પરીક્ષા પે ચર્ચા 2.0 દરમિયાન પ્રધાનમંત્રીના સંબોધનનો મૂળપાઠ: વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને શિક્ષકો સાથે સંવાદ

ગયા વર્ષે પણ મને તે વિદ્યાર્થીઓને મળવાનો અવસર મળ્યો હતો જેઓ પરીક્ષા માટે તૈયારી કરી રહ્યા હતા. આ વખતે પણ મને મોકો મળ્યો છે, હું શિક્ષણ વિભાગનો આભારી છું કે મને તમને લોકોને મળવાનો અવસર આપ્યો. આજે ખુશીની વાત એ છે કે લગભગ ભારતના તમામ રાજ્યોના વિદ્યાર્થીઓ આજે અહિં ઉપસ્થિત છે. એક રીતે લઘુ ભારત મારી સામે છે. પરંતુ બીજી રીતે જોઈએ તો ભાવિ ભારત પણ મારી સામે છે. તમારા લોકો સાથે સંવાદ કરતા પહેલા આજે સવારે જ આપણા દેશના પૂર્વ રક્ષામંત્રી શ્રીમાન જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડીઝનું અવસાન થઇ ગયું, તેઓ એક લડાયક નેતા હતા; જન્મ ભૂમિ ક્યાંક હતી, કર્મભૂમિ ક્યાંક, જન પ્રતિનિધિત્વ કોઈક જગ્યાએ હતું; એક પ્રકારે સમગ્ર ભારતમાં તેઓ રચ્યા-પચ્યા હતા. ઈમરજન્સીમાં લોકશાહીની સ્થાપના માટે ખૂબ મોટો સંઘર્ષ કર્યો હતો તેમણે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી તેઓ બીમાર હતા, અચેતન હતા, વર્ષો સુધી પથારીમાં રહ્યા; આજે તેઓ આપણને છોડીને જતા રહ્યા છે. હું આદરપૂર્વક જ્યૉર્જ સાહેબને શ્રદ્ધાસુમન અર્પણ કરું છું. સાથીઓ, આ પરીક્ષા પર ચર્ચા ગઈ વખતે અને આ વખતમાં અનુભવના આધાર પર પણ પરિવર્તન આવ્યું છે. દુનિયાના અનેક દેશોમાંથી પણ લોકોની માંગણી હતી, તો તેઓ પણ જોડાઈ રહ્યા છે. એ જ પ્રકારે ભારતના પણ બધા જ રાજ્યોમાંથી પ્રતિનિધિત્વ હોય, ત્યાંના વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત થાય. તેમાં વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ પણ હોય અને નીચેના વિદ્યાર્થીઓ પણ હોય અને આ વાત અધૂરી રહેતી જો, તેમાં માતાપિતા ન હોત, વાલીઓ ન હોત, શિક્ષકો ન હોત; અને એટલા માટે પ્રયત્ન એવો કરવામાં આવ્યો છે કે એક રીતે જે વિદ્યાર્થીના જીવનમાં સીધા સંપર્કમાં આવે છે, તે સૌની સાથે સંવાદ કરવા માટેનો આ અવસર બને. હમણાં જે એક નૃત્યનું પ્રસ્તૂતિકરણ થયું, હું સમજુ છું કે તેમાં જે વાતો દર્શાવવામાં આવી છે તેના પછી મારા કોઈ વક્તવ્યની જરૂરિયાત નથી રહેતી. એ બધી જ વાતો તેમાં નિહિત છે. જો આપણે તેને જ આજનો સંદેશ માની લઈએ તો મારા સહિત અહિં ઉપસ્થિત અને દેશમાં આ કાર્યક્રમને જોનારા દરેક માટે એક નવો વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરનારી, નવી આશા ઉત્પન્ન કરનારી તે એક નૃત્યની પ્રસ્તૂતિ હતી. હું તે સૌને ખૂબ અભિનંદન પાઠવું છું અને તે સમગ્ર કાર્યક્રમમાં રીનાએ જે કમાલ દેખાડી છે; બે હાથ નથી, એક પગ નથી; તેમ છતાં પણ જિંદગીનો જે જુસ્સો છે તે કંઈક વિશેષ જ છે. હમણાં આપણે જૂનો વીડિયો જોઈ રહ્યા હતા, તેમાં પણ મેં જણાવ્યું હતું, અહિં તમે એ ભૂલી જાવ કે, તમે કોઈ સમારોહમાં બેઠા છો. તમે એવું જ માનો કે, તમે તમારા પરિવારમાં બેઠા છો અને પરિવારમાં જ વાતચીત કરી રહ્યા છો અને પોતાના જ પરિવારનો કોઈ જાણીતો ઓળખીતો ચહેરો તમારી જોડે ગપ્પા મારી રહ્યો છે. જો આવું હલકું-ફૂલકું વાતાવરણ રહેશે તો કદાચ મને પણ ઘણું બધું શીખવા મળશે. મારા માટે આ કાર્યક્રમ કોઈ ઉપદેશ આપવા માટે નથી. ન તો મારે વાલીઓને કોઈ ઉપદેશ આપવો છે, ન શિક્ષકોને કોઈ ઉપદેશ આપવો છે અને ન તો વિદ્યાર્થીઓને આપવો છે. હું અહિં તમારી વચ્ચે પોતાની જાતને મારા જેવો, તમારા જેવો, તમારી સ્થિતિ-મનઃસ્થિતિવાળો, કેટલીક ક્ષણો માટે જીવવા માગું છું – જે રીતે તમે જીવો છો એવું. આવો શરુ કરીએ – ક્યાંથી શરુ કરીશું? પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય, આ વખતે વિદ્યાર્થીઓ પણ છે, શિક્ષકો પણ છે અને વાલીઓ પણ છે અને તે પણ દેશમાંથી અને વિદેશમાંથી પણ છે. સૌથી પહેલા રુલી દત્તા કે જે કોલકાતાથી આવે છે, એક શિક્ષક છે અને તે તમને પ્રશ્ન પૂછવા માંગે છે. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સર, મારું નામ રુલી દત્તા છે અને કેન્દ્રીય વિદ્યાલય કોલકાતામાં જીવવિજ્ઞાન શીખવું છું. મારો તમને પ્રશ્ન એ છે કે એક શિક્ષક તરીકે આપણે તેવા વાલીઓને શું કહેવું જોઈએ જેઓ એવું સમજે છે કે પરીક્ષાથી તેમના બાળકોનું ભવિષ્ય કાં તો બની શકે છે અથવા તો બગડી શકે છે? પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય, આનાથી જ સંલગ્ન એક બીજો સવાલ છે જે આપણી વચ્ચે હાલ બેઠેલા રોહિતજી કે જેઓ મૂળભૂત રીતે કેરળથી આવે છે પરંતુ હાલ દિલ્હીમાં રહીને સનદી સેવાની પરીક્ષાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. તમને કંઈક પૂછવા માંગે છે. પ્રશ્નકર્તા – આદરણીય પ્રધાનમંત્રીજી, નમસ્કાર, મારું નામ રોહિતશ્રી છે, હું કેરળનો રહેવાસી છું અને હું અત્યારે દિલ્હીમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરી રહ્યો છું. મહોદય અમારા વાલીઓ અને અમારા શિક્ષકોને અમારા પર થોડી વધારે પડતી જ અપેક્ષાઓ રહેતી હોય છે જેના કારણે અમારા પર ખૂબ જ દબાણ પણ રહે છે. મહોદય, મને લાગે છે કે તમારી પણ પરિસ્થિતિ અમારા જેવી જ છે. દેશવાસીઓને તમારી પાસેથી થોડી વધુ જ અપેક્ષાઓ રહે છે. પ્રધાનમંત્રીજી તમે અમને જણાવો તમે આ અપેક્ષાની સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરો છો એ અને અમે તેની સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરી શકીએ? આભાર. પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય, તમને વિનંતી છે કે કૃપા કરીને એમને પ્રેરણા આપો. મોદીજી – તમે કેરળથી છો પરંતુ મારા કરતા પણ વધારે સારુ હિન્દી બોલી રહ્યા છો. તમારામાંથી કેટલાયને જ્યારે 10માં કે 12માં ધોરણમાં જતા હશે અથવા છેલ્લી પરીક્ષા હશે, કોઈક ને દિવસમાં દસ વખત સાંભળવું પડે છે, સમજણ નથી પડતી, ભાઈબંધો સાથે ફોન પર લાગેલા રહો છો, ચાલો કમ્પ્યુટર છોડો, થોડું ભણી લો. શું કરી રહ્યા છો? એવું જ થાય છે ને? સાચું કહેજો હો. વાસ્તવમાં પરીક્ષાનું મહત્વ તો છે જ, તેની ના નથી પાડી શકતા. અને હું એમ તો નથી કહી શકતો કે પરવા ન કરો યાર, જે થશે એ જોયું જશે– એવું તો નથી કહી શકતો. પરંતુ શું આ પરીક્ષા જિંદગીની પરીક્ષા છે ખરી, કે તે વર્ગની પરીક્ષા છે? જો એક વાર મનમાં નક્કી કરી લીધું કે ભાઈ પરીક્ષા 10માં ધોરણની છે અથવા પરીક્ષા 12માં ધોરણની છે, આ મારી જિંદગીની પરીક્ષા નથી. જો આટલું આપણે વિચારી લઈએ તો આપણો જે ભાર છે, બોજ છે; તે પણ ઓછો થઇ જશે કદાચ તે એક કામ માટે આપણું ફોકસ વધી જશે. અત્યારે નહીં તો ક્યારેય નહીં – આ જેઓ એવું કહે છે ને કે ભાઈ હવે જો 10માં ગયો તો બધું બેકાર. જિંદગી પૂરી; એવું કંઈ નથી હોતું. પરીક્ષાની ગલીઓમાંથી નીકળેલી જ જિંદગી હોય છે, એવું નથી; તેની બહાર પણ ઘણી મોટી દુનિયા હોય છે. ઘણા સમય પહેલા મેં એક કવિતા વાંચી હતી, તેમાં એક ખૂબ સુંદર વાક્ય હતું. તેમાં લખ્યું હતું – આખી કવિતા તો મને યાદ નથી આજે- ‘કેટલાક રમકડાઓ તૂટી જવાથી બાળપણ નથી મરી જતું’ હું સમજુ છું કે તેમાં ઘણો મોટો સંદેશ છે – કેટલાક રમકડાઓ તૂટવાથી બાળપણ નથી મરતું હોતું. એકાદ પરીક્ષામાં થોડું આઘું-પાછું થઇ જાય તો જિંદગી અટકી નથી જતી. પરંતુ જીવનમાં દરેક ક્ષણે કસોટી હોવી ખૂબ જરૂરી હોય છે. કસોટી આપણને કસે છે, કસોટી વડે આપણે એક નવી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરીએ છીએ. આપણી અંદરની જે શ્રેષ્ઠમાં શ્રેષ્ઠ વિદ્યા છે, તે પ્રગટ થવાનો અવસર હોય છે. જો આપણે આપણી જાતને કસોટીના ત્રાજવા પર નહીં હોમીએ તો, જિંદગીમાં સ્થિરતા આવી જશે અને સ્થિરતા હોય એ જિંદગી ન હોઈ શકે. જિંદગીનો અર્થ જ થાય છે ગતિ, જિંદગીનો અર્થ જ થાય છે સપનાઓ, જિંદગીનો અર્થ જ થાય છે દિલથી પ્રાપ્ત કરવા માટે લાગેલા રહેવું, નહીંતર તે જિંદગીનો શું અર્થ છે? અને બીજી વાત છે દબાણ. ક્યારેક-ક્યારેક આપણી બાળકોની મનઃસ્થિતિ એવી હોય છે કે એક અવસ્થામાં આપણે પહોંચી જઈએ છીએ કે મા, મમ્મી-પપ્પા કંઈ પણ કહે તો આપણને લાગે છે કે આ મને બગાડી રહ્યા છે. હું કંઈ પણ કરું છું તે સાચું છે, તેમને કઈ ખબર નથી પડતી. એવું જ થાય છે ને? આ કંઈ સમજતા જ નથી. એવું થાય છે ને? પહેલા આપણે, ખાસ કરીને હું વિદ્યાર્થીઓને કહેવા માગું છું કે આપણે આપણા મા-બાપ જે કહે છે તેને તરત જ પ્રતિભાવ ન આપીએ, ધ્યાનથી સાંભળીએ. સાંભળતી વખતે પણ તેમને લાગવું જોઈએ કે તમે એકાગ્ર છો. તમને સારું લાગી રહ્યું છે. ખૂબ જ ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યા છો. એકાદ વાર પૂછીએ – અરે મમ્મી આ ખબર ન પડી, જરા ફરીથી શું કહી રહ્યા હતા તમે? એક વાર આટલું કરી નાખો, સાંજ થતા-થતા મમ્મી કહેશે કે બેટા મેં સવારે ઘણું બધું કહી નાખ્યું તને. તમારે મમ્મીને સમજાવવી નહીં પડે. તે પોતાની જાતે જ સમજી જશે. એટલા માટે નાની-નાની વસ્તુઓ વ્યવહારની હોય છે. અને પછી ક્યારેક જ્યારે મમ્મી-પપ્પા સારા મૂડમાં હોય ત્યારે તમે પણ તમારો દૃષ્ટિકોણ – કે મેં ઘણો વિચાર કર્યો – તમે તે દિવસે કહ્યું હતું ને સોમવારે- ખૂબ સારી વાત કહી હતી તમે, મેં પ્રયત્ન પણ કર્યો પણ તો પણ ઓછુ પડી ગયું. મને કહો ને કેવી રીતે કરું? તમારી પરીક્ષા પૂરી, તેમની પરીક્ષા ચાલુ. કલાક સુધી તેમને સમજણ નહીં પડે કે શું જવાબ આપીએ. તેનો અર્થ એ નથી કે હું તમારા મા-બાપની બોલતી બંધ કરવાનું શીખવાડું છું. પરંતુ ક્યારેક-ક્યારેક ન સાંભળવાથી પણ ટકરાવ ઊભો થતો હોય છે. પછીથી મા-બાપની સાથે જુઓ એક મિત્ર ભાવે તમારો સંવાદ શરુ થશે તે તમારા સહાયક બની જશે. મારો વાલીઓને પણ આગ્રહ છે કે ક્યાંક એવું તો નથી ને કે તમે બાળપણમાં વિચાર્યું હતું કે ડૉક્ટર બનવું છે, હવે ક્લાર્ક બની ગયા તો બધી સજા બાળકોને આપી રહ્યા છો. તે મા-બાપ નિષ્ફળ હોય છે જે પોતાના જીવનની અધૂરી ચીજવસ્તુઓ પોતાના બાળકો પર થોપીને તેમની પાસેથી કરાવવાની કોશિશ કરે છે, તેમણે ન કરવું જોઈએ. તેમની અંદર જે ક્ષમતા છે, જે સામર્થ્ય છે, તેને જાણવા ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. સારું, એવું નથી કે કી મા-બાપને તેના માટે તાલીમની જરૂર હોય છે. તમે જોયું હશે – ઘરમાં નાનું બાળક હોય છે તે ઊભું થઇને ચાલતા શીખે છે – તો મા શું કરે છે – તે ઉઠે છે, એક-બે ડગલા ચાલીને પછી પડી જાય છે તો શું ખીજાય છે? તાળી વગાડે છે, તાળી વગાડે છે – તે બાળકને લાગે છે, પડવું એ ખોટું નથી. હવે કોઈ માને કોઈ પ્રધાનમંત્રીએ ભાષણ આપ્યું હતું કે બાળક પડી જાય તો તાળી વગાડજો? કોઈ પુસ્તકમાં વાંચ્યું હતું શું? પરંતુ તેને ખબર છે કે બાળકનો ઉત્સાહ વધારવાનો છે. પછી શું કરશે – ત્રણ-ચાર ડગલા ચાલતા શીખી જશે તો મા તેની કોઈ પ્રિય વસ્તુ લઇને દૂર ઊભી રહેશે અને કહેશે – આવો આવો-આવો, દૂર જતી જશે, એવું કરે છે ને? અને બાળકને પણ લાગે છે કે હું જરા દોડીને લઇ આવું, મા-બાપ તેનો ઉત્સાહ બુલંદ કરે છે. પરંતુ આ બધું જ જ્ઞાન હોવા છતાં પણ એક સ્થિતિ આવ્યા પછી માને મન થઇ જતું હોય છે, બાપને મન થઇ જતું હોય છે, બસ હવે તો તે તૈયાર થઇ ગયો છે, મારે કંઈ કરવાની જરૂર જ નથી. ભૂલ ત્યાંથી જ શરુ થાય છે. મા-બાપે જીવનભર બાળકને એ જ રૂપમાં જોવો જોઈએ, વ્હાલ કરવું જોઈએ, પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ જો પડી પણ જાય છે તો ઉત્સાહ બુલંદ કરવો જોઈએ. તેને નીચે પડતો જોઈને તેને ખીજાતા રહેવાથી કોઈ પરિવર્તન નહીં આવે. જ્યાં સુધી અપેક્ષાઓનો સવાલ છે, એક રીતે અપેક્ષાઓ સારી વસ્તુ છે. મેં કહ્યું ને- બાળકને મા દૂર રહીને દોડાવે છે, તે અપેક્ષા છે કે તું ભાઈ હવે દસ પગલા દોડીને મારી પાસે આવ. અપેક્ષા જરૂરી હોય છે. અપેક્ષાઓને કારણે જ આપણને પણ કંઈક વધારે કરવાની ઈચ્છા જાગતી હોય છે. જો અપેક્ષાઓ જ નહીં હોય તો તમે મને કહો- એક દર્દી હોય, જેની અંદર જીવવાની ઈચ્છા જ ન હોય, હવે સાજા થવાનું મન જ ન થતું હોય, આમ જ બધું છોડીને મૃત્યુની રાહ જોઈ રહ્યો હોય, ગમે તેટલા સારામાં સારા ડૉકટરો લાવી આપો ગમે તેટલી સારામાં સારી હોસ્પિટલમાં લઇ જાવ, તે દર્દી સાજો થઇ શકે છે ખરો? થઇ શકે છે ખરો? તો નિરાશાની ગર્તમાં ડૂબેલો સમાજ અથવા વ્યક્તિ કે પરિવાર ક્યારેય કોઈનું ભલું કરી શકે છે ખરો? અને એટલા માટે આશા અને અપેક્ષા ઊર્ધ્વગતિને માટે અનિવાર્ય હોય છે. અને હું – જેમ કે તમે પ્રશ્ન પૂછ્યો, કારણ કે તમે આઈએએસ બનવા માંગો છો તો તમારા મનમાં આ સવાલ સ્વાભાવિક હતો. એ ખૂબ જ સ્વાભાવિક છે કે સમાજમાં અપેક્ષાઓ હોય, નિરાશા ન હોવી જોઈએ. નહીંતર આ છોડો યાર, મોદી તો એમ જ છે, કંઈ થવાનું નથી, ચલો યાર આપણે આપણું કામ કરીએ, જી નહીં. તે કહે છે મોદીજી તમે છો અને આ નથી થતું, એ તો વિશ્વાસ છે. હું તો ઇચ્છુ છું – લોકો કહે છે કે મોદીએ ખૂબ મહત્વાકાંક્ષાઓ જગાડી દીધી છે, હું તો ઇચ્છુ છું કે સવા સો કરોડ દેશવાસીઓની સવા સો કરોડ મહત્વાકાંક્ષાઓ હોવી જોઈએ, તેને ઉજાગર કરવી જોઈએ; દેશ ત્યારે જ ચાલે છે. અપેક્ષાઓના બોજ નીચે દબાવું ન જોઈએ, આપણે અપેક્ષાઓને પૂર્ણ કરવા માટે પોતાની જાતને સજ્જ કરવી જોઈએ. ચાલો – બહુ લાંબો થઇ ગયો તમારો જવાબ. પ્રસ્તૂતકર્તા – સાહેબ, જમ્મુથી આપણી સાથે જોડાઈ રહ્યા છે કૃષ્ણ કુમાર શર્મા કે જે વાલી છે. તેમની એક તકલીફ છે જે તેઓ તમારી સાથે વહેંચવા માંગે છે. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સાહેબ, મારું નામ કૃષ્ણ કુમાર શર્મા છે. હું રુપનગર, જમ્મુનો રહેવાસી છું. આજકાલ બાળકો પર જ નહીં અમારા જેવા માતાપિતાઓ પર પણ અમારા સાથીઓનું દબાણ હોય છે, કોનું બાળક કેટલા સારા માર્ક્સ લાવે છે. આ ટેન્શનમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળી શકાય? આભાર સાહેબ. પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય, આવો જ એક સવાલ છે ઉત્તર પૂર્વ એટલે કે ઇમ્ફાલથી નીલા કુમારીએ પણ પૂછ્યો છે તેઓ પણ એક વાલી છે. પ્રશ્નકર્તા – હું મણીપુર ઇમ્ફાલથી નીલા કુમારી છું. એક વાલી તરીકે અને કામ કરતી મહિલા તરીકે મારે એ જાણવું છે કે મારા બાળકની પરીક્ષાઓ દરમિયાન હું મારી જાતને કેવી રીતે હળવી રાખી શકું? આભાર સાહેબ. પ્રસ્તૂતકર્તા – વાલીના રૂપમાં મારા બાળકોની પરીક્ષા વખતે હું તણાવમૂક્ત કેવી રીતે રહી શકું? આદરણીય, બેંગ્લોરથી એક સવાલ પૂછી રહી છે લાવણ્યા, તેણી એક વિદ્યાર્થીની છે. પ્રશ્નકર્તા – શુભ સવાર સાહેબ, હું લાવણ્યા છું. હું સેંટ મેરીઝ પબ્લિક સ્કુલ, ક્વીન્સ રોડ, બેન્ગ્લુરુંમાં અભ્યાસ કરું છું. મારો પ્રશ્ન આદરણીય પ્રધાનમંત્રીને છે. શુભ સવાર સાહેબ, આજે મારો પ્રશ્ન એ છે કે, અમે વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ, શિક્ષકો અને અમારા તમામ સગા-સંબંધીઓ દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા ભયને કેવી રીતે દૂર કરી શકીએ? પ્રસ્તૂતકર્તા – અમે વિદ્યાર્થીઓ અમારા વાલીઓ, શિક્ષકો અને અમારા પ્રિયજનો દ્વારા ઊભા કરવામાં આવેલા દબાણનો ડર મનમાંથી કેવી રીતે કાઢી શકીએ. સાહેબ, બાળકો, માતાપિતાઓ બંનેના તણાવની વાત થઇ રહી છે. અમે સૌ ઉત્સુક છીએ તમારો જવાબ સાંભળવા માટે. મોદીજી – વાલીઓ માટે મારો એ જ આગ્રહ રહેશે કે તમારા સપનાઓ પણ હોવા જોઈએ, અપેક્ષાઓ પણ હોવી જોઈએ પરંતુ દબાણથી પરિસ્થિતિ બગડી જાય છે. જ્યારે પણ તમે બાળકોને ક્યારેક, ખૂબ સારું જમવાનું બનાવ્યું હોય માની લો તમે. તે પોતાની રીતે ખાઈ રહ્યો હોય પરંતુ કારણ કે તમે સારું બનાવ્યું છે તમને ખૂબ ભાવે છે – તો પછી બાળકોને કહો કે ખાવ ખાવ-ખાવ- તે ઊભો થઈને જતો રહેશે. થાય છે કે નથી થતું? દબાણથી પ્રતિભાવ આવે છે. આવું ન થાય તેનું આપણે પૂરેપૂરું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. પરંતુ મા-બાપ આવું કેમ નથી કરતા? તેની પાછળ એક મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ છે અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ એ છે કે, તેઓ ક્યારેક-ક્યારેક પોતાના મિત્રો કે પરિવારના પ્રસંગોમાં અથવા સામાજિક પ્રસંગોમાં જાય છે તો પોતાના બાળકનાં રિપોર્ટ કાર્ડને તેનું વીઝીટીંગ કાર્ડ બનાવીને લઇ જાય છે. તે સૌથી મોટી સમસ્યાનું મૂળ છે કે તેમને સમાજમાં- મારા દીકરાએ આ કર્યું, મારા દીકરાએ પેલું કર્યું, મારા દીકરાએ, બસ આ જ વાતને લઇને ફરતા રહેતા હોય છે અને તેના માટે તેઓ તમારા ઘરમાં આવીને, સારું ન કરો, તમે બરાબર ન કરો તો ઘરમાં જ ખીજાવા લાગે છે – હું કેવી રીતે જઈશ તેના લગ્નમાં? તું શું પરિણામ લઇને આવ્યો છે? તે જ્યારે પૂછશે તો હું શું કહીશ? એવું જ કરો છો ને? એટલે કે તમારી સફળતા કે નિષ્ફળતા તેમના સામાજિક જીવન પર જાણે ખબર નહીં બહુ મોટો પહાડ તૂટી પડે છે અને તેના કારણે તેઓ હંમેશા પ્રયત્ન કરે છે કે તેમનું સમાજમાં એક સ્થાન બનેલું રહે. એટલા માટે મા-બાપની બાળકો પર આ દબાણ નાખવાની આદત બની જાય છે. ઈરાદો નથી તેમનો, તેમની સાથે આપણે અન્યાય ન કરવો જોઈએ, પરંતુ જો તેઓ પણ સાચી રીતે તે ને કરે. હકીકતમાં મા-બાપે એક ઉંમર પછી બાળક સાથેનો સંબંધ તોડી નાખેલો હોય છે. જ્યારે બાળક નાનું હોય છે તો તે જ મા-બાપ તેની ભૂલોનું વર્ણન ખૂબ સારી રીતે પોતાના મહેમાનોની વચ્ચે કરતા હોય છે- કાલે આણે આવું કરી નાખ્યું, તેણે આખી દૂધની બોટલ પાડી નાખી, તેણે કાલે તેની ગરમ ચા નીચે ઢોળી દીધી, બળી ગયો. ત્રુટીઓનું પણ વર્ણન કરે છે કેમ? તેની પ્રવૃત્તિને નોંધી રાખે છે. આપણે આપણા બાળકોના – બાલ્યાવસ્થામાં તેની દરેક ઝીણવટતાઓને જોઈએ છીએ પરંતુ સાત-આઠ વર્ષની ઉંમર થયા પછી લાગતું જ નથી કે તેની દરેક ઝીણી બાબતોને જોવી જોઈએ. હવે તેમાં શું પરિવર્તન આવી રહ્યું છે, કઈ બાબતમાં રસ લઇ રહ્યો છે, શું કરી રહ્યો છે, કેવી રીતે કરી રહ્યો છે. લગભગ મા-બાપનો આ સંબંધ સાત-આઠ વર્ષનો થવા લાગે છે તો તુટવા લાગે છે. તે ત્રણ મહીના, છ મહિનાનો હતો; ત્યારે જેટલી ઝીણવટથી દેખરેખ રાખતા હતા જ્યાં સુધી તે વયસ્ક ન થઇ જાય ત્યાં સુધી તમારે તેની દેખરેખ રાખવી જોઈએ. દેખરેખ રાખવાનો અર્થ એ નથી કે તમે વિચાર્યું આ દિશામાં ઢાળવું જોઈએ. જોતા રહેવું જોઈએ, તેની તાકાત તમારા ધ્યાનમાં આવશે. જો આટલું જ કરી લો આ જે દબાણનું વાતાવરણ બની જાય છે ને તેનાથી મુક્તિ મળી જશે. પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય પ્રધાનમંત્રીજી, અત્યારે આપણી વચ્ચે એક મા હાજર છે કે જે મૂળભૂત રીતે આસામથી આવે છે પણ દિલ્હીમાં રહે છે તો થોડી મુશ્કેલીમાં છે અને તેમની સમસ્યા મને લાગે છે કે ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા છે, એ કંઈક કહેવા માંગે છે, મધુમિતા સેન ગુપ્તા. પ્રશ્નકર્તા – આદરણીય પ્રધાનમંત્રીજી, નમસ્કાર, મારું નામ મધુમિતા સેન ગુપ્તા છે. મારો દીકરો ધોરણ નવનો વિદ્યાર્થી છે. મહોદય, પહેલા મારો દીકરો અભ્યાસમાં ખૂબ સારો હતો. શિક્ષકો તેના વખાણ કરતા હતા પરંતુ હમણાં કેટલાક સમયથી ઓનલાઈન ગેમ બાજુ તેનું ધ્યાન થોડું વધારે જતું રહ્યું છે જેના કારણે તેના અભ્યાસમાં ફેર પડી રહ્યો છે. મેં તેને ખૂબ સમજાવવાની કોશિશ કરી છે પરંતુ મને લાગે છે કે હું અસફળ રહી છું. કૃપા કરી મારું માર્ગદર્શન કરો કે હું આ સ્થિતિને કેવી રીતે સંભાળું? આભાર. પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય કૃપા કરી આ બાબત પર તમારા વિચારો રજૂ કરો. મોદીજી – આ પબજીવાળો છે કે શું? કાં તો પછી ફ્રન્ટલાઈનવાળો હશે. આ સમસ્યા પણ છે, સમાધાન પણ છે. આપણે એવું ઈચ્છીએ કે આપણા બાળકો ટેકનોલોજીથી દૂર જતા રહે પછી તો તે એક રીતે પોતાની આખી જિંદગીથી એક પ્રકારે પાછળની તરફ જવાનું શરુ કરી દેશે અને એટલા માટે તેને આ ટેકનોલોજીના સંબંધમાં પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ. પરંતુ તે ટેકનોલોજીનો શું ઉપયોગ કરવાનો છે, શું ટેકનોલોજી તેને રોબોટ બનાવી રહી છે શું, કે પછી માણસ બનાવી રહી છે? જો મા-બાપ થોડો રસ દાખવે, ક્યારેક જમતી વખતે ચર્ચા કરે, ટેકનોલોજી વિષેની કે કહો ભાઈ અત્યારના સમયમાં શું ચાલી રહ્યું છે, ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં શું નવું આવ્યું છે? કેવા પ્રકારના નવા-નવા એપ આવ્યા છે. તેમાં શું હોય છે? તો તે બાળકને લાગશે કે હું જે કરી રહ્યો છું, મારા મા-બાપ બની શકે કે મારી મદદ કરશે. તો પહેલું કામ તો તમે કોને રોકવા, હું જોઈ રહ્યો છું કે અહિં લગભગ દરેકના હાથમાં મોબાઈલ ફોન છે. બની શકે કે કેટલાક લોકો અહિં પ્રધાનમંત્રીના કાર્યક્રમમાં હશે પરંતુ કોશિશ કરતા હશે મિત્રોને કહેવાની કે હું અહિયાં બેઠો છું. તેનાથી શું થાય છે, ધીમે-ધીમે આપણે સંકોચાતા જઈએ છીએ, આ ખૂબ સંકુચિત બની જાય છે તો કદાચ આપણે જીવનને ઘણું મોટું નુકસાન થશે. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ આપણા વિસ્તરણ માટે થવો જોઈએ પોતાના વિસ્તાર માટે થવો જોઈએ, સામર્થ્યમાં વૃદ્ધિ માટે થવો જોઈએ અને તેના માટે શિક્ષકોએ પણ વારે-વારે આ વિષયો પર ચર્ચા કરતું રહેવું જોઈએ ત્યારે જઈને થશે; નહીંતર જેમ બાળકો રમતના મેદાનમાં નથી હોતા. ક્યારેક-ક્યારેક મા-બાપને લાગે છે ભણવું બહુ સારું હોય છે. પરંતુ પરીક્ષાના દિવસોના કેટલાક દિવસ પહેલા બીમાર થઇ જાય છે તો મા-બાપને પરસેવો છૂટી જાય છે. અરે ભાઈ, પહેલા ચોપડી વાંચે, કોઈ ખેલ-કૂદના મેદાનમાં પણ મોકલવાનો હોય ને. તમે ક્યારેક વિચારો, બાળકોની સાથે વાતચીત કરવાનો કાર્યક્રમ તો આના પહેલા મુખ્યમંત્રી હતો ત્યારથી ચાલી રહ્યો છે. હવે રૂપ, તેનો રંગ બદલાઈ ગયો છે પરંતુ હું કરતો રહેતો હોઉ છું. મેં જોયું છે કે, હું ક્યારેક બાળકોને પૂછતો હતો કે કેટલા બાળકો એવા છે જેમને દિવસમાં ચાર વખત મહેનત કરવાથી શરીર પર પરસેવો આવ્યો છે. તમને નવાઈ લાગશે, ગામડાના બાળકો પણ કહેતા હતા, ના એવું તો નથી થતું. હવે આ તે કેવી જિંદગી? હસવું, રમવું, ખુલ્લા મેદાનમાં; આ જીવનનો એક ભાગ હોવો જોઈએ અને તે જ એક નવી ઊર્જા આપે છે અને એટલા માટે ટેકનોલોજીનો સાચો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય? હું પોતે ટેકનોલોજીને ખૂબ શક્તિશાળી માનનારો વ્યક્તિ છું. હું પોતે તેનો ઉપયોગ આજે પણ જે હું દુનિયાના આટલા દેશોની સાથે અને દેશના લોકોની સાથે વાતચીત કરી રહ્યો છું તો તેનું કારણ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ છે. તો એક જ ચીજવસ્તુના બે સારા પાસા પણ હોય છે – એક કોઈને ખૂબ સીમિત કરી દે છે અને બીજું ખૂબ વિસ્તૃત કરી દે છે. તમારી આ ચિંતા સાચી છે પરંતુ તમે તેની સાથે બેસો, તેને તમે ક્યારેક કોઈ કામ આપો, મેં સાંભળ્યું છે કે નોર્થ ઇસ્ટમાં એક એવા ચોખા રંધાય છે, જુઓ બેટા ટેકનોલોજીમાં જરા શોધીને મને જણાવો કે કેવી રીતે બને છે આ ચોખા; તો તેને લાગશે, હા, મા મને ટેકનોલોજીની મદદથી પોતાને ચોખા રાંધવાની નાગાલેંડની પદ્ધતિ શું છે તે શીખવાડવા માંગે છે, તે ટેકનોલોજી તમને બંનેને જોડાવાનું કારણ બની શકે છે અને તેનું પણ મન ટેકનોલોજી વડે નવી-નવી વસ્તુઓ જાણી શકાય છે, શીખી શકાય છે, જે જીવનમાં કામ આવી શકે તેમ છે, તેના પર તમે તેને ધીમે-ધીમે લઇ જઈ શકો છો. તમે ક્યારેક તેને પૂછી શકો છો કે ભાઈ આજે મેં સાંભળ્યું છે કે અવકાશમાં આવું થયું છે, અથવા તો આજે અમે સાંભળ્યું છે સાયક્લોન આવ્યું છે, તો જરા તમે જુઓ તો કે આ સાયક્લોન આવવાની સૂચના કઈ રીતે આપે છે આ લોકો. તો તે જ બાળક તેના પર કામ કરશે. તમે તેને ધીમે-ધીમે ટેકનોલોજીના સાચા ઉપયોગ તરફ લઇ જાવ અને તેને લાગવું જોઈએ કે તે બાળક વિકાસની દિશા, તો ખોટા રસ્તા પર જવાને બદલે, સમય બરબાદ કરવાને બદલે પોતે જ ખેલકૂદની અંદર રહેવાને બદલે અને હું સમજુ છું કે જરા પ્લે સ્ટેશનને બદલે તે પ્લે ફિલ્ડમાં જતો રહેશે. તો તે દિશામાં આપણે સૌ પ્રયાસ કરીએ. પ્રસ્તૂતકર્તા – સાહેબ, વંશ અગ્રવાલ ફરીદાબાદથી. અહિં અત્યારે ઉપસ્થિત છે, તેમનો પ્રશ્ન થોડો અલગ છે, વંશ. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સાહેબ. સાહેબ મારું નામ વંશ અગ્રવાલ છે અને હું માનવ રચના ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલનો દસમાં ધોરણનો વિદ્યાર્થી છું. સાહેબ મારો તમને પ્રશ્ન એ છે કે આપણે આપણું લક્ષ્ય કેવી રીતે નિર્ધારિત કરવું જોઈએ? આપણે આપણા લક્ષ્યને નક્કી કરવા માટે તેમાં સંકુચિત બનવું જોઈએ કે પછી હંમેશા મોટું લક્ષ્ય નિર્ધારિત કરવું જોઈએ? આમાં તમારો અનુભવ શું કહે છે? આભાર. પ્રસ્તૂતકર્તા – આદરણીય આ બાબત પર અમને સૌને કંઈક જણાવો. મોદીજી – હું તમને એક સવાલ પૂછું, જરા હાથ ઉપર કરજો. એવું કેટલા લોકો માને છે કે લક્ષ્ય ખૂબ નાનું હોવું જોઈએ? જરા હાથ ઉપર કરો. જેઓ એવું માને છે કે લક્ષ્ય ખૂબ નાનું હોવું જોઈએ, એવા કેટલા લોકો છે? બે-ત્રણ લોકો જ છે. જેઓ માને છે કે લક્ષ્ય ખૂબ મોટું હોવું જોઈએ, કેટલા છે? તો લોકશાહીની રીતે તો નક્કી થઇ ગયું. અમે લોકો ગુજરાતના છીએ, નાનપણથી જ એક કહેવત સાંભળતા આવ્યા છીએ – નિશાન ચૂક માફ, નહીં માફ નીચું નિશાન – એટલે કે જો નિશાન ચૂકી જઈએ તો માફી મળી શકે છે પરંતુ જો નિશાન નીચું રાખીએ છે તો તેની માટે કોઈ માફી ન હોઈ શકે. જ્યારે લક્ષ્ય નિર્ધારિત કરીએ છીએ તો મારો એક મત રહે છે કે લક્ષ્ય એવું હોવું જોઈએ કે જે પહોંચમાં હોય પરંતુ પકડમાં ન હોય. એટલે કે લાગે છે ભાઈ, માની લો ભાઈ અહિં સ્પર્શવાનું છે, હું પ્રયત્ન કરી રહ્યો છું નથી સ્પર્શી શકતો, મારી પકડમાં નથી પરંતુ એક ફૂટનો જો કૂદકો લગાવી દઉં તો હું પકડી શકું છું; અર્થાત મારી પહોંચમાં છે, મારી પકડમાં નથી. એક વાર પહોંચવાળું લક્ષ્ય હશે, જ્યારે પકડમાં આવી જશે તો પછી નવા લક્ષ્યની પ્રેરણા તેમાંથી જ ઉત્પન્ન થશે. અને એટલા માટે પરંતુ એવું પણ ન થાય કે આપણે કંઈ ન કરવા માટે મોટા-મોટા લક્ષ્યની વાતો કરતા રહીએ. મેં કેટલાક બાળકો એવા જોયા છે કે સ્નાતક થયા પછી પૂછીએ કે શું કરો છો, તો મેં જોયું તેઓ કહેતા હતા સીએ કરી રહ્યો છું તો મને નવાઈ લાગી કે આટલા બધા લોકો સીએ કરી રહ્યા છે શું? કેમ કરી રહ્યા છે આવું? તો ખબર પડી કે તેઓ, આ હું કોઈ વીસ વર્ષ પહેલાની વાત કરી રહ્યો છું, આ સીએ કરવાનું, તેઓ આવું કેમ કરી રહ્યા છે? તો મેં જરા તેમના પરિવાર, આજુ-બાજુ વાત કરતા જોયું તો મને ખબર પડી કે કંઈ નથી કરતો એ જવાબ ઘણો ભારે હોય છે. હવે 20-22 વર્ષની ઉંમર થઇ ગઈ છે, સંબંધો પણ આવે છે તો મા-બાપ શું જવાબ આપે? તો તેઓ પણ સરળતાથી કહે છે દીકરો સીએ કરી રહ્યો છે. હવે આ લક્ષ્ય નથી જી. આ તો એક પ્રકારે ચાલબાજી છે પોતાની જાતને સુરક્ષિત રાખવા માટેની. આપણે પહેલા પોતાની જાતને સારી રીતે જાણવી જોઈએ, પોતાની રીતભાત અનુસાર જાણવી જોઈએ કોઈના સંદર્ભમાં નહીં; પોતાના મા-બાપના સપનાઓના સંદર્ભમાં નહીં; પોતાના સંદર્ભમાં. મેં જે પહેલા નક્કી કર્યું હતું, તેનું શું થયું. તેનાથી તમને ખબર પડશે, હા હું આટલું તો કરી શકું છું, તો નક્કી કરો અહિં અટકવાનું નથી. પાંચ ડગલા હજુ વધારે આગળ જવાનું છે. લક્ષ્ય પોતાના સામર્થ્યની સાથે જોડાયેલું હોવું જોઈએ અને પોતાના સપનાઓની તરફ લઇ જનારું હોવું જોઈએ. એવું ન હોય કે સપનાઓ જ મરેલા પડેલા હોય તો સામર્થ્ય પણ મરતું જાય છે અને આવી જિંદગી ક્યારેય ન હોવી જોઈએ અને એટલા માટે મારો મત રહેશે કે લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ. લક્ષ્ય બે પ્રકારના પણ હોય છે- એક અંતિમ લક્ષ્ય પ્રાપ્તિ માટે નાના-નાના. તમે જોયું હશે કે જો કોઈ મોટો પહાડ ચઢે છે તો પહેલા નાની-નાની ટેકરીઓને લક્ષ્ય બનાવીને ચઢતા-ચઢતા તેને સિદ્ધ કરીને પછી આગળના પર્વત પર જાય છે. આપણે પણ એ જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ ત્યારે જઈને હું સમજુ છું કે આપણે લક્ષ્યની સાથે જીવનને ચલાવી શકીએ છીએ અને તે લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરી શકીએ છીએ. અને જો લક્ષ્ય પ્રાપ્ત નથી થયું તો આપણે એકવાર આંતરિક નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, જોવું જોઈએ અંદર કે મેં નક્કી કર્યું હતું, ક્યાં ખામી રહી ગઈ. મારી મહેનતમાં ખામી રહી ગઈ, મારા આયોજનમાં ખામી રહી ગઈ; આ નાના-નાના લક્ષ્યની ચકાસણી કરતા રહીશું તો મોટા લક્ષ્ય સુધી જવામાં કોઈ મોટી તકલીફ નહીં પડે. તમે તેને સરળતાથી સાચું કરતા જશો, પાર કરતા જશો. તો લક્ષ્ય માત્ર હોવું એ જ પૂરતું નથી, લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાના રસ્તામાં તમારું કેટલું એકાગ્રચિત્ત છે, તમે કેટલી ઊર્જા લગાવો છો, કયા કામ માટે કેટલો સમય લગાડવો જોઈએ, કઈ રીતે લગાડવો જોઈએ, તેના પર તમે જો જાગૃત છો; મને વિશ્વાસ છે કે કોઈ લક્ષ્ય બેકાર નથી જતું, તે લક્ષ્ય તમને પણ સામર્થ્યવાન બનાવે છે. પ્રસ્તૂતકર્તા – સાહેબ, તમિલનાડુમાંથી એક વિદ્યાર્થી નરેન પોતાના મનની વાત તમને જણાવવા માંગે છે. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સાહેબ, હું તમિલનાડુથી નરેન્દ્રન છું. તમને કઈ વસ્તુ પ્રેરણા આપે છે? અને સાથે જ સમયનું આયોજન કેવી રીતે કરવું જોઈએ? આભાર સાહેબ. પ્રસ્તૂતકર્તા – જ્યારે આપણે પરીક્ષા કે રમત કે કોઈ સ્પર્ધામાં નિષ્ફળતા મળે છે અથવા મુશ્કેલીઓ આવે છે તો તમારા દ્વારા રાષ્ટ્રને સતત ઊંચાઈઓ સુધી લઇ જવાના તમારા પ્રયાસ અમને હંમેશા પ્રેરણા આપતા રહ્યા છે. 17 કલાકની તમારી વ્યસ્ત દિનચર્યામાં તમને ઊર્જાવાન બનાવી રાખવા અને થાકનો અનુભવ કર્યા વિના ઉત્સાહિત રાખવામાં એવી કઈ વસ્તુ છે જે તમને હંમેશા પ્રોત્સાહિત કરતી રહે છે? અમે અમારા લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ્ય સમય વ્યવસ્થાપનના પત્રકનું પાલન કેવી રીતે કરીએ? આદરણીય કૃપા કરીને જણાવો. મોદીજી – તમે તમારા પરિવારમાં જોયું હશે, તમે ક્યારેક થાકી જતા હશો, તમે ક્યારેક કંટાળતા હશો, તમારું મન પણ થતું નહીં હોય કે યાર કંઈક બીજું કરી લઈએ પરંતુ શું ક્યારેય તમે વિચાર્યું છે કે અમારી માનું પણ શરીર હોય છે, તેને પણ ક્યારેક તો થાક લાગતો હશે ને? તેને પણ ક્યારેક બીમારી આવતી હશે. તેને પણ ક્યારેક મન થતું હશે કે ચાલો આજે સુઈ જઈએ; પરંતુ તે દરેક ક્ષણે ગમે તેટલી બીમાર કેમ ન હોય, બાળકનો શાળાએથી આવવાનો સમય થાય તો હસતા ચહેરા સાથે દરવાજા પર ઊભી રહી જાય છે. જો તેને કોઈ સવાલ પૂછે કે મા તારામાં આ ઊર્જા ક્યાંથી આવે છે, તું તો દિવસમાં ચોવીસ કલાક – 8 કલાક રસોડામાં ઊભી રહે છે, આ બાજુ દોડે છે, ટેલિફોન આવ્યો તેને ઉપાડી લે છે, ઘરની ઘંટડી વાગી તો દોડી જાય છે, મહેમાન આવ્યા તો પાણી પીવડાવી દે છે, કામવાળી નથી આવી તો તેને બોલાવવા માટેની વ્યવસ્થા કરે છે; ના, આટલી બધી વસ્તુઓ કેવી રીતે કરે છે? શા માટે? પરિવાર મારો છે, આ સભ્યો મારા છે; માના મનમાં ભાવ હોય છે હું નહીં કરું તો કોણ કરશે. જ્યારે આ ભાવ પેદા થઇ જાય છે, પોતાપણાનો, તો પછી ઊર્જા પોતાની પોતે જ આવે છે, થાક ક્યારેય ઘરના દરવાજા સુધી નથી આવતો. મારા માટે પણ સવા સો કરોડ દેશવાસીઓ મારો પરિવાર છે. અને સવા સો કરોડ દેશવાસી મારો પરિવાર છે એટલે હું થાકનો અનુભવ નથી કરતો. દરેક ક્ષણે હું વિચારું છું, રાત્રે જ્યારે હું પથારીમાં જાઉં છું તો સવારનું વિચારીને જાઉં છું, દિવસભર કેટલું કર્યું – નથી કર્યું, પછીની વાત છે. આવતીકાલે સવારે નવા ઉત્સાહ સાથે હું નીકળી પડું, એવું વિચારીને પથારીમાં જાઉં છું અને નવા ઉમંગ, નવી ઊર્જાની સાથે આવું છું. જ્યાં સુધી સમય વ્યવસ્થાપનનો પ્રશ્ન છે તમે જો કોઈની પાસે સમય માંગો અને તે એવું કહે કે હું ખૂબ વ્યસ્ત છું, મારી પાસે અત્યારના દિવસોમાં સમય નથી તો તમે લખીને રાખજો, તે જુઠ્ઠું બોલે છે. અર્થાત તેને સમયનો ઉપયોગ આવડતો નથી. એવું ક્યારેય ન હોઈ શકે કે જો તમે તમારા સમયના સંબંધમાં જાગૃત હોવ. તમારામાંથી બહુ ઓછા લોકો હશે જેમણે સાચે જ પોતાના 24 કલાકની દિનચર્યાની ઓછામાં ઓછા એક અઠવાડિયાની સમીક્ષા કરી હશે, ખૂબ જ ઓછા હશે. તમે એક કામ કરો- વીતેલા એક અઠવાડિયામાં તમે સવારથી સાંજ સુધી તમારું યાદ કરીને લખો- સમયનો શું ઉપયોગ કર્યો, તો તમને જ ખબર નહીં પડે કે મેં આ કામ શા માટે કર્યું, યાર મેં તો બેકારમાં જ સમય બગાડી નાખ્યો, જુઓ હું તો અહિં નવરો બેઠો હતો, હું તો એમ જ વાતો કરતો હતો, હું આ વસ્તુને જોતો રહેતો હતો; તમે તરત જ નહીં વિચારો, કે ના આ છ વસ્તુઓ ઓછી કરું, આ સમય નીકળશે તેનો અહિં ઉપયોગ કરીશ. સમયનું વ્યવસ્થાપન એ આપણા હાથની વાત હોય છે. આપણે તેને ખૂબ સરળતાથી કરી શકીએ છીએ. અને તેના માટે કોઈ મોટા એમબીએ, ખૂબ મોટી કોઈ ઓક્સફોર્ડનું પુસ્તક વાંચવું જરૂરી નથી. તમે માત્ર તમારા ઘરે કામ માટે આવનારી મહિલાનું જરા નિરીક્ષણ કરો. હાલના દિવસોમાં એક જ પરિવારમાં ઘરનું કામ કરનારા જે લોકો હોય છે, ખૂબ ઓછા હોય છે. તેઓ 10-12 ઘરોમાં કામ લઈએ છીએ અને તેને ખબર હોય છે કે આના ઘરમાં સાત વાગે વાસણ સાફ કરવાના છે, તેના ઘરમાં નવ વાગ્યે વાસણ સાફ કરવાના હોય છે, પેલાના ઘરમાં 11 વાગે કપડા ધોવાના હોય છે, તેના ઘરમાં 12 વાગ્યે રસોડામાં જવું. તમે જોશો સાયકલ હશે, સ્કૂટી હશે, ટ્રાફિકનો બધો હિસાબ-કિતાબ હશે, સમય વ્યવસ્થાપન પર તેમનું સંપૂર્ણ ધ્યાન હશે. તેઓ ત્રણ ચાર વાગ્યા સુધી જેટલા પરિવારોમાં સેવા કરી રહી છે કે કરી રહ્યો છે તે બિલકુલ સમય વ્યવસ્થાપન સાથે કરે છે કે નથી કરતો? આપણે તેનું નિરીક્ષણ નથી કર્યું. એટલે કે જેણે શાળા નથી જોઈ, વર્ગો નથી જોયા પરંતુ તેને પણ સમજણ છે કે મારા સમયને હું આવી રીતે વહેંચી નાખું અને તમે જોયું હશે કે કોઈ ઘરમાં જો ન્હાવામાં વાર લાગી છે, કપડા ધોવાના બાકી છે તો તે કહી નાખે છે સારું રાખી મુકો, આવતીકાલે સાથે ધોઈ નાખીશ, આજે નહીં ધોઉં, મારો સમય નક્કી છે. થાય છે કે નથી થતું આવું? તમે નિરીક્ષણ જ નથી કર્યું, એ જ ગરબડ છે. તમે નિરીક્ષણ કરો, જે સફળ લોકો હોય છે જેઓ બિલકુલ હસતા-રમતા કામ કરે છે, તેમને સમયનું કોઈ દબાણ નથી હોતું. ક્યારેય ટ્રેન પકડવા માટે ભાગતા નથી, ક્યારેય લંચ બોક્સ ભૂલી જાય છે, ક્યારેક ચશ્માં ભૂલી જાય છે, ક્યારેક પુસ્તક, કંઈ નથી થતું; બધું સંપૂર્ણ રીતે ચાલ્યા કરે છે, શા માટે? તેમણે પોતાના સમયની કિંમત સમજી છે. સમય એ જ સંપત્તિ છે, સમય એ જ સંપત્તિ છે. આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ પરંતુ તેને જ સૌથી વધુ બરબાદ કરવાનો આપણો સ્વભાવ છે. આપણે નક્કી કરીએ- કંઈક રહી જાય તો રહી જાય, સમય બરબાદ નહીં થવા દઉં. તે જ સમયમાંથી, 24 કલાક મારી પાસે પણ છે, 24 કલાક તમારી પાસે પણ છે, ઈશ્વર દ્વારા આમાં સામાજિક ન્યાય વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. અમીરમાં અમીરની પાસે પણ 24 કલાક છે, ગરીબમાં ગરીબની પાસે પણ 24 કલાક છે અને એટલા માટે તેનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરવાની આદત સરળતાથી બનાવી શકાય તેમ છે. પ્રસ્તૂતકર્તા – સર, પઠાણકોટથી એક વિદ્યાર્થી આપણી સાથે જોડાઈ રહ્યો છે. તેનુ નામ છે અમિત ચૌહાણ. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સર, રસ પડે અને મજા આવે એ પ્રકારે અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો ? પ્રસ્તૂતકર્તા – અમને એ જણાવો કે, અમારે અભ્યાસમાં મજા આવે અને રસ પડે તે પ્રકારે કેવી રીતે અભ્યાસ કરવો જોઈએ, જેથી તણાવ પેદા ન થાય. માનનીય, પરીક્ષાના તણાવ અંગે સુરપ્રીત ડેગોલે પણ કાઠમંડુથી આ જ સવાલ પૂછ્યો છે. તેઓ એક વિદ્યાર્થી છે. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સર, હું કાઠમંડુનો વિદ્યાર્થી સુરપ્રીત ડેગોલ છું. શું આપને એવું લાગે છે કે, પરીક્ષાથી આપણા વ્યક્તિત્વનો વિકાસ થાય છે કે પછી તેનાથી વ્યક્તિત્વ ગૂંગળાય છે? આપનો આભાર સર. પ્રસ્તૂતકર્તા – આપણે પ્રાથમિક વર્ગથી જ પરીક્ષા શબ્દની પરિભાષા સાથે જીવવાનુ શરૂ કરીએ છીએ. તે આપણા વ્યક્તિત્વનો એક ભાગ બની જાય છે. માનનીય શું તમને લાગે છે કે પરીક્ષા વ્યક્તિત્વને નિખારે છે કે પછી પરીક્ષાથી આપણા વ્યક્તિતવનાં પૂર્ણ વિકાસમાં અવરોધ આવે છે. માનનીય, કૃપા કરીને બંને સવાલો બાબતે અમને બધાને થોડી જાણકારી આપો. મોદીજી – જુઓ, કસોટીમાં કશી ખરાબી હોતી નથી, પરીક્ષા ખરાબ હોતી નથી. આપણે કેવી રીતે તેના તરફ જોઈએ છીએ, તેની સાથે કેવુ વલણ દાખવીએ છીએ, તેના પર તેનો આધાર હોય છે અને મારો તો સિદ્ધાંત છે કે કસોટી આપણી પરીક્ષા કરે છે. કસોટીની નિંદા કરવા જેવી નથી. વાસ્તવમાં આપણે જો, હવે માની લો કે કોઈએ ઓલિમ્પિક રમવા માટે જવું છે. હવે તે વ્યક્તિ તાલુકા કક્ષાએ રમ્યો નહીં હોય કે જિલ્લા કક્ષાએ રમ્યો નહીં હોય અને તે ઓલિમ્પિકનાં સપનાં જોતો હોય તો તે કેવી રીતે શક્ય બનશે. ભાઈ, તેણે દરેક પળે કસોટીમાંથી પસાર થવું પડશે. આટલા માટે આપણે પરીક્ષાને તક માનીશું તો આપણને તેનો આનંદ આવશે અને જ્યારે પડકાર આવી પડે છે ત્યારે ઈશ્વર દરેક વ્યક્તિની અંદર એક અસ્વાભાવિક તાકાત પૂરી પાડે છે. હવે જુઓ તમે જ્યારે સામાન્ય અવાજમાં હંમેશાં વાત કરતા હોવ છો અને જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને ભીડની અંદરથી બોલાવવાની જરૂર પડે છે ત્યારે તમારી અંદર એક ઊર્જા પેદા થાય છે અને તમે કેટલા મોટા અવાજથી બૂમ પાડો છો અને તમારો અવાજ કેટલો મોટો નિકળે છે. તમારે આ બાબતનું અવલોકન કરવું જોઈએ કે, આ કસોટી વખતે મારી એવી કઈ ક્ષમતા બહાર આવી હતી. તમે ક્યારેક તો એવું વિચાર્યું હશે કે આવી વાત તમારા મનમાંથી આવે છે. એવો વિચાર આવતો હશે અને મિત્રો સાથેની વાતચીતમાં પણ આ બાબત નિકળતી હશે. તમને લાગશે કે આવું તો કદી વિચાર્યું પણ નહોતુ. આનો અર્થ એ થયો કે પરમાત્માએ તમારી અંદર એક સામર્થ્ય મૂક્યું છે. પરંતુ આ સામર્થ્યને પારખવા માટેની કોઈ તંત્ર વ્યવસ્થા નથી. આ રીતે પરીક્ષા તમને એક અવસર આપે છે. આપણે પરીક્ષા માટે જીવન જીવતા નથી. આપણે આપણી જાત માટે જીંદગી જીવતા હોઈએ છીએ. આપણને લાગે છે કે જ્ઞાન હોવું જોઈએ. આથી જો જ્ઞાન મેળવવાનું શરૂ કરવામાં આવે તો તે તમે જોઈ લેજો, માર્ક્સ પોતે તમારી પાછળ આવવાનું શરૂ કરી દેશે. તમારો પીછો કરતા-કરતા તમારા દરવાજે આવીને ઊભા રહી જશે. પરંતુ, આપણે ભૂલ કરતા હોઈએ છીએ. આપણે માર્ક્સની પાછળ ભાગીએ છીએ અને જીંદગી પાછળ ઊભી રહી જાય છે. જો આપણે જીંદગીની સાથે જોડાયેલા રહીએ, તો સતત જ્ઞાન મેળવતા રહીને ચાલતા રહીએ, માર્ક્સ ખુદ તમારી પાછળ દોડતા રહેશે. માર્ક્સ તમને ભેટવા માટે ખુદ તમારી પાછળ દોડી આવવાનુ ચાલુ રાખશે. તમારૂં આ વલણ સાફ હશે તો મને વિશ્વાસ છે કે પરીક્ષા ક્યારેય પણ બોજારૂપ લાગશે નહીં. ખરેખર તો પરીક્ષાને એક ઉત્સવ તરીકે જોવી જોઈએ. એક અવસર આવ્યો છે, ચાલો ત્યાં મજા આવશે. એક રમત છે, ત્યાં મજા આવશે. પ્રસ્તૂતકર્તા – માનનીય પ્રધાનમંત્રીજી, અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીથી મહંમદ સલીમ, તેઓ એક વિદ્યાર્થી છે, તે તમને કંઈક પૂછવા માંગે છે. પ્રશ્નકર્તા – અલીગઢ મુસ્લિમ વિશ્વવિદ્યાલયમાં હું પ્રથમ વર્ષનો વિદ્યાર્થી છું. મને વિચાર આવે છે કે બારમું ધોરણ પાસ કર્યા પછી દરેક વિદ્યાર્થીના મનમાં કંઈક સવાલ થતો હોય છે કે કયા શિક્ષણ પ્રવાહની પસંદગી કરવી. વિદ્યાર્થીના મનમાં સવાલ એ થાય છે કે કારકીર્દિની પસંદગી કરવી હોય તો તે કેવી રીતે કરવી તે બાબતે માતા-પિતા બાળકની અભિરૂચિ જાણ્યા વગર તેને વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં મોકલવા માટે ફરજ પાડે છે. કૃપા કરીને અમને આ વિષય બાબતે માર્ગદર્શન આપો. આભાર. પ્રસ્તૂતકર્તા – હવે બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીથી શ્યામભાવી શુક્લા કે જે એક વિદ્યાર્થીની છે, જે તમારી પાસેથી માર્ગદર્શન ઈચ્છે છે. પ્રશ્નકર્તા – નમસ્કાર સર, હું શ્યામભાવી શુક્લા છું. હું વસંતા કોલેજ રાજઘાટ, બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીની બીએના ત્રીજા વર્ષની વિદ્યાર્થીની છું. સર, મારો સવાલ એ છે કે, હાલમાં મારી અનુસ્નાતકની પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. તો સર, આપ મને સારી નોકરી પ્રાપ્ત કરવા માટે અને કારકીર્દિના ઉત્તમ અવસર માટે માર્ગદર્શન આપો. આપનો ખૂબ-ખૂબ આભાર, સર. પ્રશ્નકર્તા – સર, હાલમાં હું પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારીઓ કરી રહી છું. અમારા સ્નાતક વિદ્યાર્થીની જીંદગીનો આ એક નવો પ્રયાસ હોય છે. સારી નોકરી અને કોર્સ મેળવવા માટે આવનારા પડકારો અંગે કૃપા કરીને તમે અમને માર્ગદર્શન આપશો. પ્રશ્નકર્તા – સર, માનનીય પ્રધાનમંત્રીજી, મારો તમને એક એ સવાલ છે કે દરેક બાળકની યોગ્યતા અલગ-અલગ હોય છે. કેટલાક લોકો લખી શકે છે, તો કેટલાક લોકો ગીત ગાઈ શકે છે. કેટલાક લોકો નૃત્ય કરી શકે છે. પરંતુ એ જરૂરી નથી કે આ લોકોને ગણિત આવડતું હોય. વિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરી શકે તેમ હોય, ગણિત અને વિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો તે આપણા દેશમાં ઘણી મોટી વાત માનવામાં આવે છે. તો વ્યક્તિ પોતાના માતા-પિતાને કેવી રીતે સમજાવે કે તે પોતે વિજ્ઞાન અને ગણિતનો અભ્યાસ કરી શકતી નથી તો અન્ય કોઈ બાબતમાં ઘણો સારો દેખાવ કરી શકે તેમ છે. આપણે કોઈ એક વિષયમાં સારા ન હોઈએ તો એમાં કોઈ મોટી વાત નથી. પ્રસ્તૂતકર્તા – માનનીય કૃપા કરીને અમને આ બાબતે પ્રેરણા આપો. મોદીજી – જુઓ, આ બાબતમાં તમારી ચિંતા ખૂબ જ સ્વાભાવિક છે, કારણ કે બાળકોને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળતુ નથી. આવા સમયે યોગ્ય માર્ગદર્શન મળી રહે તેની જરૂર હોય છે. પરંતુ તે સમયે માર્ગદર્શન મળતું નથી. લોકો પોતાને થયેલા અનુભવની વાતો સંભળાવતા રહે છે. મા એક ઉપાય બતાવશે તો, પિતા બીજો ઉપાય બતાવશે. કાકા વળી ત્રીજો કોઈ ઉપાય બતાવશે. મહોલ્લાનો મિત્ર વળી બીજો જ ઉપાય બતાવશે. આવી હાલતમાં આપણે ગૂંચવાઈ જતા હોઈએ છીએ આ ગૂંચવાડાનુ એક કારણ હોય છે. શું આપણને આપણા વિષયની જાણકારી હોય છે ખરી? પહેલાં એ વિચારો કે તમારી પોતાની ભાવના શું છે? વિચાર કરો, મારી અભિરુચિ શેમાં છે? અને હું મારી રૂચિ અનુસાર આ પહેલાં કોઈ કામ કરી શક્યો છું ખરો? મારાં સપનાં શું છે તે તો પછીની બાબત છે. તમારી ભાવના શું છે તે બાબતે તમે તમારા માતા-પિતાને સંમત કરી શકો છો. સાંભળો આઠમાં ધોરણમાં મેં આવુ કર્યું હતું. નવમામાં મેં આવુ કર્યું હતું. મારા શિક્ષક મને જણાવી રહ્યા હતા કે એ સમયે તાલુકા કક્ષાએ પણ સ્પર્ધા હતી. તો હું ત્યાં ગયો હતો, હું ત્યાં આવુ કરીને આવ્યો હતો. મને લાગે છે કે મારી અંદર એક તાકાત પડેલી છે. જે શિક્ષક માટે તમને પ્રેમ છે તેવા શિક્ષકને, તમે ક્યારેય તેની સાથે વાત કરી છે. તેમની સાથે બેસીને વાત કરવી જોઈએ કે સાહેબ તમે મને ચાર વર્ષથી ભણાવી રહ્યા છો. મને જોતા રહ્યા છો. તમને શું લાગે છે, મારે શું કરવું જોઈએ અને એવુ નથી કે શિક્ષક સમય આપતા નથી. જો કોઈ વિદ્યાર્થી શિક્ષક સાથે આત્મભાવથી જોડાયેલો હશે તો તે શિક્ષકને પણ લાગશે કે હું તેને સમય આપુ, તેને માર્ગદર્શન આપુ, તેવું તેમને પણ લાગતું હોય છે. પરંતુ વધુ ગૂંચવાડો એ બાબતે નથી હોતો કે કોઈ તમને આ બાબતે શું કહે છે, મા-બાપ શું કહે છે, તમે પોતે ગૂંચવાયેલા હોવ છો. આ સમસ્યા છે, ગૂંચવાડો એટલા માટે હોય છે કે, તમને એ બાબતની ખબર હોતી નથી કે તમે શું કરવા માંગો છો. મને બરાબર યાદ છે કે ઘણા વર્ષ પહેલાં વડોદરામાં હું એમ. એસ યુનિવર્સિટીની હોસ્ટેલમાં આવતો-જતો રહેતો હતો. વિદ્યાર્થીઓ સાથે પરિચય કેળવતો હતો. આ વાત હું વર્ષ 77-78 કે 79 આસપાસના સમયગાળાની કરું છું. હું તેમની સાથે બેસતો હતો, તેમની સાથે વાત કરતો હતો. તો એ વખતે હું સ્વાભાવિકપણે તેમને પૂછતો રહેતો હતો કે તમારા મનમાં શું ઈરાદો છે. તમે શું વિચાર કરો છો ? એક વાર સ્નાતક થઈ જવુ છે. એક વાર હું પૂછી રહ્યો હતો કે ત્યારે એક બાળક કે જે ગુજરાત બહારનો હતો, તે ત્યાં ભણતો હતો. તેણે કહ્યું હું શાસન કરવા માંગુ છું. તો મેં પુછ્યું શું રાજકારણમાં જવા માગો છો? તે બોલ્યો નહીં. રાજકારણમાં જવું નથી. મારે અધિકારી થવું છે. અધિકારીઓ જ શાસન કરે છે. રાજનેતા તો આવે છે ને જાય છે. હું આ 40 વર્ષ પહેલાંની ઘટના તમને એટલા માટે સંભળાવી રહ્યો છું, કારણ કે આ બાળકમાં એટલી સ્પષ્ટતા હતી કે તેણે શું કરવાનુ છે. તે પછી પાછળથી મેં જાણકારી મેળવી તો જણાયું કે તે સરકારી વિભાગમાં જ ગયો હતો અને સારા પદ પર પહોંચી ગયો હતો. આ વાત મેં તેના મિત્રો પાસેથી સાંભળી હતી. આ વાત જણાવવાનો મારો હેતુ એ છે કે આપણા મનમાં સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ. વિચારોમાં સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ. પોતાના દ્રઢ નિશ્ચયમાં વિશ્વાસ હોવો જોઈએ અને તે મુજબ કામ કરવાની હિંમત હોવી જોઈએ અને તે મુજબ કામ કરવાનો મારો દ્રઢ નિશ્ચય, મારું શરીર, મારું મન, મારી બુદ્ધિ, મારો સમય આપણે જો વિકાસ કરીએ તો એ દિશામાં સરળતાથી જઈ શકીએ તેમ છીએ. વિજ્ઞાન અને ગણિતનું તેનુ એક મહત્વ હોય છે, અને શું બાકી સપનાંનુ મહત્વ હોતુ નથી. આપણા દેશમાં જે આ પ્રકારની વિચાર પદ્ધતિ ચાલી રહી છે તે બરાબર નથી. ગણિત અને વિજ્ઞાનનું મહત્વ હોવા છતાં જેટલી સંખ્યામાં લોકો ત્યાં જવાં જોઈએ તેટલા પ્રમાણમાં જતા નથી. નથી જતાં તે ચિંતાનો વિષય છે. એનુ કારણ એ છે કે શરૂઆતના સમયથી જ તેને એ બાબતે પ્રેરણા મળવી જોઈએ. આવું બધુ આપણે ત્યાં કદાચ જ, ક્યારેક જ બને છે. આપણે ત્યાં કદાચ કોઈ ખામી છે, અને તેના કારણે કેટલાક શિક્ષકોએ, કેટલાક વાલીઓએ, કેટલીક શાળાઓએ આ બાબતે ખાસ રસ લઈને આ વિષયોમાં ખાસ રસ લીધો છે અને આ બાબતે વિકાસ કરીને ઘણાં આગળ નિકળી ગયા છે. કેટલાક લોકો એવા છે કે કહે છે કે ઠીક છે ભાઈ, સ્નાતકના કારખાનામાં ચાલ્યા જઇશું અને બીજી તરફ કારખાનામાંથી નિકળતા રહેશે. આવુ બધુ ચાલતું રહે છે અને આટલા માટે જ તમારી ચિંતા ખૂબ જ સ્વાભાવિક છે. મારી તમને એ સલાહ રહેશે કે તમે દબાણમાં આવીને વિચાર કરશો નહીં. તમે તમારી ક્ષમતાના આધારે જ વિચાર કરો અને તેમાં કોઈની મદદ પણ લો. એવું નથી હોતુ કે તમારો નિર્ણય ખોટો હોય છે, પણ તમે જો ખુલ્લા મને વાત કરશો તો કદાચ તમને સાચું માર્ગદર્શન મળી રહેશે અને તે આપની આસપાસનાં લોકો પાસેથી જ મળી રહેશે. વિદ્યાર્થીની જૈનેથ – સુપ્રભાત સર! મારું નામ જૈનેથ છે, હું કેન્દ્રીય વિદ્યાલય મોસ્કોમાં નવમાં ધોરણમાં ભણું છું. તમે ગયા વર્ષે અમારા માતા-પિતાને ઘણાં સૂચનો કર્યા હતા. તેના કારણે તેમના અભિગમમાં પરિવર્તન આવ્યું છે અને હવે હું તેમની સાથે મારી પરીક્ષાનાં તણાવ, ભય અને નિષ્ફળતા અંગે વાત કરી શકું છું. હું આ કામ કરી શકીશ તેવું તેમનું સ્મિત સાથેનું નિવેદન મને પ્રેરણા આપે છે. હું આપની ખૂબ-ખૂબ આભારી છું સર. પ્રસ્તૂતકર્તા – ગયા વર્ષે તમે અમારા માતા-પિતાને ઘણી સારી-સારી સલાહ આપી હતી. તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે તેમનો દ્રષ્ટિકોણ જ બદલાઈ ગયો. હવે હું મારા માતા-પિતા સાથે પરીક્ષામાં મારી નિષ્ફળતાના ડર અંગે તથા આ બધી બાબતો વિશે વાતચીત કરતી રહું છું. તેઓ જ્યારે સ્મિત સાથે એવું કહે છે કે હું આ કામ કરી શકીશ ત્યારે મને એમનથી પણ વધુ પ્રેરણા મળે છે. તેના માટે હું તમારી ખૂબ-ખૂબ આભારી છું. મોદીજી – તમે મને જશ આપ્યો. ખરેખર એ જશ તમારા માતા-પિતાને જાય છે. કારણ કે તેમણે સાચી વાત પકડી અને તેમની જૂની જે કોઈ ટેવ હતી, જે અહંકાર હતો તેને છોડીને નવી પદ્ધતિથી વિચારવાનું શરૂ કર્યું. એ બાબત સ્પષ્ટ છે કે વાલીઓનું હકારાત્મક વલણ બાળકની જીંદગીમાં ખૂબ મોટી તાકાત બની જતું હોય છે. તમે શિક્ષકો અંગે પણ જોયું હશે કે કેટલાક શિક્ષકો એવા હોય છે કે ત્રણ-ચાર બાળકો માટે તેમને લાગણી હોય છે. આ બાળકો સવાલ કરે તો તેમની સાથે વાત કરશે. કોઈ અન્ય બાળક સવાલ પૂછે તો, હાથ ઊંચો કરે તો તેને કહેશે કે સારૂં બોલો. તેમને આ બાબત ગમે છે અને પોતે તરત સુધારો કરી લે છે. આવા કારણથી જ વર્ગના અન્ય બાળકોના મનમાં પણ શિક્ષક તરફ એક પ્રકારનો અભાવ શરૂ થઈ જાય છે. હવે જે સમાન પ્રકારનો અભાવ હોય છે તેનું પરિણામ મળે છે. આવી જ રીતે માતા-પિતા જ્યારે કોઈ વખત પોતાના મિત્રો-દોસ્તો સાથે ગયા હોય ત્યારે તમે જોયું હશે કે, તમને ખ્યાલ આવ્યો હશે કે તેમના દિકરાએ આવું કર્યું. ત્યારે પોતાના દિકરાને બોલાવીને કહેશે કે આ સાંભળ, જો તેણે શું કર્યું. એટલે કે 25 વ્યક્તિઓની ભરી સભામાં સગા-સંબંધિઓની વચ્ચે માતા-પિતા તેને એવું શિખવવા માંગે છે કે, જો આ મોહનભાઈના દિકરાએ શું કર્યું? એક તું છે કે, કંઈ કરતો નથી. મામલો પૂરો થાય છે અને આવી આદત લગભગ દરેકને હોય છે. તમે ઘરમાં પણ જશો તો તમને સંભળાવશે કે જો મામાનો દિકરો કેટલો આગળ નિકળી ગયો, તું કંઈક વિચાર કર. સરખાવવાની આ જે પદ્ધતિ છે તેનો ઉપયોગ માતા-પિતાએ, શિક્ષકે ક્યારેય પણ ન કરવો જોઈએ. આવું કરવાથી બાળકોને નિરાશા પ્રાપ્ત થાય છે. આવું વલણ તેને હતોત્સાહ કરે છે. તેનાથી એક એવું મનોવૈજ્ઞાનિક પરિણામ મળે છે કે જેની કદાચ તમે કલ્પના પણ નહીં કરી હોય. આપણું કામ થવું જોઈએ, તેને પ્રોત્સાહિત કરવાનું તો ઠીક છે, નબળો બાળક છે, પરંતુ નબળો કેમ છે, કારણ કે તમે 90 ટકાવાળાની તુલના કરવાનું શરૂ કરો છો, આ માટે તમને ખોટુ લાગે છે, પરંતુ તમે એને જણાવો કે બેટા ગયા વર્ષે તું 55 ટકા લાવ્યો હતો, આ વર્ષે 60 ટકા લાવજે. વાહ, તેં કેવી કમાલ કરી દીધી. બેટા તેં અમારૂં નામ રોશન કરી દીધુ છે. 55 થી 60 ટકા માર્કસ લાવવાની જે ખુશી છે તે બાળકને 60 થી 90 ટકા લાવવાની ખુશી આપી શકે છે, પણ 90 ટકા શા માટે આવતા નથી તેવું કહીને 60 ટકા લાવ્યા બદલ ધિક્કારતા રહેશો તો બાળક 60 થી 40 ટકા તરફ ધકેલાતું જશે. 60 થી 70 ટકા તરફ નહીં જાય અને આવું વાતાવરણ ખૂબ આવશ્યક છે, આપણે તેને ધિક્કારતા રહીશું, આપણે તેને નીચાજોણું થાય તેવું કરતાં રહીશું તો બાળકોને આપણે ક્યારેય શક્તિશાળી નહીં બનાવી શકીએ. હું સરકારમાં કામ કરૂં છું. મારે જો કોઈ પ્રસંગે નાની સરખી વાત પણ કરવી હોય તો તે વ્યક્તિ અલગ રીતે મળે ત્યારે કહી દઉં છું. જુઓ યાર, આનું શું કરીશું, પરંતુ જ્યારે સમૂહમાં મળવાનું થાય છે ત્યારે ખૂબ જ દિલ લગાવીને તેમની પ્રશંસા કરૂં છું અને આ પ્રશંસા ખોટી નથી હોતી. તેમણે પોતાના સમયની જે પણ શક્તિનો ઉપયોગ કર્યો છે, મને અનુભવ છે કે તેમણે પૂરો નિચોડ આપ્યો હોય છે. ઠીક છે, પ્રધાનમંત્રીની અપેક્ષાથી બે કદમ પાછળ રહી ગયા હશે, પરંતુ આ કારણે તેમની મહેનત બેકાર જતી નથી. સંઘ ભાવના કેળવવા માટે આ ગુણ ખૂબ જ આવશ્યક હોય છે. મારો પણ તમને આગ્રહ છે કે તમે તમારી સરખામણી તમારા જૂના રેકોર્ડ સાથે કરો. તમે સ્પર્ધા તમારા પોતાના રેકોર્ડ સાથે કરો. તમે તમારો પોતાનો વિક્રમ તોડીને બતાવો. જો તમે તમારો પોતાનો વિક્રમ તોડી શકશો તો તમને ક્યારેય પણ નિરાશાની ખાઈમાં ડૂબવાનો મોકો નહીં આવે. તમે તમારી જાતને આગળ વધારો અને તમને ખબર છે કે હું ત્રણ કલાક સુધી અટક્યા વગર કામ કરી શકું છું. હવે સાડા ત્રણ કલાક કામ કરવું છે. તમને ત્રણ કલાકની ખબર હોય તો તમે સાડા ત્રણ કલાક માટે વિચાર કરી શકો છો. સામેની વ્યક્તિ 5 કલાક કામ કરી શકે છે અને હું 5 કલાક કામ કરી શકતો નથી એ બધુ છોડો યાર. હું ત્રણના સાડા ત્રણ કલાક કેવી રીતે કરી શકું તેવું પરિવર્તન લાવવાની ખૂબ જરૂર છે. તમે જો આ કરી શકશો તો તમારે કોઈપણ પ્રકારના તણાવમાંથી પસાર થવું પડશે નહીં. વિદ્યાર્થી – જયપ્રીત સિંહ – નમસ્કાર, મારું નામ જયપ્રીત સિંહ શાહપુરી છે. હું કેન્દ્રીય વિદ્યાલય તેહરાન એમ્બસી સ્કૂલમાં ભણું છું. હું તેહરાન, ઈરાનથી બોલી રહ્યો છું. સર, મારો તમને એક સવાલ છે. શીખતી વખતે વખાણ કરવામાં આવે તો શીખવામાં વધારે મન લાગે છે. તો અમારા માતા-પિતા અને શિક્ષકો આ પદ્ધતિનું અનુસરણ કેમ કરતા નથી. વર્ગમાં બે થી ત્રણ બાળકોને છોડીને અન્ય બાળકોની સારા બનવા માટે તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવતી નથી. તો શું, સર તમારી સાથે પણ આવું થતુ હતું. મોદીજી – પહેલી વાત તો એ છે કે આપણને આવુ બધું શા માટે નજરે પડે છે. આ બાબત તરફ આપણું ધ્યાન શા માટે જાય છે. એનુ કારણ એ છે કે આપણે ખૂબ સભાન છીએ અને અંદરથી આપણે નબળા છીએ. આપણને જ્યાં સુધી કોઈ પંપાળતુ નથી કે પ્રશંસા કરતું નથી ત્યાં સુધી મને મારું કામ કર્યાનો આનંદ મળતો નથી. જેમનામાં આત્મવિશ્વાસ હોય છે તે તાળીઓનો ગડગડાટ કેટલો થયો અને કેટલો નહીં તેની પરવા કરતા નથી. મને વિશ્વાસ હોય છે અને હું માનુ છું કે સૌથી પહેલાં આ બાકી બાબતો ઉપરાંત પોતાની અંદર ખુદ પોતાના પર વિશ્વાસ હોવો જોઈએ. કોઈ તેની પ્રશંસા કરે કે ન કરે, કોઈ તેને પંપાળે કે ન પંપાળે, આપણા માટે કોઈ કંઈક સારુ કરે કે ન કરે, પરંતુ હું ખુદ એક સ્થિતિ એવી પેદા કરીશ કે ક્યારેક ને ક્યારેક મારા શિક્ષકે મારા પર ધ્યાન આપવું જ પડશે. તેમને પડકાર આપવો નથી, પણ આ વાત મનમાં રાખવી છે કે હું તેમને જીતીને જ રહીશ અને એક વાર તેમને જીતી લેવાનું નક્કી કરી લીધું તો પછી તમે જુઓ કે બાળકોમાં તાકાત હોય છે, ત્રણ માસમાં શિક્ષકને જીતી જશે. વધુ એક વિષય પર વચ્ચે એક સવાલ આવ્યો હતો. મારા મનમાં વિચાર આવ્યો કે જુઓ, ક્યારેક-ક્યારેક કેવું થાય છે. શિક્ષક પણ એ બાળકમાં વિશ્વાસ મૂકે છે અથવા રૂચિ દાખવે છે, જ્યારે શિક્ષકને લાગતું હશે કે તેના પરિવારના લોકો પણ તે બાળકમાં રસ લઈ રહ્યા છે. એવા ઘણાં માતા-પિતા હશે કે જેમના બાળકોને 7માં થી 10માં અથવા તો 10માં થી 12મામાં ક્યા શિક્ષક ભણાવી રહ્યા હોય, ખબર જ હોતી નથી કે ક્યારેક બાળકના જન્મ દિવસે મિત્રોની સાથે-સાથે માતા-પિતાએ શિક્ષકને બોલાવ્યા હતા કે કેમ? શું માતા-પિતા ક્યારેય પણ શાળામાં જઈને કોઈ શિક્ષકનો જન્મ દિવસ હોય અને બાળકે જણાવ્યું હોય કે મારા શિક્ષકનો જન્મ દિવસ છે અને માતા-પિતાએ શાળામાં જઈને શિક્ષકને જન્મ દિવસના અભિનંદન પાઠવ્યાં હોય અને કહ્યું હોય કે મારી પાસે તો ઘરમાં બાળક ત્રણ-ચાર કલાક જ રહે છે, તમારી પાસે 5-6 કલાક રહે છે. હવે તો તેની જીંદગી તમારા જ હાથમાં છે. હું તમને શુભેચ્છા પાઠવવા આવ્યો છું. આવું કહેવાશે ત્યારે શિક્ષકના મનમાં શું ચાલતું હશે. જુઓ, આ બાળક તો તેમણે મને સોંપી દીધો છે, હવે મારી એની જવાબદારી રહે છે. વાલીની તો કોઈ ભૂમિકા જ રહી નથી. શિક્ષકને નથી કોઈ પોતાના ઘરે બોલાવતું કે નથી માતા-પિતા તેની પાસે જતાં. બાળકે આવીને કહ્યું હોય કે શિક્ષકે મને ઠપકો આપ્યો તો તે પછી માતા-પિતા, શું સાચું કે શું ખોટુ, બાળક શું કહે છે અને શું નથી કહેતો તથા બાળક કઈ તકલીફને રોઈ રહ્યો છે, શું છે, બહાનાબાજી કરે છે, કેમ નહીં, શું સમજો છો, હું આરટીઆઈ કરીશ, હું એફઆઈઆર લખાવીશ. એવા ઘણાં માતા-પિતા હોય છે કે જેમને પોતાના બાળકમાં કોઈ ખામી અનુભવાતી નથી. ક્યારેય પણ ખામી હોય તેમ લાગતું નથી અને તેના કારણે પોતાની બાબત તો કદાચ સંભાળી લેવાતી હશે, પરંતુ બાળકની જીંદગી માટે સમસ્યા પેદા થતી હોય છે. સારી બાબત એ છે કે શિક્ષક, મેનેજમેન્ટ, વિદ્યાર્થીઓ અને માતા-પિતા વચ્ચે મેળ હોવો જોઈએ. આ બધાં એક-બીજા સાથે જોડાયેલા હોવા જોઈએ. પોત પોતાની રીતે ચારેય પોતાના ખૂણામાં કામ કરે તેવું ન હોવુ જોઈએ. આવી વ્યવસ્થા સહજ રીતે વિકસીત કરી શકાય છે અને તેનાથી જે પરિણામ મળે છે તે હું માનું છું કે આવા પરિણામ માટે આપણે પ્રયાસ કરતાં રહેવું જોઈએ. જે શિક્ષકોની પાસે આપણે ભણીએ છીએ તેમના તરફ સમગ્ર પરિવારનો એક આદર ભાવ ઊભો થવો જોઈએ. તે શિક્ષકની પાસે જેટલું પણ જ્ઞાન હશે તે તમારા માટે નિચોવી દેશે. તમે જુઓ, ખાસ ધ્યાન આપશે. વિદ્યાર્થીની સારા – હું ધોરણ-12ની વિદ્યાર્થીની છું, મને હંમેશા એવુ જોવા મળ્યું છે કે પરીક્ષામાં જે સવાલો પૂછવામાં આવે છે અને જે હેતુથી આપણે ભણીએ છીએ તેની વચ્ચે એક બીજામાં કોઈ તાલ-મેળ નથી. અમારા શિક્ષકો ઘણીવાર કહેતા રહે છે કે આપણે એક સારા વ્યક્તિ બનવું જોઈએ, પરંતુ પ્રશ્નપત્રમાં એવો કોઈ સંબંધ પ્રસ્તુત થતો નથી. આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા માટે એક સલાહ છે કે પરીક્ષા શિક્ષણના વ્યાપક ઉદ્દેશ સાથે જોડાયેલી રહેવી જોઈએ અને આ બાબત તરફ શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, માતા-પિતા અને બોર્ડના પરીક્ષકો, સૌએ સજાગ રહેવું જોઈએ. માનનિય આ વિષયે તમારા વિચારો અમે સૌ જાણવા માંગીએ છીએ. મોદીજીઃ જુઓ, શિક્ષણમાં મૂળભૂત રીતે આ બધી બાબતો હોય છે. આ એવું શિક્ષણ છે કે જે રાતો રાત તૈયાર કરાયેલું હોતું નથી. હજારો વર્ષથી માનવીની વિકાસ યાત્રાની સાથે-સાથે નવી-નવી બાબતો જોડાતી રહી છે. નવા-નવા ઉપાયો જોડાતા ગયા છે, પરંતુ મુસીબત ત્યારે થાય છે કે જ્યારે શિક્ષણને આપણે જીવનથી કાપીને પરીક્ષા સાથે જોડી દીધુ છે અને તેનું જ એ પરિણામે છે અને આપણને પણ લાગે છે કે સ્કૂલમાં જે વાત કહેવામાં આવે તેવું જ માની લો. સ્કૂલમાં પણ તમે જોયું હશે કે, કોઈ પ્રવાસના સ્થળે તમે ગયા હશો તો પાંચમા, છઠ્ઠા અને સાતમા ધોરણના બાળકો જો પ્રવાસી તરીકે સ્કૂલ બસમાં આવ્યા હશે અને શિક્ષકે સૂચના આપી હશે કે આ રીતે જ ચાલવાનું છે તો તમામ બાળકો તે જ રીતે ચાલશે. આવું થાય છે ને. હાથ પાછળ રાખીને, સમગ્ર પ્રવાસ પૂરો કરશે. આવું જ કરે છે ને, હવે શિક્ષણમાં આ બધું નથી, પરંતુ આ બધું તેમને જે શીખવવામાં આવ્યું છે તે શું જીંદગી સાથે જોડાયેલો વિષય નથી? શિસ્તનો અર્થ હું એવું નથી કહેતો કે, હાથ-પગને આવી રીતે ન કરવા. કહેવાનો અર્થ એ છે કે આવી રીતે જ બધી વસ્તુ થતી હોય છે. આપણું એ બાબત તરફ ધ્યાન પણ જતું નથી કે શિક્ષક જે કહે છે તે અભ્યાસક્રમમાંનું જ જ્ઞાન આપે છે, પરંતુ આ બાબત જીવનમાં કેવી રીતે કામ આવશે તેમ શિક્ષક જણાવતા નથી. હકિકત એ છે કે શિક્ષણના દરેક પાસાંને જીંદગીની સાથેનો તેનો સુસંગત સંબંધ જોડીને રજૂ કરવી જોઈએ અને શિક્ષકનો આ શોખ હોવો જોઈએ. હું તમને એક નાની વાત કહું છું. હું જ્યારે નાનો હતો ત્યારે અમારા એક શિક્ષક હતા. હું સરકારી સ્કૂલમાં ભણતો હતો. સરકારી પ્રાથમિક શાળામાં અને મારૂં જે ગામ હતું તે ગાયકવાડ સ્ટેટનું ગામ હતું. ગાયકવાડ રાજાની અનેક વિશેષતાઓ હતી કે જ્યાં પણ તેમનું રાજ્ય હોય ત્યાં પ્રાથમિક શાળા રાખવામાં આવતી હતી. કન્યાઓનું શિક્ષણ ફરજીયાત હતું. પોસ્ટ ઓફિસ હતી, તળાવ હતું, ગ્રંથાલય હતું. આવી ઘણી બધી તેમની વિશેષતાઓ હતી. જ્યાં-જ્યાં પણ તેમનું રાજ્ય હતું ત્યાં આટલી વસ્તુઓ તો હતી જ અને મારા ગામમાં પણ તેમની એક સ્કૂલ હતી, સરકારી સ્કૂલ હતી, હું તેમાં ભણતો હતો. અમારા શિક્ષકની એક વિશેષતા હતી કે તેઓ અમને બધા વિદ્યાર્થીઓને કહેતા હતા કે ચાલો, તમે પાંચ ઊભા થાવ. કાલે તમે ઘરમાંથી મગના પાંચ-પાંચ દાણા લાવશો. તમે મગના સાત દાણા લાવશો, તમે મગના નવ દાણા લાવશો. આવું કહેતા હતા. તમે ત્રણ ચણાના દાણા લાવશો, તમે પાંચ ચોખાના દાણા લાવશો. આવી રીતે તે અન્નનાં થોડાંક દાણા લાવવાનું કહેતા હતા. વધુ નહીં પણ થોડાંક દાણા લાવવાનું કહેતા હતા. ત્યારે બાળકો શું કરતા હતા. બાળક યાદ રાખતો હતો કે મને મગના પાંચ દાણા લાવવાનું કહ્યુ છે. તેથી તે ઘરમાં મગના દાણાને ઓળખીને શીખી લેતો હતો, શીખીને તે લઈ આવતો હતો. સંભાળીને લાવતો હતો. તેને ફરીથી મગના દાણાં અંગે ભણાવવું પડતું નહોતું કે આ મગ છે. હું ખરેખર બાળપણની વાત જણાવી રહ્યો છું. પછી શિક્ષક શું કરતા હતા. તમામ વસ્તુઓને મિક્સ કરી દેતા હતા અને પછી બાળકો કહેતા હતા કે અરે ભાઈ પાંચ બાળકો આગળ આવો. તેમાંથી એકને કહેતા હતા કે ભાઈ, પાંચ ચણા શોધી કાઢો, એટલે તેને ગણિત આવડી જતું. બાળક ચણા ઓળખી જતો તે પછી બીજાને કહેતા કે પાંચ ચોખાના દાણા ઉપાડો, દેખાડો, આનો અર્થ એ થયો કે તેમની ભણાવવાની એક પદ્ધતિ હતી. હવે આ નાની વાત છે, પરંતુ તેને જીંદગી સાથે કેવી રીતે જોડી દેવામાં આવી છે. તેનો અર્થ એ કે શિક્ષણમાં માત્ર આવું થાય છે, આવુ નથી થતું, બધુ થાય છે. ગીત હોય છે, સંગીત હોય છે, સંવેદના હોય છે, સપનાં હોય છે, બધું હોય છે, પરંતુ આપણે પોતાની જાતે સ્વયં પરિવારે, શિક્ષકે, બધાંએ રેન્કીંગ, રેન્કીંગ, રેન્કીંગની સમસ્યા શરૂ થઈ જાય છે. જીવનને ખૂલ્લુ મૂકી દો. જીવનને આપણે વિસ્તૃત બનાવી દઈએ, દરેક વસ્તુમાં પોતાપણું રાખીને શીખવાનું શરૂ કરી દઈએ. તો તમે ખુદ જોશો કે જીંદગી બદલાઈ ગઈ છે. સંકુલની જીંદગી પણ બદલાઈ છે. વિદ્યાર્થીની- મોલી સિંહ – નમસ્કાર, આદરણીય પ્રધાનમંત્રીજી, હું મોલી સિંહ, ઠાકુર તેજસિંહ, આગ્રાથી બોલુ છું અને મારો તમને સવાલ એ છે કે ઘણાં બધા વિદ્યાર્થીઓ ઘરથી દૂર રહીને અભ્યાસ કરે છે, તે નવી જગ્યામાં જલ્દીથી ગોઠવાઈ શકતા નથી. એડજેસ્ટ થઈ શકતા નથી. ઘણાં બધા વિદ્યાર્થીઓને ઘરનો વિયોગ અને હતાશાનો સામનો કરવો પડે છે, તો આવી પરિસ્થિતિને તે કેવી રીતે હલ કરી શકે અને તેમના માતા-પિતા તથા શિક્ષકો તેમને આ બાબતમાં કેવી રીતે મદદ કરી શકે. ધન્યવાદ. મોદીજી- ભારત જેવા દેશમાં આ હતાશાની જે વાત છે તે ખૂબ પરેશાન કરી દે તેવી વાત છે. ભારતમાં જે મૂળભૂત સમાજ રચના છે તેમાં દબાણને છૂટ કરવાની વ્યવસ્થા છે, સહજ વ્યવસ્થા છે, પરંતુ કમનસીબે સમાજની આ વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન આવ્યા છે. પરિવર્તન તો આવતા જ રહે છે, તે કોઈ ખરાબ બાબત નથી, પરંતુ કેટલીક બાબતો એવી આવી છે કે જેના કારણે આવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. અગાઉ આપણું સંયુક્ત કુટુંબ અસ્તિત્વ ધરાવતું હતું. સંયુક્ત કુટુંબ હોવાના કારણે જે બે બાબતોની વાત બાળક પિતાજીને કરી શકતો ન હતો તે દાદીમાં પાસે જઈને કહેતો હતો. મન હળવું થઈ જતું હતું. બે બાબતે તે દાદીમાં સાથે વાત કરી હોય તો પણ લાગતું હોય કે જઈને માતાને પણ પૂછી લઉં. એક પ્રકારે બાળકને આ તક મળતી હતી અને તે પોતાની જાતને વ્યક્ત કરી શકતો હતો. આજે સ્થિતિ એવી થઈ છે કે અભિવ્યક્તિ માટે ઓછી અને વાતને દબાવી દેવા માટે પરિબળો વધુ પ્રમાણમાં વધી રહ્યા છે અને જે કૂકર ફાટે છે તેનું મૂળ કારણ એ છે કે આવા પ્રકારની વરાળ ભરવમાં આવે છે. તેને બહાર નિકળવા માટે જગા જોઈએ. તેને બહાર નિકળવા માટે જગા જોઈએ. માતા પિતાએ પોતાના બાળકો સાથે તેમની રૂચિ મુજબ ખૂલ્લા મને વાત કરવી જોઈએ અને માની લો કે તે હોસ્ટેલમાં પણ ગયો હોય તો તેને વિશ્વાસ હોવો જોઈએ કે હું મારા માતા પિતાને જે પણ પરિસ્થિતિ જણાવીશ તેને તેઓ સમજશે. પરંતુ તમે માર્ક આવ્યા, કેમ આટલા મોડા આવ્યા, કોની સાથે ગયા હતા, ફોન પર કોની સાથે વાત કરો છો, આવી બાબતો કહેતા રહેશો કે આ કટ્ટ-ઓફ્ફ સ્ટેજ ઘણી બધી સમસ્યાઓ પેદા કરશે બીજી બાબત માતા-પિતાની જવાબદારીની છે. હતાશા ઓચિંતી તો આવતી નથી. તે એક ખૂબ લાંબી પ્રક્રિયા હોય છે. કોઈ એવા લોકો હોય છે કે જે ગુસ્સામાં કશું કરી બેસે છે અને તે એક અલગ વાત છે. પરંતુ મોટા ભાગના ધીરે ધીરે ઠંડા પડતા જાય છે. જાગૃત માતા-પિતા જોતા હોય છે કે શું વાત છે ભાઈ, તે પહેલાં તો આગ્રહ કરતા હતા કે ભાઈ ખાતો નથી, અચાનક બેસે છે અને બસ ખાતો જ રહે છે, તેનું વજન વધી રહ્યું છે, માનસિક રીતે શું થયું છે તે અંગે માતા -પિતા તપાસ કરશે. માતા-પિતાને તરત જ જણાય છે કે ભાઈને આ તણાવ છે, થોડું થોડુ વધારે ખાઈ રહ્યો છે, અગાઉ ક્યારેય પણ બપોરના સૂતો ન હતો, આજે ઓફિસથી આવી ગયો અને અચાનક સૂઈ ગયો. તેના રૂમમાં જઈને જુઓ તો મોં ઢાંકીને બેસી રહ્યો હોય, કચકચ કરી રહ્યો હોય. આ બાબતને તમે જો જાગૃત અવસ્થામાં લેશો અને તેને તે સમયે હેન્ડલ કરશો તો આ સ્થિતિમાં માતા -પિતાએ ધ્યાન રાખીને તેને કોઈને કોઈ પરિવાર સાથે જોડી શકે છે? બાળકને ? ઓળખીતા- જાણીતા લોકોને મળીને થોડોક ખર્ચ કરવો પડે તો કરવો જોઈએ અને કહેવું જોઈએ કે અઠવાડિયામાં એક દિવસ રજા હોય તો બાળકને જરા ઘરે બોલાવી લેવો. તમારે પણ ક્યારેક ત્યાં જઈ આવવું જોઈએ અને બાળકમાં જો ઓછુ-વત્તું હશે તો તેને એક નવો પરિવાર મળી જશે. બીજુ, કાઉન્સીલીંગ બાબતે આપણે સંકોચ નહીં રાખવો જોઈએ. ક્યારેક ક્યારેક તો માતા -પિતાને લાગતું હશે કે કોઈ વાત બહાર આવી જશે તો, કોઈને ખ્યાલ આવી જશે કે દિકરાનું કાઉન્સેલીંગ ચાલી રહ્યું છે. આવી બાબતોથી આપણે ઈજ્જત પણ ખોઈએ છીએ અને બાળકને પણ ખોઈએ છીએ. આવી બાબતોમાં કોઈ સંકોચ ના રાખવો જોઈએ. જો થોડીક પણ નિશાનીઓ જોવા મળે તો આપણે તેનું કાઉન્સેલીંગ કરવું જોઈએ. બાળક સાથે સાચી રીતે કામ કરનાર લોકો નિષ્ણાંત હોય છે, જે ધીમે ધીમે તેની અંદરની જે બિમારીઓ હોય તેને બહાર કાઢે છે. જે લોકો હોસ્ટેલમાં રહે છે તેમને મારા એક નાના સરખા અનુભવને આધારે એક વાત કહેવા માંગુ છું. તમે પણ આ કામ કરી શકો છો. તમને જો કોઈ ઘટનાએ પરેશાન કર્યા હોય અથવા તો તમને સાંભળવા મળ્યું હોય કે તમે બેચેન છો, ત્યારે મનનો આક્રોશ અને મનની વેદના બહાર લાવવામાં થોડોક સંકોચ થતો હોય છે. કોઈ વાંધો નહીં, તમે બની શકે તો હોસ્ટેલની બહાર જાવ. કોઈ વૃક્ષની નીચે એકલા બેસો અને એક નોટબુક લઈ જાવ. એક કાગળ ઉપર સમગ્ર ઘટનાનું વર્ણન લખો. લખતા જ રહો. શું થયું, કેવી રીતે થયું, કોણે કર્યું, પોતાને શું લાગ્યું, જે રીતે ફિલ્મ દેખાતી હોય છે તે જ રીતે તમામ બાબતો લખતા રહો. પછી તેને વાંચશો નહીં. ત્યાં જ તેને ફાડી નાંખીને ટૂકડે ટૂકડા કરીને ખિસ્સામાં મૂકી દો. આ સ્વચ્છ ભારત છે એટલે ટૂકડા ક્યાંય નાંખશો નહીં. આટલાથી પણ જો મન હળવું ના થયું હોય તો ફરીથી લખવા માંડો. આ અગાઉ જો આઠ પાના લખ્યા હોય તો ફરીથી લખશો ત્યારે બે- ત્રણ પાનામાં વાતનો સમાવેશ થઈ જશે. ફરીથી તેને પણ ફાડી નાંખો. ટૂકડા ખિસ્સામાં મૂકી દો. ત્રીજી વખત લખો. હવે આ વાત એકથી દોઢ પાનામાં જ સમાઈ જશે. તમારા મનમાં જે હશે તે કાગળમાં ટપકતું રહેશે અને અંદરની વાત ઓછી થતી જશે. તમે એકદમ હળવાશનો અનુભવ કરશો. તમને એવો પણ ડર નહીં રહે કે કોઈ વાંચી લેશે તો, કોઈને વાત કરીશ તો શું થશે. આપણે એટલા માટે આ વાત કહેતા નથી કે ડર લાગતો હોય છે. યાર, જો હું કોઈને કહીશ તો તે બીજા કોઈને કહેશે, અને એનાથી મારી બેઈજ્જતી થશે. આપણી અંદર એક જગા છે, જાતે જ લખો અને જાતે જ ફાડી નાંખો. તમે ઘરમાં પણ આવું કરી શકશો. વાતાવરણ એવું બગડેલું હોય કે માતા નારાજ હોય, ફલાણું થયું હોય, ઢીંકણું થયું હોય. અને માની લો કે તમે લખી રહ્યા છો તો તમે અલગ બેસીને લખવાનુ ચાલુ રાખશો. તમારી અંદર જે માનવિય વિકૃતિઓ પડેલી છે તે કાગળને આધારે બહાર નિકળશે. આ આખરી ઉપાય નથી. નાનો સરખો ઉપાય છે. આ નાનકડો ઉપાય પણ થોડીક પળો માટે તમારો સહારો બની શકતો હોય છે. થોડાક દિવસ માટે તમને સહારો આપી જતો હોય છે. પોતાને ઊભા રહેવાની તાકાત આપી જતો હોય છે. બીજુ, જો તમે કોઈ હોસ્ટેલમાં રહેતા હોય તો સિનિયર વિદ્યાર્થી હોય કે શિક્ષક હોય તેવી કોઈ એક વ્યક્તિને આપણે શોધી રાખવી જોઈએ કે જેની પર તમે ભરોંસો કરી શકો. આવી વ્યક્તિને મનની વાત જણાવતા રહો. જો યાર, આ વખતે તો માતાનો ફોન પણ નથી આવ્યો. આવી વાત આગળ નહીં વધે. જે વાત હોય તે તેની સામે કહી દો તો તે તમારી સાથે વાત કરશે. ભલેને તે ઉંમરમાં તમારાથી નાનો હોય તો પણ કહેશે કે યાર ચિંતા કરીશ નહીં, મા કામમાં હશે. તમને લાગશે કે તમને દવા મળી ગઈ છે. તમારો ઉપચાર થઈ ગયો છે. શું કોઈએ કહી દીધું કે મા કામમાં હશે, ત્યારે તમને લાગશે કે બે કલાકથી મારૂં મન ક્યાં ચાલતું હતું. જુઓ આજે જન્મ દિવસ છે, આજે ફોન નથી આવ્યો. બની શકે કે ઈન્ટરનેટની કનેક્ટીવિટીની સમસ્યા હોય અને આપણે ગુસ્સો માતાની ઉપર ઉતારી રહ્યા હોઈએ. ટેકનોલોજી ફેઈલ્યોર પણ હોઈ શકે છે. આ એક નાની સમસ્યા હોઈ શકે છે. અરે, ચિંતા મત કરો, ચલો, ખાઈ લઈએ. ચલો યાર, ચલો હોટલમાં ચાલો. ચાલો ખાઈ લઈએ. કોઈ વાત નથી. મારો જન્મ દિવસ છે અને માતાનો ફોન આવ્યો નથી. ચાલો આપણે જઈએ છીએ, મારી પાસે પૈસા છે, આપણે ચોકલેટ ખાઈ લઈશું. એકાદ દોસ્ત તણાવ પૂર્ણ જીંદગીને પણ ઠીક કરી દેતો હોય છે. હું સમજું છું કે જીવનમાં આવું ખૂલ્લાપણું હોવું જોઈએ. હું તો ખૂબ નાની ઉંમરથી ઘરની બહાર રહ્યો છું એટલે મારી જીંદગી અલગ ચઢાવ ઉતારમાંથી પસાર થતી જોઈ છે અને તેણે જ મને જીવતાં શિખવ્યું છે. હું સમજું છું કે મારી જીંદગી જે અલગ હતી તે દરેકને કામમાં આવી શકતી નથી, પરંતુ નાનકડો આ પ્રયાસ છે, પરંતુ હતાશાની છાયામાં ના તો બાળકોએ રહેવું જોઈએ કે પછી વાલીઓએ રહેવું જોઈએ. શિક્ષક પણ હતાશામાં ના હોય તે બાબતને પણ સર્વોચ્ચ અગ્રતા મળવી જોઈએ. સમય બચ્યો હોય ત્યારે જ તેમની સાથે સંદેશા વ્યવહાર કરવામાં આવે, વાતચીત કરવામાં આવે તે જરૂરી છે. સમય વિતાવશો તો આ સ્થિતિને ખૂબ જ આસાનીથી ટાળી શકાય તેમ છે અને ભારતીય સમાજ વ્યવસ્થા એવી રહી છે કે જેણે આપણને પરિવારમાં જ, એક પ્રકારે આપણાં ડીએનએને એવો બનાવી દીધો છે કે આવી બાબતો માટે રસ્તા નિકળી શકે છે. મને વિશ્વાસ છે કે આપ સૌ એ દિશામાં આગળ વધશો. હું સમજુ છું કે આ આખરી સવાલ હતો. તમારા લોકોની સાથે મને પણ આરામથી વાત કરવાની તક મળી છે, પરંતુ વાલીઓને મારી એક છેલ્લી વિનંતી છે કે તમે ક્યારેક જો તમારો દિકરો 14 વર્ષનો હોય તો, દિવસમાં એક વખત માતા અને પિતા, દિવસમાં બંને એક વખત તમે જ્યારે 14 વર્ષના હતા ત્યારે શું થતું હતું, તે વખતે તમારા મનમાં શું વિચારો આવતા હતા, ત્યારે તમારા માતા-પિતા જે કરતા હતા તેનાથી શું થતું હતું તે એક વખત યાદ કરશો તો તમને અને તમારા બાળકો વચ્ચેનો તણાવ ક્યારેય પણ વધશે નહીં. તમે જાતે એક વખત આવું કરી જુઓ કે તમે 14 વર્ષના હતા ત્યારે શું થતું હતું. 14 વર્ષના બાળક સાથે શું કરવામાં આવતું હતું તે તમારો જ અનુભવ તમને શીખવશે. તમે તમારા માતા પિતા પાસેથી જે શિખ્યા છો તે શીખી જશો, પરંતુ ખૂબ થોડાક એવા માતા પિતા હોય છે કે જે 50 વર્ષના થાય તો તેમનું બાળક પણ 50 વર્ષના હિસાબે જ તેમની સાથે વાતચીત કરે તેવું ઈચ્છતા હોય છે. જરૂરિયાત એ છે કે દિકરો 14 વર્ષનો છે, બાપ 50 વર્ષનો છે. બાપ 14 વર્ષનો બનીને તેના દિકરાને સમજવાની કોશિષ કરે. પરિવારની અનેક સમસ્યાઓ ઉકલી જશે. હું ફરી એક વખત આપ સૌને ખૂબ-ખૂબ શુભેચ્છાઓ પાઠવું છું. આ પરીક્ષા ઉત્સવ બને, તમે જીવનને સફળ બનાવો, જીંદગીને જીતો, ગુણની સંપત્તિ જીંદગીની તાકાત છે. ઉત્તરવહીમાં લખેલા ગુણાંક જીંદગીમાં આખરી હોતા નથી. આપણે આપણી જાતને શિક્ષિત કરીએ. આપણે આપણી જાતને તાલીમબદ્ધ કરીએ. જેટલું મહત્વ શિક્ષણનું છે તેટલું જ મહત્વ પોતાની તાલીમનું પણ છે. આ સમતુલા જાળવીને આગળ વધીએ. આપ સૌને મારી ખૂબ-ખૂબ શુભેચ્છાઓ. ખૂબ-ખૂબ ધન્યવાદ…!!!