ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా నూతన భవనం యొక్క ప్రారంభ కార్యక్రమం లో ప్రధాన మంత్రి ప్రసంగం

ముందుగా ఇటువంటి అద్భుతమైన నూతన భవనాన్ని కలిగివున్నందుకుగాను మీకు అందరికీ ఇవే నా అభినందనలు. ఈ సంస్థ 150 సంవత్సరాల పురాతనమైంది. ఈ భవనాన్నే పురాతత్వ శాస్త్ర అధ్యయన అంశాలలో ఒక అంశంగా ఉంది. గత 150కి పైగా సంవత్సరాలలో ఈ సంస్థ తనదైన ఓ ప్రత్యేక శైలి లో తప్పక ఎదిగివుండి ఉండవచ్చును. ఈ సంస్థ గొప్పవైన ప్రశంసలను అవశ్యం పొందివుంటుంది. 150 సంవత్సరాలంటే మీ సంస్థ వంటి ఒక సంస్థ కు వాస్తవానికి చాలా ఎక్కువ కాలమే. ఈ సంస్థ తన 150 సంవత్సరాల చరిత్ర ను నమోదు చేసుకుందో, లేదో నేనైతే ఎరుగను. ఆ విధమైన రికార్డు ఈ సంస్థకు లేకపోయిన పక్షంలో, దానిని ఇప్పుడు పూర్తి చేయడం ఒక గొప్ప ఆలోచన కాగలదు. గత కొన్ని సంవత్సరాలలో, ఎంతో మంది వ్యక్తులు ఇక్కడ పని చేసి వుండి ఉండవచ్చు. ఏదో ఒక గొప్ప ఆలోచన ఆధారంగా ఈ సంస్థ ప్రారంభించబడి ఉండవచ్చు. అదే విధంగా – ఈ సంస్థ విస్తరణ, వినియోగం, ఉపయోగిస్తున్న సాంకేతిక విజ్ఞానం లో మార్పులు, సమాజంపైన దాని యొక్క ప్రస్తుత ప్రభావం, ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఈ రంగం పట్ల ప్రజల ఆసక్తి ని ఆకర్షించడానికి అనుసరిస్తున్న మార్గాలు వంటి పలు ఇతర అంశాలు ఇందులో ఇమిడి వున్నాయి. మన దేశానికి చెందిన పురావస్తు కళాఖండాలు గత వైభవ వాస్తవాలను ప్రపంచానికి తెలియజెప్పేందుకు ఈ నాటికీ నిత్య నూతనంగా ఉంటాయి. విజ్ఞాన శాస్త్రమూ, అంతరిక్ష విజ్ఞానమూ అభివృద్ధి చెందడంతో, గతం లో మానవ జీవనానికి సంబంధించిన వృత్తి పరమైన సంక్లిష్ట పోరాటాలు ఇప్పుడు అంతరించిపోయాయి. సరస్వతి నది ఎప్పుడూ లేదు అనే భావన ఒకానొక దృక్కోణం. అయినప్పటికీ, ఈ దృష్టికోణం తప్పు అని అంతరిక్ష విజ్ఞానం ధ్రువీకరించింది. ఈ నది పౌరాణిక పరమైంది కాదు. ఆర్యులు అసలు ఎక్కడి వారు అనేది మరొక చర్చ. కొంత మంది వారికి ఇష్టమైన అంశాన్ని ఎంచుకుంటారు. ఇది ఒక అనంతమైన అంశం. పురావస్తు శాస్త్ర రంగం లోకి సాంకేతిక విజ్ఞానం విపరీతంగా చొచ్చుకు రావడంతో కొత్త చర్చలు, వాదోపవాదాలు మొదలయ్యాయి. ఈ శిలా శాసనాలు, కళాఖండాలు, రాళ్ళు మొదలైనవి ప్రాణం లేని వస్తువులు కావని నేను నమ్ముతాను. ఈ ప్రపంచం లో ప్రతి రాయి కి ఒక చరిత్ర ఉంటుంది. పురాతత్వ శాస్త్రానికి చెందిన ప్రతి కాగితానికి తనదైన ఒక చరిత్ర ఉంటుంది. పురాతత్త్వ పరిశోధన నుంచి వచ్చిన ప్రతి వస్తువూ మానవుల శ్రమ ను, ఆకాంక్షలను మనకు తెలియజేస్తాయి. అందువల్ల, అనేక సంవత్సరాలుగా ప్రపంచం దృష్టిని ఆకర్షించని ఎడారి వంటి ప్రదేశంలో – పురావస్తు శాస్త్రం తో సంబంధం ఉన్న వ్యక్తులు తమ పని ప్రారంభిస్తారు. ఒక శాస్త్రవేత్త భవిష్యత్తు కు సంబంధించిన పరిశోధన పని లో పూర్తిగా నిమగ్నమై ప్రయోగశాల లోనే ఉండిపోతారో, అదేవిధంగా ఒక పురాతత్వ శాస్త్రవేత్త కూడా మిగిలిన ప్రపంచాన్ని పట్టించుకోకుండా ఎడారుల్లోనూ, అడవుల్లోనూ, పర్వతాల పైనా తమ పరిశోధన పనిలో నిమగ్నమై ఉంటారు. ఆ ప్రక్రియ లో 10 లేదా 20 సంవత్సరాలు గడచిపోయినప్పటికీ వారు పట్టించుకోరు. ఆ తరువాత ఎప్పుడో ఒక రోజున ప్రపంచం దృష్టి ని ఆకర్షించే ఒక విషయం పైన వారి పరిశోధన యొక్క ఫలితం తో బయటకు వస్తారు. చండీగఢ్ సమీపంలో ఒక చిన్న కొండ ఉంది. కొంతమంది ఫ్రాన్స్ నుంచి, జీవ శాస్త్రంలో నిపుణులు కొంతమంది, దేశ, విదేశాల నుంచి పురావస్తు శాస్త్రజ్ఞులు ఆ చిన్న కొండ మీద వారి పరిశోధన ను ప్రారంభించారు. ప్రపంచం లోనే అతి పురాతనమైన జీవి ఆ కొండ మీద నివసించినట్లు వారు కనుగొన్నారు. అది లక్షల సంవత్సరాల క్రితం. తమ దేశానికి చెందిన వ్యక్తులు కూడా పరిశోధన లో పాల్గొన్న ఆ ప్రదేశాన్ని ఫ్రాన్స్ అధ్యక్షుడు చూడాలని అనుకున్నారు. నేను వారిని అక్కడకు తీసుకువెళ్లాను. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, ఇటువంటి విషయాలు ఒక్కోసారి మన నమ్మకాలకు అతీతంగా ఉంటాయి. కొత్త ఆలోచన విధానాలను అందించడానికి వీలుగా- ఈ రంగంలో పని చేసే వారు – ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంటారు. ఒక్కొక్క సారి- చరిత్ర కు సవాలుగా నిలచే శక్తి – రాతి నుంచే ఉద్భవిస్తుంది. ఆరంభంలో తరచుగా దీనిని ఎవరూ ఆమోదించరు. అయితే, ఒక్కోసారి మనకు ఆ విషయాలు బాగా తెలిసినప్పటికీ, వాటికి మనం పెద్దదిగా ప్రాముఖ్యం ఇవ్వము. ఏమీ లేని వాడు తన వస్తువులను ఎల్లప్పుడూ సురక్షితంగా ఉంచాలనుకుంటాడు. నాకు బాగా గుర్తుంది, అమెరికా ప్రభుత్వం ఆహ్వానించినమీదట ఒకసారి నేను ఒక ప్రతినిధి బృందం తో వెళ్లాను. మీరు ఎక్కడెక్కడ పర్యటించాలని అనుకుంటున్నారు ? ఏమేమే చూసి నేర్చుకోవాలని అనుకుంటున్నారు ? మీ కార్యక్రమం ఏమిటి ? అంటూ వారు నన్ను అడిగారు. మీ దగ్గర చిన్న చిన్న గ్రామాలలో ఉన్న ఆసుపత్రులను గురించి, పాఠశాలల గురించి తెలుసుకోవాలని అనుకుంటున్నాను – అని అప్పుడు వారికి చెప్పాను. మీరు గర్వంగా భావించే చాలా చరిత్రాత్మకమైన ప్రదేశానికి తీసుకువెళ్ళండి అని నేను వారిని అడిగాను. అప్పుడు వారు నన్ను పెన్సిల్వేనియా రాష్ట్రానికి తీసుకుపోయారు. ఒక భారీ చారిత్రక కట్టడాన్ని నాకు చూపించారు. అది 400 సంవత్సరాల పూర్వపు కట్టడమని వారు ఎంతో గర్వంగా చెప్పారు. వారికి అది ఒక చరిత్రాత్మకమైన, గర్వకారణమైన కట్టడం. మనకు 2000 మరియు 5000 సంవత్సరాల అద్భుతమైన చరిత్ర ఉంది. ఈ విభజన మనకు చాలా నష్టాన్ని కలుగజేసింది. స్వాతంత్య్రం వచ్చిన అనంతరం మనం ఈ మనస్తత్వం నుంచి బయటపడవలసి ఉంది; కానీ, దురదృష్టవశాత్తూ దేశాన్ని అదే అన్ని విధాలా పట్టుకుంది. వారు మన చరిత్రాత్మక వైభవాన్ని బానిసత్వంగా పరిగణించారు. మనం మన సంప్రదాయాన్ని, సంస్కృతిని గర్వంగా పరిగణిస్తే తప్ప, దాన్ని సంరక్షించుకోవాలనే తపన మనకు కలగదు. దాని పట్ల మనకు గౌరవభావం కలిగితేనే, దాన్ని పునరుద్దరించాలనే తపన మనకు కలుగుతుంది. లేకపోతే, అది ఒక రాతి ముక్క గానే ఉంటుంది. నేను పుట్టిన గ్రామానికి ఒక సజీవ చరిత్ర ఉన్నందుకు నేను అదృష్టవంతుడిని. అనేక సంవత్సరాల క్రితమే మానవులకు సౌకర్యాలు అభివృద్ధి చెందాయి. బౌద్ధ సన్యాసులకు అక్కడ ఒక విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నట్లు హ్వెన్ సాంగ్ కూడా వ్రాశారు. అందువల్ల అవన్నీ ఇప్పటికీ అక్కడ ఉన్నాయి. మా పాఠశాలలో ఒక ఉపాధ్యాయుడు ఉండే వారు- మేము ఏదైనా ప్రదేశానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఏవైనా అక్షరాలు చెక్కివున్న రాళ్లు అక్కడ కనబడితే, వాటిని తప్పకుండా సేకరించి పాఠశాలలో ఒక మూల ఉంచండని ఆయన మాకు అందరికీ చెప్పేవారు. అలా అక్షరాలు చెక్కిన రాళ్లను సేకరించి, వాటిని పాఠశాలలో ఒక మూల ఉంచడం మాకు అలవాటయ్యింది. ఇప్పుడు వాటి పరిస్థితి ఏమిటో నాకు తెలియనప్పటికీ, అప్పటి విద్యార్థులకు అది ఒక అలవాటు గా మారింది. అయితే, రహదారిపై ఎప్పుడైనా ఒక రాయిని చూస్తే, తప్పకుండా దానికి అత్యంత విలువ ఉంటుందని నేను అర్ధం చేసుకున్నాను. ఈ విజ్ఞానాన్ని మాకు అందజేసిన ఆ ఉపాధ్యాయుని అవగాహన అలా ఉండేది. అప్పటి నుంచీ ఈ విషయాలు నా మనస్సులో ఎల్లప్పుడూ తిరుగుతూనే ఉంటాయి. డాక్టర్ హరి భాయ్ గోధాని అహమదాబాద్ లో ఉండేవారన్న సంగతి నాకు స్పష్టంగా జ్ఞాపకం ఉంది. ఆయన వైద్య వృత్తిని అవలంబించారు. వస్తువులను సేకరించడంలో ఆయనకు పేరు ఉంది. అందువల్ల, నేను వారిని కలవడానికి వెళ్లాను. ఆయన 20 ఫియట్ కార్లు అప్పటికే దెబ్బ తిన్నాయని నాకు చెప్పారు. ఆ రోజుల్లో ఫియట్ కారు ఒక్కటే ప్రాచుర్యం పొందింది. అధునాతన కార్లు ఆ రోజుల్లో లేవు. ఆయన శనివారాలు, ఆదివారాలు తన ఫియట్ కారులో అడవులు, కొండలు, రాతి ప్రదేశాలను చూడడానికి వెళ్లేవారు. ఆయన అలా చదును చేయని రహదారుల్లో ప్రయాణించడం వలన ఆయన కారు ఒక ఏడాది కంటే ఎక్కువ నడిచేది కాదు. నాకు తెలిసినంత వరకు, ఆయన తప్ప ఇంక ఎవరి వద్దా అంత అపారమైన కళాఖండాల సేకరణ బహుశా ఉండదని నేను భావిస్తాను. ఆ రోజుల్లో ఆయన దగ్గర అసంఖ్యాకంగా కళాఖండాలు ఉండేవి. ఆయన వైద్య రంగానికి చెందినవారు. ఆయన నాకు కొన్న స్లైడ్లు చూపించారు. నేను యువకుడినే కానీ చాలా ఆసక్తికరంగా ఉండేవాడిని. ఆ స్లైడుల్లో ఒక రాయి పైన ఒక గర్భిణీ స్త్రీ ని చిత్రీకరించిన ఒక స్లయిడ్ ను ఆయన నాకు చూపించారు. ఆ బొమ్మ ను చిత్రీకరించిన రాయి 800 ఏళ్ల నాటిదని ఆయన నాకు చెప్పారు. ఆ మహిళ పొట్ట మీద శస్త్ర చికిత్స చేసినట్లు ఉంది. ఒక వైపు నుంచి అది తెరచి ఉన్నట్లు ఉంది. చర్మంలో ఉండే వివిధ పొరలు కూడా ఆ రాయి మీద అంతర్భాగంలో స్పష్టంగా చెక్కారు. తల్లి గర్భంలో చిన్న పాపాయి ఎలా నిదురిస్తోందో తెలిసేటట్లు కూడా అంతర్భాగంలో చక్కగా చెక్కబడి ఉంది. దీన్ని కొన్ని వందల సంవత్సరాల క్రితం వైద్య శాస్త్రం ద్వారా కనుగొన్నట్లు నాకు చెప్పారు. 800 సంవత్సరాల క్రితం మన శిల్పులు చెక్కిన ఆ చిత్రాన్ని, ఆ తరువాత చాలా కాలానికి వైద్య శాస్త్రం ప్రమాణీకరించింది. అదే – చర్మంలో వివిధ పొరలు, అలాగే తల్లి గర్భంలో శిశువు నిద్రపోయే విధానం మొదలైన వాటిని వైద్యులు రూఢిపరచారు. ఆ విజ్ఞానం ఇక్కడికి ఎలా వచ్చిందో మీరు ఊహించవచ్చు. వాటిని ఈ స్లైడ్స్ ద్వారా చూపించడం జరిగింది. ఈ అద్భుతమైన వారసత్వం మన స్వంతం. అంటే వారికి అపారమైన జ్ఞానం ఉంది. లేకపోతే, చర్మంలో ఎన్ని పొరలు ఉన్నాయో వారికి ఎలా తెలుసు ?, వాటిని ఆ రాళ్లమీద ఎలా చెక్కారు ? అంటే, మన విజ్ఞాన శాస్త్రం చాలా పురాతనమైంది. ఎంతో శక్తివంతమైన సృష్టి ని చూసుకొని మనం గర్వపడాలి. ఈ రంగంపై అభిరుచి కలిగిన వ్యక్తుల్లో ఒక మంచి విషయం ఉంది. ఈ రంగంలో ప్రజల భాగస్వామ్యం ఎక్కువగా ఉంది. ఈ ప్రపంచం లో ఏ స్మారక కట్టడాన్ని సందర్శించినా, అక్కడ ప్రదేశాలను చూపిస్తూ యాత్రికుల మార్గదర్శులుగా యూనిఫామ్ ధరించి, పదవీ విరమణ పొందిన వ్యక్తులు మనకు కనబడతారు. ఈ బాధ్యత ను సమాజం తీసుకుంటోంది. దీనిని మరింతగా ప్రచారం చేయడానికి వీలుగా వయోవృద్దులతో ఒక క్లబ్ ను ప్రారంభించే వాతావరణాన్ని మనం సృష్టించవచ్చు. ప్రజల భాగస్వామ్యం సహాయంతో మన వారసత్వాన్ని పరిరక్షించుకోవచ్చు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఈ రంగం లోకి వస్తే, అలా చేయవచ్చు. విధి విధానాలు అదే విధంగా ఉంటాయి. ఉద్యానానికి వచ్చే ప్రతి ఒక్క సందర్శకుడు తాను ఒక్క మొక్కను కూడా పాడుచేయను అని సంకల్పించుకోని పక్షంలో అత్యంత ఉత్తమమైన గార్డు కూడా ఆ పార్కు ను సరిగా పరిరక్షించలేడు. ఆ రోజుల్లో, కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఒక మొక్క ను కూడా ఎవరు కనీసం ముట్టుకునే వారు కాదు. అందువల్ల ప్రజల భాగస్వామ్యానికి అపారమైన శక్తి ఉంది. అలాంటప్పుడు, ప్రజలకు ఈ సేవలను అందజేసే వ్యక్తులను ఆహ్వానించి, ప్రజా జీవితంలో వీటిని సంస్థాగతం చేస్తే, అప్పుడు అది ఒక గొప్ప విషయంగా నిలచిపోతుంది. కార్పొరేట్ రంగం సహాయాన్ని కూడా మనం తీసుకోవచ్చు. ఈ వారసత్వ కట్టడాలను పరిరక్షించడానికి వీలుగా నెలకు 10 గంటలు లేక 15 గంటలు ఈ సేవలను నిర్వహించడం పట్ల వారి ఉద్యోగులు ఉత్సాహం చూపిస్తే మనం వారి సేవలను వినియోగించుకోవచ్చు. క్రమంగా ఈ విషయాలు ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకుంటాయి. ఇంకొక సమస్య ను గురించి ఆలోచించవలసిన అవసరం ఉందని నేను భావిస్తున్నాను. ఈ బాధ్యత కేవలం ఎఎస్ఐ పైనే ఉంచవలసిన అవసరం లేదు. పర్యటక శాఖ, సాంస్కృతిక శాఖ లతో పాటు కేంద్ర ప్రభుత్వానికి చెందిన అన్య శాఖలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి చెందిన సంబంధిత శాఖలు కూడా వీటితో కలవవచ్చు. ఉదాహరణ కు మనం వారసత్వంగా, పర్యటక పరంగా ప్రాముఖ్యం కలిగిన 100 నగరాలను ఎంపిక చేసుకుంటే, ఆ నగరానికి చెందిన విద్యార్థులకు ఆ నగరం గురించిన పురాతత్త్వ విశేషాలను, చరిత్రను తెలియజెప్పాలి. కాలక్రమంలో ప్రతి తరం గురించి వారికి బోధించాలి. ఆగ్రా నగరానికి చెందిదన విద్యార్థులకు తాజ్ మహల్ చరిత్ర ను గురించి బోధిస్తే, ఏదైనా మర్చిపోవడం లేదా పక్కదారి పట్టడం అనేవి ఉండవు. వారు ప్రతి తరం గురించి శ్రద్దగా నేర్చుకు వస్తారు. ఇక రెండో విషయానికి వస్తే, వారి నగరం గురించి ఒక సర్టిఫికెట్ కోర్సు ను కూడా మనం ప్రారంభించవచ్చు. విజయవంతంగా పూర్తి చేసిన అభ్యర్థులు వారి నగరం గురించి పూర్తిగా తెలుసుకుని, ఉత్తమమైన గైడ్స్ గా తయారవుతారు. నేను ప్రధాన మంత్రి గా పదవీ బాధ్యతలను స్వీకరించక ముందు ఒకసారి ప్రసార మాధ్యమాల వారితో మాట్లాడాను. సంగీతం, నృత్యం విభాగాల్లో ప్రతిభను వెలికి తీయడానికి టెలివిజన్ లో మీరు “టాలెంట్ హంట్” పేరు తో చిన్న పిల్లల కోసం కార్యక్రమాలు రూపొందిస్తారు కదా అని అడిగాను. ఆ పిల్లల అద్భుతమైన ప్రతిభను టెలివిజన్ లో ప్రసారం చేస్తారు. అదే తరహాలో మనం ఉత్తమ గైడ్ ల కోసం ఒక కార్యక్రమాన్ని ఎందుకు రూపొందించకూడదు ? తెర మీద ఒక నగరాన్ని చూపించి, దాని గురించి గైడ్ చెప్పాలి. ప్రతిభావంతమైన గైడ్ లు అద్భుతమైన దుస్తులు ధరించి, కొత్త భాషలు నేర్చుకుని ఆ ప్రదేశాలను చూపిస్తారు. ఈ రకమైన పోటీ ని పెట్టవచ్చు. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా క్రమంగా భారత పర్యాటక రంగానికి ప్రచారం చేయవచ్చు, వృత్తి నైపుణ్యం కలిగిన గైడ్స్ తయారు అవుతారు. గైడ్ లేకుండా ఇటువంటివి నిర్వహించడం చాలా కష్టం. అయితే, ఏదైనా ఒక వస్తువు ను గురించి మనకు వివరంగా తెలిస్తే, ఆ వస్తువు తో మనకు ఒక విధమైన అనుబంధం ఏర్పడుతుంది, అదే దాని వెనుక ఉన్న కథ. తలుపులు మూసి ఉన్న గదిలో ఓ వ్యక్తి ఉన్నాడని అనుకుందాం, అతడి చేయి బయటకు పెట్టడానికి వీలుగా ఒక చిన్న రంధ్రం ఉంది. ఆ గది లోపల ఎవరు ఉన్నారో సరిగా తెలియకుండా – బయటకు కనబడే చేతికి కరచాలనం ఇవ్వమంటే, అది కేవలం ఒక చనిపోయిన వ్యక్తికి కరచాలనం ఇచ్చినట్లే ఉంటుంది. అలా కాకుండా, ఆ కనబడే చెయ్యి సచిన్ తెండుల్ కర్ ది అని బయట ఉన్న ప్రజలకు చెప్పామనుకోండి, ఆ చేతిని అసలు వదలిపెట్టడానికే వారు ఇష్టపడరు. అంటే, మనం చెప్పే సమాచారానికి అంత విలువ ఉంటుందన్న మాట. అదేవిధంగా మన సంస్కృతి ని గురించి మనకు తప్పక అవగాహన ఉండాలి. ఒకసారి కచ్ఛ్ ప్రాంతం లోని ఎడారి ని అభివృద్ధి చేయాలని అనుకున్నాను. ఒక ఎడారి ప్రాంతంలో పర్యటకాన్ని అభివృద్ధి చేయడం ఒక కఠినమైన సవాలు. అందువల్ల, పిల్లలకు గైడ్స్ గా శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించాను. ఉప్పు అలా తయారు చేయాలో వారికి నేర్పాము. ఉప్పు ను తయారు చేయడాన్ని గురించి వారు తిరిగి ప్రజలకు నేర్పాలి. అక్కడి ప్రదేశం గురించి, ఉప్పు తయారీ ప్రక్రియ ను గురించి 8వ తరగతి విద్యార్థులు, 9వ తరగతి విద్యార్థులు ఎంత స్పష్టంగా పర్యాటకులకు వివరించారో తెలిస్తే మీరు ఆశ్చర్యపోతారు. ఇంగ్లీష్ యాత్రికులే వారి మొదటి సందర్శకులు. వారు నిజంగా చాలా మంచిగా వివరించారు. దాంతో ప్రజలు దానిపై ఆసక్తి ని పెంచుకున్నారు. పిల్లలకు కూడా ఉపాధి లభించింది. ఇప్పుడు సాంకేతిక విజ్ఞానం నేను ఆశ్చర్యపడేంతగా మారిపోయింది. నేను ఒక విషయం మీతో పంచుకోవాలని అనుకుంటున్నాను, దయచేసి నన్ను మన్నించండి. దయచేసి, అన్యథా భావించవద్దు. ప్రపంచం ఇప్పుడు ఎలా పనిచేస్తోందంటే- అంతరిక్ష సాంకేతిక విజ్ఞానం సహాయంతో ఢిల్లీ లోని ఇరుకు సందులో నిలిపి ఉన్న ఒక స్కూటర్ నంబర్ ప్లేట్ ను నగరానికి పైన ఆకాశంలో వేలాది కిలోమీటర్ల దూరం నుంచి మనం ఫోటో తీయవచ్చు. అయితే, స్మారక కట్టడాల ముందు ‘‘ఫోటోలు తీయుట నిషిద్ధం’’ అని ఉన్న బోర్డు ను కూడా ఫోటో తీయవచ్చు. ప్రస్తుతం, రోజులు మారిపోయాయి, సాంకేతిక విజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందింది. సర్దార్ సరోవర్ ఆనకట్టను నిర్మించినప్పుడు దానిని చూడాలని ప్రజలు అనుకునే వారు. ఒక్కోసారి నీరు పొంగి ప్రవహించేది. ప్రజలు దాన్ని కూడా చూడాలనుకునే వారు. అయితే, ప్రతి చోటులోనూ ‘‘ఫోటోలు తీయడం నిషేధించబడినది’’ అని రాసి వున్న పెద్ద పెద్ద బోర్డులను పెట్టారు. ఆ సమయంలో నేను ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నాను. అయితే, నేను దానికి పూర్తిగా విరుద్ధంగా చేశాను. అక్కడ ఎవరైతే ఉత్తమమైన ఫోటో తీసి, వెబ్ సైట్ లో అప్ లోడ్ చేస్తారో వారికి బహుమానం ఇవ్వనున్నట్లు నేను ప్రజలకు చెప్పాను. దానికి ఏ స్థాయి లో ప్రజలు పాల్గొన్నారో తెలిస్తే మీరు ఆశ్చర్యపోతారు. ప్రజలు ఫోటోలు తీయడం, వాటిని వెబ్ సైట్ లో అప్ లోడ్ చేయడం ప్రారంభించారు. ఆ తరువాత, డ్యామ్ సందర్శనకు రుసుమును విధించడం జరిగింది. ఆ టిక్కెట్టును తీసుకున్న పర్యటకులందరి వివరాలను డిజిటల్ గా నమోదు చేయడం జరుగుతుందని చెప్పాను. 5 లక్షలవ సందర్శకునికి బహుమానం, సత్కారం ఉంటుందని చెప్పాను. ఆశ్చర్యకరంగా, ఆ 5 లక్షలవ సందర్శకులు కశ్మీరు లోని బారాముల్లా కు చెందిన దంపతులు. అప్పుడు దీని శక్తి ఏమిటో తెలిసింది. ఆ దంపతులను సత్కరించాము. ఆ తరువాత, 8వ తరగతి, 10వ తరగతి చెందిన కొంతమంది విద్యార్థులకు గైడ్స్ గా శిక్షణ ఇవ్వడం జరిగింది. డ్యామ్ గురించి అన్ని వివరాలు- అంటే, దాని ప్రారంభం, అనుమతి మంజూరు, నిర్మాణానికి ఎంత సిమెంట్ ఉపయోగించారు, నీటిని నిల్వ చేసే సామర్ధ్యం ఎంత మొదలైన వివరాలన్నీ వారు తెలియజేయాల్సి ఉంటుంది. వారు గిరిజన విద్యార్థులు, వారు చాలా బాగా పనిచేశారు. ఇదే విధమైన ప్రక్రియ ను మన దేశంలోని కనీసం వంద నగరాల్లో అమలుచేయాలని నేను భావిస్తున్నాను. కొత్త తరాన్ని సిద్ధం చేస్తే, వారు గైడ్స్ గా ముందుకు వస్తారు. చరిత్ర ఒకసారి వారికి పూర్తిగా తెలిస్తే, క్రమంగా భారత దేశ ఘనమైన వారసత్వం, వేల సంవత్సరాల పూర్వ చరిత్ర ఒక ఆశ్చర్యకరమైన మలుపు తిరుగుతుంది. ప్రపంచానికి ఇంతకంటే మనం ఏమీ అందించనవసరం లేదు. మనం కేవలం మన పూర్వీకులు మిగిల్చిన వారసత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తే చాలు. అప్పుడు మన భారతీయ పర్యటక పరిశ్రమ అభివృద్ధిని ఎవరూ అడ్డుకోలేరు. అంతేకాక, మన పూర్వీకులు చేసిన కృషిని, శ్రమను మన పిల్లలు ఎప్పటికీ గుర్తు తెచుకునే స్థాయికి ఎదుగుతారు. మన పూర్వీకుల వారసత్వాన్ని ముందు తరాలకు అందించడంతో పాటు, దాన్ని గొప్పదనాన్ని ప్రపంచం ముందు ఉంచి, ఆరాధించవలసిన బాధ్యత కూడా మనపై ఉంది. ఆ ఆత్మ విశ్వాసంతో మనం ముందుకు నడవాలి. ఈ ఆలోచనలతో మరింత ముందుకు సాగాలనే ఆకాంక్షతో, మీ అందరికీ నా శుభాకాంక్షలు తెలియజేస్తున్నాను.