લોકસભામાં રાષ્ટ્રપતિના સંબોધનના આભાર પ્રસ્તાવ પર પ્રધાનમંત્રીના પ્રત્યુતરનો પ્રાસ્તાવિક પાઠ

આદરણીય અધ્યક્ષાજી, રાષ્ટ્રપતિજીએ સંસદના બંને સત્રોને 2017ની શરૂઆતમાં જ સંબોધિત કર્યા. ભારત કેવી ગતિએ બદલાઈ રહ્યો છે, દેશની જનશક્તિનું સામર્થ્ય શું છે, ગામડાના ગરીબ ખેડૂતની જિંદગી કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે, તેના માટે વિસ્તારથી એક યોજનાનું સ્વરુપ સદનમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. હું રાષ્ટ્રપતીજીના અભિભાષણ પર આભાર વ્યકત કરવા માટે આપ સૌની સમક્ષ ઉપસ્થિત થયો છું અને હું તેમનો હૃદયપૂર્વક આભાર વ્યક્ત કરું છું. આ ચર્ચામાં આદરણીયશ્રી મલ્લિકાર્જુનજી, તારિક અનવરજી, શ્રી જયપ્રકાશ નારાયણજી, શ્રી તથાગતજી, સતપતીજી, કલ્યાણ બેનર્જી, જ્યોતિરાદિત્ય સિંધિયા અને અનેક વરિષ્ઠ મહાનુભાવોએ ચર્ચાને પ્રાણવાન બનાવી. અનેક પાસાઓને ઉજાગર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અને હું તે માટે ચર્ચામાં ભાગ લેનારા તમામ આદરણીય સભ્યોનો આભાર વ્યક્ત કરું છું. ગઈકાલે ભૂકંપ આવ્યો. આ ભૂકંપના કારણે જે જે ક્ષેત્રોમાં અસુવિધા ઊભી થઇ છે હું તેમના પ્રત્યે મારી સંવેદના વ્યક્ત કરું છું અને કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યોના સંપૂર્ણ સંપર્કમાં છે. પરિસ્થિતિમાં કોઈ જરૂર હોય તો ટુકડીઓ ત્યાં પહોચી પણ ગઈ છે. પણ આખરે ભૂકંપ આવી જ ગયો. હું વિચારતો હતો કે ભૂકંપ આવ્યો કેવી રીતે? કારણકે તેની ધમકી તો ઘણા સમય પહેલા સાંભાળી હતી. કોઈ તો કારણ હશે ધરતી માતા આટલા નારાજ થઇ ગયાં હશે. આદરણીય અધ્યક્ષાજી, હું વિચારી રહ્યો હતો કે ભૂકંપ આવ્યો કેમ. જયારે કોઈ કાંડમાં પણ સેવાનો ભાવ જોવા મળે છે, કાંડમાં પણ નમ્રતાનો ભાવ જોવા મળે છે તો માત્ર માતા જ નહીં, ધરતી માતા પણ દુઃખી થઇ જાય છે અને ત્યારે પછી ભૂકંપ આવે છે. અને એટલા માટે રાષ્ટ્રપતિજીએ તેમના અભિભાષણમાં જનશક્તિનું વિવરણ કર્યું છે. આપણે એ જાણીએ છીએ કે કોઈપણ વ્યવસ્થા પછી તે લોકતાંત્રિક હોય કે અલોકતાંત્રિક હોય, જનશક્તિનો મિજાજ કંઈક જુદો જ હોય છે. કાલે આપણા મલ્લિકાર્જુનજી પણ કહી રહ્યા હતા કે કોંગ્રેસની કૃપા છે કે હજુ પણ લોકતંત્ર બચેલું છે અને તમે પ્રધાનમંત્રી બની શક્યા. વાહ! શું શેર સંભળાવ્યો છે. ખૂબ મોટી કૃપા છે કે તમે આ દેશમાં લોકશાહી બચાવી! કેટલા મહાન લોકો છો તમે સૌ, પણ અધ્યક્ષાજી, તે પક્ષના લોકતંત્રને દેશ બહુ સારી રીતે જાણે છે. સમગ્ર લોકશાહી એક પરિવારમાં હોમી દેવામાં આવી છે. અને 75નો સમયગાળો, આદરણીય અધ્યક્ષાજી, 75નો સમયગાળો, જયારે દેશ પર કટોકટી લાદી દેવામાં આવી હતી, હિન્દુસ્તાનને જેલખાનું બનાવી દેવાયું હતું, દેશના ગણમાન્ય વરિષ્ઠ નેતા જયપ્રકાશ બાબુ સહિત લાખો લોકોને જેલના સળિયા પાછળ બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા. અખબારો ઉપર તાળા મારી દેવામાં આવ્યા હતા. અને તેમને અંદાજ નહતો કે જનશક્તિ શું હોય છે, લોકશાહીને કચડી દીધા બાદ અનેક પ્રયાસો પછી પણ આ દેશની જનશક્તિનું સામર્થ્ય હતું કે લોકશાહી ફરી સ્થાપિત થઇ અને તે જ જનશક્તિની તાકાત છે કે ગરીબ માતાનો દીકરો પણ આ દેશનો પ્રધાનમંત્રી બની શકે છે. અને એટલા માટે રાષ્ટ્રપતીજીએ જનશક્તિનો ઉલ્લેખ કરતા જે જણાવ્યું છે – ચંપારણ સત્યાગ્રહ શતાબ્દીનું આ વર્ષ છે. ઈતિહાસ માત્ર પુસ્તકોના કબાટમાં પડેલો રહે તો સમાજ જીવનને પ્રેરણા નથી આપતો. પ્રત્યેક યુગમાં ઈતિહાસને જાણવાનો, ઈતિહાસને જીવવાનો, પ્રયાસ જરૂરી હોય છે. તેમાં આપણે હતા કે નહોતા, આપણા કૂતરા હતા કે નહોતા, અન્યોના કૂતરાઓ હોઈ શકે છે. આપણે કૂતરાઓવાળી પરંપરામાં ઉછર્યા નથી. પરંતુ દેશના કોટી કોટી લોકો હતા જયારે કોંગ્રેસ પક્ષનો જન્મ પણ નહોતો થયો. 1857નો સ્વતંત્રતા સંગ્રામ આ દેશના લોકોએ જીવની બાજી લગાવીને લડ્યો હતો અને બધાએ સાથે મળીને લડ્યો હતો. સંપ્રદાયની કોઈ ભેદ રેખા નહોતી અને ત્યારે પણ કમળ હતું અને આજે પણ કમળ છે. અહીં ઘણા એવા લોકો છે કે જે મારી જેમ આઝાદી પછી જન્મ્યા છે, અને એટલા માટે જ આપણામાંથી ઘણા લોકો જેમને આઝાદીની લડાઈમાં સૌભાગ્ય નથી મળ્યું પરંતુ દેશ માટે જીવવાનું તો સૌભાગ્ય તો મળ્યું છે. અને અમે જીવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ. આદરણીય અધ્યક્ષાજી અને એટલા માટે અપાર જનશક્તિના દેશે દર્શન કર્યા છે. લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીજી, તેમની પોતાની એક ગરિમા હતી. યુદ્ધના દિવસો હતા દરેક હિંદુસ્તાનીના દિલમાં ભારત વિજયના ભાવથી ભરેલો એક માહોલ હતો. અને તે સમયે જયારે લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીજીએ કહ્યું હતું અને દેશે અન્ન ત્યાગ માટેની એક પહેલ કરી હતી. સરકાર બન્યા પછી આજના રાજનૈતિક વાતાવરણને આપણે જાણીએ છીએ. મોટાભાગની રાજવ્યવસ્થા તે રાજનેતાઓએ, રાજ્ય સરકારોએ, કેન્દ્ર સરકારોએ જન સામર્થ્યને લગભગ ઓળખવાનું છોડી દીધું છે. અને લોકશાહી માટે સૌથી મોટો ચિંતાનો વિષય પણ રહે છે. મારા જેવી સામાન્ય વ્યક્તિએ વાત વાતમાં કહી દીધેલું કે જે લોકોને પોસાય એમ છે તેઓ ગેસની સબસિડી છોડી દે. જયારે આપણે જનતાથી દૂર થઇ જઈએ છીએ, જન મનથી દૂર થઇ જઈએ છીએ, 2014માં અમે ચૂંટણી લડી રહ્યા હતા તો એક પક્ષ આ મુદ્દા ઉપર ચૂંટણી લડી રહ્યો હતો કે 9 સિલિન્ડર આપીશું અથવા 12 સિલિન્ડર આપીશું. અમે આવીને 9 અને 12ની ચર્ચાને ક્યાં લઇ ગયા. અમે કહ્યું કે જે લોકોને પોસાય એમ છે તેઓ શું સબસિડી છોડી શકે છે? માત્ર કહ્યું હતું. આ દેશના 1 કરોડ 20 લાખથી વધુ લોકો ગેસની સબસિડી છોડવા આગળ આવ્યા. આ સરકાર અને ત્યાં બેઠેલા લોકોના ગર્વનો આ વિષય સીમિત નથી. આ સવા સો કરોડ દેશવાસીઓની શક્તિનો પરિચય છે. અને હું આ સદનને પ્રાર્થના કરું છું, રાષ્ટ્રપતિજીના ઉદબોધનના માધ્યમથી પ્રાર્થના કરવા માગું છું અને દેશના રાજનૈતિક જીવનમાં નિર્ણાયકની અવસ્થામાં બેઠેલા નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર એવા સૌને આહ્વાન કરું છું કે આપણે આપણા દેશની જનશક્તિને ઓળખીએ, તે સામર્થ્યને ઓળખીએ, આપણે ભારતને નવી ઊંચાઈઓ પર લઇ જવા માટે જન આંદોલનનો નિર્ધાર લઈને એક હકારાત્મક માહોલ બનાવીને દેશને આગળ વધારવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યા છીએ. જોજો પહેલા નથી મળ્યા તેના કરતા વધુ પરિણામ મળશે. અને તેના કારણે અનેક ગણી તાકાત વધી જશે. દેશની તાકાત વધવાની છે. તેમાંથી કોઈ એવું નથી કે જે આવનારા સમયને ખરાબ જોવા ઈચ્છતા હતા. આમાંથી કોઈ એવું નથી કે જે હિન્દુસ્તાનનું ખરાબ ઇચ્છતા હતા, દરેક જણ ઈચ્છતો હતો કે ગરીબનું કલ્યાણ થાય, દરેક વ્યક્તિ ઈચ્છે છે કે ગામડાના ગરીબ ખેડૂતને કંઈક મળે. અગાઉ પણ કોઈએ પ્રયાસ નહોતો કર્યો એવું કહેનારા લોકોમાંનો હું નથી. હું આ સદનમાં વારંવાર કહી ચૂક્યો છું. હું લાલ કિલ્લા ઉપરથી પણ બોલી ચૂક્યો છું કે અત્યાર સુધી જેટલી સરકારો આવી, જેટલા પ્રધાનમંત્રીઓ આવ્યા, તે દરેકનું પોત-પોતાનું યોગદાન છે. પેલી બાજુ બેઠેલા લોકો પાસેથી ક્યારેય એવું સાંભળવા નથી મળ્યું કે આ દેશમાં કોઈ ચાપેકર બંધુઓ પણ હતા જેમની શહીદી આઝાદીમાં હતી. તેમના મોઢેથી ક્યારેય સાંભળવા નથી મળ્યું, કે સાવરકરજી પણ હતા કે જેઓ કાળાપાણીની સજા ભોગવી રહ્યા હતા ત્યારે દેશ આઝાદ થયો છે. તેમના મોઢેથી ક્યારેય સાંભળવા નથી મળ્યું કે ભગતસિંહ, ચંદ્રશેખર આઝાદ પણ હતા કે જેમણે દેશ માટે બલિ ચઢાવી દીધી. તેમને તો લાગે છે કે આઝાદી માત્ર એક જ પરિવારે અપાવી છે. સમસ્યાનું મૂળ ત્યાં છે. આપણે દેશને તેની પૂર્ણતામાં સ્વીકાર કરીએ અને એટલા માટે જન શક્તિને જોડીને. આપણે ત્યાં શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે- अमंत्रम अक्षरम् नास्ति। नास्ति मूलम् अनौषिधम्, अयोग्यन पुरूषोनास्ति योजक: तत्र दुर्लभ:। કોઈ અક્ષર એવો નથી હોતો કે જેને મંત્રમાં જગ્યા મેળવવા માટેનું સામર્થ્ય ના હોય. કોઈ એવું મૂળ નથી હોતું કે જેનામાં ઔષધીમાં જગ્યા મેળવવાનું સામર્થ્ય ના હોય, કોઈ માણસ એવો નથી હોતો કે જે કંઈક કરીને સમાજ અને દેશને ના આપી શકે. માત્ર જરૂર હોય છે योजक: तत्र दुर्लभ:| યોજકની જરૂર હોય છે. અને આ સંસારે દરેક શક્તિને સજાવીને જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. અને જનશક્તિના ભરોસે તેને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સ્વચ્છતાનું અભિયાન, મને નવાઈ લાગે છે, શું એ બાબત માટે આપણે વિચારવું ના જોઈએ કે આઝાદીના આટલા વર્ષો થઇ ગયા છે. મહાત્મા ગાંધીનું નામ આપણે લઈએ છે, ગાંધીના બે પ્રિય ચિન્હો હતા. ગાંધી કહેતા હતા કે આઝાદીની પહેલા પણ જો મારે કંઈક મેળવવું હોય તો મારે સ્વચ્છતા મેળવવી છે. અમે સ્વચ્છતાની ગાંધીજીની વાત લઈને તમારી સામે આવ્યા. દેશની સામે આવ્યા. આટલી સરકારો આવી, આટલા સંસદના સત્રો ચાલ્યા. શું ક્યારેય સંસદમાં સ્વચ્છતાના વિષય પર ચર્ચા થઇ છે? અને એટલા માટે પહેલી વાર આ સરકાર આવ્યા પછી, અને એટલા માટે શું સ્વચ્છતાને પણ અમે રાજનૈતિક એજન્ડાનો ભાગ બનાવી દઈશું? તમારામાંથી કોણ એવું છે કે જે ગંદકીમાં જીવવા માગે છે? તમારા વિસ્ત્તારમાં કોણ એવું છે કે જેને ગંદકી ગમે છે? તમે પણ નથી ઇચ્છતા, અહીંના લોકો પણ નથી ઇચ્છતા, અહીંના લોકોને પણ નથી ગમતી. કોઈને પણ નથી જોઈતી. પરંતુ શું આપણે સૌ મળીને એક સ્વરમાં સમાજને આ પવિત્ર કાર્યમાં જોડવા, ગાંધીજીના સપનાને પૂરું કરવા માટે આગળ ના વધી શકીએ? કોણ રોકે છે? અને એટલા માટે જ આદરણીય અધ્યક્ષાજી, આ અપાર જનશક્તિને આગળ લઈને વધતા આ વખતે એ ચર્ચા, હવે એ તો સાચું છે કે જયારે રાષ્ટ્રપતિજીના ઉદબોધન પર ચર્ચા થાય છે, અને અંદાજપત્ર પણ આવ્યું હોય તો અંદાજપત્રની વાતો પણ આવી જાય છે અને રાષ્ટ્રપતિજીના ઉદબોધનની વાતો પણ આવી જાય છે. અંદાજપત્ર પર જયારે ચર્ચા થશે ત્યારે નાણા મંત્રીજી તેને વિસ્તારપૂર્વક કહેશે, પરંતુ એક ચર્ચા એવી છે કે અંદાજપત્ર જલદી કેમ કર્યું? ભારત એક કૃષિ પ્રધાન દેશ છે. આપણો સમગ્ર આર્થિક કારોબાર કૃષિ પર આધારિત છે. અને મોટાભાગે ખેતીની સ્થિતિ દિવાળી સુધીમાં ખબર પડી જાય છે. આપણા દેશની એક કઠણાઈ એ છે કે આપણે અંગ્રેજો જે વિરાસત છોડીને ગયા છે તેને લઈને ચાલીએ છીએ. આપણે મે માં લગભગ અંદાજપત્રની પ્રક્રિયામાંથી બહાર આવીએ છીએ. અને પહેલી જૂન પછી હિન્દુસ્તાનમાં વરસાદ આવવાની શરૂઆત થઈ જાય છે. ત્રણ મહિના સુધી અંદાજપત્રનો ઉપયોગ કરવાનું અશક્ય થઇ જાય છે. એક રીતે આપણી પાસે કામ કરવાનો સમય ખૂબ ઓછો રહી જાય છે. અને જયારે સમય હોય છે તો તે છેલ્લા દિવસોની પૂર્તિ કરવા માટે આપણે જાણીએ છીએ, સરકાર જાણે છે કે ડિસેમ્બરથી માર્ચ સુધીમાં કેવી રીતે બિલ કપાય છે અને કેવી રીતે રૂપિયા ખર્ચ કરવામાં આવે છે. હવે આપણે એ વિચારવું જોઈએ કે હવે હું કોઈની ટીકા નથી કરતો. હજુ પણ કોઈને ખબર પડે છે કે શું કારણ હતું કે આઝાદીના અનેક વર્ષો સુધી અંદાજપત્ર સાંજે પાંચ વાગે આવતું હતું. કોઈએ વિચાર્યું નહીં, બસ પાંચ વાગે ચાલે છે, ચાલ્યા કરે છે. કેમ ચાલે છે ભાઈ. પાંચ વાગે એટલા માટે અંદાજ પત્ર ચાલતું હતું કે યુકેની સંસદ અનુસાર હિન્દુસ્તાનમાં અંગ્રેજોના સમયથી સાંજે પાંચ વાગે અંદાજપત્ર આવતું. હવે આપણે તેને જ ચાલુ રાખ્યું. અને ખૂબ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે આપણે ઘડિયાળને આવી રીતે પકડીએ છીએ તો ભારતીય સમય છે પણ ઘડિયાળ આવી રીતે પકડીએ છીએ તો લંડનનો સમય છે. તમારી પાસે ઘડિયાળ છે તો જોઈ જુઓ. તે જ રીતે..હવે અટલજીની સરકાર આવી, ત્યારે સમય બદલવામાં આવ્યો. અમારો પણ પ્રયાસ છે અને જયારે તમારી સરકાર હતી, ત્યારે તમે લોકોએ પણ બજેટના સમયના સંબંધમાં એક કમિટી બનાવી હતી. તેનો વિસ્તારપૂર્ણ રીપોર્ટ છે. અને તમે પણ ઈચ્છતા હતા કે હવે આ સમય બદલાવો જોઈએ અને તેમણે જે પ્રસ્તાવ આપેલો છે, અમે તેને જ પકડ્યો છે, પણ તમે લોકો ના કરી શક્યા. કારણકે તમારી પ્રાથમિકતાઓ અલગ છે. તમે ઈચ્છતા નહોતા એવું નથી. પરંતુ તે પ્રાથમિકતાઓમાં નંબર ક્યારે લાગશે. તો એટલા માટે જે વાતો તમારા સમયમાં થઇ છે, તે વાતોને ખૂબ ગર્વથી કહેવી જોઈએ તમારે, ફાયદો ઉઠાવો ને, આ તો અમારા સમયમાં થયું હતું. હવે આ પણ તમે ભૂલી જાવ છો, ચાલો મેં યાદ અપાવી દીધું, તમે એનો પણ ફાયદો ઉઠાવો. રેલવેના સંબંધમાં પણ વિસ્તારથી ચર્ચા જયારે અંદાજપત્રમાં થશે, પરંતુ એક વાત સમજો કે 90 વર્ષ પહેલા જયારે રેલવે અંદાજપત્ર આવતું હતું, ત્યારે વાહનવ્યવહારનું મુખ્ય સાધન માત્ર રેલવે હતી. આજે વાહનવ્યવહાર એક ઘણી મોટી અનિવાર્યતા બની ગઈ છે અને એકમાત્ર રેલવે નથી અનેક પ્રકારના વાહનવ્યવહારના માધ્યમો છે. જ્યાં સુધી આપણે સમગ્ર વાહનવ્યવહાર આ વિષયને જોડીને નહીં ચાલીએ તો આપણે સમસ્યાઓ સામે લડતા રહીશું. અને એટલા માટે મુખ્ય પ્રવાહમાં રેલવે વ્યવસ્થા પણ રહેશે. તેમાં કોઈ ખાનગીકરણને કોઈ તકલીફ નથી, તેની સ્વતંત્રતાને કોઈ મુશ્કેલી નથી, પરંતુ વિચારવા માટે સરકાર એક સાથે સંકલિત, દરેક પ્રકારના વાહનવ્યવહારના સાધનોને જોવાના શરુ કરે તે પણ જરૂરી છે. અને અમે જ્યારથી આવ્યા છીએ અમે રેલવેના અંદાજપત્રમાં અનેક ફેરફારો કર્યા છે. તમે જાણો છો કે પહેલા અંદાજપત્રમાં આપણા ગૌડાજીએ જણાવ્યું હતું કે લગભગ 1500 જાહેરાતો થઇ હતી અને કોણ મજબૂત છે, કોણ ગૃહમાં વધુ પરેશાન કરે છે, તેને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમને ખુશ રાખીને એકાદી વસતુ બોલી નાખવામાં આવતી હતી. તે પણ તાલી વગાડી દેતા હતા. પોતાના વિસ્તારમાં જઈને કહી આવતા હતા આ કામ થઇ ગયું છે. અમે જોયું 1500 એવી બાબતો થાઈ હતી જેમનો કાગળ ઉપર પણ મોક્ષ થઇ ગયેલો, તો આવું આપણે કેમ કરીએ છીએ. હું જાણું છું તેનાથી રાજનૈતિક દ્રષ્ટીએ આપણને નુકસાન થાય છે. પણ કોઈકે તો જવાબદારી લેવી પડશે ને, દેશમાં જે ખોટી વસ્તુઓ વિકસિત થઇ ચૂકી છે, તેને આપણે રોકીએ. અને અમલદારશાહીને એ વસ્તુ શોભે છે. આવી વસ્તુઓ તેમને શોભે છે કે રાજનેતાઓ તાલી વગાડી દે, તેમની ગાડી ચલાવી દે. મારે નથી ચલાવવી ભાઈ. દેશના સામાન્ય માનવની આશાઓ આકાંક્ષાઓ માટે નિર્ણયો લેવાના છે, સારા નિર્ણયો લેવાનો પ્રયાસ છે, સારી રીતે કરવાનો પ્રયાસ છે, અને એટલા માટે આપણે તે દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છીએ, આપણે તે કામને કરી રહ્યા છીએ. એક વિષય નોટબંધીનો આવ્યો છે. પહેલા જ દિવસથી આ સરકાર કહી રહી છે કે અમે નોટબંધી પર ચર્ચા કરવા માટે તૈયાર છીએ, પરંતુ તમને લોકોને લાગતું હતું કે ટીવી પર લાઈનો જોઈએ છીએ, તો કાલે ક્યારેક ને ક્યારેક કંઈક તો થઇ જ જશે, પછી જોઈશું. તમને લાગતું હતું કે આ સમયે ચર્ચા કરવાથી કદાચ મોદી ફાયદો ઊઠાવી જશે. અને એટલા માટે ચર્ચાને બદલે તમને ટીવી બાઈટ આપવામાં વધુ રસ હતો. એટલા માટે ચર્ચા ના થઇ. સારું જ થયું કે આ વખતે તમે થોડો ઘણો સ્પર્શ કર્યો છે અને કેટલો મોટો બદલાવ આવ્યો છે. અને મને વિશ્વાસ છે જે ઝીણવટથી વસ્તુઓનો અભ્યાસ કરે છે અને અત્યાર સુધી તેમનું ધ્યાન નથી ગયું તો હું ઈચ્છીશ કે તેમનું ધ્યાન જાય. 2014 પહેલાનો સમય જોઈ લો. 2014 મેની પહેલાનો. ત્યાંથી અવાજ ઉઠતો હતો કે કોલસામાં કેટલુ ખવાયું? 2