બંધારણ દિવસે રાજ્યસભામાં પ્રધાનમંત્રીશ્રીનું વક્તવ્ય

ગૃહનું આદરપૂર્વક અભિવાદન કરું છું. લગભગ 50 માનનીય સદસ્યોએ વિસ્તારપૂર્વકથી આ મહત્વપૂર્ણ વિષય અંગે પોતાના વિચાર રજૂ કર્યાં છે. બાબા સાહેબ આંબેડકરજીની 125મી જન્મજયંતી વર્ષ અંગે એક સારો ઉપક્રમ અને જ્યારે દરેક પક્ષના વડાઓની સાથે ગૃહ શરૂ થતાં અગાઉથી બેસેલા હતા, દરેકે તેનું એક અવાજમાં સ્વાગત કર્યું છે, તેનું સમર્થન કર્યું હતું. જોકે અમે એવો દાવો નથી કરતાં કે આ મૂળ વિચાર અમારો હતો, થઇ શકે છે કે મારી જાણકારી સિવાયનું પણ હોઇ શકે તેમ છે, પરંતુ 2008માં મહારાષ્ટ્રમાં કોંગ્રેસની સરકારે, આ 26 નવેમ્બરની ઉજવણી બંધારણ દિવસના રૂપમાં શરૂ કરી હતી. એક સારું કામ તેમણે શરૂ કર્યું હતું કે શાળાઓમાં પ્રસ્તાવનાનું વાંચન બાળકો પાસે કરાવવામાં આવતું હતું. જ્યારે હું ગુજરાતમાં હતો ત્યારે મને આ પ્રયોગ સારો લાગ્યો હતો કારણ કે આપણે 15 ઓગસ્ટ ઉજવીએ છીએ, 26 જાન્યુઆરી ઉજવીએ છીએ. થોડોક ઘણો તો 15 ઓગસ્ટને આઝાદીનાં આંદોલનકારીઓને, આઝાદીનાં દિવાનાઓને આપણે પણ યાદ કરીએ છીએ, ટીવી વગેરે પર ચર્ચાઓ ચાલે છે, છાપાંઓમાં પણ થતી રહે છે. 26 જાન્યુઆરીએ આટલું નથી થતું કારણ કે મોટાભાગનું ધ્યાન પરેડ પર કેન્દ્રિત રહેલું હોય છે. અને ભારત જેવા લોકતાંત્રિક દેશમાં એક વાત નિશ્ચિત છે કે હવે આપણા માટે હરવા-ફરવાના માર્ગદર્શન માટેની કોઇ જગ્યા હોય તો તે બંધારણ છે. આગળ વધવા માટેનો કોઇ માર્ગ હોય તો તે બંધારણ છે. મુશ્કેલીઓની સાથે આગળ વધવા માટે, ચાલવા માટે અને જોડાવા માટે પણ બંધારણ છે. આપણી આવનારી પેઢીઓને આપણે બંધારણથી પરિચિત કરાવીએ અને એટલું જ નહીં પણ આ બંધારણની ધારાઓ શું છે કેવી પશ્ચાદ ભૂમિમાં સંવિધાનનું નિર્માણ થયું, કયા કયા મહાપુરુષોએ કેવી કેવી રીતે કેવા પ્રકારે યોગદાન આપ્યું અને તેઓ દૂર દૂરનું કેવી રીતે નિહાળી શકતા હતા, આટલા વિવિધતાથી ભરેલા દેશને અને એ પણ ગુલામીના કાળખંડમાં આવેલી અનેક સમસ્યાઓ છતાં તેમાંથી બહાર આવવાનો પ્રયાસ થયો હતો. એ સહુને એક તરફ રાખીને ભારતની જે મૂળ આત્મા છે, ભારતની જે મૂળ ચિંતનધારા, તેના પ્રકાશમાં ભારતની સામે જે પડકારો છે એ પડકારોને પાર કરવા માટેની કોઇ વ્યવસ્થા વિકસિત કરવાની હતી. આ કામ કેટલું મહાન હતું, એ સંભવ નથી કે ગૃહના દરેક મહાપુરુષોનું નામ અપાય, ત્યારે આપણે તેમને આદર આપીએ છીએ. આ કાર્યક્રમ પોતાની રીતે એ દરેક ઋષિઓનો કે જેઓ બંધારણ સભામાં બેઠેલા હતા તેમને નમન કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમનો આદર કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે અને અગાઉ કોઇએ આ નથી બનાવ્યું હતું તો કોઇ ગુન્હો નથી કર્યો તેમ મારું માનવું છે. અમને વિચાર આવ્યો અમે કર્યું છે પરંતુ કરવા માટેનો હેતુ એ છે કે આ રાષ્ટ્રને આવનારા શતકો સુધી દિશા આપવા માટે જે મહાપુરુષોએ કામ કર્યું છે આપણી આવનારી પેઢી જાણે, સમજે અને એટલા માટે એમાં મારી પાર્ટીનું કોઇ સદસ્ય હોત ત્યારે હું યાદ કરું આવી રીતે દેશ નથી ચાલતો. કેવી વિચારના હતા, કયા પક્ષના હતા, એના આધારે આપણે નિર્ણય ના કરી શકીએ. આ દેશ દરેક કોઇએ કોઇકને કોઇક રીતે સકારાત્મક યોગદાનનું પરિણામ હોય છે અને દરેકે સકારાત્મક યોગદાનને જ આપણે જોડતા ચાલતા જઇએ છીએ ત્યારે તો રાષ્ટ્ર સમ્પ્રભુત્વ હોય છે અને એટલા માટે 26 નવેમ્બરની પાછળ એક મનમાં એક કલ્પના છે કે ફકત ધારાઓમાં દેશ સિમિત ના રહી જાય, એની લાગણી સાથે પણ દેશ જોડાય જે સંવિધાન સભામાં બેસનારા લોકો હતા. અને અમને એમાં કોઇ શક નથી કે એમાં બેસનારા લોકોની વિચારધારા, કોંગ્રેસ સાથે સંકળાયેલા અનેક લોકો હતા તેમાં પરંતુ આપણામાં હિમ્મત છે એમના અંગે ગર્વ કરવાની. અમારામાં હિમ્મત છે, અમારા સંસ્કાર છે કે એમનું આદર કરી શકીએ છીએ, અભિનંદન કરી શકીએ છીએ, એ આપણા સંસ્કાર છે. તેને આપણે સકારાત્મક રૂપથી લેવું જોઇએ અને સૂચન એ પણ હોવું જોઇએ કે ભલે આ ચર્ચામાં કોઇ વધારે નથી આવ્યા પરંતુ અલગથી પણ કારણ કે આ ગૃહ છે અને તેમની પાસેથી વધારે અપેક્ષાઓ છે કે અહીં આપણે પક્ષ અને વિપક્ષ, પક્ષ અને વિપક્ષ, તેનાથી ઉપર પણ ક્યારેક ક્યારેક નિષ્પક્ષ પણ હોવું જોઇએ. અને આપણે આપણી આવનારી પેઢીને આપણા સંવિધાનની મૂળ ભાવનાઓથી કેવી રીતે પરિચિત કરાવીએ છીએ, સંવિધાન પ્રત્યે તેમની આસ્થાને કેવી રીતે વધારે દૃઢ થતી રહે, નિરાશાના દિવસોમાં પણ તેમને લાગવું જોઇએ કે હા ભાઈ કેટલાક લોકો એવા આવ્યા છે, ગડબડ થઇ રહી છે પરંતુ આ પણ એક જગ્યા છે જેનાથી ક્યારેકને ક્યારેક તો સૂર્ય ચમકશે. આ લાગણી આપણી આવનારી પેઢીઓમાં ભરવું નિરંતર આવશ્યક છે અને એટલા માટે, એટલા માટે આ સંવાદ કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. સરકારમાં બેસનારા લોકોનો એ ઇરાદો નથી કે દરેક વાતે આ પ્રકારની ડિબેટ થતી રહે, ન તો અમે આવું કહ્યું છે. 125 વર્ષ, બાબા સાહેબ આમ્બેડકર અને તેમનું યોગદાન આપણે ઓછું આંકી શકીએ તેમ નથી. આપણે એમની ઉપેક્ષા પણ ખૂબ જોઇ છે, આપણે તેમનો ઉપહાસ પણ ખૂબ જોયો છે અને મજબૂરીથી તેમની સ્વીકૃતિને પણ આપણે જોઇ છે. અને હું અહીં શબ્દોમાં આપણે વાપરું છું, આપ અને હું ની ભાષા નથી બોલતો. નીચેથી દબાણ આવ્યું છે કે આજે આ દેશ બાબા સાહેબ આમ્બેડકરના મહાન કાર્યોને નકારી શકે તેમ નથી. આ સચ્ચાઈને આપણે સ્વીકાર કરવાની રહેશે અને એટલા માટે 125મી જયંતી બંધારણની ચર્ચા થાય, બાબા સાહેબ આમ્બેડકરની ચર્ચા થાય, પરંતુ સાથે સાથે બંધારણ સભાના એ દરેક મહાપુરુષો પ્રત્યે આપણે આદર કરીએ છીએ, બાબા સાહેબ આમ્બેડકર સહિત દરેકને નમન કરીએ છીએ, દરેકનો આદર કરીએ છીએ અને આ જ ભૂમિકાને આગળ વધારવા ઇચ્છીએ છીએ. એક વાત બરોબર છે કે આપણે અહીં પરિવારોમાં પણ એ વાત બતાવવામાં આવે છે, સમાજજીવનમાં પણ બતાવવામાં આવે છે, લોકકથાઓમાં પણ કહેવામાં આવે છે, સારી બાબતોનું વારંવાર સ્મરણ કરવું જોઇએ. સારી સ્થિતિમાં પણ કરવું જોઇએ અને ખરાબ સ્થિતિમાં પણ કરવું જોઇએ. સમાજજીવન માટે અનિવાર્ય હોય છે. દીકરો કેટલો પણ મોટો કેમ ના થઇ ગયો હોય પરંતુ જ્યારે પોતાના ગામ કે શહેર જાય છે, દસ વખત જતો હશે તો પણ માતા કહેશે કે બેટા ચાલતી ગાડીએ ના ચઢતો, બારીથી બહાર ધ્યાન રાખજે. દીકરો મોટો થયો છે, દસ વખત અગાઉ ગયો હશે ત્યારે પણ સાંભળી ચૂક્યો છે પરંતુ માતાનું મન કરે છે કે દીકરાને જરાક યાદ કરાવી દઉં કે દીકરા આટલું સંભાળજે. એ આપણી પરંપરા રહેલી છે અને એટલા માટે ડૉક્ટર કર્ણસિંહજી અહીં બેઠેલા છે ઘણા બધા સંસ્કૃતના શ્લોક આપણી સામે લાવીને મૂકી દેશે કારણ કે આપણે ત્યાં કેવા પ્રકારથી કહેવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આપણે ત્યાં કહેવામાં આવતું હતું करत-करत अभ्यास के जड़मति होत सुजान । रसरी आवत जात ते सिल पर पड़त निसान ।। દોરડું બાંધીને કૂવામાંથી જે પાણી કાઢીએ છીએ, દોરડાંમાં એટલી તો શક્તિ હોતી નથી કે તે પથ્થરની સામે લડી શકે પરંતુ નિરંતર અભ્યાસનું પરિણામ હોય છે કે એ પત્થરમાં પણ એક નવો આકાર રચાઈ જાય છે અને એટલા માટે આપણા માટે બંધારણ એક ઉજવણી હોવી જોઇએ, બંધારણ એક ઉત્સવ હોવો જોઇએ, બંધારણની દરેક ભાવનાની પ્રત્યે આપણા આદર-સત્કાર પેઢીઓ સુધી ચાલતા રહેવા જોઇએ. આ સંસ્કાર વારસો, એ આપણા લોકોની ફરજ હોય છે. એ ફક્ત તૂંતૂં મેંમેં કરવાથી આ દેશ નથી ચાલતો, દેશ ક્યારેક ક્યારેક સાથે મળીને ચાલવાથી પણ ચાલે છે અને એટલા માટે બંધારણ એક એવી શક્તિ છે કે જે આપણને તૂં અને હું ની ભાષામાંથી બહાર કાઢી શકે તેમ છે. બંધારણ એક લાગણી છે જે આપણને એકબીજા સાથે જોડાવાની તાકત આપે છે આ એ ગૃહ છે કે જ્યાં પક્ષ અને વિપક્ષથી ઉપર નિષ્પક્ષનો પણ એક સંદેશો હિન્દુસ્તાનને જવાની તાકત રાખે છે અને એટલા માટે આ ગૃહનો હું અતિશય આદર કરું છું. આપણે મૂલ્યોનું સન્માન કરવાનું હોય છે, પ્રયત્ન કરવાનો હોય છે. આપણા સંવિધાનની ઉંચાઈ એ દુનિયાનું સૌથી મોટું લોકતંત્ર અને બંધારણ સભા જ્યારે ચાલતી હતી ત્યારે એ સમયના અખબારો આજે પણ આપણે જોઇ શકીએ તેમ છીએ. ખૂબ આશંકાઓ રહેલી હતી કે આ ગાડી ચાલશે કે કેમ, આ લોકો કરી શકશે કે કેમ અને અંગ્રેજોને તો સૌથી વધારે રસ હતો તેમાં તે બાબતને આગળ વધારવામાં. અને એટલા માટે લોકોને નહોતું લાગતું પરંતુ આપણે અનેક બાધાઓની વચ્ચે પણ આટલા વર્ષ જે વિતાવ્યા છે કે આપણા એ મહાપુરુષોએ કેટલું ઉત્તમ આપણને એક માર્ગદર્શકપૂર્ણ બંધારણ આપ્યું છે, જે આપણને તાકત આપે છે, નિરંતર તાકત આપતું રહે છે. અને એટલા માટે આપણે એનું ગૌરવ ગાન કરીએ છીએ. અમેરિકાના પ્રસિદ્ધ લેખક હતા, ભારતના સંવિધાન સંદર્ભે કહ્યું હતું, ગ્રેનવિલે ઓસ્ટીન…ગ્રેનવિલે ઓસ્ટીને જે વાત કરી હતી, તેમણે કહ્યું હતું – “