ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਪਨ ਸੈਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

His excellency ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ António Guterres, ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ‘ਚ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਮੰਤਰੀ, ਮੰਤਰੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ, ਉਮਾ ਭਾਰਤੀ ਜੀ, ਹਰਦੀਪ ਪੁਰੀ ਜੀ, ਰਮੇਸ਼ ਜੀ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਮਹਿਮਾਨੋ , ਭਾਈਓ ਅਤੇ ਭੈਣੋਂ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਪ ਸਭ ਦਾ ਦਿਲੋਂ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ । ਸਵੱਛਤਾ ਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਬਧਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀਬਧਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ World leaders , sanitation ਅਤੇ sustainable development ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਪਲ ਹੈ । ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ International sanitation convention ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ summit ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ vision ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਆਭਾਰੀ ਹਾਂ । ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਇੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜੁੜਨਾ, ਉਸ ‘ਤੇ ਮਨਨ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦੁੱਤੀ ਘਟਨਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਆਯੋਜਨ Global sanitation ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਏ ਹੋ, ਇਹ ਮੌਕਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਮਾਨਵ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਹੀ ਅਸੀਂ ਮਹਾਤਮਾ‍ ਗਾਂਧੀ ਦੇ 150ਵੇਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 150 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਪੂਰਵਕ ਸ਼ਰਧਾ ਸੁਮਨ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਵੱਛਤਾ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਸ ਸਵੱਛਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਨਾਲ – ਨਾਲ ਕਾਰਯਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ । ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਵੱਛਾਗ੍ਰਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਪੂਜਨੀਕ ਅੰਮਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਪੂਜਨੀਕ ਅੰਮਾ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਪੂਰੇ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾ ਮਾਨਵਾਂ ਦੇ, ਮਨੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਇਸ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ , ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਜ ਇਸ ਮੰਚ ਤੋਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਸਾਥੀਓ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇਗਾ ਤਾਂ ਸਵ‍ੱਛਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਧੀ-ਜੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਲਈ ਜੀਵਨ ਖਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੁਤਤੰਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੱਛ‍ਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1945 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਬੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ version ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ constructive program ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਉਸ document ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਵੱਛਤਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਸੀ । ਸਵਾਲ ਇਹ ਕਿ ਆਖਿਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਵੱਛਤਾ ‘ਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ? ਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ । ਇੰਨਾ ਸੀਮਿਤ ਉੱਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਸਾਥੀਓ, ਅਗਰ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਗੌਰ ਕਰੋਗੇ, ਮਨਨ ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਲੱਭੋਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ , ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਅਸਵੱਛਤਾ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੈਸੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ । ਕੋਈ ਚੀਜ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ , ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਫ਼ – ਸਫ਼ਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਉਹ ਉਸ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ , ਅਜਿਹੀ ਮਨੋ ਸਥਿਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੰਦਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਲਗਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸਵੱਛਤਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ thought process ਨੂੰ ਜੜ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਕੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ । ਹੁਣ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦੂਜੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚੀਏ – ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਨੇ ਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਇੱਕ ਮਨੋਭਾਵ , ਉਹ ਮਨੋਭਾਵ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉਸ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੀ । ਜੜਤਾ ਤੋਂ ਚੇਤਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਜੜਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ, ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ , ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਕੇ ਤੋਲਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ , ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ । ਅੱਜ ਇਹ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਇਸ ਲਈ ਬਣਿਆ, ਅਸੀਂ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ , ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅੱਜ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਅਪੇਕਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਟਿ – ਕੋਟਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ , ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਦਿਖਾਏ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਭਾਰਤਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਇਸ ਜਨ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ 2014 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਜੋ ਦਾਇਰਾ ਲਗਭਗ thirty eight percent ਸੀ , ਉਹ ਅੱਜ ninety four ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ thirty eight percent ਤੋਂ ninety four percent ਪੁੱਜਣਾ , ਇਹ ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜੁੜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਫਲ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ open defecation free (ODF) ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅੱਜ 5 ਲੱਖ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ 25 ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਐਲਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਸਾਥੀਓ, ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ sixty percent ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ sixty percent ਤੋਂ ਘਟਕੇ twenty percent ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਇਹ ਮਿਹਨਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਨਵੀਂ ਉਮੰਗ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਪਖਾਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣੇ, ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ , ODF ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ monitoring ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਿੰਡ – ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ODF ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਦੀ ਤਰਫ ਨਾ ਲਗ ਜਾਣ । ਇਸ ਲਈ behavioural change, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਉਸ ਉੱਤੇ investment ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ , ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਭਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ , ਉਦੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਵਾਲ ਉੱਠਿਆ ਸੀ‍ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ । ਲੇਕਿਨ ਪੇਸੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਗਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਪਲਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਪਲਟਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ -ਆਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਦਾ ਹਾਂ, ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਿਜਾਜ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਲਾਜ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਰਚ ਘਟਿਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਕਿੰਨੀ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਦੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਆਯਾਮਾਂ (Dimensions) ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਭਾਈਓ ਅਤੇ ਭੈਣੋਂ , ਕਰੋੜਾਂ ਭਾਰਤਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਆਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਅਭਿਆਨ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ domino effect ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਵੱਛਤਾ ਪ੍ਰਤੀ , ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਆਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਤੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ , ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਵਿਕਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੀ ਸਹੀ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਿਆਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ – ਸ਼ੌਚ ਸੰਤੋਸ਼ ਤਪ : ਸਵਾਧਯਾਯ ਈਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਨਿ ਨਿਯਮ : (शौच संतोष तप: स्‍वाध्‍याय ईश्‍वर प्रणिधान नि नियम: ) ਮਤਲਬ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਦੇ ਜੋ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ – ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਾਫ਼ – ਸਫਾਈ , ਸੰਤੋਖ, ਤਪੱਸਿਆ , ਸਵੈ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚੇਤਨਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ ਸਵੱਛਤਾ – ਇਹ ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਵੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ ਵੀ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਫ਼ – ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਇਹ ਸਦਗੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹੁਣੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਸਾਂ , ਤਾਂ His excellency António Guterres ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ Toilet ਦੀ, sewerage ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਬਿਹਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ । ਸਾਥੀਓ, His excellency António Guterres ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ sustainable development goals ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸੰਨ 2030 ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਖਾਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ , clean energy ਜਿਹੇ seventeen ਟੀਚੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਜੀ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਸੀਂ ਸਾਡੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵਾਂਗੇ। ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਰੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਜਨ-ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅੱਜ ਭਾਰਤ sustainable development goals ਦੇ ਟੀਚੇ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰ sanitation ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ nutrition ‘ਤੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਲ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਵਸੁਧੈਵ ਕੁਟੁੰਬਕਮ- ਯਾਨੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕਾਰਜ ਸਾਡਾ ਸਮਰਪਣ, ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰ ਦਿਨ ਦੇ ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਵੱਛ ਬਣਾਉਣ ਲਈ four ‘P’ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ‘P’ ਦਾ ਸਾਡਾ ਮੰਤਰ ਹੈ – political leadership , public funding , partnership , peoples participation . ਦਿੱਲੀ ਡੈਕਲੇਰੇਸ਼ਨ (ਐਲਾਨਨਾਮੇ) ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਸਵ‍ੱਛਤਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਸਭ ਦਾ ਆਭਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਅਵਸਰ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ , ਕਰੋੜਾਂ – ਕਰੋੜਾਂ ਸਵੱਛਾਗ੍ਰਹੀਆਂ ਨੂੰ, ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਅਭਿਆਨ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਰਨਲ ਪਰਸੈਪਸ਼ਨ ਹੈ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਹਰ ਛੋਟੀ – ਮੋਟੀ ਇਕਾਈ ਨੇ – ਚਾਹੇ print media ਹੋਵੇ ਜਾਂ electronic media , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵੱਛਤਾ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਚਾਰ – ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਆਗ੍ਰਹਿਪੂਰਵਕ ਆਭਾਰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਾਂਗਾ । ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਭਾਗਤਾ ਨਾਲ , ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ; ਵੈਸੇ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਲਗ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ – ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਸਾਧਣ ਦੀ ਤਰਫ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹਾਲੇ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤਸੱਲੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਇੱਕਠੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਇੱਕਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ , ਹਾਲੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਲਈ। ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 150ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਸਵੱਛ ਅਤੇ ਸਵਸਥ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਵਯ ਕਾਰਯਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਉਂਮੀਦ ਹੈ , ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਰਹਾਂਗੇ , ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਰਹਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਜੋ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ , ਜੋ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਚੁੱਕਣੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਕੋਈ ਭਾਰਤਵਾਸੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਆਪ ਸਭ ਇਸ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਅਵਸਰ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪ ਸਭ ਦਾ, ਸਾਰੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੋਸਟਲ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਸਰ ‘ਤੇ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦੇ stamp , ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ । ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ postal stamp ਆਪਣੇ – ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ messenger ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ , ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ । ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਵਸਰ ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸਾਂ – ਵੈਸ਼ਣਵ ਜਨ ਤੋ ਤੇਨੇ ਰੇ ਕਹੀਏ – ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਨਵ ਸਨ । ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦੇਖੇਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਹੇਗਾ – ਨਹੀਂ – ਨਹੀਂ , ਇਹ ਤਾਂ ਕਲਪਨਾ ਹੋਵੇਗੀ , ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਸਨ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ – ਵੈਸ਼ਣਵ ਜਨ ਤੋ ਤੇਨੇ ਕਹੀਏ – ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 150 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ , ਕੋਈ 150 ਸਾਲ ਹਨ , ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ , ਸੰਗੀਤਕਾਰ , ਗਾਇਕ , ਵਾਦਕ , ਜੋ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ , ਉਹ ਮਿਲਕੇ – ਵੈਸ਼ਣਵ ਜਨ – ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ । ਮੈਂ ਇੰਜ ਹੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੀਮ ਨੇ , ਜਿਸ ਲਗਨ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ , ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਾਲਿਟੀ , ਇਹ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ , ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਯਾਨੀ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗਾਂਧੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕੈਸੇਟ ਆਈ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਹ ਕਲਾ ਜਗਤ ਦੇ ਲੋਕ ਗਾਂਧੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ , ਕੌਣ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਜਨ ਦਾ ਵੈਸ਼ਵਿਕ ਰੂਪ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੋ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ ਇਹ ਡੇਢ ਸੌ ਸਾਲ ਨਿਮਿੱਤ , ਇਹ ਸੁਰ , ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ , ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਮੈਂ ਯੂਐੱਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਦਰੇ ਵਤਨ , ਤੁਹਾਡੇ home country ਦੇ ਬਾਂਸਰੀ ਵਾਦਕ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਬਾਂਸਰੀ ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਗੇ , ਸੁਣਨਗੇ , ਇੱਕ curiosity ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ , ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ । ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਜਨ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਉਤਰ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਅਸੀਂ ਗਾਉਂਦੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਲੇ-ਵਧੇ ਹੋਣਗੇ , ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਹੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ , ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ , ਅਜਿਹਾ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁਸ਼ਮਾ ਜੀ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਰਦੇਪੂਰਵਕ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਅੱਜ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲੇ ਹਨ , ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਅਧਿਕ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਡਰਦੇ ਸਾਂ, ਹੱਥ ਲਗਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ , ਦੂਰ ਭੱਜਦੇ ਸਾਂ , ਉਸ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਗਾਕੇ ਅਸੀਂ ਸਵੱਛਤਾ ਦਾ ਸਿਰਜਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਗੰਦਗੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨ ਸਧਾਰਨ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਮਾ ਭਾਰਤੀ ਜੀ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੀਮ , ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ , ਭਿੰਨ –ਭਿੰਨ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜੋ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਅੱਜ ਉਹ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ , ਅਭਿਨੰਦਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ । ਮੈਂ ਉਮਾ ਜੀ ਨੂੰ , ਰਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਟੀਮ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਬਾਹਰ ਬੈਠਕੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬੂਆਂ ਦਾ ਅਕਸ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਬਾਬੂਗਿਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਗਾਂਧੀਗਿਰੀ , ਸਵੱਛਤਾਗਿਰੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਟੀਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਛੋਟੇ – ਮੋਟੇ ਹਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ , ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ rare ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ emotionally attach ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ , ਮੈਂ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਲੋਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਜੀ – ਜਾਨ ਨਾਲ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਦ ਜਾਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਸਾਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਵੀ ਅਵਸਰ ਹੈ , ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਵੀ ਅਵਸਰ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਪੂਜਨੀਕ – ਬਾਪੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਯਾਂਜਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਭ ਦਾ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਜੀ ਆਪ ਸਮਾਂ ਕੱਢਕੇ ਪੂਜਨੀਕ ਬਾਪੂ ਦੀ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਏ ਅਤੇ ਯੂਐੱਨ ਦੇ ਜੋ goals ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ goal ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇੰਨੇ ਦੋਸਤ ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਆਕੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਈ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੱਜ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ–ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਆਪ ਸਭ ਦਾ।