कानपूर आयआयटीच्या दीक्षांत समारंभामध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी केलेले भाषण

नवी दिल्ली – दि. 28 डिसेंबर, 2021 दीक्षांत समारंभामध्ये गंभीर राहणं आवश्यक असते काय?तुम्हा मंडळींना अनेक सूचना दिल्या गेल्या आहेत, असे वाटतंय. आपल्या सर्वांना नमस्कार! कार्यक्रमाला उपस्थित असलेले उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ, डॉक्टर के. राधाकृष्णन, प्राध्यापक अभय करंदीकर, आयआयटी कानपूरचे प्राध्यापक,सर्व विद्यार्थी, इतर मान्यवर, आणि या ऐतिहासिक संस्थेतून पदवी प्राप्त करून सन्मानित होत असलेले मान्यवर! आज कानपूरच्या दृष्टीने दुहेरी आनंदाचा दिवस आहे. आज एकीकडे कानपूरला मेट्रोसारखी सुविधा मिळत आहे. तर दुसरीकडे आयआयटी कानपूरकडून तंत्रज्ञानाच्या विश्वाला तुमच्यासारखी अमूल्य भेटही मिळत आहे. माझ्या या प्रत्येक युवा साथीदाराला मी खूप शुभेच्छा देतो. आज ज्या विद्यार्थ्यांना सन्मान केला गेला, त्यांचेही खूप खूप अभिनंदन! आपण सर्वजण आज ज्या स्थानी पोहोचले आहात, त्याच्यामागे तुमचे माता पिता, तुमच्या कुटुंबियातले सर्व लोक, तुमचे शिक्षक, तुमचे प्राध्यापक,असे असंख्य लोक आहेत आणि त्यांचे परिश्रम तसेच त्यांचे काही ना काही तरी योगदान असणार आहे. त्या सर्वांचे विशेषतः तुमच्या माता- पित्यांचे मी अगदी मनापासून अभिनंदन करतो. मित्रांनो, तुम्ही ज्यावेळी कानपूर आयआयटीमध्ये प्रवेश घेतला होता, त्यावेळचे कानपूर आणि आता ज्यावेळी तुम्ही इथून पदवी घेवून बाहेर पडत आहात तो आजचा दिवस, यामध्ये तुमचे तुम्हालाच स्वत:मध्‍ये खूप मोठे परिवर्तन झाल्याचे जाणवत असणार . इथे ज्यावेळी तुम्ही आला होता, त्यावेळी मनात एक अनामिक भय असेल. मनात अनेक प्रश्नांची मालिका तयार त्यावेळी झाली असणार. आधी आपले ज्ञान , आपल्याला पडणारे प्रश्न याला एक मर्यादा होती. शाळा, महाविद्यालय, आपले मित्र, परिवार, इतकेच तुमचे वर्तुळ मर्यादित होते. आयआयटी कानपूरने तुम्हाला या मर्यादेतून बाहेर काढून एक खूप मोठा कॅनवास दिला आहे. आता अनामिक भीती राहिलेली नाही. आता संपूर्ण दुनिया तुम्ही जाणून घेण्यासाठी तिचा नव्याने शोध घेण्याचे धाडस दाखवून तुम्ही पुढे जाणार आहात. आता अनामिक प्रश्नांची मालिका तुमच्यासमोर नाही. आता ‘क्वेस्ट फॉर द बेस्ट’ आहे. संपूर्ण विश्वावर जणू राज्य करण्याचे स्वप्न तुमचे आहे. आणि जे काही तुम्ही या वर्गामध्ये शिकला आहात, अथवा जितके काही तुम्हाला आपल्या वर्गामध्ये शिकायला मिळाले, तितकेच शिक्षण तुमचे वर्गाबाहेर, आपल्या मित्रांबरोबर अनुभवातून झाले आहे. वर्गामध्ये तुम्हाला तुमच्या विचारांचा, तुमच्या कल्पनांचा विस्तार झाला. वर्गाबाहेर तुमच्या व्यक्तित्वाचा विस्तार झाला. तुमचे व्यक्तिमत्व विकसित झाले आहे. तुम्ही आयआयटी कानपूरमध्ये जे काही मिळवले आहे, तुमच्या विचार समृद्ध झाले, त्यामुळे ही एक मजबूत पायाभरणी झाली आहे. ही एक ताकद-शक्ती आहे. या शक्तीमुळे तुम्ही जिथे कुठे जाणार आहात, तिथे काही तरी नवीन करू शकणार आहे. काही वेगळे करू शकणार आहे. तुमच्या कामामध्ये मूल्य वर्धनाचे काम तुम्ही करणार आहात. तुमचे आजचे प्रशिक्षण, तुमचे कौशल्य, तुमचे ज्ञान, निश्चितपणे तुम्हाला व्यवहारी जगामध्ये वावरताना अधिक मजबूतीने स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यासाठी मदत करेल. परंतु इथे तुमचे व्यक्तित्चव विकसित झाले आहे. ते आपल्याला अशी काही ताकद देईल की, त्यामुळे तुम्ही एका संपूर्ण समाजाचे कल्याण करू शकणार आहे. तुम्ही समाज, आपला देश यांना एक नवीन सामर्थ्य देणार आहात. मित्रांनो, तुम्ही इथे आयआयटीच्या भव्य परंपरेच्या, ऐतिहासिक काळामध्ये जगला आहात. तुम्ही वैविध्यपूर्ण वैशिष्ट्यांनी नटलेल्या भारताच्या वैभवाबरोबरच वर्तमानकाळ जगला आहात. ही भव्य परंपरा आणि चैतन्यदायी, सळसळता वर्तमान या दोन स्तंभांवर, या दोन रूळांवर आज तुम्ही आपल्या उज्ज्वल भविष्याचा प्रवास सुरू करीत आहात. हा प्रवास शुभ व्हावा, देशासाठी यशांनी भरलेला हा प्रवास असावा, अशी कामना आज आपल्यामध्ये उपस्थित राहून मी तुम्हा सर्वांविषयी व्यक्त करीत आहे. मित्रांनो, यावर्षी भारताने आपल्या स्वातंत्र्याच्या 75 व्या वर्षात प्रवेश केला आहे. आपण सर्वजण देशाचा अमृत महोत्सव साजरा करीत आहोत. तुम्ही ज्या शहरामध्ये पदवी घेतली आहे, त्या कानपूर शहराचा एक शानदार इतिहास आहे. कानपूर हे भारतातल्या निवडक शहरांपैकी एक वैविध्यपूर्ण शहर आहे. सत्ती चौरा घाटापासून ते मदारी पासीपर्यत, नानासाहेबांपासून ते बटुकेश्वर दत्तपर्यंत, ज्यावेळी आपण या शहरामध्ये फेरफटका मारतो, त्यावेळी असे वाटते की, आपण स्वातंत्र्य संग्रामातल्या हुतात्म्यांचा गौरव केला आहे. त्या गौरवशाली भूतकाळामध्ये आपण फेरफटका मारून येत आहोत. या स्मृतींच्याबरोबरच, तुम्हा सर्वांवर देशाला आगामी 25 वर्षांपर्यंत दिशा देण्याचे, देशाला गती देण्याचे दायित्व आहे. तुम्ही कल्पना करा, ज्यावेळी 1930 मध्ये दांडी यात्रा निघाली होती, त्यावेळी त्या यात्रेने त्या कालावधीमध्ये संपूर्ण देशामध्ये किती मोठे आंदोलनकारी बनवले होते. त्या काळामध्ये देश जितका भारलेला होता, त्यामुळेच स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी भारतातल्या प्रत्येक जन-जनामध्ये अभूतपूर्व विश्वास निर्माण झाला होता. प्रत्येक भारतवासीच्या मनामध्ये विजयाच्या विश्वासाचे बीज पेरले गेले होते. 1930 च्या काळामध्ये जे 20-25 वर्षांचे नवतरूण होते, 1947 पर्यंत त्यांचा प्रवास आणि 1947 मध्ये स्वातंत्र्याच्या संकल्पाला मिळालेली सिद्धी म्हणजे त्यांच्या आयुष्यातले ते सुवर्ण युग होते. आज तुम्हीही एकप्रकारे अशाच सुवर्ण युगामध्ये पाऊल टाकत आहात. हे सुवर्ण युग आहे आपल्यासाठी आहे, ज्याप्रमाणे राष्ट्र जीवनाचा हा अमृतकाळ आहे, अगदी तसाच हा तुमच्या जीवनाचाही अमृतकाळ आहे. अमृत महोत्सवाच्या या क्षणामध्ये तुम्ही आयआयटीचा परंपरा, वारसा घेवून पुढे निघाला आहात. तर मग त्या स्वप्नांनाही बरोबर घेवून निघा. 2047 मध्ये भारत कसा असेल? आगामी 25 वर्षांमध्ये भारताची विकास यात्रेची गाडी तुम्हालाच सांभाळायची आहे. तुम्हीच याप्रवासाचे सूत्रधार आहात. ज्यावेळी तुम्ही आपल्या जीवनामध्ये 50 वर्ष पूर्ण करणार आहात, त्यावेळी भारत कसा असेल? त्यासाठी तुम्हाला आत्तापासूनच काम करावे लागणार आहे. आणि मला माहिती आहे की, कानपूर आयआयटीमध्ये, इथल्या वातावरणाने तुम्हाला ही ताकद दिली आहे. आता तुम्हाला तुमची स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी कोणीही रोखू शकणार नाही. हा काळ, हे 21 वे शतकामध्ये, संपूर्णपणे तंत्रज्ञानावर आधारित असणार आहे. या दशकामध्येही तंत्रज्ञानाचा वेगवेगळ्या क्षेत्रावर दबदबा अधिक वाढणार आहे. तंत्रज्ञानाविना जीवन आता एकप्रकारे अपूर्ण जीवन असणार आहे. ही जीवन आणि तंत्रज्ञानाची स्पर्धा असणारे युग आहे. आणि मला विश्वास आहे की, यामध्ये तुम्ही नक्कीच खूप पुढे जाणार आहात. तुम्ही आपल्या तरूणपणातली इतकी महत्वाची वर्ष तंत्रज्ञानामध्ये तज्ज्ञ बनविण्यासाठी खर्च केली आहेत. तुमच्यासाठी मग यापेक्षा मोठी संधी आणखी काय असणार आहे? तुमच्याकडे तर भारताबरोरबच संपूर्ण विश्वामध्ये तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रामध्ये योगदान देता येईल, यासाठी संधी उपलब्ध असणार आहेत. मित्रांनो, आपल्या आयआयटी संस्था तर नेहमीच बुद्धिवंत आणि तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने ‘इनक्युबेशन’ केंद्र असतात. आणि आयआयटी कानपूरने तर आपली एक वेगळी प्रतिष्ठा प्राप्त केली आहे. तुम्ही स्वतःची कंपनी अक्वा फ्रंट इन्फ्रास्ट्रक्चरच्या माध्यमातून बनारसच्या खिडकी घाटावर जगातला पहिले तरंगते सीएनजी फिलींग स्टेशन विकसित केले आहे. ते अतिशय उत्कृष्ट आहे. अशा पद्धतीने तुम्ही कृषी क्षेत्रामध्ये ‘स्टेट ऑफ आर्ट तंत्रज्ञान’ विकसित केले आहे. जगातला पहिला छोटेखानी मृदा चाचणी संच तयार केला आहे. 5 जी तंत्रज्ञानामध्ये तर आयआयटी कानपूरचे नाव जागतिक दर्जाचा भाग बनले आहे. ही संस्था अशा अनेक यशांमुळे अभिनंदनास पात्र आहे. अशावेळी, तुमची जबाबदारीही अनेक पटींनी वाढते. आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या क्षेत्रामध्ये, ऊर्जा आणि हवामान विषयक पर्यायामध्ये, उच्चतंत्रज्ञानाधारित पायाभूत सुविधा या क्षेत्रामध्ये देशामध्ये खूप मोठ्या संधी आहेत. आरोग्यासारख्या क्षेत्रामध्येही आज तंत्रज्ञानाधारित काम केले जात आहे. आपण आता एक डिजिटल रोगनिदान युगामध्ये, रोबोच्या मदतीने उपचार करण्याच्या युगामध्ये पाऊल ठेवत आहोत. आरोग्य उपकरणे आता घरातमध्ये असणे गरजेचे बनले आहे. आपत्ती व्यवस्थापनामध्ये अनेक आव्हानांना तोंड द्यावे लागते, त्यासाठी तंत्रज्ञानाची मदत आपण घेवू शकतो. तुम्ही कल्पना करा की, आपण किमी व्यापक शक्यतांच्या दारी उभे आहोत. त्यामध्ये तुम्हांची खूप मोठी आणि महत्वपूर्ण भूमिका असणार आहे. या तुमच्यासाठी देशाविषयीच्या असलेल्या केवळ जबाबदा-या नाहीत, तर ही सर्व स्वप्ने आहेत. ही स्वप्ने आपल्या किती तरी पिढ्यांनी पाहिली आहेत, ही मंडळी अशी स्वप्ने जगली आहेत. मात्र, ती स्वप्ने साकार करण्याचे, एक आधुनिक भारत बनविण्याचे भाग्य तुम्हाला मिळाले आहे. तुमच्या पिढीला मिळाले आहे. मित्रांनो, आज तुम्ही ज्या 21 व्या शतकाच्या ज्या कालावधीत आहात तो काळ म्हणजे मोठी ध्येये निश्चित करण्याचा आणि ती साध्य करण्यासाठी तुमची सर्व शक्ती पणाला लावण्याचा आहे. आज जी विचार आणि प्रवृत्ती तुमची आहे, तीच प्रवृत्ती देशाचीही आहे. पूर्वी कामासंदर्भात विचार करत असू, , तर आज विचार करून काम करून दाखवायचे, आणि त्या कामाचे परिणाम घडवून आणायचे आहेत. पूर्वी समस्यांपासून सुटका करून घेण्याचा प्रयत्न असे, तर आज समस्या सोडवण्यासाठी संकल्प केले जात आहेत. त्यावर उत्तरे, ती ही कायमस्वरूपी. शाश्वत उपाय! (Stable Solution) आत्मनिर्भर भारत हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. मित्रांनो, आपण सर्वांनी पाहिलं आहे की कुटुंबात कुणी 20-22 वर्षांचे झाले तरी घरातील वडीलधारी मंडळी त्याला वारंवार सांगतात की आता वेळ आली आहे, आपल्या पायावर उभे राहण्याची. आणि मला खात्री आहे की तुम्ही जरा आपल्या आईवडिलांना भेटण्यासाठी, इथून घरी गेलात तर ते आधी हेच ऐकवतील, बाळा, आता माझं काम संपलं आहे. आता आपल्या पायावर उभा राहा. प्रत्येक पालक हेच सांगणार आहेत आणि उशीर केला तर पुन्हा पुन्हा हेच ऐकावं लागेल. घरातील वडीलधारी मंडळी, आई-वडील असं सांगत राहतात, कारण तुम्ही आत्मनिर्भर व्हावे, तुम्ही तुमचे सामर्थ्य ओळखावे, तुम्ही स्वप्ने पाहवीत, त्यांचे संकल्पात रूपांतर करावे आणि जीव तोडून ती सिद्ध करुन दाखवावीत. आपल्या भारतानेही स्वातंत्र्यानंतर असाच नव्यानेच प्रवास सुरू केला होता. ज्यावेळी देशाच्या स्वातंत्र्याला 25 वर्षे पूर्ण झाली, त्यावेळेपर्यंत आपण आपल्या पायावर उभे राहण्यासाठी खूप काही करायला हवे होते. तेव्हापासून आतापर्यंत खूप उशीर झाला आहे, देशाने बराच वेळ वाया घालवला आहे. मधे दोन पिढ्याही होऊन गेल्या, त्यामुळे आता दोन क्षणही गमावायचे नाहीत. मित्रांनो, माझ्या बोलण्यात तुम्हाला अधीरता दिसत असेल आणि तुम्हालाही अधीरता वाटणे स्वाभाविक आहे. पण मला वाटतंय, आणि तुम्हा सर्वांच्या मध्ये कानपूरच्या भूमीवर आलो आहे, तेव्हा माझ्या मनाला वाटतंय, तुम्हीही आत्मनिर्भर भारतासाठी असेच अधीर व्हा, आत्मनिर्भर भारत हे संपूर्ण स्वातंत्र्याचे आदिस्वरूप आहे, जिथे आपण कोणावरही अवलंबून राहणार नाही. स्वामी विवेकानंद म्हणाले होते – प्रत्येक राष्ट्राला देण्यासाठी संदेश असतो, पूर्ण करण्यासाठी एक ध्येय असते, आणि भाग्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी एक गंतव्य स्थान असते. जर आपण आत्मनिर्भर झालो नाही, तर आपला देश आपले लक्ष्य कसे पूर्ण करेल, आपल्या गंतव्य ठिकाणी आपण कसे पोहोचणार? मित्रांनो, आपण हे करू शकता. माझा तुझ्यावर विश्वास आहे. आणि आज जेव्हा मी एवढ्या गोष्टी बोलतोय, इतक्या गोष्टी करतोय त्यात मला तुमचा चेहरा दिसतोय. देशात एकामागून एक होत असलेल्या बदलांमागे आज मला तुमचाच चेहरा दिसतो आहे. देश आज जे ध्येय निश्चित करत आहे ते साध्य करण्याची ताकद देशाला तुमच्या कडूनच मिळेल. तुम्हीच आहात जे हे साध्य करणार आहात आणि तुम्हालाच हे करायचे आहे. या अनंत शक्यता तुमच्यासाठी आहेत आणि तुम्हाला त्या प्रत्यक्षात आणायच्या आहेत. जेव्हा देश आपल्या स्वातंत्र्याची 100 वर्षे साजरी करेल, तेंव्हा त्या यशाला तुमच्या घामाचा सुगंध येईल, तुमच्या मेहनतीची ओळख पटेल. आणि तुम्ही चांगलेच ओळखता की, देशाने गेल्या काही वर्षांत आत्मनिर्भर भारताचा पाया रचण्यासाठी, तुमचे काम सोपे करण्यासाठी कशाप्रकारे कार्य करून ठेवलेले आहे. गेल्या 7 वर्षांत देशात स्टार्ट-अप इंडिया, स्टँड-अप इंडिया सारखे उपक्रम सुरू झाले आहेत. अटल इनोव्हेशन मिशन आणि पीएम रिसर्च फेलोशिपच्या माध्यमातून देश तरुणांसाठी नवीन मार्ग तयार करत आहे. भविष्यातील संभाव्यस्थितीचा आरंभ राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाने करून नव्या पिढीच्या निर्मितीची तयारी सुरू झाली आहे. व्यवसाय सुलभता(ईझ ऑफ डुईंग बिझनेस) सुधारली गेली, धोरणात्मक अडथळे दूर झाले, या प्रयत्नांचे परिणाम आज इतक्या कमी कालावधीत आपल्यासमोर आले आहेत. स्वातंत्र्याच्या या 75व्या वर्षात आपल्याकडे 75 हून अधिक युनिकॉर्न (नवनिर्माण), पन्नास हजारांहून अधिक स्टार्ट-अप्स आहेत. यापैकी दहा हजार स्टार्टअप्स गेल्या सहा महिन्यांतच पुढे आले आहेत. आज भारत जगातील दुसरे सर्वात मोठे स्टार्टअप हब म्हणून उदयास आले आहे. आपल्या आयआयटीच्या तरुणांनीच कितीतरी स्टार्टअप सुरू केले आहेत. ताज्या अहवालानुसार, जगातील अनेक विकसित देशांना मागे टाकून भारत तिसरा सर्वात मोठा युनिकॉर्न देश बनला आहे. मित्रांनो, आजकाल जागतिकीकरणाची चर्चा होते, त्याचे फायदे-तोटेही चर्चिले जातात. पण एका गोष्टीबद्दल विवाद नाही. भारतीय कंपन्या जागतिक व्हाव्यात, भारताची उत्पादने जागतिक व्हावीत असे कोणाला वाटत नाही. ज्याला आयआयटीची माहिती आहे, इथली बुध्दिमानकता माहीत आहे, इथल्या प्राध्यापकांची कार्यप्रवणता माहीत आहे, त्यांचा विश्वास आहे,की हे सर्व आयआयटीचा तरुण नक्कीच करेल. आणि आज, मी तुम्हाला, अशा व्यावसायिकांना आश्वासन देऊ इच्छितो की सरकार सर्व प्रकारे तुमच्यासोबत आहे. मित्रांनो, आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट तुम्ही लक्षात ठेवली पाहिजे. आजपासून सुरू झालेल्या प्रवासात अनेकजण तुम्हाला सोयीसाठी जवळचे मार्ग सांगतील. पण माझा सल्ला असा आहे की जर तुम्हाला आराम आणि आव्हान यापैकी एक निवडायचे असेल, तर मी तुम्हाला आराम नाही, आव्हानाची निवड करण्याचा आग्रह करेन. कारण, तुमची इच्छा असो वा नसो, जीवनात आव्हाने नक्की येतातच. पण त्यांच्यापासून दूर पळणारे त्यांचे बळी ठरतात. परंतु जर तुम्ही आव्हाने शोधत असाल तर तुम्ही शिकारी आहात आणि आव्हान म्हणजे तुमची शिकार. म्हणून, तुम्ही अशी व्यक्ती असावे की जी समस्यांना शोधत राहील, आणि तुमच्या आवडीनुसार त्यांचे निराकरण करेल. मित्रांनो, तुम्ही सर्व विद्यार्थी आयआयटीचे उत्कृष्ट तंत्रज्ञ आहात. तुम्ही सगळे खाताना, पिताना, श्वास घेताना तंत्रज्ञानाचाच विचार करता. तुम्ही सतत नवनिर्मितीत गुंतलेले असता. तरीसुद्धा, या सगळ्यात माझी तुम्हाला एक विनंती आहे. तंत्रज्ञानाची स्वतःची ताकद आहे, त्यात काहीही नुकसान नाही आणि ती तुमची आवडही आहे. मात्र तंत्रज्ञानाच्या जगात वावरत असताना, जीवनातील मानवी घटकांना तुम्ही कधीही विसरु नका. आपण कधीही आपल्या स्वतःला यंत्रमानव होऊ देऊ नका. तुम्ही तुमच्या मानवी संवेदना, तुमची कल्पनाशक्ती, तुमची सर्जनशीलता आणि कुतूहल जिवंत ठेवा. आपण आपल्या जीवनात अशा गोष्टींनाही महत्त्व देऊ, ज्या केवळ तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने आपल्याला मिळतीलच असे नाही. इंटरनेट ऑफ थिंग्जवर तुम्ही नक्कीच काम कराल पण इमोशन्स ऑफ थिंग्ज विसरू नका. तुम्ही कृत्रिम बुद्धिमत्तेबद्दल नक्कीच विचार कराल परंतु मानवी बुद्धिमत्तेची देखील आठवण ठेवा. तुम्ही कोडिंग करत राहाल पण लोकांशी तुमचा कनेक्ट( संपर्कही )कायम ठेवा. वेगवेगळ्या लोकांशी, वेगवेगळ्या संस्कृतीच्या लोकांशी झालेला तुमचा सहवास तुमच्या व्यक्तिमत्त्वाची ताकद वाढवेल. भावना दाखवताना तुमच्या मेंदूने असे करु नये –