सीएसआयआरच्या 75 व्या स्थापना दिनानिमित्त अमृतमहोत्सवी कार्यक्रमातले पंतप्रधानांचे वक्तव्य

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे, एका आव्हानात्मक यशस्वी उपग्रह प्रक्षेपणाबद्दल सुरुवातीलाच मी अभिनंदन करतो. एकाच ध्रुवीय प्रक्षेपक यानाद्वारे दोन वेगवेगळ्या कक्षात आठ उपग्रहांचे प्रक्षेपण करण्यात आले. सीएसआयआरच्या 75 व्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित अमृतमहोत्सवी कार्यक्रमाचे उदघाटन करणे हा मी बहुमान समजतो. या परिषदेचा अध्यक्ष या नात्याने सीएसआयआरचा अमृतमहोत्सव साजरा करण्यासाठी वर्षभर चालणाऱ्या या कार्यक्रमासाठी मी आपणा सर्वांचे स्वागत करतो. इथे उपस्थित असलेल्या केंद्रीय विद्यालयातल्या दीडशे विद्यार्थ्यांचे तसेच या कार्यक्रमाचे थेट प्रक्षेपण पाहणाऱ्या आयआयएसईआरच्या संशोधक आणि विद्यार्थ्यांचेही मी स्वागत करतो. आधुनिक भारताच्या विकासाच्या योगदानासाठी कटिबद्ध असे 75 वे वर्ष सीएसआयआर साजरे करत आहे ही प्रत्येक भारतीयांसाठी अभिमानाची बाब आहे. राष्ट्राला अर्पण केलेला हा प्रवास आहे. सीएसआयआरने जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रावर आपला अमीट ठसा उमटवला आहे. सीएसआयआरच्या संशोधन आणि विकासाप्रती सर्वांगिण दृष्टिकोनात भारताच्या विविधतेचे प्रतिबिंब आहे. कृषी ते अंतराळ, बायोसेंसर्स ते जैव औषध, रसायने ते हवामानबदल, औषधविकास ते खोल समुद्र खनन, भू-विज्ञान ते ऊर्जा, अन्न ते सुगंध, काच ते जेनोमिक्स, गृहनिर्माण ते आरोग्य, चामडे ते वजनाला हलकी विमाने, खाण ते सामान, ऑप्टिक्स ते ऑप्टिकल फायबर, रंगद्रव्य ते इलेक्ट्रॉनिक्स, रस्ते ते रोबोटिक्स,संवेदक ते सौरऊर्जा, ट्रॅक्टर ते वाहतूक, पाणी ते हवामान अंदाज, प्रत्येक क्षेत्रात सीएसआयआरने आपला ठसा उमटवला आहे. स्वराज हा देशाचा पहिला ट्रॅक्टर, बालकांसाठी दूध पावडर, देशाचा पहिला महासंगणक, ही सीएसआयआरच्या यशस्वी पूर्ततेची काही उदाहरणे. या सभागृहात येण्यापूर्वी सीएसआयआरची कामगिरी दर्शवणारे प्रदर्शन मी पाहिले. हे प्रदर्शन देशाच्या इतर भागातही पोहोचले पाहिजे ज्यामुळे लोकांना सीएसआयआरची कामगिरी समजेल आणि ते या कामगिरीची प्रशंसा करतील. सीएसआयआर अद्ययावत तंत्रज्ञानाने आणि समोर येणारी आव्हाने पेलण्यास सक्षम राहावी यासाठी आमचे प्रयत्न आहेत. योग्य त्या लाभार्थीपर्यंत तंत्रज्ञान पोहोचावे यासाठी सीएसआयआरने संबधितांसाठी तंत्रज्ञान व्यवसाय सुलभी करण्यासाठी व्यासपीठाची निर्मिती करणे आवश्यक आहे. मधुमेही रुग्णांसाठी सीएसआयआरने नुकतेच पहिले आयुर्वेदिक औषध विकसित केले आहे. या औषधाचा गुण आपण जाणत असाल. जनतेला या औषधाची माहिती व्हावी जेणेकरून ते या औषधांचा वापर करतील असे आपले उद्दिष्ट हवे. आधुनिक युगात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या मदतीशिवाय कोणताही देश विकसित झाला नाही असे इतिहास सांगतो. देशाचा वृद्धीदर 7% पेक्षा जास्त वेगाने पुढे जात असून त्याला वैज्ञानिक आणि संशोधन संघटनांच्या सहकार्याची जोड हवी. यासाठी वर्तमान आव्हानांचा मुकाबला करतांनाच भविष्यासाठी पथदर्शी आराखडा करणे हा आपल्या धोरणाचा भाग असला पाहिजे. सीएसआयआरने या वर्षी सौर वृक्ष निर्माण केला आहे. हा सौर वृक्ष केवळ चार चौरस फूट जागा घेतो. हा सौर वृक्ष देशाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचावा आणि लोकांनी त्याचा लाभ घ्यावा यासाठी आपले प्रयत्न पाहिजेत. देशाची वीज समस्या सोडवण्यासाठी सौर ऊर्जा महत्वाची आहे. त्याद्वारे आपण सर्व क्षेत्रात क्रांती घडवू शकतो. 2022 पर्यंत देशात शंभर गिगावॅट सौरऊर्जा निर्मिती करण्याचे उद्दिष्ट सरकारने ठेवले आहे. या उद्दिष्ट पूर्तीसाठी सरकारला आपणा सर्व वैज्ञानिकांचे सहकार्य हवे आहे. कमीत कमी खर्चात सौर सेलची क्षमता अधिकाधिक कशी वाढवता येईल? एखादे तंत्रज्ञान तेव्हाच यशस्वी ठरते जेव्हा ते सर्वसामान्यांच्या उपयोगी पडते. शेतकऱ्याला ज्याची गरज आहे, गरीब माता-भगिनी, युवक आपल्या रोजच्या जीवनात ज्या समस्यांचा मुकाबला करतात त्यासाठी आपले शोध, आपली संस्था कशी मदत करू शकते, याचा सतत विचार हवा आणि त्याचा परिणामही दिसायला हवा. वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेचा हाच उद्देश आहे. वैज्ञानिक संशोधन हे काही एक दिवसाचे किंवा एका वर्षाचे काम नव्हे, ती एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. सातत्याने चालणारी ही प्रक्रियाच एक दिवस बदल घडवून आणणाऱ्या तंत्रज्ञानाचे रूप घेते. सीएसआयआर फार आधीपासून हे काम करते आहे. मात्र आता मोठ्या बदलाची आवश्यकता आहे. आपण संशोधन करतो मात्र कालबद्ध उद्दिष्ट हे आपले प्राधान्य बनू शकते का? आपणा सर्वाकडून माझ्या खूप आशा आहेत. कधी कधी वाटते की माझ्या अपेक्षा खूप आहेत,त्यामुळेच माझा आपणा सर्वांवर विश्वास आहे. 75 वर्ष आपण जे देशाला दिलेत त्यामुळे मला वाटते आपण आणखी जास्त देऊ शकता आणि जो देऊ शकतो त्याच्याकडेच मागितले जाते.म्हणूनच आपण 75 वर्षानिमित्त कार्यक्रम साजरा करताना ‘कालबद्ध पूर्तता’ हा एककलमी कार्यक्रम आपण कसा पुढे नेऊ शकतो, याबरोबरच संशोधनाबरोबरच मूल्य परिवर्तनाची सांगड घालण्यावरही लक्ष केंद्रित करायला हवे. समन्वयाच्या प्रयत्नांखेरीज उद्दिष्ट साधत नाही हे लक्षात घेऊनच संशोधन संस्थांबरोबर उद्योग जगत, बिगर सरकारी संस्था, सेवा पुरवठादार, ग्राहक यांच्या समन्वयावर आपल्याला लक्ष द्यावे लागेल. कधी कधी असेही होते की एखादा शोध लागतो पण सर्वसामान्य जनतेला त्याचा फायदा होत नाही, तर कधी जनतेपर्यंत त्याची माहिती पोहोचत नाही तर कधी जनतेच्या गरजेनुसार त्यात सुधारणा केली जात नाही. सिद्धांतानुसार बाब मोठी असते म्हणूनच उपलब्ध संसाधने आणि समस्या यांची सांगड घालून गोष्ट आणली तर उपयोगीतेबरोबरच त्याचा विस्तारही सहज होऊ शकतो. संशोधन आणि विकासाच्या टप्प्यावर संबंधितांकडून प्रतिसाद मागवण्याची यंत्रणा वैज्ञानिक संशोधन संस्थांना विकसित करावी लागेल. संबधितांबरोबर आपला संवाद नसेल, त्यांच्या गरजा आपण जाणून घेतल्या नसतील तरी आपल्या उत्पादनाला स्पर्धेत मोठ मोठी पारितोषिके मिळतीलही कदाचित, मोठ-मोठ्या मासिकातून फोटोही येतील, मात्र भारतासारख्या देशात यशस्वितेचा मापदंड हा ती गोष्ट सर्वसामान्याला कशी उपयुक्त ठरते यावरच अवलंबून असतो. सळसळत्या ऊर्जेच्या युवकांना सीएसआयआरच्या प्रयोगशाळांचे दरवाजे आणखी खुले करण्याचा प्रयत्न व्हायला हवा, सीएसआयआरच्या प्रयोगशाळांत जास्तीत जास्त विद्यार्थ्यांना संशोधनाची संधी मिळावी यासाठी प्रयत्न व्हायला हवेत. सध्या दूरचित्रवाहिन्या टॅलेन्ट हंट अर्थात गायन, नृत्य यामध्ये कौशल्य असणाऱ्या व्यक्तींचा शोध घेताना आपण पाहतो. छोट्या-छोट्या मुलांमधले कौशल्य पाहून आपण थक्क होतो. केवळ याच क्षेत्रात कौशल्य आहे असे नव्हे तर प्रत्येक क्षेत्रात यांच्याकडे गुणवत्ता आहे. ही गुणवत्ता संधीच्या शोधात आहे. आमच्या प्रयोगशाळा या मुलांच्या आकर्षणाचे केंद्र ठरू शकतील? त्यांच्या मनात आले की या शनिवार-रविवार मामाकडे नाही जायचे चला आज प्रयोगशाळेत जाऊ या. साहेब वेळ देतील, काही करायला सांगतील ते करूया. आपल्यात मोठे-मोठे संशोधक आहेत त्यांनी आपले बालपण आठवावे, आपल्यात हे झपाटलेपण होते, तेव्हाच तुम्ही इथवर आलात. कोणी तुमचे बोट पकडून, कोणी हात धरून तुम्हाला प्रयोगशाळेत आणले असेल, तसेच या मुलांना पण कोणी घेऊन जाईल. आपल्या देशाचे भाग्य बदलून जाईल. आपल्या संसाधनाच्या मदतीने देशात नवे उद्योजक तयार करण्यात सीएसआयआरला महत्वाची भूमिका बजावावी लागेल. स्टार्ट अप इंडिया, स्टॅन्ड अप इंडिया अभियान आम्ही चालवत आहोत काही करू इच्छिणाऱ्या युवकांना तुम्ही लावलेल्या शोधाची ओळख करून दिली तर तो उत्पादन करण्याचे धाडस करेल. नवे काही करू इच्छिणारी युवा पिढी, त्यांच्याकडे समस्या आहेत आणि तुमच्याकडे शोध आहेत. सीएसआयआरचे काम, भारत सरकारचे स्टॅन्ड अप इंडिया आणि त्याचे उत्पादन या तिघांची सांगड घालून एक नवी गोष्ट आपण जगाला देऊ शकतो, एक नवे क्षेत्र खुले होऊ शकते का? आणि हे शक्य आहे.या शक्यतांचा आपण शोध घेतला त्यावर काम केले तर आपण खूप काही करू शकतो. वेगवेगळ्या संस्थांकडून संशोधनासाठी दिला जाणारा निधी कार्यन्वित करण्याची आवश्यकता आहे. निधी, संशोधन आणि त्यासंबंधातली माहिती देणारे वेब पोर्टल तयार नाही का करता येणार? संशोधनातली गुप्तता उघड करायला मी सांगत नाही, ती तुमची ठेव आहे. तुम्ही इतर बाबी तर त्या पोर्टलवर देऊ शकता. नाहीतर काय होते एका प्रयोगशाळेत ज्या बाबींवर काम होत असते तसेच काम दुसऱ्या प्रयोगशाळेतही दहा जण करत असतात. आपली शक्ती, आपला निधी यामुळे वाया जातो. एक व्यासपीठ असेल तर लोकांना समजेल की दहा बाबींवर मी काम करू इच्छितो पण जर त्यावर आधीच काम सुरु असेल तर मी अकराव्या गोष्टीवर कामासाठी लक्ष केंद्रीत करु शकतो. या पोर्टलवर आपण प्रश्नही मांडू शकतो, विचारांना नवी दिशा मिळू शकते, मी यावर इतका विचार केला आहे, मी पुढे काय करू शकतो याचा विचार होऊ शकतो. सीएसआयआरच्या 75 वर्षानिमित्त आपल्या मनात जसा उत्साह आहे तसाच उत्साह देशाच्या स्वातंत्र्याला 2020 मध्ये 75 वर्ष पूर्ण होत असल्याबद्दल काही नवे करण्यासाठी निर्माण झाला पाहिजे. 2020 पर्यंत देशातल्या शेतकऱ्याचे उत्पन्न दुप्पट करण्याचे सरकारचे उद्दिष्ट आहे. या उद्दिष्टपूर्तीसाठी पिकांच्या नव्या जाती, नवे वाण आपल्याला निर्माण करावे लागतील. पावसावर अवलंबून असलेल्या भागात घेता येईल अशा पिकांची विशेषतः डाळींच्या नव्या जाती विकसित करा ज्याचे उत्पादनही जास्त येईल आणि शरीरात प्रथिनांच्या कमतरतेमुळे निर्माण होणाऱ्या कुपोषणाची समस्या दूर व्हायला मदत होईल. 2020 पर्यंत आपल्या शेतकऱ्याचे उत्पन्न दुप्पट कसे होईल? आपल्या देशात प्रथिने मिळवण्याचा स्रोत असलेल्या डाळींमध्ये प्रथिने कशी वाढतील? प्रति हेक्टर उत्पादन कसे वाढेल, याबाबत आजच्या वैज्ञानिक युगात,जेनिटिक सायन्सच्या या युगात आपले वैज्ञानिक लक्ष घालून हे करू शकतात. देशाच्या दूर-दूरच्या भागातल्या शेतकऱ्यांशी बातचीत करून मी आलो आहे, आपण पाहिलेच असेल की काही ना काही नवे करण्याची त्यांची मनीषा आहे, आपले वैज्ञानिक त्याला चालना देऊ शकतात, त्याला गती देऊ शकतात आणि कालबद्ध परिणामही देऊ शकतात. वैज्ञानिकांनी भाज्यांच्याही नव्या जाती विकसित करायला हव्यात. केवळ मागणी आणि उत्पादन यांच्यातले अंतर कमी करणे हा आपला उद्देश असता कामा नये तर निर्यात करण्याचेही असायला हवे. निर्यातीची बाब मी सांगतो कारण काही दिवसांपूर्वी मी आखाती देशात गेलो होतो. त्यांची समस्या आहे, ते