ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ (ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ) ‘ਤੇ 29 ਜਨਵਰੀ, 2017 ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ

ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। 26 ਜਨਵਰੀ, ਸਾਡਾ ‘ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ’ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਉਮੰਗ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਮਨਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਉਤਸਵ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਉਸ ‘ਤੇ ਜਿੰਨੀ ਬਹਿਸ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹਰ ਵਕਤ ਜਿੰਨਾ ਬਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਬਲ ਕਰਤੱਵਾਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਟਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਗੱਡੀ ਤੇਜ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ 30 ਜਨਵਰੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਾਪੂ ਦੀ ਬਰਸੀ ਹੈ। 30 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ, 2 ਮਿੰਟ ਮੌਨ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 30 ਜਨਵਰੀ, 11 ਵਜੇ 2 ਮਿੰਟ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਹ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 2 ਮਿੰਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਵੀ, ਸਕੰਲਪ ਵੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਆਦਰ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ‘ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵੀਰਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀਰ-ਜਵਾਨ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕੀਰਤੀ ਚੱਕਰ’, ‘ਸ਼ੌਰਿਆ ਚੱਕਰ’, ‘ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ’, ‘ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ’-ਅਨੇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ social media ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ active ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਸ ਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ Net ‘ਤੇ ਖੋਜਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਓ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਸ ਦੀ, ਵੀਰਤਾ ਦੀ, ਪਰਾਕਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਾਣ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਰਫ਼ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ 26 ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਉਮੰਗ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੋਂ ਅਨੰਦਿਤ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਜੋ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਡਟੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਬਰਫ਼ ਡਿੱਗਣ (avalanche) ਕਾਰਨ ਵੀਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਪੂਰਵਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ, ਮਾਰਚ, ਅਪ੍ਰੈਲ-ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹੀਨੇ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਸੌਟੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਧਾ, ਦੋ ਬਚਿੱਆਂ ਦੇ exam ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ exam ਦੇ ਬੋਝ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ, ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਚਿੱਤਰ ਜਿਹਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੱਜ ਯੁਵਾ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਮੈਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ message ਭੇਜੇ, ਸੁਆਲ ਭੇਜੇ, ਸੁਝਾਅ ਭੇਜੇ, ਦੁਖ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੁਣੋ , ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ:- ”ਸਰ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ exams ਦੇ time ‘ਤੇ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀ society ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ੌਫ਼ਨਾਕ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਾਲ student Inspiration ਤਾਂ ਘੱਟ, ਪਰ down ਬਹੁਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਮਾਹੌਲ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?” ਖੈਰ, ਸੁਆਲ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੁਆਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੀਖਆ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ ਭਰ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਦੱਸਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਉਮੰਗ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਹ ਪਰਵ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ exam ਵਿੱਚ pleasure ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ exam ਇੱਕ pressure ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੈਸਲਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ pleasure ਮੰਨੋਗੇ ਕਿ pressure ਮੰਨੋਗੇ। ਜੋ pleasure ਮੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਪਾਏਗਾ, ਜੋ pressure ਮੰਨੇਗਾ, ਉਹ ਪਛਤਾਏਗਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲਓ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਨੋ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤਿਉਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ best ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਉਤਸਵ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ Indisciplined ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ 40-45 ਦਿਨ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇਖੋ, ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ make-shift arrangement ਅਤੇ ਕੀ discipline ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਉਤਸਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। exam ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਤਸਵ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਓ, ਇਹ pressure, pleasure ਵਿੱਚ convert ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਉਤਸਵਪੂਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬੋਝ ਮੁਕਤ ਬਣਾ ਦੇਏਗਾ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤਸਵ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾਓ। ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉਤਸਵ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨਿਭਾਓ। ਦੇਖਣਾ, ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਜਾਏਗੀ। ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੰਨਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਅਤੇ ਕੱਛ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਮਰੂਪ ਤੱਕ, ਅਮਰੇਲੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੱਕ, ਇਹ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਸਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰੀਏ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ‘smile more score more’। ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਿਤਾਓਗੇ, ਉੱਨੇ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੰਬਰ ਪਾਓਗੇ, ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ relax ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਨਾਲ relax ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ relax ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ classroom ਵਿੱਚ teacher ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, memory ਨੂੰ recall ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ power ਹੈ, ਉਹ relaxation ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਦਾ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਦਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। exam ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, chapter ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, page number ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, page ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹੇਠ ਦੀ ਤਰਫ਼, ਉਹ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ particular ਸ਼ਬਦ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ exam ਦੇ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ, ਅਚਾਨਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਹਾਂ ਯਾਰ, ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸੀ। ਅੰਦਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, pressure ਸੀ। ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਆਇਆ? ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜੋ ਅੰਦਰ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਇਸ ਲਈ ਆਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ relax ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ memory recall ਕਰਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ relaxation ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ pressure ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਸੀਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ relax ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਅਚਾਨਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ knowledge ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ Information ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ tension ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ knowledge, ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੇਠ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ tension ਉਸ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ‘A happy mind is the secret for a good mark-sheet’। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ proper perspective ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸੁਆਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ exam ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ exam ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋ, ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦਾ exam ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, classroom ਵਿੱਚ, notebook ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕਈ ਕਸੌਟੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਅਵਸਰ ਆਏ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ-ਅਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੋਈ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸਾਡੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਗਏ, fail ਹੋ ਗਏ। ਮੰਨ ਲਓ ਉਸ ਅਫਸਲਤਾ ਕਾਰਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਿਲਦਾ, ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਿਲਦੇ! ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਕਿਸੇ ਰਿਚਾ ਆਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਆਲ ਭੇਜਿਆ ਹੈ: ”ਅੱਜ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਕ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੁਕਾਬਲਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧਿਆ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਵੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਨੇ ਹੀ ਜੁਆਬ ਦੇ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਰਿਚਾ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਾਂ। marks ਅਤੇ marks-sheet ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਜਾਣਿਆ ਹੈ, ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਇੱਕ sense of mission ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ sense of ambition ਹੈ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ mission ਅਤੇ ambition ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਕੋਈ ਤਾਲਮੇਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ marks ਪੂੰਛ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ marks ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕਦੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪਏਗੀ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ knowledge ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, skill ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ, family doctor ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ family doctor ਨੂੰ ਕਦੇ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਸ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭਾਈ, ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਨਾਤੇ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ case ਲੜਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਕੀਲ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕੀ ਉਸੀ ਵਕੀਲ ਦੀ marks-sheet ਦੇਖਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੋ ਅੰਕ ਦਾ ਬੋਝ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਸ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਸੌਟੀ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੱਲ• ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਜਾਨਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੇਖੋਗੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਏਗਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੰਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ shortest ਲੱਭੋਗੇ, selected ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਕੜੋਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ focus ਕਰੋਗੇ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਹੱਥ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆ ਗਈ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸੁਆਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸੁਆਲ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਕਦਮ ਤੋਂ ਹੇਠ ਆ ਜਾਓਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਅੰਕ ‘ਤੇ focus ਕਰਦੇ ਹੋ, marks ‘ਤੇ focus ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗੋੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ marks ਪਾਉਣ ਲਈ। ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ exam ਵਿੱਚ ਹੋਣਹਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਰਿਚਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹੀ ਹੈ ‘ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ’। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਸਚਮੁੱਚ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਵੈ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਵੈ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਖੁਦ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ। ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੱਲ੍ਹ ਬਿਹਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਵਸਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਅਕਸਰ ਤੁਸੀਂ ਖੇਡ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਖੇਡ ਜਗਤ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਫਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਵੈ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲੈ ਲਈਏ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ record ਤੋੜਦੇ ਜਾਣਾ, ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਹਰ ਵਾਰ ਹਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ। ਵੱਡੀ ਅਦਭੁੱਤ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੋ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ exam ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ, ਪਹਿਲੇ ਜੇਕਰ ਦੋ ਘੰਟੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਕੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕੀ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਉੱਠਦੇ ਹੋ? ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ tension ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਕੀ ਹੁਣ ਨੀਂਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਖੁਦ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਕਸੌਟੀ ‘ਤੇ ਕਸ ਲਓ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਏਗਾ-ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ, ਹਾਰ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਵੈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਤਮ ਮੰਥਨ, ਆਤਮ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਕੋਈ extra energy ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਊਰਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ-ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਿਹਤਰ ਹੋ। ਦੂਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਤਾਂ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਜਾਓਗੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਓਗੇ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਖਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਓਗੇ, ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਓਗੇ, ਜੋ ਈਰਖਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਗੱਡੀ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ-ਸਵੈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ, ਖੁਦ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਚੰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਬਸ, ਇਸ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਬਦੀਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਏਗੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਐੱਸ. ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-”ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਬੈਠਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗਣਿਤ ਦੇ ਸੁਆਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਗਲਤੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ pass ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਐੱਚਐੱਚ