भोपाळ येथे आयोजित दहाव्या जागतिक हिंदी संमेलनात पंतप्रधानांचे भाषण

जगाच्या कानाकोपऱ्यातून आलेले सर्व हिंदी प्रेमी बंधू- भगिनींनो, सुमारे ३९ देशांचे प्रतिनिधी आज येथे उपस्थित आहेत, हा एकप्रकारचा हिंदी भाषेचा महाकुंभ आहे. सध्या तुम्ही सिहंस्थ कुंभमेळ्याच्या तयारीला लागले आहात, मात्र सिंहस्थाच्या आधी आजच भोपाळच्या भूमीवर आपल्याला या हिंदीच्या महाकुंभाचे दर्शन होत आहे. सुषमाजींनी योग्यच सांगितले की यंदाच्या अधिवेशनात हिंदी भाषेवर भर देण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. जेव्हा आपल्याकडे भाषा असते, तेव्हा आपल्याला कल्पना नसते की तिची ताकद काय आहे, जेव्हा एखादी भाषा लुप्त होते आणि अनेक वर्षानी जेव्हा तिच्या अस्तित्वाचे पुरावे आपल्याला सापडतात, तेव्हा त्या भाषेचा शोध घेण्यासाठी आपण जंग जंग पछाडतो. या भाषेचे रहस्य काय ? ही कुठली लिपी आहे? विषय कुठला आहे? आज जेव्हा पुरातत्व विभागाला काही प्राचीन शिलालेख सापडतात तेव्हा त्यांचा अर्थ शोधण्यात शास्त्रज्ञ कित्येक वर्षे घालवतात, या अभ्यासानंतर , आपल्याला जाणीव होते की भाषा लुप्त झाली तर समाजाचे किती नुकसान होऊ शकते, समाजावर किती संकट येऊ शकते. कधी कधी आपण ही चर्चा करतो की आज जगात डायनासोर नाहीत तर त्यांच्याबद्दल मोठ मोठे चित्रपट बनवले जातात, डायनासोर कसे होते? ते कसे जगत याची माहिती लोकांना सांगितली जाते. जीवशास्त्रज्ञ सुद्धा डायनासोरची कृत्रिम प्रतिकृती बनवतात, नव्या पिढीला त्यांच्याबद्दल माहिती मिळावी अशी प्रदर्शने भरवतात. सांगायचा मुद्दा असा की आजही नामशेष झालेल्या गोष्टींची माहिती मिळवण्यासाठी आपल्याला असेच प्रयत्न करावे लागतात. आपण आजही ऐकतो की आपल्या संस्कृत भाषेत ज्ञानाचे भांडार आहे. मात्र आज संस्कृत भाषा जाणणाऱ्या लोकांची संख्या खूप कमी असल्याने आपल्याला या ज्ञानाचा उपयोग होत नाही, ते आपल्यापर्यंत पोहचतच नाही. खरंतर, आपल्या महान सांस्कृतिक वारशापासून आपण हळूहळू दूर जातो आहोत, तुटतो आहोत, याची जाणीवही आपल्याला झालेली नाही. आपण आज अशा वेगळ्याच जगात बुडालो आहोत, की जिथे आपण आपले स्वत्वच हरवून बसलो आहोत. त्यामुळेच प्रत्येक पिढीचे हे कर्तव्य आहे, की आपल्याजवळ जी ठेव आहे, ती ठेव , तो वारसा सुरक्षित ठेवावा, त्याची जोपासना करावी आणि येणाऱ्या पिढ्यांकडे तो वारसा सुपूर्द करावा. आपल्या पूर्वजांनी वेद पठणासाठी एक परंपरा निर्माण केली होती, ज्यामुळे कागदाचा शोध लागला नसतानाही वेद मुखोद्गत करून केवळ स्मृतीच्या भरवशावर ते पुढच्या पिढीपर्यंत पोहचवले जात. त्यातून पिढ्यानपिढ्या ही वेदपठनाची परंपरा पाळली जात असे. आणि इतिहास बघता, आपल्या सर्वांची ही जबाबदारी आहे, की सर्व प्रकारचा वारसा नव्या पिढ्यांपर्यंत पोहचवावा. आज आपल्याला कळते की एखादा पक्षी नामशेष होण्याच्या मार्गावर असून त्यांची संख्या केवळ १००-१५० च उरली आहे, किंवा एखाद्या वनस्पतीची जात काहीच ठिकाणी आढळते आणि त्याच्या खूप कमी प्रती शिल्लक आहेत, तर अशावेळी जगभरातील लोक एकत्र येऊन अशा अस्तंगत होणाऱ्या गोष्टी वाचवण्यासाठी कोट्यावधी रुपये खर्च करतात तेव्हा आपल्याला या गोष्टींची किंमत कळते. जशा या गोष्टी अमूल्य आहेत तशीच भाषाही अमूल्य आहे. त्यामुळे भाषेकडे जोपर्यंत आपण या दृष्टीने बघत नाही, तोपर्यंत तिचे महात्म्य, तिचे मोल आपल्याला समजू शकत नाही. भाषा समृध्द करणे ही प्रत्येक पिढीची जबाबदारी आहे. माझी मातृभाषा हिंदी नाही, गुजराती आहे. मात्र मी कधीकधी विचार करतो की जर मला हिंदी बोलता आले नसते, समजले नसते तर माझे काय झाले असते? मी लोकांपर्यंत कसा पोहचलो असतो ? त्यांचे म्हणणे कसे जाणून घेतले असते? हिंदी भाषेची काय ताकद असते हे मला व्यक्तीगतरित्या माहिती आहे. आणि लक्षात घ्या की मी येथे हिंदी साहित्याविषयी नाही तर हिंदी भाषेविषयी बोलतो आहे.आपल्या देशात हिंदी भाषेचे आंदोलन ज्या लोकांनी चालवले त्यात बहुसंख्य नेत्यांची मातृभाषा हिंदी नव्हती. सुभाषाचंद्र बोस, लोकमान्य टिळक , महात्मा गांधी , काकासाहेब कालेलकर , राजगोपालाचार्य अशी कितीतरी नावे ज्यांनी हिंदी भाषेच्या संरक्षण आणि संवर्धनासाठी दूरदृष्टीने प्रयत्न केले अशा कोणाचीच मातृभाषा हिंदी नव्हती, त्यांचे कार्य आपल्यासाठी आजही प्रेरक आहे. गांधीवादी विचारसरणीचे नेते विनोबा भावे आणि दादा धर्माधिकारी यांनी तर त्याच्याही पुढे जात , भाषा आणि लिपी या दोन्हीचे महत्व जाणले होते. त्यामुळेच विनोबांच्या विचाराने प्रेरित झालेल्या लोकांनी एक असा मार्ग सुचवला होता कि भारतातील सर्व भाषांनी आपली लिपी तर जपावीच,तिला समृध्दही करावे, मात्र सोबतच आपली भाषा देवनागरी लिपीत लिहिण्याची सवयही ठेवावी, जेणेकरून सर्व भाषा जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहचतील. आचार्य विनोबांचे, दादा धर्माधिकारी आणि इतर गांधीवादी नेत्यांचे हे विचार जर प्रभावीपणे अमलात आणले गेले असते, तर आज भारतातल्या विविध भाषा समजून घेण्यासाठी आणि राष्ट्रीय एकता कायम राखण्यासाठी लिपी एक महत्वाचे साधन, एक ताकद म्हणून सिध्द झाली असती. । भाषा अचेतन नाही, ती चैतन्यमयी आहे, जसे आपले जीवन चैतन्यमयी आहे. या चेतनेची अनुभूति आपल्याला स्टेथोस्कोप मधून जाणवणार नाही, कुठले तापमापक यंत्र त्याची उर्जा, प्रेरणा मोजू शकणार नाही. मात्र भाषेचा विकास, तिची समृद्धी आपल्याला या चेतनेची अनुभूति नक्कीच देते. ती दगडाप्रमाणे निश्चल, निर्जीव नसते ती तर हवेचा असा झोत आहे, जो जिथे जिथे जातो, तिथल्या आसमंतातला सुंगंध स्वतःसोबत नेतो, मातीला , वातावरणाला जोडत जातो . हवेची झुळूक जशी बगीचातून सुगंध घेऊन एखाद्या नाल्याशेजारून गेली तर, ती तिथला दुर्गंधही आपल्यात सामावून नेते. भाषेची ताकदही अशीच असते, ती ज्या ज्या पिढ्यांकडून जाते, ज्या ज्या प्रदेशातून प्रवाहित होते,त्या प्रदेशातले शब्द ती स्वतःत सामावून घेत असते , अधिक समृद्ध होत जाते, या प्रवाहीपणामुळेच भाषा चैतन्यमयी असते, आणि त्या चेतनेची आपल्याला जाणीव होणे आवश्यक असते. काही दिवसांपूर्वी मी अनिवासी भारतीय संमेलनात सहभागी झालो होते., त्यावेळी आपल्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अतिशय अभिनव उपक्रम राबवला होता, तो असा, की जगातल्या इतर देशांमधील भारतीय लेखकांनी लिहिलेल्या पुस्तकांचे प्रदर्शन भरवले होते. ते पाहताना मला आश्चर्यही वाटले आणि आनंदही झाला की एकट्या मॉरिशसमधल्या १५०० भारतीय लेखकांनी लिहिलेली हिंदी पुस्तके त्या प्रदर्शनात होती. म्हणजेच दूर दूर देशांमधील लोकांमध्येही हिंदीविषयी असलेल्या प्रेमाचा आपल्याला अनुभव येतो. प्रत्येक जण आपापल्या व्यस्ततेमुळे देशात येऊ शकत नाही, त्यामुळे ते आपल्या हिंदी भाषेतील दोन चार वाक्य बोलून आपली निष्ठा, प्रेम व्यक्त करतात. हिंदी भाषा अधिकाधिक समृध्द करण्याचा आपला अविरत प्रयत्न असायला हवा. माझ्या मनात या संदर्भात एक विचार येतो . भाषातज्ञांनी याच्या शक्यतेवर जरूर विचार करावा. आपण कधी हिंदी आणि तमिळ भाषेविषयी एकत्र कार्यशाळा घेऊ शकतो का? आणि तामिळ भाषेतील जे अद्धभुत शब्द असतील त्यांना हिंदी भाषेत समाविष्ट करणे शक्य होईल का ? असेच प्रयत्न , बांगला, जम्मू कश्मीरची डोगरी भाषा आणि इतर प्रादेशिक भाषांसंदर्भात देखील करता येतील. काही उत्तम वाक्प्रचार, काही म्हणी, शब्द , जे हिंदी भाषेत चपखल बसू शकतील, ते समाविष्ट करण्याचा प्रयत्न करावा. ही प्रक्रिया यशस्वी झाली तार, ती निरंतर करता येईल . त्याने हिंदी भाषा अधिक प्रवाही, अधिक समृद्ध बनू शकेल. भाषेविषयी आपल्याला खूप अभिमान असतो. मी सार्वजनिक जीवनात काम करतो . जेव्हा कधी मी कुठल्या कार्यक्रमासाठी तामिळनाडूला गेलो आणि भाषणाला सुरुवात करण्यापूर्वी वणक्कम म्हणून जनतेला अभिवादन केले, तर त्याचा पूर्ण प्रदेशात एखादी रोमांचक लहर जावी तसा परिणाम होतो.बंगालचा कोणी माणूस भेटला, आणि आपण त्याला “भालो आसी” असे विचारले, तर तो खूश होतो, महाराष्ट्रातील कोणी व्यक्ती भेटली, आणि आपण त्याला “ काय कसं काय? काय चाललंय ?’ असे विचारले तर तो प्रसन्न होतो. ही भाषेची ताकद आहे. आपल्या देशात इतकी समृद्धी आहे, विशेषता आहे, मातृभाषेच्या रुपात प्रत्येक राज्याजवळ आपला खजिना आहे, अशावेळी या भाषांना आपण एकमेकांशी कसे जोडू शकतो, आणि त्या जोडण्यासाठी सूत्रधार म्हणून हिंदी भाषेचा कसा वापर करू शकतो ? याचा आपण प्रयत्न करायला हवा. मी जेव्हा राजकीय जीवनात आलो, तेव्हा पहिल्यांदाच गुजरातच्या बाहेर काम करण्याची संधी मिळाली. आपल्याला महितीच आहे की आम्ही गुजराती लोक हिंदी कसे बोलतो, लोक अनेकदा आमच्या बोलण्याची थट्टाही करतात. पण मी जेव्हा हिंदी बोलायचो, तेव्हा अनेकांनी मला विचारले, की मोदीजी तुम्ही हिंदी भाषा कुठे शिकलात? तुम्ही इतकं चांगलं हिंदी कसे बोलू शकता? मी तर तिथेच शिकलो, जिथे साधारणपणे सगळेच शिकतात. शाळेमध्ये थोडी भाषा शिकवली जाते, फार नाही. मला मात्र चहा विकताना हिंदी भाषा शिकण्याची संधी मिळाली. कारण उत्तर प्रदेशातले लोक जे मुंबईत दुधाचा व्यवसाय करत, ते किंवा त्यांचे एजंट उत्तर प्रदेशातीलच असायचे. ते आमच्या गावातल्या शेतकऱ्यांकडून माझ्या गावात दुभत्या म्हशी घेत, आणि त्या म्हशींना रेल्वेच्या डब्यातून मुंबईत घेऊन जात. त्या म्हशींनी दूध देणे बंद केले की त्यांना परत आणून देत, या कराराचे त्यांना पैसे मिळत असत. खूप मालगाड्यांमधून हा म्हशीना नेण्या-आणण्याचा व्यवसाय नियमित स्वरूपात चालत असे. आणि हा व्यवसाय करणारे बहुतांश लोक उत्तरप्रदेशातील होते. मी त्यांना स्टेशनवर चहा विकायला जात असे. त्यांना गुजराती भाषा येत नव्हती, त्यामुळे मला हिंदी शिकण्याशिवाय पर्याय नव्हता. अशा प्रकारे, चहाने मला हिंदी भाषा शिकवली. कुठलीही भाषा अतिशय सहजतेने शिकता येऊ शकते. थोडा प्रयत्न करायला हवा , कदाचित काही उणिवा राहू शकतील, पण आयुष्यात उणिवा तर कायमच राहतात. आपल्याला आत्मविश्वास असायला हवा , तो गमवायचा नाही. कदाचित लोक काही दिवस हसतील, पण आपण सुधारणा करत राहायची, हळुहळू भाषा येते. आमच्या गुजरात मधे तर गावातल्या लोकांची एक सवय आहे, जेव्हा ते भांडतात, तेव्हा ते गुजरातीत बोलत नाही. त्यांना कदाचित असे वाटत असेल की, गुजरातीतून भांडले तर त्याचा प्रभाव पडणार नाही, वादविवादात मजा येणार नाही. त्यामुळे भांडणाला सुरुवात झाली तर ते हिंदीत बोलतात. दोघेही गुजराती असतात, गुजराती भाषा त्यांना येते, मात्र जर ऑटोरिक्षावाल्याशी भांडण झाल्यास ते भांडण हिंदीतून सुरु होते !! लोकांना वाटते की जर हिंदीतून बोललो तर समोरच्याला वाटेल, की या माणसात दम आहे. इतक्यात माझे जेव्हा जेव्हा परदेश दौरे झाले, तेव्हा मी अनुभवले की कसा परदेशातील लोकांमध्ये भारताचा प्रभाव वाढतो आहे. परदेशातील लोक कसे आमच्या गोष्टी समजून घेताहेत, त्यांचे महत्त्व जाणण्याचा, स्वीकारण्याचा प्रयत्न करत आहेत. मी मॉरीशसला गेलो होतो. तिथे जागतिक हिंदी साहित्याचे सचिवालय आता सुरु झाले आहे. त्यासाठीच्या इमारतीचे भूमिपूजन झाले. विश्व हिंदी साहित्याचे एक केंद्र सुरु करण्याचा आमचा मानस आहे. मी मध्य आशियात उजबेकिस्तानला गेलो होतो , तिथे उजबेक –हिंदी भाषेचा शब्दकोश प्रकाशित करण्याची संधी मला मिळाली, बघा , जगात आता हिंदीविषयी किती आकर्षण आहे. मी चीनमधील फुदान विद्यापीठातही गेलो होतो, तिथे हिंदी जाणणाऱ्या लोकांसोबत एक विशेष बैठक झाली आणि लोक तिथे उत्तम हिंदी बोलत होते. मंगोलिया खरं तर किती दूरवरचा देश, पण तिथेही हिंदी भाषेविषयी मोठे आकर्षण आहे. .तिथेही हिन्दी बोलणारे लोक आपल्याला दिसतात. तिथे माझे एक भाषण झाले. ते भाषण हिंदीत झाले, त्यांच्या भाषेत ते सांगण्याचे काम एक दुभाषा करत होता. मात्र माझ्या भाषणाच्या वेळी मी अनुभवले की लोक टाळ्या वाजवत होते, हसून प्रतिसाद देत होते, म्हणजे आपली भाषा जगात एवढ्या मोठ्या प्रमाणात विविध देशांमध्ये पोहचली आहे आणि लोकांना त्याचा अभिमान वाटतो. मी रशियाला गेलो होतो. रशियामधेही हिंदी भाषेवर खूप संशोधन होत आहे, तुमच्या मदतीसाठी तिथे सरकार कडून जो सहायक ठेवतात,तो हिंदी भाषा जाणणारा रशियन नागरिक असतो म्हणजे रशियातही हिंदी भाषा जाणणारे लोक मोठ्या संख्येने आहेत. आपल्या हिंदी चित्रपटसृष्टीने तर चित्रपटांच्या माध्यमातून किती तरी देशात हिंदी भाषा पोहचवण्याचे काम केले आहे. मध्य आशियातल्या अनेक देशात आजही मुले हिंदी चित्रपटांची गीते ऐकतात. सांगण्याचे तात्पर्य हे, की येत्या काळात भाषेच्या रुपात हिंदी भाषेचे महत्त्व वाढणार आहे. जे भाषातज्ज्ञ आहेत, त्यांच्या मते, जगात सुमारे ६००० भाषा आहेत आणि ज्या प्रकारे जग वेगाने बदलते आहे, त्यानुसार एकविसावे शतक संपेपर्यंत यापैकी ९० टक्के भाषा नामशेष होण्याची शक्यता आहे. भाषापंडितांचा असा अंदाज आहे, कि छोट्या छोट्या प्रांतातील समुदायांच्या ज्या भाषा आहेत, अशा भाषा आणि ज्यांच्यावर इतर भाषांचा प्रभाव पडला आहे, किंवा त्यांच्या गरजा बदलल्या आहेत, तंत्रज्ञानाचा प्रभाव पडला आहे, अशा भाषा लवकरच लुप्त होण्याची शक्यता आहे. हा इशारा आपण गांभीर्याने घ्यायला हवा, आणि भाषेचे संवर्धन आणि संरक्षण करायला हवे, नाहीतर आपल्यावर पश्चातापाची वेळ येईल आज जसे डायनासोर, वेदपठन किंवा आणखी काही गोष्टी आपल्याला पुरातन वाटतात तशीच भाषेचीही स्थिती होईल . भाषेची ही ताकद संपून जाईल. त्यामुळे भाषा संवर्धन करणे, तिला समृध्द करणे ही आपली जबाबदारी आहे. भाषेचे दरवाजे बंद नाही करता येणार आणि जर आपण चार भिंतींच्या आता तिला बंदिस्त केले तर ती वाचत नाही, जगत नाही, हा इतिहास आहे. येणाऱ्या सर्व प्रवाहांना सामावून घेण्याची भाषेत ताकद असली पाहिजे, तोच तिचा प्रयत्न असतो आणि त्यामुळेच तिचा प्रवासही त्याच दिशेने सुरु असतो. या भाषांचा, देवघेवीचा परिणाम जगभरात आपल्याला दिसतो. एक घटना सांगतो. आपल्याकडे जशी दिवाळी किंवा नवरात्रीचा सण असतो, तसाच इजरायली लोकांचा मोठा सण असतो हनुक्काह. त्यावेळी मी इजरायलच्या पंतप्रधानांना सोशल मिडीयावर हिब्रू भाषेत हनुक्काहच्या शुभेच्छा दिल्या. तीनचार तासातच त्यांनी या शुभेच्छांची दखल घेतली आणि मला हिंदी भाषेत धन्यवाद दिलेत.मला खूप आनंद झाला. आजकाल मी ज्याही देशात जातो, तिथले लोक एक गोष्ट नेहमी सांगतात, ‘सबका साथ, सबका विकास’ त्यांचे उच्चार कितीही मोडके तोडके असले तरी त्यांच्या या शब्दांमागची भावना मला समजते. ओबामा पण हेच म्हणतात, पुतीनही तेच सांगतात. याचाच अर्थ जर, आपण आपल्या गोष्टी जगात घेऊन गेलो, तर जग त्यांचा नक्की स्वीकार करते. आणि त्यामुळेच आपला हा प्रयत्न असायला हवा की आपल्या भाषेला अधिक समृद्ध करावे, आपल्या भाषेला ताकद मिळावी कारण भाषेमुळेच आपल्याला ज्ञान आणि अनुभव मिळतात. जर आपण हिंदी भाषेला विसरलो, तर रामचरीत्‌मानसलाही विसरलो असतो. आणि असे झाले असते तर आपण एखाद्या मूळ नसलेल्या वृक्षासारखे उभे राहिलो असतो. आपली काय अवस्था झाली असती मग ? आपल्या हिंदी साहित्यातील अनेक महापुरुष, जसे बिहारचे फणीश्‍वरनाथ रेणु, यांचे साहित्य आपण वाचले नाही तर बिहारच्या दारिद्रयाचे त्यांनी आपल्यासमोर मांडलेले रूप आपल्याला कधीच कळले नसते. जर आपण मुन्शी प्रेमचंद यांचे साहित्य वाचले नाही, तर ग्रामीण भागातील जनतेच्या इच्छा आकांक्षा आपल्या पर्यंत कधीच पोहचल्या नसत्या आणि ‘मूल्यांसाठी आपल्या आकांक्षांचा त्याग करण्याची वृती’ ही ग्रामीण भागाच्या जनतेचा स्वभावधर्म कसा होता याचं दर्शन आपल्याला कधीच झाले नसते. जयशंकर प्रसाद, मैथिलीशरण गुप्त अशा कितीतरी दिग्गजांनी आपल्याला मोठी देणगी दिली आहे. या साहित्य सृजनांनी आपल्या जीवनकाळात अतिशय हलाखीच्या परिस्थितीत कधी आपले डोळेही गमावून आपल्यासाठी मोठे साहित्य भांडार ठेवले आहे. मात्र जर ही भाषाच वाचली नाही तर हे साहित्य तरी कसे वाचू शकेल आणि अनुभवांचे हे समृद्ध भांडार देखील कसे राहू शकेल. त्यामुळेच भाषेबद्दलचे प्रेम हे भाषा समृद्ध करण्यासाठी असले पाहिजे. भाषेला चार भिंतीत बंदिस्त करून हा हेतू साध्य होणार नाही. आगामी काळात डिजिटल जगाची आपल्या सर्वांच्या आयुष्यात महत्वाची भूमिका असणार आहे. आजकाल वडील मुलगा, नवरा बायको, हे ही परस्परांना Whatsapp वर मेसेज देतात. Twitter वर विचारतात की आज संध्याकाळी काय जेवणार आहात? इतक्या आतापर्यंत तंत्रज्ञानाने आपल्या आयुष्यात प्रवेश केला आहे. जे या तंत्रज्ञानाचे जाणकार आहेत, त्यांचे असे मत आहे, की आगामी काळात या डिजिटल जगात तीन भाषांचे वर्चस्व राहणार आहे. – त्या भाषा म्हणजे- इंग्रजी, चीनी आणि हिंदी. आणि जे सर्व लोक या तंत्रज्ञानाशी जोडलेले आहेत त्यांची जबाबदारी आहे की हिंदी आणि इतर भाषांना या तंत्रज्ञानात परिवर्तीत करावे. जितक्या लवकर आपले तंत्रज्ञ स्थानिक भाषांमधले आणि हिंदी भाषेतील software तयार करतील, नवे app तयार करतील तेवढा भाषेचा प्रचार जलद होईल. कुणी विचारही केला नसेल की भाषा एक मोठी बाजारपेठ बनू शकते. आता थोड्या वेळापूर्वी अशोक चक्रधर मला भेटले आणि त्यांनी सांगितलं की त्यांचे नवे पुस्तक आधुनिक तंत्रज्ञानाने युक्त अशा unicode format मधे लिहिले आहे. आपण आपल्या भाषांना जितक्या लवकर या डिजिटल जगाची ओळख करून देऊ, तेवढ्या लवकर त्यांचा प्रसार होईल आणि त्यांची ताकदही वाढेल. भाषा अभिव्यक्तीचे साधन आहे. आपल्याला काय संदेश द्यायचा आहे, लोकांपर्यंत काय पोहचवायचं आहे या अभिव्यक्तीचे भाषा हे माध्यम असते. आपल्या भावनांना जेंव्हा शब्द देह मिळतो तेंव्हा या भावना चिरंजीव बनतात. भाषा हीच त्या शब्द देहाचा आधार आहे. या शब्द विश्वाची आपण जितकी आराधना करू ती कमीच आहे. आज हिंदी भाषेच्या या महाकुंभाला ३९ देशांच्या प्रतिनिधींची उपस्थिती आणि भोपाळच्या भूमीवर, जिथे हिंदी भाषेला समृद्ध करण्यासाठी महत्वाचे प्रयत्न झाले आहेत आणि इतर भाषांची सुरुवात जिथे होते त्या किनाऱ्याशी आपण आज जमलो आहोत, हा एक दुर्मिळ योगायोग आहे. आपण या ठिकाणी सर्वांना सामावून घेण्याविषयी विचार करायला हवा. आपलं भाषेचं प्रेम तिची भक्ती अशी नको की जी एक्सक्लुसिव्ह ठरेल. आपली भक्ती इनक्लुसिव्ह असली पाहिजे. सर्वांना जोडणारी असली पाहिजे. त्यानंतरच ती समृद्धीच्या दिशेने पुढे जाईल अन्यथा प्रत्येक गोष्ट अपयशी ठरेल. जेंव्हा मोबाईल फोन नव्हते तेंव्हा आपल्याला ५० टेलिफोन क्रमांकही सहज लक्षात राहायचे. आज मात्र कॉनटॅक्ट लिस्टमुळे आपल्याला आपल्या घराचाही नंबर लक्षात राहत नाही. सांगण्याचा अर्थ हाच की, साध्या सहज गोष्टी देखील नामशेष व्हायला वेळ लागत नाही. विशेषतः जेंव्हा तंत्रज्ञानाची मोठी लाट येते तेंव्हा आपल्याला या लाटेतून तरुन जाण्यासाठी विशेष प्रयत्न करायला हवेत. म्हणूनच तंत्रज्ञानाचीच मदत घेऊन भाषेला अधिक समृद्ध करण्याचा मार्ग आपण निवडला पाहिजे. हीच हिंदी भाषेसाठी मोठी सेवा होईल. या वार्षिक संमेलनाला मी पुन्हा एकदा मनःपूर्वक शुभेच्छा देतो आणि सुषमाजींनी विश्वास दिल्याप्रमाणे आम्ही लवकरच हिंदी भाषेसाठी काही विशेष घेऊन येऊ आणि त्या भरवशावर जगात परिवर्तन घडवू अशीच अपेक्षा व्यक्त करतो. अनेकानेक शुभेच्छा. धन्यवाद!