צ'רקסית

צֶ'רְקֶסִית (בצ'רקסית: Адыгэбзэ; באנגלית: Circassian) היא שפתם של הצ'רקסים והיא שייכת למשפחת השפות הקווקזיות הצפון-מערביות. ישנם שני ניבים עיקריים של צ'רקסית, אדיגית המכונה גם צ'רקסית מערבית המדוברת על ידי כ-500,000 אנשים בעולם, וקברדינית המכונה גם צ'רקסית מזרחית המדוברת על ידי כ-1,000,000 אנשים בעולם. לפעמים משתמשים במילה צ'רקסית כשם כולל לכל השפות הקווקזיות צפון-מערביות כולל אבזית ואבחזית. הצ'רקסים בישראל דוברים בניב אדיגית.

==ניבים==
*צ'רקסית מערבית (אדיגית)
**ניבים של חוף הים השחור
***נאתוחאית (באדיגית: Нэтхъуадж)
***שפסוגית (באדיגית: Шапсыгъабзэ)
****שפסוגית הגדולה (השפסוגים הצפוניים והשפוסוגים ליד חבל קובאן)
*****שפסוגית של כפר כמא
****שפסוג-צ'מגוי (השפסוגים שהיו ליד ארץ הצ'מגויים)
****שפסוגית הקטנה (השפסוגים הדרומיים והשפסוגים שהיו ליד חופי ים השחור)
**ניבים של חבל קובאן
***בז'אדוגית (מדוברת בפי הצ'רקסים באדיגיה) (באדיגית: Бжъэдыгъубзэ)
***צ'מגוית (גם מדוברת בפי הצ'רקסים באדיגיה, אדיגית ספרותית) (באדיגית: КӀэмыгуябзэ)
***אבזאחית (מדוברת בפי הצ'רקסים בריחאניה בישראל, סוריה וירדן) (באדיגית: Aбдзэхабзэ)
*צ'רקסית מזרחית
**קברדינית
***מערב קברדאי
****קובאן
*** מרכז קברדאי
****בקסאן (קברדינית ספרותית)
****מאלקה
*** מזרח קברדאי
****טרק
****מוזדוק
*** צפון קברדאי
****מולקה
**בסלאנית (באדיגית: Бэслъыныйбзэ)

==אלפבית==

* אדיגית (מכונה גם צ'רקסית מערבית) — הניב של השבטים הצ'רקסים המערבים: שפסוגים, בז'דוגים, אבחאזים, צ'מגויים. האדיגית הספרותית מבוססת על ניב הצ'מגים.

אלפבית אדיגית

{| class="wikitable IPA"
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | А а [aː] 
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б [b]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | В в [v]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г [ɡ/ɣ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гу гу [ɡʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ [ʁ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъу гъу [ʁʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д [d]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж [d͡ʒ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз [d͡z]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дзу дзу [d͡zʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е [ja/aj/e]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё [jo]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж [ʒ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Жъ жъ [ʐ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Жъу жъу [ʒʷ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Жь жь [ʑ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | З з [z]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | И и [jə/i]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й [j]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | К к [k]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ку ку [kʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ [q]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Къу къу [qʷ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кӏ кӏ [t͡ʃʼ/kʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кӏу кӏу [kʷʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л [l/ɮ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Лъ лъ [ɬ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Лӏ лӏ [ɬʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | М м [m]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н [n]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | О о [o/wa]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | П п [p]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Пӏ пӏ [pʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Пӏу пӏу [pʷʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р [r]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | С с [s]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т [t]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Тӏ тӏ [tʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Тӏу тӏу [tʷʼ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | У у [w/u]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф [f]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х [x]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ху ху [xʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ [χ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъу хъу [χʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь [ħ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц [t͡s]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Цу цу [t͡sʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Цӏ цӏ [t͡sʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч [t͡ʃ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI [t͡ʃʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Чъ чъ [t͡ʂ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш [ʃ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Шъ шъ [ʂ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Шъу шъу [ʃʷ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Шӏ Шӏ [ʃʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Шӏу шӏу [ʃʷʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ [ɕ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ [ˠ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы [ə]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь [ʲ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э [a]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю [ju]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я [jaː]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ӏ [ʔ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ӏу [ʔʷ]
|}

* קברדינית (מכונה גם צ'רקסית מזרחית) — הניב של השבטים הצ'רקסים המזרחיים: קברדינים, בסלאנים. הקברדינית הספרותית מבוססת על ניב הקברדינים.

אלפבית קברדינית

{| class="wikitable IPA"
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | А а [äː] 
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э [ä]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б [b]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | В в [v]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г [ɣ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гу гу [ɡʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ [ʁ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъу гъу [ʁʷ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д [d]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж [d͡ʒ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз [d͡z]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е [ja/aj/e]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё [jo]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж [ʒ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Жь жь [ʑ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | З з [z]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | И и [jə/i]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й [j]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | К к [k]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ку ку [kʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ [q]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Къу къу [qʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кхъ кхъ [q͡χ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кхъу кхъу [q͡χʷ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кӏ кӏ [t͡ʃʼ/kʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кӏу кӏу [kʷʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л [l/ɮ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Лъ лъ [ɬ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Лӏ лӏ [ɬʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | М м [m]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н [n]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | О о [o/wa]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | П п [p]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Пӏ пӏ [pʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р [r]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | С с [s]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т [t]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Тӏ тӏ [tʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | У у [w/u]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф [f]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Фӏ фӏ [fʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х [x]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ху ху [xʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ [χ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъу хъу [χʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь [ħ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц [t͡s]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Цӏ цӏ [t͡sʼ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч [t͡ʃ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Чӏ чӏ [t͡ʃʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш [ʃ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ [ɕ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Щӏ Щӏ [ɕʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ъ ъ [ˠ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ы ы [ə]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ь ь [ʲ]
|-
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю [ju]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я [jaː]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ӏ [ʔ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ӏу [ʔʷ]
|}

אותיות של ניבים שונים

{| class="wikitable IPA"
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь [ɡʲ] 
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Джь джь [ɡʲ] 
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь [kʲ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Сӏ сӏ [sʼ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | Чу чу [t͡ʃʷ]
| style="width:5em; text-align:center; padding: 3px;" | ӏь [h]
|}

== שינויים בהגייה ==

*מזרחי a ↔ э מערבי: адыгабзэ ↔ aдыгэбзэ (צ'רקסית); бае ↔ бей (עשיר); аслъан ↔ аслъэн (אריה); къэплъан ↔ къаплъэн (נמר); дунай ↔ дуней (עולם); тхьакӀумэ ↔ тхьэкӀумэ (אוזניים); хьарыф ↔ хьэрф (אות); тхьаркъо ↔ тхьэрыкъуэ (יונה); Ӏае ↔ Ӏей (מגעיל); хьамлыу ↔ хьэмбылу (תולעת); хьау ↔ хьэуэ (לא)
*מזרחי ы ↔ э מערבי: ны ↔ анэ (אמא)
*מזרחי э ↔ ы מערבי: хъэдэн ↔ хъыдан (לילך)
*מזרחי а ↔ ы מערבי: Ӏахьыл ↔ Ӏыхьлы (בד)
*מזרחי и ↔ ы מערבי: мэлэӀич ↔ мэлэӀыч (מאלך)
*מזרחי ы ↔ и מערבי: сабый ↔ сабий (ילד)
*מזרחי ы ↔ е מערבי: жъэжъый ↔ жьэжьей (כליות); дэжъый ↔ дэжьей (אִלסָר)
*מזרחי ц ↔ дз מערבי: цэ ↔ дзэ (שן); цыгъо ↔ дзыгъуэ (עכבר); пцэжъый ↔ бдзэжьей (דג)
*מזרחי цу ↔ в מערבי: цу ↔ вы (שור); цуакъэ ↔ вакъэ (נעל); цунды ↔ вынд (עורב)
*מזרחי ч ↔ ж מערבי: чэмы ↔ жэм (פרה); чъыгы ↔ жыг (עץ); чэщы ↔ жэщ (לילה); чылэ ↔ жылэ (כפר, יישוב)
*מזרחי ч ↔ дж מערבי: чэтыу ↔ джэду (חתול); чэты ↔ джэд (תרנגולת); апч ↔ абдж (זכוכית)
*מזרחי ч ↔ щ מערבי: пачъыхь ↔ пащтыхь (מלך); гъучӏы ↔ гъущӏ (ברזל); упчӏэ ↔ упщӏэ (שאלה); чыӏу ↔ щӏыӏу (תחתית); чъыӏэ ↔ щӏыӏэ (קר)
*מזרחי дз ↔ з מערבי: хъырбыдз ↔ хъарбыз (אבטיח)
*מזרחי дж ↔ ж מערבי: баджэ ↔ бажэ (שועל); лъэмыдж ↔ лъэмыж (גשר); аджал ↔ ажал (מוות); хьаджыгъэ ↔ хьэжыгъэ (קמח); лъэгуанджэ ↔ лъэгуажьэ (ברך); къуаджэ ↔ къуажэ (כפר)
*מזרחי жь ↔ з מערבי: ежь ↔ езы (הוא, עצמו)
*מזרחי жъ ↔ жь מערבי: жъы ↔ жьы (ישן); бжъэ ↔ бжьэ (קערה); жъэн ↔ жьэн (לטגן)
*מזרחי ж ↔ жь מערבי: бжыхьэ ↔ бжьыхьэ (סתיו); жакӀэ ↔ жьакӀэ (זקן); бжыдзэ ↔ бжьыдзэ (פשפש); жэ ↔ жьэ (פה)
*מזרחי жъу ↔ в מערבי: жъуагъо ↔ вагъо (כוכב); зэжъу ↔ зэвы (צר); ӏужъу ↔ ӏувы (עווה); гъэжъон ↔ гъэвэн (להרתיח)
*מזרחי ш ↔ щ מערבי: нашэ ↔ нащэ (אבטיח)
*מזרחי щ ↔ ш מערבי: щэ ↔ шэ (חלב); щай ↔ шай (תא); щыгъу ↔ шыгъу (מלח); ахъщэ ↔ ахъшэ (כסף); щэбзащ ↔ шабзэ (חץ); щыды ↔ шыд (חמור); щынагъо ↔ шынагъуэ (פחד); щыбжьый ↔ шыбжий (פלפל שחור)
*מזרחי шъ ↔ щ מערבי: шъабэ ↔ щабэ; шъхьэ ↔ щхьэ (ראש); шъынэ ↔ щынэ (מנורה); дышъэ ↔ дыщэ (זהב); пшъашъэ ↔ пщащэ (בת); мышъэ ↔ мыщэ (דב); псэушъхь ↔ псэущхьэ (חיה); шъэ ↔ ща (מאה)
*מזרחי шӀ ↔ щӀ מערבי: шӀын ↔ щӀын; шӀэн ↔ щӀэн (לדעת, לעשות); гъашӀэ ↔ гъащӀэ 
*מזרחי кӀ ↔ щӀ מערבי: кӀэ ↔ щӀэ (new); кӀалэ ↔ щӀалэ (בן); мэгыкӀэ ↔ мэгыщӀэ; тӀэкӀын ↔ тӀэщӀын; икӀыӀу ↔ ищӀыӀу; макӀэ ↔ мащӀэ (מעט); хьакӀэ ↔ хьэщӀэ (אורח); ӀункӀыбзэ ↔ ӀунщӀыбз (מפתח)
*מזרחי шъу ↔ ф מערבי: шъоу ↔ фо (דבש); шъуз ↔ фыз (אישה); ешъон ↔ ефэн (לשתות); уашъо ↔ уафэ (שמיים); уцышъо ↔ удзыфэ (ירוק); къашъо ↔ къафэ (ריקוד)
*מזרחי шӀу ↔ фӀ מערבי: шӀу ↔ фӀы (טוב); машӀо ↔ мафӀэ (אש); шӀуцӀэ ↔ фӀыцӀэ (שחור); шӀомыкӀы ↔ фӀамыщӀ (פחם); ошӀу ↔ уэфӀ (מזג אוויר)
*מזרחי ф ↔ ху מערבי: фыжьы ↔ хужьы (לבן); Ӏофы ↔ Ӏуэху (עבודה); мафэ ↔ махуэ (יום); гъэмафэ ↔ гъэмахуэ (קיץ); цӀыфы ↔ цӀыху (איש); фабэ ↔ хуабэ (חם); фае ↔ хуей (רוצה, צריך); фэд ↔ хуэд (כמו)
*מזרחי къ ↔ кхъ מערבי: къэ ↔ кхъэ (קבר)
*מזרחי къу ↔ кхъу מערבי: къуае ↔ кхъуей (גבינה); къужъы ↔ кхъужь (אגס); къухьэ ↔ кхъухь (ספינה)
*מזרחי т ↔ д מערבי: тэ ↔ дэ (אנחנו); тамэ ↔ дамэ (כתף); тамыгь ↔ дамыгъэ (אות); тыгъужъы ↔ дыгъужь (זאב); тыгъуас ↔ дыгъуасэ (אתמול); ты ↔ адэ (אבא); тыжьыны ↔ дыжьын (כסף (צבע)); такъикъ ↔ дакъикъэ (דקה); атакъэ ↔ адакъэ (תרנגול); хатэ ↔ хадэ (גינה); псычэт ↔ псыджэд (ברווז); тхьамат ↔ тхьэмадэ (מפקד)
*מזרחי п ↔ б מערבי: панэ ↔ банэ (קוץ); пытэ ↔ быдэ (קשה); пчэны ↔ бжэн (עז); пыи ↔ бий (אויב); непэ ↔ нобэ (today)
*מזרחי м ↔ н מערבי: мамун ↔ номин (קוף)
*מזרחי н ↔ Ø מערבי: гъунджэ ↔ гъуджэ (מראה)
*מזרחי -Ø ↔ -р מערבי: Ӏехы ↔ Ӏехыр; сӀехы ↔ сӀехыр; тӀехы ↔ тӀехыр 
*מזרחי -Ø ↔ -щ מערבי: тӀыгъ ↔ тӀыгъщ 
*מזרחי Ø- ↔ и- מערבי: джыри ↔ иджыри (עוד)

== לקריאה נוספת ==
<div class="mw-content-ltr">
* Кумахов М. А. Адыгские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999. (in Russian)
</div>

קטגוריה:שפות קווקזיות צפון-מערביות
קטגוריה:השפה הצ'רקסית