नवी दिल्ली येथे मुख्यमंत्र्यांच्या आणि उच्च न्यायालय मुख्य न्यायाधीशांच्या संयुक्त परिषदेच्या उद्घाटन कार्यक्रमात पंतप्रधानांनी केलेले भाषण

उपस्थित सर्व आदरणीय मुख्यमंत्रीगण, सर्व आदरणीय न्यायमूर्ती दरवर्षी अशा प्रकारची आपली एक बैठक होत असते. या वेळी खूपच विस्तृत मुद्दे आहेत. मला असे सांगण्यात आले आहे की, दोन दिवस न्यायमूर्तींनी अतिशय विस्ताराने चर्चा केली आहे, खूप चांगल्या सुचना आल्या आहेत आणि मला असे देखील सांगण्यात आले आहे की, मोठ्या बांधिलकीने सर्व गोष्टींना पुढे नेण्याचा सर्व बाजूंनी प्रयत्न झालेला आहे. यासाठी मी आदरणीय ठाकूर महोदय आणि त्यांच्या पूर्ण टीमला मनापासून खूप खूप शुभेच्छा देत आहे जेणेकरून या बाबींना गती देण्यासाठी योग्य ते प्रयास होत राहतील. काही दिवसांपूर्वी भोपाळमध्ये एक विशेष कार्यक्रम झाला ज्याच्या विषयी मला ठाकूरमहोदयांकडून माहिती दिली जात होती, जी ऐकून मला अतिशय आनंद झाला. न्यायिक चौकटीच्या बाहेरही एक खूप मोठा देश असतो आणि त्या विषयी जाणून घेणे आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर काय चालले आहे, कोणती आव्हाने आहेत, कोणत्या शक्यता आहेत या संदर्भात देशातील नामवंत तज्ज्ञांना पाचारण करण्यात आले होते आणि सर्व न्यायाधीश त्यांचे म्हणणे ऐकत होते, प्रश्नोत्तरे सुरू होती. मला वाटते की ही परंपरा स्वतःमध्येच एक अतिशय उत्तम परंपरा आहे. असे असू शकते की यापुढे राज्यांमध्येही अशा प्रकारचे प्रयत्न होऊ शकतील. कदाचित ठाकूर महोदयांनी यासाठी अथक परिश्रम घेतले आहेत, मधल्या काळामध्ये प्रयत्न होत होते. मात्र, अनेक वर्षे असे प्रयत्न, चर्चा बंद होत्या. मला असे वाटते की अशा प्रकारे एकमेकांशी जोडणं खूपच उपयुक्त ठरू शकेल. या ठिकाणी अनेक विषयांवर चर्चा होणार आहे त्यामुळे मी त्यात खोलात शिरत नाही. मात्र सर्वसामान्य नागरिकांचा आज देखील न्यायव्यवस्थेवर पूर्ण विश्वास आहे ही बाब खरी आहे. विश्वासच नव्हे तर एक आस्था आहे, श्रद्धा आहे आणि ही आपल्या देशाची सर्वात मोठी पूंजी आहे. ही आस्था कायम राखणे ही आपली जबाबदारी आहे. ती टिकवली पाहिजे, जेणेकरून सर्वसामान्य माणसाला हा प्रश्न पडणार नाही की मी आता कुठे जाऊ. त्याला हा विश्वास आहे की एक अशी जागा आहे जिथे मी जाऊ शकतो आणि ही स्थिती कायम राखण्याची खूप मोठी जबाबदारी सरकारची आहे आणि सरकार आपली जबाबदारी पार पाडण्यामध्ये कोणतीही कसर ठेवणार नाही, असा मला विश्वास आहे. आज ठाकूर साहेबांनी अगदी योग्य सांगितले की मी या न्यायजगतातील व्यक्ती नाही आणि माझी तशी पार्श्वभूमी देखील नाही. त्यामुळे सर्वोच्च न्यायालयाची निर्मिती कधी झाली, काय झाले त्याविषयीची विस्तृत माहिती मला आज मिळाली आणि त्यांना होणा-या त्रासाची मला कल्पना आहे. 1987 मध्ये ज्या गोष्टी झाल्या आज 2016 मध्येही 1987 पासून आतापर्यंत काय झाले, त्याची नक्कीच काही कारणे असतील. नक्कीच काहीतरी नाईलाज असू शकेल. 1987 मध्ये काय झाले होते, कसे झाले होते याच्या तपशीलात मी तरी गेलेलो नाही. पण जाग आली तेव्हा सकाळ झाली! असे मानून यापुढे आपल्याला काही चांगले केले पाहिजे, मागचे जे काही ओझे आहे, ते ओझे कसे कमी करता येईल, आपण कसे पुढे जाऊ. अनेक कारणे असतील आणि एका कारणाचे वर्णन आताच ठाकूर साहेबांनी केले की, सामर्थ्य हे एक त्यातले सर्वात मोठे कारण आहे. मात्र, समाजजीवनात काही बदल होत असतात. हे बदल पहा. आपल्याला सर्वांनाच ठाऊक आहे एक असा काळ होता, ज्या काळात गावामध्ये एकच वैद्यराज असायचे आणि पूर्ण गाव निरोगी असायचे. सध्याच्या काळात डोळ्यांचा डॉक्टर आहे, कानाचा वेगळा डॉक्टर आहे, पायाचा वेगळा डॉक्टर झाला, हृदयाचा डॉक्टर आहे. मात्र, आजारांची संख्या वाढतच गेली. तर अशा समाजामध्ये अनेक प्रकारच्या समस्या येऊ शकतात. त्या काय असू शकतात हा चिंतनाचा विषय आहे, याची काय कारणे असू शकतात. सरकारमध्ये मला देखील असे वाटते की कायदा बनवताना जितकी खबरदारी आवश्यक आहे, तिची कमतरता आपल्याकडे जाणवते. मसुदा बनवण्यापासून, चर्चा होण्यापर्यंत, कायदा तयार होण्यापर्यंत आणि हेच एक मोठे कारण ठरले आहे. अगदी न्यायालयामध्ये कायद्याचा अर्थ लावण्यापर्यंत, खूप मोठ्या प्रमाणावर विविध घटक समाविष्ट होत जातात. नाहीतर कायदा असा असला पाहिजे की कोणत्याही व्यक्तीने निर्णय घेतला तरी त्या निर्णयाबाबत कमीत कमी संभ्रम असावा. हळू-हळू त्याच्या कार्यक्षमतेच्या दिशेने जावे लागेल. दुसरी एक बाब म्हणजे आपल्याकडे कायद्यांचा मोठा ढिगारा आहे. मी सत्तेवर येताक्षणीच एक काम सुरू केले ते म्हणजे कायद्यांच्या या ओझ्यापासून कशा प्रकारे मुक्ती मिळवता येईल, सर्वसामान्य माणसासाठी कायद्यांची संख्या कशा प्रकारे कमी करता येईल. एक समिती स्थापन करण्यात आली होती. जवळपास 1500 ते 1700 असे कायदे लक्षात आले आहेत की जे सन 1800 चे होते. काही 1850चे, 1880, 1890 चे असे एकेक कायदे होते ज्यांचा सध्याच्या काळात काहीच उपयोग नव्हता. यातून काय होते तर एखाद्याला एखादे काम थांबवायचे असेल तर तो 200 वर्षे जुना कायदा दाखवू लागतो. बघा हा कायदा काय सांगतो हे तुम्ही करू शकत नाही. मग तो न्यायालयात जातो. अशा त-हेच्या बाबींमुळे व्यवस्थेमध्ये अनेक समस्या निर्माण होत आहेत. सफाईचे काम सुरू आहे. हळू-हळू मला असे वाटत आहे की जेवढा वेळ मला मिळाला त्या वेळेचा भरपूर वापर आम्ही करणार आहोत, प्रक्रिया जलद गतीने व्हाव्यात, लवकर व्हाव्यात आणि त्यासाठी आवश्यक असलेल्या बाबींची पूर्तता झाली पाहिजे. ही स्वप्ने म्हणजे सर्वांचे काम आहे. आम्ही करत राहणार आहोत आणि केलीच पाहिजेत. आणि माझी तर अशी इच्छा आहे की जर ठाकूर साहेबांची तयारी असेल तर काही कायदेविषयक मर्यांदांमुळे समस्या निर्माण होत असतील तर एखाद्या वेळी सरकारमधील दोन-चार प्रमुख सदस्य आणि तुमची टीम एका जागी एकत्र बसून या समस्यांवरील उपाय खांद्याला खांदा लावून शोधून काढण्याचा विचार करता येईल. तर असे काही करता येऊ शकते कारण तुम्ही ज्या गोष्टी सांगितल्या आहेत, त्या अतिशय महत्त्वाच्या आहेत आणि त्या महत्त्वाच्या गोष्टींबाबत उपाय तर शोधावे लागणार आहेत. केवळ ऐकून मी निघून जाईन, अशा प्रकारचा माणूस मी नाही. या बाबींचे गांभीर्य लक्षात घेऊन त्यावर तोडगे काढण्याचा मी नक्कीच प्रयत्न करेन. यश-अपयश या वेगळ्या गोष्टी आहेत, पण प्रयत्न केलेच पाहिजेत. प्रयत्न करण्याची माझी इच्छा आहे आणि तुमच्या सारख्या अनुभवी लोकांची सोबत मिळाली तर मी तर या क्षेत्रातील नाही. हा माझा फायदाही आहे आणि नुकसानही आहे. मग जर तुम्हा लोकांची मदत मिळाली तर आपण नक्कीच यातून मार्ग काढू शकू. मला अजूनही आठवते की मी 15 वर्षे या बैठकीला हजर राहात होतो आणि नेहमीच समोरच्या बाजूला बसायचो आणि नंतर जेव्हा वर बसायचो तेव्हा तिथे कॅमेरे वगैरे नसायचे. त्यामुळे मोकळेपणाने मी बोलत असे आणि एक दिवस मी म्हणालो की साहेब न्यायालयांची वेळ वाढवण्याबद्दल काय वाटते, सुटीच्या काळात काम करण्याबद्दल काय म्हणता येईल आणि त्यानंतर काय सांगू माझ्यावर कोणते संकट आले ते. त्यानंतर जेवणाची सुटी होती आणि या काळात अनेक न्यायाधीशांनी मला घेराव घातला. म्हणाले तुम्ही समजता काय स्वतःला. त्यावेळी तर मी त्याच दिवसापासून घाबरून गेलो. तरीही मला असे वाटते की ज्यांच्याकडे जी जबाबदारी आहे, ते सर्व लोक अतिशय प्रामाणिकपणाने, निष्ठेने, देशातील गरीब माणसाच्या हितासाठी काम करत आहेत, हा विश्वास आपल्या सर्वांमध्ये निर्माण झाला पाहिजे. आपल्या देशाची न्यायव्यवस्था त्या दिशेने सक्रिय आहे, सजग आहे, असा मला ठाम विश्वास आहे आणि आपल्या देशातील समस्यांचे निराकरण होईल हा विश्वास आपल्या सर्वांमध्येही निर्माण होईल. आपण सर्व एकत्र बसून समस्यांवर उपाय शोधणार आहोत, असा मला ठाम विश्वास आहे. सर्व आदरणीय मुख्यमंत्र्यांनी या सर्व गोष्टी ऐकल्या आहेत. ते देखील तितक्याच जबाबदारीने सरकारे चालवत असतात. कारण त्यांना देखील जनता जनार्दनाला उत्तरे द्यायची असतात आणि दर पाच वर्षांनी एकदा द्यावी लागतात आणि आता तर वारंवार निवडणुका होत असतात.त्यामुळे कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात वर्ष, पाच वर्षातून तीन-तीन वेळा तर जनतेला सामोरे जावे लागत असतेच. कारण सध्याच्या काळात हीच चर्चा सुरू आहे. सर्व पक्षाचे सदस्य मला सांगत आहेत की साहेब लोकसभा आणि विधानसभेच्या निवडणुका एकत्र कशा प्रकारे घेता येतील. प्रत्येक बाबतीत खूप वेळ खर्च होत आहे. अनेक गोष्टींचे निर्णय चाळीस चाळीस, पन्नास पन्नास दिवसांसाठी थांबून राहतात. कारण आचारसंहिता लागू असते आणि देशात कुठे ना कुठे असे ठिकाण असतेच ज्या ठिकाणी आचारसंहिता लागू असते. त्यामुळे सध्याच्या दिवसांमध्ये विरोधी पक्षांच्या सर्व नेत्यांनी भेट घेतली होती. ते म्हणत होते की साहेब काही तरी उपाय शोधा. म्हणून विधानसभा आणि लोकसभेच्या निवडणुका एकत्र झाल्या पाहिजेत. जेणेकरून काही कामे होऊ शकतील. तर अशा काही समस्या आहेत, या सर्व समस्यांवर उपाय शोधावे लागणार आहेत. एकत्र बसून काम करावे लागणार आहे. आणि मी तुमची क्षमा मागतो कारण मला या ठिकाणाहून झारखंडला जाण्यासाठी निघायचे आहे. पण तरीही मी तुम्हा सर्वांचे खूप खूप स्वागत करतो, आभार व्यक्त करतो आणि आज दिवसभर मुख्यमंत्र्यांसोबत चर्चा होणार आहे आणि काही ना काही तोडगे निघू शकतील. खूप खूप धन्यवाद.