# Fonologia de l'occitan

* Representacion fonetica del mot occitan en
* general, gascon e provençal
La fonologia de l'occitan, que deriva del latin tardiu parlat en Septimània, ten divèrsas semblanças amb d'autras lengas romanicas.

## Vocalas
### Vocalas en general

| VOCALAS EN GENERAL | anterioras | anterioras | centralas | posterioras |
| | non arredondidas | arredondidas | non arredondidas | arredondidas |
| barradas | /i/ i, í | /y/ u, ú | | /u/ o, ó |
| semibarradas | /e/ e, é | | | |
| semidobèrtas | /ɛ/ è | | | /ɔ/ ò |
| dobèrtas | | | /a/ a, à | |
Remarcas:
* Lo grafèma -a final (après l'accent tonic) se pronóncia /ɔ/ en general (localament: /a/, [ə]).
* Lo grafèma á se pronóncia /ɔ/ en general (localament: /e/, /ɛ/).

##### Alternància vocalica generala

En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica /ɛ/ (è) se transforma en la vocala atòna /e/ (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra /ˈtɛrrɔ/ > terrassa /teˈrrasɔ/.
* La vocala tonica /ɔ/ (ò) se transforma en la vocala atòna /u/ (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde /ˈkɔde/ > codificar /kudifiˈka/.
* Dins certans parlars locals, mai que mai en lengadocian de Guiana, la vocala tonica /a/ (a) se transforma en la vocala atòna /ɔ/ (a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala /ˈbalɔ/ > balon /bɔˈlu/.
** Remarca - En Guiana tanben, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia /ɔ/ al contacte d'una consonanta nasala coma /n, m, ɲ/ (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan /munˈtɔɲɔ, ˈpɔ/ (en luòc de /munˈtaɲɔ, ˈpa/).
* En lemosin, auvernhat, vivaroaupenc e provençal general (mas pas en niçard), lo diftong tonic /aw/ (au) se transforma en lo diftong atòn /ɔw/ (au). Per exemple (solinham l'accent tonic): sauta /ˈsawtɔ/ > sautar /sɔwˈta/.
* En lemosin, auvernhat, vivaroaupenc e provençal general (mas pas en niçard), lo diftong tonic /aj/ (ai) se transforma en lo diftong atòn /ej/ (ai). Per exemple (solinham l'accent tonic): laissa /ˈlajsɔ/ > laissar /lejˈsa/.

### Vocalas auvernhatas

| vocalas auvernhatas | anterioras | anterioras | centralas | posterioras |
| | non arredondidas | arredondidas | non arredondidas | arredondidas |
| barradas | /i/ i, í | /y/ u, ú | | /u/ o, ó |
| semidobèrtas | /e/ è | /œ/ ue, uè | /ə/ (/ɪ/) e, é | /ɔ/ ò |
| dobèrtas | | | /a/ a, à | |
Una caracteristica tipica de l'auvernhat (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la transfonologizacion dels fonèmas seguents:
* Lo fonèma ancian /ɛ/ s'es transformat en /e/.
* Lo fonèma ancian /e/ s'es transformat en /ə/ o /ɪ/.

##### Alternància vocalica auvernhata

En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica /e/ (è) se transforma en la vocala atòna /ə (ɪ)/ (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra /ˈterɔ/ > terrassa /təˈrasɔ/.
* La vocala tonica /ɔ/ (ò) se transforma en la vocala atòna /u/ (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde /ˈkɔdə/ > codificar /kudifiˈka/.
* En nòrd-auvernhat, la vocala tonica /a/ (a) (non arredondida) se transforma en la vocala atòna /ɒ/ (a) (arredondida). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala /ˈbalɔ/ > balon /bɒˈlu/.
* Lo diftong tonic /aw/ (au) se transforma en lo diftong atòn /ɔw (u, œ)/ (au). Per exemple (solinham l'accent tonic): sauta /ˈsawtɔ/ > sautar /sɔwˈta/.
* Lo diftong tonic /aj/ (ai) se transforma en lo diftong atòn /ej (i)/ (ai). Per exemple (solinham l'accent tonic): laissa /ˈlajsɔ/ > laissar /lejˈsa/.

### Vocalas lemosinas

| vocalas lemosinas | anterioras | anterioras | centralas | posterioras |
| | non arredondidas | arredondidas | non arredondidas | arredondidas |
| barradas | /i/ i, í /iː/ is, ís | /y/ u, ú /yː/ us, ús | | /u/ o, ó /uː/ os, ós |
| semidobèrtas | /e/ e, é, è | /œ/ ue /œː/ ues | | /ɔ/ ò /ɔː/ òs |
| dobèrtas | | | /a/ a, à /aː/ as, às | |
Una caracteristica fòrta del lemosin (tanben coneguda dins certans parlars periferics del vivaroaupenc) es la neutralizacion dels fonèmas /e/ e /ɛ/ en un fonèma unenc /e/, que pòt aver una apertura variabla.
Dins los mots de formacion populara, las sequéncias as, es, is, òs, os, us, ues, quand son en fin de sillaba, son vengudas e ara son vengudas de vocalas longas,, çò que tend a crear de fonèmas novèls amb una oposicion pertinenta entre vocalas brèvas e vocalas longas. Lo meteis fenomèn existís dins una part del vivaroaupenc.

##### Alternància vocalica lemosina

En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
* La vocala tonica /ɔ/ (ò) se transforma en la vocala atòna /u/ (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde /ˈkɔde/ > codificar /kudifiˈka/.
* La vocala tonica /a/ (a) (non arredondida) se transforma en la vocala atòna /ɒ/ (a) (arredondida). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala /ˈbalɔ/ > balon /bɒˈlu/.
* Lo diftong tonic /aw/ (au) se transforma en lo diftong atòn /ɔw/ (au). Per exemple (solinham l'accent tonic): sauta /ˈsawtɔ/ > sautar /sɔwˈta/.
* Lo diftong tonic /aj/ (ai) se transforma en lo diftong atòn /ej/ (ai). Per exemple (solinham l'accent tonic): laissa /ˈlajsɔ/ > laissar /lejˈsa/.

## Consonantas
### Consonantas en general

Dins aqueste tablèu, se met entre parentèsis los fonèmas conservators qu'an desparegut en lengadocian mas que se son mantenguts dins d'autres dialèctes.
| CONSONANTAS EN GENERAL | labialas (bilabialas e labiodentalas) | labialas (bilabialas e labiodentalas) | dentalas e alveolaras | dentalas e alveolaras | palatalas | palatalas | velaras | velaras |
| | sordas | sonòras | sordas | sonòras | sordas | sonòras | sordas | sonòras |
| oclusivas | /p/ p | /b/ b, v | /t/ t | /d/ d | | | /k/ c, qu | /g/ g, gu |
| fricativas | /f/ f | (/v/) (v) | /s/ s, ss, ç, c | /z/ z, s | (/ʃ/) sh | | | |
| africadas | | | /ts/ -tz, -ts | (/dz/) (tz) | /tʃ/ ch tj, tg | /dʒ/ j, g (tj, tg) | | |
| nasalas | | /m/ m | | /n/ n | | /ɲ/ nh | | |
| lateralas | | | | /l/ l | | /ʎ/ lh | | |
| vibrantas | | | | /r/ rr, r- | | | | |
| batudas | | | | /ɾ/ r | | | | |
| glides | | /ɥ/ u + vocala /w/ vocala + u | | | | /j/ vocala + i | | |
Remarcas:
* Lo fonèma /ʃ/ s'utiliza subretot dins los mots venent de l'occitan gascon e dins certans mots d'origina estrangièra.
* La distincion entre /v/ (v) e /b/ (b) es generala en provençal, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin. Per contra, en lengadocian e gascon, los fonèmas /b/ e /v/ se son neutralizats en /b/ (donc /v/ a desparegut).
* En lengadocian:
** los fonèmas /b, d, g/ representan dos tipes de sons, segon l'entorn fonic:
*** un son oclusiu per defaut.
*** un son fricatiu entre doas vocalas o al contacte de.
** los fonèmas /ts/ e /dz/ e las sequéncias /p+s/, /k+s/ se son neutralizats en /ts/ (donc /dz/, /p+s/ e /k+s/ an desparegut).
* En auvernhat e lemosin, e parcialament dins d'autres dialèctes,
** los fonèmas /ts/ e /tʃ/ se son neutralizats en /ts/ (donc /tʃ/ a desparegut).
** los fonèmas /dz/ e /dʒ/ se son neutralizats en /dz/ (donc /dʒ/ a desparegut).
* En auvernhat, la màger part de las consonantas, levat /r/, pòdon aver un son palatalizat davant i e u. Donc los fonèmas consonantics an dos tipes de sons, un non patalatal (per defaut) e un palatal (davant i e u): /p/ =>; /b/ =>; /t/ =>; /d/ =>; /k/ =>; /g/ =>; /f/ =>; /v/ =>; /s/ =>; /z/ =>; /ts/ =>; /dz/ =>; /m/ =>; /n/ =>; /l/ =>.
* Dins una part (e solament una part) del lemosin, i a agut una transfonologizacion:
** Los fonèmas ancians /ts/, /dz/ son passats ara a /s/, /z/.
** Los fonèmas ancians /s/, /z/ son passats ara a /ʃ/, /ʒ/.
* En provençal general, e parcialament dins d'autres dialèctes, los fonèmas /j/ e /ʎ/ se son neutralizats en /j/ (donc /ʎ/ a desparegut).
* Las consonantas roticas d'origina, /r/ (batuda) e /rr/ (vibranta) an conegut d'evolucions importantas:
** En provençal e parcialament dins d'autres dialèctes, i a ara una oposicion entre /r/ (batuda) e /ʀ/ (uvulara) (mentre que /rr/ a desparegut). Es un ponch comun amb lo portugués. Dins los cases ont l'oposicion es impossibla entre los dos fonèmas, la realizacion per defaut es /ʀ/ (èra /r/ dins lo sistèma d'origina).
** Dins la màger part del lemosin, de l'auvernhat, del vivaroaupenc e del provençal niçard, los fonèmas /r/ e /rr/ se son neutralizats en /r/ (o ben en /ʀ/).

### Consonantas gasconas

| consonantas gasconas | labialas (bilabialas e labiodentalas) | labialas (bilabialas e labiodentalas) | dentalas e alveolaras | dentalas e alveolaras | palatalas | palatalas | velaras | velaras | glotalas |
| | sordas | sonòras | sordas | sonòras | sordas | sonòras | sordas | sonòras | sordas |
| oclusivas | /p/ p | /b/ b, v | /t/ t | /d/ d | | | /k/ c, qu | /g/ g, gu | |
| fricativas | /f/ f | | /s/ s, ss, ç, c | /z/ z, s | /ʃ/ (i)sh | /ʒ/ j, g | | | /h/ h |
| africadas | | | /ts/ -tz, -ts | /dz/ tz | /tʃ/ ch | /dʒ/ tj, tg | | | |
| nasalas | | /m/ m | | /n/ n | | /ɲ/ nh | | (/ŋ/) (-n) | |
| lateralas | | | | /l/ l | | /ʎ/ lh | | | |
| vibrantas | | | | /r/ rr, r- | | | | | |
| batudas | | | | /ɾ/ r | | | | | |
| glides | | /w/ vocala + u u + vocala | | | | /j/ vocala + i | | | |
* Lo gascon a qualques ponches comuns amb lo lengadocian:
** Los fonèmas /b, d, g/ representan dos tipes de sons, segon l'entorn fonic:
*** un son oclusiu per defaut.
*** un son fricatiu entre doas vocalas o al contacte de.
** Los fonèmas /b/ e /v/ del sistèma general se son neutralizats en /b/. Sembla possible, pasmens, que lo fonèma /v/ aja pas jamai existit en gascon.
* Lo gascon e lo lengadocian meridional ignòran lo glide /ɥ/ e an la meteissa reparticion per los fonèmas /dʒ/ (tg, tj) e /ʒ/ (j, g).
* Dins una part del gascon, las africadas palatalas /tʃ/, /dʒ/ se transforman en oclusivas palatalas: /c/, /ɟ/.

## Accent tonic

L'accent tonic a una mobilitat limitada: pòt tombar sonque
* sus la darrièra sillaba (mots oxitòns o aguts)
* l'avantdarrièra sillaba (mots paroxitòns o plans).
* Pasmens, en niçard, e pus rarament en cisaupenc (Valadas Occitanas), l'accent tonic pòt tombar tanben sus l'antepenultima (mots proparoxitòns o esdrúchols). Aqueles mots proparoxitòns correspondon a de mots paroxitòns dins los autres dialèctes. Per exemple (solinham l'accent tonic):
| sistèma general (proparoxitòns absents) | cisaupenc (proparoxitòns rars) | niçard (proparoxitòns frequents) |
| pagina | pàgina | pàgina |
| arma, anma | ànima, anma | ànima |
| dimenge | diamenja | diménegue |
| manja, marga | mània | mànega |

## Bibliografia

* Bèc, Pèire (1973). Manuel pratique d’occitan moderne. París: Picard (Connaissance des langues).
* Bianchi, Andriu; Viaut, Alan (1995). Fiches de grammaire d’occitan gascon normé. vol. 1. Bordèu: Presses Universitaires de Bordeaux.
* Bianchi, Andriu; Viaut, Alan (2005). Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu. Bordèu: Presses Universitaires de Bordeaux.
* Ronjat, Juli (1930–1941). Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes. 4 vol. 1980. Marselha: Laffitte Reprints.

## Vejatz tanben
### Ligams intèrnes

* pronóncia de l'occitan
* alfabet fonetic internacional
* fonologia, fonèma