वाराणसी येथे रिक्षा संघाने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमातील पंतप्रधानांचे भाषण

मोठ्या संख्येने जमलेल्या माझ्या बंधु आणि भगिनींनो, हा जो कार्यक्रम होत आहे, यामुळे काही गरीब परिवारांचेच कल्याण होईल, असे नाही, तर वाराणसीचे भाग्य बदलणारा हा कार्यक्रम आहे. इथल्या गरीबाच्या आयुष्यात आम्ही थोडे जरी परिवर्तन घडवून आणले, समयानुरुप त्यांच्या आयुष्यात तंत्रज्ञानाने प्रवेश केला तर, गरीबातील गरीब व्यक्ती जो पूर्वी जेवढे श्रम करुन कमाई करत होता, तो त्यापेक्षाही कमी श्रमात जास्त कमाई करु शकेल. आज अशाप्रकारच्या सुविधा दिल्या जाणार आहेत. ज्यात बँकांचे सहकार्य आहे, अमेरिकी फाऊंडेशनचे सहकार्य आहे. भारत सरकार मोठ्या प्रमाणात अशाप्रकारच्या घटनांना प्रोत्साहन देत आहे व गरीबांसाठीचा पहिला प्रयत्न हा आहे की, ते स्वावलंबी बनतील. आम्ही मागील 40-50 वर्षापासून दारिद्र्यनिर्मुलनाविषयी ऐकत आहोत. आपल्या देशात निवडणुकांच्या काळात गरीबीवरील भाषणंही भरपूर ऐकायला मिळतात. आमच्या येथे राजकारण करताना बाकी तुम्ही काहीही करा पण सकाळ-संध्याकाळ गरीबीची माळ जपण्याची परंपराच बनली आहे. या परंपरेतून जरा बाहेर येण्याची आवश्यकता आहे. बाहेर येणे म्हणजे आम्ही प्रत्यक्षरित्या गरीबांना सोबत घेऊन गरीबी पासून मुक्तीची चळवळ चालवू शकतो का? आतापर्यत एवढे प्रयोग झाले आहेत. या प्रयोगांमुळे जेवढ्या प्रमाणात निकाल आले पाहिजे होते, तेवढ्या प्रमाणात देशाला निकाल मिळाले नाहीत. गरीब व्यक्तींच्या आयुष्यात ज्या गतीने बदल झाले पाहिजे होते, ते बदल आम्ही घडवून आणू शकलो नाही. मी कोणत्या सरकारला व एखाद्या पक्षाला दोष देणार नाही. परंतु, काही चांगले करण्याच्या दिशेने नव्याने गरीबांच्या कल्याणासाठी काही मुलभूत बाबींवर लक्ष देणे. कोणत्या गोष्टींमुळे गरीब खरोखरच मेहनत करण्यास तयार होईल व दारिद्र्यातून बाहेर येईल. तुम्ही कोणत्याही गरीब व्यक्तीला विचारा, की तुम्ही आपल्या मुलाबाळांनाही असेच आयुष्य देऊ इच्छिता का. गरीबातील गरीब व्यक्ती म्हणेल की, माझ्या मुलाबाळांना मला वारशाने अशी गरीबी द्यायची नाही. तो आपल्या पायांवर उभा राहिल, असे आयुष्य मी त्यांना देईन व सन्मानपूर्वक आयुष्य जगेल. अशी प्रत्येक गरीब आई-वडिलांची इच्छा असते. ही इच्छा ते कसे पूर्ण करणार. आज तो मजूरी करतो, मात्र, त्याच्या मेहनतीला थोडाशी कौशल्य विकासाच्या माध्यमातून जोड दिली तर, तो जर पूर्वी 100 रुपये कमवत असेल तर, तो यामुळे 250-300 रुपये कमावेल. एकदा जर कौशल्य विकासाची जोड दिली तर तो आपोआप आणखी क्लृप्त्या लढवून त्यात चांगले करण्याचा प्रयत्न करेल. म्हणूनच भारत सरकारने फार मोठे अभियान चालवले आहे, कौशल्य विकास (स्कील इंडिया) अभियान. गरीबातील गरीब मुलगा मग तो शाळेच्या दरवाजापर्यंतही पोहचला नसेल, पाचवीपर्यंत शिकला असेल, सातवीपर्यंत शिकला असेल, 10 वी, 12 वी चा अभ्यास सोडून रोजी-रोटीच्या शोधात बाहेर पडला असेल. जर, त्याला एखादी गोष्ट शिकवली तर तो देशाच्या अर्थव्यवस्थेलाही बळकटी देईल, आर्थिक घडामोडींना बळ देईल, आणि स्वत: आपल्या आयुष्यात काही करण्याची इच्छा असेल तर छोट्या-छोट्या गोष्टींतून या सर्वांचा विकास करता येईल, त्यादिशेने आमचा प्रयत्न आहे. आज मी येथे सर्व ई-रिक्षावाल्या बंधुंना भेटलो. मी त्यांना विचारले, ही रिक्षा तुम्ही चालवू शकाल का? तर त्यांनी सांगितले, साहेब पहिल्यापासूनच आम्हाला आत्मविश्वास आहे. मी विचारले तो कसा? तो सांगतो माझे कौशल्य विकास प्रशिक्षण (स्कील डेव्हलपमेंट) झाले आहे. त्याला स्कील शब्दही व्यवस्थित माहित होता. स्कील डेव्हलपमेंट व्यवस्थित झाले असे सांगत होता, माझे प्रशिक्षण पूर्ण झाले आहे, असे सांगत होता. पूर्वी मी पेडल रिक्षा चालवत होता. मी विचारले, वेग किती ठेवणार? त्यावर त्याने सांगितले, साहेब मी कायद्याचे पालन करेन, माझ्या कुटुंबियांवर व प्रवाशांच्या कुटुंबियांवर काही संकट येईल, असे मी काहीच करणार नाही. वाराणसीच्या गल्ल्यांमधील रस्ते लहान आहेत, म्हणून मला सावधपणे रिक्षा चालवायची आहे. त्याचे हे प्रशिक्षण झाले आहे. वाराणसीत जगभरातून लोक येतात. वाराणसीचे पर्यटन कसे आहे, येथील लोक कसे आहेत.? याचा पहिला परिचय प्रवाशांना रिक्षावाल्याच्या माध्यमातून होतो. तो त्याच्यासोबत कशाप्रकारे व्यवहार करतो. त्याची भावना कशी आहे. यावरुन त्या प्रवाशाच्या मनात एक प्रतिमा तयार होते. अरे भाऊ, हे शहर तर खूप चांगले आहे. येथील रिक्षावालेही एवढ्या स्नेहाने आमची काळजी घेतात. म्हणून येथील प्रवाशांसाठीच्या रिक्षांचे सुशोभिकरण केले आहे. काही प्रणाली विकसित केली आहे. मी त्यांना विचारत होतो, मी त्यांना म्हटले गाईड म्हणून तू सर्व गोष्टी मला सांगू शकशील का, तो म्हणाला बोलू शकतो. मी सर्व गोष्टी सांगू शकतो. मी रिक्षा चालवताना सर्व गोष्टी सांगू शकतो. माझ्या रिक्षात जो बसेल त्याला वाराणसीचे सहज दर्शन झालेले पाहून आनंद होईल. या छोट्या छोट्या बाबी आहेत, पण फार बदल घडवून आणणाऱ्या आहेत. आज पेडल रिक्षाला आधुनिक कसे करता येईल. पेडल रिक्षा पासून ई-रिक्षाच्या दिशेने कसा बदल करता येईल. प्रवाशांच्या सुविधांना कसे प्राधान्य देणार. बदल्या काळानुसार पर्यावरणस्नेही तंत्रज्ञानाचा वापर कसा करणार.? या सर्व बाबींची याला जोड देण्यात आली आहे, आणि सर्वात मोठा मुद्दा आहे तो त्यांच्या परिवारांचा. आज ज्या लोकांची निवड केली आहे त्यांच्याकडे स्वत:ची रिक्षा नव्हती. ते बिचारे भाड्याची रिक्षा घेऊन दिवसभर मजूरी करत होते. 50 रुपये, 60 रुपये रिक्षामालकाला द्यावे लागत. जी उरलेली थोडी थोडकी रक्कम आहे ती घरी घेऊन जात. मुलांबाळासाठी डबलरोटी घेऊन जात होता. त्यातच त्याने रात्र काढायची. आजच्या या उपक्रमामुळे गरीब रिक्षावाल्यांचा फायदा हा आहे की, त्यांना आता उच्च व्याजदराने पैसे घेण्याची गरज नाही. बँकेच्या अतिशय कमी दराने हे पैसे भरुन तो दोन वर्षात रिक्षाचा मालक होणार. त्याला माहिती आहे ही आपली बचत होणार आहे. त्याचे है पैसे दुसऱ्या कोणाच्या खिशात जाणार नाहीत, त्याच्या स्वत:च्या खिशात जाणार आहेत, जेणेकरुन तो एकदोन वर्षात रिक्षाचा मालक बनेल. मला खात्री आहे की, अशाप्रकारच्या व्यवस्थेमुळे आगामी काळात या कुटुंबांना गरिबीच्या झळा बसणार नाहीत. ते पुढे जातील. मी त्यांना विचारले, मुलांना शिकवणार का? त्यावर तो म्हटला, साहेब आतापर्यंत मनात विचार यायचा की, कसे शिकवू, कोठून पैसा आणू? पण, तुम्ही ही जी व्यवस्था केली आहे, मी आता आपल्याला खात्री देतो की, मी मुलांना शिकवणार. मी तर फक्त पाच ते सात जणांशी संवाद साधला. पण आज ज्यांना रिक्षा मिळत आहे, त्यांना माझी विनंती आहे की, त्यांनी माझ्याप्रती काय नाराजी व्यक्त करायची असेल तर करा, पण मुलांना शिक्षणापासून वंचित ठेवू नका. दारिद्र्याविरुद्धच्या लढाईत सर्वात मोठे आणि सर्वात स्वस्त शस्त्र कोणते असेल तर ते आहे, आपल्या मुलाबाळांना शिक्षण देणे. जर तुम्ही तुमच्या मुलाबाळांना शिक्षण दिले तर जगातील कोणतीच अशी शक्ती नाही जी तुम्हाला गरीबीतच ठेवेल. पाहता पाहताच परिस्थिती बदलण्यास सुरुवात होईल. म्हणून माझा सर्वांना आग्रह आहे की, ही नवी सुविधा ज्या ज्या कुटुंबांना मिळत आहे, त्यांनी आपल्या मुलाबाळांना शिकवण्यात कोणतीच तडजोड करु नका. आपल्या मुलांना शिकवा. आज मी एका कुटुंबाची भेट घेतली. ती बहिण चौकात सतरंजी टाकून भाजी विकते, आज तिला एक ठेला मिळाला आहे. मी तिला विचारले यामुळे काय फरक पडेल. ती म्हणाली पूर्वी मी जिथं बसत होते तेथे कोणी आले तरच विक्री व्हायची. आता मी वेगवेगळ्या भागांमध्ये फिरेन. माझे वेळापत्रक तयार करेन. की कोणत्या भागात सकाळी 09 वाजता जायचे आहे, कोठे 10 वाजता जायचे आहे. कोठे 11 वाजता जायचे आहे. त्यामुळे लोकांनाही कळेल की मी किती वाजता माल घेऊन येईन, म्हणून ते नक्की माझा माल विकत घेतील. पाहा ही अशिक्षित महिला. पण, तिला माहित आहे की, मी असे वेळापत्रक तयार केले तर या भागात 9 वाजता जाते तर दररोज 9 वाजता तिथे पोहचणार. या भागात दुपारी 12 वाजता जाते तर 12 वाजताच पोहचणार. म्हणजे तिला व्यवसायाचे परिपूर्ण व्यवस्थापन माहित आहे. ठेला चालवतानाही आपले आयुष्य बदलू शकते, याचा विश्वास तिच्यामध्ये आला आहे. या छोट्या-छोट्या बाबी आहेत, ज्याच्या माध्यमातून आम्ही एक मोठे परिवर्तन घडवून आणण्याचा प्रयत्न करत आहोत. आता पंतप्रधान जन-धन खाते उघडण्यासाठी जे अभियान चालवले, आमच्या देशात वर्षानुवर्षे सांगितले जात होते की, गरीबांच्या कल्याणासाठी बँकांचे राष्ट्रीयकरण करण्यात आले आहे. पण बँक राष्ट्रीयकरणानंतरच्या 40-50 वर्षानंतरही बँकेच्या दरवाजात कोणी गरीब व्यक्ती दिसत नव्हता पण या देशात त्याची कधी चर्चा झाली नाही. या देशातच असे का घडावे? हा प्रश्न देशातील एखाद्या विद्वान व्यक्तीने एखाद्या राजकीय नेत्याला कधी विचारला नाही, कोणत्या सरकारला नाही विचारला. 50 वर्षांत कधी विचारला नाही. सर्व मान्य करुन घेतलेले होते. आम्ही सत्तेत आल्यानंतर विडा उचलला की, बँकांच्या दरवाजावर माझा गरीब व्यक्ती असेल, बँकेच्या आतमध्ये माझा गरीब व्यक्ती असेल. बँक गरीबांसाठी असेल, म्हणून मोठे अभियान चालवले. मी 15 ऑगस्टला घोषणा केली होती, 26 जानेवारीपर्यंत पूर्ण करण्याचा संकल्प केला होता. याकामी सर्व बँका जीव लावून माझ्यासोबत कामाला लागल्या होत्या, खांद्याला खांदा लावून काम केले आणि आज देशात सुमारे 18 कोटी पेक्षाही जास्त गरीब व्यक्तींचे बँक खाते उघडण्यात आले आहे. देशात जेवढी कुटुंब आहेत, त्यापैकी जवळपास सर्वांचे बँक खाते उघडण्यात आले आहे. हे बँक खाते नि:शुल्क देण्याचे आम्ही जाहीर केले होते. फॉर्मसाठीचा खर्च असेल तो बँक करणार, गरीबांना एकवेळ मोफत बँक खाते उघडून देणार. सवय लागल्यानंतर त्यांना हळूहळू आणखी खाते उघडून दिली. पाहा, गरिबांची श्रीमंती सरकारने तर म्हटले होते एकही रुपया देणार नाही, मात्र गरिबांनी सुमारे 30 हजार कोटी रुपयांपेक्षाही जास्त रक्कम जमा केली. याचा अर्थ असा की, गरीब व्यक्तीला पैशाची बचत करण्याची आज इच्छा होत आहे. जर त्याला बचतीची सवय लागली तर त्याच्या आर्थिक जीवनात बदल घडून येणे स्वाभाविक आहे. हळूहळू बँक खाते वापरण्याची सवयही वाढत आहे. मी हैराण आहे की, ज्यांनी कधी खाते उघडले नाहीत ते आज माझ्याकडे हिशोब मागत आहेत. खाती तर उघडली आहेत, पण त्यांचा वापर करणाऱ्यांची संख्या वाढली नाही. ज्यांनी कधी खाते उघडण्याची पर्वा केली नाही, त्यांना आता खाते ऑपरेट होते की नाही, याची चिंता होत आहे. जर तुम्ही 40-50 वर्षापूर्वी हे केले असते तर आज ऑपरेट होतात की नाही हा प्रश्न मला विचारायची वेळ आली नसती, सर्व गरीबांचे बँक खाते झाले असते. म्हणून जे काम तुम्ही 50 वर्षांमध्ये केले नाहीत, ते मी 50 महिन्यात पूर्ण करणार, हे सांगायला मी आलो आहे. गरीबांचे कल्याण कसे होईल. आता वाराणसीत रक्षाबंधनला सुरक्षाबंधन बनवण्याचे मोठे अभियान चालवले आणि मी काशीच्या माता भगिनींचे विशेषत्वाने, सार्वजनिकरित्या आभार व्यक्त करतो की, या रक्षाबंधनाच्या निमित्तानं मला भरपूर राख्या मिळाल्या, आशीर्वाद मिळाले, मी नतमस्तक होऊन त्या सर्व माता-भगिनींना नमन करतो. तुम्ही माझ्याप्रती जो सदभाव व्यक्त केला आहे, माझ्या सुरक्षेची चिंता व्यक्त केली आहे, आणि सुरक्षेच्या बंधनाची जी बाब आहे, त्यासाठी मी काशीच्या सर्व माता-भगिनींचे ह्दयापासून आभार मानतो. मी या सर्व महानुभवांचे आभार मानतो, जे या योजनेसाठी आमच्यासोबत भागीदार बनले आणि एका प्रारुपच्या रुपाने हे काम आगामी काळात विकसित होईल. आता तुम्ही पाहा, हळूहळू काशीमध्ये एक नवीन…आणि यामुळे गती येणार आहे. यामुळे शहराची एक नवी ओळख निर्माण होणार आहे. यामुळे सामान्य व्यक्तीच्या आयुष्यात सुविधा सुरु होणार आहेत. या योजनेच्या निमित्ताने मी आज सर्व बंधुंना ज्यांना आज ही साधनं मिळत आहेत, माझ्याकडून फार- फार शुभेच्छा देतो. आणि काशीच्या आर्थिक प्रगतीत गरीबातील गरीब व्यक्तीची शक्ती कामी येईल त्या दिशेने सुरु असलेल्या प्रयत्नांना यश मिळो, हाच आशीर्वाद भोलेनाथ आम्हा सर्वांना देईन. याच अपेक्षेसह सर्वांना खूप-खूप धन्यवाद.