રશિયાનાં રાષ્ટ્રપતિની ભારત યાત્રા દરમિયાન ભારત-રશિયાનું સંયુક્ત નિવેદન (05 ઓક્ટોબર, 2018)

ભારત-રશિયાઃ પરિવર્તનશીલ વિશ્વમાં એક સ્થાયી ભાગીદારી પ્રજાસત્તાક અને ગણતાંત્રિક ભારતનાં પ્રધાનમંત્રી મહામહિમ શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અને રશિયન સંઘનાં રાષ્ટ્રપતિ મહામહિમ શ્રી વ્લાદિમીર પુતિન 4-5 ઓક્ટોબર, 2018નાં રોજ નવી દિલ્હીમાં 19માં વાર્ષિક દ્વિપક્ષીય શિખર સંમેલનનાં પ્રસંગે મળ્યાં. ભારત અને રશિયાનાં સહયોગ ભારત-યુએસએસઆર વચ્ચે સહયોગ 1971ની શાંતિપૂર્ણ, મૈત્રીપૂર્ણ અને સહયોગની સમજૂતી, ભારત ગણરાજ્ય અને રશિયન સંઘ વચ્ચે 1993ની મૈત્રીપૂર્ણ અને સહયોગ સંધિ તથા ભારત ગણરાજ્ય અને રશિયન સંઘ વચ્ચે 2000ની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીની ઘોષણા, ભાગીદારીને ઊંચું સ્થાન આપીને વિશેષ સન્માનિત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પર 2010નાં સંયુક્ત વક્તવ્યનાં નક્કર સ્તંભો પર આધારિત છે. ભારત અને રશિયા વચ્ચે અનેક ક્ષેત્રોમાં સહયોગ છે તથા આ રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ, સૈન્ય અને સુરક્ષા સહયોગ, અર્થતંત્ર, ઊર્જા, ઉદ્યોગ, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તથા સાંસ્કૃતિક તેમજ માનવીય સહયોગ પર આધારિત છે. ભારત અને રશિયાએ 21 મે, 2018નાં રોજ સોચીમાં થયેલી અનૌપચારિક શિખર સંમેલનની સમકાલિન પ્રાસંગિકતા અને મહત્ત્વનું ઘણું મૂલ્યાંકન કર્યું. આ શિખર સંમેલન આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી સંબંધોમાં વિશિષ્ટ બેઠક હતી, જેમાં પ્રધાનમંત્રી મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ પુતિન વચ્ચે વિશ્વાસ અને ભરોસો જોવા મળ્યો તથા પારસ્પરિક હિતનાં વિષયો પર નિયમિત સંપર્ક જાળવી રાખવા તેમજ સતત ચર્ચાવિચારણાની બંને દેશોની ઇચ્છા વ્યક્ત કરવામાં આવી. આ બેઠકનાં તમામ મુખ્ય વિષયો પર પારસ્પરિક સહયોગ અને વિચારપ્રવાહને આગળ વધારવામાં આવ્યો. સોચી શિખર સંમેલને બહુધ્રુવીય વિશ્વ વ્યવસ્થાનાં નિર્માણમાં ભારત અને રશિયા વચ્ચે સંવાદ અને સહયોગની ભૂમિકા વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ આ પ્રકારની અનૌપચારિક બેઠકો જાળવી રાખવા અને નિયમિત સ્વરૂપે તમામ સ્તરે વ્યૂહાત્મક સંચાર જાળવી રાખવા સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ ભારત અને રશિયા વચ્ચે વિશેષ અને સન્માનિત વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી પ્રત્યે પોતાના સંકલ્પનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. બંને પક્ષોએ જાહેરાત કરી કે વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતા માટે આ સંબંધ એક મહત્ત્વપૂર્ણ માપદંડ છે. બંને પક્ષોએ વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવી રાખવા સહિયારી જવાબદારીઓની સાથે મુખ્ય શક્તિઓ સ્વરૂપે એકબીજાની ભૂમિકાઓની પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ સંમતિ વ્યક્ત કરી કે તેમનાં સંબંધ પરિપક્વ અને વિશ્વાસયુક્ત છે. સંબંધોમાં તમામ ક્ષેત્રોને આવરી લેવામાં આવ્યાં છે તથા આ ઊંડો વિશ્વાસ, પારસ્પરિક સન્માન અને એકબીજાની સ્થિતિની સમજદારીનું ઉદાહરણ છે. બંને પક્ષોએ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે બહુસાંસ્કૃતિક, બહુભાષીય અને બહુધર્મી સમાજ ધરાવતા ભારત અને રશિયાએ વર્તમાન પડકારોનું સમાધાન કરવા માટે સભ્યતામૂલક વિવેકનો સમન્વય કર્યો છે. બંને દેશો વચ્ચે અગાઉ કરતાં વધારે સંપર્ક સ્થાપિત થયો છે અને તેઓ વિશાળ વિશ્વનું નિર્માણ કરવામાં યોગદાન આપી રહ્યાં છે. બંને દેશોએ વૈશ્વિક તણાવ ઘટાડવા અને સહિષ્ણુતા, સહયોગ, પારદર્શકતાનાં આદર્શોને પ્રોત્સાહન આપવા તથા આંતર-રાજ્ય સંબંધોમાં નિખાલસપણે કામ કરવા તમામ દેશોને અપીલ કરી. બંને પક્ષોએ ભાર મૂક્યો કે વિશ્વનાં મોટાં ભાગોમાં મુખ્ય પડકારો ઝડપી અને પર્યાવરણને અનુકૂળ સતત આર્થિક વિકાસ, ગરીબી નાબૂદી, પારસ્પરિક અને દેશો વચ્ચે અસમાનતા ઓછી કરવા અને મૂળભૂત સ્વાસ્થ્ય સેવા પ્રદાન કરવાનાં છે. ભારત અને રશિયાએ આ લક્ષ્યાંકો પૂર્ણ કરવા એકબીજાની સાથે સહયોગનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો. બંને પક્ષોએ તમામ ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો વચ્ચે સંપર્કોમાં આવેલી ગતિ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. મંત્રીસ્તરીય 50થી વધારે સફરથી સંબંધોને નવી ઊર્જા મળી છે. 2017-18નાં ગાળા માટે વિદેશ કાર્યાલયની સલાહ પર પ્રોટોકોલને સફળતાપૂર્વક લાગુ કર્યા પછી બંને પક્ષોએ એને વધુ પાંચ વર્ષ (2019-2023) માટે આગળ વધારવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી તથા આ સંબંધમાં પ્રોટોકોલ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. રશિયાએ ઇકાટેરિનબર્ગ અને આસ્ત્રાખાનમાં ભારતનાં માનદ્ મહાવાણિજ્યિક દૂતની નિમણૂકને આવકાર આપ્યો. તેનાથી બંને દેશોની જનતા અને ક્ષેત્રો વચ્ચે વધારે ઘનિષ્ઠ સ્વરૂપે સંવાદને સહાયતા મળશે. બંને પક્ષોએ આંતરિક સુરક્ષા, ગેરકાયદેસર નશીલા દ્રવ્યોની દાણચોરી અને કટોકટીનાં વ્યવસ્થાપન પર સહયોગ માટે સંબંધિત અધિકારીઓ વચ્ચે નવેમ્બર, 2017માં થયેલી સમજૂતીનું સ્વાગત કર્યું. આ સમજૂતીમાં વર્ષ 2018થી વર્ષ 2020નાં ગાળા માટે પ્રજાસત્તાક ભારતનાં ગૃહ મંત્રાલયનાં નશીલા દ્રવ્યોનાં નિયંત્રણ બ્યૂરો અને રશિયન સંઘનાં આંતરિક મંત્રાલય વચ્ચે સંયુક્ત કાર્યયોજના સામેલ છે. ભારતીય પક્ષે કટોકટીનાં વ્યવસ્થાપનનાં ક્ષેત્રમાં રશિયન પક્ષની ટેકનિકલ કુશળતાનો સ્વીકાર કર્યો અને તાલીમદાતાઓને તાલીમ તથા કટોકટી પછીની કામગીરી માટે માળખાગત વિકાસ સહિત સહયોગની સંભાવના શોધવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ ભારત અને રશિયા વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધોની 70મી વર્ષગાંઠનાં સમારંભની સફળતા પર જણાવ્યું કે, બંને દેશનાં લોકોમાં સમારંભને લઈને ઉત્સાહ જોવા મળ્યો અને એનાથી બંને દેશોની જનતા વચ્ચે સંબંધ વધારે ગાઢ થયા. બંને પક્ષોએ વર્ષ 2017માં હસ્તાક્ષર થયેલા 2017-2019 માટે સાંસ્કૃતિક આદાન-પ્રદાન કાર્યક્રમનાં અમલીકરણ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. બંને દેશોએ ભારતમાં વાર્ષિક રશિયન સમારંભ અને રશિયામાં ભારત સમારંભનું સ્વાગત કર્યું તથા યુવા આદાન-પ્રદાન કાર્યક્રમ, લેખક આદાન-પ્રદાન કાર્યક્રમ અને રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સમારંભનું પારસ્પરિક સમર્થન કરવાની પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ ગયા બે વર્ષમાં પર્યટનનાં ક્ષેત્રમાં પારસ્પરિક વિકાસનું સ્વાગત કર્યું અને એને સાર્થક દિશામાં મદદ આપવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. ભારતે વર્ષ 2018માં રશિયામાં આયોજિત ફિફા વિશ્વકપનાં સફળ આયોજન બદલ રશિયાની પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ અનેક દાયકાઓમાં ભારત અને રશિયાનાં સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવા રશિયન વિજ્ઞાન અકાદમીની પ્રાચીન અધ્યયન સંસ્થાનાં યોગદાનનો સ્વીકાર કર્યો. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ સંસ્થાનાં 200માં સ્થાપના સમારંભની સફળતામાં ભારતનાં યોગદાન પર ભાર મૂક્યો. અર્થતંત્ર બંને પક્ષોએ વેપાર, અર્થવ્યવસ્થા, વિજ્ઞાન ટેકનોલોજી તથા સાંસ્કૃતિક સહયોગ પર 14 સપ્ટેમ્બર, 2018નાં રોજ રશિયન સંઘનાં ઉપપ્રધાનમંત્રી યુરી આઈ બોરિસોવ તથા પ્રજાતાંત્રિક ભારતનાં વિદેશ મંત્રી સુષ્મા સ્વરાજની સહ-અધ્યક્ષતામાં મોસ્કોમાં આયોજિત ભારત-રશિયા આંતર સરકારી પંચની 23મી બેઠકનાં પરિણામોનું સ્વાગત કર્યું. બંને પક્ષોએ વર્ષ 2025 સુધી દ્વિપક્ષીય રોકાણ વધારીને 30 અબજ ડોલર કરવાનાં લક્ષ્યાંકની સમીક્ષા કરી અને સંતોષ વ્યક્ત કર્યો કે, બંને દેશ આ લક્ષ્યાંકને પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં છે. બંને પક્ષોએ જણાવ્યું કે, વર્ષ 2017માં દ્વિપક્ષીય વેપાર 20 ટકાથી વધારે વધશે. બંને પક્ષોએ એને વધારવા અને વિવિધતા પ્રદાન કરવાની દિશામાં કામ કરવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ રાષ્ટ્રીય મુદ્રાઓમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા સમર્થન વ્યક્ત કર્યું. બંને પક્ષોએ જણાવ્યું કે, ભારતનાં નીતિ પંચ અને રશિયન સંઘનાં આર્થિક વિકાસ મંત્રાલય વચ્ચે વ્યૂહાત્મક આર્થિક સંવાદની પ્રથમ બેઠક રશિયામાં વર્ષ 2018નાં અંતમાં યોજાશે. બંને પક્ષોએ વધુ એક યુરેશિયન આર્થિક સંઘ અને એનાં સભ્ય દેશો તથા બીજી તરફ ભારત વચ્ચે ચર્ચાવિચારણા શરૂ કરવાનું સ્વાગત કર્યું અને વાર્તાપ્રક્રિયા ઝડપથી આગળ વધારવા સમર્થન આપ્યું. બંને પક્ષોએ વેપાર અને આર્થિક સંબંધો તથા રોકાણ માટે સહયોગનાં વિકાસ માટે સંયુક્ત કાર્ય વ્યૂહરચના બનાવવાનાં સંબંધમાં સંયુક્ત અભ્યાસની સ્થાપનાની પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ સંમતિ વ્યક્ત કરી કે એને આગળ વધારવામાં આવશે. બંને પક્ષોએ આ સંદર્ભમાં ભારતીય વિદેશ વેપાર સંસ્થા અને અખિલ રશિયન વિદેશ વેપાર એકેડેમીની નિમણૂક કરી છે. બંને પક્ષોએ ભારતમાં રશિયાના રોકાણકારોની સુવિધા માટે‘ઇન્વેસ્ટ ઇન્ડિયા’ દ્વારા થનારા કામો અને રશિયામાં ભારતીય કંપનીઓનાં સંચાલનની સુવિધા પ્રદાન કરવા માટે રશિયન સંઘનાં આર્થિક વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા શરૂ થનારી ‘સિંગલ વિન્ડો સર્વિસ’ની પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ નવી દિલ્હીમાં 4-5 ઓક્ટોબર, 2018નાં રોજ આયોજિત 19મી વાર્ષિક શિખર બેઠકનાં પ્રસંગે ભારત-રશિયા વેપાર શિખર સંમેલનનાં આયોજનનું સ્વાગત કર્યું. તેમાં બંને પક્ષો તરફથી મોટી સંખ્યામાં વેપારી પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો, જે દ્વિપક્ષીય સહયોગનાં મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હતાં. આ મારફતે એ વાતનો મજબૂત સંકેત મળે છે કે બંને દેશોનાં વેપાર ક્ષેત્રોમાં આર્થિક, વેપારી અને રોકાણની ભાગીદારીને વધારવાનાં સંબંધમાં પ્રચૂર ક્ષમતા અને ઇચ્છા ઉપલબ્ધ છે. બંને પક્ષોએ ખનીજ, ધાતુકર્મ, ઊર્જા, તેલ અને ગેસ, રેલવે, ફાર્મા, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી, રસાયણ, માળખાગત સુવિધા, ઓટોમોબાઇલ, ઉડ્ડયન, અંતરિક્ષ, જહાજ નિર્માણ અને વિવિધ ઉપકરણોનાં નિર્માણનાં ક્ષેત્રમાં પ્રાથમિકતા આધારિત નિવેશન યોજનાઓનાં અમલીકરણની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી. બંને પક્ષોએ રશિયામાં એડવાન્સ ફાર્મા કંપની દ્વારા દવા મશીનરી લગાવવાનું સ્વાગત કર્યું. ભારતીય પક્ષે રશિયા પાસેથી ખનીજની આયાત વધારવાની ઇચ્છા જાહેર કરી. બંને પક્ષોએ એલ્યુમિનિયમનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવાનું મહત્ત્વ સૂચવ્યું. બંને પક્ષોએ ભારતીય રાષ્ટ્રીય લઘુ ઉદ્યોગ નિગમ અને રશિયાનાં લઘુ અને મધ્યમ વેપાર નિગમ વચ્ચે સમજૂતી કરાર પર કરાયેલા હસ્તાક્ષરનું સ્વાગત કર્યું. બંને પક્ષોએ આ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે, બંને દેશો માટે માળખાગત વિકાસ મહત્ત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા છે, જેમાં સહયોગની અપાર ક્ષમતાઓ છે. ભારતીય પક્ષે ભારતમાં ઔદ્યોગિક કોરિડોરનાં વિકાસ માટે રશિયન કંપનીઓને આમંત્રણ આપ્યું, જેમાં માર્ગ અને રેલવે માળખું, સ્માર્ટ સિટી, વેગન નિર્માણ અને સંયુક્ત પરિવહન લોજિસ્ટિક્સ કંપનીની રચના સામેલ છે. રશિયન પક્ષે ઉપર ઉલ્લેખિત ઔદ્યોગિક કોરિડોરની રૂપરેખાને સામેલ કરીને ભારતમાં સંયુક્ત પરિયોજનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ઉપગ્રહ આધારિત ટેકનોલોજીઓની મદદથી કરવેરાનાં સંકલનમાં કુશળ સેવાઓ પ્રદાન કરવાની રજૂઆત કરી. રશિયન પક્ષે એ વાતમાં રસ પ્રકટ કર્યો કે જ્યારે ભારતનું રેલવે મંત્રાલય ટ્રેનની સ્પીડ વધારવાની યોજનાઓ પર નિર્ણય કરશે, ત્યારે રશિયા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મક બિડ પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા ઇચ્છશે. બંને પક્ષોએ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહન કોરિડોરનાં અમલ માટે પરિવહન શિક્ષણ, કર્મચારી તાલીમ અને વૈજ્ઞાનિક સમર્થનનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગનાં મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો. આ ઉદ્દેશ માટે બંને પક્ષોએ રાષ્ટ્રીય રેલવે અને પરિવહન સંસ્થા (વડોદરા) અને રશિયન પરિવહન યુનિવર્સિટી (એમઆઈઆઈટી) વચ્ચે સહયોગ સ્થાપિત રાખવા પર ભાર મૂક્યો હતો. બંને પક્ષોએ પારસ્પરિક સંપર્ક વધારવાનાં મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો. તેમણે દ્વિપક્ષીય અને અન્ય ભાગીદાર દેશોની સાથે શક્ય એટલી ઝડપથી ચર્ચાઓ કરવા નાણાકીય સુવિધા, માર્ગ અને રેલવે માળખાનો વિકાસ તથા સીમા વેરા સંબંધિત વિલંબિત મુદ્દાઓ નક્કી કરવાનાં પ્રયાસોમાં ઝડપ લાવીને આંતરરાષ્ટ્રીય ઉત્તર-દક્ષિણ પરિવહન કોરિડોર (આઈએનએસટીસી)નાં વિકાસની અપીલ કરી. બંને પક્ષોએ વાયા ઈરાન રશિયા જતાં ભારતીય માલ પરિવહનનાં મુદ્દા પર મોસ્કોમાં આયોજિત થનાર‘પરિવહન સપ્તાહ – 2018’નાં ઉપલક્ષમાં ભારત, રશિયન સંઘ અને ઈરાન વચ્ચે પ્રસ્તાવિત ત્રિપક્ષીય બેઠકનું સ્વાગત કર્યું. ભારતીય પક્ષે ટીઆઈઆર કારનેટ અંતર્ગત આંતરરાષ્ટ્રીય માલ પરિવહન સીમા વેરા સંમેલનમાં પોતાનાં નેતૃત્વ વિશે રશિયન પક્ષને જાણકારી આપી. બંને પક્ષોએ પ્રાથમિકતાનાં આધારે આઈએનએસટીસી મંત્રીસ્તરીય અને સમન્વય બેઠક બોલાવવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બંને પક્ષોએ એ વાત પર સંમતિ વ્યક્ત કરી કે કોઈ પણ ઉત્પાદનનાં આયાત/નિકાસનો સમય જરૂરી નિરીક્ષણ/નિયમોનાં પાલનનાં વિષયમાં તમામ પ્રયાસોને સંયુક્ત કરવામાં આવશે, જેથી આ પ્રકારનાં નિરીક્ષણમાં થનાર વિલંબને ઓછો કરી શકાશે. બંને પક્ષોએ પોતાનાં વેપાર પ્રદર્શનો અને મેળાઓ, સંસ્થાઓ/નિકાસ સંવર્ધિત પરિષદો તથા નિકાસ સંબંધિત અન્ય સંસ્થાઓની યાદીને વહેંચવાની સંમતિ વ્યક્ત કરી, જ્યાંથી બંને પક્ષોનાં આયાતકારો/નિકાસકારોની વિગત કોઈ પણને મળી શકે, જેથી તેમની સાથે વાતચીત શક્ય હોય. બંને પક્ષોએ ગ્રીન કોરિડોર યોજનાને ઝડપથી શરૂ કરવાનું સમર્થન કર્યું. એનો ઉદ્દેશ ભારત અને રશિયા વચ્ચે માલ પરિવહનનાં સંબંધમાં સીમા વેરાની કામગીરીને સરળ બનાવવાનો છે. બંને પક્ષોએ એને પારસ્પરિક વેપાર વધારવાની દિશામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું. યોજના શરૂ થયા પછી બંને દેશોનાં સીમા વેરાનું વહીવટીતંત્ર એને આગળ વધારવા માટે કટિબદ્ધ થઈ જશે. બંને પક્ષોએ ભારતનાં રાજ્યો અને રશિયાનાં ક્ષેત્રો વચ્ચે સહયોગને મજબૂત કરવા અને તેને સંસ્થાગત સ્વરૂપ આપવાનાં પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી. ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો તથા રશિયન સંઘનાં ક્ષેત્રો વચ્ચે સહયોગની ગતિને વધારવા માટે બંને પક્ષોએ સૂચન કર્યું કે બંને દેશોનાં વેપાર, ઉદ્યોગો અને સરકારી નિગમો વચ્ચે સીધા સંપર્કમાં ઝડપ લાવી શકાય. બંને પક્ષોએ અસમ અને સખાલિન, હરિયાણા અને બાશકોર્તોસ્તાન, ગોવા અને કાલિનિનગ્રાદ, ઓડિશા અને ઇર્કતુસ્ક, વિશાખાપટનમ તેમજ વ્લાદિવોસ્તોક વચ્ચે સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરવાનાં પ્રયાસોનું સ્વાગત કર્યું. બંને દેશોએ સેન્ટ પીટર્સબર્ગ આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક મંચ, પૂર્વ આર્થિક મંચ અને ભાગીદારી/રોકાણ માટે શિખર સંમેલનો જેવી મુખ્ય કામગીરીઓમાં પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિમંડળોની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી તથા ભારત-રશિયા આંતરક્ષેત્રીય મંચનાં આયોજનની ઇચ્છાનું સ્વાગત કર્યું. બંને દેશોએ કુદરતી સંસાધનોને સસ્તાં અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઉપભોગને સુનિશ્ચિત કરી ઉચિત ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને બંને દેશોનાં આર્થિક સ્ત્રોતોનાં ઉત્પાદક, કુશળ અને આર્થિક ઉપયોગ સંબંધિત સંયુક્ત યોજનાઓની સંભાવના શોધવાનાં સંબંધમાં મળીને કામ કરીને સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ કૃષિ ક્ષેત્રને સહયોગનાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર સ્વરૂપે સ્વીકાર કર્યો અને કૃષિ ઉત્પાદનોમાં વેપાર અવરોધો દૂર કરવા, વધારે ઉત્પાદન અને વેપાર વધારવાની કટિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ હીરા ક્ષેત્રમાં પ્રાપ્ત સહયોગ સ્તરની પ્રશંસા કરી, જેમાં ભારતીય કંપનીઓને પીજેએસસી અલરોસા દ્વારા કાચા હીરાનાં પુરવઠા સંબંધિત નવી લાંબા ગાળાની સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર, મુંબઈમાં અલરોસા પ્રતિનિધિ કાર્યાલય ખોલવું તથા ભારતસહિત દેશી હીરાનાં માર્કેટિંગ કાર્યક્રમનાં વિકાસનાં સંબંધમાં આંતરરાષ્ટ્રીય હીરા ઉત્પાદક સંઘનાં ભારતીય રત્ન અને આભૂષણ નિકાસ પ્રોત્સાહક પરિષદ અને અલરોસા દ્વારા સંયુક્તપણે નાણાકીય પ્રોત્સાહન સામેલ છે. બંને પક્ષોએ રશિયાનાં દૂર પૂર્વમાં હીરા નિર્માણનાં ક્ષેત્રમાં ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા તાજેતરમાં થયેલા રોકાણની ચકાસણી કરી હતી. બંને પક્ષોએ સંયુક્ત રોકાણ, ઉત્પાદન, પ્રોસેસિંગ અને કુશળ શ્રમ મારફતે કિંમતી ધાતુઓ, ખનીજો, કુદરતી સ્રોતો, લાકડીસહિત વન ઉત્પાદનોમાં સંયુક્ત સહયોગની તકો શોધવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. રશિયન પક્ષે દૂર પૂર્વમાં રોકાણ કરવા માટે ભારતીય પક્ષને આમંત્રણ આપ્યું. ભારતીય પક્ષે મુંબઈમાં દૂર પૂર્વ એજન્સીનું કાર્યાલય ખોલવાનાં નિર્ણયનું સ્વાગત કર્યું. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ તથા નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી શ્રી સુરેશ પ્રભુનાં નેતૃત્વમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળે સપ્ટેમ્બર, 2018માં પૂર્વ આર્થિક મંચમાં ભાગ લીધો હતો. દૂર પૂર્વમાં ભારતીય રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રોડ શોનું આયોજન કરવા માટે એક ઉચ્ચસ્તરીય રશિયન પ્રતિનિધિમંડળ ભારત આવશે. ટેકનોલોજી અને સ્ત્રોતોનાં સંબંધમાં બંને દેશો વચ્ચે સામંજસ્ય સ્થાપિત કરવામાં આવશે, ત્યારે એનાં સંબંધમાં રેલવે, ઊર્જા અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ત્રીજા દેશોમાં સંયુક્ત પરિયોજનાઓને સક્રિય પ્રોત્સાહન આપવા માટે બંને પક્ષોએ સંમતિ વ્યક્ત કરી. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી બંને પક્ષોએ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવાની જરૂરિયાતો પર ભાર મૂક્યો અને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પર 10માં ભારત-રશિયા કાર્યસમૂહનાં સફળ આયોજનનું સ્વાગત કર્યું. એને ફેબ્રુઆરી, 2018માં ભારતનાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ તથા રશિયન સંઘનાં વિજ્ઞાન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ મંત્રાલયે સંયુક્ત સ્વરૂપે સંચાલન કર્યું. બંને પક્ષોએ ભારતનાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ તથા રશિયાના મૂળભૂત સંશોધન ફાઉન્ડેશન વચ્ચે સફળ સહયોગની સમીક્ષા કરી. એણે જૂન, 2017માં આધારભૂત અને ઉપયોગી વિજ્ઞાનનાં ક્ષેત્રમાં સંયુક્ત સંશોધનની પોતાની 10મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરી. બંને પક્ષોએ ભારતનાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ તથા રશિયન વિજ્ઞાન ફાઉન્ડેશન વચ્ચે સહયોગ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. બંને પક્ષોએ પારસ્પરિક પ્રાથમિકતા ધરાવતાં વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનાં ક્ષેત્રોમાં વિવિધ પ્રયોગશાળાઓ, એકેડેમિક વિશ્વ, યુનિવર્સિટીઓ, સંસ્થાઓ અને સંગઠનો વચ્ચે આગળ જતાં સહયોગ માટેનાં વિષયમાં રોડમેપ તૈયાર કરવાનાં વિચારથી ભારત સરકાર અને રશિયન સંઘની સરકાર વચ્ચે વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતાનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગ માટે સંપૂર્ણ લાંબા ગાળાનો કાર્યક્રમ બીજી વાર સ્થાપિત કરવા સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ સૂચના અને સંચાર ટેકનોલોજીનાં ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને, ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમની ડિઝાઇન અને નિર્માણ, સોફ્ટવેર વિકાસ, સુપર કમ્પ્યુટર, ઈ-ગર્વમેન્ટ, જનસેવા પુરવઠો, નેટવર્ક, સુરક્ષા, સૂચના અને સંચાર ટેકનોલોજીઓનાં ઉપયોગમાં સુરક્ષા, ફિન-ટેક, ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ, માપદંડનું નિર્ધારણ, રેડિયો નિયંત્રણ અને રેડિયો ફ્રીક્વન્સી સ્પેક્ટ્રમનાં નિયમનમાં પોતાનો સહયોગ વધારવા સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ બ્રિક્સ અને આઇટીયુ સહિત વિવિધ મંચો પર પારસ્પરિક સમર્થન અને સમન્વય જાળવી રાખવાની કટિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ માર્ચ, 2018માં નવી દિલ્હીમાં વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી શ્રી સુરેશ પ્રભુ અને રશિયન સંઘનાં આર્થિક વિકાસ મંત્રી શ્રી મેક્સિમ ઓરેશ્કિન દ્વારા‘ભારત-રશિયા આર્થિક સહયોગઃ ભાવિ દિશા’ નામનાં સંયુક્ત ઘોષણાપત્ર પર હસ્તાક્ષર કરવાનું સ્વાગત કર્યું. બંને પક્ષોએ ભારતીય ઉદ્યોગ સંઘ અને સ્કોલકોવો ફાઉન્ડેશન દ્વારા ડિસેમ્બર, 2018માં પહેલી વાર ભારત-રશિયા સ્ટાર્ટઅપ શિખર બેઠકનાં આયોજનનાં નિર્ણયની અતિ પ્રશંસા કરી. બંને પક્ષોએ ઓનલાઇન પોર્ટલ લોંચ કરવાના વિચારનું સ્વાગત કર્યું, જેથી બંને દેશોનાં સ્ટાર્ટ-અપ, રોકાણકારો, ઇન્ક્યુબેટર્સ અને મહત્ત્વાકાંક્ષી ઉદ્યોગસાહસિકોને મદદ મળશે તથા એનાથી સ્ટાર્ટ-અપને દુનિયાભરમાં ફેલાવવાની દ્રષ્ટિએ જરૂરી સંસાધન ઉપલબ્ધ થશે. બંને પક્ષોએ બાહ્ય અંતરિક્ષમાં લાંબા સમયથી કાયમી અને એકબીજા માટે લાભદાયક ભારત-રશિયા સહયોગનાં મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો તથા ક્રમશઃ ભારત અને રશિયન સંઘમાં સ્થાપિત ભારતીય પ્રાદેશિક નૌવહન ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા નૈવ-આઇસી અને રશિયાની નૌવહન ઉપગ્રહ વ્યવસ્થા ગ્લોનએસનું ડેટા સાથે સંબંધિત જમીન પરનાં સ્ટેશનોની કામગીરીઓનું સ્વાગત કર્યું. બંને પક્ષોએ શાંતિપૂર્ણ ઉદ્દેશ માટે બાહ્ય અંતરિક્ષનાં ઉપયોગનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવા પર સંમતિ વ્યક્ત કરી. એમાં માનવીય અંતરિક્ષ કાર્યક્રમ અને વિજ્ઞાન પરિયોજનાઓ સામેલ છે. આ ઉપરાંત બંને પક્ષોએ બ્રિક્સ દૂરસંવેદી ઉપગ્રહ માટે સહયોગનાં વિકાસને જાળવી રાખવા પર પણ સંમતિ વ્યક્ત કરી. બંને પક્ષોએ આર્કટિક અને અન્ય ક્ષેત્રો સહિત સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ક્ષેત્રમાં પારસ્પરિક સ્વરૂપે લાભદાયક સહયોગનાં વિકાસ પ્રત્યે રસ વ્યક્ત કર્યો. બંને પક્ષોએ એન્ટાર્કટિકમાં ભારત અને રશિયાનાં વિજ્ઞાનીઓ વચ્ચે લાંબા સમયથી થઈ રહેલા સહયોગ પ્રત્યે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો. બંને પક્ષોએ યુનિવર્સિટીઓનાં ભારત-રશિયા નેટવર્કની કામગીરીઓને કારણે સંભવિત બંને પક્ષોની ઉચ્ચ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વચ્ચે સંપર્ક વધારવાની સમીક્ષા કરી, જેની વર્ષ 2015માં સ્થાપના થયા પછી ત્રણ બેઠક થઈ ગઈ છે અને જેની કુલ સંખ્યા 42 સુધી પહોંચી ગઈ છે. બંને પક્ષોએ અધ્યાપકો અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે એકેડેમિક આદાન-પ્રદાન અને સંયુક્ત વિજ્ઞાન અને શૈક્ષણિક યોજનાઓ પ્રત્યે બહુ રસ પ્રકટ કર્યો. બંને પક્ષોએ કુદરતી ગેસસહિત રશિયાની ઊર્જા સંપત્તિ અને અક્ષય ઊર્જાનાં સ્ત્રોતોનાં ક્ષેત્રમાં સંભવિત સંયુક્ત યોજનાઓનાં અમલીકરણમાં ભારતનાં રસને જોઈને ભારત અને રશિયા વચ્ચે ઊર્જા સહયોગમાં વધારે વિસ્તરણનાં મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. બંને પક્ષોએ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં પારસ્પરિક લાભનાં સહયોગની સંભાવનાનો સ્વીકાર કર્યો અને પોતાની કંપનીઓને આ વાત માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું કે, બંને દેશોમાં લાંબા ગાળાનાં કરાર, સંયુક્ત સાહસો અને ઊર્જાનાં અધિગ્રહણ સહિત ત્રીજા દેશોમાં પણ સંભવિત સહયોગનાં ક્ષેત્રમાં સહયોગની પ્રચૂર સંભાવનાઓ પર વિચાર કર્યો. બંને પક્ષોએ રશિયાનાં વાનકોર્નેફ્ટ અને તાસ-યુર્યાખનેફ્ટગેજોડોબિચા (