Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
آب کُر یکی از انواع آب ها نبوده بلکه در فقه شیعه به میزان آبی گفته می شود که حداقل به اندازه ای باشد که اگر در ظرفی ریخته شود که طول و عرض و عمق آن هر یک سه وجب و نیم باشد آن را پر کند. از لحاظ وزنی مقدار آن بنابر مشهور ۱۲۰۰رطل عراقی است. برخی از بزرگان مقدار آن را تقریباً ۳۷۶ کیلوگرم و برخی دیگر تا ۴۸۰ کیلوگرم دانسته اند؛ بنابراین اگر مقدار آب ۴۸۰ کیلوگرم باشد، طبق نظر تمامی علما آب کر است. احادیث. تعیین میزان کر با مساحت. ۱- روایت اسماعیل بن جابر قال:(قلت لابی عبداللّه (ع) الماء الّذی لاینجّسه شئٌ؟قال: ذراعان عمقه فی ذراع وشبر وسعة (سعته))اسماعیل بن جابر می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: آبی که چیزی آن را نجس نمی کند، کدام است؟فرمود: آبی است که دو ذراع ژرفای آن باشد و یک ذراع و یک وجب گستره آن.۲- روایت مرسله صدوق در کتاب مجالس امالی قال:(و رُوی انّ الکُرّ هو مایکون ثلاثة اشبار طولاً فی ثلاثة اشبار عرضاً فی ثلاثة اشبار عمقاً)روایت شده است کُرّ سه وجب طول، ضرب در سه وجب عرض ضرب در سه وجب عمق است.۳-روایت اسماعیل بن جابر از امام صادق (ع)(قلت: ما الکُرّ؟ قال: ثلاثة اشبار فی ثلاثة اشبار)پرسیدم: کُرّ چه قدر است؟ ف
رمود: سه وجب ضرب در سه وجب.۴-روایت مرسله صدوق در کتاب مُقنع قال:(رُوی انّ الکُرّ ذراعان و شبر فی ذراعین وشبر).روایت شده که کُرّ دو ذراع و یک وجب ضرب در دو ذراع و یک وجب است.۵-روایت ابوبصیر، قال:(سئلت اباعبداللّه (ع) عَنِ الکُرِّ مِنَ الماءِ کَمْ یَکونُ قَدْرُه؟ قال: اذا کانَ الْماءُ ثلاثة اَشبارٍ وَ نِصف فی مِثلِه ثَلاثة اَشبار و نِصْف فی عُمْقه فی الاَرضِ فذلک الکُرّ مِنَ الْماء)ابوبصیر می گوید: از امام صادق (ع) پرسیدم: یک کُرّ آب چقدر است؟فرمود: وقتی که آب سه وجب و نیم طول، ضرب در سه وجب ونیم عرض ضرب در سه وجب و نیم عمق شود.۶-روایت حسن بن صالح ثوری از امام صادق (ع) قال:(اذا کان الماءُ فی الرَّکّی کرّاً لم ینجسه شیء. قُلْتُ: وکم الکُرّ؟ قال: ثلاثة اَشبار ونِصف طُولها فی ثلاثة اشبارٍ و نِصف عُمقها فی ثلاثة اشبار وَنصف عَرضها)اگر آب در چاه به قدر کُرّ باشد، چیزی آن را نجس نمی کند.گفتم: کُرّ چقدر است؟فرمود: سه وجب و نیم طول ضرب در سه وجب و نیم عمق ضرب در سه وجب و نیم عرض. حسین صمدیار نظریه پرداز در پژوهشی با عنوان بررسی فیزیکی و شیمیایی آب کر از طریق محاسبات فیزیکی و شیمیایی مقدار آب کر را محاسبه نموده است.
علویان ممکن است به اینها اشاره داشته باشد: منسوب به علی بن ابی طالب. علوی ها عمدتاً یعنی کسانی که منسوب به علی بن ابی طالب امام نخست شیعیان باشند و در طول تاریخ به پیروان وی گفته شده است. این واژه به این موردها اشاره دارد:
وِنتسِل(آلمانی:WENZEL، مجاری:VENCEL) صورت آلمانی-مجاری نام اسلاوی واتسلاف(چکی و اسلواک:Václav) می باشد. خود این نام از ریشهٔ کهن تر اسلاوی "واتسِسلواف" به معنای "دارندهٔ شکوه بیشتر" گرفته شده است. این نام در زبان های اروپایی شکل های دیگری یافته است، از جمله در لاتین به صورت "ونسسلائوس" و در لهستانی "واتسواف" درآمده است. نام ونتسل می تواند به یکی از شخصیت های زیر اشاره داشته باشد:
ایران و پرشیا در طول تاریخ از نام های مورد استفاده برای نامیدن کشور ایران بوده اند. در جهان غرب، "پرشیا" (یا یکی از مشتقات آن) از نظر تاریخی نام رایج ایران بوده است. در سنت عربی نویسیِ کلاسیک و نوشته های متأثر از آن، از عباراتی مانند «بلاد فارس»، «بلاد فُرس»، «بلاد عجم» و… هم برای نامیدنِ ایران استفاده شده است. واژه ایران به عنوان یک درون نام، دارای پیشینه یِ کاربردی و تاریخی است که از گذشته توسط ساکنین جغرافیای ایران برای نامیدن سرزمین شان مورد استفاده قرار گرفته است. در مقابل این واژه، برون نام هایی نیز برای نامیدن این سرزمین در دیگر زبان ها وجود دارد. مهم ترین این برون نام ها، مشتق های برآمده از واژهٔ یونانیِ پرسیس (یونانی: Περσίς، لاتین نویسی: Persís) هستند (مانند Persia در انگلیسی) که در جهان غرب مورد استفادهٔ غربی ها قرار گرفته اند. واژه ایران از واژه پارسی میانه ایران (با یای مجهول، پهلوی کتیبه ای: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭) و پارتی (پهلوی) آریان (پارتی کتیبه ای: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍) آمده است. این واژه در لغت به معنای «ایرها (آریایی ها)/ایرانیان» است. تلفظ های دیگری از این واژه دست کم به حدود هزاره یکم پیش از میلاد بازمی گردند و از آنا
ن برای اشاره به مردم ایران بهره گرفته می شده اما استفاده از آن برای اشاره به یک سرزمین جغرافیایی و یک واحد سیاسی، از سده سوم میلادی و دوره شاپور یکم ساسانی آغاز شد. «انیران» متضاد این واژه و به معنای ناایرانی است. در نوروز سال ۱۹۳۵ (فروردین ۱۳۱۴ خورشیدی)، رضاشاه از دولت های خارجی خواست تا در مکاتبات رسمی از عبارت ایران که توسط خود ایرانیان از گذشته استفاده می شده، برای کشور استفاده کنند. متعاقباً، صفت رایج برای شهروندان ایران در کشورهای مورد نظر از پرشین به ایرانی تغییر کرد. در سال ۱۹۵۹، دولت محمدرضا پهلوی، اعلام کرد که پرشیا و ایران را می توان به جای یکدیگر، در مکاتبات رسمی استفاده کرد. با این حال، این موضوع هنوز مورد بحث است. ریشه شناسی. پرشیا. یونانیان در سده پنجم پیش از میلاد از صفت هایی مانند پرسیس (یونانی: Περσίς، لاتین نویسی: Persís)، پرسیکه (Περσική، ل: Persikḗ) و پرسس (Πέρσης، ل: Pérsēs) برای اشاره به امپراتوری پهناور کوروش بزرگ استفاده می کردند که به «کشور» معنی شده است. چنین واژگانی از واژه "پارس" (خط میخی هخامنشی: 𐎱𐎠𐎼𐎿، لاتین نویسی: Pārsa) در زبان پارسی باستان گرفته شده است. نام افرادی که کوروش بز
رگ از دودمان هخامنشی از آن ها نشأت گرفته و نخستین بار پیش از فتح دیگر سرزمین ها بر آن ها فرمانروایی کرده است. در قسمت هایی از کتاب مقدس، جایی که نام این امپراتوری به طور مکرر ذکر شده است (کتاب های استر، دانیل، عزرا و نحمیا)، به آن پارس (عبری توراتی: פרס، لاتین نویسی: Paras‎) و گاهی پارس و ماد (פרס ומדי، Paras u Madai) گفته می شود. بر اساس کتاب (صفحه های ۲۲ تا ۳۶) اعراب نیز از ایران و شاهنشاهی پارس (ساسانی) به عنوان "سرزمین پارس" () و به عبارت دیگر "سرزمین های پرشیا" نام برده اند. نام رایج این سرزمین در ادبیات و نوشتارهای مسلمانان نیز از بلاد عجم (عربی: بلاد عجم) به عنوان معادل یا مترادف "پرشیا" استفاده می کردند. مردم ترک از "بلاد عجم" که تقریباً از قدیمی ترین متون که به عربی باقی مانده بود استفاده می کردند، در قرآن و دوران جاهلیت نیز از عجم برای اشاره به "پرشین" استفاده می شد. در نوشته های عربی و تُرکیِ قرونِ میانه، نام ایران نیز دیده می شود. ریشه شناسی یونانی این نام را به پرسئوس، شخصیت افسانه ای در اساطیر یونانی متصل کرده اند. هرودوت این داستان را بازگو می کند که پارسیان نام خود را از فردی به نامِ پرسس گرفت
ه اند. فرضیه دیگری مطرح است که واژه پرسه و واژه آراتا، مربوط به یک جغرافیا هستند. واژه ایران از واژه کهن تری بنام ارتئیان گرفته شده که واژه آراتا نیز با آن پیوند دارد. در منابع کهنی مانند نوشته های سومری و اکدی، به آراتا و تمدن آرته و ارتئیان اشاره شده است؛ همچنین هرودوت که در کتابش آورده است که پارسیان در گذشته خود را Artaians یا Artaioi می خوانده اند. از این رو شاید ارتّه و پَرَشی یکسان و در منطقه جنوب شرقی ایران و خرابه های تمدن جیرفت کنونی بوده است؛ یعنی ارتّه زیستگاه اصلی آریایی های نخستین بوده است و اراتا نام دیگر جغرافیای پارس بوده است. ایران. واژه فارسی ایران به فارسی میانه Ērān، از فارسی باستان -ariya که برابر واژه اوستایی -airiia (ایرانی باستان -arya*) است بازمی گردد. این واژه را همهٔ اقوام «آریایی» /هندوایرانی ایران و هند باستان (قس هندوآریایی باستان -arya «آریایی») برای نامیدن خود به کار می بردند. صورت اصلی آن را نمی توان به درستی بازشناخت، اما با توجه به صفت اوستایی -airiiana «آریایی»، می توان آن را برگرفته از صورت اضافی جمع این واژهٔ ایرانی دانست که به سرزمین یا کشور گفته شده است، یعنی -aryānām*
حدوداً به معنی «سرزمین آریاها»، aryānām dahyuš یا «شهریاری آریاها» aryānām xsavram* (&gt;فارسی میانه Ērān šahr). این که مفهم Īrān &lt; Ērān در آغاز هیچ بار معنایی سیاسی نداشته است، آشکارا از عنوان پادشاهای فارسی میانه šāhān šāh Ērān ud Anērān «شاهنشاه ایران و انیران» (بسنجید با اوستایی -an-airiia و هندوآریایی باستان -an-árya «غیر ایرانی») بر می آید؛ به همین ترتیب اصطلاحاتی چون Ariya čiça «نژاد آریایی» در فارسی باستان و عبارت ایلامی کتیبهٔ داریوش بزرگ در بیستون (بندهای 62-63): d.na-ap v.Har-ri-ya-na-um ایلامی (=فارسی باستان Ariyānām*) «خدای آریاها» (دربارهٔ اهورامزدا)، نشان دهندهٔ بار نژادی این اصطلاح در دوران باستان است. نام «ایران» برای نخستین بار در اوستا به صورت "airyānąm" در زبان اوستایی آمده است که یک زبان باستانی ایرانی است که در بخش شمال شرقی ایران بزرگ یا در مناطق کنونی افغانستان، ترکمنستان و تاجیکستان به آن صحبت می شده است. این واژه در دوران هخامنشی دوباره ظاهر می شود، جایی که داریوش در نسخه ایلامی سنگ نبشته بیستون دوبار از اهورامزدا به عنوان "nap harriyanam" (خدای ایرانیان) یاد می کند. شکل فارسی وا
ژهٔ ایران ("Īrān") برگرفته از واژهٔ پارسی میانهٔ "Ērān" "(پهلوی کتیبه ای: 𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭)" "است"، که نخستین بار در سنگ نبشته ای که همراه با نقش برجسته بنیان گذار شاهنشاهی ساسانی، اردشیر بابکان در نقش رستم مشاهده و تأیید شده است. در این سنگ نبشته، نام پارسی میانهٔ شاهنشاه "ardašīr šāhān šāh-ī ērān است،" در حالی که در سنگ نبشته پارتی (پهلوی) که با پارسی میانه همراه است، از شاهنشاه باعنوان "ardašīr šāhšān šāh-ī aryān" یاد می شود. هر دو عنوان به معنای "شاهِ شاهانِ ایرانیان است". نام "ēr-" و "ary-" در "ērān" و "aryān،" برگرفته از واژه کهن "*arya-" (پارسی باستان "airya-،" اوستایی "airiia-،" و غیره)، به معنی «آریایی»، و معنای دیگر «ایرانی ها» است. این اصطلاح به عنوان تعیین کننده قومی در کتیبه های هخامنشیان و در اوستای مزدیسنا "تصدیق شده است" و «بسیار محتمل» به نظر می رسد که در کتیبه اردشیر، ārān هنوز این معنی را حفظ کرده است. علیرغم این استفاده کتیبه ای از "ērān" برای اشاره به اقوام ایرانی، استفاده از "ērān" برای اشاره به امپراتوری (و "anērān/انیران" "متضاد" برای اشاره به سرزمین های روم) نیز در اوایل دوران ساسانیان تأیید شده
است. هر دو واژه "ērān" و "anērān" در متن تقویم سده ۳ نوشته شده توسط مانی استفاده می شوند. در کتیبه ای از جانشین و پسر اردشیر، ، شاپور یکم «ظاهراً شامل مناطق ایران مانند ارمنستان و قفقاز است که عمدتاً ایرانیان در آن سکونت نداشتند». در کتیبه های کرتیر (که سی سال پس از شاپور نوشته شده است)، کاهن اعظم همان مناطق (به همراه گرجستان، آلبانی، سوریه و پونتوس) را در فهرست استان های متضاد "انیران/Anērān قرار داده است". "ایران (Ērān)" همچنین در نام شهرهایی که توسط شاهنشاهان ساسانی تأسیس شده اند، به عنوان مثال در "Ērān-xwarrah-šāhbuhr" به معنی «افتخار ایران شاپور» استفاده شده. همچنین در عناوین افسران دولتی مانند ""ārān-āmārgar" «فرمانده کل ایران» آمده است."" پیشینه واژهٔ ایران. پیش از اسلام. گرچه استفاده از «ایرانی» به دوران اوستایی بازمی گردد، اما نخستین استفاده از شکل کنونی آن در سنگ نبشته نقش رستم اردشیر یکم ساسانی دیده شده است. شاپور یکم، فرزند و جانشین اردشیر، پس از گسترش مرزهای شاهنشاهی و فتح سرزمین های غیرایرانی، خود را «شاهنشاه ایرانیان و انیرانیان» خواند که این عناوین تا سقوط شاهنشاهی ساسانی توسط تمام جانشینان ا
و به کار رفت. با وجود اینکه "ایران" در ادبیات ساسانی به مردمان ایرانی اشاره دارد، در همان نوشته های نخستین ساسانی از آن به عنوان یک نام جغرافیایی نیز استفاده شده است. در سنگ نوشته شاپور یکم بر کعبه زرتشت، وی شاهنشاهی خود را به دو بخش «ایران» و «انیران» تقسیم کرده است. همچنین شاپور یکم شاهنشاهی خود را «ایران شهر» (پهلوی کتیبه ای: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩، کتابی: ، پارتی کتیبه ای: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓 لاتین نویسی: Ērānshahr) نامیده که تمام قلمروی او، صرف نظر از ایرانی بودن یا نبودن، را شامل می شده است. در یک سنگ نبشته که سی سال پس از شاپور که توسط کرتیر حک شده است، واژه «انیران شهر» (𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩) نیز به چشم می خورد؛ درحالی که شاپور ارمنستان و قفقاز را بخشی از «ایران» قلمداد کرده بود، کرتیر آن سرزمین ها را در «انیران» دسته بندی کرده است که دلیل آن می تواند زرتشتی نبودن این سرزمین ها باشد. در کتاب چه متأخر «شهرستان های ایران شهر»، شمال آفریقا و عربستان که در دوران پسین توسط شاهنشاهان ساسانی فتح شده بودند نیز بخشی از ایران شهر به حساب آمده اند. نرسه، هفتمین شاه ساسانی در کتیبه پایکولی، شاهِ شاهانِ ایران نامیده شده است. ضمنِ وجودِ هر دو واژه
ٔ ایران و انیران در نوشته های مانی، واژه «ایران» در زمان ساسانیان را می توان در نامِ اشخاصی مانند «ایران گُشنَسپ» یا شهرهایی مانند "Ērān-xwarrah-šābuhr"، به معنای "شکوهِ ایرانِ شاپور" نیز دید. «ایران آمارگر»، «ایران دبیربِد»(دیوان دار) «ایران سپاه بد» (ارتشبدِ لشکر)، «ایران هَمبارَگبِد» (سرپرست انبار)، «ایران درست بِد» (جراح)، از جمله مناصبی هستند که نام ایران در آن ها به کار رفته است. از آنجایی که ایران شهر در نوشته های پیشاساسانی پیدا نشده است، تاریخ دانان اینگونه برداشت می کنند که این مسئله یکی از ابتکارات ساسانیان بوده است. در نگارش یونانی سنگ نبشته سه زبانه شاپور یکم، «شهر» که به معنای «شاهنشاهی» (امپراتوری) است، "ethnous" ترجمه شده که در یونانی باستان به معنای «ملت» به کار می رود. هرچند، ایده یک ملت ایرانی برای یونانیان مسئله تازه ای نبود. هردوت، تاریخ نگار معروف یونانی در تواریخ خود می نویسد که «مادها را "Arioi(آریایی)" می نامند» که این مرتبط (و چه بسا یکسان طبق ساختار آواییِ زبان یونانی) با واژه «ایرانی» است. ایرانیانِ پساهخامنشی، واژه ایران را به هخامنشیان نیز نسبت دادند. برای نمونه، ارداویراف نامه د
ر شرحِ حمله اسکندر مقدونی به ایران، لفظ ایران را برای هخامنشیان به کار برده است. استرابون در سده یکم پیش از میلاد، به نوشته های اراتوستن، از نویسندگان یونانی معاصر اسکندر، ارجاع می دهد که «در سرزمین های شمال سند، آریانا گسترده است که شامل بخش هایی از پارس، ماد، بلخ و سغد می شود؛ زیرا این مردمان همگی به زبانی تقریباً یکسان صحبت می کنند.» داماسکیوس از اودموس رودسی نقل می کند که «مغ ها و همه آن ها تبار ایرانی ("áreion") دارند.» دیودور سیسیلی، تاریخ نگار هم عصر سزار و آگوستوس، زرتشت را یکی از ایرانی ها ("Arianoi") توصیف می کند. پس از اسلام. برتولد اشپولر در کتاب «ایران در اوایل دورهٔ اسلامی» می گوید ایران واقعاً یک واحد سرزمینی یک پارچه و معین نبود و اطلاعاتی که تا امروز باقی مانده اند، نه واضح هستند و نه از دقت کافی برخوردارند که بفهمیم مرزهای ایران کدام مناطق بوده است و تنها می شود به تصویری ذهنی و حدودی اکتفا کرد. برخی مرزهای طبیعی مثل زاگرس و امتداد آن در قفقاز را می شود منطبق با مرزهای ایران پس از اسلام دانست. اران، ارمنستان و آذربایجان نیز تا کنارهٔ بیلقان و دربند، در ساحل غربی خزر، جزئی از این نواحی بود. د
ر کرانه های جنوبی دریای مازندران، سرزمین های دیلم، گیلان و مازندران از لحاظ سیاسی، چه پیش از اسلام و چه پس از اسلام، دارای استقلال بودند ولی از نظر جغرافیایی بخشی از ایران به شمار می آمدند. از گوشهٔ جنوب شرقی دریا به بعد مسیری گنگ است و نمی توان مرز مشخصی برای ایران در این ناحیه مشخص کرد. بستر رودخانه هایی همچون اوزبوی، اترک، آمودریا را می توان مرز شمال شرقی ایران دانست. عرب های فاتح ایران مرز شرقی خود را مروالرود می دانستند. بادغیس و بوشنگ در دست یک وَزُرگ اداره می شد. پیش از اسلام، در هرات (در دست هپتالیان)، جوزجان، طالقان و فاریاب (در تخارستان) شرایط کاملاً نامشخص بود و معلوم نیست در هر زمان چه کسی بر چه چیزی حکومت می کرد. با فتوحات قتیبة بن مسلم این امر تغییر یافت و از نظر سیاسی، تا خاوری ترین نقاط جزئی از خلافت اسلامی شد. خوارزم نقطه ای دورافتاده بود که شاهانش با حاکمان مسلمان دوستی داشتند و ماورالنهر، تخارستان و فرغانه و همچنین شمال افغانستان امروزی (به مرکزیت بلخ) جزئی از فتوحات و قلمرو اسلامی بودند و در گسترهٔ ایران جای گرفتند. چینی ها پس از کاهش قدرت ترک های آسیای میانه، به غرب حرکت خود را ادامه دادن
د و تا چاچ، فرغانه، سمرقند و بخارا پیش آمدند ولی در نبردی پنج روزه، عقب رانده شدند و در حوالی رود طراز ایستادند. در زمان امپراتوری تانگ منطقه سغد به دست خلافت افتاد. در پایان قرن هشتم میلادی عرب ها با تبت نیز بر سر مرزها می جنگیدند. مرزهای ترکستان و فرارود با ایران در حوالی سیردریا و طراز، در زمان سامانیان تثبیت شد و بدخشان ناحیه ای مرزی بود. مرز خراسان در خجستان، سیستان در بُست، کرمان در دریاچه و رود مشکل، شرقی ترین نواحی بودند که ایران نامیده می شدند. مکران و بلوچستان تا ۹۲۵ میلادی مسلمان نشده بودند و جزئی از ناحیه سند به شمار می آمدند. در کرانهٔ شمالی خلیج فارس، اعراب ساکن شده بودند و رفت و آمد و ارتباط با کرانهٔ مقابل عربی همیشه بسیار پویا بود و ادامه داشت. مرز از دهانه فرات و دجله (شط العرب) به شرق واسط تا غرب اهواز می رسید و این بخشی از ایران محسوب می شد تا به امتداد خط الراس کوه های زاگرس بپیوندد. سده های نخست. برای فاتحان مسلمان، واژه های ایران و ایران شهر واژگان آشنایی نبودند و آن ها در عوض از «العجم» و «الفرس» (پارسیان) برای اشاره به سرزمین های ایرانی غربی، مناطقی که تقریباً امروزه برای با کشور کنون
ی ایران است، استفاده می کردند. نکته دیگری که در این مسئله اثرگذار بود، این بود که ایران و ایران شهر برای مسلمانان یادآور زرتشتیان و ساسانیانی بود که آن ها را شکست داده بودند. در واقع با وجود اینکه آغوش مسلمانان برای سنن ایرانی که می توانست برایشان سودمند باشد باز بود، آن ها هیچ روی خوشی به بار ملی و مذهبی ای که در «ایران» وجود داشت، نشان نمی دادند. در کنار این ها، واژه «انیران» که مسلمانان را نیز در بر می گرفت نیز وجود داشت که نمی توانست برای آورندگان دین جدید خوشایند باشد. با ظهور عباسیان در میانه های سده هشتم میلادی و پایان سیاست های اموی مبنی بر برتری اعراب نسبت به سایر مردمان، هویت ایرانی نیز رفته رفته رو به احیا شدن گذاشت. نمود این مسئله را می توان در انتقال پایتخت از شام به میان رودان جایی که بیش از هزار سال پایتخت شاهنشاهی ایران بود و میراث بزرگ ایرانی ای را به دوش می کشید دید. همچنین با سقوط بنی امیه، در بسیاری از مناطق ایران شرقی حکومت های خودگردانی نظیر طاهریان، صفاریان و سامانیان، و حکومت های زیاری، آل کاکویه و آل بویه در غرب و مرکز ایران، سر برآوردند. این دولت ها از واژه «ایران» به عنوان نشانی از
پیوند خود با شاهنشاهان باستانی ایرانی استفاده می کردند؛ چنانچه که در نهایت حتی عنوان «شاهنشاه» نیز توسط امرای آل بویه مورد استفاده قرار گرفت. این سلسله ها با فضایی که به اهل قلم دادند، زمینه ساز احیای ایده ایران شدند. مثلاً جنبش ادبی شعوبیه در آن سال ها عامل مهمی در رستاخیزِ مفهومِ ایران بود. این جنبش ادبیِ نسبتاً عرب ستیز که توسط ایرانیان برپاشده بود، به برتری عجم بر عرب می پرداخت، زبان فارسی را گرامی می داشت، شاهان ایران باستان را ستایش می کرد و صفاتی مانند سوسمارخوار و موش خوار به اعرابِ فاتح می داد. از آنجایی که مسلمانان به بخش های غربی ایران بلاد فارس می گفتند و ایرانیان نیز آن را معادل عربی نام ایران در نظر می گرفتند، در برخی مواردِ نخستین سده های اسلامی، نظیر کتاب تاریخ سیستان که از ایران به عنوان یکی چهار بخش ایران شهر یاد می کند، دیده شده که واژه ایران در همان معنای اسلامی آن، یعنی سرزمین های ایرانی غربی به کار رفته است. گرچه هیچ گاه این دیدگاه نتوانست رقیبی بر بار معنایی کلاسیک ایران، یعنی تمام سرزمین هایی که مردمان ایرانی در آن ها زندگی می کنند، تبدیل شود. استفاده از واژه ایران در مفهوم ساسانی آن،
یعنی اشاره به گروهی از مردم و نه به یک کشور، در نوشته های زرتشتی سده های اسلامی نیز دیده می شود. در دینکرد، یک کتاب مزدایی مربوط به سده نهم میلادی، از ایران برای اشاره به مردم ایرانی و از انیران برای اشاره به غیر ایرانیان استفاده شده است. در همین کتاب، هر یک از سرزمین های ایرانی نشین «ēr deh» خوانده شده که صورت جمع آن به صورت ērān dehān است. در «کارنامگ ارتخشیر پاپگان» (کارنامه اردشیر، پسر بابک) که نسخه فعلی آن مربوط به سده نهم میلادی است، از واژه ایران در عناوین لشکری و کشوری، نظیر شاه ایران، ایران سپهبد استفاده شده است و خود کشور ایران شهر خوانده شده. در ارداویراف نامه در کنار ایران شهر، از ērān dahibed نیز استفاده شده است. گرچه چنین استفاده هایی، یعنی استفاده از نام ایران برای اشاره به مردم و نه کشور، در نوشته های زرتشتی پساساسانی بسیار کمیاب است و معمولاً این واژه به عنوان نام کشور مورد استفاده قرار گرفته است. در بندهشن ērānag نیز به چشم می خورد که به معنای سرزمین ایرانی است. در ادبیات زرتشتی سده های میانه، و همچنین ادبیات غیرزرتشتی نخستین سده های ورود اسلام به ایران، مزداپرستی و ایرانی بودن مترادف یکدیگر
قرار دارند. در نوشته های زرتشتی، پیروان ادیان دیگر نه «غیرزرتشتی»، که «غیر ایرانی» نامیده شده اند. به عنوان مثال، در ایادگار زریران، واژه ērīh به چشم می خورد که به معنای «ایرانی بودن» است و متضاد آن an-ērīh است. همچنین واژه ēr-mēnišnīh، دارای منش ایرانی، نیز دیده می شود که an-ēr-mēnišnīh به عنوان متضاد آن در نظر گرفته شده است. البته در همه متون این گونه نیست. به عنوان مثال، دینکرد مزداپرستان را «ایرانی تر» می نامد. نوشته های مزدایی قرون اسلامی، ایرانویج را مرکز جهان، یا منطقه ای که زرتشت در آن تبلیغ مزداپرستی را آغاز کرد، به تصویر می کشند. مفهوم «ایرانی بودن» در محاکمه افشین در سال ۸۴۰ میلادی نیز دیده می شود. به گفته طبری، افشین که حاکم اسروشنه واقع در منطقه سغد و در حدود تاجیکستان امروزی بود، با این اتهام روبرو شد که در تلاش بوده که روح قومی و ملی ایرانی را زنده کند. این گزارش طبری نشان می دهد که نه تنها مفهوم ایرانی بودن حتی در میان مسلمانان سده های نخست اسلامی زنده بوده است که افرادی در تلاش برای احیای آن بوده اند. مطهر بن طاهر مقدسی در کتاب البد و التاریخ می نویسد:"زیباترین و پاک ترین و بهترین نقطهٔ زمین
، ایران است… طولش از رود بلخ تا رود فرات است و عرضش از دریای آبسکون تا دریای فارس و یمن و مکران و کابل و تخارستان و آذربایجان است. پاک ترین زمین به خاطرِ اعتدال رنگ مردمش و یکنواختی بدن و سلامت عقلشان؛ چون آنان از سرخیِ رومیان، بدخویی ترکان، زشتی چینیان، کوتاه بالاییِ یاجوج و ماجوج ماجوج، سیاهی حبشیان و نابه اندامی زنگیان در امان بوده اند.» او همچنین می افزاید که این ویژگی ها سبب ایران نامیدنِ این ناحیه شده و واژهٔ ایران در زبان بابلی های قدیم به معنای قلب و دِل بوده است. طبق نسخهٔ مجلس از دیوان ابونواس، شاعر قرن دوم هجری، او در یکی از فارسیاتِ (شعری که شاعر به خواست خود درَش از واژگان و عبارت های فارسی بهره گرفته باشد) خود پیرامون یک ایرانیِ تُرک یا خراسانیِ بت پرست (بودایی) می سراید: همچنین در نسخهٔ ایندیاآفیس دربارهٔ شخصی به نام بهروز مجوسی سروده است: واژهٔ ایرانشار، همان ایران شهر است. غزنویان. شاهان غزنوی نیز مانند سامانیان به اندازه ای تحت تأثیر ایران قرارگرفتند و به شجره نامه سازی براساس شخصیت های باستانی ایران تمایل انداختند که جوزجانی می نویسد که سبکتگین جزوِ ششمین نسل از فرزندان یزدگرد سوم است. ساخت
این شجره نامه ناشی از وجود گرایش های ایران گرایانه بین غزنویان در قرن ۱۱ میلادی بوده است. فرخی سیستانی در اشعارش، ایران را به عنوان واقعیتِ معاصرش می خواند. او سلطان محمود غزنوی را شاه ایران می خواند: و یا در بیتی دیگر، سلطان محمود را نیز شاه ایران می خواند: فردوسی که شاهنامه را در بازهٔ زمانی ای از روزگار سامانیان تا غزنویان نگاشته است، بیانِ زمانی را می کند که رستم فرخ زاد (سردار ساسانی) می خواهد به جنگ با اعراب برود و نامه ای برای برادرش می نویسد و در نامه به برادرش می گوید: اسدی توسی مانند فرخی سیستانی، مفهومِ ایران را در موردِ زمانِ زیستِ خودش به کار می برد (مردم زمان خودش را ایرانی خطاب می کند) و در گرشاسپ نامه در مدحِ شاه ارمنستان می سُراید: سلجوقیان. اندیشه و مفهوم ایران در دوران سلجوقیان نسبت به دیگر حکومت ها، کمتر است. گرایش های متعصبانهٔ دینی سلجوقیان موجبِ کاهش و کم رنگیِ مفاهیمِ نااسلامی شد؛ به اندازه ای که برخی ادیبانِ دوران سلجوقی قلم به لعنِ فردوسی و شخصیت های باستانی و ایرانی کشیده اند. کسانی همچون سیف الدین فرغانی، محمد معزی و شاعرِ گم نامِ منظومه یوسف و زلیخا، از اسطوره های ایرانی به بدنام
ی و نجاست یادمی کنند. اما حتی این موضوع نیز نتوانست به کل مانعِ استمرارِ فرهنگیِ مفهوم ایران بشود: کوش نامه و بهمن نامه دو حماسهٔ نگاشته شده در دوران سلجوقی هستند که به ترتیب، ۱۶۰بار و ۱۰۰بار نام ایران را گفته اند و از ایران باستان به نیکی یادکرده اند. اسفزاری در کتاب روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات، خواجه نظام الملک را وزیر اعظم مملکت ایران خوانده است. یاقوت حموی که در زمان اواخر حکومت سلجوقی آغاز به مهاجرت کرده بود و با حمله های مغول، پَس رفت و چندسال بعد کتابِ معجم البلدان را نوشت، بارها در کتابش از عنوان «ایران شهر» استفاده کرده است و مرزهای ایران را از سجستان و کرمان تا ارمنستان و آذربایجان و فارس دانسته است. نظامی گنجوی، شاهِ شروان را شاه ایران می داند: و همچنین در بخش ستایش کرپ ارسلانِ سلجوقی، سرزمینِ زمانش را ایران می نامد: ایلخانان. سه دگرگونش با فتوحات مغول و پیدایش دولت ایلخانان در پیِ آن، موجبِ فراهم شدنِ پیش زمینه یِ ظهورِ دوباره یِ مفهومِ ایران شدند: ۱-دستگاه خلافت عباسی به عنوان مرکزِ اسلام وطنی و زُدایشِ جهان گراییِ اسلامی نابودشد؛ ۲-مرز دولت ایلخانی تقریباً منطبق با محدوده جغرافیاییِ ایران ش
هر در ایران پیش از اسلام شد؛ ۳-در دوران ایلخانان، تاریخ نگاری جهانی در ایران گسترش یافت و تشخیصِ حدودِ ایلخانان نسبت به دیگر جاهای جهان، موجبِ مشخص ترشدنِ چیستیِ ایران در بین دیگر بلاد شد. یکی از نخستین تواریخِ جهانی که به ایران به مفهوم یک کشور مستقل در برابر دیگر سرزمین ها پرداخت، کتاب نظام التواریخ قاضی بیضاوی است. او می نویسد: «این کتاب را از تواریخ معتبر فراهم آوردم نظام التواریخ نام کردم چه در آن سلسله حکام و ملوک ایران که طول آن از فرات است تا جیحون، از دیار عرب تا حدود خجند چنان که یادکرده می آید… و به زبان فارسی ساختم تا فواید آن عام تر باشد.» او علاوه بر پیشدادیان و کیانیان سلسله های ایرانیِ پساعباسیان و حکومت ایلخانی را هم دولت ایران دانسته است. در شهنامه چنگیزی مجموعاً ۸۲ بار به نام های «ایران» و «ایران زمین» اشاره شده و بر ایرانی بودن پادشاهان ایلخانی و نقششان در پاسداری از مرزهای ایران زمین تأکید شده است. محمدابن علی شبان کاره ای نویسنده روزگار مغول در مجمع الانساب می نویسد:" شاه جهانِ کبیر، هلاکوخان که اصلِ سلاطینِ ایران زمین است، تمامت مملکتی که میراث پدرش تولی خان بود، یعنی بلاد غربی به وی(من
کوقاآن) ارزانی داشت؛ و آن از آب جیحون است تا کنار فرات و مملکت مصر و شام. رشیدالدین فضل الله همدانی در جامع التواریخ پیرامونِ مرزهای ایرانِ معاصرش می نویسد: «مملکت ایران از سرحد آب آمویه (جیحون) تا منتهای تخوم روم و جدول دریای سند و اقاصی دیار مصر و حکومت ارمنیه کبری و ارمنیه صغری است» و عبارت «پادشاه اسلام و ایران» بارها برای نامیدن شاهان ایلخانی به کار رفته است. این رویکرد در تاریخ نگاری اسلامی-عربی نیز تأثیر نهاد، چنان که در جهان عرب و دربار ممالیک از عنوان پادشاهی ایران در آثار تاریخی و مکاتبات اداری استفاده شده و حتی در دیوان رسائل رسمی دولت ممالیک، کاربرد اصلاح باستانی توران برای تمایز سرزمین های دشمن ایران، به ویژه خانات جغتای با سرزمین ایران رایج گردید. مورخان جهان عرب، دولت ایلخانی را دولتی ایرانی و پادشاهی آن ها را در امتداد پادشاهی های باستانی و اسلامی ایران تلقی می کردند. چنان که در مناسبات ایلخانان با ممالیک از غازان به عنوان «خان مملکت ایران» و از ابوسعید به عنوان «شاهنشاه» و «آخرین شاه فرزندان هولاکو شاه ایران» یاد می شد. با این حال مورخان عرب برپایه واقعیات موجود، حدود جغرافیایی ایران از غرب،