મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓના પરિવર્તન અંગેની પરિષદમાં પ્રધાનમંત્રીનાં સંબોધનનો મૂળપાઠ (5 જાન્યુઆરી 2018)

સાથીઓ, 2018ના વર્ષનો આ પ્રારંભિક કાળ છે. હું તમને બધાને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છા પાઠવું છું. આ ભવનમાં પણ આ સત્તાવાર રીતે પ્રથમ કાર્યક્રમ છે. સાતમી ડિસેમ્બરે તેનું લોકાર્પણ થયું હતું. પરંતુ સત્તાવાર કાર્યક્રમ આજે પહેલો છે. પણ મને આનંદ એ વાતનો છે કે જે મહાપુરૂષના નામ સાથે આ ભવન સંકળાયેલું છે અને જેમના ચિંતન પર વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતન થાય તેવી અપેક્ષા છે. આ ભવનમાં જે કાર્યક્રમ થઈ રહ્યો છે તેનું મહત્વ વધી જાય છે કેમ કે બાબા સાહેબ જીવનભર સામાજિક ન્યાયની લડાઈ લડતા રહ્યાં હતા. આપણું બંધારણ પણ એ અપેક્ષાઓની પૂર્ણ કરવા માટે એક માળખું પ્રદાન કરે છે. હવે સમાજિક ન્યાય માત્ર એક સામાજિક વ્યવસ્થા સુધી જ સિમિત રહેતું નથી. કોઇ ખાસ વિસ્તારોનું પણ પાછળ રહી જવું એક અન્યાયનું કારણ હોય છે. કોઈ ગામડું પાછળ રહી જાય તો માત્ર એક ગામ એક જૂથ પાછળ રહે તેવું નથી. ત્યાં રહેનારા લોકો, તેમને મળતી સવલતો, તેમના અધિકારો, તેમની તકો, આ તમામ તે અન્યાયનો શિકાર બનતા હોય છે અને તેથી જ એ 115 જિલ્લા, તેમનો વિકાસ, એ બાબા સાહેબ આંબેડકરની સામાજિક ન્યાયની પ્રતિબદ્ધતાનો પણ એક ઘણો મોટો, એક સુવ્યવસ્થિત યોજનાનો ઉકેલ લાવવાના પ્રયાસનો મોટો હિસ્સો બનશે અને એ અર્થમાં આ ભવનમાં પ્રથમ કાર્યક્રમ અને આ વિષય પર કાર્યક્રમ મને લાગે છે કે આ એક શુભ સંકેત છે. તમે બે દિવસથી વિચાર-વિમર્શ કરી રહ્યા છો. અનુભવના આધારે હું કહી શકું છું કે આપણા દેશમાં એક વાર આપણે જો નક્કી કરી લઈએ તો કોઈ જ કાર્ય અસંભવ નથી. બેંકનું રાષ્ટ્રીયકરણ થવા છતાં 30 કરોડ લોકો તેનાથી વંચિત રહી જાય પરંતુ એક વાર આ દેશ નક્કી કરી લે કે ઠીક છે જેમ ચાલ્યું તેમ ચાલ્યું, જેમ ગયું તેમ ગયું, જેમ પસાર થઈ ગયું તેમ થઈ ગયું પણ હવે નહીં ચાલે, જનધન એકાઉન્ટ એક જન આંદોલન બની જાય અને દેશના અંતિમ છેડા સુધી બેઠેલો માનવી પોતાની જાતને અર્થ વ્યવસ્થાનો એક મુખ્ય ભાગ અનુભવવા લાગે, આ બાબત આ જ દેશે, આ જ દેશના સરકારી અધિકારીએ, આ જ બેંકના લોકોએ પુરવાર કરીને દેખાડ્યું છે અને સમયમર્યાદામાં રહીને કરી દેખાડ્યું છે. આપણે કહેતા હતા કે ટોઈલેટ હોવા જોઇએ, કાર્યક્રમ ચાલતા હતા, બજેટ બનતું હતું, રિપોર્ટિંગ પણ થતું હતું, વિકાસ પણ થતો હતો. જો તમે કહી દેતા હતા કે કાલે આટલું હતું આજે આટલું થયું, તો સંતોષ પણ થતો હતો કે પહેલા આપણે વર્ષમાં પાંચ ડગલા આગળ વધતા હતા અને હવે છ ડગલા આગળ વધીએ છીએ, સાત ડગલા આગળ વધીએ છીએ. કદાચ આપણા સંતોષ પ્રાપ્ત કરવાની રીતો પણ સેટ થઈ ગઈ હોત. આપણે સમાધાન શોધવાના માર્ગો પણ આસાનીથી શોધી શકીએ છીએ. અને સમસ્યા દર વખતે સામે આવીને ઉભી રહે છે. બાળકોનું શાળાઓમાં ડ્રોપઆઉટ શા માટે છે, તો ટોઇલેટ નથી, સેનેટરીની સમસ્યા શા માટે છે, ટોઇલેટ નથી. પરંતુ એક વાર નક્કી કરી લીધું કે, આ સમસ્યામાંથી બહાર નીકળવું છે, બધાને સ્વચ્છ કરવા છે, સામાન્ય રીતે એક વર્ષમાં સરેરાશ જટલું કામ થાય છે, તેના કરતાં અનેક ગણું કાર્ય આ ટીમે, આ વ્યવસ્થાએ, આ જ નિયમો હેઠળ રહીને કરી દેખાડ્યું અને ચાર લાખ કરતાં વધુ સ્કૂલમાં ટોઇલેટ બનાવવાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું અને નિયત સમયમાં જ દેખરેખ હેઠળ થયું. દરેક વ્યક્તિએ ફોટો પાડીને અપલોડ કર્યો અને કોઈ પણ વ્યક્તિ તેને જોઈ શકતો હતો. આ દેશે, આ દેશની સરકારી વ્યવસ્થાએ આ કરી દેખાડ્યું. 18 હજાર ગામડામાં એક હજાર દિવસમાં વિજળી પહોંચાડવી. જો સામાન્ય કક્ષાએ પૂછપરછ કરીએ છીએ તો અધિકારીઓ એવો જ જવાબ આપે છે કે સાહેબ આ કામ કરવું છે તો પાંચ-સાત વર્ષ તો લાગી જશે. પરંતુ પડકારના રૂપમાં તેમની સામે આવ્યું કે 1000 દિવસમાં 18 હજાર ગામમાં જવાનું છે, વિજળી પહોંચાડવાની છે, આ જ વ્યવસ્થા, યોગ્ય નિયમ, યોગ્ય ફાઇલ, આ જ પરંપરા, આ જ ટેકનિક, આ જ ઉપાયો, આ જ પ્રક્રિયા, આ જ ટીમે 18 હજાર ગામડામાં સમય મર્યાદામાં રહીને વિજળી પહોંચાડવાનું કાર્ય સફળતાપૂર્વક કરી દેખાડ્યું. સોઇલ ટેસ્ટિંગ (જમીન પરિક્ષણ) નવો વિષય હતો. ખેડૂત આ ચીજોથી પરિચિત ન હતો. તેના લાભ વિશે પણ તેને સીધે સીધી રીતે ખબર ન હતી કે તેનાથી શું લાભ થવાનો છે. પરંતુ એક વાર કહ્યું કે ભાઈ જમીન પરિક્ષણ કરવાનું છે, સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ બનાવવાનું છે, તેનું એક વિશ્લેષણ કરવાનું છે. આ જ વ્યવસ્થા, યોગ્ય ટીમ, આ જ લોકો, બસ મનમાં નક્કી કરી લીધું. મને અહેવાલ આપવામાં આવી રહ્યો છે કે જે લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે કદાચ તેની પહેલા જ પૂરો કરી લેવાશે. હું આ વસ્તુઓનું ઉદાહરણ એટલા માટે આપી રહ્યો છું કે આપણે અપાર ક્ષમતાના માલિક છીએ. આપણે અપાર સંભાવનાઓના યુગમાં આ વ્યવસ્થાઓનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા છીએ અને આપણે અપાર અવસરોના જન્મદાતા બનીને અપ્રતિમ સિદ્ધિઓના જન્મદાતા પણ શકીએ છીએ. આ બાબતું હું પોતે તમારા બધાની વચ્ચે રહીને અનુભવી રહ્યો છું, શીખી રહ્યો છું અને મારો વિશ્વાસ મજબૂત થતો જાય છે અને તેની વચ્ચે જ વાત આવી આપણે આ જામેલી વસ્તુઓની ચિંતા કરી લઈએ છીએ અને ક્યારેક ક્યારેક લાગે છે કે ચાલો થઈ જશે. હું નથી માનતો કે કોઈ સરકાર કોઈ સમયે સરળતાથી થતા કાર્યમાં ભારત આટલું પાછળ છે, આ વાંચીને, સાંભળીને એટલી પીડા થતી નથી? દરેકને થઈ હશે. દરેકે વિચાર્યું હશે કે ભાઈ આ ક્યાં સુધી ચાલશે? દુનિયાની નજરમાં આપણે ક્યાં સુધી પાછળ રહીશું? અને એક વાર જે પુરવાર છે કે આજે વૈશ્વિક ધોરણે આપણે ભારતની સ્થિતિ પણ એ રૂપમાં જ કરવી પડશે, કોઈ ઉપાય જ નથી, તેને બસ છે જ નહીં કરવી જ પડશે. ત્યારે જઈને વિશ્વનો જે માહોલ બને છે, ભારત પ્રત્યે જે આકર્ષણ પેદા થયું છે તે આકર્ષણ ભારતના લાભમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે, અવસરમાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. અને આ જ એક વિશ્વાસમાં આસાનીથી થતી કાર્યવાહીમાં શું ખામીઓ છે તેને ઓળખવાની છે. શું માર્ગ શોધી શકાય છે, નાનકડો વર્કશોપ કર્યો. વ્યવસ્થિત એક ડગલું, બે ડગલા, ત્રણ ડગલા. તમામ મુખ્યમંત્રીઓને બોલાવ્યા, તેઓને તૈયાર કર્યા. તમામ મુખ્ય અધિકારીઓને બોલાવ્યા, એમને તૈયાર કર્યા. વિભાગોમાં માર્ગો માટે રસ્તા શોધ્યા. ઘણું હોમવર્ક કર્યું અને પછી તેનો અમલ કર્યો અને તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે, દુનિયામાં કોઈ દેશને એક વર્ષમાં આટલો મોટી છલાંગ લગાવવાની તક મળી નહી હોય જે આપણને મળી, હિન્દુસ્તાનને મળી અને અમે 2014માં 142ની સંખ્યામાં પ્રવાસ શરૂ કર્યો હતો, 2017માં 100 સુધી પહોંચી ગયા. 42 ક્રમ આગળ વધવું, આ કોણે કર્યું? કોઈ અખબારના એડિટોરિયલથી નથી થયું, કોઈ ટીવી પર નેતાની તસવીર દેખાડવામાં આવી હતી તેનાથી નથી થયું, કોઈ નેતાએ બહુ સરસ ભાષણ કરી દીધું તેનાથી નથી થયું. આ થયું છે તમારા પ્રયાસોથી, તમારા પુરૂષાર્થથી, તમારી મહેનતથી, તમારી લગનથી થયું છે. તમે એટલે કે, મારા દેશની એક ટીમ અને તેને જ કારણે એક ભરોસો બેસે છે કે, જો આપણે સમસ્યાના મૂળને પકડીએ અને માર્ગ શોધીએ અને એક વાત સાચી છે કે ઉપરથી નીચે રાખેલી ચીજો જીવે તો છે, જીવિત તો રહે છે પરંતુ તેનામાં જીવ નથી હોતો અને જીવ નથી હોતો તો ના તો તેની કોઈ ઓળખ હોય છે કે ના તો તેના કોઈ પરિણામ પ્રાપ્ત થાય છે. આજે પ્રયાસ એ છે કે તમે એ લોકો છો, અહીં નિર્ણય લેનારા એ તમામ લોકો અહીંથી પસાર થયા છે, જ્યાં તમે છો ત્યાંથી પસાર થયા છે પરંતુ તેમાં વચ્ચે 15-20 વર્ષ, 25 વર્ષનું અંતર થઈ ગયું છે અને હવે તો દુનિયા ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. આજે પરિમાણો બદલાઈ ગયા છે, વિચાર બદલાઈ ગયા છે, વ્યવસ્થા બદલાઈ ગઈ છે. તમે તેને સારી રીતે જાણો છો કેમ કે, તમે એ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ ચૂક્યા છો, તરફડી રહ્યા છો કે શું કરું? જે સપનાઓ લઈને મંસૂરી ગયા હતા તે સપનોને શું હું પૂર્ણ કરી શકીશ? અને પછીથી કદાચ પાંચ-સાત વર્ષ બાદ આવી જવાબદારીઓ બદલાઈ જશે, કદાચ આમ કરવાની તાકાત પણ નહીં રહી હોય. આજે આ સૌથી મોટી તક એ છે કે તમે શું વિચારો છો? તમારો અનુભવ શું કહે છે? રોડમેપ બનાનવતી વખતે તમારો અનુભવ, તે પ્રાથમિક કેવી રીતે થાય? અને તમારૂ પ્રેઝન્ટેશન મેં જોયું તેમાં મને એ ચીજો દેખાઈ રહી છે. હું એવું ફિલ કરી રહ્યો છું કે હા, યાર આ બરાબર સમજે છે, બાકી બધું તો બરાબર છે, બજેટ છે, ફલાણું છે, ઢીકણું છે પરંતુ સમસ્યા અહીં છે. આ સમસ્યાનું સમાધાન કોઈ કરશે તો રસ્તો ખૂલી જશે. આજે હું જોઈ રહ્યો હતો કે, તમારા પ્રેઝન્ટેશનમાં વિચારોની સ્પષ્ટતા જેને કહીએ છીએ તે અનુભવી રહ્યો હતો. હું એ પણ અનુભવી રહ્યો હતો કે તમારા પ્રેઝન્ટેશનમાં આત્મવિશ્વાસ હતો. તમે જે દૃઢતાથી બોલી રહ્યા હતા તેમાં તમારો અપાર આત્મવિશ્વાસ નજર આવતો હતો. અને હું જે લોકો બોલી રહ્યા હતા તેને જ ફક્ત જોતો રહેતો હતો એવું નથી. હું સ્લાઇડ પણ જોઈ રહ્યો હતો અને સાથે ઉભેલો લોકોને પણ જોઈ રહ્યો હતો. દરેકની આંખમાં એક ચમકનો અનુભવ કરી રહ્યો હતો. ન્યૂ ઇન્ડિયા મને તેમાં નજર આવતું હતું. અને તેથી જ આ જે એક સામૂહિકતાનો ભાવ છે, એ તમામને મળીને આગળ ધપાવીશું તો પરિસ્થિતિ પ્રક્રિયાથી. હવે મનુષ્યનો સ્વભાવ છે, હુંસાર્વજનિક જીવનમાં કામ કરવા આવ્યો છું. મેં ઓર્ગેનાઇઝેશન, મારા જીવનનો મોટા ભાગનો સમય મેં તેમાં પસાર કર્યો છે. માનવીનો સ્વભાવ છે કે જે સરળ હોય તેને જ સૌથી પહેલા કરે છે. જ્યારે આપણે સ્કૂલમાં ભણતા હતા ત્યારે સાહેબ આપણને કહેતા હતા કે પરીક્ષામાં જ્યારે ત્રણ કલાકનું પેપર લખવાનું હોય છે ત્યારે જે સહેલા સવાલ હોય તે પહેલા લખવા, તેને પહેલા પૂરા કરી લો, અઘરા સવાલ પછીથી લખજો. અને તેથી જ આપણો વિકાસ એવી જ રીતે થયો છે સરળ હોય તેને પહેલા હાથમાં લો. અને સરળ જોતાં જોતાંમ આપણે પડકાર સુધી ક્યારેય પહોંચતા જ નથી. અને ત્યાં તો આપણે બીમાર પડી જઈએ છીએ. અને તેથી જ તો બધા લોકો સહેલી સહેલી, સરળ સરળ દુનિયામાં રહે છે. જરૂરી છે અને ક્યારેક કયારેક વિભાગને લાગે છે. અહીં જે મોટા મોટા અધિકારીઓ બેઠા હશે કે ભાઈ કૃષિમાં સમગ્ર ભારતમાં કાંઇક હાંસલ કરવાનું છે.