પ્રધાનમંત્રીનું લોકસભામાં વક્તવ્યઃ ડૉ. બી. આર. આંબેડકરની 125મી જન્મજયંતીની ઉજવણીને અનુલક્ષી સંવિધાન અંગે સંસદમાં થયેલી ચર્ચા સંદર્ભે

આદરણીય અધ્યક્ષ મહોદયા, આપે આ મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો આરંભ કર્યો અને આખા રાષ્ટ્રની સામે ઉત્તમ વિચારો સાથે સંવિધાનનું મહાત્મય, સંવિધાનની ઉપયોગિતા અને સંવિધાન નિર્માણ માટે રાષ્ટ્રના જે મહાપુરુષોની જે દીર્ઘદ્રષ્ટિ હતી તેને ખૂબ પ્રભાવી રીતે પ્રસ્તુત કરી છે. આપનું આ ભાષણ સંસદીય ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રેરક દસ્તાવેજ બની રહેશે. એવો મને પૂરો વિશ્વાસ છે. હું આપને ખૂબ ખૂબ અભિનંદન પાઠવું છું. ગૃહમાં પણ આ કાર્યક્રમ અંગે રસ બતાવવામાં આવ્યો, સહુએ એકમતથી જે સમર્થન કર્યું અને પોત પોતાની રીતે સંવિધાનના મહાત્મ્યને અને એના પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને જે પ્રકારથી ચર્ચા દ્વારા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે તે બદલ હું ગૃહના દરેક આદરણીય સદસ્યોનું હૃદયપૂર્વક અભિનંદન કરું છું. આભાર વ્યક્ત કરું છું. હું નથી માનતો, કેટલાક લોકોની ગેરસમજ છે અને કદાચ જૂની આદતને કારણે ચાલતું પણ હશે. ક્યાંક હું જોઇ રહ્યો હતો કે પ્રધાનમંત્રી ચર્ચા પત્યા પછી છેલ્લે જવાબ આપશે. હું નથી માનતો કે આ ચર્ચા એ રૂપમાં છે, હું પણ આ સદસ્યોની જેમ જ એક સદસ્ય જ છું. અને જે પ્રકારે દરેક સદસ્યોએ પોતાની લાગણી પ્રગટ કરી છે, તે જ પ્રકારે હું પણ મારા ભાવપુષ્પ અર્પિત કરવા માટે ઉભો થયો છું. કારણ કે આ ચર્ચાની ભાવના એ જ છે, હું અને તું એ ભાવના નથી ચર્ચાની. ચર્ચાની લાગણી આપણે છીએ, આખુ ગૃહ છે. સહુ દેશના જનપ્રતિનિધિ છીએ અને આખરે આ ચર્ચાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય પણ એ જ તો હતો. એ વાત યોગ્ય છે. 26 જાન્યુઆરીએ આપણે આપણું ગણતંત્ર દિવસ ઉજવીએ છીએ. પરંતુ ઇતિહાસની મહત્વપૂર્ણ એક અન્ય ઘટના પણ છે 26 નવેમ્બર. તેને પણ સામે લાવવું એટલું જ જરૂરી છે અને 26 નવેમ્બરને સામે લાવીને 26 જાન્યુઆરીને નીચે બતાવવાનો પ્રયાસ નથી. 26 જાન્યુઆરીની જે તાકત છે. હું નથી જાણતો, આજે શાળાઓના અભ્યાસક્રમોની માહિતીમાં દરેક રાજ્યના પોતપોતાના અભ્યાસક્રમ હોય છે. પરંતુ જ્યારે અમે નાના હતા ત્યારે નાગરિકશાસ્ત્ર ભણાવવામાં આવતું હતું અને તેમાં સંવિધાન અંગે થોડોક પરિચય આપવામાં આવતો હતો. પરંતુ ત્યાર પછી કાળક્રમે તેમાં ઘટાડો થતો રહ્યો અને ગૂમ થતું રહ્યું અથવા તો વકીલાતના વ્યવસાયમાં જઇએ તો એ લોકો અથવા તો જે લોકો રાજનીતિમાં આવે એમના સુધી જ સંવિધાનની સારી ગતિવિધિ સીમિત રહી ગઇ છે. ભારત વિવિધતાથી ભરેલો દેશ છે. આપણા સહુને એકબીજા સાથે સાંકળી રાખવાની તાકત સંવિધાનમાં છે. આપણા સહુને આગળ વધારવાની તાકત સંવિધાનમાં રહેલી છે અને એટલે જ સમયની માગ છે કે આપણે સંવિધાનની શક્તિ અને સંવિધાનની નિહિત વાતોથી જન-જનને પરિચિત કરાવવાનો એક નિરંતર પ્રયાસ કરતાં રહીએ. અને તેને આપણે એક આખા ધાર્મિક ભાવથી, એક સમર્પિત ભાવથી આ પ્રક્રિયાને કરવી જોઇએ. 26 નવેમ્બર સંવિધાન દિવસના માધ્યમથી સરકારની વિચારસરણી છે અને તેમાં ધીમે ધીમે સુધારા થતા રહેશે. કારણ કે આ તો પ્રારંભિક વિષય છે. કોઇ બાબત અલ્ટીમેટ નથી હોતી તેમાં નિરંતર વિકાસ થતો રહે છે. આપણે આ વ્યવસ્થાને દરેક વર્ષે કેવી રીતે આગળ વધારી શકીએ, અમારું એવું નથી કહેવું કે આ વખતે આ એક વિશેષ પર્વ હતું. બાબા સાહેબ આમ્બેડકરનો 125મુ વર્ષ આખું દેશ ઉજવી રહ્યું છે તો તેના કારણ સંસદ સાથે જોડીને આ કાર્યક્રમની રચના થઇ છે. પરંતુ ભવિષ્યમાં તેને લોકસભા સુધી સીમિત નથી રાખવું, તેને જનસભા સુધી લઇને જવાનું છે. વ્યાપક રૂપથી સેમિનારનું આયોજન કરવામાં આવે, ચર્ચાઓ થાય, સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરવામાં આવે, દરેક પેઢીના લોકો સંવિધાન સંબંધે વિચારે, સમજે ચર્ચા કરે. એક નિરંતર મંથન ચાલતું રહેવું જોઇએ અને એટલા માટે જ એક નાનકડા પ્રયાસનો પ્રારંભ થઇ રહ્યો છે. અને ગૃહમાં જે પ્રકારથી સહુએ સકારાત્મક ભાવના વ્યક્ત કરી છે એનાથી લાગે છે કે તેનું મહાત્મ્ય છે અને આગળ જતા તેને વધારવો જોઇએ અને અમે જરૂરથી તેને આગળ વધારવા માટે પ્રયાસ કરીશું જેવો મારા મનમાં વિચાર આવે છે. કેમ નહીં આપણે સહુ આખા દેશમાં સતત ભારતના સંવિધાન અંગે ઓનલાઇન સ્પર્ધાઓનું આયોજન કરીએ, સવાલ હોય અને એવી સ્પર્ધાનું આયોજન કરીએ કે આખા દેશને તેની આદત પડી જાય. આપણી શાળાઓ, કોલેજો જોડાતી રહે, શાળાઓની અંદર તેની વ્યવસ્થા હોય. એક વ્યાપક રૂપથી આપણા સંવિધાન અંગે સતત નિરંતર ચર્ચા થતી રહે. આવા અનેક કાર્યક્રમોની રચના માટે આવનારા સમયમાં વિચારી શકાય તેમ છે. એક વાત મે લાલ કિલ્લા પરથી કરી હતી. એક વખત આ ગૃહમાં પણ વાત કરી હતી. પરંતુ કદાચ કેટલીક બાબતોને સમજીને ભૂલવાનો પણ સ્વભાવ હોય છે. અને કેટલીક બાબતો સહજતાથી ભૂલાઈ જતી હોય છે. મને યાદ નથી કે આ અગાઉ કોઇ પ્રધાનમંત્રીએ લાલકિલ્લાથી આ વાત કરી હશે, મને યાદ નથી. કહી હશે તો હું તેમને નમન કરીશ. પરંતુ મેં એ કહ્યું હતું કે આ દેશમાં જેટલી પણ સરકારો બની છે, દરેક સરકારોમાં જેટલા પણ પ્રધાનમંત્રીઓ બન્યા હશે, દરેક પ્રધાનમંત્રીઓના યોગદાનથી દેશ આગળ વધ્યો છે. આ મેં લાલકિલ્લા ખાતેથી પણ કહ્યું હતું. હું ગૃહમાં પણ બોલ્યો હતો અને ફરી એક વખત પણ કહી રહ્યો છું. આ દેશ અનેક લોકોની તપસ્યાથી આગળ વધ્યો છે. દરેક સરકારોના યોગદાનથી આગળ વધ્યો છે. હાં, ફરિયાદ એ થતી રહે છે કે અપેક્ષાથી ઓછું થયું છે તો ફરિયાદ થાય છે. અને લોકતંત્રમાં ફરિયાદ કરવાનો દરેકને અધિકાર હોય છે. પરંતુ કોઇ એ વાત ના કહી શકે કે જૂની સરકારોએ કંઇ કર્યું નથી, એ કોઇ ના કહી શકે. કહી શકે તેમ પણ નથી. અને એટલા માટે જ આ બધી વાતો અને આ જ હું લાલકિલ્લા ખાતેથી પણ બોલ્યો હતો. હું આજે જ નથી કહી રહ્યો, કારણ કે મારું આ માનવું છે. અને આ દેશ, આપણે એ પણ ના ભૂલી શકીએ કે રાજા મહારાજાઓએ સત્તાધિશોએ દેશ નથી બનાવ્યો. આ દેશ કોટિ-કોટિ જનોએ બનાવ્યો છે, જન-જન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો છે, શ્રમિકોએ બનાવ્યો છે, ખેડૂતોએ બનાવ્યો છે, ગરીબોએ પોતાના પરસેવાથી બનાવ્યો છે, શિક્ષકોએ બનાવ્યો છે, આચાર્યોએ બનાવ્યો છે, આ દેશના કરોડો લોકોએ સદિયો સુધી સતત પોતાની ભૂમિકા નિભાવતા નિભાવતા રહીને દેશ બનાવ્યો છે. અને એટલા માટે જ આપણી ફરજ બને છે કે આ સહુના પ્રત્યે પોતાનું ઋણ સ્વીકાર કરીએ અને એમને નમન કરીએ. સંવિધાનની અંદર પણ સહુની ભૂમિકા રહેલી છે. અને એ સમયે જેમના નેતૃત્વમાં દેશ ચાલતો હતો એમની વિશેષ ભૂમિકા રહેલી છે અને એટલા માટે જ એટલું ઉત્તમ સંવિધાન જે આપણને મળી શક્યું છે એની આપણે જેટલી પ્રશંસા કરીએ એટલી ઓછી છે. આપણે જેટલું ગૌરવ લઇ શકીએ એટલું ઓછું છે. અને જો સંવિધાનને સરળ ભાષામાં મારે કહેવું છે તો આપણું સંવિધાન ડિગ્નીટી ફોર ઇન્ડિયન એન્ડ યુનિટી ફોર ઈન્ડિયા આ બન્ને મૂળ મંત્રોને સાકાર કરે છે. જનસામાન્યની ડિગ્નીટી અને દેશની એકતા અને અખંડતા. બાબા સાહેબ આમ્બેડકરની ભૂમિકાને આપણે ક્યારેય પણ નકારી શકીએ તેમ નથી. એનો અર્થ એ નથી કે બાબા સાહેબ આમ્બેડકરની વાત કરીએ છીએ તો અન્યોનું પણ કોઇ કામ નથી. પરંતુ એકનું નામ આપીશું તો બીજા રહી જાત, બીજા રહી જાત તો ત્રીજા રહી જાત અને દરેકને લાગત કે આપણું પણ યોગદાન તો રહેલું હતું. અને કેટલાક લોકોએ તો જીવનમાં એટલી ઉંચાઈ મેળવી છે કે કોઇ એમનું નામ આપે કે ના આપે તેમના માટે નામની કોઇ કમી રહી શકતી નથી તેમને મિટાવી શકાય તેમ નથી. આપણને એટલો તો વિશ્વાસ હોવો જોઇએ અને એટલા માટે આ વિશ્વાસને પુનઃ સ્થાપિત કરવાની આવશ્યકતા છે. કારણ કે આ દેશ અનેક મહાપુરુષોના કારણે બની શક્યું છે અને એનું પોતાનું એક મહત્વ રહેલું છે. આપણે એ બાબતનો સ્વીકાર કરવો જોઇએ. વર્ષ 2009માં સંવિધાનને 60 વર્ષ થયા હતા. હું આજે આ સંવિધાનના કાર્યક્રમની કલ્પના લાવ્યો છું એવું પહેલી વખત નથી. એ વખતે હું એક રાજ્યનો મુખ્યમંત્રી હતો અને જ્યારે વર્ષ 2009માં સંવિધાનને 60 વર્ષ થયા હતા ત્યારે અમે રાજ્ય સરકારની તરફથી હાથીની ઉપર બેસવાની દરેક વ્યવસ્થા ગોઠવીને તેમાં સંવિધાનને સુશોભિત કરીને મુક્યું હતું. અને તેની ભવ્ય યાત્રા યોજી હતી. અને મુખ્યમંત્રી સ્વયં હાથીની આગળ આગળ પેદલ ચાલતા હતા. સંવિધાનના મહત્વ અંગે લોકોને પ્રશિક્ષિત કરવા માટે. સંવિધાનના 60 વર્ષને અમે ગુજરાતની ધરતી પર ઉજવણી કરી હતી કારણ કે તે સમયે હું ત્યાંનો મુખ્યમંત્રી હતો. સંવિધાનના મૂલ્યોને અમે સ્વીકાર કરીએ છીએ. આપણું સંવિધાન છે, ક્યારેક આપણે આજે વિચારીએ કે આ ગૃહમાં આટલા મોટા લોકો છે જે જનપ્રતિનિધિ બનીને આવ્યા છે. જો આપણને એક કામ આપવામાં આવે કે જે સંવિધાનની મૂળ પ્રતિ છે. એની ધારાઓ નથી, તેમાં જે ડ્રોઇંગ છે, પેઇન્ટિંગ્સ છે તેને પસંદ કરવા માટેની કામગીરી સોંપવામાં આવે. આજની આપણી ચૂંટણીલક્ષી પક્ષલક્ષી ભક્તિ, આ ચૂંટણીલક્ષી પક્ષની ભક્તિ એટલી તીવ્ર થઇ ગઇ છે. હું નથી માનતો કે સંવિધાન છોડો, તેની અંદર જે ચિત્ર છે તેને પણ સહમતિથી આપણે સહુ સ્વીકાર કરી શકીશું. દરેક ચિત્રની સામે વાંધો આવશે. ચિત્રના રંગની સામે વાંધો આવશે. આ મનોસ્થિતિમાં આપણે પહોંચી ગયા છીએ ત્યારે આપણને અંદાજ આવે છે કે એ મહાપુરુષોએ કેટલું મોટું કામ કર્યું હશે. આ સંવિધાન ત્રણ વર્ષની અંદર જ બનાવી દીધું. અને ઘણા એવા દેશ છે કે જ્યાં સંવિધાન બનાવવું કદાચ એટલું મુશ્કેલ નહીં હોય. ભારત જેવા દેશનું સંવિધાન બનાવવું ખૂબ મોટું કામ છે, જે દેશમાં વિશ્વના દરેક જે જીવિત 12 ધર્મ છે, એ 12 ધર્મ અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે, જે દેશમાં જૂદા જૂદા મૂળથી નીકળેલી એકસો બાવીસ ભાષાઓ હોય, જે દેશમાં સોળસોથી પણ વધારે બોલી બોલાતી હોય, દરેકની જુદી જુદી પ્રાથમિકતા હોય, જ્યાં ઇશ્વરમાં વિશ્વાસ કરવાવાળાઓ પણ હોય અને ઇશ્વરને નહીં માનનારા લોકો પણ રહેતા હોય છે. અહીં પ્રકૃતિને પૂજનારા લોકો પણ રહેતા હોય અને પત્થરમાં પરમાત્માને નિહાળનારા લોકો પણ હોય. આવી વિવિધતાથી ભરેલા દેશમાં લોકોની અપેક્ષાઓ શું હશે. તેમની આકાંક્ષાઓ શું રહેતી હશે. તેમને એક સાથે બેસાડીને વિચાર કરીને બનાવનારા. આજે પણ અમે એકાદ કાયદો બનાવીએ છીએ તો બીજા જ સત્રમાં એ જ કાયદામાં એક શબ્દ રહી ગયો તે માટે સુધારવા માટે ફરીથી લાવવો પડે છે. અમને પણ ગૃહનો અનુભવ રહેલો છે. અમે પણ એકપણ પરફેક્ટ કાયદો બનાવી નથી શક્યા એ પણ હકીકત છે. તેમાં અમારી પણ ખામીઓ રહેતી હોય છે અને બીજા સત્રમાં ફરીથી લાવવો પડે છે, અને કહેવું પડે છે કે આ શબ્દમાં ભૂલ રહી ગઇ હતી જેને સુધારવું પડે તેમ છે. સંવિધાન બનાવનારાઓએ શું શું તપસ્યા કરી હશે. તેમની એવી તે કેવા પ્રકારની મનોસ્થિતિ રહી હશે કે આ બધી બાબતો બહાર નીકળીને આવી છે. તેઓ આજે પણ આપણા માટે માર્ગદર્શક છે અને એટલા માટે આ ગૌરવવાન, આપણી આવનારી દરેક પેઢી સુધી પહોંચાડવા, એમને આનાથી પરિચિત કરાવવા માટે, આ ચીજોને તેમની જાણકારી માટે કહેવું, એ આપણા દેશના લોકતંત્રને મજબૂત કરવા માટે આવશ્યક છે. ગૃહની અંદર જ સંવિધાન સીમિત રહી જાય, કે પછી સરકાર ચલાવવા માટેનું એક દસ્તાવેજ પૂરતું રહી જાય, તો હું સમજું છું કે લોકતંત્રની એ મૂળને કે જેને સિંચિત કરવાનો અમારો પ્રયાસ છે તેમાં કમી રહી જશે. અને એટલા માટે ભારતના લોકતંત્રને મજબૂત બનાવવા માટે સંવિધાનની ભાવના અને સંવિધાનના સામર્થ્યને જન-જનથી પરિચિત કરાવવું, તે આપણી ફરજ બને છે અને મારું માનવું છે કે જે જે મહાપુરુષોએ યોગદાન આપ્યું છે એ સહુનો ઉલ્લેખ કરીને આ વાતને કરવાની રહેશે. જ્યારે આપણું સંવિધાન બન્યું ત્યારે સંવિધાન સભાના પ્રોવિઝનલ ચેરમેન શ્રીમાન સચ્ચિદાનંદ સિન્હાજીએ એક વાત કરી હતી, એનો હું અહીં ઉલ્લેખ કરવા ઇચ્છું છું. તેમણે પોતાના ઉદ્ધાટન ભાષણમાં તેમણે કહ્યું હતું અને તેમણે ક્વૉટ કર્યું હતું, અમેરિકન સંવિધાન અંગે, જોસેફ સ્ટોરીના શબ્દોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે જોસેફ સ્ટોરીએ કહ્યું હતું તેમના આ શબ્દો છે – “