ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਰਤ ਕੀ ਬਾਤ ਸਬਕੇ ਸਾਥ’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ- ਨਸਸਕਾਰ ਮੋਦੀ ਜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਨਮਸਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ – ਮੋਦੀ ਜੀ , ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਵਿਅਸਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਚੁਰਾਇਆ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਧਰਤੀ ਕੇ ਅੰਤਸ: ਮੇਂ ਜੋ ਗਹਰਾ ਉਤਰੇਗਾ, ਉਸੀ ਕੇ ਨਯਨੋਂ ਮੇਂ ਜੀਵਨ ਕਾ ਰਾਗ ਦਿਖੇਗਾ। ਜਿਨ ਪੈਰੋਂ ਮੇਂ ਮਿੱਟੀ ਹੋਗੀ, ਧੂਲ ਸਜੇਗੀ, ਉਨ੍ਹੀਂ ਕੇ ਸੰਗ-ਸੰਗ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਚਲੇਗਾ।’ ‘ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ’ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ ‘ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ਾਸ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣੇ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਆਭਾਰੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕਵੀ ਰਾਜ ਹੋ ਤਾਂ ‘ਰੇਲਵੇ’ ਤੋਂ ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ’ ਇਹ ਤੁਕਬੰਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਬੜੀ ਸਰਲ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ । ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰਾ ਪੰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੀਊਣਾ ਸਿਖਾਇਆ , ਜੂਝਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਰੇਲ ਦੀਆਂ ਪਟਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ ਅਵਾਜ਼ ਤੋਂ, ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ’ ਇਹ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ… ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸੀ – ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਉਹ ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ’ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ । ਰੇਲ ਦੀ ਪਟਰੀ ਵਾਲਾ ਮੋਦੀ , ਇਹ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਹੈ । ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ’ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਹੈ , ਉਹ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ , ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ , ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੋ ਜਗ੍ਹਾ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਜਨਤਾ – ਜਨਾਰਦਨ , ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ; ਉਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਚਾਹ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਬਣ ਕੇ ‘ਰਾਇਲ ਪੈਲੇਸ’ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ- ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੋ ਜਾਦੇਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੁਸੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਦਿਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅਦਵੈਤ ਦੇ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ , ਕਿਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਹੀ ਤੂੰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦਵੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਗਰ ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਉਸ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਿਆ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ । ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਤਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਆਪਣੇ – ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਵੈ ਨੂੰ ਖਪ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਪੌਦਾ ਖਿੜਦਾ ਹੈ । ਬੀਜ ਵੀ ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਖਪ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜੋ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਉਹ ਮੈਂ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫੋਕਸ ਹੋ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕ ਅੱਜ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਬਦਲਾਅ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਐਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ । ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬਦਲਾਅ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੋਦੀ ਜੀ – ਅਧੀਰਤਾ , ਕਾਹਲੀ , ਬੇਸਬਰੀ , impatiens. ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਜੀ, ਹੁਣੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਵਿਟਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਜੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, roads ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਸ ਵਿਛ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਘਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਕਦਮ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੋਦੀ ਜੀ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਲ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਸਬਰੀ – ਹੁਣੇ, ਹੁਣੇ, ਹੁਣੇ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੀ impatiens ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਮੈਂ ਇਸ ਨ੍ਹੂੰ ਜ਼ਰਾ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ । ਜਿਸ ਪਲ ਸੰਤੋਸ਼ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਬਹੁਤ ਹੋ ਗਿਆ , ਚਲ ਯਾਰ ਇਸੇ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ , ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੀ ਹੈ । ਹਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ , ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਅੱਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾਂ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦਾ , ਨਵਾਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ , ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਸਬਰੀ ਬੁਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਬੇਸਬਰੀ ਤਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ , ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਕੂਟਰ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਛਾ ਹੈ , ਸਕੂਟਰ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਯਾਰ four wheeler ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਛਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੇਕਰ ਜਜਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਚਲੀ ਜਾਵੇਗੀ , ਤਾਂ ਕਹੇਗਾ ਛੱਡੋ ਯਾਰ ਬੱਸ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਮੰਗ , ਉਤਸ਼ਾਹ , ਆਸ , ਉਮੀਦ , ਇਹ ਉੱਭਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਵਰਨਾ ਇੱਕ ਕਾਲਖੰਡ ਸੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਡੁੱਬ ਗਏ ਸਾਂ । ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਚਲੋ ਛੱਡੋ ਯਾਰ ਹੁਣ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣਗੇ , ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ , ਲੇਕਿਨ ਅੱਜ ਤੋਂ 15 – 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਅਕਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ memorandum ਦਿੰਦੇ ਸਨ , ਅਤੇ ਕੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ – ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਅਕਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਓ , ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਬਣ ਜਾਵੇ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਓਨੀ ਹੀ ਬੇਸਬਰੀ ਸੀ ਇੱਕ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਆ ਜਾਵੇ, ਆਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਕਾਲ ਆ ਜਾਵੇ , ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ । ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ , ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ single lane road ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜੀ , ਹੁਣ ਡਬਲ ਰੋਡ ਬਣਾਉ । ਡਬਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ , ਹੁਣ ਸਾਹਿਬ , ਹੁਣ ਤਾਂ , ਇਹ ਕੀ ਹੈ , ਪੈਬਲ ਰੋਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਪੈਬਲ ਰੋਡ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਯਾਦ ਹੈ , ਮੈਂ ਉੱਛਲ ਨਿਝਰ , ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਦਮ ਆਖਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸੀ , ਉਥੋ ਦੇ ਕੁਝ tribal ਲੋਕ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ । ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸਾਨੂੰ ਪੈਬਲ ਰੋਡ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ , ਯਾਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਕੂਟਰ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਮੈਂ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਥੇ ਰੋਡ ਤਾਂ ਹੈ। ਬੋਲੇ ਸਾਹਿਬ , ਰੋਡ ਤਾਂ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੇਲੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੇਲੇ ਸਾਡੇ ਐਕਸਪੋਰਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਤਾਂ ਇਸ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਟਰੱਕ ਵਿੱਚ ਕੇਲੇ ਦੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ 20 % ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਪੈਬਲ ਰੋਡ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਟਰਾਈਬਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ , ਇਹ ਬੇਸਬਰੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ , ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਣਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਸਬਰੀ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ । ਦੂਜਾ , ਤੁਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ – ਜੇਕਰ ਤਿੰਨ ਬੇਟੇ ਹਨ – ਮਾਂ – ਬਾਪ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਲੇਕਿਨ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਅਰੇ ਯਾਰ ਜ਼ਰਾ ਦੇਖ ਲਓ । ਜੋ ਕਰੇਗਾ , ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਂ ਕਹਿਣਗੇ । ਜੇਕਰ ਅੱਜ, ਦੇਸ਼ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਮੀਦ ਰਖਦਾ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਯਾਰ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੱਲ , ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਭਰ ਦੇਵੋ , ਕਦੇ ਤਾਂ ਕਰਕੇ ਰਹੇਗਾ ਹੀ । ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਵਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ , ਪਹਿਲਾਂ incremental change ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਤੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ , ਯਾਰ , ਚੱਲ ਯਾਰ ਹੋ ਗਿਆ । ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਅਰੇ ਸਾਹਿਬ , ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੇ ਰਸਤੇ ਬਣਦੇ ਸਨ , ਹੁਣ ਕਰੀਬ – ਕਰੀਬ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਸੀਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ , ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਉਹ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਹੈ । ਰੇਲ ਦੀ ਪਟਰੀ ਵਿਛਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਰੇਲ ਦੀ ਡਬਲ ਲਾਈਨ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ , solar energy ਲਗਾਉਣੀ ਹੋਵੇ , ਪਖਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇ , ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਭਰੋਸਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਜੀ , ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਰੋਡ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਤਾਂ ਇਹ ਉਮੀਦਾਂ ਇੱਕ ਤਰਫ਼ ਤੁਸੀਂ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਬੇਸਬਰੀ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਬਖੂਬੀ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋ positive side ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਸਬਰੀ ਜੋ ਹੈ , ਉਹ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ , ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ । ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ , ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੇਸਬਰੀ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਰਫ਼ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਬੇਸਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ । ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੋਦੀ ਜੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ? ਉਹ ਬੁਲੇਟ ਟ੍ਰੇਨ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੇਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ , ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਵਾਂਗਾਂ । ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਬੇਸਬਰੀ ਬਣੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਊਰਜਾ ਹੈ , ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ , ਮੈਨੂੰ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਹਰ ਸ਼ਾਮ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ । ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ , ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਕੁਝ ਲੈਣਾ , ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਬਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਤਦ ਉਹ ਆਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ‘ਸਰਵਜਨ ਹਿਤਾਯ , ਸਰਵਜਨ ਸੁਖਾਯ’ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਕਦੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ । ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ , ਛੱਡੋ ਯਾਰ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਸਰਕਾਰ ਬੇਕਾਰ ਹੈ , ਨਿਯਮ ਬੇਕਾਰ ਹਨ , ਕਾਨੂੰਨ ਬੇਕਾਰ ਹੈ , ਬਿਊਰੋਕਰੇਸੀ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਤੌਰ – ਤਰੀਕੇ ਬੇਕਾਰ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ set of person ਮਿਲਣਗੇ ਜੋ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਕਦੇ – ਕਦੇ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ , ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਗਲਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ – ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲੇਗਾ ਜੋ ਕਹੇਗਾ ਗਲਾਸ ਅੱਧਾ ਹੈ , ਦੂਜਾ ਕਹੇਗਾ ਗਲਾਸ ਅੱਧਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਇੱਕ ਕਹੇਗਾ – ਅੱਧਾ ਖਾਲੀ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ – ਅੱਧਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ , ਅੱਧਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ , ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ , ਉਹੀ ਸਰਕਾਰ , ਉਹੀ ਕਾਨੂੰਨ , ਉਹੀ ਬਿਊਰੋਕਰੇਟ , ਉਹੀ ਤੌਰ – ਤਰੀਕੇ ; ਉਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਲੇਖਾ – ਜੋਖਾ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ; ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ , ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਸਮਝਣ ਲਈ comparative study ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਦੇਖਾਂਗੇ ਤਦ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ ਕਿ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ । ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਤਦ ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ , ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ; ਤਦ ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ , ਅੱਜ ਦੇਐਕਸ਼ਨ ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਮਾਨ – ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਦਿਸੇਗਾ । ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ , ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨੀਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇ , ਨੀਅਤ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ , ਇਰਾਦੇ ਨੇਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ‘ਸਰਵਜਨ ਹਿਤਾਯ , ਸਰਵਜਨ ਸੁਖਾਯ’ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਤ ਨਤੀਜੇ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ , ਇਹ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਯੋਂੂਕਿ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਇੰਹਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ , ਅੱਗੇ ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਕਰਣ ਦਾ ਰਸਤਾ – ਮੈਂ ਇਸ ਤਰਫ ਗਿਆ ਸੀ , ਜਰਾ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਵਲੋਂ ਕਰਾਂਗਾ , ਮੈਂ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਮੋਦੀ ਜੀ , ਇੱਥੇ ਅਸੀ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਮਾਧਿਅਨਮ ਵਲੋਂ ਅਸੀ ਵੇਖਾਂਗੇ । ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਵਰਮਾ ਜੀ ਹਨ ਦਿੱਲੀਸ ਵਲੋਂ , ਉਹ , ਉਂਹੋਂਮਨੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਹੈ । ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ – ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ – ਮੋਦੀ ਜੀ , I am ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ from Delhi , ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ Government ਕਿਉਂ choose ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੇ । ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਵਲੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਏ ਹੋ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ ਅਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ । ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ? Thank You . ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ- ਇਹ ਜੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪ ਲਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ। ਅਤੇ ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੈਸ ਸਬਸਿਡੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਜਨਤਾ ਤੋਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤੁਹਾਡਾ? ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ – ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਖੋ ਤੁਸੀਂ eighteen fifty seven ਵਲੋਂ ਲੈ ਲਓ 1947 ਤੱਕ । ਉਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਾ ਸੱਕਦੇ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ eighteen fifty seven ਉੱਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ । ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਹੋਇਆ 1857 ਦਾ । ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਲ ਲੈ ਲਓ , ਸੌ ਸਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਲ ਲੈ ਲਓ , ਹਿੰਦੁ ਸਤਾਲਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਨਿਆ ਲੈ ਲਓ । ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਰ – ਮਿਟਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਮਤਲੱਬ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਂ , ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਸਨ , ਭਿੜਦੇ ਸਨ , ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੰਦੇ ਸਨ , ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ । ਲੇਕਿਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ? ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਪੂਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ । ਆਮ ਤੋਂ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਚੰਗਾ ਭਾਈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਾ ? ਇੰਜ ਕਰੋ – ਤੁਸੀਂ ਝਾੜੂ ਲੈ ਕੇ ਸਫਾਈ ਕਰੋ , ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੇਗੀ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਾ ? ਤੁਸੀਂ ਟੀਚਰ ਹੋ , ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ , ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੇਗੀ । ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ , ਕਰੋ । ਤੁਸੀ ਖਾਦੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ , ਕਰੋ । ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹੋ , ਕੱਢੋ । ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ । ਤੁਸੀਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਓ , ਸੂਤ ਕੱਤੋ , ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ । ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਹੋ ਗਿਆ , ਹਾਂ ਯਾਰ , ਅਜ਼ਾਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰ – ਮਿਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ , ਫਿਰ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਟਿ – ਕੋਟਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਡ਼ਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਸਰਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਵਿਕਾਸ ਵੀ , ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜਨ- ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਇਹ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਦੇਵੇਗੀ , ਸਰਕਾਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ; ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ , ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ , ਸਭ ਸਰਕਾਰ ਕਰੇਗੀ । ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੋਇਆ ਵੀ ਹੋਵੇ , ਟੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲਣਗੇ , memorandum ਤਿਆਰ ਕਰਨਗੇ , ਇੱਕ ਜੀਪ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈਣਗੇ , ਤਹਸੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਗੇ , memorandum ਦੇਣਗੇ । ਜੀਪ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਟੋਇਆ ਭਰ ਜਾਂਦਾ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਕਰੇਗੀ । ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਗਿਆ , ਇਹ ਸਭ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ , ਸਰਕਾਰ ਕਰੇਗੀ । ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਕੀ ਹੋਇਆ , ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਵਧਦੀ ਗਈ । ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ – ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ – ਬਸ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਹੈ , ਅਗਲ – ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੈਸੇੰਜਰ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਰਸਤਾ ਕੱਟਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ – ਉਹ ਸੀਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਂਗਲੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੁਰਾਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ , ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਬੈਠਿਆਂ – ਬੈਠਿਆਂ , ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ । ਲੇਕਿਨ ਜਿਸ ਪਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲੇ ਕਿ ਇਹ ਬਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਮਤਲਬ ਮੇਰੀ ਹੈ , ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਮੇਰੀ ਹੈ , ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਹੈ , ਇਹ ਭਾਵ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ । ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਦੂਜਾ , ਲੋਕਤੰਤਰ , ਇਹ ਕੋਈ contract agreement ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ ਠੱਪਾ ਮਾਰਿਆ , ਵੋਟ ਦੇ ਦਿੱਤਾ , ਹੁਣ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬੇਟੇ ਕੰਮ ਕਰੋ , ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੁੱਛਾਂਗਾ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾਂ । ਇਹ labour contract ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇਹ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ participative democracy , ਇਸ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ natural calamity ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀ ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੱਢਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਕਿਉਂ ? ਜਨਤਾ – ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂਗੇ , ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੋੜਾਂਗੇ , ਨਤੀਜਾ ਮਿਲੇਗਾ । ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਪਖ਼ਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ। ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਵੋਗੀ ਹੁਣ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ । ਕਹੇਗੀ ਅਰੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ ਮੋਦੀ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ । ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ ਭਰਾ? ਜਨਤਾ ਨੇ ਉਠਾ ਲਿਆ, ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇਖੋ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜਨ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਅੰਦਰ concession ਹੈ ਟਿਕਟਾਂ ਵਿੱਚ। ਮੈਂ ਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਰਾ ਅੰਦਰ ਲਿਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਰਿਜਰਵੇਸ਼ਨ ਲਈ ਫ਼ਾਰਮ ਭਰੇ ਹਨ, ਲਿਖੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿ ਭਈ ਮੈਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜਨ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਮੇਰਾ ਲਾਭ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ । ਸਿੰਪਲ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਲੈਵਲ ’ਤੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਅਪੀਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇਖੀ ਹੈ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਆਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇਖੀ ਹੈ, ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੱਕ 40 ਲੱਖ senior citizens, ਜੋ ਏਸੀ ਵਿੱਚ ਟਰੈਵਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਹ voluntarily subsidy ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ, ਅਜਿਹਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਅਗਰ ਮੈਂ ਕਾਨੂੰਨਨ ਕਰਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜਨਾਂ ਨੂੰ ਏਸੀ ਕੋਚ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਭ ਬੰਦ ਤਾਂ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਦਾ, ਪੁਤਲੇ ਜਲਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ? ਫਿਰ popularity rating ਆਉਂਦੀ, ਮੋਦੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ । ਇਹ ਦੁਕਾਨ ਸੜ ਜਾਂਦੀ । ਲੇਕਿਨ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ 40 ਲੱਖ ਲੋਕ । ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਕਿਹਾ – ਕਿ ਜੋ afford ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਸ ਸਬਸਿਡੀ ਕਿਉਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਸਲੰਡਰ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ । ਕੋਈ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਨਾਓ , ਹੁਣੇ 9 ਸਿਲੰਡਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ 12 ਸਿਲੰਡਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ 2014 ਵਿੱਚ । ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਭਰਾ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓ ਨਾ ਸਬਸਿਡੀ, ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ, ਹਿੰਦੁਾਸਤਾਨ ਦੇ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਗੈਸ ਸਬਸਿਡੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ । ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਈਮਾਨਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੀਊਣ-ਮਰਨ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਚਲਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜਨਤਾ-ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੋ । ਅਸੀਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਚਾਹੀਏ ਜਨਤਾ ਲਿਆ ਕੇ ਦੇ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ-ਵਾਹ, ਮੋਦੀ ਜੀ, ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦਰਮਿਆਨ ਜੋ ਦੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ- ਕਿ ਹਮ ਨੀਚੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਦੇਖਤ ਹੈਂ ਚਰਣ ਤੁਮਰੇ, ਤੁਮ ਜਾਈਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋ ਇੱਕ ਊਂਦੀ ਅਟਰੀਆਂ ਮਾਂ। । ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਨਤਾ-ਜਨਾਰਦਨ ਕੋਲ ਇਹੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਆਦਤ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਮੋਦੀ ਜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹ । ਇਹ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਅਸੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ । ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੀ, ਜੀ-ਜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ – ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਸੀ – ਸ਼੍ਰੀ ਮਿਊਰੇਸ਼ ਓਝਾਨੀ ਜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਮਿਊਰੇਸ਼ ਓਝਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ । ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰਫ਼ ਆਵੋ । ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਤ-ਨਮਸਤੇ ਜੀ, ਮੋਦੀ ਜੀ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਈਕ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਭਰਿਆ ਕਦਮ ਲਿਆ ਸੀ ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਛਲ ਰਹੀ ਸੀ? ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ –ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਈਕ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ । ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਪੀਚ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ । ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ , it touched me . ਭਗਵਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਜੋ ਸੰਵਾਦ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ, ਤਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਹਿਸ਼ਤਵਾਦ ਐਕਸਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ; ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਟੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਝ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦੇਣ ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਚਾਹੇਗਾ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਰਹਾਂ ? ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਈਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਫ਼ੌਜ ’ਤੇ ਗਰਵ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਰਵ ਹੈ । ਜੋ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਤ-ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ..ਰੱਤੀ ਭਰ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ implement ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਕੇ ਆ ਗਏ । ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨੇਕਦਿਲੀ ਦੇਖੋ – ਮੈਂ ਸਾਡੇ ਅਫਸਰ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਰੇਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਵੇ ਕਿ ਅੱਜ ਰਾਤ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਥੇ ਪਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ , ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਲੈ ਆਓ । ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ 11 ਵਜੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੋਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਫੋਨ ’ਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ, ਆ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਇੱਧਰ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਆਰਮੀ ਅਫਸਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਬੈਠੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾਓ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਉਹ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਲੇਕਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਛੁਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ । 12 ਵਜੇ ਉਹ ਟੈਲੀਫੋਨ ’ਤੇ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ – ਅਜਿਹਾ-ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੀਤਾ । ਤਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਸਟਰਾਈਕ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕਰਤੱਵ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਅੱਤਵਾਦ ਐਕਸਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਹਿੰਦੁਤਸਤਾਨ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਮੋਦੀਜੀ , ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ , ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇੰਨੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ । ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ’ਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ ਲਗਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ- ਦੇਖੋ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਇਸ ਮੰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਾਂਗਾ – ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇਵੇ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਮੋਦੀ ਜੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੋਈ , ਅਸੀਂ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤਾ, ਬੇਸਬਰੀ ਕੀਤੀ । ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਪੁੱਜੇ ਰਵੀ, ਉੱਥੇ ਪੁੱਜੇ ਕਵੀ । ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ । ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ- ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਕਿਹਾ । ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਵਿਕਲਾਂਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਖ਼ੁਦ ’ਤੇ ਗਰਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਅਗਰ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ vulnerable ends ਦਾ ਧਿਆਾਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਜਿਵੇਂ ਢੋਲ ਦੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਸਰੀ ਦਾ ਸੁਰ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚਣ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਆਓ ਜੀ, ਕੁਝ images ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ । ਮੋਦੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਖ਼ਾਨਿਆਂ ਜਿਹੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ, ਪਰ ਜੋ ਛੋਟਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ, ਛੋਟਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਇਹ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ । ਇਹ ਜੋ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾਵਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾਵਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ decide ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ decide ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਇਹ issues ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਏ ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ-ਦੇਖੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 70 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਨਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਿੱਥੇ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ , ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ, ਸਾਰੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ – ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ- ਇਹ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ । ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ? ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ developing country ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ , ਕੋਈ ਵੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਓ ਤਾਂ ਉਸ ਤਰਾਜੂ ਨਾਲ ਤੋਲੋ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਆਖ਼ਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੀਤੀ ਦਾ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇਗਾ । ਮੈਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਉਤਰ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਵਧਾਈਏ , ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀਏ, ਲੇਕਿਨ ਭਰਾ ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੰਢੇ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਉਸ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਸਿਰ ’ਤੇ ਲਏ ਹਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ negative point ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕੀ? ਗ਼ਰੀਬ ਜਿੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ ਪਏ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕੀ? ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿੰਨੀ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜੀ । ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗ਼ਲਤ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਲਾਤਕਾਰ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੇਕਰ ਧੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ , ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਸੀ ? ਕਿਉਂ ਗਈ ਸੀ ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ ? ਫੋਨ ’ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ , ਹੇ- ਗੱਲ ਬੰਦ ਕਰੋ , ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ? ਕਿਉਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ? ਓਏ ਭਰਾ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸਭ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋ, ਕਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਪੁੱਛੋ , ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਸਨ ? ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕਹੀ ਸੀ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਬੁਰਾਈ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੈ । ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਂ ਮਾਂ ਹੈ । ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ sanitation ਦਾ ਕਵਰ 35-40 percent ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸੀ । ਕੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ , ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ , ਦੇਖੋ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ , ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ – ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਸਿੱਖਣੀ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਟੀਵੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਮੈਂ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ । ਗ਼ਰੀਬੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਿਛੜਾਪਣ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਮੈਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਨ ਤੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ- ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਸਮਾਜ ਨੀਤੀ ਕਹੋ, ਮੇਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੀਤੀ ਕਹੋ , ਮੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਤਾਂ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਵਾਂ ਮੈਂ । ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ , ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਾਕੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ । ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌ-ਸੌ ਸਲਾਮ । ਲੇਕਿਨ 70 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਕਿਹਾ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ- ਕਦੋਂ ਕਰੇਂਗਾ ਭਰਾ ? ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੱਤ ਸਾਲ ਲੱਗਣਗੇ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ – ਮੈਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ – ਮੈਂ 1000 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ । ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਸੀ , ਦੁਰਗਮ ਇਲਾਕੇ ਸਨ, ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮਿਸਟ ਲੋਕ , ਮਾਓਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ । 18 ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ । ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਡੇਢ ਸੌ , ਪੌਣੇ ਦੋ ਸੌ ਪਿੰਡ ਬਾਕੀ ਹਨ । ਕੰਮ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਗ਼ਰੀਬ ਮਾਂ ਟਾਇਲਟ ਜਾਣ ਲਈ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇ, ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਟਾਇਲਟ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ । ਉਸ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ? ਕਿੰਨਾ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ? ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਟਾਇਲਟ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਾਗ- ਲਪੇਟ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੋਵੋਗੀ । ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਬਹੁਤ response ਦੇ ਦਿੱਤੇ । ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਰੀਬ , ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਪਿੰਡ open defecation free ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ last mile delivery, ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੁਣੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਬੀੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ – ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਕਿਆ ਬੀੜਾ , ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗਾ । ਹੁਣ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗਾ । ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟੋਟਲ 25 ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ , ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਜਨਸੰਖਿਆਂ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 25 ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ । ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 70 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ 18ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ । ਉਹ ਦੀਵਾ ਬਾਲ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ । ਸੌਭਾਗਯ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਨੇਕਸ਼ਨ ਦੇਵਾਂਗਾ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ‍ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਣਗੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਚਲਾਉਣ ਹੈ , ਮੋਬਾਈਲ ਚਾਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨਗੇ । ਟੀਵੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਟੀਵੀ ਦੇਖਣਗੇ , ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇਖਣਗੇ । ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਬੇਸਬਰੀ ਮੈਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਬੇਸਬਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹੀ ਤਾਂ empowerment ਹੈ । ਮੈਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ empowerment ਕਰ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਲੜਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਲੜੇਗੀ ਅਤੇ ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਮਿਟੇਗੀ । ਗ਼ਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਮੋਦੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੀ ਇਕੱਲੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਬਦਲ ਸਕੋਗੇ? ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਦੇਖੋ , ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਕਹੀ , ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਮੈਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ; ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੁੱਦਾ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂੰਜੀ ਹੈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ । ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੂੰਜੀ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਹਾਂ । ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਆਮ ਬੰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ ਨਾ ਸਮਝੇ । ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮੰਨ ਲਓ, ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਹੈ । ਮੈਂ ਕਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹੋ । ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਂ , ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦ ਹਾਂ ਕਿ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ । ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਜ਼੍ਹਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ , ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਚੋਣਾਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ , ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਲਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ । ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ longest service chief minister ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ , ਹੁਣ ਚਾਰ ਸਾਲ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਏ ਹਨ , ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ , ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੇਵਕ ਦਾ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਗ਼ਲਤ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ , ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਬਦਲ ਦੇਵਾਂਗਾ , ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਲੱਖਾਂ ਸੱਮਸਿਆਵਾਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਸਮਾਧਾਨ ਵੀ ਹਨ । ਜੇਕਰ ਮਿਲੀਅਨ problems ਹਨ ਤਾਂ ਬਿਲਿਅਨ solutions ਵੀ ਹਨ । ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ’ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ – ਨੋਟਬੰਦੀ । ਤੁਸੀਂ ਜੇਕਰ ਟੀਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖੋਗੇ ਤਾਂ ਨੋਟਬੰਦੀ ਮਤਲਬ ਮੈਨੂੰ ਅਰਜੈਂਟੀਨਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਿਲੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਮੋਦੀ ਜੀ- ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਦੋਸਤ ਹਨ । ਬੋਲੇ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਗਿਆ । ਮੈਂ ਕਿਹਾ , ਕਿਉਂ , ਕੀ ਹੋਇਆ ? ਓਏ, ਬੋਲੇ ਯਾਰ ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਨੋਟਬੰਦੀ ਕੀਤੀ , ਤਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਵੈਨੇਜੁਏਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਹਨ ਲੋਕ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ । ਤਾਂ ਬੋਲੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ, ਗਿਆ । Eighty six percent currency ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਟੀਵੀ ਦੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਧੂੰਆਧਾਰ ਹਮਲਾ ਹੋਵੇ , ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼, ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲਈ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਮੇਰਾ ਆਮ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਲਈ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ । ਅਗਰ ਇਹ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਨਤੀਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਮੋਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ actually ਮੋਦੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਇੱਥੇ । ਜ਼ਰੂਰਤ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਥਰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਰਾਂਗੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਭਰਾ ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੂੜ੍ਹਾ-ਕਚਰਾ ਸੁੱਟਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁੱਟਾਂਗੇ ਕਿੱਥੇ ਜੀ ? ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਾਲੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਦਿਆਂਗੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ? ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਚਿੱਕੜ ਨਹੀਂ ਉਛਾਲ ਰਿਹਾ, ਕੋਈ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਹਾਂ, ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਝੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕੁਝ ਤਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ । ਉਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੂਨ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਕਦੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ । ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਜੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਝੱਲਣਾ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਜੀ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਲੋਗ ਮੈਨੂੰ – ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਲੇਕਿਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੁਚੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਲੈਣਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ – “ਜੋ ਲੋਗ ਮੁਝੇ ਪੱਤਰ ਫੇਂਕਤੇ ਹੈਂ ਮੁਝ ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ ਪੱਥਰੋਂ ਸੇ ਹੀ ਪਕਥੀ ਬਣਾ ਦੇਤਾ ਹੂੰ ਔਰ ਉਸੀ ਪਕਥੀ ਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕਰਕ ਆਗੇ ਚਲਤਾ ਹੂੰ । ” ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ concept ਰਿਹਾ ਹੈ Team India, ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਹੀਂ। ਬਿਊਰੋਕ੍ਰੇਸੀ ਹੈ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਹੈ,federal structure ਦੇ ਲਈ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਹੈ।Co-operative federalism ਨੂੰ ਮੈਂcompetitive co-operative federalism ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦੇ 115 districts, aspirational districts ਨੂੰ identify ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਟੇਟ ਦੀ ਜੋ ਐਵਰੇਜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਆ ਜਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ ਕਿ ਟਾਇਲਟ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 18 ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਕੋਈ ਮੋਦੀ ਖੰਭਾ ਗੱਡਣ ਗਿਆ ਸੀ ਕੀ? ਖੰਭਾ ਗੱਡਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਗਏ ਸਨ। ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਸਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਉਹ ਗੱਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਦੀਵਾਨੇ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਗ-ਤਪਸਿਆ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਨਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਨਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੋਦੀ ਇਕੱਲਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਦੇਸ਼ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਵੀ…. ਕਦੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਮੈਂ ਸੁਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਵਿਤਾ, ਮਤਲਬ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ- ‘ਕਿ ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੰਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ। ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੇਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ, ਪੀ ਰਹਾ ਹੂੰ ਵਿਸ਼ ਯੁਗੋਂ ਸੇ, ਸਤਯ ਹੂੰ, ਆਸ਼ਵਸਤ ਹੂੰ। ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੇਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ, ਪੀ ਰਹਾ ਹੂੰ ਵਿਸ਼ ਯੁਗੋਂ ਸੇ, ਸਤਯ ਹੂੰ, ਆਸ਼ਵਸਤ ਹੂੰ। ਯੇ ਮੇਰੀ ਮਾਟੀ ਲਿਏ ਹੈ ਗੰਧ ਮੇਰੇ ਰਕਤ ਕੀ, ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਮੌਨ ਕੀ, ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀ। ਮੈਂ ਅਭਯ ਲੇਕਰ ਚਲੂੰਗਾ, ਮੈਂ ਵਿਚਲਿਤ ਨਾ ਤਰਸਤ ਹੂੰ। ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੰਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ। ਹੈ ਮੇਰਾ ਉਦਗਮ ਕਹਾਂ ਪਰ ਔਰ ਕਹਾਂ ਗੰਤਵਯ ਹੈ? ਦਿਖ ਰਹਾ ਹੈ ਸਤਯ ਮੁਝਕੋ, ਰੂਪ ਜਿਸਕਾ ਭਵਯ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਵਯੰ ਕੀ ਖੋਜ ਮੇਂ ਕਿਤਨੇ ਯੁਗੋਂ ਸੇ ਵਿਅਸਤ ਹੂੰ। ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੇਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ। ਹੈ ਮੁਝੇ ਸੰਗਿਆਨ ਇਸਕਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਹੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇ, ਹੈ ਮੁਝੇ ਸੰਗਿਆਨ ਇਸਕਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਹੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇ। ਇੱਕ ਲਘੂ ਸੀ ਬੂੰਦ ਹੂੰ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਲਘੂ ਸੀ ਬੂੰਦ ਹੂੰ ਮੈਂ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਮੈਂ। ਹੈ ਨਹੀਂ ਸਾਗਰ ਕੋ ਪਾਨਾ, ਮੈਂ ਨਦੀ ਸਨਅਸਤ ਹੂੰ। ਸਰਪ ਕਿਉਂ ਇਤਨੇ ਚਕਿਤ ਹੋ? ਦੰਸ਼ ਕਾ ਅਭਿਅਸਤ ਹੂੰ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ ਅਸੀਂ ਲੋਕ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੈਂ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੀ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਭਾਵ ਰਿਹਾ ਹੈ- ਵਯਮ ਅਮ੍ਰਡਸ਼ਯ ਪੁਤਰ :। ਇਸੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਲੇ-ਵਧੇ ਲੋਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਸ਼ ਵੀ ਸਹੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਪੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੀ ਝੱਲੀਆਂ ਹਨ, ਅਪਮਾਨ ਵੀ ਝੱਲੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਜਜ਼ਬਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੀ। ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ –ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਸੇਮੁਅਲ ਡਾਓਜਰਟ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ ਲਿਖਕੇ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿਓ ਬਸ। ਤੁਸੀਂ ਦੇ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਅਨਾਉਂਸ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਸੇਮੁਅਲ ਹਾਓਜਰਟ- Good Evening Mr. Prime Minister. What is your opinion about Modicare? Everyone is talking about it.Thank You. ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੀ – I think ਮੋਦੀ ਕੇਅਰ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਓਬਾਮਾ ਕੇਅਰ, ਮੋਦੀ ਕੇਅਰਜ਼ ਦਰਮਿਆਨ parallel draw ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਿ ਹੈਲਥ ਸੈਕਟਰ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ – ਦੇਖੋ , ਮੈਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਆਗ੍ਰਹਿ ਹੈ , ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀਆਂ – ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਰੈਕਗਰਾਉਂਡ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ , ਸਾਡੇ ਮੇਘਨਾਥ ਭਰਾ ਬੈਠੇ ਹਨ ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ – ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ , ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਈ , ਬਜੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈ – ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵੱਹਸਥੱ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਫਜ਼ੂਲਖਰਚੀ ਨਾ ਹੋਵੇ , ਕੋਈ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨਾ ਹੋਣ , ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰਿਵਾਰ , ਕਿਸੇ ਦਾ ਬੁਰਾ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਰੋਗ ਆ ਜਾਵੇ । ਕਲਪ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਚੱਲੋ ਭਾਈ ਬੱਚੀ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ , ਬੇਟੀ ਦੇ ਹੱਥ ਪੀਲੇ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ , ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ , ਪੂਰਾ ਪਲਾ ਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਬੱਚੀ ਕੁਆਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਬਿਮਾਰੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਆਟੋ ਰਿਕਸ਼ਾਕ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ , ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਮਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਤਦ ਜਾਕੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਸੋਚਿਆ , ਤਾਂ ਅਸੀਂ health sector ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾholistic approach ਲਿਆ ਹੈ । ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਦੀ ਕੇਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ । ਮੂਲਤ : ਯੋਜਨਾ ਹੈ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ‍ ਭਾਰਤ । ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ preventive health ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, affordable health ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, sustainable chain ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਾਂ । ਇਸ ਦੇ ਦੋ component ਹਨ । ਇੱਕ – ਅਸੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ – ਕਰੀਬ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾwellness centre create ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ‍ਕਿ ਅਗਲ – ਬਗਲ ਦੇ 12 – 15 ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈਲਥe ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ , ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ technology driven ਹੋਣ । ਤਾਂਕਿ ਵੱਡੇ ਹਸਪਰਤਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਆਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਗਾਈਡ ਕਰਨ ਦੀ ਦਵਾਈਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ । ਦੂਜਾ – preventive health ‘ਤੋ ਜ਼ੋਰ ਦਿਓ । ਚਾਹੇ ਯੋਗਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਲਾਈਫ ਸਟਾਤਈਲ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ preventive health ਦੇ ਲਈ , ਚਾਹੇ nutrition ਹੋਵੇ । ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ । Women and child health care ਦੇ ਲਈ , ਉਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਮਰਿੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ maternity leave ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਯੂਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ , ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂmaternity leave , twenty six week ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰੀਬ ਦਸ ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰ, ਯਾਨੀ 50 ਕਰੋੜ, ਪਾਪੂਲੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਧੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਸਰਕਾਰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੇਗੀ । ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ , ਸਭ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇਕਰ ਜਿੰਨੇ ਬਿਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਪੰਜ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦਾ ਪੇਮੈਂਟ ਸਰਕਾਰ ਦੇਵੇਗੀ । ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋ ਸੰਕਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ । ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਭਗੀਰਥ ਕੰਮ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਦੂਜਾ – ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਟਾਇਰ – 2 , ਟਾਇਰ – 3 ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ , ਚੰਗੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਆਵੇਗਾ , ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੈਸੇ ਕੋਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗਾ । ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆਵੇਗੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਛੱਡੋ ਯਾਰ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ , ਉਹ ਝੱਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਾਵੇਗਾ । ਹਸਪੰਤਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਜ਼ਰੂਰਤ ਆਏ ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਚੇਨ ਬਣੇਗੀ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਨਿਕਟ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਹੈਲਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਵੇਂ ਚੰਗੇ ਹਸਪਤਾਲ ਬਣਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ । ਇਹ permanent solution system ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ । ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਦਵਾਈਆਂ – ਪੈਕਿੰਗ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਵਾਈ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਦੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁਬਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਾਰਮਾਸਿਊਟਿਕਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ – ਜੈਨੇਰਿਕ ਮੈਡੀਸਿਨਸ> , ਅਤੇ ਉਹ ਓਨੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕਵਾਾਲਿਟੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜੋ ਦਵਾਈ 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਸੀ , ਉਹ ਅੱਜ ਜੈਨੇਰਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਉਰ ਵਿੱਚ 15 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਕਰੀਬ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਅਜਿਹੇ ਅਸੀਂ ਜਨ- ਔਸ਼ਧਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ , ਹੋਰ ਵੀ ਅਸੀ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂਪ੍ਰ ਚਾਰਿਤ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ।