पंतप्रधान नरेन्द्र मोदी यांनी “मन की बात” या कार्यक्रमाद्वारे साधलेल्या संवादाचा मराठी अनुवाद

माझ्या प्रिय देशवासियांनो, आपणा सर्वांना नमस्कार माझा, “मन की बात” चा हा बारावा भाग. या हिशोबाने पाहिलं तर एक वर्षपूर्ण झालं. गेल्‍यावर्षी 3 ऑक्टोबर रोजी, पहिल्यांदा मन की बात करण्याचं भाग्य मला मिळालं. मला माहित नाही की तुम्हाला काय मिळालं? पण हे मात्र मी अवश्य सांगू शकतो, की मला खूप काही मिळालं. लोकशाहीत जनशक्तीचं अपार महत्व आहे. माझ्या जीवनात एक मूलभूत विचार आहे आणि त्यामुळे जनशक्तीवर माझा नितांत विश्वास आहे. परंतु मन की बात मधून मी जे शिकलो, जे समजलं जे अनुभवलं, त्यातून मी हे सांगू शकतो की, आपल्याला वाटतं त्याहीपेक्षा जनशक्ती अपरंपार आहे. आपले पूर्वज सांगायचे की जनता जर्नादन हा ईश्वराचा अंश आहे. मन की बातमधून आलेल्या अनुभवातून मी सांगू शकतो की, आमच्या पूर्वजांच्या विचारांमध्ये एक मोठी शक्ती आहे, एक सत्य आहे कारण मी हा अनुभव घेतला आहे. मन की बात साठी मी जनतेकडून सूचना मागवायचो. केवळ दोन किंवा चार सूचना मी बघायचो. पण लाखोंच्या संख्येत लोकांनी सक्रीय होऊन सूचना पाठवल्या. ही एक मोठी ताकद आहे. कारण पंतप्रधानांकडे सूचना पाठवल्या, mygov.in वर लिहिलं पण एकदाही त्यांना संधी मिळाली नाही, उल्लेख झाला नाही तर कोणीही व्यक्ती निराश होईल, पण मला असं वाटत नाही. हा या लाखो पत्रांद्वारे, मला एक धडा शिकायला मिळाला. सरकारशी संबंधित अनेक छोटया अडचणीच्या विषयांची माहिती मला यातून मिळाली. मी आकाशवाणीचंही अभिनंदन करतो कारण या आलेल्या सूचनांकडे त्यांनी केवळ कागद म्हणून पाहिलं नाही. ते जनसामान्यांच्या आकांक्षेचे प्रतिक मानले, आकाशवाणीने त्यावर कार्यक्रम प्रसारित केले. सरकारच्या विविध विभागातील अधिकाऱ्यांना आकाशवाणीत बोलावलं आणि जनता जर्नादनाचं जे म्हणणं होतं, ते, त्यांच्यासमोर मांडलं. काही समस्यांवर उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न केला. सरकारमधल्या विविध विभागांनी, लोकांनी लिहिलेल्या या पत्रांचे विश्लेषण केले. त्यात धोरणात्मक गोष्टी कोणत्या ? व्यक्तिगत कारणामुळे काय अडचण झाली आहे ? अशा कोणत्या गोष्टी आहेत ज्या सरकारच्या लक्षातच आल्या नाहीत? हे शोधलं. समाजाच्या अगदी मूलभूत स्तरापासून, बऱ्याच गोष्टी, बरेच मुद्दे सरकारकडे येऊ लागले प्रशासनाचा एक पायाभूत सिध्दांत असा आहे की माहिती खालून वर गेली पाहिजे आणि मार्गदर्शन वरुन खाली जायला हवं. मन की बात म्हणजे अशा प्रकारचा माहितीचा एक स्रोत आहे. आणि त्याचप्रमाणे मन की बात मुळे समाज शक्तीला व्यक्त होण्यासाठी एक संधी मिळाली. मी एकदा असंच म्हटल होते “सेल्फी विथ डॉटर” आणि सारं जग आश्चर्यचकित झालं. जवळ जवळ प्रत्येक देशातून, लाखोंच्या संख्येने लोकांनी सेल्फी विथ डॉटर, आपल्या मुलींबरोबर स्वत:चं छायाचित्र काढलं आणि त्यातून मुलींना प्रतिष्ठा मिळाली, गौरव मिळाला, महत्त्व मिळालं जेव्हा ते सेल्फी विथ डॉटर काढत होते तेव्हा ते त्यांच्या मुलींचा आत्मविश्वास तर वाढवत होतेच, त्याचबरोबर आपल्या स्वत:मध्ये एक निर्धार उत्पन्न करत होते. जेव्हा लोक हे पाहात होते तेव्हा त्यांनाही वाटत होतं की मुलींबद्दल वाटणारी उदासीनतेची, दुय्यमपणाची भावना आता बदलावी लागेल. ही एक मूक क्रांती होती. भारतातलं पर्यटन डोळयासमोर ठेवून मी नागरिकांना सांगितलं, “Incredible India”, अतुल्य भारत. तुम्ही पर्यटनाला गेल्‍यावर तुम्ही काढलेलं एखादं चांगलं छायाचित्र माझ्याकडे पाठवा, मी ते बघेन. हे मी असंच जाता जाता म्हटलं होतं, पण लाख नवलं घडलं. हिंदुस्थानच्या प्रत्येक भागातून लोकांनी लाखोंच्या संख्येत छायाचित्र पाठवली. भारत सरकार किंवा राज्य शासनाच्या पर्यटन विभागांनाही कधी वाटलं नसेल की आमच्यापाशी इतका समृध्द वारसा आहे. एका मंचावर साऱ्या गोष्टी आल्या आणि यात सरकारचा एकही रुपया खर्च झाला नाही. लोकांनीच हे सगळं केलं. मला त्यावेळी फार आनंद झाला, जेव्हा मागच्यावर्षी ऑक्टोबर महिन्यात मन की बात च्या पहिल्या भागात मी गांधी जयंतीचा उल्लेख केला होता आणि लोकांना विनंती केली होती की 2 ऑक्टोबरला आपण गांधी जयंती साजरी करणार आहोत. एक काळ असा होता की खादी फॉर नेशन असं मानल जायचं, पण आपल्याला असं वाटत नाही का ? की आता “खादी फॉर फॅशन” ही काळाची गरज आहे ? आणि मी लोकांना खादीचे कपडे खरेदी करण्यासाठी आग्रह केला. विनंती केली. थोडीतरी खादीच्या कपडयांची खरेदी करा. आज मी अत्यंत आनंदाने, समाधानाने सांगू शकतो की मागच्या एका वर्षात खादीची विक्री दुप्पट झाली. आता हे काही सरकारी जाहिरातीमुळे नाही झालं. लााखे रुपये खर्च करुन नाही झालं. केवळ जनशक्तीच्या अनुभूतिमुळे निश्चयामुळे आणि निर्धारातून, अनुभवातून झा.लं मन की बात मधून बोलताना मी एकदा सांगितलं होतं, गरीबाच्या घरात चूल पेटलेली असते, मुलं रडत असतात, त्यांची गरीब आई असे आपण चित्र बघतो. त्यांना गॅस सिलेंडर मिळायला नको का ? मी श्रीमंत लोकांना विनंती केली होती की, गॅस सिलेंडरवर मिळणारं अनुदान तुम्ही सोडू शकाल का ? लक्षात घ्या आणि आज अत्यंत आनंदानं मी सांगू इच्छितो की देशभरातल्या 30 लाख मध्यमवर्गीय कुटुंबांनी गॅस सिलेंडरवर मिळणारं अनुदान सोडून दिलं आहे. आणि हे काही श्रीमंत लोक नाहीत. मी एका दूरचित्रवाणी वाहिनीवर पाहिलं की निवृत्त शिक्षक, विधवा महिला रांगेत थांबले होते, अनुदान सोडण्यासाठी . समाजातील सामान्य नागरिक, मध्यम वर्ग, निम्न मध्यम वर्ग ज्यांच्यासाठी हे अनुदान सोडून देणं खरोखरच कठीण काम आहे, पण त्यांनीही अनुदान सोडलं, ही मूक क्रांती नव्हे काय ? हे जनशक्तीचं दर्शन नव्‍हे काय? सरकारला ही ध्यानात घ्यावं लागेल, शिकावं लागेल की सरकारी चौकटीत राहून जे काम होतं, त्या चौकटी पलिकडे जाऊन, एक फार मोठा जनशक्ती असलेला, एक सामर्थ्यशाली, ऊर्जाशाली आणि संकल्पशाली समाज आहे. जर सरकारने या समाजाच्या हातात हात घालून काम केलं तर समाज परिवर्तनासाठी एका उत्प्रेरकाच्या रुपात सरकारला अधिक चांगलं काम करता येईल. ज्या गोष्टींवर माझा विश्वास होता, तो विश्वास मन की बातमुळे अढळ झाला आहे, श्रध्देत रुपांतरित झाला आहे. आणि म्हणून या जनशक्तीला आज मी वंदन करु इच्छितो, प्रणाम करु इच्छितो. प्रत्येक लहान गोष्ट छोटा मुद्दा आपला मानला आणि देशकल्याणासाठी स्वत:ला जोडण्याचा प्रयत्न केला. यापेक्षा मोठा आनंद कोणता असू शकतो? मन की बात मध्ये एक नवीन प्रयोग करायचं मी ठरवलं. देशातल्या नागरिकांना विनंती केली की तुमचे प्रश्न, तुमच्या सूचना, तुमचे प्रस्ताव दूरध्वनीवरुन माझ्यापर्यंत पोहचवा. मन की बात मध्ये मी त्यावर लक्ष देईल. मला आनंद वाटतो की, देशभरातून जवळ जवळ पंचावन्न हजारांपेक्षा अधिक दूरध्वनी आले. सियाचिन असो, कच्छ असो, कामरुप असो, काश्मीर असो किंवा कन्याकुमारी. हिंदुस्थानातला असा एकही प्रदेश नसेल, जिथून नागरिकांनी दूरध्वनी केला नाही. एक प्रकारचा सुखद अनुभव आहे हा. सर्व वयोगटातल्या नागरिकांनी त्यांचं म्हणणं मांडलं, विचार मांडले. त्यातले काही मी स्वत: ऐकले, मला बरं वाटलं बाकीच्या मुद्दयांवर प्रस्तावांवर माझी चमू काम करते. हा दूरध्वनी करण्यासाठी तुम्हाला एक-दोन मिनिटं लागली असतील, पण माझ्यासाठी यातून मिळालेले प्रसताव, विचार आणि मुद्दे महत्त्वाचे आहेत. यावर पूर्ण सरकार अवश्य काम करेल. एका गोष्टीमुळे मला आश्चर्य वाटलं आणि आनंदही झाला. आपल्याला वाटतं की चहूकडे निराशा पसरली आहे पण मला वेगळाच अनुभव आला. या पंचावन्नहजार नागरिकांनी त्यांच्या मनाप्रमाणे त्यांचं म्हणणं मांडायचं होतं, कोणत्याही अडथळयाविना, ते मुक्तपणे त्यांचे बोलणं माझ्यापर्यंत पोहचवण्यासाठी स्वतंत्र होते. पण या साऱ्या गोष्टी, सारे विचार. सारे मुद्दे म्हणजे जणू काही “मन की बात” च्या प्रभावाखाली व्यक्त केल्याप्रमाणे आहेत हे पाहून मी स्तिमित झालो. पूर्णपणे सकारात्मक, सृजनात्मक असे हे विचार म्हणजे पहा, देशातला सामान्य नागरिक असा सकारात्मक विचार करत असेल तर हे देशाचं मोठं धन म्हणावं लागेल, संपत्ती मानावी लागेल. केवळ एक दोन टक्केच असे दूरध्वनी आले की, ज्यांनी अत्यंत गंभीर स्वरुपाच्या तक्रारी केल्या. 90 टक्क्यांपेक्षा अधिक लोकांनी ऊर्जा देणारे आनंद देणारे विचार मांडले. प्रस्ताव सुचवले. आणखी एक माझ्या लक्षात आले, विशेष क्षमता असणारे नागरिक आणि त्यातही विशेषत: आपले अंध बांधव, त्यांचे दूरध्वनी मोठया प्रमाणात आले. त्याचं हे कारण असू शकेल की, ते टीव्ही पाहू शकत नाहीत, ते रेडिओ मात्र अवश्य ऐकतात. अशा अंध व्यक्तींसाठी रेडिओचं काय महत्व आहे ? हे मला यातून लक्षात आलं आहे. एका नव्या दृष्टीकोनातून मी पाहतो आहे आणि त्यांनी सांगितलेल्या अनेक अनेक चांगल्या गोष्टी, चांगले मुद्दे, सरकारला संवेदनशील होण्यासाठी पुरेसे आहेत. अलवर, राजस्थान येथून पवन आचार्य यांनी दूरध्वनी केला. त्यांनी सांगितलेला मुद्दा साऱ्या देशाने ऐकावा आणि विचार करावा असाच आहे. ते म्हणतात. “माझं नाव पवन आचार्य मी अलवर, राजस्थान येथे राहतो. मी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना सुचवू इच्छितो की, यावेळच्या मन की बात मधून भारताच्या जनतेला असं आवाहन करा की दिवाळीत मातीच्या पणत्यांचा जास्तीत जास्त वापर करा. त्यामुळे पर्यावरणाचं रक्षण तर होईलच, शिवाय आपल्या कुंभार बांधवांना रोजगाराची संधी मिळेल, धन्यवाद.” पवन, मला खात्री आहे की तुमचा हा विचार, तुमची ही भावना, हिंदुस्तानातल्या प्रत्येक कोपऱ्यापर्यंत पोहचेल, पसरेल चांगला प्रस्ताव आहे हा आणि मातीचं कुणी मोल करु शकत का ? म्हणूनच मातीपासून बनवलेल्या पणत्या अनमोल असतात. पर्यावरणाच्या दृष्टीनेही या गोष्टीला महत्व आहे. मातीचे हे दिवे ज्या गरीबांच्या घरात तयार होतात, त्या गरीबांचं पोट त्यावरच अवलंबून असतं. आणि मी देशवासीयांना सांगू इच्छितो की पवन आचार्य यांनी मांडलेल्या प्रस्तावावर आपण कृती केली तर दिवा आपल्या घरात पेटेल, पण त्याचा प्रकाश पडेल गरीबाच्या घरात. माझ्या प्रिय देशवासियांनो, गणेश चतुर्थीच्या दिवशी सैन्यदलातील जवानांबरोबर दोन-तीन तास राहण्याची संधी मला मिळाली. जल, भूमी आणि आकाश यांचं रक्षण करणारी नौसेना स्थलसेना आणि वायुसेना. पाकिस्तानबरोबर 1965 साली झालेल्या युध्दाला पन्नास वर्ष पूर्ण झाली. त्या अनुषंगाने दिल्लीत इंडिया गेटजवळ शौर्यांजली प्रदर्शन आयोजित केलं गेलं आहे. मी उत्साहानं आणि उत्सुकतेने प्रदर्शन पाहात राहिलो. अर्धा तास वेळ दयायचा असं ठरवून मी गेलो होतो पण प्रदर्शन पाहून बाहेर पडलो तेव्हा अडीच तास झाले होते आणि तरीही मन भरलं नव्हतं, काहीतरी राहून गेलं आहे असे वाटत होतं. काय नाहीये त्या प्रदर्शनात, जणू इतिहासच सजीव रुपात मांडला आहे. कलात्मक दृष्टया पाहिलं तरी उत्तम, इतिहासाच्या नजरेतून पाहिलं तर बरंच काही शिकवणारं, आणि जीवनात प्रेरणा मिळावी म्हणून पाहिलं तर, मातृभूमीची सेवा करण्यासाठी याहून उत्तम प्रेरणा असूच शकत नाही. युध्दकाळातले ते गौरवाचे, अभिमानाचे क्षण, प्रसंग, आपल्या सैनिकांचे साहस, बलिदान या विषयी आपण केवळ ऐकून होतो, त्यावेळी छायाचित्रण, चलत्‌चित्रण हे तंत्रही फारसं उपलब्ध नव्हतं, पण तरीही या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून त्या अभियानाच्या क्षणांची, जवानांच्या बलिदानाची अनुभूति अवश्य येते. मग ती लढाई हाजीफीरची असेा, असल उत्तरची असो किंवा चामिडाची असो, हाजीपीर पासजवळ मिळवलेल्या विजयाची दृश्य पाहताना अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि भारतीय सैन्याबद्दल वाटणारा अभिमान मनात दाटून येतो. प्रत्यक्ष लढलेल्या वीरांना, धारातिर्थी पडलेल्या जवानांच्या कुटुंबियांना मी भेटलो. ते सारे आता आयुष्याच्या उत्तरार्धात आहेत, तेही आले होते. त्यांच्याशी हस्तांदोलन करताना एक ऊर्जा, एक प्रेरणा जाणवत होती. तुम्हाला इतिहास घडवायचा असेल तर त्यातील लहान लहान मुद्दे सुध्दा समजून घ्यावे लागतील. इतिहासामुळे, आपल्या मुलांशी आपले बंध टिकून राहतात. इतिहासाशी असलेलं नातं तुटलं तर इतिहास घडवण्याच्या शक्यतेला पूर्ण विराम मिळतो. या प्रदर्शनातून त्या इतिहासाची अनुभूती मिळते आणि त्यातूनच नवा इतिहास घडवण्याची बीजं रोवली जाऊ शकतील. अजून काही दिवस हे प्रदर्शन खुलं राहील, मी आपल्याला आपल्या कुटुंबियांना सांगेन की, दिल्लीजवळ असाल तर हे प्रदर्शन अवश्य पहा. आणि माझ्यासारखी घाई करु नका, मी अडीच तासात परतलो पण तुम्हाला तीन-चार तास नक्की लागतील, नक्की बघा लोकशाहीचं सामर्थ्य बघा. एका छोटया मुलानं, पंतप्रधानांना एक आदेश दिला आहे. पण घाईघाईत तो मुलगा स्वत:चे नाव सांगायला विसरला. त्याचं नाव तर मला ठाऊक नाही पण त्यांनी मांडलेला मुद्दा पंतप्रधानांनी लक्षात घ्यावा असाच आहे, किंबहुना साऱ्या देशानं लक्षात घ्यावा असा आहे. ऐका तो मुलगा काय म्हणतो ? तो म्हणतो पंतप्रधान मोदीजी, मी आपल्याला सुचवू इच्छितो, की आपण जे स्वच्छता अभियान राबवत आहात त्यासाठी प्रत्येक ठिकाणी, प्रत्येक गल्लीत कचरापेटी बसवावी. या मुलाचं म्हणणं अगदी बरोबर आहे. स्वच्छता ही सवय व्हायला हवी आणि स्वच्छता राहावी म्हणून तशी व्यवस्था, सोयी हे ही आवश्यक आहे. या मुलाने सुचवलेल्या प्रस्तावामुळे मला अतीव समाधान मिळालं. समाधान यासाठी मिळालं की, दोन ऑक्टोबर रोजी स्वच्छ भारताच्या संदर्भात अभियानाची मी घोषणा केली, आणि मी आपल्याला हे सांगू शकतो की स्वातंत्र्य प्राप्तीनंतर प्रथमच संसदेत, स्वच्छता या विषयावर तसान्‌तास चर्चा होत आहे. आमच्या सरकारवर टीका देखील होते. मलाही खूप काही ऐकावं लागतं की, स्वच्छतेबद्दल मोदीजी मोठमोठया गोष्टी सांगत होते पण काय झालं ? हे ऐकून मला वाईट वाटत नाही, उलट यातून मला एक चांगली गोष्ट दिसते की, देशाच्या संसदेत भारताच्या स्वच्छतेबद्दल चर्चा घडते आहे. आणि दुसऱ्या बाजूला बघा, एकीकडे संसद आणि दुसरीकडे देशातला हा लहान मुलगा जेव्हा दोघेही स्वच्छतेबद्दल बोलतात, तेव्हा देशासाठी याहून भाग्याची अशी कोणतीही गोष्ट असू शकत नाही. ही चळवळ सुरु आहे विचारांची, अस्वच्छतेविषयी तिटकारा आणि स्वच्छतेविषयी जागरुकता निर्माण होतांना दिसत आहे. यामुळे शासनाला देखील कार्यप्रवृत्त व्हावं लागेल, काम करणं, कृती करणे अपरिहार्य ठरेल. स्थानिक स्वराज्य संस्था, मग पंचायत असो की नगर पंचायत, नगरपालिका असो की महानगरपालिका राज्य शासन असो की केंद्र सरकार प्रत्येकाला यावर काम करावंच लागेल. ही चळवळ आपल्याला पुढे न्यायची आहे, त्रुटी असतील तरीही पुढे न्यायची आहे. वर्ष 2019 मध्ये जेव्हा आपण भारतात महात्मा गांधीजींची 150 वी जयंती साजरी करु त्यासाठी आतापासून महात्मा गांधीजींच्या स्वप्नांना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी, त्या दिशेने आपण काम करुया. आपल्याला ठाऊक आहे, महात्मा गांधी काय सांगत ? एका ठिकाणी तर ते म्हणतात की, स्वातंत्र्य आणि स्वच्छता या दोनपैकी एक निवडण्याची वेळ आली तर मी स्वच्छतेला प्राधान्य देईल, स्वातंत्र्यानंतर गांधीजींसाठी स्वच्छता ही स्वातंत्र्याहून अधिक महत्त्वाची गोष्ट होती. या आपण सारे महात्मा गांधीजींच्या विचारांचं अनुकरण करुया आणि त्यांची इच्छा पूर्ण करण्याच्या दिशेने मार्गक्रमण करुया. दिल्लीहून गुलशन अरोडा यांनी mygov.in वर लिहिलं आहे. दीनदयाळ यांच्या जन्मशताब्दीबद्दल त्यांना माहिती हवी आहे. माझ्या प्रिय देशवासियांनो, महापुरुषांच्या जीवनातून आपल्याला निरंतर प्रेरणा मिळते. हे महापुरुष कोणती विचारधारा मानणारे होते याचं मूल्यांकन करणं हे आपलं काम नव्हे. देशासाठी जगणारे आणि देशासाठी मरणारे सारेच आम्हाला प्रेरणा देणारे आहेत. हे दिवस या साऱ्या महापुरुषांचं स्मरण करण्याची संधी देणारे आहेत. 25 सप्टेंबरला पंडीत दीनदयाळ उपाध्याय, 2 ऑक्टोबरला महात्मा गांधी, लालबहादूर शास्त्री, 11 ऑक्टोबरला जयप्रकाश नारायणजी, 31 ऑक्टोबरला सरदार वल्लभभाई पटेल अशी अगणित नावं सांगता येतील, मीही खूप सांगतोय कारण हा देश बहुरत्ना वसुंधरा आहे. तुम्ही कोणतीही तारीख घ्या, इतिहासाच्या नजरेतून कोणा न कोणा महापुरुषांच नाव त्या तारखेशी जोडलेलं आढळेल. येणाऱ्या काळात या सर्व महापुरुषांचं आपण स्मरण करुया. त्यांच्या जीवनातून मिळालेल्या संदेशाला घराघरात पोहचवूया, आणि आपणही त्यांच्याकडून काहीना काहीतरी शिकण्याचा प्रयत्न करु या. विशेषत: 2 ऑक्टोबरसाठी मी आपल्याला पुन्हा एकदा विनंती करतो. 2 ऑक्टोबरला पूज्य बापूजी महात्मा गांधीजींची जयंती आहे. मी गेल्यावर्षी सांगितलं होतं की तुमच्याकडे वेगवेगळया फॅशनचे कपडे असतील, अनेक गोष्टी असतील, त्यात खादीला स्थान मिळायला हवं मी आपल्याला पुन्हा एकदा सांगतो, 2 ऑक्टोबरपासून महिनाभर खादी वस्तूंवर सवलत दिली जाते, खादी मोठया प्रमाणावर खरेदी करा. खादीबरोबरच हातमागालाही महत्व मिळायला हवं आपले विणकर बांधव इतकी मेहनत करतात. आपण सव्वाशे कोटी देशवासी, आपण पाच रुपये, दहा रुपये, 50 रुपये किंमतीचं हातमागावर तयार झालेलं वस्त्र किंवा खादी उत्पादन खरेदी केलं तर पर्यायानं ते पैसे त्या गरीब विणकराच्या घरात जातील, खादीच्या वस्तु तयार करणाऱ्या गरीब विधवा स्त्रीच्या घरात जातील आणि म्हणून या दिवाळीत खादी उत्पादन, खादी वस्त्रं यांची खरेदी करा. केवळ खादीचेच कपडे वापरा असं माझं आपल्याला सांगणं नाही, पण किमान थोडे तरी, एवढंच म्हणणं माझं. पहा, मागील वेळी विक्री दुप्पट झाली, किती गरीबांना त्याचा लाभ झाला. मोठा खर्च करुन जाहिराती देऊन जे काम सरकार करु शकत नाही ते तुमच्या एका छोटया कृतीमुळे, मदतीमुळे झालं. हीच तर आहे जनशक्ती. आणि म्हणून हे काम आपण करा अशी मी आपल्याला पुन्हा एकदा विनंती करतो. प्रिय देशवासियांनो, माझं मन, एका गोष्टीमुळे आनंदाने भरु गेलं आहे. वाटतंय की तुम्हाला ही त्या आनंदात सहभागी करुन घ्यावं. मे महिन्यात मी कोलकत्याला गेलो होतो. नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे कुटुंबिय मला भेटायला आले होते. सुभाष बाबूंच्या पुतण्याने चंद्रा बोस यांनी सर्व व्यवस्था केली होती. मी सुभाषबाबूंच्या सर्व नातलगांना पंतप्रधान निवासस्थानी आमंत्रित केले. चंदा बोस आणि त्यांचे कुटुंबिय यांनी हे काम मनावर घेतलं आणि गेल्याचं आठवडयात पक्की बातमी मिळाली की सुभाषबाबूंचे पन्नासहू अधिक नातलग, कुटुंबिय पंतप्रधान निवासस्थानी येणार आहेत. तुम्ही कल्पना करा की, माझ्यासाठी तो किती आनंदाचा क्षण असेल. नेताजींचे नातलग, बहुधा प्रथमच सारे मिळून, एकत्र, पंतप्रधान निवासाला भेट देणार आहेत, अशी संधी त्यांना मिळणार आहे. पण त्याहून अधिक आनंद मला झाला आहे कारण पंतप्रधानांच्या निवासस्थानी असा पाहुणचार यापूर्वी कधीही झाला नसेल, जो करण्याचं भाग्य मला ऑक्टोबर महिन्यात मिळणार आहे. सुभाषबाबूंचे 50 हून अधिक नातलग, कुटुंबिय, काही वेगवेगळया देशात राहणारे, सारे मुद्दाम आवर्जून येणार आहेत. माझ्यासाठी किती आनंदाचा क्षण असेल तो. त्यांच्या स्वागतासाठी मी उत्सुक आहे. अतीव आनंदी आहे. या अतीव आनंदाचा अनुभव मी घेतो आहे. भार्गवी कानडे यांचा दूरध्वनी आला होता. त्यांची बोलण्याची पध्दत आणि आवाज यावरुन त्या स्वत: नेता असतील असं वाटतं किंवा नेतृत्व करतील असं वाटतं, त्या म्हणतात, “माझं नाव भार्गवी कानडे आहे. मी पंतप्रधानांना विनंती करु इच्छिते की, मतदार नोंदणीबद्दल युवा पिढीला तुम्ही जागृत करा, ज्यामुळे येणाऱ्या काळात युवापिढीचा सहभाग वाढेल. आणि भविष्यकाळात सरकार निवडण्यासाठी आणि चालवण्यासाठी युवा पिढी महत्वूपर्ण सहकार्य करु शकेल. धन्यवाद.” मतदार यादीत नाव नोंदवणं आणि मतदान करणं याबद्दल भार्गवी यांनी सुचवलं आहे. तुमचा मुद्दा अगदी योग्य आहे. लोकशाही प्रक्रियेत प्रत्येक मतदार, देशाचा भाग्यविधाता असतो आणि ही जाणीव आता हळूहळू वाढते आहे मतदानाचं प्रमाण, त्याची टक्केवारी वाढते आहे. आणि यासाठी भारतीय निवडणूक आयोगाचं मी विशेष अभिनंदन करतो. निवडणूक आयोग म्हणजे केवळ एक नियंत्रण असं चित्र काही वर्षांपूर्वी होतं पण गेल्या काही वर्षात त्यात अनेक बदल झाले आहेत. आज भारतीय निवडणूक आयोग केवळ नियंत्रक राहीला नसून सुविधा प्रदाता झाला आहे. मतदार स्नेही झाला आहे. आयोगाच्या प्रत्येक विचारात, प्रत्येक योजनेत केंद्रस्थानी असतो. पण केवळ निवडणूक आयोग कार्यरत राहून चालणार नाही. आपल्यालाही शाळा, महाविद्यालयात, आपला परिसर याठिकाणी याविषयी जागरुकतेचे वातावरण निर्माण करावं लागेल. जेव्हा निवडणुका असतील तेव्हाच जागरुकता असं चालणार नाही. मतदार यादी अद्ययावत असायला हवी, हे आपणही पाहिलं पाहिजे. मला मिळालेला अमूल्य अधिकार सुरक्षित आहे की नाही, मी त्याचा वापर करतो की नाही हे जाणून घेण्याची सवय सर्वांनी बाणवायला हवी. ज्या तरुणांनी अजून आपली नावं मतदार यादी नोंदवली नसतील ते नोंदवतील आणि मतदानही अवश्य करतील अशी मी आशा करतो. आणि निवडणुकीच्या काळात तर मी जाहीरपणे सांगतो की आधी मतदान, नंतर चहापान, इतकं पवित्र कार्य आहे हे, प्रत्येकाने करायला हवं परवाच मी काशीला जाऊन आलो. अनेक जणांना भेटलो, अनेक ठिकाणी कार्यक्रम झाले. खूपजण भेटले, पण त्यातही दोन मुलं लक्षात राहिली. त्यांच्याबद्दल आपल्याला सांगतो. क्षितिज पांडे हा सातवीतला विद्यार्थी मला भेटला अनारस हिंदू विद्यापीठात, केंद्रीय विद्यालयात इयत्ता सातवीत तो शिकतो, तसा हुशार आहे. त्याच्यापाशी दांडगा आत्मविश्वास आहे. या लहान वयात भौतिकशास्त्रातील त्याची आवड मी पाहिली मला वाटलं तो खूप वाचत असेल. इंटरनेटसर्फिंग करत असेल. रेल्वेचे अपघात कसे रोखता येतील ? कोणतं तंत्रज्ञान असावं ? ऊर्जानिर्मितीचा खर्च कमी करता येईल ? यंत्रमानवलाही भावना कशा निर्माण करता येतील ? अनेक अनेक विषयांवर तो बोलत होता, कमला आहे त्या मुलाची. त्याच्या बोलण्यातला सारा तपशील मला जाणून नाही घेता आला पण त्याचा अफाट आत्मविश्वास आणि आवड पाहून, देशातल्या मुलांनी विज्ञानात रस घ्यावा, विज्ञानाची गोडी वाढवावी असं मला नक्की वाटलं. मुलांच्या मनात सतत प्रश्न निर्माण व्हायला हवेत, का? कधी, कसं ? हे बालमनांनी विचारायला हवं. तशीच एक मुलगी. नऊ वर्षांची. सोनम पटेल भेटली. वाराणसीत सुंदरपूर येथे राहणाऱ्या सदावृत्त पटेल यांची मुलगी. एका अत्यंत गरीब कुटुंबातली मुलगी. या मुलीला संपूर्ण भगवद्‌गीता पाठ आहे हे पाहून मी स्तंभित झालो. त्यातही महत्वाची गोष्ट मला ही जाणवली की मी विचारल्यावर तिने श्लोक तर सांगितलाच, तत्काल त्याचा इंग्रजीत अर्थ तिने सांगितला. हिंदीत सांगितला. तिच्या वडिलांना विचारलं तेव्हा ते म्हणाले की तिच्या वयाच्या पाचव्या वर्षापासून ही विद्या तिला अवगत आहे. मी विचारलं, कुठे शिकली ? तर म्हणाले आम्हालाही ठाऊक नाही. त्यावर मी विचारलं, अभ्यासाचं काय ? केवळ गीताच वाचते की आणखीही काही करते ? त्‍यावर तिचे वडील म्हणाले की, तसं नाही, तिनं गणिताचं पुस्तक हातात घेतलं तर संध्याकाळ पर्यन्त सारं तोंडपाठ, इतिहासाचं उघडलं तर संध्याकाळी सारं मुखोद्‌गत करते ती. आम्हाला सगळया कुटुंबियांना याचं आश्चर्य वाटतं. खरोखर मी फारच प्रभावित झालो. कधीकधी अशा मुलांना प्रसिध्दीची हाव सुटते, पण सोनमच्या बाबतीत असं काही मला जाणवलं नाही. देवानं एक शक्ती दिली आहे असं मला वाटलं. माझ्या काशी यात्रेत हया दोन मुलांना भेटण्याचा योग आला. ते पोचवावं असं मला वाटलं दूरचित्रवाणीवर आपण बघतो व वर्तमानपत्रात वाचतो, त्याशिवाय अनेक गोष्टी आपण करतो आणि कधी कधी अशा कामातून आनंदही मिळतो. त्याचप्रमाणे या दोन मुलांची झालेली भेट माझ्या लक्षात राहणारी ठरली. मन की बातच्या माध्यमातून अनेक जण माझ्याकरता नवीन काम सुचवत असतात. हेच बघाना, हरियाणाचे संदीप काय म्हणातात ? संदीप हरियाणा, सर मन की बात तुम्ही महिन्यातून एकदा करता, तुम्ही प्रत्येक आठवडयाला करा कारण तुमचं बोलणं ऐकून खूप प्रेरणा मिळते. संदीपजी, तुम्ही काय काय करुन घ्याला माझ्याकडून ? महिन्यातून एकदा मला करतानाही फार कसरत करावी लागते, वेळेचं नियोजन करावं लागतं. कधी कधी तर आकाशवाणीतले आमचे सहकारी अर्धा-अर्धा, पाऊण-पाऊण तास माझी वाट बघत बसतात. पण तरीही तुमच्या भावनेचा मी आदर करतो तुमच्या सूचनेबद्दल आभार. सध्यातरी महिन्यातून एकदा ठिक आहे. मन की बातच एक प्रकारे एक वर्ष पूर्ण झालं. आपल्याला माहित आहे, सुभाषबाबू रेडिओचा किती वापर करायचे ? जर्मनीतून त्यांनी, त्यांचं रेडियो केंद्र सुरु केलं होतं आणि स्वातंत्र्य आंदोलनाबद्दल हिंदुस्थानातल्या नागरिकांना या रेडियो केंद्रावरुन ते नेहमी माहिती द्यायचे. आझाद हिंद रेडियोची सुरुवात एका साप्ताहिक बातमीपत्रानं त्यांनी केली होती. इंग्रजी, हिंदी, बंगाली, मराठी, पंजाबी, पारशी ऊर्दू साऱ्या भाषांमधून हे रेडिओ प्रसारण ते चालवत असत. मलाही आता आकाशवाणीवरुन मन की बात करता करता एक वर्ष झालं आहे. माझी मन की बात केवळ आपल्यामुळे खऱ्या अर्थाने तुमची मन की बात झाली आहे. तुमचं म्हणणं मी ऐकतो. तुमच्यासाठी विचार करतो. तुमच्या सूचना, तुमचे प्रस्ताव बघतो. त्यातून माझ्या विचारांना एक गती मिळते, जी आकाशवाणीच्या माध्यमातून आपल्यापर्यंत पोचते. बोलणारा मी असतो पण गोष्ट तुमची असते. आणि हाच माझा आनंद आहे. पुढच्या महिन्यात मन की बात करण्यासाठी पुन्हा भेटू. तुमच्या सूचना, विचार, प्रस्ताव पाठवत रहा. त्यातून सरकारलाही लाभ होतो. सुधारणांची सुरुवात होते. तुमचं योगदान, तुमचा सहभाग माझ्याकरता बहुमूल्य आहे, अनमोल आहे. पुन्हा एकदा आपणा सर्वांना खूप-खूप शुभेच्छा. धन्यवाद!