ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ

ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਵਨ ਲਈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਵਨ ਲਈ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਉਮਰ 150 ਸਾਲ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਯਾਨੀ ਇਹ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬੰਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 150 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਕਿੱਥੋ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਵੇਂ ਫੈਲਿਆ ਹੋਵੋਗਾ। ਕੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੀ ਕੁਝ ਪਣਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ 150 ਸਾਲ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਡਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਏਐੱਸਆਈ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ 150 ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਇਤਹਾਸ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਕੰਮ ਇਹ ਵੀ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜਭਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਸ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਿਵੇਂ – ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ – ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਏਐੱਸਆਈ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਕੰਮ, ਉਸ ਨੇ ਤਤਕਾ‍ਲੀਨ ਸਮਾਜ ‘ਤੇ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਜੋ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਬਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ space ਟੈਕਨੈਲੋਜੀ ਆਈ। ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਨ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੜੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਦੇ ਸਨ, ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਚੱਲਦੀ ਸਨ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਵਸਤ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰਗ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ space ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਆਏ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚਹੇਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਜਿਵੇਂ – ਜਿਵੇਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤੱਤਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚਰਚਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ । ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜਾਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜਾਂ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਪੱਥਰ, ਇਹ ਨਿਰਜੀਵ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ, ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਹਰ ਪੱਥਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਰ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਦੀ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ, ਸੁਪਣਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤਤਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਉਜਾੜ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ scientist ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਦੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਵੀਰਾਨ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ , ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਵਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਸ-ਦਸ , ਵੀਹ-ਵੀਹ ਸਾਲ ਉਹ ਖਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ thesis ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਿੱਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਟਿੱਲਾ ਹੀ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੀਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਦੇ ਲੋਕ ਲਗ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਦਾ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਇਸ ਟਿੱਲੇ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ । ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਹਨ । ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵਮਾਤਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਵਾਕਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਆਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਈ ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਯਾਦ ਹੈ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ American Government ਦੇ invitation ‘ਤੇ ਇੱਕ delegation ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਾਂ itinerary ਪੁੱਛੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੋਗੇ, ਕੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੋਗੇ, ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ਆਦਿ ਸਭ ਭਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ । ਤਾਂ ਮੈਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ , ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਸਪ‍ਤਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਕੂਲ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਓ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਗਏ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ Pennsylvania state ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ , ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਚੰਗਾ–ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਯਾਨੀ ਇਹ ਜੋ ਸਾਡਾ cut off ਹੈ, ਇਸ ਨੇ ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਤੇ, ਸਾਡੀ ਇਸ ਅਮਾਨਤ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਅਮਾਨਤ ਨੂੰ ਸੰਜੋਣ, ਸੰਵਾਰਨ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਨ ਦਾ ਮਨ ਓਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਰਨਾ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਸੌਭਾਗ ਰਿਹਾ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੀ living history ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮਾਨਵ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਕਸਤ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ Hiuen Tsang ਨੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬੋਧੀ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਥੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਟੀਚਰ ਸਨ… ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਥਰ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿਓ। ਅਜਿਹਾ ਲਿਆਕੇ ਛੱਡ ਦਿਓ । ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਸ ‘ਤੇ, ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਖ਼ੈਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ ਲੇਕਿਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਪੱਥਰ ਹੈ । ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਇੰਜ ਹੀ ਰੋਡ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਸਿਖਿਅਕ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ । ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨ ਦੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਯਾਦ ਹੈ ਇੱਕ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਹਰੀ ਭਾਈ ਗੋਧਾਨੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸਨ ਤਾਂ ਇਸ ਇੱਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਦੇਖੋ ਭਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ 20 ਫਿਏਟ ਕਾਰਾਂ , ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫਿਏਟ ਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਵੀਂਆਂ-ਨਵੀਂਆਂ ਗੱਡੀਆ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੈਂ 20 ਗੱਡੀਆਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਬੋਲੇ ਮੈਂ Saturday Sunday ਮੇਰੀ ਫਿਏਟ ਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਕੱਚੇ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੇਰੀ ਗਡੀ ਚੱਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ Individual ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇਗਾ । ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਸੀ Archaeology ਦੀ। ਆਪ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਲਾਈਡਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ carving ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਗਨੈਂਟ ਮਹਿਲਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰੈਗਨੈਂਟ ਵੂਮਨ ਦਾ ਸਰਜਰੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਾਈਡ ਕੱਟ ਉਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਲੇਅਰਾਂ ਸਨ ਉਹ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਂਇੰਸ ਨੇ ਇਹ ਖੋਜ ਕੁਝ ਹੀ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ, ਨੇ ਕਰੀਬ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਰਾਸ਼ੀਆਂ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ prove ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਇੰਨੀਆਂ ਲੇਅਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਲਕ ਮਾਂ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਕਿੰਨੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਹੋਵੇ ਇਹ slide ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਸੀ । ਯਾਨੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇਗਾ ਵਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਲੇਅਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਮਤਲਬ ਉਥੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਡਾ ਕਿੰਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਇਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਖੋਜਦੇ ਹਨ | ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨ ਸਹਿਯੋਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ monument ਵਿੱਚ ਜਾਓ। ਰਿਟਾਇਰਡ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੂਨੀਫਾਰਮ ਪਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਾਈਡ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਕਿ ਜੋ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨਸ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਲੱਬ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ percolate ਕਰੀਏ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਇਸ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਬਜਾਏ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਏ ਅਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਰੀਕਾ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਵਧੀਆ ਚੌਕੀਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਬਗੀਚੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਤੈਅ ਕਰਨ ਕਿ ਇਸ ਬਗੀਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਵੀ ਟੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਗੀਚੇ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਨਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਇਕ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ institutionalize ਕਰੀਏ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਈਏ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ corporate world ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਿ ਭਈ ਅਗਰ ਤੁਸੀਂ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਾਲ 10 ਘੰਟੇ, 15 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ। ਇਹ monument ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਆਓ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਓ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ `ਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਤੈਅ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਏਐੱਸਆਈ ਵਾਲੇ ਕਰਨ tourism department ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, culture department ਜੁੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਭਾਗ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਤੈਅ ਕਰੀਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰ ਪਕੜੇ। 