Payamvdn/NorthPersian_fa_wiki huggingface dataset:
و ارومیه بازماندگان هزو با نام خانوادگی هزویی و هزایی و در باتمان با شهرت هزوی و حمزه کان (همازه کان) سکونت دارند. گویش های کردی در استانهای الازیغ، بینگول و دیاربکر و قسمتهای بالای رودخانه های فرات، قزل ایرماق و مورات، زازاکی با نام های دیگر دیلمی، زازاکی و زازاکی جنوبی و سیورکی، کوری، ،موتکی ، دامیلی و چندین گویش دیگر، مربوط به گروه گورانی می باشند. همچنین مردمان هزو در آذربایجان به زبان ترکی آذربایجانی و کرمانجی سخن می گویند. در کتاب زندگی صلاح الدین: صلاح الدین فرزند ایوب از دودمان شادی، کُرد روادی از قبیلهٔ بزرگ هزبانی بود. صلاح الدین بنیان گذار دولت ایوبیان بود. در ۶۰۴هجری، پس از آنکه پادشاهی اخلاط به ایوبیان رسید، بدلیس نیز به قلمرو نجم الدین ایّوب که در اخلاط فرمانروایی داشت پیوست. در زمان حاکمیت ایوبیان، تیره های مختلف از طایفة رَوّادی کُرد که این خاندان بدان انتساب داشتند، از جانب آذربایجان به نواحی بدلیس و اخلاط و وان کوچ کردند شدادفر طایفه ای است که در سیورک سکونت دارند. حزوانلو (Hazoanlo): ایل کُرد کرمانج منسوب به هزو . حزوانلو در بجنورد و قوچان و اطراف گلمکان در نزدیکی مشهد پراکنده اند و به حمزو
انلو، حمزی و حمزکانلو یا حمزه کانلو شهرت دارند. از شخصیت معروف حزوانلو حاجی خان حمزکانلو فاتح دهلی از سرداران ممتاز و سفیر نادرشاه به دربار امپراتور روم و بیگلربیگی قفقاز می باشد. «حاجی خان حمزکانلو» که او را در بعضی از کتابها چمشکزک هم گفته اند همواره با نادر بوده است و در جنگ با افغانها و تیموریان هند او را همراهی می کرد. حاجی خان حمزکانلو همواره دو فرسخ قبل از نادر حرکت می کرده است و شهرهای کابل، پیشاور، لاهور و دهلی را او فتح کرد و سپس به عنوان سفیر از طرف نادر شاه نزد سلطان عثمانی می رود و مدتی نیز حاکم گنجه بوده استابراهیم الدقوقی همزی ( حمزة قانلو ) را در آدیامان و ملطیه ذکر کرده است.هیزان (Hizan): هیزان از ایلات کُرد ساکن موش در کردستان ترکیه می باشد. هیزانلو که به هیزولانلو و ایزانلو نیز شهرت دارند و شاخه ای از ایل شادلو بشمار می روند. کسروی شادلو ها را از روادی ها دانسته است. شادلو شامل آجقانلو، االنلو، بدرانلو، برسوکانلو، بوطالبانلو، بوربوری، بوغانلو، پوشوالنلو، جابانلو، جوکانلو، چوسؤالنلو، خادمانلو، خانیانلو، خنضرانلو، دوراقانلو (این تیره به شاخه های متعددی از جمله تمانلو، اوتانلو، قوجوالنلو، بحرا
نلو و طاهرلو تقسیم می شوند)، قراقاشلو، قرکانلو، کپکانلو، کچرانلو، کوپالنلو، گریوانلو، گلمانلو و هیزانلو می باشد. پاپلی یزدی، ایزانلو را جزء شانزده طایفه کوچ نشین خراسان نوشته است که در حد فاصل مراوه تپه و شاه جهان ییلاق قشلاق می کنند. شاه نشین هیزان : شاه نشینی کُرد از تبار کاردوخی شامل مناطق هیزان، ایسابرد و موکس بود. مردم و طوایف این شاه نشین به «نمیران» (جاودانه) معروف بودند. علت نامیدن آنها به این نام چنین است: هنگامی که یکی از شخصی صاحب دارایی و ثروت بمیرد، حاکم این دارای را بین فرزندانش اعم از کوچک و بزرگ تقسیم می کند. به این ترتیب، امرار معاش می کنند، چنان که اگر نمرده باشند، اگر کم یا زیاد شوند، وضعیتشان تغییر نمی کند. به همین دلیل به آنها «نمیران» می گفتند که به معنای «جاودانه» است.شرفنامه از عزیمت شاهرخ میرزا چهارمین پسر تیمور گورکانی به هیزان و ملاقات با پسر سلطان سلیمان خیزانی خبر می دهد خیزانی شاهزاده معروف کرد قرن نوزدهم. شیخی بیگ با نبرد با هکاریان، نیمی از منطقه کاواش را به فرمانروایی خود درآورد. پس از قتل شیخ بیگ، برادرش خان محمود شاه موکس شد. خان محمود حاکم جدید بین سالهای ۱۸۲۰–۱۸۳۸ کاواش، و
ستان، خاوه سور و محمدان را تحت فرمانروایی خود قرار داد و را که مرکز حکمرانی محمدی بود، مرکز امپراتوری خود قرار داد. او حکومت خود را از موکس و سراسر جنوب دریای وان تا خوی و سلماس در کردستان ایران گسترش داد. به همین نام با شاهزادگان محمدی، حکاری، سیزیر و بوتان و عثمانی ها و قاجاریان جنگید. در سال ۱۸۳۸، خان محمود یکی از مشهورترین و بزرگ ترین شاهزادگان کُرد بود. او در کردستان، در پایتخت عثمانی و در ایران شناخته شده بود. خان محمود تغییر سیاست دولت عثمانی در اداره کردستان را که باعث از بین رفتن دولت های کرد می شد، نپذیرفت و علیه دولت عثمانی قیام کرد. در پاییز ۱۸۳۸، نیروهای عثمانی به فرماندهی عثمان پاشا، با کمک نورالله بیگ هکاری و سیف الدین بیگ بوتی ، شورش خان محمود را شکست دادند. ۱۸۴۷ او دستگیر و در دادگاه محاکمه و به روسه در بلغارستان کنونی تبعید شد. فقی طیران فیلسوف و شاعر کُرد سده شانزدهم و هفدهم است. فقی طیران به سبب زهد و ریاضت و جهد بسیار در تصوف استادی کامل به شمار می آمد و در روایات چنین آمده که وی زبان پرندگان را دانسته و با آنان سخن می گفته است. اسم فقی طیران نیز اشاره به این دارد که مردم او را شاگرد پرند
گان می دانسته اند. او خوش صدا بود و اشعارش را به صورت ترانه برای عموم می خواند. آثار او از جمله شیخی سه نعان، به رسیسایێ عابید، زه مبیل فرۆش، که لا دمدم، ئه سپی ڕه . ش، ههٔ ئاو به زبان کُردی می باشند. فقی طیران در درگذشت و آرامگاه او در روستای زادگاهش وِره زوزه قرار دارد. از دیگر شخصیت های شناخته شده اهل هیزان و ابوشجاع باذ بن دوستَک معروف به باذکُرد می باشند. باذکُرد از کردان دوستکی و در ارتباط با قبیلهٔ حمدانی بود که به عنوان مؤسس سلسله مروانیان شناخته می شود. باذکُرد پس از هفت سال حکومت در دیاربکر درگذشت. بازماندگان دوستکی در بهدینان به عنوان قبیله دوسکی شناخته می شوند. هزو (Hezo)دودمانی از کُردان که بین سال های میلادی بر گستره ای شامل هزو، ساسون و ارزن حکومت کردند. خود از تبار مروانیان بودندکه از شهر اخلاط به بدلیس آمدند. اما به خاطر عزالدین بیگ، بنیان گذار حکومت، به نام های ایزدین ، عزتین، و عززان شناخته می شدند. برادر بزرگ عزالدین به نام ضیاءالدین جد حاکمان بدلیس بود و حاکمان ساسون نیز از دودمان حاکمان بدلیس بودند. مرکز آنان قلعه هزو در ساسون قرار داشت. شهرستان هزوی با ۱۱۵ روستا از جمله روستای ملکیشان و
پَلو در ۱۹۳۸میلادی به شهرستان کوزلوک تغییر نام داده شد. شهرستان هزو در غرب هیزان، جنوب بتلیس و در شرق دیاربکر قرار دارد. طوایف منشعب از هزو در کشور ترکیه شامل خیتلی(khitli)، خیدلی(khidli)، هیزلی(hizli)، خیزنی(khizni)، کیزلی(keizli-kaizli)، کیزل(kizil)، آهیزلی(ahizli)، خیزلو(khizlo)، خیزلی (khizzli)، کوهیزلی(kvhizli)، خیزلویی(khizlui)، خیزئی(khizei)، خیزوی(khizoi)، هزوی(hezoye)، خزلی(khezli)، بهیزلی(bhizli) و ... می باشد. طایفه ی خضوعی از کردان خراسان از طوایف هزو به شمار می رود. علی خزل کایا، ابراهیم اورنک هزیل، سانا خیزل کایا و میزگان هزل از مبارزان کُرد بوده اند که در نبرد داعش در شمال عراق و در بمباران دولت ترکیه کشته شدند.از مردمان طایفه کیزل، روژبین کیزل هنرمند کُرمانج و رمضان کیزل مالک و موسس باشگاه فوتبال دالکورد در کشور سوئد می باشند.کزویی (Ḵezuʾi- Kezûyî) در ترکیه و در آذربایجان غربی با نام خزویی یکی از سه طایفه خلکانی ایل میلان را تشکیل می دهند. در کتاب ساختار سازمان ایلات و شیوه معیشت عشایر آذربایجان غربی تالیف ابراهیم اسکندری نیا آمده است: طایفه خزویی که خزایی نیز گفته می شود، از ایل میلان عمدتا
در روستاهای قره آغاج، دمدم، ممه شیری، قارنجه و بلسور بالا ساکن هستند. در سلماس و ارومیه خزایی بخشی از ایل شکاک بشمار می رود. در خورخوره، دیزج در نزدیکی کسیان(Kasian) و منطقهٔ ممکان ارومیه تا نیچالان به صورت پراکنده سکونت دارند. بخشی از این طایفه در شهر مراغه و دهستان هولاسو در شهرستان شاهین دژ زندگی می کنند.غلامحسین افضل الملک خواجه وندان مازندران را از سراوندِ گفته است که آقامحمّدخان قاجار آنها را کوچانیده و به کلاردشت آورده و عقیدة خواجه وندها این است که از نسل خواجه عزیز خزایی هستند. وجود واژگان کرمانجی همچون "زاروک" به معنای فرزند و نیز تاریخ شفاهی، گویای آنست که خزاییان مازندران با کزوئی و خزویی و خزایی های ایل میلان ، شکاک و مکریان و گروس بیجار پیوند داشته اند. حسین حُزنی مکریانی از طایفه ی پیر خزایی اهل شهرستان سقز در کردستان بود. او نخستین محقق تاریخ کردستان و مبتکر صنعت چاپ کردستان است. حسین حُزنی مکریانی الفبای کردی را برای چاپ طرح ریزی کرد و اقدام به چاپ و نشر کتاب و نشریه کردی از جمله ی روزنامه ای با عنوان "روزنامه کردستان" نمود.مکریانی ۱۸ کتاب در حوزه های مختلف تالیف و به چاپ رسانید که ۱۱ کتاب آن
درباره تاریخ و فرهنگ کردستان است. خیزان(Xizan):قلمرو شاهی خیزان، جنوب شهر دربند در قفقاز .مرکز آن خیزی(Khizi) در فلات خیزی میان کوهستان قفقاز جای دارد.رود سامور که از کوه گوتون سرچشمه می گیرد و به دریای خزر می ریزد،میان خیزی و دربند قرار دارد پلینی و بطلمیوس این رود را با نام رود کاسیوس(cassius) یاد کرده اند. قلعه خیزان و قبیله خیزان در منابع عربی قرن نهم به صورت خیزون ذکر شده است.ویرانه های قلعه باستانی به نام دِزوار در روستایی به این نام در بخش خیزی قرار دارد.قیاس الدین گیبولایف قوم شناس و مورخ آذربایجانی در کتاب «درباره تاریخ قومی آذربایجان» معاهده ای که در سال ۶۴۴میلادی بین ایالت آران و خیزون شاهک، منعقد شد را آورده است. حکومت شاهی خیزان در هجوم اعراب از میان رفت. در تک نگاری "قصه های مردمی" نوشته ی پروفسور ممدحسین طهماسب، اطلاعاتی درباره خیزی و خیزیگالا در حماسه قفقازی "نارد" آورده شده است .استرابون، خیزی را بخشی از مسیر هند دانسته است که از اَران می گذرد با این وجود در آثار نویسندگان معاصر اعتقاد بر آنست که قبیله خیزی در اوایل قرون وسطی از استان خوزستان ایران برای حفاظت از مرزهای شمالی ساسانیان به قفقا
ز منتقل شده باشند. خیزی در سال ۱۹۲۸ بخشی از کشور شوروی بود در این سال خیزی منطقه ای با حدود ۲۴ هزار نفر جمعیت و ۷۲ روستا گزارش شده است. در خیزی عمدتاً اقوام شیخ خیزیلی و صیاد خزیلی سکونت دارند .کوهی به نام برمک و پنج روستای پیرامون آن از جمله فندگیان خاستگاه دودمان برمکی است. استرابون خیزی ها را قبیله ای بر میشمارد که هلیا (خورشید) را می پرستیدند. مورخان قرون وسطی جمعیت خیزی را برمکلی ، و قلمرو آن را برمک می گویند.در قرن سوم تا ششم، مزدیسنا مذهب دولتی در قلمرو شاهی خیزان بود. از قرن اول ، قبایل ترک هون، سابیر و خَزَر از دربند گذشتند و در حومه آلبانی از جمله ناحیه برمک شروع به سکونت کردند و در پنج روستا ساکن شدند. پس از جنگ روس و ایران در 1804-1813، منتهی به عهدنامه گلستان خیزان همراه با خانات گوبا تحت حاکمیت روسیه قرار گرفت. خیزی به قالی بافی معروف است. سیمونوویچ در ۱۷۹۶، بیست و چهار روستای خیزی -برمک (Khizi-Barmak) رانام می برد: ۱.سیازان ۲.خیزی(Xızı) ۳.فیندیگان ۴.درزارات ۵.کرد(Kürd) ۶.عرب ۷.شیخ علاءالدین ۸.خیدیرزین ۹.همزکانلی (Hamzkhanli) ۱۰.درگیارلی ۱۱.دلکس ۱۲.تیکس ۱۳.گمشر ۱۴.کش ۱۶.تکالی ۱۷.انگلان ۱۸.پیرآبا
د ۱۹.مولکانی(Mülkanı) ۲۰. خلال خانگاه ۲۱. طایفه مامد ۲۲. حمیا عرب ۲۳. کوخانی ۲۴. گاهدی.شهرستان خیزی در شمال کشور آذربایجان و مشرف بر دریای کاسپین است.. خزل (کرمانشاه و همدان). مردم خِزل در بخش فیروزآباد ، بخش ماهیدشت و شهرستانهای سنقر، کنگاور و صحنه از استان کرمانشاه و شهرستانهای اسدآباد، نهاوند و تویسرکان از استان همدان سکونت دارند. مردم ایل خِزل در استان کرمانشاه به کردی کلیایی، کردی مایانی و لکی و در استان همدان به لکی و لری سخن می گویند. آژند، کویه، مهری، خزایی، اسپئر، سَران، هورتاوی، خزلی از مردمان خزل در جغرافیای همدان و شرق کرمانشاه بشمار می روند. خزل ها در بید سرخ صحنه و دهستان هجر و دهستان گاماسیاب که پیشتر با نام های روژینه دای و خورمچ شناخته شده است و در چندین روستا در اطراف میانراهان دینور سکونت دارند. همچنین به طور عمده مقیم در ناحیه ی شمالی صحنه تا سنقر می باشند از جمله روستاهای چم چم، آقبلاق،قشلاق، جعفرآباد، تپه شارک، سرخه لیجه، کهتر، ملک آباد، کهریز، زیوه، چقابالا علیا، چقابالاسفلی، سلطان طاهر، ده آسیاب،عظیم آباد، کلبعلی خانی، چماق تپه، هالان، کنگرشاه علیا، کنگرشاه سفلی، گرگلان، گرگه بیشه. خزل
ها در ماذپهرگ از روستای ده خزل در دره هزار خانی تا داشتی بلاغ در نزدیکی سطر ساکنند. هاینریش کیپرت در ۱۸۶۵ به اسکان ۸۰۰ چادر عشایر خِزِل در نواحی کوهستانی دالخانی سنقر و امروله اشاره داشته است.این ناحیه در غرب و جنوب روستای فارسینج قرار دارد. در اسناد کتاب خانه ی بریتانیا، ایل خِسِل [Khesel] به عنوان قبیله ای ساکن در هرسین ذکر شده است نخستین ساکنان نواحی نهاوند و تپه گیان در ۵۷۰۰ سال قبل مردمان بومی زاگرس به نام کاسی بودند اهل خزل خود را داتی رِن یا دَتیوران می خوانند . دات در فرس هخامنشی و اوستا به معنی قانون است و همین کلمه است که در فارسی «داد» گردیده است رِن یا رَن در زبان کُردی به معنای رفتار و خصلت است. در کتاب فرهنگ جامعه ایران، کتاب مردم شناسی ایران، کتاب تواریخ گلستانه و persia and the persian question p609، از ایل قیزل یا قزل در ناحیه چمچمال کرمانشاه یاد شده است. در گفتار اهالی خزل واژگان کُردی با حرف خ کمیاب و با حرف ق نایاب است و مردم ایل، خود را خزل یا هزل به معنای قیام کننده، برخاسته یا شورشی می خوانند . با این وجود نام قیزل یا قزل معرب گیزل یا گزل است. پروفسور روبرتو دَن استاد دانشگاه ساپینزا ر
وم موقعیت قبایل مادی ذکر شده در کتیبه شمسی اداد پنجم و سارگون دوم آشور را ترسیم و موقعیت قبیلهٔ گیزل بوندا را در جنوب سنقر تشخیص دادند. مجله تحلیلی هفتگی منطقه پلاس آذربایجان در سال ۲۰۰۶ مطلبی دربارهٔ تاریخ آذربایجان منتشر کرده است در بخشی از مقاله به کشور باستانی اراتا اشاره شده و اسامی قبایل و نواحی آراتا بر اساس کتیبه های میان رودی ذکر شده است. ایلات اوش کایا،اوش دیش، گان تاو یا گن تاو، گیزل بوندا، اوش تاتی یا تات تی اهالی کشوری بودند که سومری ها آن را کشوری اساطیری و بسیار قدیمی تر از سومر دانسته اند، کشور آراتا (). در اسطوره گیلگمش، او در مسیر سومر به آراتا از منطقه ای به نام «هور - اوروم» می گذرد که می بایست سرزمین هوری ها باشد. در کتاب هفتم هرودوت، جمله ای وجود دارد که می گوید پیش از آن که پارسیان به این نام خوانده شوند از دید یونانی ها کِفن و از دید خود و همسایگانشان آرتایی نامیده می شدند افسانهٔ انمرکار، تنها اشارات باستانی به آراتا است. در کتیبه های سومری آراتا با عنوان "سرزمین مقدس حاکمیت قانون " یاد کرده اند. برای مطالعه بیشتر: نینگیشزیدا بی.جی. کوربین عضو تیم کاوش های باستانی چارلز ویلیس ۱۹۸۸در ک
وه آرارات و تیم های کاوش چاک آرون ۱۹۸۹و شوکی ۱۹۹۰، مولف کتاب جستجو برای کشتی نوح و کاوشگران آرارات در کتاب هفت کوه تا آراتا، سرزمین آراتا را موقعیت غربی همدان و شرقی کرمانشاه به مرکزیت گودین تپه ذکر کردند. گیزل بوندا را موقعیتی میان پارسوا و ماد می داند پارسوآ یا پارسواس یا بارسوآ یک قبیله مادی ساکن کردستان بوده اند. ژاک دوشن- گیمن، پیر لوکو، ژان کلنز، ریچارد فرای و لوئیس دی. لوین و ماریا بروسیوس پارسوآ را واقع در ماهیدشت دانستند. نام پارسوا در کتیبه قره گونوز از دوره ایشپوئینی و منوا (۸۱۴ ق. م) و سالنامه آرگیشتی اول (۷۸۳ ق. م) ذکر شده است در کتیبه قره گوندوز نام پارسوآ در کنار نام مِشتا آمده است. براساس اظهارات موقعیت گیزل بوندا میان پارسوا (ماهیدشت) و ماد (همدان) سرزمینی شرقی استان کرمانشاه و نیمه غربی استان همدان را شامل می شده است. شامشی آدادپنجم در لوح خود به سومین لشکر کشی اش به زاگرس در سال ۷۱۸ تا ۷۲۱ پ. م به گذر از رود زاب و کوه های کولار اشاره می کند و می گوید :بر سرزمین های سانبای، مانایی، پرسوای ، تورولای و سپس مِسای غلبه کردم. آنان به کوه های بلند رفتند. سه قله که مانند ابرها از آسمان آویزان بودند
و پرنده بر بال آنها هرگز نمی آید، سنگرهای خود را ساختند. به دنبال آنان رفتم آن کوه ها را محاصره کردم. در یک روز مانند عقاب بر آنها هجوم آوردم، تعداد زیادی از آنها را کشتم. اموالشان، چهارپایانشان، گله هایشان، اسب هایشان، شترهای (باختری) دو کوهان، تعداد بی شماری از آنها را از کوهستان پایین آوردم. پانصد روستا و شهر از آنان را ویران کردم و درآتش سوزاندم. به گیزل بوندا راهپیمایی کردم. شهر کی ناکی را تصرف کردم، ویران کردم، و در آتش سوزاندم. از کوه سنگی بیش بیزیدا که گذشتم. تی تا ماش کا از شهر ساسی اَشا و کیارا از کارسی بوتو با دادن اسب هایشان ادای احترام کردند، تمام گیزل بوندا، شکوه و عظمت حیرت انگیز من و شروع قدرتمند نبرد من بر آنها چیره شد و شهرهای متعدد خود را ترک کردند. به اوراش، سنگر آنها، عقب نشینی کردند (دو تن از پیشوایان گیزل بوندا به منظور جلب عطوفت مهاجمان تعدادی اسب بارکش و ارابه به شیوه هدیه تقدیم کردند ولیکن مؤثر واقع نمی شود). بر آن شهر (اوراش) هجوم بردم، تصرف کردم. با خون رزمندگان آنها میدان های شهرهایشان را مانند پشم رنگ کردم. ۶۰۰۰ مبارز آنها را من کشتم. پیریشاتی پادشاه آنها را به همراه ۱۲۰۰نفر از
مبارزانش زنده دستگیر کردم. دارایی های آنها، اموالشان، احشام، گله هایشان، اسب هایشان، ظروف نقره، طلای فاخر و مس را به تعداد بی شماری بردم. (شهرهایشان) ویران کردم، با آتش سوزاندم. شامشی آدادپنجم در سال ۷۲۳ به کاردونیاش لشکر کشی کرد و این سرزمین را نیز ویران و غارت نمود. آشورشناس فرانسوی واژهٔ آکدی گیزللو (Gizillu) را برابر واژهٔ سومری گیزیلا(Gizila) به معنی آتش می داند. این واژهٔ به صورت گیس (Gis) در زبان کردی به معنای روشنایی و به تعبیری آتش است. در ۱۸۰۰ پیش از میلاد پادشاهی به نام یافور در ایزل لو واقع در سرزمین گوتیان حکومت می نمود. او شاهان عیلام و اورارتو را که با زیمیری لیم شاه ماری متحد گشتند را تهدید نمود ابوریحان بیرونی از پادشاهی اساطیری به نام یافول یاد می کند و اورا برابر فریدون در شاهنامه می پندارد. بیرونی در آثارالباقیه عن القرون الخالیه می گوید: «در کتاب های سیَر و اخبار که از روی کتب اهل مغرب نقل شده، ملوک ایران و بابل را نام برده اند و از فریدون که نزد آنان یافول نام دارد شروع کرده اند تا دارا که آخرین پادشاه ایران است .» پس از شکست کریم خان زند از آزاد خان افغان، افغان ها به قلعه پری که مرکز ز
ندیان بود یورش بردند و هفده تن از خان های زند و پانزده تن از زنان ایشان را که مادر کریم خان نیز در میانشان بود به اسارت گرفت و به سمت ارومیه بردند. در مسیر پس از درگیری، رهایی یافتند و به چمچمال در کرمانشاه گریختند. با پراکنده شدن این خبر، حدود ۰۰۰‘ ۳ سوار و پیاده از کردان خزل چمچمال و ۰۰۰‘۱ سوار و پیاده از جماعت دِلْفان به خدمت خانوادهٔ کریم خان پیوستند. آزادخان چون از ورود کریم خان به بروجرد و آماده شدن او برای پیکار آگاهی یافت، با سپاهی انبوه عازم نبرد گردید. برخورد ۲ لشکر در «دوآبه سیلاخور» روی داد. در دوران قاجار امیر ارسلان خان خزل (۱۱۸۴ ه .ق -؟) معروف به سپهسالار بر ثلث جنوبی خزل شامل یکصد و هشتاد و پنج روستای خزل از تخت شیرین در نزدیکی بیستون تا درهٔ خرم رود الوند و تا روئین دژ نهاوند حاکمیت داشت. داماد امام قلی عمادالدوله و شاهزاده محمد حسن میرزا نهاوندی بود و به مدت ۵ سال به دستور امیرکبیر والی کرمان بوده است. محمد ولی خان خزل فرمانده قشون ایران، به علت رشادت های بسیار از ناصرالدین شاه درجه سرتیپی گرفت. اسدالله خان خزل معروف به ضرغام السلطان فرمانده سپاه خوانین خزل کرمانشاه در جنگ سالار اشتران و خسر
و خان خزایی معروف به بگ میرزا خان از فرماندهان نظامی ایران در جنگ های ایران و روس که موفق به شکست دادن لشکر روس در ارس شد از دیگر شخصیت های ایل خزل در عصر قاجار در کرمانشاه بودند.وصلت و پیمان خانین خزل و خاندان فرمانفرما موجب سکونت شاهزاده محمد میرزا خزایی معروف به براگوجر در روستای گیوکی در مجاورت روستای چاسه رایل(chasse rail) نهاوند گردید. در گزارشهای محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس در ایران قاجاری آمده است: در اوایل سپامبر ۴ قافله بزرگ را که عمده حمل آنها تریاک به ارزش ۱۰۰۰۰۰ لیر استرلینگ(یک لیر استرلینگ در ۱۸۹۰ معادل ۲۵۹۸ دلار در ۲۰۲۰میلادی) تخمین شده بود در نزدیکی کنگاور به کلی یغما و غارت شد و همچنین یک عده زوار را لخت نموده اند. از جمله آنها قریب ده خانواده از هندیهای انگلیس بوده اند که پس از غارت شدن با حالت فلاکت و بیچارگی وارد کرمانشاه شدند. اگرچه اکثر این دزدیها خارج از حوزه حکمرانی نظام السلطنه واقع شدند ولی معزی الیه استعدادی به محل وقوع سرقت فرستادند. چنین راپورت داده اند که قسمت عمده دزدیها را طایفه خزل مرتکب شده اند و بقیه را طایفه کاکاوند. عقیده عمومی این بود که این سرقتها و شرارتها به اشاره
و تحریک سردار اکرم که در نزدیکی هرسین اقامت دارند مبادرت شده. پیش تر در ۲۵ مایلی مشرق کرمانشاه تمام متعلقات استد آمریکایی به سرقت رفت و ظفرالسطنه وزیر جنگ که به حکومت معین شده بود اظهار ناتوانی مأمورین دولتی در پیگیری اموال به غارت کرد. در جریان تصرف و قحطی بزرگ ایران بدست روس و انگلیس، مردم خزل در صحنه و کنگاور گندم و غلات را در چاه ها، کوه ها و زاغه ها پنهان و از فروش آن به عمال ظهیرالدوله حاکم قاجاری که با تطمیع خوانین و زور و ستم، غلات را از تمام مردمان کرمانشاه ستانده بود خودداری کردند. بهرام خان خزل از مالکان و خانین خزل به تنهایی چندین زاغه گندم در اختیار داشت که به رایگان میان ایلات و عشایر قحطی زده پیرامون و مهاجر به خزل در هرسین، کنگاور و دلفان توزیع نمود. نیروهای بریتاین(انگلیس) و روس اقدام به گروگان گیری چند تن از خانین خزل نمودند که با شبیخون تفنگچیان خزلی در همان شب آزاد و اردوی روس و انگلیس قلع و قمع گردید. پس از آن با اعزام قشون از کرمانشاه دهات خزل توسط نیروهای روس و بریتاین به توپ بسته شد و کنگاور به تصرف درآمد. درنبردهای بعدی کنگاور آزاد گردید. در کتاب طوفان در ایران نوشتهٔ احمد احرار فتح و
شکست های پی در پی روس و انگلیس در کنگاور را ۱۴ بار ذکر می کند. سده ها پیش از این بلاذری در معجم البلدان کنگاور را چنین توصیف کرده است: در جنگ نهاوند چون مسلمانان به کنگاور وارد شدند. قسمتی از اموال و چارپایان آنان به دزدی رفت و از آن روز آنجا قصراللصوص (کاخ دزدان) خوانده شد.ادیب الممالک در دیوان اشعارش چنین می نویسد: گروهی از بازماندگان لشکریان کریم خان زند از مبدا کرمانشاه در استان فارس ساکن اند که بخشی از آنان در دوران قاجار به تهران کوچ کرده و در غرب تهران مکانی که شهریار نام گرفت مستقر شدند.جعفر خان خِزِل از خاندان خانین خزل بود که پس از شکست زندیه به ری آمده بودند. جمع خانه یارسان در شهریار توسط جعفر خان خزل تاسیس شد. خزایی ها همچنین در روستاهایی از فریدن و داران اصفهان از جمله روستای موغان در مجاورت سینگرد ساکن هستند. هیزول (دیاربکر و ارزنجان). هیزول (Izoli-Hizol):از ایلات کُرد کرمانج ساکن در دیاربکر، ملطیه، شانلی اورفا، ارزنجان، بدلیس ماردین آدیامان و… می باشد کایا، هیزولی، هیزکی، هیزنی و گاهیزلی و… از مردمان هیزول یا ایزول می باشند. جمال ایزول، رئیس فدراسیون انجمن های ایزول اعلام کرد " قبیلهٔ ایزول ش
امل ۳ میلیون عضو بوده و در انتخابات پارلمان ترکیه حضور فعال خواهد داشت. ایزول در تاریخ ارزنجان به صورت هزول لو (hazollu) به عنوان قبیلهٔ کُرد ساکن در مازگیرت یاد شده است. منابع دیگر ایزلا (ماردین) را خاستگاه ایزول ذکر کرده اند بر اساس برخی منابع تُرک، ایزول ها بخش اصلی ارتش جلال الدین خوارزمشاه بودند. سرزمین آنها در مرزهای امپراتوری خوارزمشاه، یعنی بین ترکستان و خراسان در شمال شرق ایران بود. بر اساس کتاب تاریخ وارتو قبیلهٔ ایزول مستقیماً از خراسان به درسیم مهاجرت کردندمهرداد ایزدی در کتاب کُردها ایزولی را معادل هیزولان(Hizolan) گفته است. بر اساس اسناد مربوط به ایزول، سلیمان بیگ رئیس قبیله ایزول با خواهر تیمور پاشا مترجم کرد تبار مصری ازدواج کرد به گفتهٔ دکتر فیتز ایزول اجداد او ۱۲ نسل رئیس قبیله بودند و مسکن ابتدایی آنان در ۱۲۰۰ میلادی حدود کوه قرجه داغ (به کردی: قه ره ژداخ) دیاربکر بوده است. ادیب یاووز اظهار داشت به علت کنده کاری (کتیبه) در اورفا از سال ۱۱۸۶ در اورفا بوده اند و بعدها در مناطق ملطیه و دیاربکر و.. مستقر شده اند. سلطان یاوُز سلیم عثمانی در جنگ با شاه اسماعیل صفوی افراد قبیلهٔ ایزول را در دو سوی
رود فرات قرار داد از این رو گاهی این قبیله را به نام بَرفراتی می گویند. در قرن نوزدهم ایزول به عنوان قبیله ای ساکن در ناحیهٔ یاد شده است. جمعیت کُردان پَلو در قرن نوزدهم سی هزار نفر گزارش شده است که سرزمین خود را اَرگنه-مادن (به کردی: Erğani Madeni) می گفتند. (izollu-Îzolî) منطقه ای شامل نواحی غربی استان الازیگ و نواحی شرقی استان ملطیه است. رود فرات ایزوللو را به دو بخش تقسیم می کند. پس از احداث سد آتاترک بخش های وسیعی از آن به زیر آب رفت. به دلیل وجود قلعه های نظامی در ایزوللو نام منطقه به تغییر یافت با این وجود همچنان به نام ایزوللو شناخته می شود. در کتاب سفر اولیا چلبی آمده است که "قبیله ایزول" که امروزه در منطقه زندگی می کنند در دهه ۱۶۰۰ میلادی از شانلی اورفا به این منطقه مهاجرت کردند. مردمان دره رود هیزل (Hezil)در شمال زاخو تا کاوان کایا از ایل هیزول می باشند، از جمله این نواحی روستای دول هیزلی در شرناق است. رود هیزل از شاخه های اصلی رود دجله می باشد. این رود از حکاری سرچشمه گرفته و در غرب زاخو به دجله می ریزد ویلیام هِجز نخستین رئیس کمپانی هند شرقی در خاطرات خودش۱۶۸۱، نام این رود را به صورت خیسِل و هِی
زِل( Heizel,Khisel) آورده است. مردمان ایل در روستاهای حاشیه سنجار از جمله روستای خِزو (Xezu) و هِزلی (Hezli) ساکن می باشند. ایزولی ها در در بینگول، درسیم، دیاربکر، اورفا، الازیگ، ملطیه و سیورک به زبان کورمانجی و در منطقه پتورگه ملطیه به زبان زازاکی صحبت می کنند. هیزول ها علوی و سنی مذهب می باشند. هیزول ها از طرفداران صفویه و از قزلباش ها بودند. پس از جنگ چالدران هیزول ها در ماردین-دیاربکر به مبارزاتشان ادامه دادند و شکست خوردند. در شورش شاه اسماعیل دوم که در سال ۱۵۷۷ تا البستان گسترش یافت، قبیله هیزولی از پیشروان شورش بود.در این شورش طوایف خیسور و کاوی نیز شرکت داشتند. هیزولوها در تأسیس دولت مروانی نقش داشتند هِزِل از اصلی ترین یاران صلاح الدین ایوبی بودند و در فلسطین سوریه و اسرائیل ساکن شدند و به زبان کردی سخن می گویند. دکتر فلیتیز ایزل، از کردهای سوریه به قبیلهٔ هِزِل اشاره می کند و آنان را متصل به ایل خزل از کردهای فیلی ایران می داند. پس از جنگ اسرائیل و فلسطین ۱۹۴۸ به دمشق آمدند .. در ۱۹۴۰ سربازان با یورش به روستای کیوکس در ناحیه هزل(Hezel) در ماردین، ۲۹ ایزدی را در یک غار بستند و آنها را زنده سوزاندند.
این روستا بعداً سه بار مورد حمله نظامیان قرار گرفت و در هر یورش بسیاری از ایزدی ها کشته شدند. در استان اورفا مردمان ایزول عمدتاً در سیورک و حلوان زندگی می کنند و هرتاوی ها که طایفه ای از هِزل می باشند در جنوب شانلی اورفا به ویژه در بیره و آدیامان سکونت داشته، به زبان کُردی سخن می گویند و پیرو آیین ایزدی می باشند.. پس از جنگ چالدران سلطان سلیم عثمانی مردمان این طایفه را به بورسا برد و سپس به اورفا برگرداند هرتاوی در جوار رشوند از بزرگ ترین طوایف آدیامان بشمار می روند. هرتاوی در ایران با نام هوره تاوی و به فارسی برآفتابی ساکن در استان کرمانشاه و شهر سنندج و شامل تیره های پرهان، پناهی، پَرون یا پروان، پَرنگ و پیری می باشد. هرتاوی های آدیامان به سبب همجواری با ایل پازوکی (بزیکی) عضوی از اتحادیه قبیله ای پازوکی بودند. جنگ فرانسه و ترکیه و سپس جنگ استقلال ترکیه در شانلی اورفا با مقاومت و پیروزی نیروهای محلی در برابر فرانسه و تخلیه فرانسه از جبهه های سوروچ و اورفا خاتمه یافت. عبدالرحمن هَرتاوی زاده، عبدالقادر هَرتاوی زاده، مصطفی هَرتاوی زاده، یوسف هَرتاوی زاده، محمد هَرتاوی زاده و سین دی هَرتاوی زاده از سران طایفه و