म्हणतात, आमच्याकडे एक इंचही पाऊस होत नाही. खाण्याच्या सगळ्या वस्तू बाहेरून आणाव्या लागतात, फळे-फुले, भाज्या, धान्य सगळे काही बाहेरून आणावे लागते. आमची लोकसंख्या वाढत आहे. आमच्याकडे पेट्रोलियम आहे, डॉलर आहेत, संपत्ती आहे. मात्र आम्हाला वस्तू बाहेरून आणाव्या लागतात. आखाती देशाच्या गरजा लक्षात घेऊन तशा वस्तू आपण निर्यात करू शकतो. आपल्या कृषी क्षेत्रात अशा विशिष्ट गोष्टी विकसित करण्याच्या दिशेने आपण विचार करू शकतो जेणेकरून येत्या पन्नास वर्षासाठी आपल्याला खात्रीशीर बाजारपेठ उपलब्ध होईल. दर्जाही असेल आणि संख्याही विपुल असेल. जगाच्या तुलनेत दर किफायतशीरही असतील.आपले वैज्ञनिक हे उद्दिष्ट साध्य करतील असा मला विश्वास आहे आणि भारताच्या अर्थव्यवस्थेला त्याचा फायदा होईल. आखाती देशांना सगळ्यात कमी खर्चात वस्तू पोहोचवू शकणारा कोणता देश असेल तर तो हिंदुस्थान. अशी संधी आपण वाया का घालवावी? आणि म्हणूनच आपण कृषी क्षेत्रात नव्या गोष्टींचा विचार करायला हवा. सीएसआयआरने आरोग्य क्षेत्रातही उत्तम कार्य केले आहे. मात्र आपल्या देशातल्या लोकांना आजही क्षयरोग, मलेरिया, चिकुनगुनिया, डेंग्यू यासारख्या रोगांचा सामना करावा लागत आहे. या रोगापासून मुक्ती कशी मिळवता येईल यासाठी कालबद्ध उद्दिष्ट ठेवून संशोधन करण्याची आवश्यकता आहे. या रोगाचे लवकर निदान करणारे किफायतशीर संच आपण विकसित करू शकतो. आरोग्य क्षेत्रात तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणात वापर होतो, तपासणी डॉक्टर नव्हे तर यंत्र जास्तकरून तपासणी करत असते. आपल्याला काय त्रास आहे, शरीरात कशाची कमतरता आहे हे यंत्र ठरवते. सॉफ्टवेअरप्रमाणे डॉक्टर त्यातून ठरवतात की आता हे औषध द्यावे, नंतर हे द्यावे अशी स्थिती आहे. वैद्यक विज्ञान, तंत्रज्ञानाचा एवढा वापर करत आहे म्हणून मी मानतो की आपल्याला मोठी संधी आहे. केवळ औषध नव्हे तर निदान करणारे हे संच असतील ते आपण जितक्या लवकर गावातल्या आशा कार्यकर्तीकडे पोहचवू तेव्हा ती ठरवू शकते की ही समस्या आहे, यासाठी हे करता येऊ शकते आणि हे तंत्र इतके विकसित असेल की आपण त्या साथीचे निदान लगेच करू शकू. आजच्या काळात सगळे काही शक्य आहे. मोठ्या प्रमाणात बाबीची दखल घेण्याच्या दिशेने आपण संशोधनाच्या नव्या क्षेत्राकडे वाटचाल करू शकतो असा मला विश्वास आहे .आपल्या युवकांसमोर आव्हान ठेवले, त्यासाठी वेळ दिला तर ते भरीव कामगिरी करतील याचा मला विश्वास आहे. आपण हे पण जाणतो की गरिबांच्या आजाराचे मूळ कारण दडलेले असते ते अस्वछतेत. आपण सफाई करायला जा असे मी सांगत नाही, तर तंत्रज्ञानाच्या मदतीने कचरा नष्ट करण्यासाठी संशोधन करून किफायतशीर तंत्रज्ञान विकसित करू शकता. कचरा व्यवस्थापन, कचऱ्यातून वीजनिर्मिती या बाबीवर आपण तंत्रज्ञानाच्या मदतीने लक्ष दिले तर अस्वच्छताही व्यापारात रूपांतरित होऊ शकते आणि देश स्वच्छ होऊन आरोग्य सुधारायला मोठी मदत होऊ शकते.यातून नव्या -नव्या स्टार्ट-अप साठी मोठ्या व्यवसायाची शक्यता संभवते.अस्वछतेपासून मुक्ती मिळवून आपण पोषणाच्या मुद्द्याकडेही लक्ष देऊ शकतो.अस्वछतेपासून मुक्ती मिळवल्यास पिण्याच्या पाण्याच्या शुद्धतेवर आपण भर देऊ शकतो. पेयजलाची शुद्धता म्हणजे अनेक आजारापासून मुक्तीचा मार्ग. या साऱ्या बाबी फक्त आरोग्य विज्ञाना पर्यंत मर्यादित नाहीत तर त्यामध्ये विज्ञान जगताची दखल आवश्यक आहे .किफायतशीर तंत्रज्ञानासाठी भारताला आपली आवश्यकता आहे. उपलब्ध संसाधनांच्या आधारावर तंत्रज्ञान विकसित करणे ही आपली गरज आहे. कधी कधी काय होते की एखाद्या गोष्टीचा शोध लावताना याचा उपयोग 50 नाहीतर 100 वर्षांनी होईल असा विचार आपल्या मनात असतो. आपल्या समोर ज्या समस्या आहेत त्या ध्यानात ठेवून विज्ञानाचा वापर करण्याची भारतासारख्या देशाला गरज आहे. यामध्ये यश मिळाले तर जागतिक स्तरावर किंवा नव्या युगाच्या बरोबरीने संशोधन करण्याची शक्ती मिळेल.जल सुरक्षेवरही सीएसआयआरचे मोठे कार्य आहे. आपल्या जलसंसाधनांचा प्रभावी आणि किफायतशीर वापर करण्याच्या दिशेने प्रयत्न आणखी वेगवान करण्याची गरज आहे. पाण्याच्या टंचाईवर आपण चर्चा खूप करतो. पाण्यावरून युद्ध होऊ शकतात असे अनेकजण लिहितात, ज्यांना लिहायचे आहे ते लिहितात मात्र जो प्रयोगशाळेत बसलेला असतो त्याला उपाय शोधायचे असतात की पाण्याचा साठा, त्याचा सिंचनासाठी कसा वापर करता येईल. कृषी क्षेत्रात “पर ड्रॉप मोअर क्रॉप” अर्थात प्रत्येक थेंबाद्वारे अधिक पिक असा सरकारचा प्रयत्न आहे. भारतासारख्या देशात जिथे जमिनीचे महत्व वाढत चालले आहे तिथे पाणी आणि जमीन या दोन्हीचे महत्व लक्षात घेता पर ड्रॉप मोअर क्रॉप च्या बरोबरीने “इंच ऑफ लॅन्ड अँड बंच ऑफ क्रॉप ” म्हणजेच इंचभर जमिनीतून भरघोस पिक हे अभियान आपण हाती घेणार नाही तोपर्यंत आपण पाण्याच्या उपयोगाचे किंवा जमिनीच्या उपयोगाचे महत्व समजू शकणार नाही. नद्यांचे प्रदूषण मोठ्या स्वरूपात आपल्यासमोर ठाकले आहे. गंगा नदीच्या स्वच्छतेचे काम अनेक वर्ष चालले आहे. अनेक सरकारे आली आणि गेली. आपल्याला वैज्ञानिक उपाय शोधावे लागतील. जनतेला प्रशिक्षित करणे आणि वैज्ञानिक उपाय शोधणे हे मार्गच आपल्या समस्यांचे निराकरण करतील. सर्वसामान्य जनतेची आणखी एक गरज आहे, आजच्या काळात आपल्या लोकसंख्येपेक्षा जास्त मोबाईल फोन आहेत पण बॅटरीचे आयुष्य हा त्याच्या चिंतेचा विषय आहे. बॅटरी रिचार्ज करायला खेड्यातल्या लोकांना दुसऱ्या गावात जायला लागते, तिथे वाट पाहावी लागते. स्मार्ट फोनच्या बॅटरीचा एक त्रासच होऊन बसतो. आपले वैज्ञानिक या समस्येवर उपाय देऊ शकत नाहीत का? केवढी मोठी बाजारपेठ आहे कल्पना करा. छोट्या पातळीवर वापरात आलेले तंत्रज्ञान मोठे रूप घेऊ शकत नाही यावर माझा विश्वासच नाही. मी वैज्ञानिक नाही मात्र एवढे नक्कीच जाणतो की तुम्ही हे करू शकता. या बाबींना आपण प्राधान्य दिलेत तर त्याचे व्यापारी मूल्य मोठे आहे. क्रीडा क्षेत्राने कसे रूप घेतले आहे ते पहा. हा केवळ खेळाचा विषय नाही राहिला. आत्ताच्या प्रदर्शनात काही वस्तू ठेवण्यात आल्या होत्या. चामड्याच्या वस्तू आपण कशा बनवतो ते त्यांनी मला सांगितले. कोणत्या प्रकारच्या खेळाला कोणत्या प्रकारचे बूट पाहिजेत, कोणता पोशाख हवा यावर काही संशोधन चालले आहे का असा प्रश्न मी त्यांना विचारला. शारीरिक तंदुरुस्तीत भर घालणारे, खेळाडूला आणखी आरामदायी ठरेल अशा बाबींवर संशोधन होत आहे का असा प्रश्न मी विचारला. जगभरात यावर मोठे संशोधन सुरु आहे. खेळाडूंकडे चांगली साधने, चांगले मैदान, चांगला प्रशिक्षक असल्यामुळे तो उत्तम कामगिरी करतो असे नव्हे तर मानसिक बाबींपासून त्याच्या प्रत्येक गोष्टीची काळजी घ्यावी लागते. क्रीडा जगताच्या विकासासाठी शास्त्रशुद्ध वातावरणाचीही आवश्यकता असते हे सर्वमान्य आहे. व्यावसायिक क्षेत्र म्हणून क्रीडा क्षेत्रात मला भरपूर संधी दिसत आहेत.या क्रीडा क्षेत्रासाठी वैज्ञानिक वातावरण कसे राखता येईल यावर भारताचे वैज्ञानिक जगत संशोधन करू शकते. अंतराळ विज्ञान घ्या ना,या लोकांना वैज्ञानिक वातावरणाचे प्रशिक्षण दिल्यानंतरच त्यांना पाठवले जाते. क्रीडा जगतातही असेच आहे. त्या वातावरणासाठीचे निकष निश्चित करण्यासाठी आपण तशी व्यवस्था विकसित करू शकतो. विज्ञानाची सामान्य जनतेशी सांगड घाला एवढेच सांगायचे आहे. कारण 21 व्या शतकावर तंत्रज्ञानाचा पगडा आहे. हे संपूर्ण शतक तंत्रज्ञानाच्या लाटेवर स्वार असेल तर 21 व्या शतकाची संशोधनाची गरज आणि भारतासारख्या देशाची आवश्यकता यांची सांगड आपल्याला घालता येईल का? आपले पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक यंत्रणा यांचा समन्वय साधला तर अनेक समस्यांचे निराकरण होऊ शकते. योग असू दे, आयुर्वेद असू दे, आज संपूर्ण जगात यांची चर्चा आहे. मात्र त्याचे वैज्ञानिक रूप पोहोचत नाही, त्या दिशेने आपण काम करू शकतो का? आज वैज्ञानिकांना राष्ट्रीय पुरस्काराने सन्मानित केले जात आहे. ज्या वैज्ञानिकांना हा सन्मान प्राप्त झाला आहे त्यांचे मी अभिनंदन करतो. 2012-15 चे शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार, 2012-14 चे सीएसआयआर हीरक तंत्रज्ञान महोत्सवी पुरस्कार, ग्रामीण विकासात विज्ञान आणि तंत्रज्ञान शोधासाठी सीएसआयआरचा पुरस्कार, 2016 चा सीएसआयआरचा तंत्रज्ञान पुरस्कार, 2016 चे जी एन रामचंद्रन सुवर्णपदक, 2016 चे युवा वैज्ञानिक पुरस्कार प्रदान केले जात आहेत. हा सन्मान फक्त वैज्ञानिकांचा नव्हे तर त्यांचा परिवार, मित्र आणि गुरुजनांचाही आहे. असे गुरुजन, ज्यांनी या वैज्ञानिकांना लहानपणीच विज्ञान आणि संशोधन, नाविन्यपूर्ण शोध यांची गोडी लावली. देशाला आपणा सर्वांचा अभिमान आहे. या प्रवासात नव्या उत्साहाने, जोमाने आणि निश्चयाने तुम्ही वाटचाल कराल असा मला विश्वास आहे. हा पुरस्कार तुमच्याबरोबरच इतरांनाही देशाच्या विकासासाठी नवे संशोधन, नव्या शोधासाठी प्रेरणादायी ठरेल.शाळा, महाविद्यालयातले, विद्यापीठातले विद्यार्थी आपल्याला रोल मॉडेल म्हणून आदर्श म्हणून पाहतात. युवा पिढीला मार्गदर्शन करण्याची जबाबदारी आपण यशस्वीपणे निभवाल अशी अपेक्षा मी या प्रसंगी करतो. सीएसआयआरशी जोडल्या गेलेल्या देशाच्या प्रतिष्ठित संस्थांमध्ये काम करणाऱ्या वैज्ञानिकांनी शाळा तसेच महाविद्यालयात शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांशी आपला संपर्क वाढवला पाहिजे. प्रत्येक संशोधक महिन्यातून कमीत कमी एकदा कोणत्या ना कोणत्या महाविद्यालयात अथवा विद्यापीठात व्याख्यान द्यायला जाईल हे शक्य आहे का? त्यांच्याशी विचार-विमर्श करेल, चर्चा करेल. ज्या ज्या संशोधकांना आज पुरस्कार प्राप्त झाले आहेत त्यांनी एक शाळा अथवा महाविद्यालय घेऊन त्यात मार्गदर्शक म्हणून भूमिका निभावावी हे शक्य आहे का? एखाद्या शाळा अथवा महाविद्यालयात फक्त पाच विद्यार्थ्यांची निवड करून त्यांच्यासाठी थोडा वेळ दिला तरी देशात तीनशे नवे वैज्ञानिक घडण्याची शक्यता निर्माण होते. आपण देशाला जसा एखादा शोध अर्पण करता त्याप्रमाणे एक किंवा दोन संशोधक घडवून देशाला ती भेट द्याल तर शतकातले मोठे कार्य बजावाल. आपणा सर्वाना पुन्हा एकदा खूप खूप शुभेच्छा. 2022 मध्ये देशाच्या स्वातंत्र्याला 75 वर्ष पूर्ण होतील त्यासाठी देशाला वैज्ञानिक दृष्टीने या बाबी आम्ही नक्की प्रदान करू, कालबद्ध रीतीने देशाच्या गरजांची पूर्तता करू असा निश्चय पंचात्तराव्या वर्षाच्या या महत्वपूर्ण प्रसंगी आपण करावा. हा संकल्प घेऊन 75 वर्षांचा हा प्रवास आणि येणाऱ्या 25 वर्षांसाठीची स्वप्ने घेऊन वाटचाल करू, या अपेक्षेबरोबरच आपणा सर्वाना माझ्या खूप खूप शुभेच्छा. धन्यवाद!