રાજસ્થાનના માનગઢ હિલ્સ ખાતે ‘માનગઢ ધામ કી ગૌરવ ગાથા’ કાર્યક્રમમાં પીએમના સંબોધનનો મૂળપાઠ

ભારત માતા અમર રહે. ભારત માતા અમર રહે. રાજસ્થાનના આદરણીય મુખ્યમંત્રી શ્રી અશોક ગેહલોત જી, મધ્યપ્રદેશના રાજ્યપાલ અને આદિવાસી સમાજના ખૂબ મોટા નેતા શ્રી મંગુભાઈ પટેલ, ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ, મધ્યપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી શ્રી શિવરાજસિંહજી ચૌહાણ, મંત્રી પરિષદના મારા સાથી શ્રી ફગ્ગન સિંહ કુલસ્તેજી, શ્રી અર્જુન મેઘવાલજી, વિવિધ સંસ્થાઓના અગ્રણી વ્યક્તિઓ, સાંસદો, ધારાસભ્યો અને મારા જૂના મિત્રો જેમણે આદિવાસી સમાજની સેવામાં પોતાનું જીવન સમર્પિત કર્યું છે, એવા ભાઈ મહેશજી અને દૂર-દૂરથી મોટી સંખ્યામાં માનગઢ ધામમાં આવેલા મારા વ્હાલા આદિવાસી ભાઈઓ અને બહેનો. મારા માટે ખુશીની વાત છે કે આજે ફરી એકવાર માનગઢની આ પવિત્ર ભૂમિ પર માથું નમાવવાનો અવસર મળ્યો છે. મુખ્યમંત્રી તરીકે, અશોકજી અને અમે સાથે મળીને કામ કરતા રહ્યા અને અશોકજી અમારી પાસેના મુખ્ય પ્રધાનોના જૂથમાં સૌથી વરિષ્ઠ હતા, હવે સૌથી વરિષ્ઠ મુખ્ય પ્રધાન છે. અને અત્યારે આપણે જે મંચ પર બેઠા છીએ તેમાં અશોકજી પણ વરિષ્ઠ મુખ્યમંત્રીઓમાંના એક છે. તેઓનું આ કાર્યક્રમમાં ઉપસ્થિત રહેવું. સાથીઓ, આઝાદીના અમૃત ઉત્સવમાં આપણે સૌનું માનગઢ ધામમાં આવવું, તે આપણા સૌ માટે પ્રેરણાદાયક છે, આપણા માટે આનંદદાયક છે. માનગઢ ધામ આદિવાસી નાયકો અને નાયકોની સંયમ અને દેશભક્તિનું પ્રતિબિંબ છે. આ રાજસ્થાન, ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના લોકોનો સામાન્ય વારસો છે. આગલા દિવસે એટલે કે 30મી ઓક્ટોબરે ગોવિંદ ગુરુજીની પુણ્યતિથિ હતી. તમામ દેશવાસીઓ વતી હું ફરી એકવાર ગોવિંદ ગુરુજીને શ્રદ્ધાંજલિ પાઠવું છું. હું ગોવિંદ ગુરુજીની તપસ્યા અને તપને, તેમના વિચારો અને આદર્શોને નમન કરું છું. ભાઈઓ અને બહેનો, ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે મને ગુજરાતમાં આવેલા માનગઢ વિસ્તારની સેવા કરવાનો લહાવો મળ્યો. ગોવિંદ ગુરુએ પણ તેમના જીવનના છેલ્લા વર્ષો આ જ વિસ્તારમાં વિતાવ્યા હતા. તેમની ઉર્જા, તેમના ઉપદેશો આજે પણ આ માટીમાં અનુભવાય છે. હું ખાસ કરીને અમારા કટારા કનકમલજી અને અહીંના સમાજને મારું માથું નમાવીને નમન કરવા માંગુ છું. જ્યારે હું પહેલા આવતો હતો ત્યારે તે સાવ નિર્જન વિસ્તાર હતો અને મેં વિનંતી કરી હતી કે આજે હું વન મહોત્સવ દ્વારા એટલો સંતુષ્ટ છું કે હું ચારે બાજુ હરિયાળી જોઈ શકું છું. તમે પૂર્ણ નિષ્ઠાથી વન વિકાસ માટે જે કાર્ય કર્યું છે, જે રીતે તમે આ વિસ્તારને હરિયાળો બનાવ્યો છે, તે માટે હું અહીંના મારા તમામ મિત્રોને હૃદયપૂર્વક અભિનંદન આપું છું. સાથીઓ, જ્યારે તે વિસ્તારમાં વિકાસ થયો, જ્યારે રસ્તાઓ બન્યા, ત્યારે ત્યાંના લોકોનું જીવન સુધર્યું એટલું જ નહીં, ગોવિંદ ગુરુના ઉપદેશોનો પણ વિસ્તાર થયો. સાથીઓ, ગોવિંદ ગુરુ જેવા મહાન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની ભારતીય પરંપરાઓ, ભારતના આદર્શોના પ્રતિનિધિ હતા. તેઓ કોઈ રજવાડાના રાજા ન હતા, પરંતુ તેમ છતાં લાખો-લાખો આદિવાસીઓના હીરો હતા. તેમના જીવનમાં તેણે પોતાનો પરિવાર ગુમાવ્યો, પરંતુ ક્યારેય હિંમત હારી નહીં. તેમણે દરેક આદિવાસી, દરેક નબળા-ગરીબ અને ભારતીય નાગરિકને પોતાનો પરિવાર બનાવ્યો. ગોવિંદ ગુરુએ આદિવાસી સમાજના શોષણ સામે બ્રિટિશ સરકાર સાથે સંઘર્ષનું રણશિંગુ ફૂંક્યું તો તેમના સમાજના દુષણો સામે પણ લડત આપી હતી. તેઓ સમાજ સુધારક પણ હતા. તેઓ આધ્યાત્મિક ગુરુ પણ હતા. તેઓ સંત પણ હતા. તેઓ જાહેર નેતા પણ હતા. તેમના જીવનમાં, હિંમત, બહાદુરીના જેટલા મહાન દર્શનો આપણી પાસે છે, તેટલા જ ઊંચા તેમના દાર્શનિક અને બૌદ્ધિક વિચારસરણી હતા. ગોવિંદ ગુરુનું એ ચિંતન, એ અનુભૂતિ આજે પણ તેમની 'ધૂની'ના રૂપમાં માનગઢ ધામમાં પ્રગટી રહી છે. અને તેમની 'સંપ સભા' જુઓ, સમાજના દરેક વર્ગમાં સમરસતાની ભાવના ઉભી કરવા માટે 'સંપ સભા' શબ્દ કેટલો કરુણ છે, તો તેમના 'સંપ સભા'ના આદર્શો આજે પણ એકતા, પ્રેમ અને ભાઈચારાની પ્રેરણા આપે છે. તેમના ભગત અનુયાયીઓ આજે પણ ભારતની આધ્યાત્મિકતાને આગળ ધપાવે છે. સાથીઓ, માનગઢમાં 17 નવેમ્બર 1913ના રોજ થયેલો નરસંહાર અંગ્રેજ શાસનની ક્રૂરતાની પરાકાષ્ઠા હતી. એક તરફ આઝાદીમાં નિષ્ઠા ધરાવતા નિર્દોષ આદિવાસી ભાઈ-બહેનો તો બીજી તરફ દુનિયાને ગુલામ બનાવવાનો વિચાર. માનગઢની આ ટેકરી પર અંગ્રેજ સરકારે દોઢ હજારથી વધુ યુવાનો, વૃદ્ધો, મહિલાઓને ઘેરીને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા. તમે કલ્પના કરી શકો છો, દોઢ હજારથી વધુ લોકોની જઘન્ય હત્યાનું પાપ આચરવામાં આવ્યું હતું. કમનસીબે આદિવાસી સમાજના આ સંઘર્ષ અને બલિદાનને આઝાદી પછી લખાયેલા ઈતિહાસમાં જે સ્થાન મળવું જોઈતું હતું તે મળ્યું નથી. આજે દેશ આઝાદીના અમૃતમાં એ અવકાશને ભરી રહ્યો છે. આજે દેશ દાયકાઓ પહેલા કરેલી ભૂલ સુધારી રહ્યો છે. સાથીઓ, ભારતનો ભૂતકાળ, ભારતનો ઈતિહાસ, ભારતનું વર્તમાન અને ભારતનું ભવિષ્ય આદિવાસી સમાજ વિના પૂર્ણ નથી. આપણા સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના દરેક પાના, ઈતિહાસના પાના આદિવાસી શૌર્યથી ભરેલા છે. 1857ની ક્રાંતિ પહેલા પણ આદિવાસી સમાજે વિદેશી શાસન સામે સંઘર્ષનું રણશિંગુ ફૂંક્યું હતું. 1780, તમને લાગે છે કે 1857 પહેલા પણ 1780માં સંથાલમાં તિલકા માંઝીના નેતૃત્વમાં 'દામીન સત્યાગ્રહ' લડવામાં આવ્યો હતો, 'દામીન સંગ્રામ' લડવામાં આવ્યો હતો. 1830-32માં, દેશે બુધુ ભગતના નેતૃત્વમાં 'લારકા ચળવળ' જોઈ. 1855માં અહીં 'સિધુ કાન્હુ ક્રાંતિ'ના રૂપમાં આઝાદીની જ્યોત પ્રજ્વલિત થઈ. એ જ રીતે ભગવાન બિરસા મુંડાએ લાખો આદિવાસીઓમાં ક્રાંતિની જ્યોત પ્રજ્વલિત કરી. બહુ નાની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું. પરંતુ તેમની ઉર્જા, તેમની દેશભક્તિ અને તેમની હિંમત 'તાના ભગત આંદોલન' જેવી ક્રાંતિનો આધાર બની હતી. સાથીઓ, ગુલામીની શરૂઆતની સદીઓથી લઈને 20મી સદીની શરૂઆત સુધી, તમે કોઈપણ કાળખંડ એવો નહીં જૂઓ કે જ્યારે આદિવાસી સમાજે સ્વતંત્રતા સંગ્રામની મશાલ પકડી ન હોય. આંધ્રપ્રદેશમાં 'અલ્લુરી સીતારામ રામા રાજુ ગરુ'ના નેતૃત્વમાં આદિવાસી સમાજે 'રામ્પા ક્રાંતિ'ને નવી ધાર આપી. અને રાજસ્થાનની આ ધરતી તેના ઘણા સમય પહેલા આદિવાસી સમાજની દેશભક્તિની સાક્ષી રહી છે. આ ધરતી પર આપણા આદિવાસી ભાઈ-બહેનો મહારાણા પ્રતાપની સાથે તેમની તાકાત બનીને ઉભા છે. સાથીઓ, આદિવાસી સમાજના બલિદાનના આપણે ઋણી છીએ. અમે તેમના યોગદાનના ઋણી છીએ. આ સમાજથી, આ પ્રકૃતિથી લઈને પર્યાવરણ સુધી, સંસ્કૃતિથી લઈને પરંપરાઓ સુધી, ભારતનું ચારિત્ર્ય જળવાઈ રહ્યું છે અને સાચવવામાં આવ્યું છે. આજે સમય આવી ગયો છે કે આ યોગદાન માટે આદિવાસી સમાજની સેવા કરીને દેશે આ ઋણ માટે તેમનો આભાર માનવો જોઈએ. આ ભાવના છેલ્લા 8 વર્ષથી અમારા પ્રયત્નોને વેગ આપી રહી છે. આજથી થોડા દિવસો પછી, 15 નવેમ્બરે, દેશ ભગવાન બિરસા મુંડાની જન્મજયંતી પર 'આદિવાસી ગૌરવ દિવસ' ઉજવશે. આજે આદિવાસી સમાજના ભૂતકાળ અને ઈતિહાસને લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે આદિવાસી સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓને સમર્પિત વિશેષ સંગ્રહાલયો દેશભરમાં બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. જે ભવ્ય વારસોથી આપણી પેઢીઓ વંચિત રહી હતી તે હવે તેમની વિચારસરણી, તેમની વિચારસરણી અને તેમની પ્રેરણાનો હિસ્સો બનશે. ભાઈઓ બહેનો, દેશમાં આદિવાસી સમાજનું વિસ્તરણ અને ભૂમિકા એટલી મોટી છે કે આપણે તેના માટે સમર્પિત ભાવના સાથે કામ કરવાની જરૂર છે. રાજસ્થાન અને ગુજરાતથી લઈને ઉત્તરપૂર્વ અને ઓડિશા સુધી, આજે દેશ વિવિધ આદિવાસી સમાજની સેવા કરવા સ્પષ્ટ નીતિઓ સાથે કામ કરી રહ્યો છે. આજે 'વનબંધુ કલ્યાણ યોજના' દ્વારા આદિવાસી વસ્તીને પાણી, વીજળી, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગારની તકો સાથે જોડવામાં આવી રહી છે. આજે દેશમાં વન વિસ્તારો પણ વધી રહ્યા છે, વન સંસાધનોનું પણ રક્ષણ થઈ રહ્યું છે અને સાથે સાથે આદિવાસી વિસ્તારો પણ ડિજિટલ ઈન્ડિયા સાથે જોડાઈ રહ્યા છે. પરંપરાગત કૌશલ્યોની સાથે આદિવાસી યુવાનોને પણ આધુનિક શિક્ષણની તકો મળવી જોઈએ, આ માટે 'એકલવ્ય નિવાસી શાળાઓ' પણ ખોલવામાં આવી રહી છે. અહીંના આ કાર્યક્રમ પછી હું જાંબુઘોડા જઈ રહ્યો છું જ્યાં હું ગોવિંદ ગુરુ જીના નામ પરથી યુનિવર્સિટીના ભવ્ય વહીવટી કેમ્પસનું ઉદ્ઘાટન કરીશ. સાથીઓ, આજે હું તમારી વચ્ચે આવ્યો છું, તો મારે પણ એક બીજી વાત કહેવાની છે. તમે જોયું જ હશે, ગઈકાલે સાંજે મને અમદાવાદથી ઉદયપુર બ્રોડગેજ લાઇન પર ચાલતી ટ્રેનને ફ્લેગ ઓફ કરવાની તક મળી. આ 300 કિમી લાંબી રેલ્વે લાઇનનું બ્રોડગેજમાં રૂપાંતર પણ આપણા રાજસ્થાનના ભાઈઓ અને બહેનો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. આ ફેરફાર સાથે રાજસ્થાનના ઘણા આદિવાસી વિસ્તારો ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારો સાથે જોડાઈ જશે. આ નવી રેલ લાઇનથી રાજસ્થાનના પ્રવાસનને પણ ઘણો ફાયદો થશે, તેનાથી અહીંના ઔદ્યોગિક વિકાસમાં પણ મદદ મળશે. તેનાથી યુવાનો માટે રોજગારીની નવી તકો પણ ઉભી થશે. સાથીઓ, અત્યારે માનગઢ ધામના સંપૂર્ણ વિકાસની પણ ચર્ચા થઈ છે. માનગઢ ધામના ભવ્ય વિસ્તરણની આપણે સૌની તીવ્ર ઈચ્છા છે. આ માટે રાજસ્થાન, ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રે સાથે મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. હું અહીંના ચારેય રાજ્યો અને સરકારોને વિનંતી કરું છું કે તેઓ આ દિશામાં વિસ્તૃત ચર્ચા કરે, એક રોડમેપ તૈયાર કરે, જેથી ગોવિંદ ગુરુજીનું આ સ્મારક સ્થળ પણ સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની છાપ ઉભી કરે. મને ખાતરી છે કે માનગઢ ધામનો વિકાસ આ વિસ્તારને નવી પેઢી માટે પ્રેરણાનું એક જાગૃત સ્થાન બનાવશે. અને હું આની ખાતરી આપું છું, કારણ કે અમે ઘણા દિવસોથી ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ. આપણે જેટલા વહેલા, જેટલા વધુ ક્ષેત્રો નક્કી કરીશું, તેટલા બધા સાથે મળીને અને ભારત સરકારના નેતૃત્વમાં આપણે તેનો વધુ વિકાસ કરી શકીશું. કોઈ તેને રાષ્ટ્રીય સ્મારક કહી શકે, કોઈ તેને સંકલિત વ્યવસ્થા કહી શકે, કોઈ તેને નામ આપે, પરંતુ ભારત સરકાર અને આ ચાર રાજ્યોના આદિવાસી સમાજ વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. આ ચાર રાજ્યો અને ભારત સરકારે સાથે મળીને તેને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવાનું છે, ભારત સરકાર તે દિશામાં સંપૂર્ણ પ્રતિબદ્ધ છે. હું ફરી એકવાર તમને બધાને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છા પાઠવું છું. હું ગોવિંદ ગુરુના ચરણોમાં નમન કરું છું, તેમના ધ્વનિથી મળેલી પ્રેરણાથી આપણે સૌ આદિવાસી સમાજના કલ્યાણ માટે સંકલ્પ લઈએ, એ જ મારી આપ સૌને પ્રાર્થના છે. ખુબ ખુબ આભાર!