ચંદિગઢ ખાતેના કેપિટોલ કોમ્પ્લેક્ષમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની ઉજવણી વખતે પ્રધાનમંત્રી દ્વારા કરવામાં આવેલું સંબોધન (21-6-2016)

અત્યારે દેશના દરેક ખૂણે યોગના કાર્યક્રમથી લોકો જોડાયેલા છે અને વિશ્વના તમામ દેશ પોતપોતાના સમયની સુવિધા અનુસાર આ કાર્યક્રમની સાથે જોડાયેલા છે. યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા સમગ્ર વિશ્વમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ મનાવવામાં આવી રહ્યો છે. ભારતના અનુરોધ પર ગયા વર્ષે તેનો શુભારંભ થયો હતો. 21 જૂનની તારીખ એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવી છે કે એક પ્રકારે વિશ્વના એક મોટાભાગમાં આજનો દિવસ સૌથી લાંબો દિવસ હોય છે અને એક પ્રકારે સૂર્યથી નજીક થવાનું આ પર્વ હોય છે અને તેને ધ્યાનમાં રાખતા 21 જૂનને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વનું સમર્થન મળ્યું, વિકસીત દેશ હોય, વિકાસશીલ દેશ હોય, સમાજના દરેક તબક્કાનું સમર્થન મળ્યું છે. જોકે યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા ઘણા એવા આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસો મનાવવામાં આવે છે. હું તમામનો ઉલ્લેખ કરતો નથી પરંતુ કદાચ યુનાઇટેડ નેશન્સ દ્વારા મનાવામાં આવેલા આટલા બધા દિવસોમાં કોઇ દિવસ જન આંદોલન બની ગયું હોય…. વિશ્વના દરેક ખૂણામાં તેને સમર્થન અને સ્વીકૃતિ પ્રાપ્ત થઇ હોય, કદાચ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસની બરાબરી કોઇ બીજો દિવસ કરી શકતો નથી એ પણ એક જ વર્ષની અંદર- અંદર. આંતરરાષ્ટ્રીય અનેક કાર્યક્રમો થાય છે. યુએન દ્વારા વર્લ્ડ કેન્સર ડે થાય છે, વર્લ્ડ હેલ્થ થાય છે. વર્લ્ડ મેન્ટલ હેલ્થ ડે થાય છે, વર્લ્ડ એજ ડે થાય છે, બીજા અનેક ડે ઉજવાય છે. આરોગ્યને લઇને પણ અનેક, દિવસ યુએન દ્વારા મનાવવામાં આવે છે પરંતુ આનો સીધો સંબંધ આરોગ્ય સાથે તો છે જ, શારીરિક – માનસિક – સામાજિક તંદુરસ્તી સાથે સંબંધ છે, તે યોગ આજે આટલા વિશાળ સ્તર પર જન સામાન્યનું આંદોલન બન્યું છે અને હું સમજું છું કે આ અમારા પૂર્વજોએ, આપણને જે વિરાસત આપી છે, આ વિરાસતની તાકાત શું છે ? આ વિરાસતની ઓળખાણ શું છે ? એનો પરિચય કરાવે છે. ક્યારેક – ક્યારેક તો હું કહું છું કે યોગાસન એક પ્રકારથી જીવન અનુશાસનનું પણ અભિષ્ઠાન બની જાય છે. ક્યારેક – ક્યારેક લોકો તેને સમજવામાં તેમની ક્ષમતાની કમીના કારણે સમગ્ર રીતે સમજી શકતા નથી. ક્યારેક – ક્યારેક લોકોને લાગે છે કે યોગાથી શું મળશે ? આ સમગ્ર વિજ્ઞાન લેવા – આપવા માટેનું છે જ નહીં. યોગ, શું મળશે, એના માટે નથી, યોગ, હું શું છોડી શકીશ, હું શું આપી શકીશ, હું કેટલી કેટલી વસ્તુઓતી મુક્ત થઇ શકીશ, આ મુક્તિનો માર્ગ છે, મેળવવાનો માર્ગ નથી. તમામ સંપ્રદાય, ધર્મ, ભક્તિ, પૂજા – પાઠ, તે એ વાત પણ જોર આપે છે કે મૃત્યુ બાદ આ લોકમાંથી નીકળીને બીજા લોકમાં જશો તો તમને શું પ્રાપ્ત થશે. તમે જો આ પ્રકારે પૂજા – પદ્ધતિ કરશો, ઇશ્વરની સાધના – આરાધના કરશો તો તમને પરલોકમાં આ મળશે. યોગ પરલોક માટે નથી. મૃત્યુ બાદ શું મળશે, તેનો રસ્તો યોગ દેખાડતો નથી અને એટલા માટે આ ધાર્મિક કર્મકાંડ નથી. યોગ આ લોકમાં તમારા મનને શાંતિ કેવી રીતે મળશે, શરીરને સ્વસ્થતા કેવી રીતે મળશે, સમાજમાં એકસૂત્રતા કેવી રીતે બની રહેશે, તેની તાકાત દર્શાવે છે. આ પરલોકનું વિજ્ઞાન નથી, આ લોકનું વિજ્ઞાન છે. આ જન્મમાં શું મળશે , તેનું વિજ્ઞાન છે. યોગના સંબંધમાં શરીર, મન, બુદ્ધિ, આત્મા તે એક જ સાથે કામ કરે, તેની એક ટ્રેનિંગ યોગ દ્વારા થાય છે. આપણે આપણી તરફ જોઇએ તો આપણે જોયું હશે કે આપણે ચાલીએ કે ના ચાલીએ, આપણે સ્ફૂર્તિલા હોઇએ કે આળસું હોઇએ, થાકેલા હોઇએ કે ઉર્જાવાન હોઇએ, આપણું શરીર કંઇ પણ હોઇ શકે છે, ઢીલું, એવું જ. ચલો છોડો યાર, ક્યાં જઇશું ત્યાં, બેસો. પરંતુ મન, મન ક્યારેય સ્થિર નથી રહેતું. તે ચારેય તરફ ચક્કર લગાવે છે, અહીં બેઠા હોય અને તમને અમૃતસર યાદ આવી જાય તો ત્યાં જતું રહેશે. આનંદપુર સાહેબ યાદ આવશે તો ત્યાં જતું રહેશે, મુંબઇ યાદ આવશે તો ત્યાં જતું રહેશે, કોઇ મિત્ર યાદ આવ્યો તો તેની પાસે મન જતું રહેશે. મન અસ્થિર હોય છે, શરીર સ્થિર હોય છે. આ યોગ છે જે આપણને શીખવે છે, મનને સ્થિર કેવી રીતે કરવાનું અને શરીરને ગતિવાન કેવી રીતે બનાવવું. એટલે કે આપણી મૂળભૂત પ્રકૃતિમાં પરિવર્તન લાવવાનું કામ યોગ દ્વારા થાય છે જેનાથી મનની સ્થિરતાની ટ્રેનિંગ થાય અને શરીરને ગતિશીલતાની ટ્રેનિંગ મળે અને જો એ બેલેન્સ થઇ જાય તો જીવનમાં ઇશ્વર પ્રદત્ત, આ જો આપણું શરીર છે તે આપણા તમામ સંકલ્પોની પૂર્તિ માટે ઉત્તમ માધ્યમ બની શકે છે. આ અર્થમાં યોગ આસ્તિક માટે પણ છે, યોગ નાસ્તિક માટે પણ છે. શૂન્ય બજેટથી દુનિયામાં ક્યાંય પણ આરોગ્ય વિમો થતો નથી પરંતુ યોગ એવું છે જે શૂન્ય બજેટથી આરોગ્યની ખાતરી આપે છે. યોગને અમીર – ગરીબનો ભેદ નથી. વિદ્વાન – અનપઢનો ભેદ નથી. ગરીબથી ગરીબ વ્યક્તિ પણ, અમીરથી અમીર વ્યક્તિ પણ યોગ આસાનીથી કરી શકે છે. કોઇ ચીજની જરૂર નથી. એક હાથ ફેલાવવા માટે ક્યાંય જગ્યા મળી જાય, તે યોગ કરી શકે છે અને પોતાના તન – મનને તંદુરસ્ત રાખી શકે છે. ભારત જેવા ગરીબ દેશ, દુનિયાના ગરીબ દેશ, વિકસતા દેશ, તેમના આરોગ્યનું બજેટ જે નિવારક આરોગ્ય સંભાળ પર ભાર આપવામાં આવે તો ઘણું બચાવી પણ શકાય છે અને આ કામમાં ઉપયોગમાં પણ લાવી શકાય છે અને એટલા માટે નિવારક આરોગ્ય સંભાળના જેટલા ઉપાય છે, તેમાં યોગ એક સરળ, સસ્તો અને દરેક કોઇને ઉપલબ્ધ એવો માર્ગ છે . યોગને જીવન સાથે જોડવું જરૂરી છે. ઘણા લોકો હશે, જો આજે જલદી ઉઠી ગયા હશે તો બની શકે છે કે ટીવી પર જુએ અથવા દિવસભરમાં ટીવી પર તેમને આ કાર્યક્રમ જોવાની તક મળે. હું વિશ્વભરના લોકોને પ્રાર્થના કરું છું, તમે પોતાને માટે, પોતાની સાથે જોડાઇ રહેવા માટે, પોતાને જાણવા માટે, પોતાની ક્ષમતા વધારવા માટે હું તમને આગ્રહ કરું છું કે, રાહ ન જુઓ. આ જીવનમાં યોગને જીવનનો ભાગ બનાવી દો. જે પ્રકારથી આજે મોબાઇલ ફોન તમારા જીવનનો ભાગ બની ગયું છે, એટલી જ સરળતાથી તમે યોગને પોતાના જીવનનો ભાગ બનાવી શકો છો. કોઇ મુશ્કેલ કામ નથી, તેને સરળતા તરફ લઇ જવાની જરૂર છે. ક્યારેક – ક્યારેક આપણે લોકો યોગના સંબંધમાં જ્યારે ચર્ચા કરીએ છીએ, ત્યારે બ્રાઝિલમાં એક ધર્મ મિત્ર યોગી થઇ ગયા. તેમનો દાવો હતો કે યોગના 1008 આસન હોય છે, 1008 અને તેમણે પ્રયત્ન કરીને 908 આસનોની તો ફોટોગ્રાફી કરી હતી, તે ક્રિયાઓની. બ્રાઝિલમાં જન્મ્યા હતા, યોગને સમર્પિત હતા. દુનિયાના દરેક ભૂ – ભાગમાં આજે યોગ પ્રતિષ્ઠાનો વિષય બન્યું છે અને જ્યારે યોગનું આકર્ષણ હોય, યોગની પ્રતિષ્ઠા હોય, ત્યારે જે મહાપુરુષોએ, ઋષિઓએ, મુનિઓએ, આપણને આ વિજ્ઞાન આપ્યું છે, આપણી જવાબદારી બને છે કે તેને યોગ્ય સ્વરૂપમાં આપણે વિશ્વ સુધી પહોંચાડીએ. આપણે આપણી ક્ષમતાનું નિર્માણ કરીએ. ભારતથી ઉત્તમમાં ઉત્તમ યોગ શિક્ષકો તૈયાર થાય. અત્યારે ભારત સરકારની ગુણવત્તા માટે જે પરિષદ હોય છે, ગુણવત્તા પરિષદ, તેણે યોગની ટ્રેનિંગ કેવી રીતે થાય, યોગના ટ્રેનર કેવા હોય, તેના અમુક માપદંડો નક્કી કરવાની દિશામાં કામ કર્યું છે. ભારત સરકારે