ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2018 ਨੂੰ ਮੰਡਲਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਯ ਗ੍ਰਾਮ ਸਵਰਾਜ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

ਮੰਚ ‘ਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਆਨੰਦੀ ਬੇਨ ਪਟੇਲ, ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨਰੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਮਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਰੁਪਾਲਾ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਗੋਪਾਲ ਜੀ, ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੀ, ਸੰਜੇ ਜੀ, ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਫੱਗਣ ਸਿੰਘ ਕੁਲਸਤੇ ਜੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸੰਪਤਿਆ ਵੀ. ਕੇ. ਜੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਜੱਬਲਪੁਰ ਤੋਂ ਸਾਂਸਦ ਹਨ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮੰਡਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਰਸਵਤੀ ਮਰਾਵੀ ਜੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕਰਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ-ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਬੈਠੇ ਹਨ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਗੌਂਡ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ, ਓਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜਿਸ਼ਨੂਦੇਵ ਵਰਮਾ ਜੀ ਮੇਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਉਸ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈਓ, ਭੈਣੋਂ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਪਗ-ਲਗਪਗ 1300 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਪਟ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ, ਸਾਡੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਸੰਵਾਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ, ਸਾਡਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ, ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਡਾ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਜੀਵਨ ਹੋਵੇ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਉਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਦੁਰਗਾਵਤੀ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਰਾਣੀ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਰਾਣੀ ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਹੋਵੇ, ਸਮਾਜ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਦੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਊਣਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਰਨਾ ਤਾਂ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨਾ, ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਦਿ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਜ ਪੰਚਾਇਤ ਦਿਵਸ ਵੀ ਹੈ। ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਸਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗ੍ਰਾਮ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗ੍ਰਾਮਉਦੈ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਉਦੈ, ਇਹ ਮਾਰਗ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਜ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਰੀਬ ਦੋ ਲੱਖ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਮੇਰੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਜਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ 30 ਲੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਅੱਜ ਜੋ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਕਰਾਂਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲੇਗੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਜੁੜਨਗੇ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਰਹਾਂਗੇ। ਇਸੇ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਅੱਜ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਜ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੰਡਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਕਿਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੱਡਾ ਸੀਨਾ ਤਾਣ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਂਡ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਸਨ, ਰਾਜ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤਹਿਤ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਲੋਕਤੰਤਰ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਇਹ 5 ਚੰਗੇ ਕੰਮ, 10 ਚੰਗੇ ਕੰਮ, 15 ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ 20 ਸਾਲ, 25 ਸਾਲ, 30 ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਗੁਜਰਦੇ ਹੋਵੋਗੇ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੋਤੇ ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੋਗੇ ਕਿ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਖੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਤਲਾਬ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਸ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਾਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਖੂਹ ਖੁਦਵਾਇਆ ਸੀ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੋਗੇ ਕਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਜਾਈਏ ਕਿ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਹੋ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ 25 ਸਾਲ, 30 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਧਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਲ ਪਲ ਜਨਤਾ ਜਨਾਰਦਨ ਲਈ ਖਪਾ ਦੇਣ ਦਾ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਚਲੋ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਮੁਸੀਬਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਰਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਾ ਸਕੀਏ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਬਜਟ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਜਟ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਪਰ ਅੱਜ ਬਜਟ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਅੱਜ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਬਜਟ ਦਾ, ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ ਉਪਯੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਸਹੀ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣ? ਸਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣ? ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਇੰਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਦਤ, ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਕਦੇ ਤਰਜੀਹ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਰੈਗੂਲਰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਜ-ਪੱਚੀ ਬੱਚੇ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ‘ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ 5-25 ਬੱਚੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਇਹ 5-25 ਬੱਚੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹਿ ਗਏ, ਕੀ ਬਜਟ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ? ਜੀ ਨਹੀਂ, ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ? ਜੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜੋ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਫੀਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਓ, ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਬੱਚਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਕੀ ਇਹ ਅਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ? ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੁਭਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਕਾਰ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਕਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਬਜ਼ਿਦ ਹਨ, ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਜ਼ਿਦ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂ ਕਿ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਬੱਚਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਨਾ ਰਹੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ ਉਹ ਬੱਚਾ ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਗਰੀਬ ਮਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਮਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਸਨ, ਉਹ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ-ਬੇਟਾ ਅਜੇ ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਚਲ ਸਕੂਲ ਚਲ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਸੀ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਮੈਂ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੰਜਨੀਅਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੈਂ IAS ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਓ, ਇਹ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਜ ਦਿਵਸ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਦਿਵਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਲਿਓ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 40 ਸਾਲ ਦਾ, ਕੋਈ 50 ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪੋਲਿਓ ਕਾਰਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਦਿੱਵਯਾਂਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਵੋਗੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਰੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਵਿਚਾਰਾ ਤੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਭਾਵ ਉੱਠਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਭਾਈਓ, ਭੈਣੋਂ, 40-50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅੱਜ, ਅੱਜ ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦਿਵਯਾਂਗ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਖੁਰਾਕ, ਕੀ ਇਸ ‘ਤੇ ਬਜਟ ਲੱਗੇਗਾ? ਡਾਕਟਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਮਿਤੀ ਦਾ ਟੀਵੀ ਵਿੱਚ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਐਲਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਮੈਂ ਪੰਚਾਇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਓ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਤਾਹੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤਾਂ, ਕੀ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਜਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਬਾਬੂਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੀ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਭਾਈਓ, ਭੈਣੋਂ, ਅਸੀਂ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਜਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਡਾ ਸਮਾਂ ਜੇਕਰ ਉਸ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ-ਮੈਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਇਸ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਿਸਾਨ-ਕੀ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਿਸ ਖੇਤ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਖੇਤ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਏਗੀ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਰੁੱਸ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ? ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਅੱਜ ਜਿੰਨੀ ਫਸਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਣੀ ਬੰਦ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਵੀ ਭੁੱਖੇ ਮਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨਗੇ। ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਾਈਏ, ਬੈਠਾ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰੋ ਕਿ ਭਾਈ ਦੱਸੋ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਫਸਲ, ਜ਼ਿਆਦਾ-ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਸਲ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਯੂਰੀਆ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇੱਕ ਥੈਲਾ ਯੂਰੀਆ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕ ਥੈਲਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਨੇ ਦੋ ਥੈਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਥੈਲੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਨੇ ਲਾਲ ਡੱਬੇ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਲਾਲ ਡੱਬੇ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਗਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 50 ਥੈਲਾ ਯੂਰੀਆ ਆਉਂਦਾ ਸੀ , ਹੁਣ ਅਸੀਂ 40 ਥੈਲੇ ਨਾਲ ਚਲਾਵਾਂਗੇ , 40 ਬੈਗ ਨਾਲ ਚਲਾਵਾਂਗੇ । ਇਹ ਦੱਸੋ , ਪਿੰਡ ਦੇ 10 ਬੈਗ ਦਾ ਪੈਸਾ ਬਚੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ ? ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੂਰੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ , ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ , ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ , ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ ? ਪੈਸੇ ਵੀ ਬਚਣਗੇ , ਹੋਲੀ – ਹੋਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਲਗੇਗੀ । ਸਾਡੀ ਮਾਂ , ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਸਾਡੇ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ , ਉਹ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਵੇਗੀ ਕਿ ਦਵਾਈਆਂ ਪਿਆ – ਪਿਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਧਰ ਗਿਆ ਹੈ , ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿਆਾਦਾ ਕਰਾਂਗੀ । ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ , ਮੇਰੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ , ਮੈਂ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ? ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚੰਗਾ ਨਿਯਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ । ਮੈਂ ਮੰਡਲਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹਾਂ ਅੱਜ । ਇੱਥੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਖਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ , ਮੈਂ ਫਾਈਲਾਂ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਹ ਬਾਂਸ ਨੂੰ , ਬੰਬੂ ਨੂੰ ਦਰਖ਼ਤ ਕਿਉਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਕੀ , ਮੇਰਾ ਜਨਜਾਤੀ ਦਾ ਭਾਈ ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ , ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਅਗਰ ਕਦੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਫਾਰੇਸਟ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਦੇਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬੇਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਤਾਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਮੁਸੀਬਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ? ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ? ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ । ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਹਿਮ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਬਾਂਸ ਨੂੰ , ਬੰਬੂ ਨੂੰ ਦਰਖਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ , ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੇ ਬੰਨੇ ਉੱਤੇ ਬੰਬੂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਬੰਬੂ ਵੇਚ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਬੰਬੂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਇੰਨੇ ਜੰਗਲ , ਇੰਨੇ ਜਨਜਾਤੀ ਦਾ ਮੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ , ਇੰਨੇ ਬੰਬੂ , ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 12 – 15 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬੰਬੂ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ । ਅਗਰਬੱਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਬੰਬੂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਓ , ਮਾਚਸ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਬੰਬੂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਓ , ਪੰਤਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ , ਬੰਬੂ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਓ । ਘਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ , ਬੰਬੂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ । ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੇਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦਾ ਬੰਬੂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੇ ਬੰਨੇ ਉੱਤੇ , ਬਾਕੀ ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਸੀਂ , ਖੇਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਬੰਬੂ ਲਗਾ ਦਈਏ , ਦੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ , ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ । ਮੇਰੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਧੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗੀ । ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਬੇਕਾਰ ਪਈ ਸੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਕਮਾਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਮੇਰੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕੀ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ? ਸਾਡੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਿਬ ਹਨ , ਦੇਵਵਰਤ ਜੀ । ਉਹ ਗਵਰਨਰ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਜੀਰੋ ਬਜਟ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਗਾਂ ਹੋਵੇ ਇੱਕ ਗਾਂ , ਅਤੇ ਦੋ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਵੇ , ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਰੋ ਬਜਟ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ । ਕੀ ਮੇਰੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ? ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ । ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦਾ । ਅਗਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਹੈ , ਅਗਰ 50 ਪੇਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਡੇਢ-ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸ਼ਹਿਦ ਵੇਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਰ ਵਿਕਿਆ ਨਹੀਂ , ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਵੀ , ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਖੇਤੀ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ? ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਬਜਟ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ , ਜੀ ਨਹੀਂ । ਇਹ ਕੰਮ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸੀ ਤੈਅ ਕਰੀਏ । ਹੁਣ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਪੈਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ , ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੀ ਹੈ । ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਕੀ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੋਂ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਅਪ੍ਰੈਲ , ਮਈ , ਜੂਨ – ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਜੋ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ , ਜੋ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇਵਾਂਗੇ , ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੇ ਤੈਅ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਅਗਰ ਤਲਾਬ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨਾ ਹੈ , ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ check dam ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ , ਪਾਣੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਮੀਂਹ ਦੀ ਇੱਕ – ਇੱਕ ਬੁੰਦ , ਇਹ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ , ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵਾਂਗੇ । ਜੋ ਵੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਾਂਗੇ , ਉਸੇ ਕੰਮ ਦੇ‍ ਲਈ ਕਰਾਂਗੇ । ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਅਗਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ , ਮੀਂਹ ਦੀ ਇੱਕ – ਇੱਕ ਬੁੰਦ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਜੋ ਡੂੰਘੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਆਉਣਗੇ ਕਿ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ ? ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦਾ ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ? ਅਗਰ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨਦਾਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ ਮਰਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆਵੇਗੀ ਕੀ ? ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਤੁਸੀਂ ਤੈਅ ਕਰੋ – ਚਾਹੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਵੇ , ਚਾਹੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਵੇ , ਚਾਹੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਵੇ , ਚਾਹੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੋਵੇ , ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਜਟ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ – ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਅਸੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਨਧਨ ਯੋਜਨਾ , ਬੈਂਕ ਦਾ ਖਾਤਾ । ਦੂਜੀ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਸੀ 90 ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ । ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ , ਗ਼ਰੀਬ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ 90 ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਅਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੀੜੀ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੁਪਏ ਦੀ ਤਾਂ ਬੀੜੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ । 90 ਪੈਸੇ ਉਹ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਇੱਥੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ । ਇਹ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕੀ ਸਨ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ 90 ਪੈਸੇ ਵਾਲਾ ਬੀਮਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸੀਬਤ ਆ ਗਈ , ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ । ਉਸ 90 ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਬੀਮਾ ਮਿਲ ਗਿਆ । ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਆ ਜਾਣ , ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇਸ ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ? ਕੀ ਮੇਰਾ ਜਨਪ੍ਰਤੀ‍ਨਿਧੀ , ਕੀ ਮੇਰਾ ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਨਧਨ ਖਾਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 90 ਪੈਸੇ ਵਾਲਾ ਬੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ , ਅਤੇ ਅਗਰ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸੀਬਤ ਆਈ ਤਾਂ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ । ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕਦੇ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ , ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ , ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ – ਇੱਕ ਜਨ ਧਨ , ਦੂਜਾ ਵਨ ਧਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਗੋਬਰ ਧਨ , ਗੋਬਰ ਧਨ । ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਜਨਧਨ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ , ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਵਨਧਨ – ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਜੰਗਲ ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਹਨ , ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਪਦਾਵਾਂ ਹਨ ; ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਮਝ ਕੇ – ਅਰੇ ਅੱਜ ਤਾਂ , ਅਗਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿੰਮ ਦਾ ਦਰਖਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਦੀ ਫਲੀ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ – ਅਗਰ ਪੰਜ – ਪੱਚ੍ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਨਿੰਮ ਦੀ ਫ਼ਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਣ , ਉਸ ਦਾ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਨਿੰਮ ਕੋਟਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਨਿੰਮ ਦਾ ਦਰਖਤ , ਨਿੰਮ ਦੀ ਫਲੀ ਕਦੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ , ਅੱਜ-ਅੱਜ ਉਹ ਵਨ ਧਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਮੈਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ , ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ । ਅਤੇ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਨਧਨ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ । ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਹੀ – ਗੋਬਰ ਧਨ । ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜੋ ਗੋਬਰ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਅਗਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਗੋਬਰ , ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੂੜਾ -ਕਚਰਾ , ਇਸ ਨ੍ਹੂੰ ਇੱਕ ਜਾਇਦਾਦ ਮੰਨੀਏ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ ਹੈ , ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਖਾਦ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਬਿਨਾ ਉੱਤਮ ਖਾਦ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖੇਤੀ ਚਲ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ , ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ਭਰ ਦੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ , ਦੋ ਲੱਖ ਚਾਲ੍ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ , ਅੱਜ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ , ਮੰਡਲਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ , ਮਾਤਾ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਅੱਜ ਜਦ ਮੈਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ – ਆਓ ਅਸੀਂ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ – 2022 , ਜਦੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 75 ਸਾਲ ਹੋਣਗੇ , ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ 150ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਵੇਗਾ , ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮੌਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਣਾਈਏ । ਅਸੀਂ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਬਦਲੀਏ । ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਠੀਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰੀਏ । ਅੱਜ ਹੁਣੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਮੈਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਪੈਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ , ਜਿੱਥੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ , ਇਹ ਸਾਰਾ ਵੇਰਵਾ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਉੱਤੇ ਦੇਖ ਪਾਉਗੇ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਕਿ ਖੂਹ ਲਈ ਪੈਸਾ ਆਇਆ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਖ਼ੂਹ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੋਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਇਹ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ , ਇਸ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਖ਼ੂਹ । ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੋਚੇਗਾ ਹਾਂ ਭਾਈ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਚਲੋ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਹਿਸਾਬ – ਕਿਤਾਬ ਬਣੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ ? ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਆਵੇਗੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ ? ਬਾਬੂਆਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ? ਪਾਈ-ਪਾਈ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸਹੀ ਕੰਮ – ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਵੱਰਣ ਕਾਰਜਕਾਲ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪਿੰਡ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਫਲਾਣੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਫਲਾਣੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜੋ ਬੌਡੀ ਚੁਣ ਕੇ ਆਈ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕਲ – ਸੂਰਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ । ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਐੱਲਪੀਜੀ ਦੇ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਲੋਕਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ‍ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਐੱਲਪੀਜੀ ਪਲਾਂਟ ਦਾ ਜੋ ਮੈਂ ਲੋਕਅਰਪਣ ਕੀਤਾ , ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੈਸ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ , ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਉਹ ਗੈਸ ਭਰਨ ਦੇ ਜੋ ਸਿਲੰਡਰ ਹਨ , ਉਸਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲਗਾਉਣੇ ਪੈ ਰਹੇ ਹਨ । ਇੱਥੇ 120 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਖਾਨਾ ਲੱਗੇਗਾ । ਗੈਸ ਸਿਲੰਡਰ ਭਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਗਲ – ਬਗਲ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਹੋਵੇ , ਸਤਨਾ ਹੋਵੇ , ਰੀਵਾ ਹੋਵੇ , ਸਿੰਗਰੌਲੀ ਹੋਵੇ , ਸ਼ਹਡੋਲ ਹੋਵੇ , ਉਮਰਿਆ ਹੋਵੇ , ਡਿੰਡੋਰੀ ਹੋਵੇ , ਅਨੁਪੁਰ ਹੋਵੇ , ਮੰਡਲਾ ਹੋਵੇ , ਸੀਵਨ ਹੋਵੇ , ਬਾਲਾਘਾਟ ਹੋਵੇ , ਜਬਲਪੁਰ ਹੋਵੇ , ਕਟਨੀ ਹੋਵੇ , ਦਮੋਹ ਹੋਵੇ ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਸ ਸਿਲੰਡਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਰਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ । ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ , ਕਈ ਵਿਸ਼ੈ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ1 ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਗ੍ਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਜੈ ਜਵਾਨ , ਜੈ ਕਿਸਾਨ , ਜੈ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜਾਣਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ – ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਜੀ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੇਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਫ਼ਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਲਮਕਾਉਣ ਦਾ ਕਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ , ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪੂਰਾ ਪੰਡਾਲ ਤਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਤਾੜੀਆਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ । ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ , ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਸਿੱਖੀਏ , ਅਸੀਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੇਟੀਆਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਧਾਈਏ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ । ਅਗਰ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਕਠਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬੇਈਮਾਨੀ ਕਰੇਗਾ , ਜੋ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਆਚਰਣ ਕਰੇਗਾ , ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਕਾਰਜ ਕਰੇਗਾ , ਉਹ ਤਾਂ ਫ਼ਾਂਸੀ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਜਾਵੇਗਾ । ਲੇਕਿਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਡੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨ – ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਚੁੱਕਣਾ ਪਵੇਗਾ । ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ । ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ , ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਰਹੀ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ , ਕੁਝ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸਿਮਟ ਗਈ । ਸੱਚੇ ਬਲੀਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆਈ , ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ । ਅਗਰ 1857 ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ , ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਸਨਮਾਨ ਦੇ ਲਈ , ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲਈ , ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ । ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਮੰਨੋ 1857 ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੇਖੀਏ , ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਜਨਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਈ – ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ । ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ – ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ । ਦੁਰਗਾਵਤੀ , ਅਵੰਤੀਬਾਈ ਨੂੰ ਤਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ , ਜਿੱਥੇ – ਜਿੱਥੇ ਜਨਜਾਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਜਨਜਾਤੀ ਬੰਧੂਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਭਾਈਓ , ਭੈਣੋਂ , ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਮੰਡਲਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਦਿ ਮੇਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ , ਉਦੋਂ , ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਜ ਦੇ ਵੀ ਇਸ ਮਹੱਤਵਰਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਣ ਹੋਵੇ , ਸਾਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ , ਸਾਡੇ ਜਨਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ , ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਨੂੰ ਖਪਾ ਦਿਓ । ਇਸੇ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ1 ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਤੋਮਰ ਜੀ , ਰੁਪਾਲਾ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ1 ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮ ਸਵਰਾਜ ਅਭਿਆਨ ਚਲਾਇਆ ਹੈ । ਆਉਣ ਵਾਲੀ 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਲੋਕ – ਜਾਗਰਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ । 2 ਮਈ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜੁੜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ । ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੱਡੇ ਉਤਸਾਹ ਅਤੇ ਉਮੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜਣੋ । ਇਸੇ ਇੱਕ ਆਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ , ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ।