परीक्षा पे चर्चा 2.0 या कार्यक्रमात पंतप्रधानांचा विद्यार्थांशी संवाद : विद्यार्थी, पालक व शिक्षकांशी चर्चा

गेल्या वर्षी देखील मला त्या विद्यार्थ्यांना भेटण्याची संधी मिळाली होती, जे परीक्षेची तयारी करत होते. यावेळी देखील मला ती संधी मिळाली आहे, तुम्हा लोकांना भेटण्याची संधी दिल्याबद्दल मी शिक्षण विभागाचा आभारी आहे. आज जवळ जवळ भारताच्या सर्वच राज्यातील विद्यार्थी येथे उपस्थित आहेत ही आनंदाची बाब आहे. एक प्रकारे लघु भारत माझ्या समोर आहे. पण दुसऱ्या प्रकारे भावी भारत देखील माझ्या समोर आहे. तुम्हा लोकांशी संवाद साधण्यापूर्वी आज सकाळीच आपल्या देशाचे माजी संरक्षणमंत्री श्रीयुत जॉर्ज फर्नांडिस यांचे निधन झाले. ते एक झुंजार नेते होते, जन्म भूमी एकीकडे, कर्मभूमी दुसरीकडे, लोक प्रतिनिधित्व एकीकडे, एक प्रकारे संपूर्ण भारतातच ते स्थायिक झाले होते. आणीबाणीच्या काळात, (इमर्जंसीमध्ये) लोकशाहीची स्थापना करण्यासाठी त्यांनी खूप मोठा संघर्ष केला होता. मात्र, गेली काही वर्षे ते आजारी होते, बेशुद्धावस्थेत होते, अनेक वर्षे ते अंथरुणाला खिळले होते, आज ते आपल्याला सोडून गेले. मी आदरपूर्वक जॉर्ज साहेबांना श्रद्धांजली वाहतो. मित्रांनो, ही परीक्षा पे चर्चा गेल्या वेळच्या आणि या वेळच्या अनुभवाच्या आधारे त्यात बदल करण्यात आले आहेत. जगातील अनेक देशातील लोकांनी देखील याची मागणी केली होती तर ते देखील सहभागी होत आहेत. त्याच प्रकारे भारताच्या राज्यांचे देखील प्रतिनिधित्व व्हावे, तेथील विद्यार्थ्यांशी बोलता आले पाहिजे, त्यामध्ये वरिष्ठ विद्यार्थी असतील, कनिष्ठ विद्यार्थी असतील, जर त्यामध्ये पालक नसते, आई वडील नसते, शिक्षक नसते आणि म्हणूनच हा प्रयत्न करण्यात आला आहे की, एका प्रकारे विद्यार्थ्याच्या जीवनात जे थेट संपर्कात येतात त्या सर्वांशीच संवाद साधण्याची ही संधी बनू शकेल. आताच एक नृत्य सादर करण्यात आले, त्यात जे दाखवण्यात आले ते पाहता मला असे वाटते की त्यानंतर माझ्या भाषणाची कोणती गरजच उरलेली नाही. त्या सर्व गोष्टी त्यात समाविष्ट आहेत. जर आपण त्यांनाच आजचा संदेश मानला तर माझ्या सोबत येथे उपस्थित आणि देशात हा कार्यक्रम पाहणाऱ्या प्रत्येकामध्येच एक नवा आत्मविश्वास निर्माण करणारे, नवी आशा निर्माण करणारे हे नाटक होते. मी त्या सर्वांचेच अभिनंदन करतो आणि या संपूर्ण कार्यक्रमात रीनाने जी कमाल केली आहे. दोन्ही हात नाही, एक पाय नाही, तरीही आयुष्य जगण्याची उमेद काही औरच आहे. आपण आता जुना व्हिडिओ पाहात होतो, त्यातही मी सांगितले होते, इथे आपण हे विसरून जा की तुम्ही कोणत्या तरी समारंभात बसला आहात. तुम्ही तुमच्या कुटुंबातच बसला आहात आणि आपल्या कुटुंबातच गप्पा गोष्टी करत आहात आणि आपल्याच कुटुंबातला एखादा चिर-परिचित चेहरा आपल्याशी गप्पा मारत आहे, असे तुम्ही माना. जर अशा प्रकारचे अगदी हलके-फुलके वातावरण राहिले तर कदाचित मला देखील काही तरी शिकायला मिळेल. माझ्यासाठी हा कार्यक्रम कोणाला उपदेश करण्यासाठी नाही आहे, ना मला पालकांना कोणता उपदेश द्यायचा आहे, ना शिक्षकांना काही उपदेश करायचा आहे आणि ना विद्यार्थ्यांना करायचा आहे. या ठिकाणी तुमच्या मध्ये स्वतः सारख्या, तुमच्या सारख्या मनःस्थितीवाले काही क्षण मला जगायचे आहेत, जसे तुम्ही जगत आहात. सांगा- कुठून सुरुवात करायची ती? सूत्रसंचालक – माननीय यावेळी, विद्यार्थी देखील आहेत, शिक्षक देखील आहेत आणि पालक देखील आहेत आणि ते देखील देशातीलही आहेत आणि परदेशातीलही आहेत. सर्वप्रथम कोलकात्याच्या रोली दत्ता आहेत, ज्या शिक्षिका आहेत, त्यांना तुम्हाला प्रश्न विचारायचा आहे. प्रश्‍नकर्ता – नमस्‍कार सर, माझे नाव रोली दत्ता आहे आणि मी कोलकात्याच्या केंद्रीय विद्यालयात जीवशास्त्र हा विषय शिकवते. माझा तुम्हाला असा प्रश्न आहे सर, एक शिक्षक म्हणून आम्ही त्या पालकांना काय सांगितले पाहिजे ज्यांना असे वाटते की परीक्षांमुळे त्यांच्या मुलांचे भवितव्य घडू शकते किंवा बिघडू शकते ? सूत्रसंचालक – माननीय, या प्रश्नाशीच मिळता जुळता आणखी एक प्रश्न आहे आणि हा प्रश्न आहे आपल्यामध्ये उपस्थित असलेले रोहित श्री जे मूळचे केरळचे आहेत मात्र दिल्लीत राहून ते नागरी सेवांची तयारी करत आहेत त्यांना तुम्हाला काहीतरी विचारायचे आहे. प्रश्‍नकर्ता – माननीय पंतप्रधानजी नमस्‍कार, माझे नाव रोहितश्री आहे, मी केरळचा राहणारा आहे आणि सध्या दिल्लीमध्ये UPSC ची तयारी करत आहे. महोदय आमचे पालक आणि आमच्या शिक्षकांना आमच्याकडून खूप जास्त अपेक्षा असतात ज्यामुळे आमच्यावर खूप जास्त ताण असतो. महोदय, मला असे वाटते की तुमची स्थिती देखील काहीशी आमच्या सारखीच आहे. देशवासीयांना, तुमच्याकडून काहीशा जास्तच अपेक्षा आहेत. पंतप्रधान महोदय तुम्ही आम्हाला सांगा की, या अपेक्षा लक्षात घेऊन त्यानुसार त्यांची हाताळणी तुम्ही कशा प्रकारे करता आणि आम्ही त्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी काय केले पाहिजे? धन्यवाद. सूत्रसंचालक – माननीय, तुम्हाला माझी विनंती आहे की कृपा करून यांना प्रेरणा द्या. मोदीजी – तुम्ही केरळचे आहात पण माझ्यापेक्षा जास्त चांगली हिंदी बोलत आहात. तुमच्यापैकी खूप जण जेव्हा 10वी किंवा 12वी इयत्तेत शिकत होते तेव्हा जर अंतिम परीक्षा असेल तर त्यावेळी काहींना दिवसात दहा वेळा ऐकावे लागते, काही समजत नाही, मित्रांबरोबर टेलिफोनवर गप्पा मारत राहतोस, संगणक बाजूला ठेव, काहीतरी अभ्यास कर, काय करत आहेस? असेच व्हायचे ना? खरे सांगा ना? खरे तर परीक्षांचे महत्त्व तर आहे, आणि ते नाकारता येणार नाही आणि मी हे तर सांगणार नाही की काही पर्वा करू नका, जे होईल ते होईल, बघूया नंतर- असे काही मी सांगणार नाही. पण ही परीक्षा म्हणजे आयुष्याची परीक्षा आहे का?, की त्या इयत्तेची परीक्षा आहे? जर एकदा आपण मनाशी ठरवले पाहिजे की दहावीची परीक्षा आहे की बारावीची परीक्षा आहे, पण ही माझ्या आयुष्याची परीक्षा नाही. जर आपण एवढा जरी विचार केला तरी आपल्यावर हा जो भार आहे, बोजा आहे तो देखील कमी होऊन जाईल आणि कदाचित त्या एका कामावर आपल्याला जास्त लक्ष केंद्रित करता येईल. आता नाही तर कधीच नाही- असे जे काही हे म्हणतात ना बाबांनो, दहावीत गेले तर सर्व बेकार, संपूर्ण आयुष्य, असे काही नाही आहे, परीक्षांच्या मार्गिकेतूनच आयुष्याची वाटचाल होते असे काही नाही, त्याच्या बाहेर देखील खूप मोठे विश्व असते. फार पूर्वी मी एक कविता वाचली होती, त्यात एक अतिशय सुंदर ओळ होती. त्यात लिहिले होते- संपूर्ण कविता तर माझ्या लक्षात नाही आज- काही खेळणी मोडल्याने बालपण संपून जात नाही मला असे वाटते की, यातून खूप मोठा संदेश दिला आहे- काही खेळणी तुटली तर त्यामुळे बालपण काही संपत नाही. एखाद्या परीक्षेत थोडे इकडे तिकडे झाले तर आयुष्य ठप्प होऊन जात नाही. पण आयुष्यात प्रत्येक क्षणी परीक्षा होणे अतिशय गरजेचे आहे. ही कसोटी आपल्याला दृढ बनवते, कसोटीमुळे आपल्याला एक नवी उर्जा प्राप्त होते, आपल्या आत जी उत्तमात उत्तम विद्या आहे, ती प्रकट करण्याची ही संधी असते. जर आपण स्वतःला कसोटीच्या तराजूत नाही तोलले तर आयुष्य एक प्रकारे ठप्प होऊन जाईल, असे ठप्प होणे म्हणजे आयुष्य होऊ शकत नाही. आयुष्याचा अर्थ आहे गती, आयुष्याचा अर्थच असतो स्वप्ने, आयुष्याचा अर्थ होतो संपूर्ण झोकून देऊन ते साध्य करण्याचा अथक प्रयत्न करत राहणे, नाही तर अशा आयुष्याला काय अर्थ आहे? आणि दुसरी बाब आहे ताण. कधी कधी तर आपली बालकांची मनःस्थिती अशी असते की एका अवस्थेमध्ये आपण पोहोचतो की आई, मम्मी-पप्पा काहीही बोलले तरी आपल्याला असे वाटते की हे आपल्याला बिघडवत आहेत. मी काहीही करत असलो तरी तेच योग्य आहे, यांना काही समजतच नाही. असेच होते ना? यांना काही कळतच नाही, असेच होते ना? पूर्वी आम्ही, विशेष करून मी विद्यार्थ्यांना हे सांगेन की आपण आपले आई-वडील जे सांगतात त्यावर तातडीने आपला प्रतिसाद देऊ नये, नीट ऐकून घ्या, ऐकतानाही त्यांना असे वाटले पाहिजे की तुम्ही अतिशय एकाग्र आहात. तुम्हाला सांगितलेले चांगले वाटत आहे. तुम्ही अतिशय आवडीने ऐकत आहात, मध्येच एकदा विचारत राहा मम्मा, हे काही नाही समजले, जरा सांग काय बोलत होती? एकदा एवढे करून पाहा, संध्याकाळ होईपर्यंत मम्मा म्हणेल बाळ, सकाळी बरेच काही बोलले मी तुला. मग तुम्हाला तुमच्या मम्माला समजावावे लागेल. मग ती स्वतःहूनच काय ते समजेल. यासाठीच लहान सहान गोष्टी व्यावहारिक असतात आणि पुन्हा कधी जेव्हा मम्मी-पप्पा चांगल्या मनःस्थितीत असतील तेव्हा तुम्ही देखील तुमचा दृष्टिकोन- की मी काहीतरी मोठा विचार केला- तुम्ही त्या दिवशी सांगितले होते ना, सोमवारी खूप चांगली गोष्ट सांगितली होती, मी प्रयत्न देखील केले, तरीही थोडासा कमी पडलो. मला सांगा ना काय करू? तुमची परीक्षा झाली, त्यांची परीक्षा सुरू. तासभर त्यांनाच कळणार नाही काय बोलायचे ते. याचा अर्थ हा नाही की तुम्ही तुमच्या आई वडिलांची बोलती कशी बंद करायची ते मी शिकवत आहे. पण कधी-कधी न ऐकण्यामुळे जे वाद निर्माण होतात, नंतर बघा आई वडिलां बरोबर कसे मैत्रीपूर्ण संवाद सुरू होतात. ते तुमचे मदतीचे हात बनून जातील. मी पालकांना देखील हे आग्रहाने सांगेन की काही वेळा असे तर नाही ना की तुम्हाला डॉक्टर बनायची लहानपणी इच्छा होती, मात्र कारकून बनलात म्हणून सर्व शिक्षा तुमच्या मुलांना देत आहात. जे आई-वडील आपल्या आयुष्यात अपूर्ण राहिलेल्या गोष्टी आपल्या अपत्यांवर लादून त्या त्यांच्याकडून पूर्ण करून घेण्याच्या प्रयत्नात असतात ते आई- वडील अपयशी असतात. त्यांनी असे करता कामा नये. बरे असेही नाही की आई-वडिलांना यासाठी प्रशिक्षणाची गरज असते. तुम्ही पाहिले असेल की घरात एक लहान मूल असते, ते उभे राहून चालायला लागते- तेव्हा आई काय करते – ते उठते, एक दोन पावले चालून पुन्हा पडते तेव्हा त्याला ती ओरडते का? टाळ्या वाजवते, टाळ्या वाजवते, त्यावेळी त्या मुलाला वाटते की पडणे काही चुकीचे नाही. आता कोणत्याही मातेला कोणत्या पंतप्रधानाने लेक्चर दिले होते की मूल पडले तर टाळी वाजवायची? त्यांनी कोणत्या पुस्तकात वाचले होते का? पण त्यांना माहित असते मुलाचा आत्मविश्वास कसा वाढवायचा ते. मग ती काय करते, मूल तीन- चार पावले चालले की त्याच्या आवडीची एखादी वस्तू आणते आणि दूर उभी राहते आणि बोलते, ये… ये….ये असे बोलत मागे मागे सरकत जाते, अशी करते ना? आणि मग बाळाला देखील वाटते मी जरा धावत जाऊन घेईन. त्याचा आत्मविश्वास वाढवतात आई-वडील. पण हे सर्व ज्ञान असतानाही, लहानपणी हे सर्व केलेले असतानाही एक काळ आल्यानंतर आईला असे वाटू लागते, वडिलांना असे वाटू लागते की आता तर तो मोठा झाला आहे आम्हाला आता काही करायची गरज नाही आणि तिथूनच खरी चुकीची सुरुवात होते. आई वडिलांनी आयुष्यभर मुलाला त्याच रुपात पाहिले पाहिजे, चुचकारले पाहिजे, प्रोत्साहित केले पाहिजे, जरी पडले तरीही त्यांचा विश्वास वाढवला पाहिजे. त्याला खाली पडताना पाहून त्याला ओरडत राहण्याने कोणतेही परिवर्तन घडून येणार नाही. अपेक्षांचा विचार करायचा झाला तर एका प्रकारे अपेक्षा असणे चांगली बाब आहे. मी सांगितले ना- की आई लांब लाबं जात त्या बालकाला धावायला लावते, तर अपेक्षा ही असते की बाबा रे तू दहा पावले धावत माझ्याकडे ये. अपेक्षा आवश्यकच असतात. अपेक्षांमुळे आपल्याला देखील जास्त काही करण्याची इच्छा होते. जर अपेक्षाच नसल्या तर मग तुम्ही मला सांगा, एक रुग्ण असेल, त्याला जगायची इच्छाच नसेल आणि बरे व्हावे असे त्याला वाटतच नसेल, तो सर्व काही त्याग करून मरणाची वाट पाहात असेल, त्याला कितीही चांगल्यात चांगल्या डॉक्टरला दाखवले, कितीही उत्तमात उत्तम रुग्णालयात उपचार केले, तरी तो रुग्ण बरा होऊ शकेल का? बरा होईल का? तर निराशेच्या गर्तेत बुडालेला समाज किंवा व्यक्ती कधी तरी कोणाचे भले करु शकतील का? आणि म्हणून आशा आणि अपेक्षा जास्त गतीने प्रगती करण्यासाठी अनिवार्य असतात आणि मी- जसा तुम्ही प्रश्न विचारला, कारण तुम्हाला आयएएस बनण्याची इच्छा आहे तर मग तुमच्या मनात हा प्रश्न येणे साहजिक होते. हे खूपच नैसर्गिक आहे की समाजात अपेक्षा असल्या पाहिजेत, निराशा असता कामा नयेत. नाही तर जाऊ दे ना मित्रा, मोदी तर असेच आहेत, काही होणार नाही आहे, चल मित्रा आपले काम करु या. अजिबात नाही, तो म्हणतो मोदीजी तुम्ही आहात आणि तरीही हे होत नाही आहे, हाच तर विश्वास आहे. मला तर असे वाटते की लोक म्हणतात मोदी यांनी खूप आकांक्षा जागवल्या, मी तर म्हणेन सव्वाशे कोटी देशवासीयांमध्ये आकांक्षा असल्या पाहिजेत, त्यांना जागृत केले पाहिजे, देश तेव्हाच चालू शकतो. अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दबून चालणार नाही, आम्हाला अपेक्षांची पूर्तता करण्यासाठी आपल्या स्वतःला सज्ज केले पाहिजे. ठीक आहे, खूप लांबलचक झाले तुमचे उत्तर सूत्रसंचालक – सर, जम्‍मू येथून आपल्या सोबत चर्चेत सहभागी होत आहेत कृष्‍ण कुमार शर्मा, जे एक पालक आहेत आणि त्यांना त्यांच्या समस्येबाबत तुमच्याशी चर्चा करायची आहे. प्रश्‍नकर्ता- नमस्कार साहेब, माझे नावा कृष्‍ण कुमार शर्मा आहे. मी रूपनगर, जम्‍मूचा रहिवासी आहे. आजकाल केवळ मुलांवरच नव्हे तर आम्हा पालकांवर देखील त्यांच्या सहकाऱ्यांचा दबाव असतो. कोणाच्या मुलाला चांगले गुण मिळतात. या ताणातून बाहेर कसे पडता येईल सूत्रसंचालक – माननीय असाच एक प्रश्न आहे ईशान्येकडील म्हणजे इंफाळ येथून नीलाकुमारी यांनी हा प्रश्न विचारला आहे, त्यासुद्धा एक पालक आहेत. प्रश्‍नकर्ता- मी मणीपूरमधील इंफाळ येथून नीला कुमारी बोलत आहे. एक पालक आणि कामकरी महिला म्हणून मला हे जाणून घ्यायचे आहे की माझ्या मुलांच्या परीक्षांच्या काळात मला तणाव मुक्त राहण्यासाठी काय करावे लागेल? धन्यवाद सर सूत्रसंचालक – पालक म्हणून माझ्या मुलांच्या परीक्षांच्या काळात मी तणावमुक्त कशी राहू? माननीय, बंगळूरुहून लावण्ण्या एक प्रश्न विचारत आहे, ही एक विद्यार्थिनी आहे. प्रश्‍नकर्ता- गुड मॉर्निंग, माझे नाव लावण्या आहे. मी बंगळूरुमधील क्वीन्स रोड येथील सेंट मेरीज पब्लिक स्कूल मध्ये शिकत आहे. माझा आदरणीय पंतप्रधानांना प्रश्न आहे. गुड मॉर्निंग सर, आपले पालक, शिक्षक आणि आपल्या प्रिय व्यक्तींकडून जी भीती निर्माण केली जाते त्यावर आम्ही विद्यार्थ्यांनी मात कशी करायची? सूत्रसंचालक – आम्ही विद्यार्थ्यांनी आमचे पालक, शिक्षक आणि आमच्या नातेवाईकांनी निर्माण केलेल्या तणावाला, भीतीला कशा प्रकारे तोंड द्यायचे. सर, मुले, पालक दोघांच्याही तणावाची चर्चा सुरू आहे. तुमचे उत्तर ऐकण्याची आम्हाला उत्सुकता आहे. मोदीजी- पालकांसाठी माझा हाच सल्ला असेल की स्वप्ने देखील असली पाहिजेत, अपेक्षा देखील असल्या पाहिजेत, पण जास्त ताण निर्माण करून परिस्थिती वाईट होत जाते. असे समजा की एखाद्या वेळी तुम्ही तुमच्या मुलांसाठी कधी खूप स्वादिष्ट जेवण बनवले असेल, तो आपणहून ते खात असेल, पण ते जेवण तुम्ही अतिशय चविष्ट बनवले आहे, तुम्हाला खूप आवडत आहे, म्हणून तुम्ही मुलांना खा- खा असा आग्रह करत राहाता आणि तो उठून उभा राहतो आणि निघून जातो, असे होते की नाही? जास्त ताण निर्माण करण्यामुळे त्याची प्रतिक्रिया निर्माण होते. असे होऊ नये याची आपण काळजी घेतली पाहिजे. पण आई-वडील असे का करतात? त्यामागे एक मानसशास्त्रीय कारण आहे आणि मानसशास्त्रीय कारण हे आहे की कधी कधी ते आपल्या मित्रपरिवारामध्ये एखाद्या कौटुंबिक समारंभात किंवा एखाद्या सार्वजनिक समारंभात जातात आपल्या मुलाचे प्रगती पुस्तक जणू काही आपले विजिटिंग कार्ड असल्यासारखे घेऊन जातात. समस्येचे मूळ येथेच आहे त्यांना समाजात माझ्या मुलाने हे केले, माझ्या मुलाने ते केले हेच सांगत फिरत राहायला आवडते आणि म्हणूनच ते तुम्हाला घरी आल्यावर, जर तुम्ही चांगली कामगिरी केली नाही तर घरातच ओरडत राहातात- मी कसा जाऊ लग्नाला? तू काय रिझल्ट आणला आहेस? ते जेव्हा विचारतील तेव्हा मी काय करू? असेच करता ना? म्हणजेच तुमचे यश तुमचे अपयश यांचा प्रभाव त्यांच्या सार्वजनिक जीवनावर असतो जणू काही एखादा मोठा डोंगरच कोसळला आहे आणि यासाठीच ते नेहमी हा प्रयत्न करत राहातात की, त्यांचे समाजात एक स्थान कायम राहावे. यासाठी आई-वडील आपल्या मुलावर दबाव टाकत राहातात आणि त्यांना ही सवय लागते. त्यांचा असा काही उद्देश नसतो, मात्र, त्यांच्यावर आपल्याला अन्याय करता येणार नाही, पण जर त्यांनी योग्य प्रकारे हे केले. प्रत्यक्षात आई-वडीलांकडून एका वयानंतर मुलाशी असलेले संबंध तोडले जातात. ज्यावेळी त्यांचे मूल लहान असते तेव्हा त्याच्या चुकांचे देखील अतिशय खुबीने आपल्या पाहुण्यांकडे ते वर्णन करत राहातात, काल याने असे केले, त्याने दुधाची पूर्ण बाटलीच पाडून टाकली, त्याने काल आमचा गरम चहा सांडला, भाजला, अशा प्रकारे त्याच्या चुकांचे देखील वर्णन करत राहातात, कारण त्याच्या हालचालींची आपण दखल घेत राहातो. आपण आपल्या मुलांवर ते बाल्यावस्थेत असताना अतिशय काळजीपूर्वक लक्ष ठेवून असतो पण सात आठ वर्षांचे झाले की मग आपल्याला वाटते की त्यांच्यावर फार बारकाईने लक्ष ठेवण्याची गरज आहे. आता आपले मूल काय करत आहे, त्यामध्ये कोणते बदल घडत आहेत, त्याला कशाची आवड आहे, ते कसे करत आहे, जवळ जवळ आई-वडील आणि त्यांचे मूल यांच्यातील नाते सात- आठ वर्षांचे झाले की मग ते कमी होऊ लागते, ते मूल तीन महिन्यांचे, सहा महिन्यांचे होते त्यावेळी जितक्या बारकाईने त्यावर लक्ष ठेवले जाते तेवढे लक्ष आपले मूल प्रौढ होईपर्यंत ठेवले गेले पाहिजे. लक्ष ठेवायचे याचा अर्थ असा नाही की या दिशेने त्याला घडवले पाहिजे. तुम्ही त्याला बघत राहिले पाहिजे, त्याचे बळ तुमच्या लक्षात येईल. जर एवढे जरी केले तरी हे जे काही दबावाचे वातावरण निर्माण होते, त्यापासून मुक्ती मिळेल. सूत्रसंचालक – माननीय पंतप्रधान महोदय, यावेळी आपल्यामध्ये एक माता उपस्थित आहे जी मुख्यतः आसाममधील आहे पण दिल्लीत राहात आहे आणि थोड्याशा त्रस्त देखील आहेत आणि त्यांच्या समस्येवरून मला असे वाटते की त्यांची सामाईक समस्या आहे. तर मधुमिता सेनगुप्ता काही तरी सांगण्याचा प्रयत्न करत आहेत. प्रश्‍नकर्ता- आदरणीय पंतप्रधान महोदय, नमस्‍कार, माझे नाव मधुमिता सेन गुप्‍ता आहे. माझा मुलगा नववी इयत्तेत शिकत आहे. महोदय, पूर्वी माझा मुलगा अभ्यासात अतिशय चांगला होता, मात्र हल्ली काही दिवसांपासून त्याचा ओढा ऑनलाईन गेम्सकडे काहीसा जास्तच वळला आहे, ज्यामुळे त्याच्या अभ्यासावर त्याचा परिणाम होऊ लागला आहे. मी त्याला समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला पण मला असे वाटते की मी अपयशी ठरले आहे. कृपा करून मला मार्गदर्शन करा जेणे करून मी या स्थितीमधून सावरू शकेन, धन्यवाद. सूत्रसंचालक- माननीय कृपा करून याबाबत आपले विचार व्यक्त करा. मोदीजी- हा PUBG वाला गेम आहे का? नाही तर frontline वाला असेल. ही समस्‍या देखील आहे आणि उत्तर देखील आहे. आपल्याला जर असे वाटले की आपली मुले technology पासून लांब जावीत तर मग एक प्रकारे ते आपल्या आयुष्यात मागे पडण्याच्या दिशेने वाटचाल करू लागतील आणि म्हणूनच त्याला technology च्या संदर्भात प्रोत्साहन दिले पाहिजे. पण त्या technology चा उपयोग कसा करायचा आहे, technology त्याला यंत्रमानव तर बनवत नाही ना? की मानव बनवत आहे? जर आई वडिलांनी थोडासा रस घेतला, कधी जेवताना चर्चा केली technology ची, की सांग बघू या क्षेत्रात या दिवसात काय सुरू आहे. technologyच्या क्षेत्रात नवे काय आले आहे? कोण कोणत्या प्रकारचे नवे नवे apps आले आहेत? त्यात काय काय असते? मग त्या मुलाला वाटेल की मी जे काही करत आहे, त्यामध्ये माझ्या आई-वडिलांची मदत होऊ शकते. ते मला मदत करतील. तर मग पहिले काम आहे तुम्ही कोणाला थांबवणार, मी पाहात आहे येथे जवळ जवळ प्रत्येकाच्या हातात मोबाईल फोन आहे. इथे असे होऊ शकते की काही लोक इथे पंतप्रधानाच्या कार्यक्रमात असतील पण ते हा प्रयत्न करत राहतील की आपल्या मित्राला सांगत राहायचे की मी या ठिकाणी बसलो आहे. यातून काय होते हळू हळू आपण आक्रसत जात चाललो आहे, अतिशय अरुंद होत जाते आहे ही तर कदाचित आपल्याला जीवनात खूप मोठी हानी होईल. technology चा वापर आपल्या विस्तारासाठी असला पाहिजे, आपल्या सामर्थ्यामध्ये वाढ करण्यासाठी झाला पाहिजे आणि यासाठी शिक्षकांना देखील या विषयांवर वारंवार चर्चा करत राहिले पाहिजे. तेव्हा कुठे काहीतरी होईल, नाहीतर ज्या प्रकारे मुले खेळाच्या मैदानात नाहीत. कधी कधी आई-वडिलांना असे वाटते की अभ्यास करणे खूपच चांगले आहे. पण परीक्षेच्या काळात काही दिवस आधी मूल आजारी पडले की आई-वडिलांना घाम फुटतो. अरे बाबांनो पूर्वी तो अभ्यास करायचा तेव्हा त्याला खेळाच्या मैदानात तरी पाठवायचे होते, तुमच्यापैकी कोणी तरी हा विचार करा की कधी कधी मला मुलांबरोबर गप्पा मारायला मिळायच्या. मी मुख्यमंत्री होतो तेव्हापासून सतत हा कार्यक्रम सुरू आहे. आता त्याचे स्वरुप बदलले आहे. पण मी करत राहतो, मी पाहिले आहे की मी जेव्हा मुलांना विचारायचो की किती मुले अशी आहेत ज्यांना दोन चार वेळा कष्ट केल्यावर शरीरातून घाम निघाला आहे. तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, गावतील मुले देखील सांगायची की असे काही होत नाही. आता हे काय आयुष्य आहे? हसायचे, खेळायचे, मोकळ्या मैदानात, हा जीवनाचा भाग असला पाहिजे आणि तोच एक नवीन उर्जा देत असतो आणि म्हणूनच technology चा योग्य वापर कसा झाला पाहिजे? मी स्लवतः technology ला खूप शक्तिशाली मानणारा आहे. आजही जगातील इतर देशांबरोबर आणि त्या देशातील लोकांबरोबर मी जर बोलू शकत आहे तर त्याचे कारण आहे technology चा उपयोग. तर एकाच गोष्टीचे दोन चांगले पैलू असतात. एक कोणाला तरी खूप मर्यादित करतो आणि दुसऱ्याला खूप विस्तृत करतो. तुमची ही चिंता योग्य आहे पण तुम्ही त्याच्या सोबत बसा, त्याला तुम्ही काही तरी काम द्या, मी असे ऐकले आहे की ईशान्येकडे एक अशा प्रकारचा तांदूळ शिजवतात, बघ बाळा जरा शोधून सांगशील का हा तांदूळ कसा शिजवतात तो, मग त्याला वाटेल की माझी आई technology च्या मदतीने स्वतः नागालँडची तांदूळ शिजवण्याची पद्धत शिकायचा प्रयत्न करत आहे. ही technology तुम्हाला दोघांमध्ये सुसंवाद निर्माण करण्याचे कारण बनू शकते आणि त्याला देखील हे लक्षात येईल की technology च्या मदतीने नव्या नव्या गोष्टी शिकता येतात, त्यांची माहिती घेता येते, ज्यांचा जीवनात काही तरी उपयोग होतो, या दिशेन तुम्ही त्याला हळू हळू घेऊन जाऊ शकता. तुम्ही त्याला कधी हे विचारु शकता की बाळ आज मी ऐकले की अंतराळा मध्ये असे काही तरी झाले आहे किंवा आज मी असे ऐकले आहे की चक्रीवादळ यायचे आहे, तर जरा बघशील का चक्रीवादळाच्या काही बातम्या कशा देतात. मग तुमचा मुलगा त्याच्याच मागे लागेल. तुम्ही त्याला हळूहळू technology चा योग्य वापर कसा करतात त्या दिशेला घेऊन जा आणि त्याला वाटले पाहिजे की तो मुलगा विकासाच्या दिशेने चालला आहे. मग चुकीच्या मार्गावर जाण्याऐवजी, वेळ वाया घालवण्याऐवजी स्वतःच आतल्या आत खेळण्याऐवजी प्ले स्टेशन मध्ये राहण्याऐवजी प्ले फील्ड म्हणजे खेळाच्या मैदानात जाईल. तर या दिशेने आपण सर्वांनी प्रयत्न केला पाहिजे. सूत्रसंचालक – सर, फरीदाबादहून वंश अग्रवाल आपल्यासोबत आहे. या ठिकाणी याच वेळी उपस्थित आहे, त्यांचा प्रश्न काहीसा वेगळा आहे, वंश. प्रश्‍नकर्ता- नमस्‍कार सर, सर, माझे नाव वंश अग्रवाल आहे आणि मी मानव रचना इंटरनॅशनल स्कूलचा दहावी इयत्तेत शिकणारा विद्यार्थी आहे. सर माझा तुम्हाला असा प्रश्न आहे की आपण आपले लक्ष्य कशा प्रकारे निर्धारित केले पाहिजे? आपल्याला आपले लक्ष्य निर्धारित करण्यामध्ये पुराणमतवादी असले पाहिजे की नेहमीच मोठे लक्ष्य निर्धारित केले पाहिजे? यामध्ये तुमचा अनुभव काय सांगतो? धन्यवाद. सूत्रसंचालक- माननीय, याविषयी आम्हाला काही तरी सांगा. मोदीजी – मी तुम्हाला एक प्रश्न विचारू, जरा हात वर करा. आपले लक्ष्य लहान असावे, असे किती लोकांना वाटते? जरा हात वर करा, जे हे मानतात की लक्ष्य खूप लहान असले पाहिजे, असे किती लोक आहेत? दोन तीन लोकच आहेत. ज्यांना वाटते की आपले लक्ष्य खूप मोठे असले पाहिजे, असे किती लोक आहेत? तर लोकशाही पद्धतीने हे निश्चित झाले. आपण लोक गुजरातमध्ये आहोत, लहानपणापासून आपण एक म्हण ऐकलेली आहे “निशान चुक माफ, नहीं माफ निचू निशान” म्हणजे जर आपले निशाण म्हणजे लक्ष्य चुकले तरी माफ करता येईल पण हे लक्ष्य खाली ठेवले तर मात्र त्यासाठी माफी नाही . जेव्हा लक्ष्य निर्धारित केले जाते, तेव्हा माझे मत असे आहे की लक्ष्य असे असले पाहिजे की जे आवाक्यात तर असेल पण आपल्या पकडीमध्ये नसेल. म्हणजे असे वाटू शकते की हा इथेच तर आहे पण मी प्रयत्न करतो पण माझ्या मुठीत येत नाही, मी त्याला हात लावता येत नाही, पण जर एक फूट लांब उडी मारली तर पकडू शकतो, म्हणजेच माझ्या आवाक्यात आहे, माझ्या पकडीत नाही, एकदा का आवाक्यातील लक्ष्य असेल, जर पकडीत आले तर मग नवे लक्ष्य साध्य करण्याची प्रेरणा त्यातूनच निर्माण होईल आणि म्हणूनच, मात्र असे होऊ नये की आम्ही काहीही न करता मोठमोठ्या लक्ष्यांच्या गोष्टी करत राहू. मी काही अशी मुले पाहिली आहेत ज्यांना पदवी मिळवल्यानंतर विचारले की काय करता तर मी पाहिले की ते सांगायचे सीए करत आहे, तर मला आश्चर्य वाटायचे की इतके सर्व लोक सीए करत आहेत का, का करत आहेत? तर समजले की ते, मी सुमारे वीस वर्षांपूर्वीची गोष्ट सांगत आहे, हे सीए करणे, ते असे का करत आहेत? तर मी त्यांच्या कुटुंबाला, इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारताना पाहिले तर मला असे आढळले की, ते लोक काहीच करत नव्हते, हे उत्तर मात्र अगदी विलक्षण होते. आता 20-22 वर्षांचे वय झाले आहे, लग्नासाठी स्थळे येतात, तेव्हा आई- वडील काय सांगणार? तेव्हा ते अगदी सहजपणे सांगायचे की मुलगा सीए करत आहे. आता हे लक्ष्य असू शकत नाही. ही तर एक प्रकारे केलेली लबाडी आहे आपल्याला स्वतःला सुरक्षित राखण्यासाठी केलेली. आपल्याला पहिल्यांदा अगदी चांगल्या प्रकारे हे ओळखले पाहिजे, आपल्या पद्धतीने ओळखले पाहिजे कोणाच्या संदर्भात नाही, आपल्या आई वडिलांच्या स्वप्नांच्या संदर्भात नाही, आपल्या शिक्षकांच्या स्वप्नांच्या संदर्भात नव्हे, आपल्या पंतप्रधानांच्या भाषणा संदर्भात नाही, स्वतःच्या संदर्भात नाही. मी जे पूर्वी ठरवले होते, त्याचे काय झाले, त्यातून तुम्हाला लक्षात येईल, की हो मी इतके तर करू शकतो, तर हे निर्धारित करा की इथेच थांबायचे नाही, पाच पावले आणखी जायचे आहे. लक्ष्य आपल्या सामर्थ्याशी संबंधित असले पाहिजे आणि तुमच्या स्वप्नांच्या दिशेने नेणारे पाहिजे. असे होता कामा नये, की स्वप्नेच मरुन गेली तर सामर्थ्य देखील मरत जाईल आणि असे आयुष्य देखील कधी असू नये आणि म्हणूनच माझे मत असे आहे की, लक्ष्य स्वच्छ असले पाहिजे. लक्ष्य दोन प्रकारची असतात, एक अंतिम लक्ष्य प्राप्तीसाठी लहान लहान, तुम्ही पाहिले असेल की जो मोठा पर्वत चढत असतो, तो पहिल्यांदा लहान लहान टेकड्यांना आपले लक्ष्य बनवत चढत चढत त्यांना साध्य करून मग पुढील शिखरावर जातो. आपल्याला सुद्धा हेच प्रयत्न केले पाहिजे, तेव्हा कुठे आपण लक्ष्य निर्धारित करून आपले जीवन जगू शकतो आणि ते लक्ष्य साध्य करू शकतो. जर लक्ष्य साध्य झाले नाही तर आपल्याला एकदा आत्मपरीक्षण केले पाहिजे, आपण पाहिले पाहिजे मी तर लक्ष्य निर्धारित केले होते, मग त्यात कोणती कमतरता राहिली, माझ्या नियोजनात काही कमतरता राहिली, या लहान लहान लक्ष्यांची पडताळणी करत राहिले तर मोठ्या लक्ष्यापर्यंत जात असताना मध्येच काही मोठी दुर्घटना होणार नाही. तुम्ही अगदी सहजपणे सुधारणा करत जाल, अडथळे ओलांडत जाल तर लक्ष्य केवळ असणे पुरेसे नाही, लक्ष्य साध्य करण्याच्या मार्गावर तुम्ही किती लक्ष केंद्रित केले आहे, तुम्ही किती उर्जा खर्च करत आहात, कोणत्या कामाला किती वेळ लागला पाहिजे, कसा लावला पाहिजे, याशिवाय तुम्ही जागृत असाल तर मला पूर्ण विश्वास आहे की कोणतेही लक्ष्य वाया जात नाही, हे लक्ष्य देखील तुम्हाला सामर्थ्यवान बनवते. सूत्रसंचालक- सर, तामिळनाडूमधून एक विद्यार्थी नरेन त्याच्या मनातील गोष्ट तुम्हाला सांगू इच्छित आहे. प्रश्‍नकर्ता- नमस्‍कार सर, मी तामिळनाडूमधू नरेंद्रन बोलत आहे, तुम्हाला कोण प्रेरणा देते? तसेच वेळेचे नियोजन कसे करायचे? धन्यवाद, सर. सूत्रसंचालक- जेव्हा आपल्याला परीक्षेत किंवा एखाद्या खेळात किंवा स्पर्धेत अपयशाला तोंड द्यावे लागते किंवा अडचणी येत राहतात तेव्हा आपल्याला देशाला सातत्याने उंचावर घेऊन जाण्याचे तुमचे प्रयत्न नेहमीच आम्हाला प्रेरणा देतात. 17तासांच्या तुमच्या व्यस्त दिनचर्येत तुम्हाला उर्जावान ठेवण्यासाठी आणि कोणताही थकवा जाणवू न देता उत्साही ठेवण्यामध्ये अशी कोणती गोष्ट आहे जी नेहमीच तुम्हाला प्रोत्साहन देत राहते? आपण आपले लक्ष्य साध्य करण्यासाठी योग्य प्रकारे वेळेच्या व्यवस्थापनाच्या वेळापत्रकाचे पालन कसे करायचे? माननीय कृपा करून सांगा. मोदीजी- तुम्ही तुमच्या कुटुंबात पाहिले असेल, तुम्ही कधी थकून जात असाल, तुम्ही कधी कंटाळून जात असाल, तुम्हालाही मनातून वाटत असेल की नाही बुवा आता दुसरे काही करु या. पण कधी हा विचार केला आहे का की आपल्या आईचे देखील शरीर असते, तिला देखील कधी थकवा येत असेल? ती देखील कधी आजारी पडत असेल, तिला देखील असे मनातून कधी वाटत असेल चला आज झोपून जाऊया, पण ती प्रत्येक क्षण कितीही आजारी का असू नये, मुलाची शाळेतून यायची वेळ झाली की ती हसरा चेहरा घेऊन दरवाजावर उभी राहते. जर तिला कोणी प्रश्न विचारला की आई तुला इतकी उर्जा कुठून मिळते, तू दिवसातले चोवीस तास- 8 तास स्वयंपाकघरात उभी राहते, इथे धावते, टेलिफोन आला तर तो उचलते, घराची घंटी वाजली तरी धावते, पाहुणे आले तर पाणी पाजते, कामवाली आली नाही तर तिला बोलवण्याची व्यवस्था करते, नाही का, इतक्या सर्व गोष्टी कशी काय करते? कारण, कुटुंब माझे आहे, हे सदस्य माझे आहेत, आईच्या मनात कोणता भाव असतो, तर तो असतो की मी नाही करणार तर कोण करणार, जेव्हा आपलेपणाची ही भावना निर्माण होते तेव्हा आपोआप ती उर्जा निर्माण होते, थकवा कधीही या घराच्या दरवाजाच्या जवळ येत नाही. माझ्या साठी देखील सव्वाशे कोटी देशवासी माझे कुटुंब आहेत आणि सव्वाशे कोटी देशवासी माझे कुटुंब असेल तर मला थकवा जाणवणारच नाही, मी प्रत्येक क्षण विचार करत असतो, की रात्री जेव्हा बिछान्यावर पडतो तेव्हा सकाळचा विचार करत राहतो, दिवसभर किती केले- नाही केले, ही नंतरची गोष्ट आहे. उद्या सकाळी नव्या उत्साहाने बाहेर पडेन, हाच विचार करून बिछान्यावर पडतो आणि नवी उमेद आणि नव्या उर्जेने येतो. आता वेळेच्या व्यवस्थापनाचा विचार करायचा झाला तर तुम्ही कोणाकडे वेळ मागितला आणि तो म्हणाला की मी खूपच व्यस्त आहे, माझ्याकडे सध्या वेळ नाही आहे तर तुम्ही लिहून ठेवा की तो खोटे बोलत आहे. म्हणजे त्याला वेळेचा उपयोग करता येत नाही आहे. असे कधीही होऊ शकत नाही, जर तुम्ही तुमच्या वेळेच्या विषयी जागरुक असाल, तर तुमच्यातील खूप कमी लोक असतील ज्यांनी खरोखर आपल्या 24 तासांच्या दिनचर्येची किमान एका आठवड्यासाठी पडताळणी केली असेल. खूप कमी असतील. तुम्ही एक काम करा, संपलेल्या आठवड्यात तुम्ही सकाळपासून रात्रीपर्यंत आपण कशा प्रकारे वेळेचा उपयोग केला ते आठवून लिहायचा प्रयत्न करा, तर तुम्हालाच माहिती नसेल की हे काम मी का केले, मी तर उगीचच माझा वेळ वाया घालवला, बघा मी या वेळी तर रिकामी बसून होतो, मी तर अशाच गप्पा मारत होतो, मी ही गोष्ट पाहात होतो, तुम्ही ताबडतोब विचार कराल की नाही, नाही या सहा गोष्टी मी कमी करेन, मी वेळ काढून त्याचा वापर करेन. वेळेचे व्यवस्थापन ही आपल्या हातातली गोष्ट असते. आपण अगदी सहजपणे ते करू शकतो आणि त्यासाठी मोठमोठ्या एमबीए, मोठ्या मोठ्या ऑक्सफर्डची पुस्तके वाचायची गरज नसते बरे का. तुम्ही केवळ आपल्या घरी काम करायला येणाऱ्या महिलेच्या कामाच्या पद्धतीचे निरीक्षण करा. सध्याच्या काळात एकाच कुटुंबात घरात काम करणारी जी माणसे असतात ती अतिशय कमी असतात. हे लोक 10-12 घरात काम करत असतात आणि त्यांना माहित असते की यांच्या घरी सात वाजता भांडी घासायला जायचे आहे, त्यांच्या घरी नऊ वाजता भांडी घासायची आहे, त्यांच्या घरात 11 वाजता कपडे धुवायचे आहेत, तमक्याच्या घरात बारा वाजता स्वयंपाकघरात जायचे आहे. तुम्ही पाहाल सायकल असेल, स्कूटी असेल, वाहतुकीचा सर्व हिशेब, आडाखे असतील. पण त्यांचे वेळेचे व्यवस्थापन अतिशय पक्के असेल. ती तीन चार वाजेपर्यंत जितक्या कुटुंबात काम करत असेल किंवा तो करत असेल, तो वेळेचे व्यवस्थापन अतिशय चांगल्या प्रकारे करत असेल की नाही? आम्ही त्यांचे निरीक्षण नाही केले. म्हणजेच ज्यांनी शाळा पाहिली नाही, क्लास पाहिले नाहीत तरीही त्यांना देखील वेळेच्या व्यवस्थापनाची समज आहे, त्याची विभागणी कशी करायची त्याची समज आहे आणि तुम्ही पाहिले असेल की घरात एखाद्याला आंघोळीला उशीर झाला असेल, कपडे धुवायचे बाकी असतील तर ती म्हणते राहू दे ठेवून द्या उद्या एकत्र धुवेन, आज नाही धुणार, माझी वेळ निश्चित आहे. असे होते की नाही? तुम्ही हे निरीक्षण केलेले नाही, हीच गडबड आहे. तुम्ही observe करा, जे लोक यशस्वी होतात ते अगदी हसत खेळत काम करत राहातात, त्यांच्यावर कधीही वेळेचा दबाव नसतो, ते कधीच ट्रेन पकडण्यासाठी पळापळ करत नाहीत, कधीच त्यांचा जेवणाचा डबा विसरत नाहीत, कधी चष्मा विसरत नाहीत, कधी पुस्तक विसरत नाहीत, काहीच नाही होत, सर्व perfect चालत राहते.का ? त्यांना आपल्या वेळेची किंमत समजली आहे, Time is money, time is money- आपण ऐकत आलो आहोत पण वेळ सर्वात जास्त वाया घालवण्याचा आपला स्वभाव आहे, आपण निश्चित केले पाहिजे, इतर काही राहिले तर राहिले पण वेळ कधीही वाया घालवणार नाही, त्याच वेळेतील 24 तास माझ्याकडे आहेत, 24 तास तुमच्याकडेही आहेत, गरीबात गरीबाकडेही 24 तास आहेत आणि म्हणूनच त्याचा सर्वात चांगला उपयोग करण्याची सवय अगदी सहजपणे लागू शकतो. सूत्रसंचालक- सर, पठाणकोटहून एक विद्यार्थी आपल्याशी बोलू इच्छित आहे, त्याचे नाव आहे, अमित चौहान। प्रश्‍नकर्ता- नमस्‍कार सर, आपण रस घेऊन आणि मजेने कसे शिकू शकतो? प्रस्‍तुतकर्ता- हे सांगा जेणेकरून आम्ही आमचा अभ्यास आणखी मजेत आणि रस घेऊन करू शकू, तणाव घेऊन नव्हे. माननीय परीक्षेच्या ताणाविषयीच एक प्रश्न विचारला आहे काठमांडू येथून सुरप्रीत डांगोले याने. हा एक विद्यार्थी आहे. प्रश्नकर्ता- सुप्रभात सर, मी सुप्रीत डांगोले, काठमांडू इथे शिकतो. तुम्हाला काय वाटते, परीक्षा आपले व्यक्तिमत्व सुधारते की त्याचे दडपण आणते? धन्यवाद सर. प्रस्तुतकर्ता- आपण प्राथमिक वर्गापासूनच परीक्षा हा शब्द एका सत्रापासून जगायला सुरवात करतो, ते आपल्या व्यक्तिमत्वाचा एक भाग बनते. माननीय महोदय तुम्हाला असे वाटते का की परीक्षा आपल्या व्यक्तिमत्वाला फुलवते किंवा परीक्षा ही आपल्या व्यक्तिमत्वाच्या संपूर्ण विकासातील अडथळा आहे? माननीय महोदय कृपया या दोन्ही प्रश्नांसंदर्भात आम्हाला काहीतरी सांगा. मोदिजी- लक्षात घ्या, निकष वाईट नसतात, परीक्षा वाईट नसतात. आपण त्याच्याकडे कशाप्रकारे बघतो, त्याला कशा प्रकारे हाताळतो, यावर सगळे अवलंबून असते. आणि निकष तुमचा कस बघतात हा तर माझा सिद्धांत आहे. निकष दोष देण्यासाठी नसतात. लोकं निकषांनाच दोष देतात. प्रत्यक्षात जर आपण, आता तुम्ही असा विचार करा, कोणाला आता ऑलिंपिकमध्ये भाग घ्यायचा आहे, पण तो तालुका पातळीवर खेळला नाही, जिल्ह्यात खेळला नाही, राज्यात खेळला नाही, आंतरराज्य स्पर्धेत खेळला नाही, राष्ट्रीय स्तरावर खेळला नाही, आणि जर तो ऑलिंपिकमध्ये खेळायचे स्वप्न बघत असेल तर कसे होणार. त्याला प्रत्येक क्षणी निकषांवर खरं उतरावं लागेल. म्हणूनच आपण परीक्षेला, निकषांना संधी मानले पाहिजे. जर आपण यांना संधी समजलो तर तुम्हाला त्याचा आनंद वाटेल. आणि जेव्हा डांगोले अस, आव्हान असेल तेव्हा देवाने प्रत्येक व्यक्तीमध्ये एक असाधारण शक्ती दिली आहे. आता हेच बघा, तुम्ही सामान्य आवाजात बोलता, परंतु जर तुम्हाला गर्दीत कोणाला आवाज द्यायचा असेल तर तुमच्या आत इतकी उर्जा येते, तुम्ही इतक्या जोराने आवाज देता की, सैन्याचा एखादा अधिकारी देखील इतक्या मोठ्याने ओरडू शकणार नाही, तुम्ही इतक्या जोरात ओरडता. जारी तो आवाज क्षणभरासाठी असला तरी तुमच्यात एक ऊर्जा आहे. एक वेळ होती, संधी आली आणि तुमच्यातील ऊर्जा बाहेर आली. तुमच्यात बऱ्याच सकारात्मक गोष्टी आहेत, तुम्ही निरीक्षण करा की, कोणत्या कसोटीच्या वेळी माझी कोणती क्षमता उपयोगी आली आहे. तुम्ही कधीतरी हे पहिले असेल की, तुमच्या मनातून अशी कोणती तरी गोष्ट बाहेर येत असेल, असा एखादा विचार येत असेल, मित्रांशी गप्पा मारताना असे एखादे वाक्य बोलला असाल, ज्याचा तुम्ही कधी विचार देखील नसेल केला. याचाच अर्थ असा होतो की, परमेश्वराने तुम्हाला खूप सामर्थ्य दिले आहे. परंतु त्या शक्तीची चाचणी घेण्यासाठी तुमच्याकडे स्वतःचे कोणतेही तंत्र नाही. परीक्षाच तुम्हाला टी संधी देते, तुमच्यातील सामर्थ्य ओळखण्याची. दुसरी गोष्ट, आपण परीक्षेसाठी आयुष्य जगत नाही. आपण स्वतःसाठी आयुष्य जगले पाहिजे, जेव्हा आपण स्वतःसाठी आयुष्य जगतो, तेव्हा आपल्याला वाटते की, ज्ञान असले पाहिजे, तुम्ही जर ज्ञान संपादन करायला सुरवात केली तर, गुण स्वतःहून तुमच्या मागे येतील, गुण स्वतःहून तुम्हाला मिठी मारण्यासाठी तुमच्या मागे येतील. आणि म्हणूनच याच्याकडे बघण्याचा तुमचा दृष्टीकोन स्वच्छ असला तर, मला विश्वास आहे की, तुम्हाला परीक्षेचे कधीच ओझे वाटणार नाही त्याचे दडपण येणार नाही. खरंच परीक्षेला एक उत्सव म्हणून, एक संधी म्हणून बघितले तर तुम्हाला असे वाटेल की, चला तिथे मजा येईल, खेळ बघतो, असा मूड पाहिजे. प्रस्तुतकर्ता- माननीय पंतप्रधान जी, अलीगढ मुस्लिम विद्यपीठातून मोहम्मद सलीम हा विदयार्थी तुम्हाला काहीतरी विचारू इच्छितो. प्रश्नकर्ता- नमस्कार सर, माझे नाव मोहम्मद सलीम आहे. मी अलिगढ मुस्लिम विद्यपीठात प्रथम वर्षाचा विद्यार्थी आहे. मी विचार करतो की, इयत्ता बारावी उत्तीर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांच्या मनात सर्वात पहिला प्रश्न हा येतो की करियरची निवड कशी करायची. त्याचप्रकारे इयत्ता दहावी उत्तीर्ण झाल्यानंतर विद्यार्थ्यांच्या मनात हा प्रश्न उभा राहतो की कुठच्या शाखेची निवड करावी. पालक मुलांची आवड लक्षात न घेता त्यांना विज्ञान शाखेत जायला भाग पडतात. कृपया या विषयावर आम्हाला मार्गदर्शन करा. धन्यवाद. प्रस्तुतकर्ता- आणि आता बनारस हिंदू विद्यापीठातील श्यामभवी शुक्ला या विद्यर्थिनीला आपले मार्गदर्शन हवे आहे. प्रश्नकर्ता- नमस्कार सर, मी श्यामभवी शुक्ला, बीएचयु वाराणसी, राजघाट येथील वसंत महाविद्यालयातील कला शाखेची तिसऱ्या वर्षाची विद्यर्थिनी आहे. हा वेळ माझ्या मास्टर्स प्रवेश परीक्षेच्या तयारीचा आहे. त्यामुळे सर तुम्ही मला चांगली नोकरी मिळवण्यासाठी आणि करियरच्या संधीं संदर्भात मार्गदर्शन करा. धन्यवाद सर. प्रस्तुतकर्ता- सर, मी प्रवेश परीक्षेची तयारी करत आहे, आम्हा पदवीधर विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील हा एक नवीन टप्पा आहे. चांगली नोकरी तसेच अभ्यासक्रम मिळवताना येणाऱ्या अडथळ्यांबाबत कृपया मार्गदर्शन करा. प्रश्नकर्ता- माननीय पंतप्रधान जी, माझा प्रश्न असा आहे की, प्रत्येक मुलाचा स्वाभाविक कल (aptitude) वेगवेगळा असतो. काही जण लिखाण करू शकतात, काही जण गाणं गाऊ शकतात, काही लोकं नाचू शकतात, परंतु हे गरजेचे नाही की त्यांना गणित येत असेल, विज्ञान येत असेल; ज्याला आपल्या देशात खूपच महत्व आहे, गणित आणि विज्ञान शिकणे. आई वडिलांना आम्ही कसे समजवायचे की, जर आम्ही गणित आणि विज्ञान शिकू शकत नसलो तरी आम्ही इतर नेक गोष्टींमध्ये उत्तम आहोत आणि आपण कोणत्यातरी एका गोष्टीत तरबेज नाही ही फार काही मोठी गोष्ट नाही. प्रस्तुतकर्ता- माननीय, कृपया या संदर्भात आम्हाला प्रेरणा द्या. मोदिजी- मुलांना योग्य मार्गदर्शन मिळत नाही ही तुमची काळजी खूपच स्वाभाविक आहे, अशावेळी योग्य मार्गदर्शन मिळणे गरजेचे आहे जे मिळत नाही. लोकं स्वतःचे अनुभव सांगत राहतात. आई एक सल्ला देते, तर वडील दुसरा सल्ला देणार, तर काका तिसराच सल्ला देणार, आजूबाजूची मित्रमंडळी अजून एखादा चौथाच सल्ला देणार आणि आम्ही गोंधळून जातो. या सर्व गोंधळामागील एक कारण हे पण आहे की, आपल्याला स्वतःविषयी माहिती आहे का? माझी स्वतःची विशेष आवड कशात आहे? माझी रुची कशात आहे? आणि मी माझ्या आवडीनुसार याआधी काही केले आहे का? माझी स्वप्ने काय आहेत, हा नंतरचा विषय आहे. सर्वात आधी माझी आवड काय आहे. आणि यानंतर तुम्ही तुमच्या आई-वडिलांना देखील पटवून सांगू शकता. बघा, इयत्ता आठवीत मी असे केले होते, नववी मध्ये मी असे केले होते. माझे शिक्षक मला सांगत होते. त्यावेळी तालुक्याला जेव्हा स्पर्धा होती, तेव्हा मी गेलो होतो, मी तिथे असे केले होते. मला असे वाटते की माझ्यात हे सामर्थ्य आहे. कधीतरी आपण आपल्या शिक्षकांशी बोलले पाहिजे, ज्यांच्याशी आपले इतके चांगले संबध आहेत, त्यांना विचारा की, सर तुम्ही मला चार वर्षांपासून शिकवत आहात, मला बघत आहात, तुम्हाला काय वाटते, मला काय केले पाहिजे आणि असे नाही की यासाठी तुमचे शिक्षक तुम्हाला वेळ देणार नाहीत. जर एखद्या विद्यार्थ्याचे शिक्षकासोबत घनिष्ट संबंध असतील तर त्या शिक्षकांना देखील वाटते की, आपण या विद्यार्थ्याला वेळ दिला पाहिजे, याला मार्गदर्शन केले पाहिजे. परंतु जास्त गोंधळ या गोष्टीचा नसतो की, कोणी तुम्हाला काय सांगितले आहे, आई-वडील काय सांगत आहेत. तुम्ही स्वतः गोंधळलेले आहात, ही समस्या आहे. तुम्हाला स्वतःलाच माहित नाही की तुम्हाला काय करायचे आहे यामुळे गोधळ आहे. मला चांगले आठवते की, मी काही वर्षांपूर्वी बडोद्यामध्ये एमएस विद्यापीठाच्या वसतिगृहात जायचो, विद्यार्थ्यांशी ओळख करून घ्यायला, 77,78,79 चा तो काळ असेल. त्यांना भेटायचो, त्यांच्यात बसायचो, बोलयचो, तेव्हा त्यांना विचारायचो, तुमचा हेतू काय आहे, तुम्ही काय विचार करता? तेव्हा बहुतेक मुलं उत्तर द्यायची एकदा पदवी मिळू दे. त्यांना पुढच काही माहित नसायचं. एकदा पदवी मिळूदे. मी एकदा विचारत होतो, तेव्हा तिथे एक मुलगा होता जो गुजरात मधील नव्हता, तिथे शिकायला आला होता. तो म्हणाला, मला शासन करायचे आहे, मी ओरडलो, बोलला, मला शासन करायचे आहे, तेव्हा मी विचारले, तुला राजकारणात जायचे आहे का? तो नाही म्हणाला, राजकारणात नाही. मला सरकारी अधिकारी व्हायचे आहे, तेच तर शाषन करतात. राजकीय नेते तर येतात आणि जातात. मी ही 40 वर्षांपूर्वीची घटना यासाठी सांगत आहे की त्या मुलामध्ये इतकी स्पष्टता होती की, त्याला माहिती होते की मला काय करायचे आहे आणि नंतर जेव्हा मी माहिती काढली तेव्हा मला कळले की, तो सरकारी खात्यातच काम करत आहे आणि चागल्या पदावर कार्यरत आहे. त्याचे जे मित्र होते त्यांनी मला ही माहिती दिली. माझे हे सांगण्यामागील तात्पर्य हेच आहे की, आपल्या मनामध्ये स्पष्टता असणे आवश्यक आहे. विचारांची स्पष्टता हवी, माझी माझ्या दृढ विश्वासावर खात्री हवी. आणि धैर्यानुसार काम करणारा माझी हिंमत, माझे शरीर, माझे मन, माझी बुद्धी, माझा वेळ हे जर आपण विकसित केले तर आपण सहजपणे त्या दिशेने जात आहोत. विज्ञान, गणित त्याचे स्वतःचे एक महत्त्व आहे. पण स्वप्नांचे काही महत्त्व नाही, हा जो आपल्या देशामध्ये विचार आहे तो योग्य नाही. विज्ञान आणि गणिताला इतके महत्त्व देऊन सुद्धा ज्या प्रमाणात लोकं तिथे जायला पाहिजेत तेवढी जात नाहीत. चिंतेचा विषय आणि त्याचे कारण हे आहे की सुरुवातीच्या काळात ज्या प्रकारची प्रेरणा मिळण्याची गरज आहे टी आमच्या इथे कदाचित काही प्रमाणात कमी आहे आणि ह्याच कारणांमुळे काही शिक्षक, काही शाळा, काही पालकांनी खास रुची घेऊन या गोष्टी विकसित केल्या ते खूप पुढे निघून जातात. काही लोकं आहेत, ठीक आहे, पदविधरांच्या कारखान्यात जाऊया, तिथून दुसऱ्या कारखान्यांमधून बाहेर पडूया. हेच सुरु रहते, आणि म्हणूनच तुमची ही काळजी खूपच स्वाभाविक आहे. मी तुम्हाला हाच सल्ला देईन की तुम्ही तुम्ही कोणत्याही दडपणाखाली येऊन विचार करू नका. तुम्ही तुमच्या क्षमतेच्या आधारे आणि त्यामध्ये कोणाचीतरी मदत देखील घ्या, असे नाही तुमचे निर्णय चुकीचे आहेत, परंतु जर स्पष्टपणे बोललात तर मग कदाचित तुमच्या आजूबाजूच्या लोकांकडून तुम्हाला योग्य मार्गदर्शन मिळेल. जैनेथ विद्यार्थी- सुप्रभात सर! माझे नाव जैनेथ, मी केंद्रीय विद्यालय मॉस्को येथील इयत्ता बारावीचा विद्यार्थी आहे. गेल्या वर्षी आमच्या पालकांना आपण अनेक सूचना दिल्या होत्या. याचा परिणाम म्हणजे माझ्या पालकांच्या वागणुकीत बदल झाला आणि आता मी त्यांच्या सोबत परीक्षेचा तणाव, अपयशाची भीती इत्यादी विषयांवर त्यांच्याशी संवाद साधते. त्याच्या स्मित हस्यासोबत तू हे करू शकतेस हे त्याचे विधान मला प्रेरणा देते. मी खरच तुमची खूप आभारी आहे सर. गेल्या आठवड्यात तुम्ही आमच्या पालकांना खूप चांगले-चांगले सल्ला दिले होते, त्याचा परिणाम झाला की त्यांच्या दृष्टीकोनात बदल झाला आहे. आता मी माझ्या पालकांशी माझी परीक्षा आणि अपयशाची भीती याविषयी चर्चा करते. त्यांचे हसून हे सांगणे की, तू हे करू शकतेस मला अजून प्रेरणा देते. यासाठी तुमचे खूप खूप धन्यवाद. मोदिजी- तुम्ही याचे श्रेय मला दिले. खरतर याचे श्रेय तुमच्या आई-वडिलांना जाते. कारण त्यांनी बरोबर गोष्ट पकडली आणि पकडल्यानंतर स्वत: ची जुन्या सवयीच किंवा अहंकार बाजूला ठेवून नवीन मार्गांनी विचार केला. ही बाब स्पष्ट आहे की, पालकांचा सकारात्मक दृष्टिकोन मुलांच्या आयुष्यातील खूप मोठी ताकद बनते. शिक्षकांचेही तुम्ही पाहिले असेल की, काही शिक्षक असतात ज्यांचा ओढा तीन-चार मुलांकडे थोडा जास्त असतो. ते प्रश्न विचारतात तेव्हा त्यांच्याशी बोलतात, शिक्षकांनी जर एखादा प्रश्न विचारला आणि त्या मुलाने हात उंच केलातर त्यालाच उत्तर द्यायला सांगतात. त्यांना त्याच्याप्रती प्रेम असते; आणि याच कारणामुळे वर्गातील इतर मुलांच्या मनात त्या शिक्षकाविषयी नाराजी निर्माण होते. हा समान दृष्टिकोनाचा अभाव आहे ज्यामुळे हे घडते. त्याचप्रकारे आई-वडील कधी आपल्या मित्रांच्या घरी गेले, तर तुम्ही पाहिले असेल की त्यांना जेव्हा हे माहित होते की, यांच्या मुलाने अमुक अमुक गोष्ट केली आहे, तेव्हा ते स्वतःच्या मुलाला बोलवतात आणि सांगतात की बघ ह्याने ही गोष्ट केली आहे. म्हणजेच पाच पंचवीस लोकांमध्ये आई वडील आपल्या मुलाला हेच शिकवू पाहतात की, बघ मोहन दादाच्या मुलाने काय केले आहे, आणि एक तू आहेस ज्याला काहीच करायचे नसते. झाले, सगळं इथेच संपले. आणि ही सवय बहुतेक सगळ्यांना असते. तुम्ही घरी गेल्यावर देखील तुम्हाला ऐकवतील, मामाचा मुलगा बघ किती प्रगती केली आहे, तू काहीतरी विचार कर. ही जी तुलना आहे. ती आई-वडीलांनी, शिक्षकांनी कधीच केली नाही पाहिजे. त्यामुळे मुलं निराश होतात. यामुळे असे मनोवैज्ञानिक परिणाम होतात, ज्याची तुम्ही कदाचित कल्पना देखील केली नसेल. त्याला प्रोत्साहन देण्याचे काम आपण केले पाहिजे, ठीक आहे मुलगा थोडा अभ्यासात कमी आहे, परंतु तो कमी का आहे, कारण तुम्ही त्याची तुलना 90 टक्के मिळवणाऱ्या मुलाशी करत आहात, म्हणून तुम्हाला वाईट वाटत आहे. परंतु तुम्ही जर त्याला असे म्हणालात की, बघ गेल्यावेळी तुला 55 टक्के मिळाले होते यावेळी तुला 60 टक्के मिळाले आहेत, तू खूप चांगली प्रगती केली आहेस. तू माझी मान अभिमानाने उंचावली आहेस. 55 ते 60 चा जो आनंद आहे तो त्याला 60 हून 90 पर्यंत घेऊन जाऊ शकतो, परंतु 90 का नाही मिळाले म्हणून 60 ला दोष देत राहाल तर ते मुलं 60 वरून 40 वर पोहोचेल. 60 वरून 70 पर्यंत नाही पोहोचणार. आणि हे वातावरण खूप आवश्यक आहे. आपण त्याला दोष देत राहिलो, त्याला कमीपणा देत राहिलो तर आपण त्याला कधीच सक्षम नाही बनवू शकत. मी सरकार मध्ये काम करतो, जर मला एखादी छोटीशी गोष्ट देखील एखाद्या अधिकाऱ्याला सांगायची असेल तर तो कधी मला एकटा भेटला तर मी त्याला सांगतो की हे आपण अशा प्रकारे करूया. पण तो जेव्हा मला चार चौघात भेटतो तेव्हा मी त्याचे तोंड भरून कौतुक करतो आणि ते कौतुक खोटे नसते. त्यांनी देखील आपल्या वेळेनुसार आपले अनुभव पूर्ण पणाला लावून काम केले आहे. ठीक आहे, पंतप्रधानांच्या अपेक्षेपेक्षा ते कुठेतरी दोन पावले कमी पडले असतील. पण या कारणास्तव त्यांचे परिश्रम काही वाया नाही गेले. टीम स्पिरीटसाठी हा गुण खूप आवश्यक आहे. माझी देखील तुम्हाला विनंती आहे की, तुम्ही तुमची तुलना तुमच्या स्वतःच्या जुन्या कामगिरी सोबत करा, तुम्ही स्वतःशीच स्पर्धा करा. तुम्ही स्वतःचे विक्रम तोडा. जर तुम्ही स्वतःचेच विक्रम तोडत राहिलात तर तुम्ही कधीच निराशेच्या छायेत जाणार नाहीत. तुम्ही स्वतःहून पुढे मार्गक्रमण करत राहाल आणि तुम्हाला हे माहित आहे की मी तीन तास सतत काम करू शकतो. साडे तीन तास करायचे आहे, तर तीन तासाचे माहित असणे गरजेचे आहे तेव्हाच साडे तीन तास काम करण्याचा विचार करू शकतो. समोरची व्यक्ती पाच तास काम करते, तर मी पाच तास काम नाही करू शकत, मी तीन ऐवजी साडे तीन तास करतो. हा बदल खूप आवश्यक आहे, जर तुम्ही हे शक्य करून दाखविले तर मला नाही वाटत तुम्हाला कोणत्या तणावाचा सामना करावा लागेल. जयप्रीत सिंह, विद्यार्थी – नमस्ते सर, माझे नाव जयप्रीत सिंह शाहपुरी आहे. मी केंद्रीय विद्यालय तेहरान एंबेसी शाळेत शिकतो. मी तेहरान इरान इथून बोलत आहे. सर मला तुम्हाला एक प्रश्न विचारायचा आहे. शिकताना जर आपले कौतुक झाले तर शिकण्यात अजून मन लागते. असे असताना आमचे पालक आणि शिक्षक असे का वागत नाहीत. वर्गामध्ये दोन-तीन विद्यार्थी सोडले तर इतर मुलांनी चांगली कामगिरी केलीतरी त्यांचे कौतुक होत नाही. सर तुमच्या सोबत देखील असे घडायचे का? धन्यवाद. मोदिजी- एक तर आपण हे सगळे का बघतो. या गोष्टीवर आपले लक्ष का जाते. याचे कारण आहे आपण जास्त काळजी करतो आणि आपण आतून कमजोर आहोत. जोपर्यंत कोणी आंजारत नाही गोंजारत नाही तोपर्यंत मी केलेल्या गोष्टीचा मला आनंद होतच नाही. ज्याच्याकडे आत्मविश्वास असतो, तो टाळ्या किती जोरात वाजल्या, किती वाजल्या त्याची काळजी करत नाही. त्याला विश्वास असतो आणि मला असे वाटते की सर्वात आधी तुमचा तुमच्यावर विश्वास असला पाहिजे, कोणी आपल्याला आंजारुदे किंवा नाही, कोणी आम्हाला गोंजारूदे किंवा नाही, कोणी आमच्यासाठी काही चांगले करू दे किंवा नाही मी स्वतः अशी परिस्थिती निर्माण करेन की, माझ्या शिक्षकांना कधी ना कधीतरी माझी दखल घ्यावीच लागेल. त्यांना आव्हान नाही द्याचे, हे मनातच ठरवायचे. मी त्यांना जिंकून दाखवेन. आणि एकदा का तुम्ही त्यांना जिंकायचे ठरवले तर मग तुम्ही बघाल की मुलांमध्ये टी शक्ती असते की ते तीन महिन्यात शिक्षकाला जिंकून दाखवतील. अजून एक विषय देखील आहे, मध्ये एक प्रश उपस्थित झाला होता, माझ्या मनात एक विचार आला होता, कधी कधी काय होते, शिक्षकाचा देखील त्या मुलावर विश्वास असतो किंवा तो त्याच्यात रुची घेतो जेव्हा त्याला कळते की त्याच्या पालकांची त्या मुलामध्ये रुची आहे. असे अनेक आई-वडील असतील ज्यांना सातवी ते दहावी किंवा बारावी पर्यंत आपल्या मुलाला कोणते शिक्षक शिकवतात हेच माहित नसेल. कधी आई-वडीलांनी मुलाच्या वाढदिवसाला मुलाच्या मित्रांसोबत त्याच्या शिक्षकांना बोलावले आहे का? मुलाने सांगितले की, आज माझ्या शिक्षकांचा वाढदिवस आहे हे कळल्यानंतर कधी कोणते आई-वडील आपल्या मुलाच्या शाळेत जाऊन त्या शिक्षकाला भेटून त्याला वाढदिवसाच्या शुभेच्छा देऊन असे सांगितले आहे का की, माझे मुलं तर माझ्यकडे तीन चार तास असते, तुमच्याकडे पाच सहा तास असते, त्याचे आयुष्य घडवण्याची जबाबदारी तुमच्या हातात आहे. त्या शिक्षकाला काय वाटेल विचार करा. त्याला वाटेल, अरे ह्यांनी तर आपले मुलं माझ्याकडे सुपूर्द केले आहे, माझी जबाबदारी आहे, परंतु पालक कधीच अशी भूमिका बजावत नाहीत. शिक्षकांना कधी कोणी घरी बोलावत नाही, आणि आई वडील पण कधी शाळेत जात नाहीत, मुलाने येवून सांगितले की शिक्षक मला ओरडले तर मग काय झाले. आई वडील खरे काय खोटे काय, मुलं काय सांगत आहे, काय नाही, मुलगा खरंच रडत आहे की उगीच रडत आहे काहीच विचार करत नाहीत. शिक्षक स्वतःला काय समजतो, मी आर टी आय टाकणार, पोलिसात तक्रार करणार असे बोलतात. असे अर्क आई वडील असतात ज्यांना आपल्या मुलामध्ये कधीच काही त्रुटी दिसत नाहीत. परंतु यामुळे तुमचे काही नुकसान होत नाही परंतु मुलांच्या आयुष्यात अनेक समस्या निर्माण होतात. शिक्षक, व्यवस्थापन, विद्यार्थी आणि पालक यांच्यामध्ये एक समन्वय असला पाहिजे, ते एकमेकांशी जोडलेले असले पाहिजेत. ते आपापल्या पद्धतीने चार वेगवेगळ्या दिशांना काम करतील तर ते नाही चालणार. ही व्यवस्था सहजपणे विकसित होवू शकते आणि त्याचा परिणामही मिळेल आणि मला असे वाटते की, आपण ज्या शिक्षकांकडे शिकतो त्यांच्या प्रती सर्व कुटुंबाला एक आदराची भावना असली पाहिजे यासाठी आपण सर्वांनी प्रयत्न केला पाहिजे. त्या शिक्षकाकडे जितके ज्ञान आहे तो ते तुम्हाला देईल. तुम्ही बघाल, तुमच्याकडे विशेष लक्ष दिले जाईल. सारा, विद्यार्थिनी- मी इयत्ता बारावीची विद्यार्थींनी आहे, परीक्षेत विचारलेले प्रश्न आणि जो उद्देश्य समोर ठेवून आम्ही अभ्यास करत आहोत, त्यामध्ये काही ताळमेळ नाही. आमचे शिक्षक नेहमी सांगतात की, आम्हाला एक चांगले व्यक्ती बनलं पाहिजे परंतु प्रश्न पत्रिकेत ही चिंता दिसून येत नाही, आपल्या शिक्षण व्यवस्थेला मी एक सल्ला देऊ इच्छितो की, आपल्या परीक्षा शिक्षणाच्या व्यापक उद्देशाला जोडलेल्या असल्या पाहिजेत आणि शिक्षक, विद्याथी, पालक आणि बोर्ड परीक्षकांना या गोष्टीची जाणीव असली पाहिजे. माननीय या संदर्भात मी आपले विचार जाणू इच्छितो. मोदिजी- लक्षात घ्या, शिक्षणामध्ये या गोष्टी घडतच असतात, ही शिक्षण पद्धती एका रात्रीत तयार झालेली नाही. हजारो वर्ष मानवाच्या विकास यात्रेसह नवीन नवीन गोष्टी यामध्ये जोडल्या गेल्या. नवीन नवीन पद्धती जोडल्या गेल्या. परंतु अडचण तेव्हा येते जेव्हा आपण शिक्षणाला आयुष्याशी तोडून जेव्हा परीक्षेशी जोडतो आणि त्याचाच हा परिणाम आहे की, आपल्याला वाटते की, शाळेत जे सांगितले जाते, आता समजा की, तुम्ही शाळेत असताना पाहिले असेल की, कुठल्या पर्यटन स्थळी गेलो आणि तिथे इयत्ता पाचवी, सहावी, सातवीच्या विद्यार्थ्यांची पिकनिक आली असेल आणि शिक्षकांनी त्यांना सांगितले की, असे चालायचे आहे तर सर्व मुलं तशीच चालतात. असचं घडतं ना. हात मागे करून सगळीकडे फिरतात, असेच करतात ना. आता हे काही शिक्षण पद्धतीत लिहिलेले नाही. परंतु त्यांनी जे काही शिकवले, तो आयुष्याशी निगडीत विषय नाही का? शिस्त, याचा अर्थ असा नाही की हात आणि पाय असे करायचे नाहीत. सांगण्याचे तात्पर्य हे आहे की, सर्व गोष्टी अशा घडतात, आपले त्याकडे लक्ष नसते किंवा शिक्षक जे सांगतात, ते अभ्यासक्रमाचे ज्ञान देतात परंतु हीच गोष्ट आयुष्यात कशी उपयोगी पडेल ते नाही सांगत. वास्तविकता अशी असली पाहिजे की, शिक्षणाचा प्रत्येक पैलू आयुष्याशी जोडून सादर करणे हा प्रत्येक शिक्षकाचा छंद असला पाहिजे. मी छोटीशी गोष्ट सांगतो. मी जेव्हा लहान होतो, तेव्हा आमचे एक शिक्षक होते, माझे शिक्षण सरकारी शाळेत झाले आहे. सरकारी प्राथमिक शाळेत आणि माझे जे गाव होते ते गायकवाड संस्थान होते. गायकवाड राजाचे एक विशेष वैशिष्ट्य होते की जेथे त्यांचे राज्य होते तेथे प्राथमिक शाळा होती, मुलींचे शिक्षण बंधनकारक होते, टपाल कार्यालय असायचे, एक तलाव असायचा, तेथे एक वाचनालय असायचे. अशी काही वैशिष्ट्ये होती. जिथे जिथे त्यांचे राज्य होते तिथे इतक्या गोष्टी तर असायच्याच. तर माझ्या गावी देखील त्यांची एक शाळा होती, सरकारी शाळा होती, मी त्याच्यात शिकायचो. आमच्या शिक्षकांचे वैशिष्ट्य होते. ते काय सांगायचे, आम्हां सर्व विद्यार्थ्यांना सांगायचे की, चला तुम्ही पाच जण उभे रहा. तुम्ही उड्या घरून मुगाचे पाच दाणे घेऊन या, तुम्ही मुगाचे सात दाणे घेऊन या, तुम्ही नऊ दाणे घेऊन या. दुसर्यांना सांगायचे, तुम्ही तीन चण्याचे दाणे घेऊन या. तांदळाचे पाच दाणे घेऊन या. अशाप्रकारे ते अन्नधान्याचे काही दाणे, जास्त नाही थोडे आणायला सांगायचे. मग ते मुल काय करायचे लक्षात ठेवायचे की मला पाच मुगाचे दाणे घेऊन जायचे आहेत, यामुळे त्याला समजायचे मुग कशाला म्हणतात. तो सांभाळून घेऊन जायचा, नंतर त्याला शिकवायला नाही लागायचे की मुग कशाला म्हणतात. मी अगदी लहानपणीची गोष्ट सांगत आहे. त्यानंतर शिक्षक काय करायचे त्या सर्व गीष्टी एकत्र करायचे. मग मुलांना सांगायचे, पाच मुलांना बोलवायचे त्यांना सांगायचे की यातून पाच चणे निवडा. अशाप्रकारे त्याला अंकगणित आले. चणे ओळखायला आले. दुसऱ्याला सांगायचे पाच तांदळाचे दाणे उचलून दाखव. याचाच अर्थ शिकवण्याची त्यांची स्वतःची एक पद्धत होती. ही गोष्ट लहान आहे, परंतु आयुष्याशी निगडीत आहे. याचाच अर्थ फक्त शिक्षणात असेच होते असे नाही. गाणी असतात, संगीत असते, संवेदना असते, स्वप्न असतात. सगळे असते, परंतु आपण स्वतःला कुटुंबाने, शिक्षकांनी सर्वांनी क्रमवारी, क्रमवारी, क्रमवारी याला जोडायला सुरवात केली आणि तिथेच अडचण सुरु होते. आयुष्य खुल्या मार्गाने जगावे, आयुष्य विस्तुत करावे. सगळ्या गोष्टींमध्ये आपुलकी शिकवायला सुरुवात करावी. मग तुम्ही बघाल की, स्वतःचे आयुष्य बदलेल, परिसराचे आयुष्य देखील बदलेल. मोली सिंह, विद्यार्थी- नमस्ते आदरणीय पंतप्रधान जी. मी आहे मोली सिंह ठाकूर तेज सिंह, आग्र्याहून. आणि माझा प्रश्न असा आहे की बरेच विद्यार्थी घरापासून दूर राहून शिक्षण घेतात. नवीन ठिकाणी मिळून मिसळून राहायला त्यांना वेळ लागतो. अनेक विद्यार्थ्यांना घराची सतत आठवण येते आणि त्यांना नैराश्य येते. त्यांनी ही परिस्थिती कशा प्रकारे हाताळावी आणि त्यांचे पालक आणि शिक्षक त्यांची मदत कशी करू शकतात? धन्यवाद. मोदिजी- भारतासारख्या देशामध्ये उदासीनतेची बाब ही एक त्रासदायक गोष्ट आहे. भारताच्या मुलभूत समाज रचनेत हे दडपण सहन करण्याची एक नैसर्गिक व्यवस्था आहे. परंतु दुर्दैवाने, सामाजिक व्यवस्थेत जे बदल घडले आहेत, बदल तर होतच राहतात, ती वाईट गोष्ट नाही. परंतु अशा काही गोष्टी ज्याने, कठीण परिस्थिती निर्माण केली आहे. पहिले आपले एकत्र कुटुंब असायचे आणि एकत्र कुटुंब असल्याने मुलगा थेट वडिलांशी ज्या दोन गोष्टी बोलू शकत नव्हता, दोन गोष्टी आजीशी बोलायचा, मग त्याला वाटायचे की जरा आईशी बोलूया मग तो तिच्याशी बोलायचा, एक प्रकारे त्याला स्वतःला व्यक्त करायची त्याला संधी मिळायची. आज परिस्थिती अशी आहे की, अभिव्यक्तीसाठी कमी आणि दडपशाहीच्या दिशेने आपण जास्त जात आहोत. आणि हा जो कुकर फुटतो, त्याचे मुख्य कारण हेच आहे की, याप्रकारची वाफ जेव्हा भरते तेव्हा त्याला बाहेर पडायला जागा हवी असते. आई वडिलांनी मुलांसोबत त्यांच्या आवडीनुसार खुलेपणाने बोलले पाहिजे. समजा मुलगा वसतिगृहात जरी राहत असला तरी त्याला विश्वास असतो की मी जर ही परिस्थिती माझ्या आई वडिलांना सांगितली तर ते ती समजून घेतील. परंतु तुम्ही जर गुणांमध्ये, उशीर का झाला फोनवर कोणाशी बोलत होतास याच सगळ्या गोष्टींमध्ये अडकून राहिलो तर त्यांच्या पासून लांब जाण्याची अडचण निर्माण होते. दुसरी आई वडिलांची जबाबदारी असते, नैराश्य अचानक येत नाही. ही एक मोठी प्रक्रिया असते. उत्साहात काही करणे ही गोष्ट वेगळी आहे, परंतु नंतर हळूहळू तो खचत जातो. जागरूक आई वडील त्याला विचारतात अरे काय झाले आहे. आधी ते खूप विचार करायचे की खात नाही, फक्त गुपचूप बसून असतो, फक्त खातच राहतो.त्याचे वजन अचानक वाढत आहे, मानसिकदृष्ट्या काय झाले आहे. आई वडिलांच्या लक्षात येते की, काहीतरी झाले आहे तेव्हाच तो तणावाखाली आहे, कधीतरी खूप जास्त खातो, कधी दुपारी झोपायचा नाही, आज ऑफिसमधून आला आणि अचानक झोपला. खोलीत गेला तर तोंड झाकून घेतले होते. काय करत आहे.जर त्यांनी आधीच ह्या गोष्टी हाताळायला सुरवात केली, आई वडिलांनी ही गोष्ट बघितली पाहिजे की, तो जिथे राहतो तिथे एखाद्या कुटुंबासोबत त्याची ओळख करून देऊ शकतो का? कोणी ओळखीचे आहेत का? त्यासाठी काही खर्च करावा लागला तर खर्च केला पाहिजे आणि त्या कुटुंबाला सांगितले पाहिजे की तुम्हाला जर सुट्टी असेल तर एक दोन दिवस आमच्या मुलाला घरी बोलवा, कधीतरी तुम्ही देखील जा. आणि मुलाला देखील नवीन कुटुंब मिळेल. दुसरे म्हणजे समुपदेशन करायला कोणताही संकोच करू नये. कधी कधी आई वडिलांना वाटते की, आपला मुलगा समुपदेशकाकडे जातो ही गोष्ट लोकांना कळली तर समाजात आपली प्रतिष्ठा कमी होईल, आणि आम्ही आमच्या मुलाला देखील गमावून बसू. परंतु मुलामध्ये नैराश्याची थोडी देखील लक्षण दिसली तर लगेच समुपदेशन केले पाहिजे. मुलांसोबत काम करणारे तज्ञ असतात, ते हळूहळू त्याचा त्रास कमी करायला मदत करतात. वसतिगृहात राहणाऱ्या मुलांना मी माझ्या एका छोट्याश्या अनुभवावरून एक गोष्ट सांगतो जी ते करू शकतात. कदाचित एखाद्या घटनेने तुम्ही त्रासलेले असाल किंवा कदाचित तुम्ही काहीतरी ऐकले असेल. तुम्ही अस्वस्थ असाल, मनातील आक्रोश, मनातील दु:ख व्यक्त करायला संकोच वाटत असेल. अशावेळी तुम्ही वसतिगृहाच्या बाहेर या, एखाद्या झाडाखाली एकटे बसा आणि एक वही घ्या. त्यात त्या सर्व घटनेचे वर्णन लिहा. काय घडले, कसे घडले, कोण काय बोलले, तुम्हाला काय वाटले, जसं काही तुम्ही एखादा चित्रपट पाहत असाल, असंच सगळं लिहून काढा. लिहून झाल्यानंतर तुम्ही ते वाचू नका तिथेच लगेच ते फाडून टाका आणि ते तुकडे खिशात ठेवून द्या, हा स्वच्छ भारत आहे, ते तुकडे इकडे तिकडे टाकू नका. असे करून देखील जर मन हलके झाले नाही तर, परत लिहा. आधी जर तुम्ही या घटनेची आठ पानं लिहिली असतील, तर आता तीच घटना तीन-चार पानांमध्ये संपेल. परत ते फाडून टाका आणि ते तुकडे खिशात ठेवा. तिसऱ्यांदा लिहा, आता तुमच्या लक्षात येईल की तीच गोष्ट आता एक ते दीड पानात संपेल. आतील भावना कागदावर उमटतील आणि त्या मनातून कमी होत जातील. आता तुम्हाला पूर्णपणे तणाव मुक्त वाटेल. आणि तुम्हाला ही भीती पण राहणार नाही की तुम्ही लिहिलेले कोणीतरी वाचेल, कोणाला तरी सांगावे, पण आपण भीतीने कोणाला सांगत नाही. भीती वाटते, मी ह्याला सांगितले आणि त्याने जर ते इतर कोणाला सांगितले तर माझा अपमान होईल. आपल्या स्वतःमध्ये एक जागा असते, स्वतःच लिहा, त्याला फाडून टाका, तुम्ही बघा घरात देखील, वातावरण बिघडले असेल, आई नाराज असेल, अमुक गोष्ट घडली असेल, तमुक घडल असेल, आणि आपण समजूया तुम्ही ते सगळ लिहित आहात, तुम्ही एकटे बसा आणि ते लिहा, तुमच्या मधील सगळ्या मानवी विकृती कागदावर उतरतील. हाच अंतिम आणि योग्य उपाय नाही. छोटासा उपाय आहे. हा छोटासा उपाय तुम्हाला थोड्या वेळासाठी तरी दिलासा देईल, काही दिवसांसाठी दिलासा देईल. स्वतःला उभे राहण्याची शक्ती देऊ शकेल. दुसरे म्हणजे, जर आपण वसतिगृहात राहत असू तर असा एखादा आपला वरिष्ठ विद्यार्थी किंवा शिक्षक असले पाहिजेत ज्यांच्यावर आपण विश्वास करू शकू. त्यांना आपल्या मनातील गोष्टी सांगू शकू. यावेळी आईचा फोन नाही आला. एखादी छोटीशी गोष्ट असेल, त्याला सांगा तो सांगेल. तो कदाचित तुमच्यापेक्षा लहान असेल तर बोलेल की, अरे काळजी नको करूस, आई कामात असेल. आपल्याला वाटते आपले औषध मिळाले, आपले उपचार झाले, बरोबर ना. कोणी बोलले आई कामात असेल, मागील दोन तासांपासून माझ्या मनात किती विचार येत होते, आज वाढदिवस आहे, आज फोन नाही आला. कदाचित तिथे इंटरनेट ची समस्या असेल; आणि आपण आईवर चिडतो. तंत्रज्ञान खराब असेल. ही एक छोटीशी समस्या आहे. तुझा वाढदिवस आहे, आईचा फोन नाही आला, चल, आपण जाऊया, माझ्याकडे पैसे आहेत, आपण चॉकलेट खाऊया. एखादा मित्र देखील तणावपूर्ण आयुष्य हलके फुलके करू शकतो. मला वाटते की आयुष्यात खुलेपणा असला पाहिजे. मी खूप लहान वयापासून घराच्या बाहेर आहे, त्यामुळे मी आयुष्याला खूप वेगळ्या पद्धतीने पाहिले आहे. वेगवेगळ्या चढ उतारातून आयुष्य गेले आहे. त्यानेच मला आयुष्य जगायला शिकवले. आणि मला असे वाटते की, कदाचित माझे जसे आयुष्य वेगळे होते ते सगळ्यांच्याच उपयोगी येईल असे नाही, परंतु हा छोटासा प्रयत्न होता. पण नैराश्याकडे मुलांनी, पालकांनी आणि शिक्षकांनी गंभीरपणे लक्ष दिले पाहिजे. याला सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे. जर योग्यवेळी तुम्ही त्यांच्याशी संवाद साधलात, वेळ घालवलात तर परिस्थिती योग्य प्रकारे हाताळली जाऊ शकेल. आणि भारतीय समाज व्यवस्था अशी आहे जिथे आपल्याला कुटुंबातच, एक प्रकारे ते आपल्या रक्तातच असते, आपण अशा गोष्टी सहजपणे झेलू शकतो. अशा गोष्टींचा सामना करू शकतो आणि आयुष्याचे मार्ग मोकळे करू शकतो. मला विश्वास आहे की तुम्ही सर्व ह्याच दिशेने मार्गक्रमण कराल. मला असे वाटते की हा शेवटचा प्रश्न होता. तुम्हा सर्वांसोबत गप्पा मारून मला खूप छान वाटले. तुम्ही सर्वांनी खूप चांगले प्रश्न विचारलेत. मला देखील तुमच्याशी निवांत बोलण्याची संधी मिळाली, परंतु माझी पालकांना विनंती आहे तुम्ही कधीतरी, तुमचा मुलगा जर 14 वर्षांचा आहे तर, दिवसातून एकदा आई वडील दोघांनी एकदा, तुम्ही जेव्हा 14 वर्षांचे तेव्हा काय व्हायचे, एकदा आठवून बघाल, तर तुमच्या आणि तुमच्या मुलामधील तणाव कधीच वाढणार नाही. स्वतः एकदा आठवून बघा की, तुम्ही 14 वर्षाचे असताना काय घडायचे. मग 14 वर्षाच्या मुलासोबत कसे वागले पाहिजे, हे तुमच्याच अनुभवातून तुम्हाला शिकायला मिळेल. तुम्ही जे तुमच्या आई वडिलांकडून शिकला आहात तेच तुम्हाला शिकवेल. परंतु असे अनेक आई वडील आहेत, ते जर 50 वर्षांचे असतील, तर त्यांची इच्छा असते की, त्यांच्या मुलाने त्यांच्याशी 50 वर्षांप्रमाणे बोलावे. मुलगा 14 चा असेल, वडील 50 चे असतील, तर वडीलांनी 14 वर्षाचे होऊन त्या मुलाला समजून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. अशाने कुटुंबाच्या अनेक समस्या सुटतील. मी पुन्हा एकदा आपणास शुभेच्छा देतो. ही परीक्षा तुमच्यासाठी उत्सव बनू दे, तुम्ही आयुष्यात यशस्वी व्हा, आयुष्यात नेहमी यशस्वी व्हा, गुणांची संपत्ती ही तुमच्या आयुष्याची ताकद आहे. प्रगती पुस्तकातील गुण हे आयुष्यातील शेवटचे गुण नसतात. आपण स्वतःला शिक्षित करावे, आपण स्वतःला प्रशिक्षित करावे. जितके महत्व शिक्षणाचे आहे तितकेच महत्व प्रशिक्षणाचे आहे. हे संतुलन नेहमी कायम ठेवा. माझ्या तुम्हाला खूप खूप शुभेच्छा. खूप खूप धन्यवाद !