ਪਰੀਕਸ਼ਾ ਪੇ ਚਰਚਾ 2.0 : ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਆਭਾਰੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਘੂ ਭਾਰਤ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਦੂਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਭਾਰਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਰਜ ਫਰਨਾਂਡੀਜ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਜੁਝਾਰੂ ਨੇਤਾ ਸਨ, ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਕਿਤੇ, ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਕਿਤੇ, ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਿਤੇ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਚੇ-ਵੱਸੇ ਸਨ ਉਹ। ਆਪਾਤਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ। ਲੇਕਿਨ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬਿਮਾਰ ਸਨ, unconscious ਸਨ, ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਸਤਰ ’ਤੇ ਰਹੇ, ਅੱਜ ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲ ਗਏ। ਮੈਂ ਆਦਰਪੂਰਵਕ ਜਾਰਜ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਥੀਓ, ਇਹ ‘ਪਰੀਕਸ਼ਾ ਪੇ ਚਰਚਾਂ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਜੁਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ senior students ਵੀ ਹਨ, junior students ਵੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਗਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, parents ਨਾ ਹੁੰਦੇ, teachers ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ ਇਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਅਵਸਰ ਬਣੇ। ਹੁਣੇ ਜੋ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਨਵੀਂ ਆਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰੀਨਾ ਨੇ ਜੋ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ; ਦੋ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ ਵੀਡੀਓ ਪੁਰਾਣਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੰਨੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਪ-ਗੋਸ਼ਠੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਚਹਿਰਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਪਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਇਹ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾ ਮੈਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਨਾ teachers ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੁਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਥਿਤੀ-ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਕੁਝ ਪਲ ਮੈਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ – ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ। ਆਓ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ – ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗੇ? ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ- ਮਾਣਯੋਗ, ਇਸ ਵਾਰ students ਵੀ ਹਨ teacher ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ parents ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ, ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਹਨ, ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰੋਲੀਦੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਟੀਚਰ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ- ਨਮਸਕਾਰ ਸਰ, My name is Ruli Datta and I teach biology at ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਕੋਲਕਾਤਾ। My question to you sir, is, As a teacher ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ parents ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਗਜ਼ਾਮ (ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ)ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ, ਇਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੈਠੇ ਹਨ ਰੋਹਿਤ ਸ੍ਰੀ, ਜੋ ਕਿ basically Kerala ਤੋਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ civil services ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਰੋਹਿਤਸ਼੍ਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੇਰਲ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮਹੋਦਯ ਸਾਡੇ parents ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਟੀਚਰਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਉਮੀਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੋਦਯ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਹਾਲ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਉਮੀਦਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ expectations ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ deal ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ deal ਕਰੀਏ? ਧੰਨਵਾਦ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿਓ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਤੁਸੀਂ ਕੇਰਲ ਤੋਂ ਹੋ ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ 10ਵੀਂ ਜਾਂ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ final exam ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਲੀਫੋਨ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਚਲੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਛੱਡੋ, ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰੋ। ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ ਨਾ? ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰੋ ਯਾਰ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ ਸੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ – ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਲੇਕਿਨ, ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਕਲਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੈ? ਅਗਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਕਰੀਏ ਭਾਈ exam 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ exam 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਗਰ ਇੰਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਜੋ ਭਾਰ ਹੈ, ਬੋਝ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੇ ਲਈ ਸਾਡਾ ਫੋਕਸ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਭੀਂ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਭੀ ਨਹੀਂ – ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਭਾਈ ਹੁਣ 10ਵੀਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਬੇਕਾਰ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ, ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਗਲਿਆਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਾਕ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ-ਪੂਰੀ ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅੱਜ- ‘ਕੁਛ ਖਿਲੌਨੇ ਕੇ ਟੁਟਨੇ ਸੇ ਬਚਪਨ ਨਹੀਂ ਮਰਾ ਕਰਤਾ’ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ – ਕੁਛ ਖਿਲੌਨੇ ਕੇ ਟੂਟਨੇ ਸੇ ਬਚਪਨ ਨਹੀਂ ਮਰਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੱਧੇ exam ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਠਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਲੇਕਿਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਲ ਕਸੌਟੀ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਸੌਟੀ ਸਾਨੂੰ ਕਸਦੀ ਹੈ, ਕਸੌਟੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੇ ਜੋ ਅੰਦਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਸੌਟੀ ਦੇ ਤਰਾਜੂ ’ਤੇ ਝੋਕਾਂਗੇ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਅ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਗਤੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੁਪਨੇ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੀ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ achieve ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਵਰਨਾ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ? ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ਹੈ pressure ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਂ, ਮੰਮੀ-ਪਾਪਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿਣ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ? ਇਹ ਕੁਝ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ? ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ students ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਗਾ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਨੂੰ immediate react ਨਾ ਕਰੋ, ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਸੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ attentive ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਚਾਅ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਹੋ। ਇੱਕ-ਅੱਧੀ ਵਾਰ ਪੁੱਛੋ- ਅਰੇ ਮੰਮਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜ਼ਰਾਂ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸੀ? ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੰਨਾ ਕਰ ਲਓ, ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ-ਹੁੰਦੇ ਮੰਮਾ ਕਹੇਗੀ ਕਿ ਬੇਟਾ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਤੈਨੂੰ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੰਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸਮਝ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੰਮੀ-ਪਾਪਾ ਚੰਗੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ- ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸੋਚਿਆ- ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਸੀ ਨਾ Monday ਨੂੰ- ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ? ਤੁਹਾਡਾ exam ਪੂਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ exam ਸ਼ੁਰੂ। ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਈਏ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਬੋਲਤੀ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ helping hand ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਾਕੀਦ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਕਲਰਕ ਬਣ ਗਏ, ਸਾਰੀ ਸਜਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਹ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਸਫਲ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਥੋਪ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ potential ਹੈ, ਜੋ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਪਹਿਚਾਣਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ- ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਬੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਚਲਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ- ਤਾਂ ਮਾਂ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ – ਉਹ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੋ ਕਦਮ ਚਲਕੇ ਗਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਡਾਂਟਦੀ ਹੈ? ਤਾੜੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਾੜੀ ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਗਿਰਨਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਾ ਗਿਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਾੜੀ ਵਜਾਇਓ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ? ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੀ ਕਰੇਗੀ – ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਕਦਮ ਚੱਲਣਾ ਸਿੱਖੇਗਾ ਤਾਂ ਮਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪਿਆਰੀ ਚੀਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਕਹੇਗੀ – ਆਓ, ਆਓ, ਆਓ – ਹੈਂ, ਹਟਦੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ? ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਦੌੜ ਲੈ ਆਵਾਂ। ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਮਾਂ-ਬਾਪ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਭ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੀਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਪ ਦਾ ਮਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਸ ਹੁਣ ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਲਤੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੁਚਕਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਗਰ ਡਿੱਗ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੌਂਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਗਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਮੀਦਾਂ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਨਾ-ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦੌੜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਾਈ ਹੁਣ ਦਸ ਕਦਮ ਦੌੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਆਓ। ਉਮੀਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਅਗਰ ਉਮੀਦਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ – ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੈਂਟ ਹੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮਨ ਹੀ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਏਦਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਛਡਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਡਾਕਟਰ ਲੇ ਆਓ, ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਵਧੀਆ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆ ਦਿਓ, ਕੀ ਉਹ ਪੇਸੈਂਟ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਦੀ ਗਰਤ ਵਿੱਚ ਡੁਬਿੱਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਆਸ ਅਤੇ ਉਮੀਦ,ਉਧਰਵ ਗਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ – ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਈਏਐੱਸ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦਾਂ ਹੋਣ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਵਰਨਾ ਇਹ ਛੱਡੋ ਯਾਰ, ਮੋਦੀ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਚਲੋ ਯਾਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੀਏ। ਜੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਮੋਦੀਜੀ ਆਪ ਹੋ ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ – ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਦੀ ਨੇ ਬਹੁਤ aspirations ਜਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ aspirations ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਮੀਦਾਂ ਦੇ ਬੋਝ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਦੱਬੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਲੋ-ਲੰਬਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਵਾਬ ਤੁਹਾਡਾ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ- ਸਰ, ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਜੋ ਕਿ ਅਭਿਭਾਵਕ (ਸਰਪ੍ਰਸਤ) ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – ਨਮਸਕਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਰੂਪਨਗਰ, ਜੰਮੂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੇ parents ’ਤੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸਦਾ ਬੱਚਾ ਕਿੰਨੇ ਚੰਗੇ ਨੰਬਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ tension ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾਵੇ ? ਧੰਨਵਾਦ ਸਰ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ ਨਾਰਥ-ਈਸਟ ਯਾਨੀ ਇੰਫਾਲ ਤੋਂ ਨੀਲਾਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ – ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਿਭਾਵਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – I am Neela Kumari from Imphal, Manipur. As a parent and a working woman, I would like to know how can I destress myself during examination of my children? Thank You Sir. ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਅਭਿਭਾਵਕ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ exams ਦੇ ਵਕਤ ਮੈਂ ਤਨਾਅ ਮੁਕਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ ? ਮਾਣਯੋਗ, ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ। ਲਾਵਣਯਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਟੂਡੈਂਟ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – Good morning, I am Lavanya. I am studying in St. Mary’s Public School, Queens Road, Bangaluru. My question is to Honorable Prime Minister. Good Morning Sir, Today my question is how can we students overcome the fear created by our parents, teachers and all our loved ones? ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਅਸੀਂ students ਸਾਡੇ parents, teachers ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦਬਾਅ ਦਾ ਡਰ ਮਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੀਏ। ਸਰ ਬੱਚਿਆਂ , parentsਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹੀ ਤਣਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਬ ਸੁਣਨ ਲਈ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਲਈ ਮੇਰੀ ਇਹੀ ਤਾਕੀਦ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਉਮੀਦਾਂ ਵੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਲੇਕਿਨ pressure ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ, ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਮੰਨੋ ਤੁਸੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਵਧੀਆ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਹੈ – ਫਿਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹੋ, ਖਾਓ, ਖਾਓ ਖਾਓ – ਉਹ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ? Pressure ਨਾਲ reaction ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਯਾਰ-ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ family function ਵਿੱਚ ਜਾਂ social function ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਆਪਣਾ visiting card ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ – ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਬਸ ਇਸੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਕੇ, ਚੰਗਾ ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਨਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾਂਟਦੇ ਹਨ- ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਉਂਗਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ? ਤੂੰ ਕੀ ਰਿਜ਼ਲਟ ਲਿਆਇਆ ਹੈ? ਉਹ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਣਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗਾ? ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਨੇ ? ਭਾਵ ਤੁਹਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਜਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਲਾਈਫ ’ਤੇ ਜਿਵੇਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਇਹ pressure ਪਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਅਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਅਗਰ ਉਹ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਇੱਕ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹੀ ਮਾਂ –ਬਾਪ ਉਸਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬਾਖੂਬੀ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ – ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁੱਧ ਦੀ ਬੋਤਲ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਕੱਲ ਦੀ ਗਰਮ ਚਾਹ ਹੇਠਾਂ ਗਿਰਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਲ (ਸੜ) ਗਿਆ। ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ activity ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਰੁਚੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ ਮਾਂ ਬਾਪ ਦਾ ਇਹ ਨਾਤਾ ਬੱਚਾ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਟੁੱਟਦਾ ਚਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਜਿੰਨੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ observe ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ observe ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। observe ਕਰਨਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਖਦੇ ਰਹਿਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੁਹਾਡੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਇੰਨਾ ਕੁ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਜੋ pressure ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ basically ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਹੈ, ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਥੋੜਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ problem ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ common problem ਹੈ। ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਧੁਮਿਤਾ ਸੇਨ ਗੁਪਤਾ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ, ਨਮਸਕਾਰ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਮਧੁਮਿਤਾ ਸੇਨ ਗੁਪਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਜਮਾਤ ਨੌਵੀਂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। ਮਹੋਦਯ, ਪਹਿਲਾ ਮੇਰਾ ਬੇਟਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੀ। Teachers appreciate ਕਰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ online games ਵੱਲ ਉਸ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਫਰਕ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਅਸਫ਼ਲ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲਾਂ? ਧੰਨਵਾਦ। ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੋ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਇਹ PUBG ਵਾਲਾ ਹੈ ਕੀ? ਜਾਂ ਤਾਂ frontline ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਹੈ, ਸਮਾਧਾਨ ਵੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਹ ਚਾਹੀਏ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ technology ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ‍ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਤਰਫ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ technology ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਉਸ technology ਦਾ ਕੀ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਕੀ technology ਉਸ ਨੂੰ robot ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ , ਜਾਂ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰੁਚੀ ਲੈਣ , ਕਦੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਚਰਚਾ ਕਰਨ technology ਦੀ, ਕੀ ਦੱਸੋ ਭਈ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ , technology ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਵਾਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਵੇਂ – ਨਵੇਂ apps ਆਏ ਹਨ? ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਤਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਮੇਰੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ । ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਰੋਕੋ , ਮੈਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਕਰੀਬ – ਕਰੀਬ ਹਰੇਕ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਹੈ । ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ ਲੇਕਿਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਣਗੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੇ ਲਈ , ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਬੈਠਾ ਹਾਂ । ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਅਸੀਂ ਸੁੰਗੜਦੇ ਚਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ , ਇਹ ਬੜੀ narrow ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। technology ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਡੇ expanse ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ , ਮੇਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ teachers ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਰ – ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਹੋਵੇਗਾ; otherwise ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਕਦੇ – ਕਦੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪੜ੍ਹਨਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਦਾ ਪਸੀਨਾ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਰੇ ਭਾਈ , ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ , ਕਿਤੇ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਂ ਭੇਜਣਾ ਸੀ। ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਕਦੇ ਸੋਚੋ , ਮੈਂ ਕਦੇ – ਮੇਰੀ ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਇਹ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਂ , ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਰੂਪ , ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਦਾ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ , ਮੈਂ ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਸੀਨਾ ਆਇਆ ਹੈ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ । ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਓਗੇ , ਪਿੰਡ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ , ਨਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ? ਹੱਸਣਾ, ਖੇਡਣਾ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ; ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ technology ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਖੁਦ technology ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਖੁਦ ਇਸ ਦਾ ਉਪਯੋਗ , ਅੱਜ ਵੀ ਜੋ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇੰਨੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ technology ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਚੰਗੇ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਸਹੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੌਰਥ – ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਾਵਲ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਖੋ ਬੇਟਾ technology ਵਿੱਚ ਜ਼ਰਾ ਲੱਭ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚਾਵਲ; ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ, ਹਾਂ, ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ technology ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖ਼ੁਦ ਚਾਵਲ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ technology ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਮਨ, technology ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ – ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ , ਸਿੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਭਾਈ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ space ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਜਾਂ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ cyclone ਆਉਣਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਤਸੀਂ ਦੇਖੋ ਜ਼ਰਾ ਇਹ cyclone ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ । ਤਾਂ ਉਹ ਹੀ ਬੱਚਾ ਉਸ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ । ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ technology ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੈ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੱਚਾ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਤਾਂ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ , ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖੁਦ ਹੀ ਇੱਕ ਖੇਡ ਕੁੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜ਼ਰਾ play station ਤੋਂ play field ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਉਹ । ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਭ ਯਤਨ ਕਰੀਏ । ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਸਰ, ਵੰਸ਼ ਅਗਰਵਾਲ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਤੋਂ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਇਸ ਵਕਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹਟ ਕੇ ਹੈ , ਵੰਸ਼। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – ਨਮਸਕਾਰ ਸਰ । ਸਰ , ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਵੰਸ਼ ਅਗਰਵਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮਾਨਵ ਰਚਨਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ । ਸਰ, ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ conservative ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਧੰਨਵਾਦ। ਪੇਸ਼ਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਾਂ , ਜ਼ਰਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਨਾ । ਅਜਿਹਾ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੀਚਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਜ਼ਰਾ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰੋ । ਜੋ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੀਚਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਹਨ? ਦੋ – ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹੀ ਹਨ । ਜੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਟੀਚਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਤਾਂ democratic way ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ । ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਗੁਜ਼ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਾਂ , ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ – ਨਿਸ਼ਾਨ ਚੁਕ ਮਾਫ , ਨਹੀਂ ਮਾਫ ਨਿਚੂ ਨਿਸ਼ਾਨ – ਯਾਨੀ ਜੇਕਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚੂਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਾਫ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨੀਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਟੀਚਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਮਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੀਚਾ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਲੇਕਿਨ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਯਾਨੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਭਾਈ , ਮੰਨ ਲਓ ਭਾਈ ਇੱਥੇ ਛੂਹਣਾ ਹੈ , ਮੈਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਮੇਰੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਫੁੱਟ ਅਗਰ ਜੰਪ ਲਗਾ ਦੇਵਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਕੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਮਤਲਬ ਮੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲਾ ਟੀਚਾ ਹੋਵੇਗਾ , ਜਦੋਂ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਟੀਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਲੇਕਿਨ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ – ਵੱਡੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਮੈਂ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਅਜਿਹੇ ਦੇਖੇ ਹਨ ਕਿ graduation ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੁੱਛਣਗੇ ਕਿ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ , ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ , ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ CA ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ CA ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕੀ , ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਜਿਹਾ? ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਹ, ਇਹ ਮੈਂ ਕੋਈ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ , ਇਹ CA ਕਰਨਾ , ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ? ਤਾਂ ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ , ਇੱਧਰ – ਉੱਧਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ , ਇਹ ਜਵਾਬ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ । ਹੁਣ 20-22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ , ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ , ਤਾਂ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਣ? ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਬੇਟਾ CA ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਹੁਣ ਇਹ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ । ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀ ਹੈ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ । ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਨੂੰ ਭਲੀ – ਭਾਂਤੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਟੀਚਰ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਖੁਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ । ਮੈਂ ਜੋ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੀ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ । ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ, ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰੋ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਣਾ ਹੈ , ਪੰਜ ਕਦਮ ਹੋਰ ਜਾਣਾ ਹੈ । ਟੀਚਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਹੀ ਮਰੇ ਪਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਤਾਕਤ ਵੀ ਮਰਦੀ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਤ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਟੀਚਾ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਟੀਚੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ – ਇੱਕ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ । ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕੋਈ ਜੋ ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੋਟੀਆਂ – ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਟੀਚਾ ਬਣਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ – ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ , ਤਾਂਹੀ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਟੀਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ introspect ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅੰਦਰ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ , ਕਿੱਥੇ ਕਮੀ ਰਹੀ । ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਰਹੀ , ਮੇਰੇ ਪਲਾਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਰਹੀ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦਾ verification ਕਰਦੇ ਰਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਟੀਚਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਹਾਦਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਤੁਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ correct ਕਰਦੇ ਜਾਉਗੇ , ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਜਾਉਗੇ। ਤਾਂ ਟੀਚਾ ਸਿਰਫ ਹੋਣਾ enough ਨਹੀਂ ਹੈ, ਟੀਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰਾਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿੰਨਾ concentration ਹੈ , ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੀ energy ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋ , ਕਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ , ਇਸ ‘ਤੇ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਟੀਚਾ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਟੀਚਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਸਰ , ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਰੇਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – ਨਮਸਕਾਰ ਸਰ , I am Narendran from Tamlinadu . What motivates you? Also how to manage time ? Thank you , Sir . ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ exams ਜਾਂ ਖੇਡ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਯਤਨ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । 17 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਿਆਸਤ ਦਿਨ ਚਰਿਆ (ਡੇਲੀ ਰੂਟੀਨ) ਕੰਮ-ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਊਰਜਾਵਾਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਉਤਸਾ(ਹਿਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ motivate ਕਰਦੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ proper time management schedule ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਮਾਣਯੋਗ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ , ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹੋਵੋਗੇ , ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਵੋਗੇ , ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਯਾਰ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰੀਏ , ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕਦੇ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਚਲੋ ਅੱਜ ਸੌਂ ਜਾਓ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਬਿਮਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੱਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਮਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਊਰਜਾ ਕਿੱਥੋ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ – 8 ਘੰਟੇ ਕਿਚਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ , ਇਧਰ ਦੌੜੇ ਹੋ , ਟੈਲੀਫੋਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈਂਦੀ ਹੋ , ਘਰ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜੀ ਤਾਂ ਦੌੜ ਜਾਂਦੇ ਹੋ , ਮਹਿਮਾਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੋ , ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ; ਨਹੀਂ , ਇੰਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ ? ਕਿਉਂ , ਪਰਿਵਾਰ ਮੇਰਾ ਹੈ , ਇਹ ਮੈਂਬਰ ਹਨ; ਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਨਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਕੌਣ ਕਰੇ । ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਆਪਣੇਪਣ ਦਾ , ਤਾਂ ਫਿਰ ਊਰਜਾ ਆਪਣੇ – ਆਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ , ਥਕਾਵਟ ਕਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ । ਅਤੇ ਸਵਾ ਸੌ ਕਰੋੜ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ । ਹਰ ਪਲ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ , ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਬਿਸਤਰ ‘ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੋਚ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਦਿਨ ਭਰ ਕਿੰਨਾ ਕੀਤਾ – ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ । ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਨਵੇਂ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਕਲ ਸਕਾਂਗਾ, ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਬਿਸਤਰ ‘ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਮੰਗ , ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ । ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ time management ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ , ਤੁਸੀਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਸਮਾਂ ਮੰਗੋ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕਹੇ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ busy ਹਾਂ , ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਕੇ ਰੱਖੋ , ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ । ਮਤਲਬ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਚਮੁੱਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 24 ਘੰਟੇ ਦੀ ਦਿਨ ਚਰਯਾ ਦਾ at least one week ਦਾ analyze ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ , ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣਗੇ । ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰੋ – ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਲਿਖੋ – ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੀ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ , ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਯਾਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬੇਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਂ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ , ਦੇਖੋ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਖਾਲੀ ਬੈਠਿਆ ਸੀ , ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੰਜ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਮੈਂ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ; ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਸੋਚੋਗੇ ਨਹੀਂ , ਨਹੀਂ ਇਹ ਛੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੱਟ ਕਰਾਂ , ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਿਕਲੇਗਾ ਇੱਥੇ ਉਪਯੋਗ ਕਰਾਂਗਾ । Time management , ਇਹ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਐੱਮਬੀਏ , ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ । ਤੁਸੀਂ simply ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਘਰ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ observe ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਉਹ 10 – 12 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਵਜੇ ਬਰਤਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨੌ ਵਜੇ ਬਰਤਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 11 ਵਜੇ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 12 ਵਜੇ ਕਿਚਨ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ । ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਸਾਈਕਲ ਹੋਵੇਗੀ , ਸਕੂਟਰੀ ਹੋਵੋਗੇ , ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ – ਕਿਤਾਬ ਹੋਵੇਗਾ ਲੇਕਿਨ ਬਿਲਕੁਲ time management ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ perfect ਹੋਵੇਗਾ । ਉਹ ਤਿੰਨ – ਚਾਰ ਵਜੇ ਤੱਕ ਜਿੰਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ perfect time management ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ observe ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ । ਯਾਨੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇਖੇ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਲਾਸ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਨਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਹੋਈ ਹੈ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ , ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਹੈ ਰੱਖੀ ਰੱਖੋ , ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲ ਹੀ ਧੋਵਾਂਗੀ , ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਧੋਵਾਂਗੀ , ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਹੈ । ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹਾ? ਤੁਸੀਂ observe ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ , ਇਹੀ ਗੜਬੜ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ observe ਕਰੋ , ਜੋ ਸਫਲ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਹੱਸਦੇ – ਖੇਡਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕਦੀ ਟ੍ਰੇਨ ਫੜਨ ਲਈ ਭੱਜਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ , ਕਦੀ ਲੰਚ ਬਾਕਸ ਭੁੱਲ ਜਾਣ , ਕਦੀ ਚਸ਼ਮਾ ਭੁੱਲ ਜਾਣ , ਕਦੀ ਕਿਤਾਬ , ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ perfect ਚਲਦਾ ਹੈ , ਕਿਉਂ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝੀ ਹੈ । Time is money , time is money – ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਹਾਂ ਲੇਕਿਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਡਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਤੈਅ ਕਰੀਏ – ਕੁਝ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ , ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਵਾਂਗਾ । ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚੋਂ, 24 ਘੰਟੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੀ ਹਨ , 24 ਘੰਟੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਵੀ ਹਨ , ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ । ਅਮੀਰ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਨੂੰ ਵੀ 24 ਘੰਟੇ ਹਨ , ਗ਼ਰੀਬ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਨੂੰ ਵੀ 24 ਘੰਟੇ ਹਨ । ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਬਿਹਤਰੀਨ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਸਰ , ਪਠਾਨਕੋਟ ਤੋਂ ਇੱਕ student ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ , ਨਾਮ ਹੈ , ਅਮਿਤ ਚੌਹਾਨ । ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – ਨਮਸਕਾਰ ਸਰ , How to study with interest and fun ? ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਦੱਸੋ ਤਾਕਿ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ fun ਅਤੇ interest ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਈਏ , ਤਣਾਅ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ । ਮਾਣਯੋਗ, exam ਦੇ stress ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਸੁਰਪ੍ਰੀਤ ਡੈਂਗੋਲ ਨੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਤੋਂ । ਇਹ ਇੱਕ student ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ – Good morning Sir , I am Supreet Dangole , a student from Kathmandu . Do you think exams groom our personality or stifle it ? Thank You Sir . ਪ੍ਰਸਤੁਤਕਰਤਾ – ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਮਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ examination ਸ਼ਬਦ term ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਊਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਇਹ ਸਾਡੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਮਾਣਯੋਗ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ exam ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ exam ਸਾਡੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ? ਮਾਣਯੋਗ , ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਦੇਖੋ, ਕਸੌਟੀ ਬੁਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, exam ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ deal ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ’ਤੇ depend ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਕਸੌਟੀ ਕਸਦੀ ਹੈ । ਕਸੌਟੀ ਕੋਸਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਲੋਕ ਕਸੌਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੋਸਦੇ ਹਨ ।Actually ਅਗਰ ਅਸੀਂ, ਹੁਣ ਮੰਨ ਲਈਏ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਣ ਲਈ ਜਾਣਾ ਹੈ , ਅਗਰ ਉਹ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, district ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਟੇਹਟ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, interstate ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਹੈ, national ਨਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਓਲੰੇਪਿਕ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਭਾਈ । ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਕਸੌਟੀ ਵਿੱਚ ਕਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪਵੇਗਾ । ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂexam ਨੂੰ,ਕਸੌਟੀ ਨੂੰ ਅਵਸਰ ਮੰਨੀਏ, ਇਹ opportunityਹੈ। ਅਗਰਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ opportunity ਮੰਨਾਂਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਨੰਦ ਆਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੁਣੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਈਸ਼ਵyਰ ਨੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ extraordinary ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਖੋ, ਤੁਸੀਂ normal ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਲੇਕਿਨ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਐਨਰਜੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਮੀ ਦੇ ਕੋਈ ਅਫਸਰ ਦੀ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਨਿਕਲੇ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਤੁਹਾਡੀ । ਭਲੇ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਨਿਕਲੇਗੀ, ਲੇਕਿਨ ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ । ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ opportunity ਆਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਊਰਜਾ ਬਾਹਰ ਆਈ । ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ observe ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਸੌਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਉੱਭਰ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਦੋਸਤਾਂp ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵਾਕਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤ ਰੱਖੀਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈmechanism ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ exam ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ । ਦੂਜਾ, ਅਸੀਂ exam ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਜਿਊਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ , ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ knowledge ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਗਰ knowledge acquire ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਲਓ marks ਆਪਣੇ-ਆਪ follow ਕਰਨਗੇ,ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਆਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਗੇ । ਲੇਕਿਨ ਗਲਤੀ ਅਸੀਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ marks ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਾਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਚਲੀਏ, knowledge acquire ਕਰਦੇ ਚਲੀਏ , marks ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪਿੱਛੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੌੜ ਕੇ ਆਉਣਗੇ, marks ਖ਼ੁਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਣਗੇ । ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਇਹ ਅਗਰ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ exam ਕਦੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ । ਸਚਮੁੱਚ ਵਿੱਚ ਤਾਂ exam ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤਸਦਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਵਸਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਚੱਲੋ ਉੱਥੇ ਮਜ਼ਾ ਆਵੇਗਾ, ਖੇਡ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ,ਇਹ ਮੂਡ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁੰਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀ‍ਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਇੱਕ ਸਟੂਤਡੈਂਟ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਪ੍ਰਸ਼ਨੁਕਰਤਾ – ਨਮਸਕਾੁਰ ਸਰ, ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਬਾਹਰਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ । ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨਸ਼ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ stream ਦਾ ਚੋਣ ਕਰੀਏ। Parents ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ science stream ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ । ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ । ਧੰਨਵਾਕਦ । ਪ੍ਰਸਤੁਿਤਕਰਤਾ – ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ਯਾ ਮਭਵੀ ਸ਼ੁਕਲਾ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਕਰਤਾ- ਨਮਸਕਾੇਰ ਸਰ, This is Shambhavi Shukla , student of BA 3rd year , Vasanta College , Rajghat , BHU Varanasi . Sir my question is, it is the time for the preparations of my Master’s entrance exam . So Sir, please guide me for acquiring better job and carrier opportunities. Thank You very much Sir . ਪ੍ਰਸਤੁuਤਕਰਤਾ – ਸਰ, entrance exam ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਅਸੀਂbachelor students ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਹੈ । ਬਿਹਤਰ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਕੋਰਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ । ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦਾ aptitude ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕੁਝ ਲੋਕ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਣਾ ਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਡਾਂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ maths ਕਰ ਸਕਣ, science ਕਰ ਸਕਣ; ਜੋ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਥ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਕਰਨਾ । ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਈਏ ਕਿ ਅਗਰਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ math ਜਾਂ ਸਾਇੰਸ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੱਛੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਛੇ ਨਾ ਹੋਈਏ । ਪ੍ਰਸਤੁੱਤਕਰਤਾ – ਮਾਣਯੋਗ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ । ਮੋਦੀ ਜੀ – ਤੁਹਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਕ/ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ proper guidance ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਠੀਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਮਾਂ ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਦੇਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੂਜਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਗੇ, ਤਾਂ ਅੰਕਲ ਤੀਜਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਗੇ, ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਦੋਸਤ ਹੋਰ ਚੌਥਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ confuse ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ । ਇਹ confuse ਹੋਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਹੈ ਕੀ? ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ passion ਕੀ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹਾਂ, ਕੀ? ਮੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਕੀ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ । ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾpassion ਕੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਮਾਂ- ਬਾਪ ਨੂੰ ਵੀ convince ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਦੇਖੋ, ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੌਂਵੀਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਮੇਰੇ ਟੀਚਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ competition ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਕਦੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਟੀਚਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਲਗਾਓ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਹਬ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ । ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਟੀਚਰ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ । ਅਗਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟੀਚਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਤਮੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਉਸ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਦੇਵਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਗਾਈਡ ਕਰਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿਆਦਾ confusion ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ – ਬਾਪ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ confuse ਹੋ, ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ । confuse ਇਸ ਲਈ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬੜੋਦਾ ਵਿੱਚ ਐੱਮਐੱਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਹੋਸਟਪਲ‍ ਵਿੱਚ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਟੂ ਡੈਂਟਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨ, ਇਹ ਕੋਈ ਮੈਂ 77,78,79 ਦੇ ਕਾਲਖੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਰਾਦਾ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਇੱਕ ਵਾਰ graduate ਹੋ ਜਾਈਏ । ਅੱਗੇ ਦਾ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ । ਇੱਕ ਵਾਰ graduate ਹੋ ਜਾਵਾਂ । ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਉੱਥੇ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ I want to rule, ਮੈਂ ਝਿੜਕਿਆ, ਬੋਲੇ I want to rule, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕੀ? ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਹੈ । ਬੋਲੇ ਮੈਂ ਬਾਬੂ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਬਾਬੂ ਹੀ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਰਾਜਨੇਤਾ ਤਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਇਹ 40 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਇਸ ਲਈ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੰਨੀ clarity ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਐਸੇ ਹੀ government section ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਛੀ position ’ਤੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਜੋ ਦੋਸਤo ਲੋਕ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ । ਕਹਿਣ ਦਾ ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ clarity ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । clarity of the thoughts, faith in conviction ਮੇਰਾ conviction ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । and courage to act ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਜਜ਼ਬਾ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ, ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਇਹ ਅਗਰ ਅਸੀਂ develop ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ । science, math ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤ‍ਵ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਬਾਕੀ dreams ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਜੋ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਬਣੀ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ । Science ਅਤੇ math ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ । ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ motivation ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਕਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਟੀਚਰਸ ਨੇ, ਕੁਝ ਸਕੂਹਲਾਂ ਨੇ, ਕੁਝ ਅਭਿਭਾਵਕਾਂ ਨੇ special interest ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ develop ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਨ, ਠੀਕ ਹੈ ਭਾਈ graduate ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਉੱਧਰ ਤੋਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ । ਇਹੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ । ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਇਹੀ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨਾ ਸੋਚੋ । ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਦਦ ਵੀ ਲਓ । ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਪਣੀ judgment ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇ, ਲੇਕਿਨ ਅਗਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ । ਸਟੂਦਡੇਂਟ ਜੈਨੇਥ – Good Morning Sir ! My name is Jenith of Class IXth from Kendriya Vidhyalaya Moscow . You gave many suggestions to our parents last year . This resulted in the change of attitude of my parents and now I interact with them about my examination tension , fear of failure etc . Their smile with a statement that you can do it , motivates me . I am really very thankful to you sir . ਪਿਛਲੇ ਸਪਤਾoਹ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਪੇਰੈਂਟਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅੱਛੀ-ਅੱਛੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰਿਆ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੇਰੈਂਟਸ ਤੋਂ ਮੇਰੇ exam ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਡਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਸਕੁੁਰਾਉਣਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ you can do it , ਯਾਨੀ ਤੂੰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਬਹੁਤ – ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾ ਦ । ਮੋਦੀ ਜੀ – ਤੁਸੀਂ credit ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ । ਦਰਅਸਲ credit ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਂ- ਬਾਪ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੀਕ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਅਤੇ ਪਕੜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਜੋ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ habit ਸੀ ਜਾਂ ego ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਭਾਵਕਾਂ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਪਕ ਰਵੱਈਆ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਚਰਸ ਦਾ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੁਝ ਟੀਚਰਸ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਗਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਗੇ ਕੋਈ ਆਇਆ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਉਹ ਹੱਥ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣਗੇ, ਅੱਛਾ ਬੋਲੋ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ class ਦੇ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਟੀਚਰਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਅਭਾਵ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਜੋ ਸਮ੍ਯਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਵੀ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਯਾਰ-ਦੋਸਤਾਂਨ ਦੇ ਇੱਥੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪਤਾ ਚਲੇ ਕਿ ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਗੇ ਕਿ ਓਏ ਸੁਣ, ਦੇਖ ਇਸ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ । ਯਾਨੀ 25 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਏਦਾਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮਾਂ- ਬਾਪ ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਦੇਖ ਇਹ ਮੋਹਨਭਾਈ ਦੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਦੇਖ ਤੂੰ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਹੋ ਗਿਆ ਮਾਮਲਾ ਖਤਮੂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਆਦਤ ਕਰੀਬ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਓਗੇ, ਤਾਂ ਸੁਣਾਉਣਗੇ ਕਿ ਦੇਖੋ ਮਾਮੇ ਦਾ ਬੇਟਾ ਕਿੰਨਾ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ । ਤੂੰ ਕੁਝ ਸੋਚ । ਇਹ ਜੋ comparison ਹੈ । ਇਹ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ, ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਨਤੀਜਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਲਪਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾ ਹਿਤ ਕਰਨਾ । ਠੀਕ ਹੈ weak ਹੈ ਬੱਚਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ weak ਕਿਉਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ 90 % ਵਾਲੇ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਰਾ ਲਗਦਾ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਹੋ ਦੇਖੋ ਬੇਟਾ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਤੂੰ55 % ਲਿਆਇਆ ਸੀ ਇਸ ਵਾਰ 60 ਲੈ ਆਇਆ, ਕੀ ਕਮਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੂੰ । ਪੁੱਤਰ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । 55 ਤੋਂ 60 ਦੀ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ 60 ਤੋਂ 90 ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ 90 ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਲਿਆਇਆ ਇਸ ਲਈ 60 ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਰਹੋਗੇ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ 60 ਤੋਂ 40 ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ । 60 ਵਲੋਂ 70 ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ । ਅਤੇ ਇਹ environment ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀਹੈ । ਅਸੀਂ ਕੋਸਦੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਨੀਚਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਗਰ ਮੈਂਨੂੰ ਛੋਟੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਕਹਿਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਕਦੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਦੇਖੋ ਯਾਰ ਇਸ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਲੇਕਿਨ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ਜੀ-ਜਾਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਹ ਤਾਰੀਫ਼ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਪੂਰਾ ਨਿਚੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਹੈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਦੋ ਕਦਮ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ। Team spirit ਲਈ ਇਹ ਗੁਣ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਮੇਰੀ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਰਹੇਗੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ, ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਕਰੋ, ਆਪ competition ਆਪਣੇ record ਨਾਲ ਕਰੋ । ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ record break ਕਰੋ । ਤੁਸੀਂ ਅਗਰ ਖ਼ੁਦ ਦੇ record break ਕਰੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਖਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ । ਤੁਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ non stop ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ । ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਾ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ । ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਾ ਪੰਜ ਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਛੱਡੋ ਯਾਰ , ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਦੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲਵਾਂ । ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਗਰ ਇਹ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਜਰਨਾ ਪਏਗਾ । ਸਟੂਤਡੈਂਟ – ਜਯਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ – ਨਮਸਕਾਦਰ ਸਰ । ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜਯਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਤੇਹਿਰਾਨ ਅੰਬੈਸੀ ਸਕੂਰਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਤੇਹਿਰਾਨ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਸਰ ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹੈ । ਸਿੱਖਦੇ ਸਮੇਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਸਾਡੇ parents ਅਤੇ teachers ਇਹ ਸਭ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਆਉਂਦੇ । ਕਲਾੱਸ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੱਛਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਤਾਂ ਕੀ ਸਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ? ਧੰਨਵਾੇਦ । ਮੋਦੀ ਜੀ – ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ over conscious ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਅਸੀਂ weak ਹਾਂ । ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪੁਚਕਾਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਹਿਲਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਤੱਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਾ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਕਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੱਜੀਆਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵੱਜੀਆਂ , ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੀ । ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਕੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਸਾਨੂੰ ਸਰਾਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਸਰਾਹੇ, ਕੋਈ ਪੁਚਕਾਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੁਚਕਾਰੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅੱਛਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ, ਅਜਿਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ challenge ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੈ । ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਕੇ ਰਹਾਂਗਾ । ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਤੈਅ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵੇਗਾ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਦੇਖੋ ਕਦੇ -ਕਦੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਟੀਚਰ ਵੀ ਉਸ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰਜਨ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ interested ਹਨ । ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਜਾਂ 12ਵੀਂ ਤੱਕ ਕਿਹੜਾ ਟੀਚਰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਕੀ ਕਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮੋ ਦਿਨ ’ਤੇ ਦੋਸਤਾਂੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੇ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਕੀ? ਕੀ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਕਦੇ ਸਕੂਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਟੀਚਰ ਦਾ ਜਨਮ। ਦਿਨ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਮੇਰੇ ਟੀਚਰ ਦਾ ਜਨਮ‍ ਦਿਨ ਹੈ । ਮਾਂ-ਬਾਪ ਸਕੂ ਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਟੀਚਰ ਦੇ ਜਨਮੇ ਦਿਨ ’ਤੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਦੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, 5-6 ਘੰਟੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਆਇਆ ਹਾਂ । ਉਹ ਟੀਚਰ ਦਾ ਮਨ ਕੀ ਕਰੇਗਾ, ਦੱਸੋ । ਉਸ ਨੂੰ ਲਗੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ, ਇਹ ਬੱਚਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰ‍ਮੇਦਾਰੀ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਅਭਿਭਾਵਕ ਦਾ ਇਹ ਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਂ- ਬਾਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਚੇ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਟੀਚਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ, ਬਸ ਹੋ ਗਿਆ । ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਸੱਚ ਕੀ, ਝੂਠ ਕੀ, ਬੱਚਾ ਕੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੀ ਹੈ, ਬਹਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ , ਕੁਝ ਨਹੀਂ । ਕੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋ । ਮੈਂ ਆਰਟੀਆਈ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਐੱਫਆਈਆਰ ਲਿਖਵਾਵਾਂਗਾ ।ਬਹੁਤ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਲੇਕਿਨ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਅੱਛਾ ਹੈ Teacher, Management, students and parents ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, interconnected ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ, ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਰ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ । ਉਹ ਟੀਚਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਿੰਨਾਂ ਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਨਾ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਹ ਨਿਚੋੜ ਦੇਵੇਗਾ । ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਣਾ, special attention ਕਰੇਗਾ । ਸਟੂਉਡੈਂਟ – ਸਾਰਾ – ਮੈਂ ਕਲਾaਸ XII ਦੀ ਸਟੂਰਡੈਂਟ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ observe ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰੀਖਿਆ ’ਤੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ , ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਾਲਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਟੀਚਰਸ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨb ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ concern ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੀ Teachers, Students , parents board examiner ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਮਾਣਯੋਗ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਾਂਗੇ । ਮੋਦੀ ਜੀ- ਦੇਖੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਜੋ ਹੈ ਉਹ ਰਾਤੋ- ਰਾਤ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ । ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਨਵ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਨਵੇਂ- ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਜੁੜਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਕਠਿਨਾਈ ਤਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਕੱਟ ਕੇ exam ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ , ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਮੰਨ ਲਓ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਤੇ ਟੂਰਿਸਟ ਪਲੇਸ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਵੋਗੇ ਤਾਂ ਪੰਜਵੀਂ, ਛੇਵੀਂ, ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਗਰ ਉੱਥੇ ਟੂਰਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕਿਤੇ ਸਕੂਲ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਟੀਚਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਇੰਜ ਹੀ ਚੱਲਣਗੇ। ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ । ਹੱਥ ਪਿੱਛੇ ਕਰਕੇ , ਪੂਰਾ ਟੂਰ ਦੇਖਣਗੇ , ਇੰਜ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਸਿਖਾਇਆ , ਕੀ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕੀ? Discipline, ਮਤਲਬ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੱਥ- ਪੈਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ । ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡਾ ਉਸ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਟੀਚਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ , ਉਹ syllabus ਦਾ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ । ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ relevant ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਹ ਟੀਚਰਸ ਦੀ hobby ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਮੈਂ ਛੋਟਾ (ਥੋੜ੍ਹਾ) ਜਿਹਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਟੀਚਰ ਸਨ , ਮੈਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। Government Primary Schoolਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਜੋ ਪਿੰਡ ਸੀ ਉਹ ਗਾਇਕਵਾੜ ਸਟੇਟ ਸੀ। ਤਾਂ ਗਾਇਕਵਾੜ ਰਾਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ,ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ compulsory ਹੁੰਦੀ ਸੀ , ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ , ਤਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, library ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ,ਓਨੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ । ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸੀ , ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸਾਂ। ਸਾਡੇ ਟੀਚਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਚਲੋ ਤੁਸੀਂ ਪੰਜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਓ । ਤੁਸੀਂ ਕੱਲ੍ਹ ਘਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮੂੰਗ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਆਓਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਤ ਮੂੰਗ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਆਓਗੇ , ਤੁਸੀਂ ਨੌ ਮੂੰਗ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਆਓਗੇ। ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਚਣੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਆਏਂਗਾ। ਪੰਜ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਆਓਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਦਾਣੇ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੈ ਕੇ ਆਓਗੇ। ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਕੀ ਕਰਦਾ ਸੀ , ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜ ਮੂੰਗ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲਿਜਾਣੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੂੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਪਕੜ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਤਾਂ ਮੂੰਗ ਫਿਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੂੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਚਪਨ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ । ਫਿਰ ਟੀਚਰ ਕੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ mix ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਫਿਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅੱਛਾ ਭਾਈ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਆ ਜਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਪੰਜ ਚਣੇ ਲੱਭੋ । ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ arithmetic ਆ ਗਿਆ । ਚਣੇ ਪਹਿਚਾਣੇ ਗਏ । ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪੰਜ ਚਾਵਲ ਉਠਾਓ, ਦਿਖਾਓ। ਯਾਨੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਪਣਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ । ਹੁਣ ਗੱਲ ਛੋਟੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਮਤਲਬ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਿਹਾ ਹੈ , ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਹੁੰਦਾ ਸਭ ਹੈ, ਗੀਤ ਹੁੰਦਾ , ਸੰਗੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਪਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ,ਟੀਚਰ ਨੇ , ਸਭ ਨੇ ranking, ranking, ranking ਉਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਓ , ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦੇਈਏ । ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾਪਨ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓ । ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇਖੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲੇਗੀ, ਪਰਿਸਰ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲੇਗੀ। ਸਟੂਡੈਂਟ-ਮੋਲੀ ਸਿੰਘ- ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਰ ਯੋਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜੀ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਮੋਲੀ ਸਿੰਘ , ਠਾਕੁਰ ਤੇਜ ਸਿੰਘ , ਆਗਰਾ ਤੋਂ । ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸਵਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਟੂਡੈਂਟ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਨਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਜਲਦੀ adapt ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, adjust ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਾਰੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਨੂੰ home sickness ਅਤੇ depression ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਸ situation ਨੂੰ handle ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ parents ਅਤੇ teachers ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਧੰਨਵਾਦ। ਮੋਦੀ ਜੀ – ਭਾਰਤ ਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ depression ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਾਜ ਰਚਨਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ pressure ਨੂੰ release ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ , ਤਬਦੀਲੀ ਤਾਂ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ , ਉਹ ਕੋਈ ਬੁਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਲੇਕਿਨ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ joint family ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਅਤੇ joint family ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬੱਚਾ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਨ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਰਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ, ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਸਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ express ਕਰਨ ਦਾ। ਅੱਜ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ expression ਲਈ ਘੱਟ suppression ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇਸ ਤਰਫ ਅਸੀਂ ਵਧ ਗਏ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਇਹ ਜੋ ਕੁਕਰ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਮਾਂ – ਬਾਪ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਲ੍ਹੇਪਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਗਰ ਮੰਨ ਲਓ ਉਹ ਹੋਸਟਲ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਤਾਂ ਸਮਝਣਗੇ। ਲੇਕਿਨ ਅਗਰ ਤੁਸੀਂ Marks ਆਏ, ਕਿਉਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏ, ਕਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸੀ, ਫੋਨ ‘ਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ । ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਹ cut off ਸਟੇਜ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਦੂਜਾ ਇਹ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ depression ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਇੱਕ ਲੰਬੀ process ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ excitement ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਖ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਉਹ ਰਿੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਾਗਰੂਕ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਰੇ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਭਾਈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਚਾਨਕ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਬਸ ਖਾਂਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦਾ weight ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ , psychologically ਕੀ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਤੁਰੰਤ ਮਾਂ – ਬਾਪ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਕੁਝ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਦੋਂ ਇਹ stress ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਕਦੇ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਅੱਜ office ਤੋਂ ਆ ਗਿਆ, ਅਚਾਨਕ ਸੌਂ ਗਿਆ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਢਕਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ । ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਅਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ handle ਕਰਦੇ ਹਨ , ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕੀ ? ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ? ਜਾਣ – ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲੇ, ਉਸ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਪਏ ਤਾਂ ਖਰਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਾ ਭਾਈ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਰਾ ਘਰ ਸੱਦ ਲੈਣਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਦੇ ਹੋ ਆਉਣਾ। ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਦੂਜਾ, ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਮਾਂ- ਬਾਪ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਲੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਤਾਂ ਬੇਟੇ ਦੀ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੱਚਾ ਵੀ ਗਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ-ਜਿਹੇ ਵੀ symptoms ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ expert ਹੁੰਦੇ ਹਨ , ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਜੋ ਵੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕੰਮ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ । ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ , ਤੁਸੀਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ , ਮਨ ਦਾ ਆਕਰੋਸ਼, ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੰਕੋਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਓ , ਕਿਸੇ ਦਰਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੋਟ ਬੁੱਕ ਲੈ ਜਾਓ । ਉਸ ਕਾਗਜ਼ ‘ਤੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਲਿਖ ਦਿਓ । ਲਿਖਦੇ ਚਲੇ ਜਾਓ । ਕੀ ਹੋਇਆ , ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ , ਕਿਸ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ , ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੀ ਲਗਿਆ , ਸਾਰਾ ਜਿਤਨਾ ਜਿਵੇਂ ਫਿਲਮ ਦਿਖਦੀ ਹੈ , ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਰਾ ਲਿਖਦੇ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ ਨਾ,ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾੜ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਟੁਕੜੇ ਪਾ ਦਿਓ, ਇਹ ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ, ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਾ ਪਾਉਣਾ । ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਹਲਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ , ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਗਰ ਤੁਸੀਂ ਅੱਠ ਪੇਜ ਲਿਖੇ ਹੋਣਗੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੋ ਤਾਂ ਤਿੰਨ – ਚਾਰ ਪੇਜ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੱਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ । ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿਓ, ਟੁਕੜੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ । ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਲਿਖੋ, ਹੁਣ ਦੇਖੋਗੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੱਲ ਇੱਕ-ਡੇਢ ਪੇਜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ । ਅੰਦਰ ਦਾ ਜੋ ਹੈ,ਉਹ ਕਾਗਜ’ਤੇ ਟਪਕਦਾ ਜਾਵੇਗਾ , ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਵੇਗਾ । ਤੁਸੀਂ absolutely relax feel ਕਰੋਗੇ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਤਾਂ , ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਦੱਸਦੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ । ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਯਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੱਸੇਗਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਲਿਖੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਾੜ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਲੈਣਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ,ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ ਮੰ‍ਮੀ ਨਰਾਜ ਹੋਵੇ, ਢਿੰਕਨਾ ਹੋਵੇ, ਫਲਾਣਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਮੰਨ ਲਵੋ ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਅਲੱਗ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖ ਲਓ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜੋ ਮਾਨਵੀ ਜੋ ਗੜਬੜਾਂ ਹਨ ਉਹ ਕਾਗਜ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਗੀਆਂ । ਇਹੀ ultimate ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਪਾਅ ਹੈ । ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਪਾਅ ਵੀ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਹਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਸਹਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਗਰ ਹੋਸਟ।ਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੋਈ senior student ਹੈ ਜਾਂ ਟੀਚਰ ਹੋਵੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੀਏ । ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਰੀਏ। ਦੇਖੋ ਯਾਰ ਇਸ ਵਾਰ ਤਾਂ ਮਾਂ ਦਾ ਫੋਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ । ਚੀਜ਼ ਵਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ । ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿ ਦਿਉ ਉਹ ਕਹੇਗਾ । ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਹੇਗਾ, ਅਰੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ ਯਾਰ ਮਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ । ਸਾਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਸਾਡੀ ਦਵਾਈ ਹੋ ਗਈ । ਸਾਡਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਗਿਆ , ਕਿਉਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹਾਂ , ਮਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ , ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੋਂ, ਦੇਖੋ ਅੱਜ ਜਨਮੇ ਦਿਨ ਹੈ, ਅੱਜ ਫੋਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ । ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ , ਇੰਟਰਨੈੱਟ connectivity ਦਾ problem ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁੱਸਾ ਮਾਂ ’ਤੇ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ । technology failure ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ problem ਹੈ । ਓਏ ਚਿੰਤਾ ਮਤ ਕਰੋ , ਚਲੋ, ਚਲੋ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ । ਚਲੋ ਯਾਰ , ਹੋਸਟਦਲ ਵਿੱਚ ਚਲੋ, ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ । ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਤੇਰਾ ਜਨਮਾ ਦਿਨ ਹੈ , ਮਾਂ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ ਨਹੀਂ , ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਲੋਕ ਚਾਕਲੈਟ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ । ਇੱਕ-ਅੱਧ ਦੋਸਤਹ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਖੁਲ੍ਹਾਪਣ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ । ਅਲੱਗ ਉਤਾਰ- ਚੜ੍ਹਾਅ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੀ ਗੁਜਰੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਊਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ, ਮੇਰੀ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਲੱਗ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਇਹ ਯਤਨ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ depression ਨੂੰ light ਨਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ guardian ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਟੀਚਰ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਇਹ utmost priority ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਗਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ communicate ਕਰਾਂਗੇ, ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਾਂਗੇ, ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਵਸਥਾ ਅਜਿਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ , ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ DNA ਅਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਝੱਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਸਤੇਿ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੋਗੇ । ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਆਖਰੀ ਸਵਾਲ ਸੀ । ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਲਗਿਆ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ । ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੱਛੇ ਸਵਾਲ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਨ । ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੀ ਅਭਿਭਾਵਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰੀ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਕਦੇ, ਅਗਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ 14 ਸਾਲ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬਾਪ ਦੋਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਆਪ ਜਦੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ ਤਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਤਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਜੋ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਤਣਾਅ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇਗਾ। ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ ਤਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਤਾਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਤੋਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਖਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੇਕਿਨ ਬਹੁਤ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਰ 50 ਦੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੱਚਾ ਵੀ 50 ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੇ। ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਬੇਟਾ 14 ਦਾ ਹੈ, ਬਾਪ 50 ਦਾ ਹੈ। ਬਾਪ 14 ਦਾ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸੁਲਝ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ exam ਉਤਸਵ ਬਣੇ, ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਓ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ, ਗੁਣ ਸੰਪਦਾ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂਕ, ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ultimate ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ educate ਵੀ ਕਰੀਏ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨ ਵੀ ਕਰੀਏ। ਜਿਤਨਾ ਮਹੱਤਵ education ਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ training ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਕੇ ਚਲੀਏ। ਮੇਰੀਆਂ ਆਪ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ। ਬਹਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ।