ਕੇਵਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

ਸਾਥੀਓ, ਕੇਵਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ ਦੇ ਕੋਲ Statue of Unity ਦੀ ਸਮੀਪਤਾ (ਛਤਰ-ਛਾਇਆ) ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਅਦਭੱਤ ਹੈ, ਆਜੀਵਨ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਅਸੀਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਵਾਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਅੰਤਰਮਨ ਨੂੰ ਛੂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਥੀਓ, ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸੇਜ ਦੇ ਇਸ combined foundation course ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਮਸੂਰੀ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿਲੋਜ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਰੂਪ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ integration ਦਾ ਠੀਕ ਅਰਥਾ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁਣ ਆਪ ਸਭ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ reform ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਮਾਮ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਤਮਾਮ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਸਾਥੀਓ, ਇਹ reform ਸਿਰਫ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇ integration ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਸਭ ਯੁਵਾ trainees ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਅਤੇ ਇਕਨੋਮਿਕ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਲੋਬਲ ਲੀਡਰਸ ਨਾਲ, ਐਕਸਪਰਟਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ । ਸਾਥੀਓ, Statue of Unity ਦੀ ਛਤਰਛਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ ਇੱਥੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ vision ਖ਼ੁਦ ਸਰਦਾਰ ਵਲੱਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਦਾ ਸੀ । ਆਪਣੇ ਇਸ vision ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ । ਤੱਦ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਰਹੀ, ਉਹ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ । ਅਤੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਉਣਾ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੀ ਸੀ । ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਕਿ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ bureaucracy ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਸਾਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ bureaucracy ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਲਯ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਸਾਥੀਓ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਜਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰਥਕ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਬੁਲੰਦ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਬ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਮਿਊਂਸਪੈਲਟੀ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸੀਮਿਤ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ transform ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਕਾਇਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਅਤੇ ਇਸ vision ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਖਾਕਾ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ । ਸਾਥੀਓ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਰ ਪ੍ਰਯਤਨ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਨਿਊ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀ bureaucracy ਵਿੱਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ । ਅਜਿਹੀ bureaucracy ਜੋ creative ਅਤੇ constructive ਹੋਵੇ, ਜੋ imaginative ਅਤੇ innovative ਹੋਵੇ, ਜੋ proactive ਅਤੇ polite ਹੋਵੇ, ਜੋ professional ਅਤੇ progressive ਹੋਵੇ, ਜੋ energetic ਅਤੇ enabling ਹੋਵੇ, ਜੋ efficient ਅਤੇ effective ਹੋਵੇ, ਜੋ transparent ਅਤੇ tech-enabled ਹੋਵੇ । ਸਾਥੀਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ opportunity ਹੈ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ responsibility ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਸੜਕਾਂ ਹੋਣ, ਰੇਲਵੇ ਹੋਵੇ, ਪੋਰਟ ਹੋਵੇ, ਏਅਰਪੋਰਟ ਹੋਵੇ, ਸਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਕਾਲਜ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਟੈਲੀਫੋਨ, ਈਵਨ ਰੋਡ; ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅਭਾਵ ਸੀ । ਅੱਜ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਅਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਅੱਜ ਅਧਿਕਤਾ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਯੁਵਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ- ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਅਧਿਕਤਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣੀ ਹੈ, ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਏ ਹੋ, ਸਿਰਫ਼ ਜੌਬ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਏ ਹੋ, ਸਗੋਂ ਸੇਵਾ ਦੇ ਲਈ ਆਏ ਹੋ, ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋ, ਸੇਵਾ ਪਰਮੋਧਰਮ-ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਹਰ ਸਿਗਨੇਚਰ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਗੇ । ਅਤੇ ਸਾਥੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ‍ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਵੋਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਕੋਪ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਖੇਤਰੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ prospective- national ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਤੁਸੀਂ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਲਾਕ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਵੋਗੇ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ contribute ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਇਹ ਪਰਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਥੀਓ, ਆਪਣੇ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੋ ਕਸੌਟੀਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਪਰਖੋਗੇ । ਇੱਕ-ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ – ਤੁਹਾਡਾ ਫੈਸਲਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ-ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਦੂਜਾ-ਤੁਹਾਡਾ ਫੈਸਲਾ ਇਸ ਕਸੌਟੀ ਤੇ ਪਰਖਿਆਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਥੀਓ, ਇੱਥੇ inspirational district ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ 100 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦੋੜ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟ ਕਿਉਂ ਗਏ? ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੋਚ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ geographically ਅਤੇ socially ਬਹੁਤ challenging ਸਨ । ਲਿਹਾਜਾ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਾਭ ਗਲਤ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਠਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੜੇਪਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ aspiration ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ । ਅਸੀਂ human development index ਦੇ ਹਰ ਪੈਮਾਨੇ ’ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ । ਅਸੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਉਤਾਰਿਆਂ । ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਨਤੀਜੇ ਵੀ ਮਿਲਣ ਲੱਗੇ ਹਨ । ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ ਬਲਾਕ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਵੇਗੀ । ਜਾਹਰ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਭਣੇ ਪੈਣਗੇ । ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਹੱਥ‍ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਸਮਾਧਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰੋ ਯਾਨੀ One district one problem and total solution . ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਜੋਸ਼-ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਯਤਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ resources, ਦੋਵੇਂ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ confidence ਮਿਲੇਗਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੇ ਵਧੇਗਾ । ਹੁਣ ਜਨਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਤਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ bureaucracy ਅਤੇ system ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਣੀ ਇੱਕ negative ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। Bureaucracy ਅਤੇ system, ਇਹ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ bad bureaucracy ਜਾਂ bad system ਲਿਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ । ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ negative connotation ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂ ? ਸਾਡੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫ਼ਸਰ ਮਿਹਨਤੀ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ receptive ਵੀ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪੂਰੇ system ਅਤੇ ਪੂਰੀ bureaucracy ਦਾ negative perception ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਪਾਵਰ ਦੀ, ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਰੋਅਬ ਦੀ, ਰਸੂਖ ਦਾ ਇੱਕ ਅਕਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ Colonial Legacy ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਅਕਸ਼ ਤੋਂ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਤੁਹਾਡੀ ਪਹਿਚਾਣ hard power ਤੋਂ ਨਹੀਂ, soft power ਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । hard power ਰੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ soft power ਸਦਭਾਵ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । Appointment ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁਣਵਾਈ ਤੱਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ mechanism ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਇਹ ਭਾਵ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ problem ਦਾ instant solution ਹੋਵੇ, ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਵਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਨਮਾਨ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ, ਇਨ੍ਹੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਕਿਸੇ ਵੀ public servant ਦੇ ਲਈ, effective service delivery ਦੇ ਲਈ, policy ਦੇ effective implementation ਲਈ ਈਮਾਨਦਾਰ feedback ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ mechanism, ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਲੈਕਟਰ ਲਈ ਨਾਈਟ ਹਾਲਟ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਟੂ ਹਾਲਟ ratio ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਕਵਾਇਦ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਗੁਜਾਰਿਆ ਹੈ । ਹੁਣ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਢੀਲਾਪਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕਿਤੇ–ਕਿਤੇ ਤਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ- district gazetteer ਦੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। Handing over note ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਫ਼ਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰ ਲਈ ਇੱਕ note ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ note ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਉਸ ਪੋਸਟ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਆਫਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਹੂਲਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, Government ਦੀ continuity ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਅਨੇਕ best practices ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ । ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਸਾਨੂੰ alternative ਨਹੀਂ, multiplier ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ feedback mechanism, ਮੇਲ-ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵੀ ਚੰਗੀ-ਬਿਹਤਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ reliable source ਭਲੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ tool ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜੋ input ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ feedback ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਈਮਾਨਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆਂ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ, ਉਹੀ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ feedback ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੱਕ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹੀ vision ਨੂੰ depth ਮਿਲੇਗੀ । ਸਾਥੀਓ, ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਅਕਸਰ ਏਸੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਸੋਸ਼ਲ ਸਰਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਆਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਉਂਦੀ । ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈਏ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ comfort zone ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਠੀਕ policy decision ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ । ਸਾਥੀਓ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ministries ਹੋਣ ਜਾਂ municipal corporations ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ service provider ਹਾਂ। Service provider ਲਈ consumer ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ supply chain management ਵਿੱਚ man power ਦੀ inventory ਵਿੱਚ, technology ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣ ਲੱਗੇਗਾ । ਜਦੋਂ service delivery ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਦਲਾਅ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਲਾਈਫ ਆਪਣੇ-ਆਪ easy ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ । ਸਾਥੀਓ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ management ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ known to unknown ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਗਮ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਜੋ ਹੈ – ਅਤੇ ਉਹ ਹੈ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਵੇਦਨਾ, ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ । ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹਲ ਪਲ, ਹਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਸਤਿੱਤਵ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕੀ ਹੈ ? ਸਾਥੀਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ-ਮਸਤਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚ-ਵੱਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਹਨ । ਇਸ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਤਾਮਝਾਮ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹਾਂ, ਰਿਣੀ ਹਾਂ; ਉਸ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਕਰਜ ਚੁਕਾਉਣ ਦਾ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਮ ਮਾਨਵੀ ਦਾ ਕਰਜ ਚੁਕਾਉਣ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ – ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸਾਨ ਬਣਾਈਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰੀਏ, ਜੀ-ਤੋੜ ਮਿਹਨਤ ਕਰੀਏ । ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਦਾ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਆਕਾਂਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਧੀਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਲਲਕ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਅਲਰਟ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ involve ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ sensitive ਵੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਲਗਾਏ, ਜਰਾ ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਮਦਦ ਮੰਗ ਲਵੇਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ request ਕਰੇ, ਤਾਂ ਤਮਾਮ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ease of living ਨੂੰ ਵਧਾਈਏ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਸਾਨੂੰ proactively ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ । ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਨਾ ਪਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦਬ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਦਮ ਨਾ ਤੋੜ ਦੇਵੇ। ਸਾਥੀਓ, ease of living ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ, ਸਾਡੀ per capita income, five trillion dollar ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ – ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੋਚ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੈਨਾਤ ਹੋਵੋਗੇ, ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ business friendly ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ eco system ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਅੱਜ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਰਥਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ । ਕੋਈ ਜ਼ਿਲਾ ਜਿਤਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ, ਓਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜੀਡੀਪੀ ’ਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਵੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਵੋ, ਉੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰੋ- ਜਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲਓ ਐਕਸਪੋਰਟ ਹੀ ਲੈ ਲਓ – ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਐਕਸਪੋਰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? ਉੱਥੇ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਕੀ ਐਕਸਪੋਰਟ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ target ਤੈਅ ਕਰੋ, ਐਕਸਪੋਕਰਟ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, manufacturing ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, agriculture ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾਓ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਹਰ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ । ਸਾਥੀਓ, ਵੱਡੇ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣ, ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਹੋਣ; ਇਹ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਲੇਕਿਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ, ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਹੈ। Status quo ਦੀ ਅਪੇਖਿਆ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕੋ, ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਜ਼ਰੂਰੀ administrative reform ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ stable tenure bureaucracy ਨੂੰ ਮਿਲੇ, posting ਦੇ ਲਈ Lobbying ਨਹੀਂ ability count ਹੋਵੇ, ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ overhaul ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯਤਨਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਗਵਾਹ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੋ । ਅਸੀਂ ਇੱਕ integrated mechanism ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ continuous customized delivery ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇਗਾ । ਸਾਥੀਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਹੈ । ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ । ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਵੀ – ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੋ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ । ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀਂ ਨਿਤ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖੋ, ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦਾ‍ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਦੇ ਮਰਨ ਨਾ ਦੇਣਾ । ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਊਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਓ, ਅੰਦਰ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਥੀਓ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ-ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੋ, ਇਹ ਸੇਵਾ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ 70 ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਕ੍ਮਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ । ਹੁਣ ਵਕਤ ਬਦਲਿਆ ਹੈ, ਸਦੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ , ਇਰਾਦੇ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ , ਉਮੀਦਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਵੀ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਹਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਓ । ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਜੋਂ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਕੇ, ਇਸ ਨਰਮਦਾ ਮਈਆ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਾਰਾ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂਗੇ । ਇਸੇ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਨੇਕ-ਅਨੇਕ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ । ਆਪ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ।