# Línguas iranianas

As línguas iranianas ou irânicas são um grupo de línguas da família indo-europeia com um número estimado de falantes nativos da ordem de 150 a 200 milhões de pessoas, distribuídos no sudoeste, no centro e no sul da Ásia. O grupo iraniano contém duas das línguas indo-europeias mais antigas já registradas: o avéstico e o persa antigo.

## Classificação

As línguas irânicas são divididas, cronologiacamente, em antigo iraniano, médio iraniano e línguas irânicas modernas. Em relação ao antigo iraniano, o avéstico e o persa antigo são as línguas nas quais existem textos supérstites, mas sabe-se da existências de outras línguas, como o medo e o cita.

## Falantes

As línguas irânicas modernas são faladas em uma área muito vasta, que vai do Cáucaso (ossético), ao norte de Oman (kumzari) e ao Xinjiang (sarikoli). Entre as línguas mais faladas do irânico ocidental, podem-se citar o persa moderno ou farsi, língua nacional do Irã e uma das duas línguas oficiais do Afeganistão, além da língua curda. As línguas iranianas estão agrupadas em três etapas: iraniano antigo (até 400 aC), iraniano médio (400 aC - 900 dC) e novo iraniano (desde 900 dC). As duas línguas iranianas antigas diretamente atestadas são a língua persa antiga (do Império Aquemênida) e Avéstico antigo (língua do Avestá. Dentre as línguas iranianas médias, as mais compreendidas e registradas são a língua persa média (do Império Sassânida], Parta (do Império Parta) e Bactriano (do Império Cuchana e Império Heftalita).
Em 2008, havia entre 150 e 200 milhões de falantes nativos das línguas iranianas. Ethnologue estima que haja 86 línguas Iranianas, As três maiores delas são persa, pachto e a língua curda.

## Famílias

São exemplos de línguas do grupo iraniano (em itálico as línguas extintas):

### Sub-grupo oriental

* Nordeste
** Avéstico
** Corásmio
** Bactriano
** Cita
*** Sármata
** Osseta
* Sudeste
** Pastó

### Sub-grupo ocidental

* Noroeste
** Azeri antigo
** Medo
** Parto
** Curdo
** Mazandarani
** Balúchi
** Zaza
** Guiláqui
* Sudoeste
** Persa antigo
** Persa médio
** Persa
** Dari
** Tajique

## Comparação de vocabulário

| Português | Zazaki | Sorani | Curnânji | Pachto | Tati | Talyshi | Balúchi | Mazandarani | Persa | Persa médio | Parta | Persa Antigo | Avéstica | Osseta |
| 'belo | rınd, xasek | nayab, cuwan | rind, delal, bedew, xweşik | x̌kūlay, x̌āista | xojir | ghašang | dorr, soherâ, mah rang, sharr, juwān | xoşgel, xojir | zibā/xuš-čehr(e)/xoşgel(ak)/ghashanq/najib | hučihr, hužihr | hužihr | naiba | vahu-, srîra | ræsughd |
| sangue | goni | xwên | xwîn, xwûn | wīna | xevn | xun | hon | xun | xūn | xōn | gōxan | | vohuni- | tug |
| pão | nan, non | nan | nan | ḍoḍəi, məṛəi | nun | nun | nān, nagan | nun | nān | nān | nān | | | dzul |
| bring | ardene | /anîn, hawerdin | anîn, hînan | (rā)wṛəl | vârden, biyordon | varde | âurten, yārag, ārag | biyârden | āwurdan, biyār ("(you) bring!") | āwurdan, āwāy-, āwar-, bar- | āwāy-, āwar-, bar- | bara- | bara, bar- | xæssyn |
| irmão | bıra | brader, bira | bra, brarg, brang, brat | wror | bərâr | bira, boli | brāt, brās | birâr | barādar | brād, brâdar | brād, brādar | brātar | brātar- | æfsymær |
| vir | ameyene | hatin, were | hatin, atin, were, | rā tləl | biyâmiyan | ome | āhag, āyag, hatin | biyamona, enen, biyâmuen | āmadan | āmadan, awar | awar, čām | āy-, āgam | āgam- | cæwyn |
| chorar | bermayene | girîn, giryan | grîn, griyan | žəṛəl | bərma | berame, bame | greewag, grehten | birme | gerīstan/gerīye | griy-, bram- | barmâdan | | | kæwyn |
| escuro | tari | tarî/tarîk | tarî | skəṇ, skaṇ, tyara | ul, gur, târica, târek | toki | tār | | tārīk, tār | tārīg/k | tārīg, tārēn | tārīk | sâmahe, sâma | tar |
| filha | kêna/keyna, çêna/çêneke | kîj, kiç, kenişk, düet (pehlewanî) | dot (daughter) keç(girl) | lūr | titiye, dətar | kinə, kila | dohtir, duttag | kîjâ(girl), deter (daughter) | doxtar | duxtar | duxt, duxtar | | duxδar | čyzg (Iron), kizgæ (Digor) |
| dia | roce, roje, roze | řoj | roj | wrəd͡z (rwəd͡z) | revj, ruz | ruj | roç | ruz, ruj | rūz | rōz | | raucah- | raocah- | bon |
| fazer | kerdene | kirdin | kirin | kawəl | kardan, kordan | karde | kanag, kurtin | hâkerden | kardan | kardan | kartan | kạrta- | kәrәta- | kænyn |
| porta | ber, keyber, çêber | derge/derke, derga | derî | wər | darvâca | bə | dar, gelo, darwāzag | dar, loş | dar | dar | dar, bar | duvara- | dvara- | dwar |
| morrer | merdene | merden | mirin | mrəl | bamarden | marde | mireg, murten | bamerden | mordan | murdan | | mạriya- | mar- | mælyn |
| asno | her | ker | ker | xər | astar, xar | hə, hər | har, her, kar | xar | xar | xar | | | | xæræg |
| comer | werdene | xwardin | xwarin, xwartin, xartin | xwāṛə, xurāk / xwaṛəl | harden | harde | warag, warâk, wārten | xerâk / baxârden | xordan / xurāk | parwarz / xwâr, xwardīg | parwarz / xwâr | | hareθra / ad-, at- | xærinag |
| ovo | hak, akk | hêk/hêlke, tum | hêk | hagəi | merqâna, karxâ | morqana, uyə | heyg, heyk, ā morg | merqâne, tîm, balî | toxm, xāya ("testicle") | toxmag, xâyag | taoxmag, xâyag | | taoxma- | ajk |
| terra | erd | zemîn, zawî, ʿerz, erd | erd, zevî | d͡zməka (md͡zəka) | zemin | zamin | zemin, degār | zamîn, bene | zamīn | zamīg | zamīg | zam- | zãm, zam, zem | zæxx |
| noite | şan, êre | êware | êvar | māx̌ām (māš̥ām) | nomâzyar, nomâšon | shav | begáh | nemâşun | begáh | ēvārag | êbêrag | | | izær |
| olho | çım | çaw/çaş | çav | stərga | coš | čaş,gelgan | cham, chem | çəş, bəj | čashm | čašm | čašm | čaša- | čašman- | cæst |
| pai | pi, pêr | bawk, bab,baba | bav, bab | plār | piyar, piya, dada | piya, lala, po | pet, pes | pîyer, per | pedar, bābā | pidar | pid | pitar | pitar | fyd |
| medo | ters | tirs | tirs | wēra (yara), bēra | târs | tars | turs, terseg | taşe-vaşe, tars | tars, harās | tars | tars | tạrsa- | tares- | tas |
| noiva | waşti | dasgîran,xwşavest | dergîstî, xwestî | čənghol [masculine], čənghəla [feminine] | numzâ | nomja | nāmzād | numze | nāmzād | - | - | | | usag |
| bem | weş, hewl | xwş | xwaş, xweş, xaş, | x̌a (š̥a), səm, ṭik (Urdu origin) | xojir, xar | xoş | wash, hosh | xâr, xeş, xojir | xoš, xūb, beh | dārmag | | | srîra | xorz, dzæbæx |
| dedo | engışte/gışte, bêçıke | engust, pence,angus | tilî, pêçî | gwəta | anquš | anqiştə | changol, mordâneg, lenkutk | angus | angošt | angust | | | dišti- | ængwyldz |
| fogo | adır | ager/awir, ahir,ayer | agir | wōr (ōr) | taš | otaş | âch, atesh, âs | taş | ātaš, āzar | âdur, âtaxsh | ādur | âç- | âtre-/aêsma- | art |
| peixe | mase | masî | masî | kəb | mâyi | moy | māhi, māhig | mâhî | māhi | māhig | māsyāg | | masya | kæsag |
| ir | şiayene | çûn, řoştin, řoyiştin | çûn | tləl | šiyen, bišiyan | şe | shoten | şunen / burden | ro/şo | şow/row | ay- | ai- | ay-, fra-vaz | cæwyn |
| deus | homa/huma/oma, heq | Yezdan, xwedê, xuda, xodê, xwa(y) | xwedê, xweda, xwadê, xudê | xwədāi | xədâ | Xıdo | xoda,hwdâ | xedâ | xodā, izad, yazdān, baq | xudā/yazdān | | baga- | baya- | xwycaw |
| bom | hewl, rınd, weş | baş, çak,xas | baş, rind | x̌ə (š̥ə) | xâr, xojir | çok | zabr, sharr, jowain | xâr, xeş, xojir | xub, nīkū, beh | xūb, nêkog, beh | | vahu- | vohu, vaŋhu- | xorz |
| relva | vaş | giya/gya | gîya, çêre | wāx̌ə (wāš̥ə) | vâš | alaf | rem, sabzag | vâş | sabzeh, giyāh | giyâ | giya | viş | urvarâ | kærdæg |
| ótimo | gırd/gırs, pil | gewre,mazen | mezin, gir | lōy, stər | pilla | yol, yal, vaz, dıjd | mastar, mazan,tuh | gat, pilla | bozorg | wuzurg, pīl, yal | | vazraka- | uta-, avañt | styr |
| 'mão | dest | dast, das | dest | lās | bâl | dast | dast | das, bāl | dast | dast | dast | dasta- | zasta- | k'ux / arm |
| 'cabeça | ser | ser | ser | sər | kalla | sə, sər | sar, sarag, saghar | kalle, sar | sar | sar | | kalli | sairi | sær |
| coração | zerri/zerre | dil/dił/dir(Erbil)/zil | dil | zṛə | dəl | dıl | dil, hatyr | del, zel, zil | del | dil | dil | | aηhuš | zærdæ |
| cavalo | estor/ostor/astor | asp/hesp/esp, hês(t)ir | esp, hesp | ās [male], aspa [female] | asb, astar | asp | asp | asp, as | asb | asp, stōr | asp, stōr | aspa | aspa- | bæx |
| casae | keye/çeye, ban | mał, xanu, xang, ghat | mal, xanî, ban | kor | kiya | ka | ges, dawâr, log | sere, xene | xāne | xânag | | | demâna-, nmâna- | xædzar |
| fome | vêşan/veyşan | bersî | birçî | lwəga | vašnâ, vešir, gesnâ | vahşian | shudig, shud | veşnâ | gorosne, goşne | gursag, shuy | veşnâg | | | |
| idioma (also tlíngua) | zıwan, zon, zuan, zuon, juan, jüan | zeman, zuwan | ziman | žəba | zobun, zəvân | zivon | zewān, zobān | zivun, zebun | zabān | zuwān | izβān | hazâna- | hizvā- | ævzag |
| riso | huyayene | kenîn/pêkenîn, kenîn,xanda,xana | kenîn | xandəl/xənda | xurəsen, xandastan | sıre | hendag, xandag | rîk, baxendesten | xande | xande, xand | | karta | Syaoθnâvareza- | xudyn |
| vida | cuye, weşiye | jiyan,gyian | jiyan | žwəndūn, žwənd | zindәgi | jimon | zendegih, zind | zindegî, jan | zendegi, jan | zīndagīh, zīwišnīh | žīwahr, žīw- | | gaêm, gaya- | card |
| homem | mêrdek, camêrd/cüamêrd | merd, pîyaw, | mêr, camêr | səṛay, mēṛə | mardak, miarda | merd | merd | mard(î) | mard | mard | mard | martiya- | mašîm, mašya | adæjmag |
| lua | aşme, menge (for month) | mang | meh, heyv | spūgməi (spōẓ̌məi) | mâng | mang, owşum | máh | ma, munek | mâh, mâng, mânk | māh | māh | mâh- | måŋha- | mæj |
| mãe | may, mar, dayîke, dadî | dayek | dayik, mak | mōr | mâr, mâya, nana | moa, ma, ina | mât, mâs | mâr | mâdar | mâdar | dayek | mâtar | mâtar- | mad |
| boca | fek | dam,kat,sardam,sat | dev | xūla (xʷəla) | duxun, dâ:ân | gəv | dap | dâhun, lâmîze | dahân | dahân, rumb | | | åŋhânô, âh, åñh | dzyx |
| nome | name | naw, nêw | nav | nūm | num | nom | nâm | num | nâm | nâm | | nâman | nãman | nom |
| noite alta | şew | şaw | şev | špa | šö, šav | şav | šap, shaw | şow | shab | shab | | xšap- | xšap- | æxsæv |
| abrir | akerdene | kirdinewe | vekirin | prānistəl | vâz-kardan | okarde | pāch, pabozag | vâ-hekârden | bâz-kardan, va-kardan | abâz-kardan, višādag | | būxtaka- | būxta- | gom kænyn |
| paz | haşti/aşti | aştî, aramî | aştî, aramî | rōɣa, t͡sōkāləi | dinj | aşiş | ârâm | âştî | âshti, ârâmeš, ârâmî, sâzish | âštih, râmīšn | râm, râmīšn | šiyâti- | râma- | fidyddzinad |
| porco | xoz/xonz, xınzır | beraz,goraz | beraz, | soḍər, xənd͡zir (Arabic) | xu, xuyi, xug | xug | khug, huk | xî | xūk | xūk | | | hū | xwy |
| local | ca | je(jega), ga | cîh, geh | d͡zāi | yâga | vira | ja, jaygah, hend | jâ | jâh/gâh | gâh | gâh | gâθu- | gâtu-, gâtav- | ran |
| ler | wendene | xwendin/xwêndin | xwandin, xwendin, xandin | lwastəl, kōtəl | baxânden | hande, xwande | wánag, wānten | baxinden, baxundesten | xândan | xwândan | | | | kæsyn |
| dizer | vatene | gutin, witin | gotin, bêtin | wayəl | vâten, baguten | vote | gushag, guashten | baowten | goftan, gap(-zadan) | guftan, gōw-, wâxtan | gōw- | gaub- | mrû- | dzuryn |
| irmã | waye | xweh, xweşk, xoşk, xuşk, xoyşk | xwîşk, xwarg, xwang, xang | xōr (xʷōr) | xâke, xâv, xâxor, xuâr | hova | gwhâr | xâxer | xâhar/xwâhar | xwahar | | | x ̌aŋhar- "irmã" | xo |
| pequeno | qıc/qıyt, werdi | giçke, qicik, hûr | biçûk, hûr | kūčnay, waṛ(ū)kay | qijel, ruk | hırd | gwand, hurd | peçik, biçuk, xurd | kuchak, kam, xurd, rîz | kam, rangas | kam | kamna- | kamna- | chysyl |
| filho | lac, laj | law/kuř | Pes (son) law (boy) | d͡zoy (zoy) | pur, zâ | zoə, zurə | possag, baç | piser/rîkâ | pesar, pur | pur, pusar | puhr | puça | pūθra- | fyrt |
| alma | roh, gan | jan, giyan, rewan, revan | can | sā | rəvân | con | rawân | ro, jân | ravân, jân | rūwân, jyân | rūwân, jyân | | urvan- | ud |
| primavera | wesar/usar | bahar, wehar | behar | spərlay | vâ:âr | əvəsor, bahar | bārgāh | vehâr | bahâr | wahâr | | vâhara- | θūravâhara- | |
| altol | berz | bilind/berz | bilind/berz | lwəṛ, ǰəg | pilla | barz, bılınd | borz, bwrz | bilen(d) | boland / bârz | buland, borz | bârež | | barez- | bærzond |
| 'dez | des | deh/de | deh | ləs | da | da | dah | da | dah | dah | | datha | dasa | dæs |
| três' | hirê/hiri | sê | sê | drē | so, se | se, he | sey | se | se | sê | hrē | çi- | θri- | ærtæ |
| vila | dewe | gund, dêhat, dê | gund | kəlay | döh, da | di | dehāt, helk, kallag, dê | dih, male, kola | deh, wis | wiž | dahyu- | vîs-, dahyu- | vîs | qæw |
| querer | waştene | xwastin, wîstin | xwastin, xastin | ɣ(ʷ)ux̌təl | begovastan, jovastan | piye | loath, loteten | bexâsten | xâstan | xwâstan | | | | fændyn |
| água | awe/awk, owe, ou | aw | av | obə/ūbə | âv, ö | ov, wat(orandian dialect) | âp | ow | âb | âb/aw | aw | âpi | avô- | don |
| quando | key | key | kengê, kîngê | kəla | key | keyna | kadi, ked | ke | key | kay | ka | | čim- | kæd |
| vento | va | ba, wa (pehlewanî) | ba | siləi | vâ | vo | gwáth | vâ | bâd | wâd | wa | | vâta- | dymgæ / wad |
| lobo | verg | gurg, | guru | lewə, šarmux̌ (šarmuš̥) | varg | varg | gurk | verg | gorg | gurg | | varka- | vehrka | birægh |
| mulher | cıni/ceni | jin,zindage,gyian | jin | x̌əd͡za (š̥əd͡za) | zeyniye, zenak | jen, jiyan | jan, jinik | zan | zan | zan | žan | | gǝnā, γnā, ǰaini-, | sylgojmag / us |
| ano | serre | sal/sał | sal | kāl | sâl | sor, sal | sâl | sâl | sâl | sâl | | θard | ýâre, sarәd | az |
| sim / não / no | ya, heya, ê / nê, ney, ni | bełê, a / na, ne | erê, arê, belê, a / na, no, ne | Hao, ao, wō / na, ya | ahan / na | ha / ne, na | ere, hān / na | are / nâ | baleh, ârē, hā / na, née | ōhāy / ne | hâ / ney | yâ / nay, mâ | yâ / noit, mâ | o / næ |
| ontem | vizêr | dwênê, duêka | duho | parūn | azira, zira, diru | zir, zinə | zí | dîruz | diruz | dêrûž | | diya(ka) | zyō | znon |