100 cities ਜੋ ਇਸ ਧਰੋਹਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹਨ। tourism ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ destination ਹਨ। ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੋ ਸਿਲੇਬਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ Archaeological ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ history ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਵੇ। ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਰ ਆਗਰਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਦੇ delusion diversion ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਗੇ ਉਸੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ। ਦੂਜਾ institutionally ਅਜਿਹੇ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਓਸੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਔਨਲਾਈਨ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬਰੀਕੀ। ਸਾਲ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸੀਂ the best quality tourist guide ਤਿਆਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹੀਂ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਈ ਇਹ talent hunting ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ, ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾ Perform ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਹਾ talent ਹੈ, ਉਹ ਟੀਵੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਣ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ Best guide ਇਸ ਦਾ Talent Competition ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕੀ? ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ screen `ਤੇ ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਹ ਗਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿਖਾਏ। ਗਾਈਡ ਦਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਧੀਆ ਕੌਸਟਿਊਮ ਪਾ ਕੇ ਆਏ। languages ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ tourist guide ਦੇ ਗਾਇਡ ਵਜੋਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਏ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ tourism ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲੇਗਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਣਗਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਈਡ ਨਾਮ ਦੇ ਲੋਕ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਗਾਈਡ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣਾ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਇਹ history ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ `ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਛੇਦ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਕਤਾਰ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸ਼ੇਕਹੈਂਡ ਕਰੋ। ਕੌਣ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਛੇਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇਵੇਂ ਹੀ ਲੱਗੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਡੈੱਡਬੌਡੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਗਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਫਿਰ ਆਪ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਰੇ ਭਾਈ ਇਹ ਤਾਂ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ ਛੱੜੋਗੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਯਾਨੀ ਜਦੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇਪਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧਰੋਹਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਕੱਛ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟੂਰਿਜ਼ਮ develop ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵੈੱਲਪ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਂਡ ਕੀਤਾ, ਗਾਈਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਮਕ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਮਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਜੀ ਅੱਠਵੀਂ, ਨੌਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਬੱਚੀਆਂ ਇੰਨ੍ਹੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਇਲਾਕਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਮਕ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, process ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਣ ਆਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਵੇਂ……… ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ interest ਲਗਣ ਲੱਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਜੀ, ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ, ਮੈਂ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ। ਦੁਨੀਆ ਕਿਵੇਂ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਜੀ ਅੱਜ ਸਪੇਸ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਉਮਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸਕੂਟਰ ਪਾਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਨੰਬਰ ਕੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ। ਪਰ monument ਵਿੱਚ ਬੋਰਡ `ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣਾ ਮਨਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜੀ, ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੋ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਟਾਈਮ `ਤੇ ਲੋਕ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਦੀ -ਕਦੀ overflow ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬੋਰਡ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣਾ ਮਨਾ ਹੈ, ਵਗੈਰ, ਵਗੈਰਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਲਟਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਂ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮੈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਜੋ ਫੋਟੋ ਵਧੀਆ ਖਿੱਚੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫੋਟੋ ਅੱਪਲੋਡ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ `ਤੇ। ਆਪ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗੇ। ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਔਨਲਾਈਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਟਿਕਟ ਲੱਗੇਗਾ। ਜੋ ਵੀ ਡੈਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਏ ਉਸ ਦਾ ਟਿਕਟ ਲੱਗੇਗਾ। ਅਤੇ ਟਿਕਟ ਵਿੱਚ ਰਜ਼ਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜਦ ਪੰਜ ਲੱਖ ਹੋਣਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਲੱਖਵਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਨੰਬਰ ਹੋਵੇਗਾ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਰਾਨੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਪੰਜ ਲੱਖਵਾਂ ਨੰਬਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਾਰਾਮੂਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਪਲ ਪੰਜ ਲੱਖਵਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੀ। ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੀ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਇਹ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ,ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਠਵੀਂ, ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਗਾਈਡ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੰਮ ਕਰੋ ਫਿਰ ਇਹ ਡੈਮ ਬਣਾਉਣਾ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲੀ, ਕਿੰਨੇ ਸੀਮਿੰਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ, ਕਿੰਨਾ ਲੋਹਾ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਨਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇੰਨੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ Tribal ਬੱਚੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਗਾਈਡ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੌ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤੈਅ ਕਰੀਏ। ਜਿਹੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਿਆਰ ਕਰੀਏ। ਜੋ ਗਾਈਡ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨ ਲਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਆਉਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਗਲੀਆਂ `ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪਣਪਦਾ ਹੋਵੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਗਲੀਆਂ `ਤੇ, ਅਜਿਹਾ ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇਖੋ ਕਿ ਦੇਖਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸਾਡੀ ਉਹ ਜੋ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜਿਹੀ ਸੰਤਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭੁਲਾ ਦੇਈਏ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਜੋ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਉਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਧਰੋਹਰ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਚਲ ਪਈਏ। ਇਸੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਇਸ ਧਰੋਹਰ ਦੇ ਭਵਨ ਤੋਂ ਉਹੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਜਵੱਲਿਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ।