ਇੱਛਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਕਾਇਆਪਲਟ ਬਾਰੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ (5 ਜਨਵਰੀ, 2018)

ਸਾਥੀਓ, ਇਹ 2018 ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕਾਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ। 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅੱਜ ਪਹਿਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਭਵਨ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਡਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਇੱਕ framework ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਬਸ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਇੱਕ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ entity group ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਉਸ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਇੱਕ systematic solution ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਠਾਣ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਬੈਂਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆ, ਗਿਆ, ਬੀਤਿਆ ਬੀਤਿਆ, ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ ਅਤੇ ਜਨ ਧਨ ਅਕਾਊਂਟ ਇੱਕ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ main stream ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ, ਇਸੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ, ਇਸੇ ਬੈਂਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸੀ ਕਿ toilet ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚੱਲਦੇ ਸਨ, ਬਜਟ ਬਣਦਾ ਸੀ, reporting ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, progress ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਏਨਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਏਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਤਸੱਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕਦਮ ਵਧਦੇ ਹਾਂ, ਸੱਤ ਕਦਮ ਵੱਧਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀ ਤਸੱਲੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਸੈੱਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਬੜੇ ਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਹਰ ਵਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ dropout ਕਿਉਂ ਹੈ? ਹੈ ਤਾਂ toilet ਨਹੀਂ ਹੈ, sanitary ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ , toilet ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਠਾਣ ਲਿਆ ਬਈ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੈ , ਸਭ ਨੂੰ sensitize ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਔਸਤ ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਉਸ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਕੰਮ ਇਸ ਟੀਮ ਨੇ , ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ 4 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ toilet ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ real time monitoring ਹੋਈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਫੋਟੋ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਪਲੋਡ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ , ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। 18ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ । ਜੇ ਆਮ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਫਸਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹੋ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਏਨਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ 5-7 ਸਾਲ ਤਾਂ ਲੱਗਣਗੇ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ 1000 ਦਿਨ ਵਿਚ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਹੈ ,ਇਹੋ ਵਿਵਸਥਾ, ਇਹੋ ਨਿਯਮ, ਇਹੋ ਫਾਈਲ, ਇਹੋ ਰਵਾਇਤ, ਇਹੋ ਤਕਨੀਕ, ਇਹੋ ਤਰੀਕੇ, ਇਸੇ ਟੀਮ ਨੇ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। Soil “Testing ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਲਾਭ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਪਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਬਈ Soil “Testing ਕਰਨੀ ਹੈ, Soil health card ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ analysis ਕਰਨਾ ਹੈ । ਇਹੋ ਵਿਵਸਥਾ, ਸਹੀ ਟੀਮ, ਇਹੋ ਲੋਕ, ਧਾਰ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੋtarget ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਨੂੰ report ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਇਸ ਲਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਪਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਧਨੀ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਅਪਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਪਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਬਣ ਕੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਆਈ , ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਮੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਕਦੀ ਕਦੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਲੋ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ease of doing business ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਏਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਇਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ , ਸੁਣ ਕੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ , ਹਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਈ ਇਹ ਕਦ ਤੱਕ ਚਲੇਗਾ? ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਕਦ ਤੱਕ ਰਹਾਂਗੇ? ਅਤੇ ਇਕ ਗੱਲ ਜੋ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ positioning ਵੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ, ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਵੱਸ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ, ਤੱਦ ਜਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਜੋ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋਆਕਰਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਆਕਰਸ਼ਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਾਭ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੌਕੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ease of doing business ਦੇ ਲਈ ਕੀ ਕਮੀਆਂ ਹਨ, identity ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ , ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ workshop ਵੀ ਕੀਤੀ। Systematic ਇਕ ਕਦਮ, ਦੋ ਕਦਮ, ਤਿੰਨ ਕਦਮ। ਸਾਰੇ Chief Ministers ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ sensitize ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ Chief executives ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ sensitize ਕੀਤਾ। Department ਵਿਚ way out ਲਈ ਰਾਹ ਲੱਭੇ। ਕਾਫੀ ਹੋਮਵਰਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ rollout ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਆਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਏਨਾ ਵੱਡਾ jumpਲਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2014 ਵਿਚ 142 ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, 2017 ਵਿਚ 100 ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। 42 ਅੰਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ? ਕਿਸੇ ਅਖਬਾਰ ਦੇ Editorial ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲੱਛੇਦਾਰ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੁਹਾਡੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ , ਤੁਹਾਡੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਯਾਨੀ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਫੜੀਏ ਅਤੇ ਰਾਹ ਲੱਭੀਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ ਉਪੱਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਠੋਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਾ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਪਛਾਣ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਲੋਕ ਹੋ, ਇਥੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਭ ਲੋਕ ਇਥੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਉਥੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ 15-20 ਸਾਲ, 25 ਸਾਲ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ aspirations ਬਦਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਚ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਛਟਪਟਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੀ ਕਰਾਂ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਸੂਰੀ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਾਂਗਾ? ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ 5-7 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਬਦਲ ਜਾਣਗੀਆਂ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਤੁਹਾਡਾ ਤਜਰਬਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? Roadmap ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ, ਇਹ ਪਹਿਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਅਤੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ presentation ਮੈਂ ਵੇਖੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਫੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਾਂ ਯਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ, budget ਹੈ, ਫਲਾਣਾ ਹੈ, ਢੀਂਗਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕੋਈ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੁਹਾਡੀ presentation ਵਿੱਚ clarity of thought ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੀ presentation ਵਿੱਚ faith in conviction ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ conviction ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਪਾਰ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਜੋ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਲਾਈਡ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਈਡ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਚਮਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। New India ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੋ ਇਕ ਸਮੂਹਕਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ organization ਇਹ ਮੇਰੀ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸੌਖਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਹਬ Exam ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਪੇਪਰ ਲਿਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ easy question ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥ ਲਗਾਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰੋ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਖਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ development ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਸਰਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਰਲ ਤੋਂ ਚੱਲਦੇ ਚੱਲਦੇ ਅਸੀਂ Challenge ਤੱਕ ਕਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ sick ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤਾਂ ਸਭ ਲੋਕ ਸਰਲ -ਸਰਲ -ਸਰਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ department ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਬੈਠੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਭਰਾਵਾ agriculture ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇਹ achieve ਕਰਨਾ ਹੈ, MSME ਵਿੱਚ ਇਹ achieve ਕਰਨਾ ਹੈ, Industry ਵਿੱਚ ਇਹ achieve ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਲੋ ਬਈ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ pumping ਕਰੋ, ਉਹ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਵਰੇਜ ਵਧੀਆ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਸਾਡੀ strategy ਕੀ ਬਣੀ, ਜੋ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪਾਈ ਜਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਜੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਵਲ ਦੇ goal ਹਨ, figures ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ maintain ਕਰੋ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਸੈੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਯਾਰ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ benefit ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। planing commision ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨੰਬਰ ਬਹੁਤ ਆਖ਼ਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵੇਖੋ ਕਿਸ ਡੇਟ ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਿਥੇ ਹੈ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ । ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਣ ਕੌਣ ਖਰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਈੋ ਵੇਖੋ ਉਥੇ ਉਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਸੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ beginning ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ perform ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ good governance ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਮਿੱਠੀ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਚਮਚ ਖੰਡ ਹੋਰ ਪਾ ਦਿਓ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਖੰਡ consume ਹੋਈ, ਹੋਈ, ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਗਰ ਉਹ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੇਰ ਵੀ ਬੜੀ ਮਧੁਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜੋ 150 Districts ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਰ ਰਾਜ ਦੇ ਇਕ District ਨੂੰ ਤਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿੰਨਾ ਵੀ forward State ਹੋਵੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟੇਟ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਇਲਾਕਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸਾਇਕਲੋਜੀਕਲੀ ਇੰਨਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਫਸਰ ਦੀ ਉਥੇ appointment ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਛਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹੀ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ District ਬੱਸ ਉਥੋਂ ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਓਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ District ਨੂੰ ਕਦੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਾਣਗੇ ਅਫਸਰਵੀ, ਬੇਮਨੇ ਜਾਣਗੇ। ਟੀਚਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਰੁਕੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਕੁਝ ਬੋਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਯਾਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਚਲੋ ਨਾਮਾਤਰ ਨੂੰ ਹੈ ਤਾਂ ਸਹੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਥੇ punishment ਕਰਨਗੇ, ਕਿਥੇ ਐਕਸ਼ਨ ਲੈਣਗੇ? ਇਸ ਲਈ ਫਿਰ ਇਕ ਸਾਇਕਾਲੋਜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚੱਲੋ, ਸਮਾਂ ਕੱਢੋ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ, ਜੋ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਡਵੈਲਪ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਸੀਮਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੋ ਡਵੈਲਪ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਥਿਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਪੰਜ-ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ। ਇਹ saturation point ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਜਿਥੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੰਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਜਾਣ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਪ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੈਚ ਹੋ ਹੀ ਨਾ ਸਕੇ । ਫਿਰ ਉਹ ਸਟੇਟ ਉੱਭਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ । ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ? ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ strategy ਬਣਾਈ ਹੈ। ਹਰ District ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿੱਕਤਾਂ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਜਿਥੇ ਇਹ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਲਏ ਤਾਂ ਜੋ low hanging fruits ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੋਕਸ ਕਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ achieve ਕਰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੀ? ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, by and large ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਤਜਰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਸੀ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਕਿੰਨੇ ਵੀ committed ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਕਿੰਨੇ ਵੀ dedicated ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਦਸ ਲੋਕ ਤਾਂ ਮਿਲ ਹੀ ਜਾਣਗੇ ਅਰੇ ਸਾਹਿਬ ਇਥੇ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਬੇਕਾਰ ਹੀ ਆਏ, ਤੁਸੀਂ ਨਵੇਂ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਏਨਾ ਗਿਆਨ ਪਰੋਸਦੇ ਹਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸਾਈਕੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ success story ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ success story ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ confidence level ਨੂੰ build up ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਯਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ strategy ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਕ ਆਸ਼ਾਵਾਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਰੀਕੇ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ — ਇਕ low hanging fruit ਨੂੰ achieve ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ, ਵੇਖੋ ਬਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੱਲੋ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਦੂਸਰੀ ਇਕ ਗੱਲ ਇਥੇ ਆਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਏਨਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। By and large negativity ਵਿੱਚ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ sparking point ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੌਜ਼ਿਟਿਵ ਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ core team ਨੂੰ educate ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। Meeting of mind ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਕ ਲੇਅਰ, ਦੋ ਲੇਅਰ, ਪੰਜ ਲੇਅਰ, ਸੱਤ ਲੇਅਰ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਉਹੀ ਉਹ ਸੋਚਣ, ਅਜਿਹੀ ਇਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਟੀਮ ਖੜੀ ਕਰਨਾ। ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਦਾ workshop ਕੀ ਸੀ? ਉਹ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਲ ਹੋਵੇ। ਦੋ ਕਦਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਦੋ ਕਦਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ meeting point ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। meeting of mind ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਇਕਦਮ ਨਾਲ click ਕਰ ਜਾਵੇਗਾ।ਇਹ ਦੋ ਦਿਨ ਦੀ ਐਕਸਰਸਾਈਜ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪਰੋਸਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜੋ ਇਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦੇਣਗੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਜੋ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਤਾਜ਼ਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਊ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ incorporate ਕਰਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਇਕਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਇਕਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕੀ? ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਉਹੋ ਲੋਕਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਸਾਡੀਆਂ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ? ਠੀਕ ਹੈ, ਚਲਣਾ ਹੈ ਯਾਰ, ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਾਂਗੇ? ਇਹ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਸਕੋਗੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ, ਉਹ ਜੁੜੇਗਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਮੰਨ ਲਓ ਇਕ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਹੈ, ਉਸ ਕਮਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਛੇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹੋਗੇ ਕਿ ਆਓ shake hand ਕਰੋ। ਲੋਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹਿਣਗੇ shake hand ਲਈ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੰਦ ਹੈ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਹੈ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਹੈ, ਹੱਥ ਬਾਹਰ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ, ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅੰਦਰ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਫਰਕ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ ਇਕਦਮ, ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਥੋੜੀ ਗਰਮੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਬਈ ਇਹ ਹਨ ਉਹ ਅਤੇ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਦੋਂ ਵੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਮਾਣ ਕਰੇਗਾ । ਉਹ ਜੁੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨਭਾਈਵਾਲੀ – ਜਨਭਾਈਵਾਲੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ systematic scheme ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਗੇ। ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮੁਹਿੰਮ – ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਾਂ-ਪਖੀ ਰੋਲ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਅਸਰ ਹੈ। ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਟੀਮ ਨੇ ਫਿਜ਼ੀਕਲੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ involve ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ natural impact ਆਇਆ। ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ contribute ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ। ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ambassador ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦਾਦਾ ਹੋਣਗੇ, ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਦਾਦਾ ਇਹ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੋਦੀ ਜੀ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ, ਇਹ ਜੋ ਤਾਕਤ ਹੈ messaging ਦੀ ਉਹ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਸੁਪੋਸ਼ਣ ਦੀ? ਅਸੀਂ backward District ਬੋਲੀਏ ਜਾਂ ਕਿ aspiration District ਬੋਲੀਏ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਇਕਾਲੋਜੀਕਲੀ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੀ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ positive thinking ਲਈ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਇਕ ਮਿੱਤਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੁਭਾਅ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ, ਤਬੀਅਤ ਕੈਸੀ ਹੈ, ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ ਮਿੰਟ — ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਮਤਲਬ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ। ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਲੋਕ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਮਿਲਣਗੇ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਥੋਂ ਕਰੀਏ? ਅਸੀਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹੀ — ਵਾਹ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਕਦਮ ਤਬੀਅਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਇਕਦਮ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚਮਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਂਦੇ ਪਿੱਟਦੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤਕਰੀਬਨ ਤਕਰੀਬਨ ਖਤਮ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੀਂਸਕਾਰਾਤਮਕਚੀਜ਼ਾਂਨਾਲਆਪਣੀਆਂਗੱਲਾਂਨੂੰਬਿਆਨ (narratives) ਕਰੀਏ, ਕੁਪੋਸ਼ਣਦੀਚਰਚਾਕੰਮਆਏਗੀ, ਸੁਪੋਸ਼ਣਦੀਚਰਚਾਕੰਮਆਏਗੀ? ਤੁਸੀਂਖੁਦਅਨੁਭਵਕਰਦੇਹੋਵੋਗੇਕਿਅਸੀਂਕਿਸਦਿਸ਼ਾਵਿੱਚਜਾਈਏ? ਦੇਖੋਆਸ਼ਾਵਰਕਰ, ਇਹਸ਼ਬਦਦੀਆਪਣੀਇੱਕਤਾਕਤਬਣਗਿਆਹੈ।ਉਹ, ਉਹ, ਉਹਲੇਡੀਉੱਥੇਕੰਮਕਰਰਹੀਹੈ, ਕੀਕਰਰਹੀਹੈ, ਵਗੈਰਾ, ਪਰਸ਼ਬਦਅਜਿਹਾਹੈਕਿਲੋਕਾਂਨੂੰਲੱਗਦਾਹੈ, ਹਾਂਯਾਰਕੁਝਮੇਰੇਲਈਹੈ। ਸਾਡੀਆਮਭਾਸ਼ਾਨਾਲਜੁੜੇਹੋਏਅਜਿਹੇਬਿਆਨ (narratives), ਹਰਭਾਸ਼ਾਦੇਅਲੱਗਹੋਣਗੇ।ਇੱਕਹੀਸ਼ਬਦਸਾਡੇਦੇਸ਼ਦੇਹਰਇਲਾਕੇਵਿੱਚਨਹੀਂਚਲਦਾ, ਪਰਸਾਨੂੰਲੋਕਲਇਸਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਚੀਜ਼ਾਂਨੂੰਡਿਵੈਲਪਕਰਨਾਚਾਹੀਦਾਹੈ। ਦੂਜਾ, ਮੰਨਲਓਅਸੀਂਕੁਪੋਸ਼ਣਦੀਚਰਚਾਕਰਦੇਹਾਂ।ਕੀਕਦੇਸੁਪੋਸ਼ਣਦਾਕਾਵਿਮੁਕਾਬਲਾਹੋਸਕਦਾਹੈ? ਹੁਣਤੁਹਾਨੂੰਲੱਗੇਗਾਕਿਪੇਟਵਿੱਚਗਏਹੋਏਹੁਣਸੁਪੋਸ਼ਣਕਿੱਥੇਹੋਣਵਾਲਾਹੈ, ਇਹਮੋਦੀਕਵਿਤਾਕਰਵਾਰਿਹਾਹੈ, ਪਰਤੁਸੀਂਦੇਖੋਸਕੂਲਾਂਵਿੱਚ, ਟੀਚਰਦਾਮਨਕਰੇਗਾਕਿਸੁਪੋਸ਼ਣਨੂੰਲੈਕੇਕਵਿਤਾਵਾਂਕਿਵੇਂਲਿਖਣ।ਕੀਸੁਪੋਸ਼ਣਦਾਕੋਈਨਾਟਪ੍ਰੋਗਰਾਮਹੋਸਕਦਾਹੈ? ਮੈਨੂੰਪੂਰਾਯਾਦਹੈਇੱਕਵਾਰਮੈਂਇੱਕਆਂਗਨਵਾੜੀਵਿੱਚਗਿਆਤਾਂਉੱਥੇਬੱਚਿਆਂਨੇਪ੍ਰਯੋਗਕੀਤਾ 15 ਮਿੰਟਦਾ।ਕੋਈਟਮਾਟਰਬਣਕੇਆਇਆ, ਕੋਈਗਾਜਰਬਣਕੇਆਇਆ, ਕੋਈਗੋਭੀਬਣਕੇਆਇਆ, ਅਤੇਫਿਰਉਹਆਕੇਡਾਇਲਾਗਬੋਲਦਾਸੀਕਿਮੈਂਗਾਜਰਹਾਂ, ਗਾਜਰਖਾਣਨਾਲਇਹਹੁੰਦਾਹੈ, ਉੱਥੇਸਾਰੇਬੱਚਿਆਂਨੂੰਪਤਾਚਲਿਆਕਿਹਾਂਗਾਜਰਖਾਣੀਚਾਹੀਦੀਹੈ।ਹੁਣਮਾਂਕਿੰਨਾਹੀਕਰੇਉਹਹੱਥਨਹੀਂਲਗਾਉਂਦਾਸੀ, ਪਰਸਕੂਲਵਿੱਚਬੱਚਿਆਂਨੇਕਿਹਾਤਾਂਘਰਜਾਕੇਮੰਗਣਲੱਗਾ, ਮਾਂਗਾਜਰਖਾਵਾਂਗਾ। ਅਸੀਂਉਸਖੇਤਰਦੇਪ੍ਰਮੁੱਖਲੋਕਾਂਨੂੰਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਕਿਹਾਕਿਤੁਹਾਡੇਪਰਿਵਾਰਵਿੱਚਕਿਸੇਦਾਜਨਮਦਿਨਆਉਂਦਾਹੈ, ਕਿਸੇਦੇਵਿਆਹਦੀਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਉਂਦੀਹੈ, ਕਿਸੇਦੀਬਰਸੀਆਉਂਦੀਹੈ, ਤੁਸੀਂਉਸਦਿਨਖਾਣਾਪਕਾਕੇਖੁਦਆਓ, ਆਂਗਨਵਾੜੀਵਿੱਚਬੱਚਿਆਂਨਾਲਬੈਠੋ, ਖੁਦਪਰੋਸੋ।ਤੁਸੀਂਦੇਖਿਓਸਾਲਭਰਵਿੱਚ 70-80 ਦਿਨਤਾਂਵੈਸੇਹੀਮਿਲਜਾਣਗੇਤੁਹਾਨੂੰ।ਉਸਨੂੰਵੀਸੰਤੁਸ਼ਟੀਮਿਲੇਗੀਕਿਭਾਈਆਂਗਨਵਾੜੀਦੇ 40 ਬੱਚਿਆਂਨੂੰਅੱਜਮੈਂਜਾਕੇਨਜ਼ਦੀਕਤੋਂਦੇਖਿਆਹੈ।ਇੱਕਅਜਿਹਾਮਾਹੌਲਬਣੇਗਾ, ਤੁਸੀਂਤਬਦੀਲੀਦੇਖੋਗੇ।ਹੁਣਅਸੀਂਸਕੂਲਛੱਡਣਵਾਲੇ (dropout) ਦੇਖੀਏ।ਕਦੇਆਂਗਨਵਾੜੀਦੇਬੱਚਿਆਂਦਾਟੂਰਪ੍ਰੋਗਰਾਮਹੁੰਦਾਹੋਏਗਾ, ਕਿਸੇਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇਹੁੰਦਾਹੈ, ਜਿੱਥੇਇਸਪ੍ਰਕਾਰਦੀਗਤੀਵਿਧੀ (activity) ਹੈ? ਤਾਂਕੀਕਰਦੇਹਾਂਨਾਦਿਨਵਿੱਚਟੈਂਪਲਵਿੱਚਬੱਚਿਆਂਨੂੰਲੈਜਾਵਾਂਗੇ, ਨਦੀਹੈਤਾਂਨਦੀਦੇਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇਜਾਕੇਖੜ੍ਹੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਕੋਈਬਗੀਚਾਹੋਏਗਾਤਾਂਉੱਥੇਲੈਜਾਵਾਂਗੇ।ਕੀਕਦੇਅਜਿਹਾਤੈਅਕਰਸਕਦੇਹਾਂਕਿਮਹੀਨੇਵਿੱਚ ਇੱਕਦਿਨਆਂਗਨਵਾੜੀਦੇਬੱਚਿਆਂਨੂੰਲੈਕੇਉੱਥੋਂਦੇਪ੍ਰਾਇਮਰੀਸਕੂਲਵਿੱਚਜਾਵਾਂਗੇ।ਉਹਪ੍ਰਾਇਮਰੀਸਕੂਲਦੇਬੱਚਿਆਂਨੂੰਦੇਖਣਗੇਖੇਡਦੇਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲਖੇਡਣਗੇਅਤੇਹੋਸਕੇਤਾਂਉਸਦਿਨਦਾਮਿਡਡੇਮੀਲਆਂਗਨਵਾੜੀਦੇਬੱਚਿਆਂਦਾਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂਦੇਨਾਲਹੋਜਾਏ।ਉਸਆਂਗਨਵਾਨੀਦੇਬੱਚੇਦੇਮਨਵਿੱਚਭਾਵਜਾਗਣਾਸ਼ੁਰੂਹੋਜਾਏਗਾਕਿਮੈਨੂੰਹੁਣਅੱਗੇਇਸਸਕੂਲਵਿੱਚਆਉਣਾਹੈ।ਮੈਨੂੰਹੁਣਤਾਂਇੱਥੇਆਉਣਾਹੈ।ਇਹਚੰਗਾਸਕੂਲਹੈ, ਵੱਡਾਸਕੂਲਹੈ, ਚੰਗਾਮੈਦਾਨਹੈ, ਚੰਗਾਖੇਡਦੇਹਨ।ਚੀਜ਼ਛੋਟੀਹੁੰਦੀਹੈ, ਤਬਦੀਲੀਸ਼ੁਰੂਹੁੰਦੀਹੈ। ਮੈਂਇੱਕਛੋਟਾਜਿਹਾਪ੍ਰੋਗਰਾਮਸ਼ੁਰੂਕੀਤਾਸੀ।ਸ਼ਾਇਦਤੁਹਾਨੂੰਲੋਕਾਂਨੂੰਪਤਾਹੋਵੇ।ਮੈਨੂੰਕਿਸੇਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਵਿੱਚਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ (convocation) ਵਿੱਚਜਦੋਂਮੈਨੂੰਬੁਲਾਉਂਦੇਹਨਤਾਂਮੈਂਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਬੇਨਤੀਕਰਦਾਹਾਂਕਿਮੈਂਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ (convocation) ਵਿੱਚ ਆਵਾਂਗਾ, ਪਰਮੇਰੇ 50 ਸਪੈਸ਼ਲਗੈਸਟਹੋਣਗੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਤੁਹਾਨੂੰਪਹਿਲੀਕਤਾਰ (front row) ਵਿੱਚਬਿਠਾਉਣਾਹੋਏਗਾ।ਖੈਰਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀਕਹੇਗਾਤਾਂਕੌਣਮਨ੍ਹਾ ਕਰੇਗਾਅਤੇਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਵੀਲੱਗਦਾਹੈਕਿਹੋਸਕਦਾਹੈਬੀਜੇਪੀਦੇਲੋਕਾਂਨੂੰਬੁਲਾਉਣਵਾਲੇਹੋਣਗੇ।ਅਜਿਹਾਹੀਸੋਚਦੇਹਨ, ਮਰਿਆਦਾਤਾਂਉਹੀਹੈ।ਫਿਰਮੈਂਕਹਿੰਦਾਹਾਂਕਿਗਵਰਨਮੈਂਟਸਕੂਲਜਿੱਥੇਗਰੀਬਬੱਚੇਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨਅਜਿਹੇ 50 ਬੱਚਿਆਂਨੂੰਤੁਸੀਂਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ (convocation) ਵਿੱਚਲਿਆਕੇਬਿਠਾਓਅਤੇਫਿਰਮੈਂਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ (convocation) ਦੇਬਾਅਦਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂਨਾਲਗੱਲਕਰਦਾਹਾਂ।ਮੈਂਦੇਖਦਾਹਾਂਕਿਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂਨੂੰਵੀਜਦੋਂਕੋਈਗਾਊਨਪਹਿਨਕੇਆਉਂਦਾਹੈ, ਟੋਪੀਪਹਿਨਕੇਆਉਂਦਾਹੈ, ਪ੍ਰਮਾਣਪੱਤਰਲੈਂਦਾਹੈਤਾਂਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂਦੇਮਨਵਿੱਚਵੀਸੰਸਕਾਰਹੁੰਦੇਹਨ, ਇੱਥੇਕਦੇਮੈਂਵੀਹੋਸਕਦਾਹਾਂ।ਇੱਕਕੰਮਜੋਬਹੁਤਵੱਡਾਲੈਕਚਰਨਹੀਂਕਰਸਕਦਾਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂਦੇਮਨਵਿੱਚਇੱਕਅਕਾਂਖਿਆ (Aspiration) ਪੈਦਾਹੁੰਦੀਹੈ, ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ (Aspirational Desires) ਲਈਇਹਬਹੁਤਜ਼ਰੂਰੀਹੈਕਿਉੱਥੋਂਦੇਆਮਇਨਸਾਨਦੇਅੰਦਰਇੱਛਾ (Aspiration) ਹੈ, ਉਸਇੱਛਾ (Aspiration) ਨੂੰਪਛਾਣਾਂਗੇ (identify) ਅਸੀਂ।ਨਵੀਆਂਇੱਛਾਵਾਂ (Aspiration) ਜਗਾਉਣਲਈਮੈਂਨਹੀਂਕਰਰਿਹਾਹਾਂ, ਪਈਆਂਹਨਅਤੇਉਸਨੂੰਅਸੀਂਦਿਸ਼ਾਦਈਏ (channelize) ਅਸੀਂਇਸਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਜਨਸ਼ਮੂਲੀਅਤਨਾਲਚੀਜ਼ਾਂਨੂੰਕਰਸਕਦੇਹਾਂ। ਸਾਡੀਆਂਜਿੰਨੀਆਂਸਕੀਮਾਂਹਨ।ਕੀਸਕੂਲਦੇਅੰਦਰਸਵੇਰੇਜਦੋਂਅਸੈਂਬਲੀਹੁੰਦੀਹੈ, ਹਰਸਕੂਲਵਿੱਚਹੁੰਦੀਹੈ।ਦੱਸੋਸਾਡੇ 2022 ਦੇਟੀਚੇ (target) ‘ਤੇਅੱਜਕੌਣਬੋਲੇਗਾ, ਹੈਲਥ ‘ਤੇਕੌਣਬੋਲੇਗਾ, ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ‘ਤੇਕੌਣਬੋਲੇਗਾ।ਹਰਦਿਨ 10 ਮਿੰਟਕੋਈਨਾਕੋਈਬੱਚਾਕਿਸੇਨਾਕਿਸੇਇੱਕਸਬਜੈਕਟ ‘ਤੇਬੋਲੇਗਾ।ਹਵਾਵਿੱਚਜ਼ਹਿਰਫੈਲਦੀਜਾਏਗੀ।ਮੇਰੇਕਹਿਣਦਾਮਤਲਬਹੈਕਿਜਦੋਂਤੱਕਅਸੀਂਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂਨੂੰਆਮਲੋਕਾਂਨਾਲਜੋੜਾਂਗੇਨਹੀਂ, ਅਸੀਂਨਤੀਜੇਨੂੰਪ੍ਰਾਪਤਨਹੀਂਕਰਸਕਾਂਗੇ। ਦੂਜਾ, ਕਿਧਰੇਨਾਕਿਧਰੇਅਸੀਂ, ਮੰਨਲਓਤੁਸੀਂ 6 ਟੀਚਾਗਤਬਿੰਦੂ (target point) ਨਿਰਧਾਰਤਕੀਤੇਹਨ।ਇੱਕਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇਇੱਕਚੰਗੀਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਜਾਏਗਾ, ਦੂਜੀਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇਦੂਜਾਚੰਗਾਹੋਏਗਾ।ਇਹ 6-10-15 ਜੋਵੀਚੀਜ਼ਾਂਤੈਅਕੀਤੀਆਂਹਨ, ਕੀ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂਦੇਅੰਦਰ (within 3-4 months) ਕਿਧਰੇਨਾਕਿਧਰੇਮਾਡਲਦੇਰੂਪਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ (develop) ਕਰਸਕਦੇਹਾਂ? ਅਤੇਲੋਕਾਂਨੂੰਫਿਰਲੈਜਾਓ, ਦੇਖੋਭਾਈਆਓ, ਇਹਦੇਖੋ, ਕਿਵੇਂਹੁੰਦਾਹੈ, ਤੁਹਾਡੇਇੱਥੇਹੋਸਕਦਾਹੈ, ਫਿਰਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਲੱਗੇਗਾਕਿਆਪਣੇਹੀਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (District) ਵਿੱਚ ਫਲਾਣੇਪਿੰਡਵਿੱਚਹੋਗਿਆ, ਚਲੋਆਪਣੇਪਿੰਡਵਿੱਚਵੀਕਰਸਕਦੇਹਾਂ।ਇਹਜੇਕਰਅਸੀਂਪਰੰਪਰਾਬਣਾਈਏਤਾਂਮੈਨੂੰਵਿਸ਼ਵਾਸਹੈਕਿਇਹਜੋ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (District) ਅਸੀਂਟਾਰਗੈੱਟਕੀਤੇਹਨ। ਹੁਣਇੱਕਵਿਸ਼ਾਹੈਇਨਫਰਾਸਟਰੱਕਚਰਦਾ।ਇਹਸਹੀਹੈਕਿਮੰਗਰਹਿੰਦੀਹੈਰੋਡਬਣਾਓ, ਰੋਡਬਣਾਓ।ਕਦੇਬਜਟਦੀਘਾਟ (constrain) ਹੋਏਗੀ, ਪਰਜੇਕਰਤੁਸੀਂਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਪਾਓਕਿਭਾਈਰੋਡਬਣਾਓਗੇ, ਪਰਅਸੀਂਉਸ ‘ਤੇਅੱਜਇੱਕਲਾਈਨਿੰਗਕਰਕੇਦੇਦਿੰਦੇਹਾਂਕਿਰੋਡਬਣੇਗੀਤਾਂਅਜਿਹੀਬਣੇਗੀ, ਪਰਰੋਡਉਦੋਂਬਣੇਗੀ, ਜਦੋਂਤੁਸੀਂਰੋਡਦੇਦੋਨੋਂਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇਪੌਦੇਲਗਾਓਗੇਅਤੇਦਰੱਖਤਜਦੋਂ 5 ਫੁੱਟਦਾਹੋਜਾਏਗਾਤੁਹਾਡੀਰੋਡਪੱਕੀਬਣਜਾਏਗੀ।ਤੁਸੀਂਦੇਖੋਉਹਪਿੰਡਵਾਲੇਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਲੈਣਗੇ।ਰੋਡਦੇਨਾਲਉਹਹੁਣਤੋਂਹੀਪੌਦੇਲਗਾਉਣੇਸ਼ੁਰੂਕਰਦੇਣਗੇਅਤੇਬਾਅਦਵਿੱਚਤੁਹਾਨੂੰਰੋਡਦਾਕੰਮਕਰਨਾਹੈਤਾਂਮਨਰੇਗਾਤੋਂਕੰਮਸ਼ੁਰੂਹੋਜਾਏਗਾ, ਕੰਟਰੈਕਟਰਆਜਾਣਗੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਅਕਾਂਖਿਆ (Aspiration) ਅਤੇਸਰਕਾਰਦੀਯੋਜਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂਦਾਮੇਲਬਿੰਦੂਆਂਦੀਸ਼ਮੂਲੀਅਤਹੋਣੀਚਾਹੀਦੀਹੈ।ਜਿੰਨੀਜ਼ਿਆਦਾਸ਼ਮੂਲੀਅਤਵਧਦੀਹੈ, ਓਨੀਸਰਲਤਾਵਧਦੀਹੈ।ਅਤੇਇੱਕਸਮੱਸਿਆਰਹਿੰਦੀਹੈ।ਇੱਕਅੱਧਾਅਫ਼ਸਰਸਾਡਾਬਹੁਤਹੀਰਚਨਾਤਮਕ (creative) ਹੁੰਦਾਹੈ, ਬਹੁਤਹੀਗਤੀਸ਼ੀਲ (dynamic) ਹੁੰਦਾਹੈਅਤੇਹਰਵਾਰਨਵੀਆਂਨਵੀਆਂਚੀਜ਼ਾਂਕਰਦਾਹੈ, ਪਰਉਹਚਾਹੁੰਦਾਹੈਕਿਉਹਚੀਜ਼ਾਂਉਸਦੇਨਾਲਚਲੀਆਂਜਾਣਅਤੇਜ਼ਿਆਦਾਤਰਰਾਜਾਂਵਿੱਚਬਦਕਿਸਮਤੀਨਾਲ।ਇੱਕਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਸਥਿਰਤਾ (stability) ਚਾਹੀਦੀਹੈ, ਉਹਘੱਟਹੁੰਦੀਹੈ, ਕਦੇਇੱਕਸਾਲਵਿੱਚਟਰਾਂਸਫਰਹੋਜਾਂਦੀਹੈ, ਕਦੇਡੇਢਸਾਲਵਿੱਚਟਰਾਂਸਫਰਹੋਜਾਂਦੀਹੈਤਾਂਇਹਇੱਕਚਿੰਤਾਦਾਵਿਸ਼ਾਰਹਿੰਦਾਹੈ।ਖੈਰਜਿਵੇਂਹੀਨਤੀਜੇਮਿਲਣਗੇਤਾਂਉਸਦੇਵੀਕੋਈਨਾਕੋਈਰਸਤੇਲੱਭੇਜਾਣਗੇ, ਪਰਜੇਕਰਅਸੀਂਟੀਮਬਣਾਉਂਦੇ (form) ਹਾਂ।ਸਾਡੀਲੀਡਰਸ਼ਿਪਸਾਡੇਕੋਲਹੋਵੇਜਾਂਨਾਹੋਵੇ, ਜੋਵੀਆਏਗਾ, ਇਹਟੀਮਚੰਗੀਹੋਏਗੀ, ਕੰਮਦੀਵੰਡ (division of work) ਹੋਏਗੀ, ਰੋਡਮੈਪਸਪੱਸ਼ਟ (clear) ਹੋਏਗਾ, ਨਿਗਰਾਨੀ (monitoring) ਦਾਸਿਸਟਮ (system) ਹੋਏਗਾ, ਸਮੇਂ-ਸੀਮਾ (timeframe) ਵਿੱਚਘੱਟਮਿਹਨਤ (workout) ਕੀਤੀਹੋਏਗੀ, ਤੁਸੀਂਆਪਣੇਆਪਨਤੀਜੇਪ੍ਰਾਪਤਕਰਸਕਦੇਹੋਅਤੇਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂਨੂੰਪ੍ਰਾਪਤਕਰਨਦੀਦਿਸ਼ਾਵਿੱਚਮੈਂਸਮਝਦਾਹਾਂਕਿਸਾਨੂੰਲੋਕਾਂਨੂੰਕੋਸ਼ਿਸ਼ਕਰਨੀਚਾਹੀਦੀਹੈ।ਜਿਸਉਮੰਗਅਤੇਉਤਸ਼ਾਹਨਾਲਮੈਂਦੇਖਰਿਹਾਹਾਂਤੁਸੀਂਉਸਨੂੰਬਹੁਤਚੰਗੀਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਸਕਦੇਹੋ।ਤੁਹਾਨੂੰਅੰਦਾਜ਼ਾਨਹੀਂਹੈਜਿਸਸਮਾਜਦੇ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts), ਇੱਕਲੇਅਰਜੋਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਉੱਪਰਬੋਝਬਣਚੁੱਕੀਹੈ, ਇਸਤੋਂਸਿਰਉਠਾਕੇਬਾਹਰਨਿਕਲਜਾਓਗੇ, ਫਿਰਉਹਕਦੇਰੁਕੇਗਾਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂਦੇਖਿਆਹੋਏਗਾਕਿਹਿੰਦੁਸਤਾਨਵਿੱਚਕਈਥਾਵਾਂਅਜਿਹੀਆਂਹਨਜਿੱਥੇਇੱਕਅੱਧਾਕਾਰਨਬਣਗਿਆਅਤੇਬਾਅਦਵਿੱਚਉੱਥੇਅਜਿਹਾਮੋੜਆਗਿਆਕਿਪੂਰਾਇਲਾਕਾਵਿਕਸਤ (develop) ਹੋਗਿਆ।