ਅਕਾਊਂਟੈਂਟਸ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟਸ ਜਨਰਲ ਦੇ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜੀਵ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਦੋਵੇਂ Deputy CAG, ਦੇਸ਼ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ, Friends, Accountant General ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਂ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਲੇਕਿਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ 150ਵੀਂ ਜਨਮ-ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਆਪਣੀ back ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਹ ਦਿੱਗਜ ਹੋ ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਇਹ ਕਮੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ process ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਲੇਕਿਨ ਹੁਣੇ ਜੋ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਨੇ presentation ਦਿਖਾਈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦਿਖਾਇਆ, ਇਹ ਚੰਗੀ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਸੰਗੋਸ਼ਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਸਭ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਰਚਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਬਿੰਦੂਆਂ ‘ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਤਦ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, CAG ਨੂੰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਹੀ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡ ਗਵਰਨੈਂਸ ਦੇ ਇੱਕ Catalyst ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਹੈ। CAG ਨੂੰ CAG Plus ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ‘ਤੇ ਆਪ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੁਖਦ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ accountability ਅਤੇ probity ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ outcome ਅਧਾਰਿਤ time bond ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ CAG ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਭਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜੋ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ field ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, field ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ audit ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ mining ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ AG Office ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ field ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਾਗਜ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਸਾਰਾ process ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੰਜ ਹੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ CAG ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮਰ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ CAG ਹੈ, 1860 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ 1857 ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਣਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹਿਸਟਰੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਡੂੰਘੇ ਜਾਉਗੇ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਮਿਲੇਗਾ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਤਾਂ reform ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ fancy word ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਵੀ reform ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰੋ, reform ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਅਸਲੀ reform ਤਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ rank ਅਤੇ file ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, motivate ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਰ ਸਰਕਾਰ, ਹਰ ਸੰਸਥਾ, ਹਰ ਸੰਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ CAG ਵੀ ਹੈ। CAG ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਨੀਤੀ ਦੇ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ auditing ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ-ਪੁੰਜ ਚਾਣਕੀਆ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ- ਗਿਆਣਂ ਭਾਰਂ: (ज्ञाणं भारं:) ਕਿਰਿਆ ਬਿਨਾ- ਯਾਨੀ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ knowledge ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ, ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅਰਥਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋਹਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ethics ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ- ਅਤੇ‍ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਣਕੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਜੋਕੇ digital world ਵਿੱਚ, ਬਦਲਦੀ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Audit ਅਤੇ Assurance ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਾਥੀਓ, ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ transparency ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਪ ਸਾਰੇ ਬੀਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ dashboard ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਟੈਂਡਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ procurement ਤੱਕ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਂਡਰ ਔਨਲਾਇਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, infrastructure ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ monitoring ਵੀ surveillance scientific ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। JAM ਯਾਨੀ ਜਨ-ਧਨ-ਅਧਾਰ ਮੋਬਾਇਲ- ਇਸ ਨਾਲ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ direct ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ GEM ਯਾਨੀ government e-market place, ਇਸ ਤੋਂ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੀ procurement direct ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ 425 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਲਾਭ direct ਲਾਭਾਰਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਗ਼ਲਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੀਐੱਸਟੀ ਜਿਹੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੁਧਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ digitized economy ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ digital infrastructure ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। Digital ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਦੇ interface ਨੂੰ, ਸਦਭਾਵ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਸਾਕਾਰਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ record maintain ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ- ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ payment ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਲਾਨ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਟਰੇਜ਼ਰੀ ਨੂੰ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ physical copy ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਹ ਇੱਕ App ਵਿੱਚ ਹੀ paperless ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਟੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਵਿਧਾ ਹੋਈ ਹੀ ਹੈ CAG ਦੇ audit process ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰੋਗੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ Efficiency ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ Decision Making ਅਤੇ Policy Making ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰੋਗੇ, ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ Efficiency ‘ਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰੋਗੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ, ease of doing business ‘ਤੇ ਪਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਟੇਕ ਹੋਲਡਰਸ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਟੀਕ Audit ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ Plans ਦਾ ਠੀਕ Execution ਕਰ ਸਕਣ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ Audit ਦੇ Process ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇ। ਇੱਥੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਦੋ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇੱਕ skill ਅਤੇ training ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ tools ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਇਸ profession ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ updated technology ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਲੈਸ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ skill ਨੂੰ upgrade ਕਰਨਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੋ auditing ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ crowd based solution ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜੋ best global practices ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ, India Pacific tools ‘ਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2022 ਤੱਕ Evidence Based Policy-Making ਨੂੰ ਗਵਰਨੈਂਸ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ New India ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ Audit ਅਤੇ Assurance Sector ਦੇ Transformation ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਦੌਰ ਹੈ। ਹੁਣ CAG ਨੂੰ ਵੀ CAG 2.0 ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਵੀ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹ ਕੰਮ ਅਸੀਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਦੋਂ ਕਰ ਪਾਵਾਂਗੇ ਜਦੋਂ ਕੁਝ gap ਨੂੰ, ਕੁਝ ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਪਾਵਾਂਗੇ। ਹੁਣੇ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਜੋ data generate ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਅਨੇਕ ਵਿਭਾਗਾਂ ਕੋਲ ਸਟੋਰ ਹਨ। ਇਹ ਡਾਟਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂਜ਼ ਲਈ collect ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ ਇਹ ਡਾਟਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡਾਟਾ ਲਿੰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ accountability gap ਵੀ natural course ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ bridge ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਦਮ ਉਠਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋਗੇ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ road construction ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਸੜਕ ਜਦੋਂ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਡਿਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਠੀਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ overall picture ਨੂੰ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿੱਥੇ big data analysis ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੇ ਡਾਟਾ ਬੇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਡਿਟ ਲਈ analyze ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ Evidence Based Policy- Making ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿੱਚ CAG, ਇਸ ਡਾਟਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ advice ਦੇ ਸਕਣ, ਕੁਝ institutional solution ਦੇ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੋਗੀ। ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਤਾਕੀਦ ਇਹ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਡਿਟ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇੱਕ think tank ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੀ ਸੋਚੋ। ਸਾਥੀਓ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ institutional memory ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। Digital audit ਅਤੇ Digital governance, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ institutional memory ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੰਮ ਤੁਸੀਂ ਸੌਖ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, CAG ਅਨੇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਡਿਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਡਿਟ ਵਿੱਚ technical support ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ institutional mechanism ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ International audit ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਣ, ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ best practices ਨੂੰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰ ਸਕਣ, CAG ਦੀਆਂ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਰਥਕ ਹੋਣ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕੀ ਅਸੀਂ audit ਦੇ topic ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕੀ? ਇਸ ‘ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ audit ਕਰਕੇ ਆ ਰਹੇ ਹੋ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ process audit ‘ਤੇ ਵੀ ਗੌਰ ਕਰੋ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ process follow ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਉਸ process ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਕਿ ਨਿਰਧਾਰਤ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ? ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਮਦਦਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ CAG audit ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੋ findings ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ internal audit, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਹ in tune with CAG ਕਿਵੇਂ ਹੋਣ, ਤਾਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਚਾ ਸਕੀਏ ਅਤੇ efficiency ਵਧਾ ਸਕੀਏ। ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਕਿ routine audit, ਵਿਭਾਗ ਖ਼ੁਦ ਜਦੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਰੀ‍ਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਤਾਕਿ ਜਦੋਂ CAG ਉੱਥੇ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ readymade material ਮਿਲੇਗਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ efficiency ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ speed ਵੀ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਥੀਓ, ਇਹ ਚੁਣੋਤੀ ਉਸ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਹੈ। ਹੁਣ CAG ਸਹਿਤ ਤਮਾਮ ਆਡਿਟਰਸ ਨੂੰ ਚਾਹੇ ਉਹ internal ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ external ਹੋਵੇ, ਨਵੀਂਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ innovative ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣੇ ਹੀ ਪੈਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਡਿਟਰਸ ਦੀ core values ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ occupational fraud ‘ਤੇ ਨਕੇਲ ਕੱਸ ਪਾਵਾਂਗੇ। ਬੀਤੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ fraud ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ CAG ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ technical tools develop ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ ਤਾਕਿ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ fraud ਲਈ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਾ ਬਚੇ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ- ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕੀ CAG ਇਸ ‘ਤੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ problem ਹੈ, ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ solution ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ delivery ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਕਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਪੋਰਟ ਇਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਭ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟਸ ਤੋਂ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 400 issues ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ technological solution ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ 400 issues ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ universities ਦੇ IT based ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ students ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਕਾਥੌਨ ਚਲਾਇਆ। ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। Minimum 36 hours nonstop ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ-ਨਿਕਲਦੇ-ਨਿਕਲਦੇ ਉੱਪਰ ਜਦੋਂ ਕਰੀਬ 10-12 ਹਜ਼ਾਰ ਬੱਚੇ ਬਚੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਉਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 400 ਜੋ issues ਕੱਢੇ ਸਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾ ਸਾਲਿਊਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ 18-20-22 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕੱਢ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, technology based solution. ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 80 ਪਰਸੈਂਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ already ਆਪਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ incorporate ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀ CAG ਅੱਜ ਜੋ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਆਡਿਟ ਕਰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਟੈਕਨੀਕਲ ਕੰਮ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਫੀਲਡ ਦੇ ਹੋ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖ ਲਉਗੇ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ identify ਕਰਕੇ ਇੰਨੇ-ਇੰਨੇ issues ਹਨ, technical solutions ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ issues ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਂ ਐੱਚਆਰਡੀ ਮਨਿਸਟ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਈ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ coordinate ਕਰੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੈਕਾਥੌਨ ਹੋਣ ਜੋ CAG ਲਈ ਅਜਿਹੇ tool ਬਣਾਏ, CAG ਲਈ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਲਿਊਸ਼ਨਸ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇੱਕ ਚੰਗਾ mechanism ਅਤੇ ਇਹ yearly ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਕਾਥੌਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਰਧ, ਅਨੁਭਵੀ ਇਹ institution ਕਿਹੋ-ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਵੱਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਘੱਟ ਹੋਵੋਗੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗਾ। At the same time Government mechanism ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ- ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕਤਾ ਬਣੇਗੀ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ CAG ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ‘ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰੇਗੀ ਅਤੇ ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ clean India, Clean India– ਉਹ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਲਾ ਦੂਸਰਾ ਹੈ – ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਹੈ – ਇੱਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਆਡਿਟ ਕਰੀਏ। ਪਰ ਕੀ ਆਡਿਟ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕੀ? ਜੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਈਏ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਮਬ੍ਰੇਲਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਈਏ, ਲੇਕਿਨ ultimately ਅਸੀਂ ਸਭ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਉਹ good governance ਲਈ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕੀ? Efficiency ਲਈ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕੀ? ਅਤੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ – ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਕਮੀਆਂ ਲੱਭੀਏ, ਹਰ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਦਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਪਕੜ ਲਓ। ਦਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ brain storming ਹੋਵੇ, ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ- ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ, grass root level ‘ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਠੀਕ, ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਲੈਵਲ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਸਟੇਟ ਲੈਵਲ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਵਲ ‘ਤੇ ਹੋਵੇ। Brain storming ਕਰਕੇ ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ direct ਤੁਸੀਂ 100 point ਕੱਢਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਏ ਕਿ ਦੇਖੋ ਭਾਈ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਡਿਟ ਲਈ ਆਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋ 100 point ਕੱਢੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇਸ 100 point ਦੇ ਤਰਾਜ਼ੂ ‘ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਤੋਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋਗੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ 100 ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੋ audit mind ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਦੇਖੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫਾਰਮਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ, ਇਸ ਨਾਲ ਫਰਕ ਇਹ ਪਵੇਗਾ ਕਿ efficiency ਵਧੇਗੀ, governance ਦੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ strength ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕੀ? ਦੂਸਰਾ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ultimately ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਬਜਟ ਵਿੱਚ, ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ outcome report ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ output ਦੀ ਚਰਚਾ ਤਾਂ ਬੜੀ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਦਸ ਰੁਪਿਆ ਸੀ, ਦਸ ਰੁਪਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਸ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਕਦੋਂ ਕੀਤਾ, ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ – ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ outcome ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਹਾਊਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ outcome ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਸੀਂ develop ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ institutionalized ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੇ –ਕਦੇ process ਵਧੀਆ, ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਵਧੀਆ, outcome ਕੀ? Outcome ਕਿੱਥੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ outcome ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੱਲ ਅਲੱਗ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ bad governance ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਗਰਵਨੈਂਸ ਸਹੀ ਹੈ ਤਾਂ natural course ਵਿੱਚ outcome ਅਤੇ efficiency ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ good governance ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ, ਕੀ Target ਸੀ, ਕੀ Achieve ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਡਵਾਂਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹਾਂ – ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਮੈਂਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ- ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਉਣ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ –ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। 2020 ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲ ਹੋਣਗੇ। ਕੀ CAG 2022 ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲ as an institution ਸਾਡੇ target ਕੀ ਹੋਣਗੇ? ਅਸੀਂ ਇਸ institution ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਧਿਕ friendly ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਂਗੇ? Productive ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਏਗੇ? Good governance ਵਿੱਚ contributor ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਵਾਗੇ? ਸਾਡੇ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ institution ਦਾ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਅਧਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਯੋਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਫਾਈਲਾਂ ਦੇਖ – ਦੇਖ ਕੇ ਤੰਗ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਚਾਰ ਕੰਮ ਨਵੇਂ ਦੇ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਵੀ ਬੋਝ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋਰ contribute ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ institutionalized ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜੋ ਇੱਕ ਸੋਚ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਪਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪੇਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ। ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ।