ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕੌਂਸਲ ਆਵ੍ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਮੂਲ-ਪਾਠ

ਅੱਜ ਜਿਹੜੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। Press Council, 50 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੇਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ Press Council ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੜ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ 50 ਸਾਲ ਮਨਾਉਣ ਬਾਰੇ। ਉਂਝ ਤਾਂ 1916 ‘ਚ ਸ਼ਾਇਦ, ਸਵੀਡਨ ‘ਚ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਤਦ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸੀ Court of Honor for the Press ਅਤੇ ਬਾਅਦ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬਦਲਦੇ-ਬਦਲਦੇ Press Council ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਉਸ ਨੂੰ Press Council ਇਸ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ, ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਔਕੜਾਂ ਆਉਣ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣਾ, ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਨੀਅਰ ਜੋ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੋਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ Report File ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਮੀਂ ਘਰ ਪਰਤਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਵੀ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਅੱਜ Report File ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਛਪ ਕੇ ਆਵੇਗੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ desk ਦੇ ਜੋ chief ਹੋਣਗੇ, ਉਸ ਨਾਲ contact ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ Editor ਨੂੰ contact ਕਰਨਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਈ ਮੈਂ ਲਿਖ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਲਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਧੀਆ ਰਹੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦਾ telephone communication ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਦੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਪੇਜ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਾ ਕੇ, ਬਈ ਕੁਝ ਵੇਖੋ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ। ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਵੇਰੇ ਛਪਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦਬਾਅ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ Report ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਜਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਲਿਖ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੀ-ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਣਗੇ, ਮੇਰਾ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਸੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਆਪਣੀ ਇਹ headline ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਂ, ਉਚਿਤ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸਾਂ। ਅੱਜ ਜੋ ਲੋਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਦੌੜਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ, ਉਦਯੋਗ-ਘਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਈ ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ; ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜੋ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਛਪਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ Online media ਚਲਾਉਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ Institutions, ਕਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਮਦਦ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਕਰੀਏ? Senior ਲੋਕ ਬੈਠ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਯੋਗ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਕੇਨਿਜ਼ਮ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬੇਰੋਕ ਲੇਖਣੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਤਾਂ ਤਬਾਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਉਸ principle ਨੂੰ ਫੜਨਾ, ਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੇਰੋਕ ਹਾਲਤ, ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਈਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਘੱਟ ਖਾਓ, ਜਾਂ ਇਹ ਨਾ ਖਾਓ। ਕੋਈ ਮਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਵਾਲਾ ਆਖੇਗਾ ਤਾਂ ਸਹੀ? ਕਿ ਬਈ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੁੰਦਾ ਏਂ, ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੈਂ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੰਭਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟੰਗ ਨਹੀਂ ਅੜਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਹਿ ਕੇ ਇਸੇ Council ਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ, senior ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਕੋਈ ਬਾਹਰ ਵਾਲਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ report ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਪਰ ਅਸੀਂ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੈ-ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੈ, ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ‘ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸਾਂ, ਮੇਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ, ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸਾਂ, ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਕੰਧਾਰ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ hijack ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ electronic media ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ‘ਚ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਦਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ; ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਲੋਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਵਾ ਦੇਵੋ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਗੁੱਸਾ ਵਧਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਹੈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਹਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੋ ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਪਰ ਇਹ ਘਟਨਾ ਚਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ media ਦੇ ਸਾਰੇ leader ਲੋਕ ਬੈਠੇ ਸਨ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ ਬੈਠੇ ਸਨ। In house ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ Press Council ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਪੁੱਟ ਲਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਚੇਤੇ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ-ਅਜਿਹੀ reporting ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦ media ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਵਾਲ ਨੋਚੇ ਸਨ । ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ, ਕਿਵੇਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਵਹਿ ਗਏ? ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਕੁਝ norms ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਰੁਣ ਜੀ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ norms ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਉਹ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਮੌਕਾ ਆਇਆ ਸੀ, 26/11 ਦਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਦਾ reference ਵੀ ਆਇਆ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਦਾ। ਪਰ ਇੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ views ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਸ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਪਰ ਗੱਲ ਅਧਵਾਟੇ ਹੀ ਛੁਟ ਗਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ leadership, press world ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਗ਼ਲਤੀ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗ਼ਲਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗ਼ਲਤ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ media ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ mature ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੈਠ ਕੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈਏ, ਘਾਟਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈਏ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤਵਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਈਏ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਜਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਯਤਨ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ Emergency ਆਈ, Press Council ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਇਹ ਬੰਦ ਰਹੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (1978) seventy-eight ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੋਰਾਰਜੀ ਭਾਈ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਆਈ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ media ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਉਦਾਰਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ seventy-eight ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ Press Council ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, Press ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੀ-ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਇੱਕ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ daily ਸਾਡਾ ਜੋ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਅਸੀਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੀਏ, ਪਰ ਕੀ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ? ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਜੇ 30 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਕਿਵੇਂ ਚਲੇਗਾ? ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵੀ, Press Council ਦੇ senior ਲੋਕ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੀਏ ਅਸੀਂ ਲੋਕ? ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕੁਝ ਲੱਭਣਾ; ਇਸ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜੋ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਕੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਕੁਝ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ communication gap ਨੂੰ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਾਰ, ਮੇਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਗਤ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਦਾ, ਬਈ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲ ਰਿਹਾ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ 10%ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, 90 ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਿਤੋਂ ਪੁੱਜ ਜਾਵੇਗਾ, ਲੈ ਆਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਤਾ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਛਾ ਇਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਅਦ ‘ਚ ਪੁੱਜ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ 10%ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ selective leakage ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਦੇਵੋ, ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵੀ ਬੁਰਾਈਆਂ। ਜਾਂ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ non-serious attitude, ਇਹ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। Press Council ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਜੇ ਕੁਝ ਚਰਚਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਸਰਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ, ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਵੀ ਤਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਈ, ਤੁਸੀਂ ਅਸੀਂ media ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਦੇ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਸੁਣੇ। ਇਹ two-way channel ਜੇ ਸਾਡਾ ਸਜੀਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਦਲਾਅ ਦੀਆਂ ਜੋ ਆਸਾਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਆਸਾਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲਾਭ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਲਾਭ ਕਿਸੇ party in power ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ person in power ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਵੀ benefit ਹੈ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਜਲ ਭਵਿੱਖ ਲਈ, ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਅਜਿਹੇ institutions, ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ Press ਦੇ media ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਕਤਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਈਆਂ, ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਕਤਲ ਦਰਦਨਾਕ ਹੈ, ਪਰ media ਵਾਲੇ ਦਾ ਕਤਲ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਉਹ ਜ਼ਰਾ ਅਤਿ-ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ meeting ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਦ ਮੈਂ ਅਨੁਰੋਧ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹਾਮੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਵਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ priority ਦੀ list ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇੱਕ-ਅੱਧ ਵਾਰ ਕੋਈ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕਿਸੇ media ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, negative ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਮੰਨ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਗੇ ਪਰ ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਲਵੇ ਕੋਈ; ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਰੂਰ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ। ਹੁਣ ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ priorities ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ travel ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। Coordinated effort ਜਿੰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਲਈ ਦੌੜਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ, ਚਲੋ ਹੈ ਖ਼ਬਰ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਤਦ ਸ਼ਾਇਦ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ‘ਚ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮਾਜ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹਿੱਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ media ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੀ ਗੱਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨੇਪਾਲ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਜ ਸਾਡੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਰਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣੀਏ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੀਏ, ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਇਸ ਭੂ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਮਾਹੌਲ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਕੁਝ verify ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ verify ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ-ਕਦਾਈਂ, ਹਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ contact ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਬਈ ਜ਼ਰਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਜ਼ਰਾ ਦੱਸਣਾ, ਤਦ ਕਹੇਗਾ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਇੱਕ-ਅੱਧ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਦੋ-ਤਿੰਨ source ਹਨ, ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡਾ co-ordination ਜਿੰਨਾ ਵਧੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਜੋੜ ਕੇ ਚੱਲਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਅਕਸ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਮਾਜ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ healthy competition ਨੂੰ catalystic agent ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ media ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, India Today ਨੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਉਹ rating ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਸੂਬਾ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਕੀ perform ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੂਬਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ benchmark ਬਣਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਈ ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ; ਅਸੀਂ ਕਰੀਏ। ਇੱਕ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ contribution ਰਹੀ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ healthy competition ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀ media ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ award ਦੇਣਾ; ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ; ਸਫ਼ਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ jury ਬਣਾ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ; ਇਹ media ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਜੋ ਮਾਹੌਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ competitive nature create ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। Healthy Competition ਦੀ nature create ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ, ਅੱਛਾ ਉਸ ਸੂਬੇ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗੇ; ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗੇ; ਇਹ ਇੱਕ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ contribution ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਚਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ TV ਦੇ ਪਰਦੇ ‘ਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਨੇਤਾ ਹਨ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਮ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛਪਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਮਾਜ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ Competitive ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਾਹੌਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਬਲ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਰ ਅਸੀਂ ਵਧੀਆ ਕਰਾਂਗੇ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਦਿਵਸ ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਨ ਲਈ ਕੰਮ ਆਵੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਆਵੇ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਚਲੇ ਜਾਈਏ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਰੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧੰਨਵਾਦ। ========= ਅਤੁਲ ਤਿਵਾਰੀ/ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਹਸੀਬੀ/ਨਿਰਮਲ ਸ਼ਰਮਾ