان از
وجود او استفاده می کرد. در ۳۹۸ پ. م برای انجام مأموریتی از سوی شاه ایران به اسپارت رفت و پس از آن به میهن خود بازگشت و به نگارش آثار خود پرداخت. کتاب هایی که نوشته عبارتند از پرسیکا و ایندیکا و نیز کتاب هایی دربارهٔ رودها، کوه ها و دریانوردی در اطراف آسیا است. مهم ترین تألیف او متضمن ۲۳ کتاب بوده است: ۶ کتاب دربارهٔ تاریخ آشور و ماد، هفت کتاب دربارهٔ تاریخ ایران (از کوروش تا مرگ خشایارشا) و دنباله تاریخ ایران تا ۳۹۸ پ.م. بنابر اظهار خود مؤلف، در موقع اقامتش در دربار شوش، علاوه بر تحقیقاتی که می کرد، به مدارک دولتی دسترسی داشت و مدارک را دفاتر شاهی می نامید. پرسیکا دربارهٔ تاریخ پارس است که به قول خودش برای نگارش آن از سالنامه های رسمی ایرانی استفاده کرده است و ایندیکا شرح مختصری دربارهٔ تاریخ هند است که بنا بر اظهار وی، برای نگارش آن از اظهارات شفاهی و مشاهدات خویش بهره گرفته است. کتاب های کتزیاس راجع به ایران و هند (پرسیکا و ایندیکا) به ما نرسیده و نابود شده است، ولی مختصری از آن در نوشته های فوتیوس، یکی از روحانیون درجه اول مسیحی، ذکر شده و تا زمان ما باقی مانده است. غالب گزارش های او دربارهٔ ماد و هخامنشیا
ن دور از حقیقت و کاملاً مخالف اظهارات هرودوت است. اما گروهی از مورخین دوره باستان به دلیل جنبه های داستانی آثار کتزیاس، بیش از هرودوت به او اعتماد کرده اند. همچنین دیودور سیسیلی، استرابون، آتنه، نیکلای دمشقی، ژوستین و غیره جاهایی از کتاب او را در نوشته های خود ذکر کرده اند. در حالی که امروزه نادرسی اظهارات کتزیاس به طور قطع و یقین به اثبات رسیده است. دیگر مورخین عهد باستان نیز به پیروی از هرودوت و کتزیاس این شیوه را ادامه دادند. پیرنیا در مورد کتزیاس می گوید: اولاً او هند را ندیده و آنچه نوشته از گفته های ایرانیان آن زمان و مردمان سرحدی هند است، ثانیاً مانند ارسطو، آرین و لوسی ین نوشته های او ایران دوره هخامنشی را پست تر از آنچه هرودوت توصیف کرده می نماید. شاید دلیل این امر آن است که در زمان و انحطاط ایران بیش از زمان هرودوت بوده، ولی نولدکه می گوید او تاریخ پارس را موافق مادها نوشته است. از قسمت هایی از نوشته های او که تا زمان ما باقی مانده، دو چیز به خوبی دیده می شود: وی قطعاً به زبان های شرقی آشنا نبوده و بنابراین به خوانده سالنامه های شاهی قادر نبوده است و خود از وجود مترجمانی که در دربار هخامنشی به سر می
برده اند بهره گرفته است. دلیل این ادعا، ترجمه کاملاً نادرستش از کتیبه بیستون داریوش در بیستون بوده است. کتزیاس اشتباهات بسیاری دربارهٔ تاریخ ماد و هخامنشی در گزارش هایش کرده است. وی شهر نینوا را به جای دجله در کنار فرات گزارش می کند، فتح آشور را دو قرن زودتر از واقعی یعنی به سده نهم پ. م نسبت می دهد و بسیاری از نام های بابلی و مصری را جعل کرده است. کتزیاس موضوع ایجاد دولت ماد و فرمانروایان این سلسله و مدت حکومت آن ها را به غلط گزارش می کند. به نظر می رسد که کتزیاس تألیفات خود را در رد اثر هرودوت نگاشته و ظاهراً در زمان او مورد قبول اهالی آتن واقع شده است. اما امروزه، با وجود شواهد علمی تاریخی، گزارش های او یکسره انکار می شود. هر چند که با وجود همه این نادرستی ها، مورخ واقعی ممکن است از فحوای گفته های او نکاتی را دریابد و بهره هایی اندک به دست آورد. چنانچه گزارش او دربارهٔ آخرین جنگ آستیاگ با کوروش هخامنشی تا اندازه ای به حقیقت نزدیک است و برخی اظهارات او را منابع بابلی تأیید می کنند. کتزیاس پیشقراول آن دسته از مورخینی غربی است که از شاهان هخامنشی شخصیتی منحط ارائه داده اند. از دیدگاه آنان، شاهان هخامنشی غالب
اً جبون، بی اراده، اسیر هوسرانی و محصور در چنگال اراده زنان حرمسرا توصیف شده اند. این ویژگی حتی در دیدگاه هرودوت نیز (دربارهٔ خشایارشا) دیده می شود. ازدواج کوروش و آمیتیس دختر آستیاگ، امری مشکوک است. همین امر موجب تناقض میان گفته های او با دیگر مورخین شده است. از جمله گزارش او دربارهٔ اسمردیس و ارتباط او با کمبوجیه است. گزارش های کتزیاس اغلب ناقص هستند، بنابراین خواننده را ارضا نمی کنند. وی دربارهٔ جانشینی داریوش می گوید: «داریوش پس از بازگشت به پارس به قربانی ها پرداخت و بعد درگذشت … و تخت سلطنت به پسرش خشایارشا رسید». کتزیاس که خود در دربار اردشیر هخامنشی به طبابت می پرداخت، گزارش ارزشمند و کاملی از اوضاع حکومتی او به دست نمی دهد، برعکس وی به ماجرای خانوادگی مگابیز بیشتر دلبستگی نشان می دهد. به عقیدهٔ اشمیت، گرچه بخش عمدهٔ منبع اصلی نوشته های کتسیاس دربارهٔ پارسی ها (کتاب پرسیکا) را در دست نداریم، اما کسانی همچون نیکولاس دمشقی، همچنین مورخان پس از کسنوفون، شامل آلیان، آثنئیوس، فالرون دمتریوسی، پلوتارک، پلینی، استفانوس بیزانسی، استرابو، جان تیتز و سودا از او نقل کرده اند. گرچه قسمت کوچکی از آثار او در این آث
ار پراکنده به چشم می خورد، ولی می توان با قاطعیت گفت که او، «یکی از پدران رمان نویسی تاریخ» است. پلوتارک. پلوتارک مورخ و فیلسوف یونانی متولد خرونه در ۴۶ و متوفی به سال ۱۲۵ میلادی است. وی چندی در روم به سر برده و در میان سال های ۱۰۵ تا ۱۱۵ م به نگارش آثار خود پرداخته است. بخشی از آثار پلوتارک به شرح نامدارهای عصر باستان اختصاص دارد که همه آن ها (به جز اردشیر دوم هخامنشی) یونانی و رومی بوده اند و اطلاعات ارزنده ای از آن ها به دست می آید. پلوتارک در اثر تاریخی خود به نام زندگی رجال، که همان «شرح حال های موازی» یا زندگی نامه ها است، علاوه بر شرح حال ها، زندگی و دستاوردهای برخی از بزرگان عهد باستان یونانی و رومی را نیز با هم مقایسه کرده است. وی در تدوین آثار خود از منابع گوناگونی استفاده کرده که غالباً به دست ما نرسیده است. در میان آثار او، بعضی مطالب به ویژه بخش مربوط به تاریخ زندگی اردشیر دوم و حوادثی که به ماجرای حرکت ده هزار تن انجامید و گزنفون نیز در آن شرکت داشت و نیز بخش مربوط به اسکندر مقدونی، از جهت منابع تاریخ ایران قابل استفاده است. این اثر تحت عنوان حیات مردان نامی به فارسی ترجمه شده است. بخش دیگری از
آثار پلوتارک جنبه اخلاقی و فلسفی دارد که به اخلاقیات معروف است. پلوتارک در این اثر فلسفی و اخلاقی خود به مسائل اخلاقی مذهب، سیاست، تعلیم و تربیت و تاریخ ادبیات پرداخته و این اثر غالباً شکل مطالعات و «دیالوگ» های افلاطونی دارد. اهمیت آثار پلوتارک بخشی بدان جهت است که سرچشمه منابع تاریخ ایران باستان که همانا تاریخ هرودوت بوده است، ناگهان از اواخر فرمانروایی داریوش خشک می شود و تنها به ذکر این جمله قناعت می کند که «چون داریوش درگذشت، سلطنت به پسر او خشایارشا رسید». در این شرایط تنها منبع قابل ذکر، تألیفات پلوتارک است که تا حدی به وقایع آغاز فرمانروایی خشایارشا پرداخته است. در این زمینه، اشاره پلوتارک به مراسم تاجگذاری خشایارشا از اهمیت فوق العاده برخوردار است. پلوتارک حتی دربارهٔ آغاز کار اردشیر اول نیز گزارشی می دهد. دیگر آنکه پلوتارک آگاهی های مفیدیی دربارهٔ مقررات و رسوم جاری در دربار هخامنشی به دست داده که منحصر به فرد و حائز اهمیت فراوان است. اما نقصان عمده گزارش های پلوتارک مانند سایر مورخین عهد باستان، به ویژه در دوران چهل ساله سلطنت اردشیر دوم، توجه خاص آن ها به قلمرو غربی امپراتوری هخامنشی و سکوت درباره
ٔ متصرفات شرق امپراتوری است. پلوتارک با استفاده از آثار کتزیاس، دینون، گزنفون و چند مورخ دیگر به تألیف یکی از نوشته های مشهور خود به نام «اردشیر» اقدام نموده است. این تألیف که بیشتر به توصیف شخصیت ها و امور درباری و به ویژه درابهر پری زتیس پرداخته شامل سی فصل است که دوازده فصل آن دربارهٔ روابط اردشیر با کوروش جوان است. پری زتیس، مادر کوروش جوان و پشتیبان سرسخت اوست، بدین سبب در طوب خش های این کتاب درصدد انتقام از کسانی است که او را به قتل رسانده اند. از دیدگان پلوتارک و کتزیاس، یعنی کسی که نویسنده در اثر خود از او پیروی کرده است، دربار هخامنشی تحت نفوذ و سیطره دو زن استثنائی قرار دارد. این دو زن یکی استر و دیگر پری زتیس، با یکدیگر در تضادی کینه توزانه به سر می برند. در این میان دخالت های آتوسا، همسر اردشیر نیز بر شگفتی های دربار افزوده است؛ بنابراین در این تألیف پلوتارک، دربار هخامنشی مرکز جدال ها و کینه توزی های زنان است. پلوتارک نیز مانند دیگر مورخین پان هلنیسم، به گونه ای از پیش طراحی شده درصدد اثبات ضعف و فتور و سرانجام افول فرمانروایی هخامنشی است. به نظر می رسد که پلوتارک به دلیل طرفداری از نتیجه گیری سی
اسی یکجانبه مورخین عهد باستان، به تناقض گویی نیز پرداخته است. وی در جایی اردشیر را فرمانروایی ضعیف و ناتوان معرفی می کند و در جای دیگر وی را جنگاوری بزرگ می خواند. آتنه. آتنه مورخ و خطیب یونانی سده های دوم و سوم میلادی بود که در نوکراتیس مصر به دنیا آمد. تألیف مهم او ضیافت سوفسطائیان است که در سی جلد تدوین شده و بعدها به پانزده جلد کتاب تقلیل یافته است. این اثر، دائرةالمعارفی است که از جهت تاریخی حائز اهمیت فراوان است. وی همچنین به گردآوری داستان های کوتاه فکاهی و تاریخی پرداخته است. اهمیت نوشته های آتنه در آن است که وی دربارهٔ زندگی کوروش و اوضاع دربار هخامنشی گزارش هایی فراهم ساخته، بررسی و تحلیل دقیق آن ها در بازشناسی تاریخ هخامنشی از اهمیت خاصی برخوردار است. وی به پیروی از گروهی از مورخین کهن، برخی از اطلاعات خود را از هرودوت گرفته است. برای مثال، وی به همراه برخی مورخین مانند پلوتارک سعی کرده لشکرکشی داریوش به سارد و جنگ ماراتن را مبتنی بر وسواس بیمارگونه داریوش و انتقام جویی تفسیر کند؛ بنابراین، آن قسمت از گزارش های او که به این نحو تهیه شده خالی از اغراض شخصی نیست و نمی تواند چندان مورد اعتماد باشد. آپ
یان. اپی ین مورخ سده دوم میلادی بود که در سال ۱۸۰ م در اسکندریه متولد شد. وی در اثر ۲۴ جلدی خود به نام تاریخ روم به شرح جنگ های روم و کشورهای دیگر و نیز جنگ های داخلی آن کشور پرداخته است. اپی ین از منابع مورخان یونانی برای تألیف اثر خود سود برده و بخش «جنگ های داخلی» تاریخ او کامل ترین گزارش سیاسی روم قدیم از ۱۳۳ تا ۳۵ پ. م است. از جمله وی در جنگ های مهردادی گزارش با ارزشی راجع به کیش رسمی هخامنشیان به دست داده است. آشیل (آیسخیلیوس). نمایشنامه نویس مشهور یونانی در ۵۲۵ پ. م در الئوسیس متولد شد. وی را پدر تراژدی یونان خوانده اند؛ زیرا آثار بسیار مهمی در این زمینه از او باقی مانده است. تألیفات مهم او عبارست از: ایرانیان، پرومته دربند و آگاممنون. هرودوت در برخی جهات از آثار او سود برده است. وی در نوشته های خود از مایه های اخلاقی پشتیبانی می کند. آشیل در تراژدی ایرانیان ماجرای نبرد داریوش با یونانیان در ماراتن را به قلم کشیده و طبعاً در آن سعی در نشان دادن برتری یونان بر ایران نموده و نجات یونان در این جنگ را معجزه ای از سوی خدایان تلقی کرده است. آشیل در توصیف وقایع جنگ ایران و یونان بیش از حد اغراق کرده است. آشیل
در توصیف وقایع جنگ ایران و یونان بیش از حد اغراق کرده است و هر چند این اثر جنبه های تخیلی دارد، می توان از فحوای آن به نکاتی دربارهٔ جنگ ماراتن پی برد. آریان. آریان مورخ و فیلسوف یونانی (۱۷۵–۱۹۵ م) در ایالت رومی بی تینیا در آسیای صغیر به دنیا آمد. بعدها با شرکت در جنگ آلان ها شهروند روم شد و به حکومت کاپادوکیه رسید؛ اما در اواخر عمر به آتن بازگشت و در آنجا سکونت گزید. آریان مرید اپی کنت، فیلسوف رواقی شد و تعالیم او را در دو اثر به نام های گفتگوها و خودآموز به رشته تحریر درآورد. از جمله آثار این مورخ، هند است که دربارهٔ ارتباط یونانی ها با هندی ها است. وی رویدادهای بعد از اسکند را در ۱۰ جلد نوشت که همراه با تاریخ بی تینا همگی مفقود شده اند. اثر مهم تاریخی او آناباسیس است که به تاریخ سفرهای جنگی اسکندر اختصاص دارد و همان نام تاریخ مشهور گزنفون را دربارهٔ بازگشت ده هزار یونانی دارد. آریان افتخار می کند که از ستایش کنندگان اسکندر است و مدعی است که به او از طرف خدایان الهام شده که تاریخ این پادشاه را بنویسد؛ بنابراین تاریخ او حاوی قضاوت هایی یکسویه است و مطالبی را که به سود اسکند نبود، مسکوت گذاشته یا به اجمال شر
ح داده است. با این همه، منتقدین تاریخ گفته اند که ارزش گزارش های او دربارهٔ لشکرکشی های اسکند به خاطر آن است که بیشتر آتها مبتنی بر یادداشت های شرکت کنندگان واقعی در این لشکرکشی ها، نظیر آریستوبول و بطلمیوس بوده است. آریان از گزنفون تقلید کرده و حتی نام کتاب خود را از او اقتباس کرده است، اما چنانچه گزنفون، کوروش بزرگ را کمال مطلوب خود قرار داده، آریان اسکندر را معبود خود دانسته است؛ لذا، برای دانستن حقایق باید همواره روایات او را با روایت های سایر مورخین سنجید. وی به تبعیت از دیگر مورخین عصر هلنی از خشایارشا چهره ای مخدوش و نادرست ارائه داده و او را فرمانروایی مخرب و ویرانگر معرفی نموده است. در نوشته های او، نظیر سایر مورخان یونانی، اقدامات اسکندر مقدونی در تقابل با خشایارشا قرار گرفته است. اسکندر فرمانده ای سازنده و مقدس جلوه نموده در حالی که شاهان هخامنشی هم خشایارشا و هم کمبوجیه سردارانی ویرانگر و مغرور و جاه طلب هستند. ازوپ. ازوپ یکی از روحانیون و مورخین سده های سوم و چهارم میلادی (احتمالاً ۲۶۰–۳۴۰م) است که فلسطین به دنیا آمد و در بیت المقدس و انطاکیه تحصیل کرد. ازوپ از دوستان نزدیک کنستانتین، امپراتور رو
م بود. او را پدر تاریخ مسیحیت خوانده اند. این روحانی مسیحی که از پیروان افلاطون بود، آثار متعددی دربارهٔ مسیحیت و امپراتور روم، کنستانتین، به شیوه سایروپدیای گزنفون نوشته است. افزون بر آن، وی حکایت هایی نظیر کلیله و دمنه و بیدپای هندی نوشته که در میان آثار ادبی یونانی بسیار شهرت دارد. منتقدین نوشته های ازوپ دربارهٔ آثار او گفته اند که وی همواره در صدد بود که علل رویدادهای تاریخی را روشن و آن ها را با رویدادهای عصر خویش مرتبط سازد. استرابون. استرابون، جغرافی دان یونانی متولد آمازیا در کاپادوکیه (حدود ۶۳/۶۴ پ. م) است. وی که هم زمان با دوره اشکانیان می زیسته، مدتی از عمر خود را در مصر به سر برده است و مدتی نیز در اسکندریه به تحقیق در آثار جغرافیای اراتستن پرداخته است. استرابون کتابی در هفده جلد به نام خاطرات تاریخی در جغرافی نوشته که از بین رفته است؛ ولی، بخش مهمی از جغرافیای او محفوظ مانده که منبع گرانبها و ارزشمندی دربارهٔ اوضاع جغرافیای قدیم است. وی اطلاعات وسیعی از کتب عهد عتیق کسب کرده بود؛ بنابراین، بسیاری از اطلاعات مولفانی که آثارشان از میان رفته به وسیله او محفوظ مانده است. آثار استرابون که در قرون وسطی
ناشناس مانده بود، در عصر رنسانس تجدید چاپ شد. او در جغرافیای خود به اصل و منشأ اقوام، مهاجرت ها و بنیان گذاری امپراتوری ها پرداخته و روابط انسان و محیط اطرافش را تجزیه و تحلیل کرده است. استرابون مطالب خود دربارهٔ آسیا را در دو بخش توضیح داده است. در بخش نخست به آسیای صغیر نخست به آسیای صغیر پرداخته و در بخش دوم از هند، ایران، بین النهرین، فلسطین، فنیقیه و عربستان سخن به میان آورده است. وی نواحی مختلف ایران را به خوبی توصیف کرده و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ نیروهای تولیدی فلات ایران و سازمان اجتماعی و فرهنگ و تمدن ساکنین نواحی مختلف ایران به دست داده است. تحلیل های تاریخی استرابون مبتنی بر افسانه پردازی و استنباط های نادرست بوده، و نمی توان بدو احتیاط به آن ها استناد کرد. یکی دیگر از ویژگی های آثار استرابون در گزارش های تاریخی بی دقتی و منطق نادرستی است که در تحلیل فرمانروایی هخامنشی به کار برده است. وی همانند بسیار دیگر از مورخین یونانی و رمی شاهان هخامنشی را بازیچه مربیان و خواجگان فاسد می داند. امروزه منتقدین تاریخ این گونه برداشت های تعصب آمیز مورخین عهد باستان را معلول دشمنی هایی می دانند که این مورخین نسب
ت به ایرانیان داشته اند. افور. افور مورخ یونانی متولد کیمه که حدود سال های ۳۳۴–۳۹۰ پ.م. زیسته است. او نخستین مورخی است که به تحریر و تدوین یک «تاریخ عمومی» در سی جلد پرداخته است و در آن دوران بازگشت هراکلیوس تا محاصره پرنت (۳۴۰ پ. م) را گزارش کرده است. افور در تاریخ خود بیشتر به ذکر حوادث پی در پی پرداخته است بدون آنکه در پی بیان علت رویدادهای تاریخی باشد. وی نیز مانند بسیاری از مورخین کلاسیک نظیر دیودور، کتزیاس و دینون به قضاوت های یکسویه دربارهٔ امپراتوری هخامنشی پرداخته و سعی در مخدوش کردن شخصیت های فرمانروایان این امپراتوری داشته است. جانبداری ضد پارسی او از نوشته هایش کاملاً مشهوداست. افور به همراه ایزوکرات، افلاطون و گزنفون پرچمدار نظریه ای است که بنیان گذار آن هرودوت بود؛ بنابراین نظریه که اساس اعتقاد «پان هلنیسم» دربارهٔ ایرانیان است، ثروت و مکنت شاهان هخامنشی موجب گرایش آن ها به سوی تجمل و دوری از خوی رزمندگی و اسارت در قید زنان حرمسرا است. هرودوت بصراحت می گوید «بربرهای توانگر از قدرت نظامی عاری اند و براحتی مغلوب می شوند. حال آنکه یونانیان از طریق جنگ و رزم آوری به بالاترین ارزش دست یافته اند». دیو
دور و برخی دیگر از مورخین کلاسیک از همین گونه گزارش های او دربارهٔ وقایع پادشاهی اردشیر دوم و بسیاری از وقایع دیگر دوره هخامنشی استفاده کرده اند. الی ین (الیان). الیان ، ایتالیایی در سده دوم و سوم میلادی می زیسته است. الیان دو اثر پر حجم از خود به یادگار گذاشته است که تواریخ گوناگون و دربارهٔ طبیعت جانوران نام دارند. وی آثار خود را به زبان یونانی نوشته است. الیان دربارهٔ داریوش و اوضاع دربار هخامنشی گزارش های نادرست ارائه داده که بررسی و تحلیل دقیق آن ها در بازشناسی تاریخ هخامنشی اهمیت بسیار دارد. همچنین، گزارش مربوط به کشته شدن گاو مقدس آپیس در مصر و توهین به معابد آن دیار به وسیله اردشیر سوم (اخس) توسط همین مورخ ارائه شده است. این گزارش امروزه توسط برخی مورخین نظیر پیر بریان مردود اعلام شده است. اظهارنظرهای الیان دربارهٔ خشایارشا، چنان که از برخی آثار او (نظیر تواریخ گوناگون) بر می آید، نشان دهنده آن است که وی هیچ چیز از تاریخ دربار هخامنشی نفهمیده است و حتی آثار هرودوت را نیز در اینباره نخوانده و صرفاً به بیان مسائلی پرداخته است تا تألیف خود را در برابر دیدگان یونانیان دلپذیر جلوه دهد. با این حال، از مجموع
نوشته های الیان و تحلیل و مقایسه آن ها با آثار دیگر مورخین کلاسیک، می توان اطلاعات مهمی، به ویژه دربارهٔ تاریخ هخامنشی و اوضاع دربار آنها، بدست آورد. پلینیوس. پلینیوس، مورخ و طبیعی دان رومی در ۲۳ م در منطقه کوم متولد شد. وی افسر سوار ارتش روم ارتش روم در ایالت ژرمنی و بعداً در عصر وسپازی ین حاکم رومی اسپانیا بود و هنگامی که کوه وزوو به آتش فشانی پرداخت، فرمانده نیروی دریایی در ایلات می سین بود. پلین به دلیل به دلیل علاقه خاصی که به تحولات طبیعی داشت برای دیدن پدیده آتش فشانی وزوو رفت و قصد داشت در عین حال به آسیب دیدگان نیز کمک کند، اما در همین ماجرا جان باخت. پلین قدیم نویسنده خودآموزهای گوناگون در زمینه های نحو (گرامر) و هنرهای گوناگون بود. اثر مهم او تاریخ طبیعی در بیش از ۱۶۰ جلد بوده است که در حال حاضر تنها ۳۷ جلد آن باقی مانده و دائرةالمعارف وسیعی از دانش عصر خویش به شمار می رود. پلین در همین تألیف خود، به مغ ها و مذهب ایرانیان عصر هخامنشی اشاره می کند. منتقدین آثار تاریخی، تألیفات او را ارزشمند دانسته اند، اما نمی توان ادعا کرد که همه آثار او با واقعیت منطبق است. پلین کوچک. پلین جوان نویسنده لاتین متول
د کوم (۱۱۴–۱۶۱ م) و برادرزاده و فرزندخوانده پلین قدیم است. پلین جوان وکیل دعاوی بود و بسرعت شهرت یافت و در سال ۱۰۰ میلادی کنسول و نماینده امپراتور در ایالات بی تینی شد (۱۱۱–۱۱۲م). هم عصرانش او را بزرگ ترین خطیب دوران می دانستند. از آثار خطابه ای او فقط دفاعیه تراژان (ترایانوس) باقی مانده است، لیکن اثر مهم او «نامه ها» است (که در ده جلد از ۹۷ تا ۱۰۹ میلادی منتشر شده است). وی دربارهٔ ماد و هخامنشی به ویژه دربارهٔ تاریخ جنگ ها، داستان های کوتاه و مضامینی از هرودوت و کتزیاس اخذ و گردآوری کرده است. پولیب. پولیب (پولیبیوس)، مورخ یونانی (۱۲۰–۲۰۲ پ. م) در مگالوپولیس، آرکادی متولد شد. وی یکی از صاحب منصبان اتحادیه آخائی بود که به عنوان گروگان به روم فرستاده شده و شانزده سال در آنجا ماند و با سی پیون امی لی ین دوستی به هم رساند و از طریق او با مردان سیاسی آشنا شد و بایگانی های آن ها دست یافت. بعد به سفر پرداخت و از ایتالیا، اسپانی، سرزمین گل (فرانسه) و نقاط مختلف دیگر دیدن کرد و در معیت سی پیون در جنگ های کارتاژ و نومانس شرکت کرد. از آثار او می توان زندگی فیلوپومن، جنگ نومانس و رساله تاکتیک را نام برد. از اثر مهم او به
نام تواریخ که در چهل کتاب تنظیم شده فقط پنج کتاب اول و بخش های مهمی از سایر قسمت های آن به ما رسیده است که در آن ها مورخ به احوال سال های ۱۴۶ تا ۲۲۰ پ.م. پرداخته و نظری نیز به دوران پیش از این سال ها انداخته است. پولیب در تاریخ خود مانند زندگی اش، تحسین کننده و شیفته بی قید و شرط تمدن و دستاوردهای رومی است. با وجود این، دیاکونوف وی را یکی از موثق ترین مورخان یونان می داند. پولیب گزارش ارزشمندی دربارهٔ علاقه فراوان شاهان هخامنشی به حفر قنات و شیوه استفاده از آن ها ارائه می دهد. همچنین گزارش وی دربارهٔ استفاده از زمین از طریق کشت و اجاره آن و شیوه ایجاد درآمد برای خزانه شاهان هخامنشی از سوی سایر مورخین تأیید شده است. گزارش جالب وی نیز دربارهٔ موقعیت ممتاز شهر اکباتان، هم در دوره هخامنشی و هم در عصر سلوکیان، از دقت خاصی برخوردار است و مورد تأیید سایر گزارش های باستانشناسی و تاریخی است. به طور کلی می توان گفت که در عصر باستان، تاریخ پارس را هیچ مورخی به دقت و امانت پولیب تدوین نکرده است؛ بنابراین به نظر می رسد که توصیفات پیرنیا و سایر مولفانی که گفته های وی را عیناً نقل کرده اند، چندان قابل اعتماد نیست. پولی ین.
پولی ین یکی از مورخین و نویسندگان یونانی است که در سده دوم میلادی در روم زیست. وی ظاهراً وکیل دعاوی و حقوق دان نیز بوده است. پولی ین از جمله مورخینی است که همراه با هرودوت، کتزیاس، افلاطون و عده ای دیگر از مورخین دوره کلاسیک گزارشی از حوادث مربوط به بردیای دروغی (اسمردیس) در تألیف خود بیان داشته است. وی همچنین از لشکرکشی اسکندر به آسیا و شیوه برخورد او با مغلوبین گزارش ها به دست می دهد. گزارش های او دربارهٔ شکست هخامنشیان در حمله اسکندر برگرفته از گزارش های مورخان پیش ازخودش است. تئوپومپ. تئوموپوس ، خطیب و تاریخ نگار یونانی در سده چهارم پ. م در خیو متولد شد. وی را در هنر تاریخ نگاری همسنگ هرودوت و توسیدید دانسته اند. وی از شاگردان سقراط، فیلسوف و سخنور شهیر یونانی بود و از آرا و نظریات وی در آثار خود سود جست. تئومپ سه اثر تاریخی دارد که بخش عمده ای از آن ها مفقود شده است. این آثار عبارتند از خلاصه تاریخ هرودوت، هلنیکا و فلیپیکا که به تاریخ یونان و در عصر فیلیپ دوم، پدر اسکندر، اختصاص داشته است. کتاب هلنیکا دنباله تاریخ معروف توسیدید دربارهٔ جنگ آتن و اسپارت است و حوادث مربوط به سال های ۳۹۴ تا ۴۱۱ پ. م را درب
رداشته است. برخی از پژوهشگران تاریخ، کتابی را که در سال ۱۹۰۶ در مصر پیدا شده همان هلنیکای تئوپومپ می دانند. از این مورخ گزارش های ارزنده ای دربارهٔ تاریخ و دین ایرانی، به ویژه در باب اساطیر رستاخیزی به دست آمده که بیشتر در تألیفات نویسندگان کلاسیک یونان مانند دیوژن و پلوتارک نقل شده است. از جمله تئوپومپ در جلد هشتم کتاب فلیپیکا اظهار می کند که در تعلیمات مغان، مردم دوباره زنده خواهند شد و جاودانه با همین نام کنونی خود باقی خواهند ماند. این مورخ همچنین گزارش هایی دربارهٔ شکوه و جلال دربار اردشیر سوم هخامنشی و اهمیت لشکرکشی او به مصر ارائه کرده است که برخی از این گزارش ها در آثار آتنه منعکس شده است. ثئوفراستوس. این فیلسوف یونانی (۲۸۷–۳۷۲م) در ارزروس، جزیره لسبوس به دنیا آمد. تئوفراست نخست شاگرد و مرید افلاطون و بعد شاگرد ارسطو شد و این حکیم لقب «تئوفراست» به معنای «سخنران خدای گونه» داد (اسم واقعی او تیرتانوس بوده است). تئوفراست بویژه، به زندگی نباتات علاقه و توجه بسیار داشت و به همین روی کتابی به نام تاریخ نباتات نگاشت. این نویسنده و مورخ ارجمند همچنین، قطعات ادبی چندی از خود به یادگار گذاشت. از جمله گزارش های
او دربارهٔ ایران، توصیفی است که از محصولات منحصر به فرد باغ های باگواس و خرمای ویژه آن نموده که گونه نادری بوده و عنوان «شاهانه» داشته و مخصوص شاه هخامنشی بوده است. تروگ پومیه. این مورخ از اهالی سرزمین گل (فرانسه امروز) و معاصر «اگوست»، امپراتور روم، بوده است. وی دارای تألیفی به نام تاریخ فیلیپ در تاریخ عمومی جهان است که طی آن به تاریخ ماد و پارس نیز اشاره کرده است. ژوستین، مورخ سده سوم روم، این تاریخ را در یک «تاریخ عمومی» خلاصه کرده است؛ اما به دلیل توجهی ژوستین، وقایع سال های ۵۵ تا ۹۴ پ.م. از این تاریخ حذف شده است؛ بنابراین اظهار مورخ کلاسیک، ۴۴ جلد از این کتاب مربوط به پایان سده اول پ.م. بوده که تنها مقدمه ای از آن ها باقی مانده است. از تروگ پرومپه گزارشی دربارهٔ قتل کمبوجیه و برادرش بردیا، پیش از سفر به مصر وجود دارد که توسط ژوستین نقل شده است. این گزارش را منابع دیگری همچون کتیبه بیستون، هرودوت و کتزیاس تأیید کرده اند. همچنین ژوستین گزارش دیگری در باب حمله اردشیر دوم به کادوسیان ارائه نموده است. تاسیت (تاسیتوس). کرنلیوس تاسیتوس یا تاسیت مورخ و نویسنده شهیر روم (۱۲۰–۱۵۰ م) در دوران امپراتوری وسپازی ین ک
ارهای دولتی شد و در زمان نیتوس به سمت سناتوری منصوب شد. آنگاه در سال های ۱۱۰–۱۱۳ مأموریتی سیاسی در آسیا به او محول شد. وی حدود ۹۸ م به نگارش تاریخ پرداخت. از آثار او مکالمه خطیبان، زندگی اگریکول، که در آن سخت علیه امپراتور سخن گفته است، ژرمنی که رساله ای است دربارهٔ قوم ژرمن و بالاخره دو اثر بزرگ تاریخی او را با نام های تواریخ و سالنامه باید ذکر کرد. تاسیت نسبت به تاریخ و فلسفه ای مبتنی بر بدبینی داشت و در نوشته های خود بسیار تحت تأثیر توسیدید بود. سالنامه های او راجع به روابط رومی ها با اشکانیان است، می توان استفاده کرد. از او گزارشی دربارهٔ وجود معبد آرتمیس پارسی در عهد فرمانروایی کوروش در لیدی موجود است. توسیدید. توسیدید فرزند اولوروس از مردم آتن یکی از مورخان شهیر دوره کلاسیک است که در ۴۶۰/۴۷۰ در الیمونت آتیک به دنیا آمد و در ۴۰۰/۳۹۵ پ. م وفات یافت. وی از خاندان اشرافی آتن بود که در آغاز جنگ های پلوپونز بین آتن و لشکرکشی دریایی آتن به تراکیه، فرماندهی گروهی از یونانیان را به عهده داشت. پس از چندی به علت شکست در جنگ، به خیانت متهم شد و از یونان تبعید گردید و نزدیک به بیست سال از عمر خود را در تراکیه و در م