ਦੇਖਿਆਹੋਏਗਾਤੁਸੀਂ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨਵਿੱਚਤੁਹਾਨੂੰਅਜਿਹੀਆਂ 50-100 ਥਾਵਾਂਮਿਲਜਾਣਗੀਆਂਕਿਅਚਾਨਕਵਿਕਸਤ (develop) ਹੋਗਈਆਂ।ਤੁਸੀਂਇੱਕਵਾਰਕਿਧਰੇਇਸਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਵਿਕਾਸਕਰੋਗੇ (breakthrough) ਤੁਸੀਂਦੇਖਣਾਚੀਜ਼ਾਂਉੱਭਰਨੀਆਂਸ਼ੁਰੂਹੋਜਾਣਗੀਆਂ, ਇੱਕਵਾਰ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਜੇਕਰ 10-10 ਕਦਮਵੀਅੱਗੇਵਧਜਾਣ, ਤੁਸੀਂਕਲਪਨਾਕਰਸਕਦੇਹੋਕਿਦੇਸ਼ਦੇਸਾਰੇਹਿਸਾਬਕਿਤਾਬਕਿੰਨੇਬਦਲਜਾਣਗੇ।ਫਿਰਸਰਕਾਰਾਂਨੂੰਵੀਲੱਗੇਗਾਕਿਬਜਟਦੇਣਾਹੈਤਾਂਇਥੇਦਿਓ, ਤਰਜੀਹ (priority) ਇਥੇਦਿਓ। ਕਦੇਕਦੇ, ਮਨੁੱਖਦਾਸੁਭਾਅਹੈਕਿਅਸੀਂਟਰੇਨਵਿੱਚਜਾਈਏ, ਬੁਕਿੰਗਹੋਵੇ, ਪਰਮਨਕਰਦਾਹੈਕਿਖਿੜਕੀਵਾਲੀਸੀਟਮਿਲੇਤਾਂਚੰਗਾਹੈ।ਹਵਾਈਜਹਾਜ਼ਹੈਤਾਂਪੈਰਫੈਲਾਉਣਦੀਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂਤਾਂਮਨਕਰਦਾਹੈਹੈਲਥ (health) ਸੀਟਮਿਲੇਤਾਂਚੰਗਾਹੋਏਗਾ, ਪੈਰਜ਼ਰਾਫੈਲਾਸਕਾਂਗੇ।ਮਨੁੱਖਦਾਸੁਭਾਅਹੁੰਦਾਹੈਅਤੇਉਹਬੁਰਾਹੈ, ਅਜਿਹਾਮੈਂਨਹੀਂਮੰਨਦਾ।ਜਦੋਂਤੁਹਾਡੀਵੀਪੋਸਟਿੰਗਹੁੰਦੀਹੋਏਗੀਤਾਂਹਰਰਾਜਵਿੱਚ 3-4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਬਹੁਤਚੰਗੇਹੋਣਗੇ, 3-4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਬਹੁਤਬੁਰੇਹੋਣਗੇਅਤੇਜਿਸਦਿਨਪੋਸਟਿੰਗਹੋਏਗੀਤਾਂਤੁਹਾਡੇਹੀਦੋਸਤਕਹਿਣਗੇ, ਅਰੇਯਾਰਮਰਗਿਆ।ਚਲਯਾਰਚਿੰਤਾਨਾਕਰਕੋਈਗੱਲਨਹੀਂ 6-8 ਮਹੀਨੇਕੱਢਲੈਣਾ।ਮਤਲਬਉੱਥੋਂਹੀਸ਼ੁਰੂਹੋਜਾਂਦਾਹੈ।ਮੈਂਇਹਸੋਚਦਾਹਾਂਕਿਜੋਵਿਕਸਤਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (developed Districts) ਹੁੰਦੇਹਨਕੁੱਲਮਿਲਾਕੇ (by and large) ਚਲਾਦੇਣਗੇਗੱਡੀਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ।ਉੱਥੇਜਾਕੇਇਹਨੌਜਵਾਨਅਫ਼ਸਰਕਦੇਵੀਆਪਣੀਜ਼ਿੰਦਗੀਨੂੰਤਰਾਸ਼ਨਹੀਂਸਕਦਾ।ਫਿਰਉਹਇੱਕਸਾਂਚੇਵਿੱਚਢਲਜਾਂਦਾਹੈਅਤੇਫਿਰਅੱਗੇਉਸਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਉਸਦਾਗੁਜ਼ਾਰਾਹੁੰਦਾਜਾਂਦਾਹੈ, ਪਰਮੁਸ਼ਕਲਖੇਤਰ (difficult terrain) ਵਿੱਚਜੋਪਹੁੰਚਦਾਹੈਜੋਜਦੋਜਹਿਦਕਰਦਾਹੈ, ਉਸਦਾਜੋਵਿਕਾਸ (development) ਹੁੰਦਾਹੈ, ਮੈਂਸਮਝਦਾਹਾਂਸ਼ਾਇਦਕੁਝਸਾਲਲਈਆਪਣੇਸਾਥੀਆਂਦੀਆਂਨਜ਼ਰਾਂਵਿੱਚਬੁਰੀਪੋਸਟਿੰਗਹੋਵੇ, ਗਿਰਾਵਟ (degradation) ਲੱਗਦੀਹੋਏਗੀ, ਪਰਜਦੋਂਜ਼ਿੰਦਗੀਦਾਹਿਸਾਬਲਗਾਏਗਾਤਾਂਉਸਨੂੰਲੱਗੇਗਾਕਿਮੇਰੀਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚਇਹਜੋਮੁਸ਼ਕਲਸਮਾਂ (difficult time) ਸੀ, ਉਸਨੇਮੈਨੂੰਤਰਾਸ਼ਿਆ, ਉਸੇਨੇਮੈਨੂੰਬਣਾਇਆ, ਜਿਸਨੇਮੈਨੂੰਜ਼ਿੰਦਗੀਜਿਊਣਦੀਤਾਕਤਦਿੱਤੀ।ਤੁਸੀਂਦੇਖਲਓਜਿੰਨੇਵੀਵੱਡੇਅਫ਼ਸਰਹੋਣਗੇ, ਕਦੇਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲਗੱਲਕਰੋਗੇਤਾਂਤੁਹਾਨੂੰਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂਪਤਾਲੱਗੇਗਾਕਿਠੀਕਹੈਤੁਸੀਂਮਿਹਨਤਕੀਤੀ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਪਾਸ (exam pass) ਕਰਲਈ, ਮਸੂਰੀਹੋਆਏ, ਟਰੇਨਿੰਗਹੋਗਈ, ਕੰਮਵਿੱਚਲੱਗਗਏ, ਪਰਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚਤੁਸੀਂਜੋਇੱਥੋਂਤੱਕਪਹੁੰਚੇ, ਉਸਲਗਨਨਾਲਕੰਮਕਰਰਹੇਹੋ, ਕਾਰਨਦੇਖੋ, ਉਹਦੱਸੇਗਾਕਿਮੈਂਨਵਾਂਨਵਾਂਡਿਪਟੀਡਾਇਰੈਕਟਰਸੀਤਾਂਉਹਕਿੱਥੇਗਿਆਸੀ।ਉੱਥੇਮੈਂਰਹਿਕੇਅਜਿਹਾਹੋਗਿਆ, ਉਸਨੇਮੇਰੀਜ਼ਿੰਦਗੀਬਦਲਦਿੱਤੀ।ਜਿੰਨੇਵੀਵੱਡੇਲੋਕਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂਗੱਲਾਂਅਕਸਰਦੇਖੀਆਂਜਾਂਦੀਆਂਹਨ।ਅਤੇਉਹਲੋਕਜੋਜੀਵਨਦੇਸ਼ੁਰੂਆਤੀਕਾਲਵਿੱਚਇੱਕਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਸੁਨਹਿਰੀਚਮਚ (golden spoon) ਲੈਕੇਪੈਦਾਹੁੰਦੇਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਪੋਸਟਿੰਗਚੰਗੀਮਿਲਜਾਂਦੀਹੈ, ਬੰਗਲਾ (bungalow) ਵੀਬਹੁਤਵਧੀਆਹੁੰਦਾਹੈ, ਦੋਏਕੜਦੀਭੂਮੀਵਾਲਾਬੰਗਲਾ (bungalow) ਹੁੰਦਾਹੈ।ਉਸਤੋਂਬਾਅਦਵਿੱਚਕਠਿਨਾਈਆਂਝੱਲਣੀਆਂਮੁਸ਼ਕਲਹੋਜਾਂਦੀਆਂਹਨ।ਫਿਰਉਹਅਰਾਮਨਾਲ (easy going) ਘੁੰਮਦਾਰਹਿੰਦਾਹੈ, ਆਪਣੇਆਪਦਾਗੁਜ਼ਾਰਕਰਲੈਂਦਾਹੈ। ਮੈਂਸਮਝਦਾਹਾਂਕਿਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਜ਼ਿੰਮੇ 115 ਕਠਨਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਹਨ, ਮੈਂਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਕਿਸਮਤਵਾਲਾਮੰਨਦਾਹਾਂਕਿਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਜੀਵਨਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਪਾਉਣਦਾਅਵਸਰਮਿਲਿਆ।ਜਿੱਥੇਚੰਗਾਹੈ, ਉੱਥੇਜ਼ਿਆਦਾਚੰਗਾਕੋਈਨੋਟਿਸਨਹੀਂਕਰਦਾਹੈ।ਚੰਗਾਹੈ, ਉੱਥੇਜ਼ਿਆਦਾਚੰਗਾਤੁਹਾਨੂੰਵੀਰਾਤਨੂੰਚੈਨਦੀਨੀਂਦਨਹੀਂਦਿੰਦਾਹੈ।ਅਰੇਯਾਰਚਲਦਾਸੀ, ਉਹਤਾਂਪਹਿਲਾਂਵੀਸੀ, ਪਰਜਿੱਥੇਕੁਝਨਹੀਂਹੈ, ਉੱਥੇਰੇਗਿਸਤਾਨਵਿੱਚਜੇਕਰਇੱਕਪੌਦਾਵੀਕੋਈਉਗਾਦਿੰਦਾਹੈਤਾਂਉਸਨੂੰਜ਼ਿੰਦਗੀਦਾਇੱਕਸੰਤੋਸ਼ਮਿਲਦਾਹੈ।ਤੁਸੀਂਉਹਲੋਕਹੋਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਉਹਚੁਣੌਤੀਆਂਮਿਲੀਆਂਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲਤਾਕਤਪਈਹੈ, ਜਿਸਤਾਕਤਨਾਲਤੁਸੀਂਇੱਕਨਵੀਂਸਥਿਤੀਨੂੰਪ੍ਰਾਪਤਕਰਸਕਦੇਹੋ।ਅਤੇਤੁਸੀਂਖੁਦਆਪਣਾਮੁਲਾਂਕਣ (evaluation) ਕਰਸਕਦੇਹੋ।ਮੈਂਇੱਥੋਂਸ਼ੁਰੂਕੀਤਾਸੀ, ਮੈਂਇੱਥੇਪਹੁੰਚਗਿਆ।ਚੁਣੌਤੀਆਂਦੀਆਪਣੀਇੱਕਤਾਕਤਹੁੰਦੀਹੈਅਤੇਮੈਂਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂਨੂੰਕਦੇਕਿਸਮਤਵਾਲਾਨਹੀਂਮੰਨਦਾਹਾਂਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਜੀਵਨਵਿੱਚਕਦੇਚੁਣੌਤੀਆਂਨਾਆਈਆਂਹੋਣ।ਜ਼ਿੰਦਗੀਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਬਣਦੀਹੈਜੋਚੁਣੌਤੀਆਂਨਾਲਲੋਹਾਲੈਣਦੀਤਾਕਤਰੱਖਦੇਹਨ।ਵਿਅਕਤੀਦੇਜੀਵਨਵਿੱਚਵੀਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚ ਕਸੌਟੀਆਂਵਿੱਚੋਂਗੁਜ਼ਰਦੇਰਹਿਣਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀਨੂੰਸੰਵਾਰਨਲਈਬਹੁਤਕੰਮਆਉਂਦਾਹੈਅਤੇਮੈਨੂੰਵਿਸ਼ਵਾਸਹੈਕਿਤੁਸੀਂਖੁਦਵਿੱਚਹੋਕੇਜਿਸਪ੍ਰਕਾਰਨਾਲਮਨੋਵੇਗਨਾਲ, ਮੈਂਅਨੁਭਵਕਰਸਕਦਾਹਾਂਕਿਇੱਕਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ (positivity) ਨੂੰਮੈਂਇਸਕਮਰੇਵਿੱਚਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਰਦੇਹੀਮਹਿਸੂਸ (feel) ਕਰਰਿਹਾਹਾਂ।ਮੈਂਸਮਝਦਾਹਾਂਕਿਇਹਆਪਣੇਆਪਵਿੱਚਬਹੁਤਵੱਡੀਤਾਕਤਹੈ।ਅਤੇਉਸਤਾਕਤਦੇਭਰੋਸੇਅਸੀਂਅੱਗੇਵਧਣਾਚਾਹੁੰਦੇਹਾਂ। ਅੱਜਅਸੀਂਜਨਵਰੀਵਿੱਚਗੱਲਕਰਰਹੇਹਾਂ।ਬਾਬਾਸਾਹਬਅੰਬੇਡਕਰਦੇਇਸਭਵਨਵਿੱਚਚਰਚਾਕਰਰਹੇਹਾਂ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲਬਾਬਾਸਾਹਬਅੰਬੇਡਕਰਦੇਜਨਮਦਿਨਦਾਪਰਵਹੁੰਦਾਹੈ।ਕੀਅਸੀਂਇੱਕਟਾਇਮਟੇਬਲ 14 ਅਪ੍ਰੈਲਤੱਕਦਾਬਣਾਸਕਦੇਹਾਂ? 14 ਅਪ੍ਰੈਲਤੱਕਦੀ 3 ਮਹੀਨੇਦੀਨਿਗਰਾਨੀ (monitoring) ਅਤੇਅਸੀਂਦੇਖੀਏਕਿ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (Districts) ਵਿੱਚਕੌਣਕਿੱਥੇਪਹੁੰਚਿਆਹੈਅਤੇਮੇਰਾਮਨਕਰਦਾਹੈਕਿਉਸਨਤੀਜੇ (result) ਦੇਅਧਾਰ ‘ਤੇਮੈਂਜੋ 115 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂਇੱਕਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (District) ਵਿੱਚਜਾਕੇ, ਜੋਚੰਗਾਕਰਗਿਆਹੈ, ਚੰਗਾਹੈਅਤੇਕੁਝਚੰਗਾਕਰਗਿਆਹੈ, ਉਹਨਹੀਂ, ਤਾਂਮੈਂਚਾਹਾਂਗਾਕਿਅਪ੍ਰੈਲਮਹੀਨੇਵਿੱਚਉਸਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (District) ਵਿੱਚਜਾਕੇਉਸੀਟੀਮਨਾਲਕੁਝਘੰਟੇਬਿਤਾਵਾਂ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂਹਾਸਲ (achieve) ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰਮੈਂਖੁਦਸਮਝਾਂਗਾ।ਮੈਂਖੁਦਇਸਨੂੰਸਿੱਖਣਦੀਕੋਸ਼ਿਸ਼ਕਰਾਂਗਾਅਤੇਮੈਂਚਾਹਾਂਗਾਕਿਅਸੀਂਇੱਕ 3 ਮਹੀਨੇਦਾਜਿਸਵਿੱਚਵਿਵਸਥਾਵਾਂਤਾਂਹਨਹੀ, ਅਜਿਹਾਨਹੀਂਹੈਕਿਅਸੀਂਕੋਈਨਵੀਂਚੀਜ਼ਲਿਆਰਹੇਹਾਂ।ਇਸਨੂੰਇੱਕਨਵੀਂਤਾਕਤਦੇਣੀਹੈ, ਨਵੀਂਊਰਜਾਦੇਣੀਹੈ, ਜਨਭਾਗੀਦਾਰੀਲਿਆਉਣੀਹੈ, ਨਵੇਂਪ੍ਰਯੋਗਾਂਨੂੰਕਰਨਾਹੈਅਤੇਮੈਂਚਾਹਾਂਗਾਕਿਉਸਦੇਬਾਅਦਇਸਨੂੰਮੈਂਇੱਕਰੁਟੀਨ (routine) ਆਪਣੀਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀਦਾਹਿੱਸਾਵੀਬਣਾਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰਵਿਸ਼ਵਾਸਹੈਕਿਦੇਸ਼ਅੱਗੇਵਧੇ, ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਗਤੀਕਰੇ, ਦੇਸ਼ਬਦਲੇ, ਦੇਸ਼ਦੇਆਮਨਾਗਰਿਕਦੀਜ਼ਿੰਦਗੀਬਦਲੇ, ਪਰਉਸਦੀਸ਼ੁਰੂਆਤਕਿਧਰੇਨਾਕਿਧਰੇਛੋਟੀਇਕਾਈਦੇਪਰਿਵਰਤਨਨਾਲਹੁੰਦੀਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂਦਾਸਮੂਹਿਕਪ੍ਰਭਾਵ (cumulative effect) ਹੁੰਦਾਹੈਜੋਦੇਸ਼ਬਦਲਦਾਹੋਇਆਦਿਖਦਾਹੈ।ਇਹਸਾਡੇਦੇਸ਼ਦੇਉਹਉਤਪ੍ਰੇਰਕਏਜੰਟ (catalyst agent) ਦੇਰੂਪਵਿੱਚਇਸਨੂੰਲੀਡ (lead) ਕਰਦੇਹਨ।ਮੈਨੂੰਵਿਸ਼ਵਾਸਹੈਕਿਇਹਵਿਗਿਆਨ, ਇਹਤਾਕਤ, ਇਹਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਨਵੀਂਸਿੱਧੀਨੂੰਪ੍ਰਾਪਤਕਰਨਲਈਅਤੇ 2022, ਭਾਰਤਦੀਅਜ਼ਾਦੀਦੇ 75 ਸਾਲ, ਦੇਸ਼ਨੂੰਨਵੀਆਂਉੱਚਾਈਆਂ ‘ਤੇਲੈਜਾਣਦਾਸੰਕਲਪ, ਦੇਸ਼ਲਈਕੁਝਕਰਗੁਜ਼ਰਨਦਾਸੰਕਲਪ, ਇਸਨੂੰਲੈਕੇਚਲੀਏ।ਅਸੀਂਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀਦੁਨੀਆ (bureaucratic world) ਵਿੱਚਵੱਡੇਅਫ਼ਸਰਾਂਦੀਆਂਕਥਾਵਾਂਸੁਣਦੇਰਹਿੰਦੇਹਾਂਕਿਸਰਦਾਰਵੱਲਭਭਾਈਪਟੇਲਦੇਨਾਲਫਲਾਣੇਅਫ਼ਸਰਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਜ਼ਮਾਨੇਵਿੱਚਇਹਇਹਹੋਇਆ, ਦੇਸ਼ਨੂੰਇਹਮਿਲਿਆ।ਪੰਡਤਨਹਿਰੂਦੇਜ਼ਮਾਨੇਵਿੱਚਇਹਅਫ਼ਸਰਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਇਹਕੰਮਕੀਤਾ, ਇਹਮਿਲਿਆ, ਫਲਾਣੇਸਮੇਂਇਹਅਫ਼ਸਰਸਨ, ਇਹਕੰਮਕਰਕੇਗਏ।ਵੱਡੇਵੱਡੇਅਫ਼ਸਰਾਂਦੀਚਰਚਾਅਕਸਰਅਸੀਂਸੁਣਦੇਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂਅਸੀਂਪ੍ਰੇਰਨਾ (inspiration) ਲੈਂਦੇਹਾਂਕਿਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਨਵੇਂਨਿਯਮਕਿਵੇਂਦੇਸ਼ਨੂੰਦਿੱਤੇ, ਨਵੀਂਦਿਸ਼ਾਕਿਵੇਂਦਿੱਤੀ, ਕਿਵੇਂਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਯੋਗਦਾਨ (contribute) ਪਾਇਆ, ਕੋਈਨਾਕੋਈਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾਯੋਗਦਾਨਅੱਜਵੀਇਤਿਹਾਸਦੇਗਵਾਹਦੇਰੂਪਵਿੱਚਸਾਡੇਸਾਹਮਣੇਹੈ, ਪਰਬਹੁਤਘੱਟਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ (District level) ਦੀਆਂਗੱਲਾਂਹਨਜੋਉਜਾਗਰਹੁੰਦੀਆਂਹਨ।ਉੱਥੇਵੀਤਾਂਕਈਅਫ਼ਸਰਹਨ, ਉਸਨੇਆਪਣੀਜਵਾਨੀਖਪਾਈਹੈ, ਜਿਸਨੇਤਬਦੀਲੀਲਿਆਂਦੀਹੈਅਤੇਇਹਬੁਨਿਆਦੀਤਬਦੀਲੀਹੈ, ਉਹੀਤਾਂਦੁਨੀਆਬਦਲਦਾਹੈ।ਮੈਂਚਾਹੁੰਦਾਹਾਂਕਿਅਸੀਂ 70 ਸਾਲਤੱਕਵੱਡੇਵੱਡੇਅਫ਼ਸਰਾਂਦੇ, ਵੱਡੇਵੱਡੇਯੋਗਦਾਨਦੀਆਂਬਹੁਤਗੱਲਾਂਸੁਣੀਆਂਹਨ, ਬਹੁਤਪ੍ਰੇਰਨਾਲਈਹੈ, ਅੱਗੇਵੀਮਿਲਦੀਰਹੇਗੀ, ਜ਼ਰੂਰੀਵੀਹੈ, ਪਰਸਮੇਂਦੀਮੰਗਹੈਕਿਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (District) ਤੋਂਅਵਾਜ਼ਉੱਠੇ, ਸਫ਼ਲਤਾਕਹਾਣੀ (success story) ਉੱਥੋਂਨਿਕਲੇ, ਅਫ਼ਸਰਾਂਦੀਆਂਕਥਾਵਾਂਸੁਣਨਨੂੰਮਿਲਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਜੀਵਨਦੀਆਂਗੱਲਾਂਸੁਣਨਨੂੰਮਿਲਣ। ਮੈਂਸੋਸ਼ਲਮੀਡੀਆ ‘ਤੇਕਾਫੀਸਰਗਰਮ (active) ਰਿਹਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤਵਿੱਚ, ਹੁਣਤਾਂਸਮਾਂਮਿਲਦਾਨਹੀਂਮੈਨੂੰ, ਪਰਜਿਸਸਮੇਂਵਿੱਚਇਹਦੁਨੀਆਚੱਲੀਮੈਂਕਾਫ਼ੀਸ਼ਾਮਲ (involve) ਸੀ।ਮੈਂਅਜੇਦੋਦਿਨਪਹਿਲਾਂਐਂਵੇਹੀਸਰਫਿੰਗ (surfing) ਕਰਰਿਹਾਸੀ।ਮੈਂਇੱਕਮਹਿਲਾ (lady) ਅਫ਼ਸਰਦਾਟਵੀਟਦੇਖਿਆ, ਆਈਏਐੱਸਅਫ਼ਸਰਦਾ, ਬਹੁਤਦਿਲਚਸਪ (interesting) ਸੀ।ਹੁਣਤਾਂਉਹਸੀਨੀਅਰਅਫ਼ਸਰਹੋਗਈਹੈ, ਉਸਦੀਫੋਟੋਵੀਹੈ, ਮੈਂਨਾਂਭੁੱਲਗਿਆਉਸਦਾ।ਉਸਨੇਲਿਖਿਆਕਿਮੇਰੀਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚਇੱਕਵੱਡੀਸੰਤੁਸ਼ਟੀਦਾਪਲਹੈ।ਕਿਉਂ?ਉਸਨੇਲਿਖਿਆਹੈਕਿਮੈਂਜੂਨੀਅਰਅਫ਼ਸਰਸੀ, ਇੱਕਵਾਰਕਾਰਤੋਂਜਾਰਹੀਸੀਤਾਂਇੱਕਸਕੂਲਦੇਬਾਹਰਇੱਕਬੱਚਾਭੇਡਾਂਬੱਕਰੀਆਂਚਾਰਰਿਹਾਸੀ।ਤਾਂਮੈਂਗੱਡੀਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ, ਸਕੂਲਦੇਟੀਚਰਨੂੰਬੁਲਾਇਆਅਤੇਕਿਹਾਕਿਇਸਬੱਚੇਨੂੰਅਡਮਿਸ਼ਨਦੇਦੋਸਕੂਲਵਿੱਚਅਤੇਉਸਬੱਚੇਨੂੰਵੀਮੈਂਸਮਝਾਇਆ, ਡਾਂਟਿਆ, ਜੋਵੀਕੀਤਾਉਹਬੱਚਾਸਕੂਲਗਿਆ।ਪੂਰੇ 27 ਸਾਲਦੇਬਾਅਦਅੱਜਮੇਰੇਦੌਰੇਦੇਦਰਮਿਆਨਇੱਕਹੈੱਡਕਾਂਸਟੇਬਲ (head constable) ਨੇਮੈਨੂੰਸਲੂਟ (salute) ਕੀਤਾਅਤੇਬਾਅਦਵਿੱਚਦੱਸਿਆਕਿਮੈਡਮਪਛਾਣਿਆ, ਮੈਂਉਹੀਹਾਂਜੋਭੇਡਾਂਬੱਕਰੀਆਂਚਰਾਉਂਦਾਸੀਅਤੇਤੁਸੀਂਮੈਨੂੰਸਕੂਲਪਹੁੰਚਾਇਆਸੀ, ਮੈਂਅੱਜਇੱਥੇਪਹੁੰਚਗਿਆਤੁਹਾਡੇਕਾਰਨ।ਉਸਅਫ਼ਸਰਨੇਟਵੀਟਵਿੱਚਲਿਖਿਆਹੈਕਿਇੱਕਛੋਟੀਜਿਹੀਚੀਜ਼ਕਿੰਨਾਵੱਡਾਪਰਿਵਰਤਨਕਰਦੀਹੈ।ਸਾਡੇਲੋਕਾਂਦੀਜ਼ਿੰਦਗੀਵਿੱਚਅਵਸਰਮਿਲੇਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਰਾਂਨੂੰਅਸੀਂਫੜੀਏ।ਇਹਦੇਸ਼ਸਾਡੇਤੋਂਬਹੁਤਉਮੀਦਾਂਕਰਰਿਹਾਹੈ।ਇਹਦੇਸ਼ਕੁਝਵੀਬੁਰਾਹੋਜਾਏਤਾਂਅੱਜਵੀਕਹਿੰਦਾਹੈਕਿਸ਼ਾਇਦਈਸ਼ਵਰਦੀਇਹੀਮਰਜ਼ੀਸੀ।ਅਜਿਹਾਸੁਭਾਗਦੁਨੀਆਵਿੱਚਕਿਸੇਵੀਸਰਕਾਰਨੂੰਉੱਥੋਂਦੀਜਨਤਾਤੋਂਨਹੀਂਮਿਲਦਾਹੋਏਗਾਜੋਸਾਨੂੰਲੋਕਾਂਨੂੰਮਿਲਦਾਹੈਕਿਅੱਜਵੀਉਹਆਪਣੇਨਸੀਬਨੂੰਦੋਸ਼ਦਿੰਦਾਹੈ, ਈਸ਼ਵਰਨੂੰਦੋਸ਼ਦਿੰਦਾਹੈ, ਸਾਡੀਤਰਫ਼ਕਦੇਉਂਗਲੀਨਹੀਂਚੁੱਕਦਾਹੈ।ਇਸਤੋਂਵੱਡਾਜਨਸਮਰਥਨਕੀਹੋਸਕਦਾਹੈ, ਇਸਤੋਂਵੱਡਾਜਨਸਹਿਯੋਗਕੀਹੋਸਕਦਾਹੈ, ਇਸਤੋਂਵੱਡੀਜਨਆਸਥਾਕੀਹੋਸਕਦੀਹੈ? ਜੇਕਰਇਸਨੂੰਅਸੀਂਨਾਪਛਾਣਸਕੇ, ਇਸਨੂੰਅਸੀਂਨਾਭੁਨਾਸਕੇਅਤੇਨਾਅਸੀਂਆਪਣੀਜ਼ਿੰਦਗੀਉਸਲਈਖਪਾਸਕੇਤਾਂਸ਼ਾਇਦਜ਼ਿੰਦਗੀਦਾਇੱਕਉਹਦੌਰਆਏਗਾਜਦੋਂਅਸੀਂਆਪਣੇਆਪਨੂੰਜਵਾਬਨਹੀਂਦੇਸਕਾਂਗੇਅਤੇਇਸਲਈਦੋਸਤੋ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (Districts) ਦੇਸ਼ਦਾਭਾਗਬਦਲਣਦੀਧੁਰੀਬਣਸਕਦੇਹਨ।ਨਵੇਂਭਾਰਤਦੇਸੁਪਨਿਆਂਦੀਇੱਕਮਜ਼ਬੂਤਨੀਂਹਉੱਥੋਂਖੜ੍ਹੀ ਹੋਸਕਦੀਹੈਅਤੇਉਹਕੰਮਤੁਹਾਡੇਸਾਰੇਸਾਥੀਆਂਦੇਕੋਲਹੈ।ਮੇਰੀਆਂਤੁਹਾਨੂੰਬਹੁਤ-ਬਹੁਤਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂਹਨ।ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤਧੰਨਵਾਦ।