OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Armadura

L'armadura qu'ei un element defensiu metallic de l'equipament d'un combatent. Las armaduras qu'evoluèn au cors de l'istòria en tot vader mei complèxas en bèth prohèitar deus progrès de la metallurgia au punt e caperar lo còs sancer (e tanben lo deus chivaus). L'invencion de las armas de huec que las tornè obsolètas en las deishar lo ròtle d'aparat.
# Fortificacion

La fortificacion designa l'art militar de renfòrçar una posicion ò un luòc per d'obratges defensius per lo protegir d'una ataca enemiga. Per extension, lei fortificacions designan l'ensems deis obratges e dei bastiments destinats a la defensa militara d'un territòri.
Lei vestigis de fortificacion pus vièlhs descubèrts per leis arqueològs datan de la Preïstòria (esperon barrat). Èran probablament inicialament destinadas a la proteccion còntra la fauna fèra. Pasmens, l'aparicion dei premierei guèrras e lo desvolopament dei societats umanas sedentàrias aumentèron rapidament lo nivèu de complexitat dei fortificacions que venguèron d'infrastructuras majoras dei vilas anticas e medievalas. En parallèl, apareguèron de fortificacions pus leugieras utilizadas sus lo prat batalhier ò durant una campanha militara. L'aparicion de l'artilhariá e de la pouvera entraïnèron d'evolucions importantas dins la concepcion e de la bastida dei fortificacions que deguèron d'ara endavant faciar la poissança dei projectils deis armas de fuòc picant a sa basa. L'autor deis obratges defensius demeniguèt e l'utilizacion de trencadas se desvolopèt a l'entorn dei barris. L'introduccion d'obús explosius causèt d'evolucions novèlas ambé l'aparicion de construcions de betum armat. Dempuei lei doas guèrras mondialas, l'aumentacion de la mobilitat introduch per lo desvolopament dei veïculs militars, lo melhorament de la precision deis armas e l'aumentacion de la poissança de fuòc an fòrça demenit l'eficacitat dei fortificacions desvolopadas dempuei la fin dau sègle XIX (trencadas, casamatas, linhas de fortificacions...). Per exemple, lei Linhas Maginot ò Bar-Lev s'afondrèron rapidament en 1940 ò en 1973. Pasmens, maugrat aquel interès pus feble, lei fortificacions demoran fòrça utilizadas per leis armadas actualas car son totjorn un mejan de proteccion util e aisat de bastir.
* Portau dau barri de la vila grèga antica de Micenas (sègle XV avC).
* Barris de l'esperon barrat de l'oppidum de Sant Blasi (sègle V avC).
* Fortificacions romanas dau sètge d'Alèsia (sègle I avC).
* Paret d'Adrian roman (sègle II avC).
* Barris de la Roma imperiala (sègle III).
* Tor de la Granda Muralha de China (sègle III avC - sègle XVII).
* Castèu de fusta (sègle XI).
* Castèu de Spis (sègles XI-XVII).
* Castèu de Malborg de l'Òrdre Teutònic (sègle XIII).
* Fortalesa de Brimstone Hill (sègles XVII-XVIII).
* Fòrt de Bourtange (sègle XVIII).
* Fòrt d'Uxegney (segonda mitat dau sègle XIX).
* Fòrt de Douaumont (segonda mitat dau sègle XIX).
* Ret de trencadas de la Premiera Guèrra Mondiala (annadas 1910).
* Casamata de la Linha Maginot.
* Obratges anticarris de la Linha Siegfried (annadas 1940).
* Trencada de la Linha Bar-Lev (annadas 1970)
* Fortificacion d'una basa estatsunidenca d'Afganistan (annadas 2000).
# Blocus

Un blocus ò blocatge es una operacion militara que son objectiu es d'empachar l'avitalhament ò lei comunicacions d'una zòna (vila, region, estat) per fòrça. Es generalament un acte de guèrra menada còntra de linhas maritimas mai pòu tanben èstre organizat d'un biais pacific (per exemple, dins l'encastre de sancions diplomaticas sensa declaracion de guèrra) ò còntra de linhas terrèstras.
Es sovent una operacion malaisada d'organizar car un blocus eficaç despend d'unei factors. De'n premier, necessita una superiotat militara pron sufisenta per mantenir en plaça lo blocatge e empachar una sortida advèrsa ò lo passatge d'elements exteriors. Per exemple, dins lo corrent de la crisi dei missiles de Cuba, leis Estats Units mobilizèron sièis pòrta-avions còntra la flòta fòrça limitada de Cuba. Puei, l'objectiu dau blocus dèu aver una importància sufisenta per gardar mobilibilizadas lei fòrças importantas necessàrias a l'establiment dau blocus. Per exemple, la defensa dau territòri nacionau permetèt ais Aliats de mantenir un blocus de 1914 a 1918 còntra leis Empèris centraus durant la Premiera Guèrra Mondiala. Enfin, un blocus necessita una volontat pron fòrta per lo mantenir. Per exemple, en 1962, la volontat estatsunidenca de mantenir en plaça lo blocus de Cuba maugrat lo risc de guèrra nucleara entraïnèt finalament lo retirament dei missiles sovietic de l'illa.

## Liames intèrnes

* Guèrra navala.
# Engèni militar

L’engèni militara (o engenhariá de combat) es l'ensemble dei tecnicas d'ataca e de defensa dei plaças e de construccion deis infrastructuras necessàrias ais armadas sus un teatre d'operacions. Per extension, lo tèrme designa lei tropas que fan partida d'aquela arma. Lei missions principalas de l'engèni militar son la construccion, la reparacion o la destruccion de fortificacions o d'infrastructuras (pònt, rotas, camins de fèrre...), la mesa en plaça o la destruccion de camps de minas e la realizacion de totei leis accions susceptiblas de facilitar lo desplaçament dei fòrças amigas o de perturbar aqueu de l'enemic. Per assegurar sei missions, l'engèni dispausa generalament d'equipaments pròpris.

## Liames intèrnes

* Engenhariá.
* Guèrra.
# Logistica

La logistica es l'activitat qu'a per objectiu de gerir lei flux fisics e leis donadas necessàrias per permetre la mesa a disposicion dei ressorsas requistas per respòndre a un besonh en respectant de condicions determinadas per lo quadre economic e legau, lo nivèu de qualitat demandat e lei condicions de seguretat necessàrias. A l'origina, èra una disciplina militara destinada a permetre ais armadas de viure, de se desplaçar, de combatre e d'assegurar l'evacuacion dei bleçats e dei presoniers de guèrra. Pasmens, durant lo sègle XIX, lo desvolopament de l'industria entraïnèt son extension a de domenis novèus coma lo transpòrt de marchandisas.

## Liames intèrnes

* Logistica militara.

## Bibliografia

* (en) Ronald H. Ballou e Samir K. Srivastava, Business Logistics: Supply Chain Management, Pearson Education, 2007.
* (en) B. S. Blanchard, Logistics Engineering and Management, Pearson Prentice Hall, 2004.
* (en) Donald Bowersox, David Closs e M. Bixby Cooper, Supply Chain Logistics Management, McGraw-Hill, 2012.
* (en) James A. Huston, The Sinews of War: Army Logistics, 1775–1953, United States Army, 1966.
# Bomba antipista

Una bomba antipista es una bomba desvolopada especificament per aumentar l'eficacitat d'un bombardament convencionau còntra una pista d'aviacion. D'efiech, dempuei l'aparicion deis avions de reaccion, lei pistas son vengudas pus lòngas e necessitan sovent un revestiment dur que demanda una entretenença regulara. Sa destruccion permet donc de trebolar lo foncionament de l'aviacion advèrsa, principalament au començament d'una guèrra.
Dos tipes de bomba antipista existisson :
* lei bombas penetrantas utilizant una fusada (Matra Durandal, BAP 100) qu'utilizan de paracasudas per s'estabilizar a bassa altitud a la verticala de la pista. Aluma alora una fusada que permet a la carga militara de s'enfonsar dins lo sòu avans d'explosar. La màger part dei degalhs son sovent sosterranhs e lei grops de reparacion son donc obligats de rompre lo rèsta dau revestiment avans de restaurar la pista.
* lei bombas de sosmunicions (JP233, MW-1, BLG 66) son d'armas equipats de plusors centenaus de sosmunicions, generalament equipadas d'una carga vueja capables de damatjar lo revestiment ò de minas antipersonau. Coma totei lei sosmunicions explosan pas, es necessari de mandar d'unitats de desminatge avans d'iniciar lei reparacions. Pasmens, aqueu tipe de bomba es desenant enebit per lei convencions internacionalas regardant l'usatge dei sosmunicions.

## Liames intèrnes

* Aviacion militara.
* Bomba.
# Canon

Un canon es una arma de fuòc pesuca de forma tubulara e de gròs calibre qu'es destinada a tirar un projectil pesuc a una distància importanta segon una trajectòria tenduda. Apareguts durant lo sègle XV, lei premiers canons foguèron una revolucion militara car, capables de participar a una batalha en païs descubèrt, transformèron l'art de la guèrra. Uei, en despiech de l'aparicion dau missil, son l'arma principala de l'artilhariá e de la màger part dei veïculs de combat militar. Dins lei domenis navaus e aerians, se lo canon es plus l'arma principala dau combat modèrne, es totjorn considerat coma una arma segondària eficaça.

## Liames intèrnss

* Artilhariá.
* Artilhariá de campanha.
* Artilhariá de sètge.
* Artilhariá navala.
* Canon automatic.
# Frontiera

Una frontièra (var.: frontièira, prov. lem. frontiera, auv. fronteira, gasc. frontè(i)ra o termièra) es un espaci d'espessor variable que marca la separacion entre dos territòris, especialament entre dos estats sobeirans. Segon las relacions entre aqueles territòris, lor foncion pòt variar d'un biais considerable. Atal, au sen de l'Espaci Schengen, es un limit politic e juridic que permet lo passatge liure de las personas e dels bens. En revènge, entre las doas Corèas, es una zòna fòrça militarizada e susvelhada que son passatge es fòrça limitat.

## Ligams intèrnes

* Geografia.
# Enzim

Un enzim qu'ei ua molecula (generaument ua proteïna mes cèrts ARNs que pòden formar enzims aperats ribozims) qui, mercés a la soa estructura e a la soa forma e pòt jogar un ròtle de catalisador, qu'ei a díser que pòt favorizar e accelerar ua reaccion quimica en bèth abaishar lo lindau energetic qui cau e qui los reactius quimics atenhin entà provocar la reaccion. Dit d'un aute biaish, sens lo catalisador, la reaccion quimica qu'ei possibla, mes que pren mei de temps e que cau hornir mei energia entà qui's debane. A la fin de la reaccion, l'enzim que demora intacte.

## Nomenclatura e classament

Fòrça enzims son estats designats amb lo sufixe -asa darrièr lo nom de son substrat: amilasa, lipasa, proteasa...
Existisson fòrça classas diferentas d'enzims, cadun d'eles especializat en un tipe de reaccion o de substrat. Lo sieu classament foguèt elaborat en 1955 per la Comission dels Enzims (EC) de l'Union Internacionala de Bioquimia (IUB). Cada enzim se nomena amb una sequéncia de quatre numèros, precedits pel tèrme EC. Lo primièr numèro correspond a la familha de l'enzim, segon sa foncion.
* EC 1 Oxidoreductasas: de reaccions d'oxidacion/reduccion
* EC 2 Transferasas: transferiment de grops foncionals
* EC 3 Idrolasas: idrolisi de ligams
* EC 4 Liasas: trencadura de ligams per metòdes que sián pas oxidacion o idrolisi
* EC 5 Isomerasas: de cambiaments isomerics en una sola molecula
* EC 6 Ligasas: union covalenta de doas moleculas
* Portau de la bioquimia
# Suc gastric

Lo suc gastric es un liquid biologic secretat per lei glandas dau paret de l'estomac que participa a la digestion. Permet de redurre la talha dei porcions deis aliments e d'acomençar la fragmentacion de certanei moleculas organicas coma lei proteïnas. Permet pereu d'activar la secrecion d'enzims digestius que van perseguir la fragmentacion dei moleculas gròssas.

## Liames intèrnes

* Estomac.
* Sistèma digestiu.
# Oligoelement

Un oligoelement es una sau minerala necesssària a la vida d'un organisme en quantitat febla, generalament inferiora a 1 mg/kg. Se la dòsi aumenta, pòu aver d'efiechs toxics.

## Liames intèrnes

* Alimentacion sana.
* Organisme.
# Vitamina

Las vitaminas (del latin vita (vida) + ammoniakós (del grèc 'producte libi', 'amoníac') + -ina (del latin substància)), son de compausats eterogenèus indispensables per la vida.
Las vitaminas son de moleculas organicas que lor manca pòt provocar de malautiás dichas avitaminòsis. L'organisme las pòt pas sintetizar, mas las deu aquerir amb las noiriduras. Una dieta que i mancan provocarà de tresviraments metabolics. Lor excès dich ipervitaminòsi pòt èsser toxic, especialament dins lo cas de las vitaminas liposolublas. L'intoxicacion per lor acumulacion dins lo còrs es possibla, après un periòde long d'abús. Las vitaminas agisson tanben coma substàncias antioxidantas, que prevenon mantun tipe de càncer, coma coenzimas e coma grops prostetics dels enzims. I a actualament 13 vitaminas classificadas dins dos bèls grops:

### Vitaminas idrosolublas

* Complèxe B
** Vitamina B1 o Tiamina (Antineuritica)
** Vitamina B2 o Riboflavina
** Vitamina B3, Vitamina PP o Niacina
** Vitamina B5 o Acid pantotenic
** Vitamina B6 o Piridoxina
** Vitamina B8, Vitamina H o Biotina
** Vitamina B9, Vitamina M o Acid folic
** Vitamina B12 o Cianocobalamina
* Vitamina C o acid ascorbic (Antiescorbutica)

### Vitaminas liposolublas

* Vitamina A o Retinòl
* Vitamina D o Colecalciferòl (antiraquitica)
    Actualament la vitamina D, se considèra pas una vitamina, mas una ormona.
* Vitamina E o Tocoferòl
* Vitamina K o Naftoquinona (antiemorragica)

### Besonh en vitaminas

Besonhs en vitaminas per un adulte de 70 kg (1 µg = un milionen de grama). :
| Vitamina | AJR | AOJ |
| Vitamina C | 60 mg | 1000 mg |
| Vitamina B3 | 18 mg | 190 mg |
| Vitamina B5 | 6 mg | 400 mg |
| Vitamina B6 | 2 mg | 10-20mg |
| Vitamina B2 | 1,6 mg | 50 mg |
| Vitamina B1 | 1,4 mg | 50 mg |
| Vitamina B9 | 200 µg | 800 µg |
| Vitamina B8 | 150 µg | N.D. |
| Vitamina B12 | 1 µg | 100 - 1000 µg |
| Vitamina D | 5 µg | 400-15000 UI levat se i a exposicion al solelh de 20 minutas |
| Vitamina E | 15 UI | 300-400 UI |
| Vitamina A | 800 µg | 5000 UI |
| Vitamina K | 100 µg | 80 µg |
# Dent

La dent es una estructura dura, salhenta compausada de pulpa, de dentina e d'esmalt e que la rasic es implantada dins l'òs maxilar de la maissa d'unes vertebrats. Lo sieu ròtle essencial es la digestion mecanica de bocins de mangisca, en las preparar per èsser puèi deglutits.
A mai, las dents servísson tanben d'instruments de defensa o d'ataca per fòrça animals.
Los mamifèrs an de dents plan diferenciadas adaptadas a de formas diferentas d'alimentacion.

## Classificacion

Las dents umanas:
* Incisivas: talhan.
* Caninas o ulhals: trencan o esquinçan.
* Premolaras: trissan.
* Molaras o caissals: molan.
# Amidon

L'amidon qu'ei un polisacarid complèxe format per ua cadena de glucòsas ligadas enter eth per ligams osidics. Se los ligams e forman ua cadena lineara dab ligams α 1-4 l'amidon que forma l'amilòsa. Se, en mei d'aquò la molecula e forma arram dab ligam α 1-6 que's tracta alavetz d'amilopectina.
Qu'ei sintetizat peus organismes vegetaus entà formar ua hont de glucòsa e donc d'energia. Òm la troba atau dens l'alimentacion (pastas per exempla).
# Amilasa

L'amilasa qu'ei un enzim qui idrolisa polisacarids com l'amidon o lo glicogèn (qui son polimèrs de la glucòsa) en tot prodúser oligosacarids com la maltòsa o, fin finau, glucòsa.
L'amilasa que trenca lo ligams glicosidics α 1-4.
Qu'ei presenta dens la shaliva (que's parla alavetz d'amilasa shalivària) e dens lo prancreas (qui produseish amilasa pancreatica).
Que's distingueishen tres mena d'amilasas :
* α-Amilasa
* β-Amilasa
* γ-Amilasa
# Pepsina

La pepsina qu'ei un enzim digestiu ("pepsina" que vien deu grèc "digestion") deus animaus qui idroliza las proteïnas (ua proteasa) en bèth trencar lo ligams peptidics per liberar peptids e aminoacids.
La pesina qu'ei era medisha ua proteïna compausada de 44 aminoacids ; qu'a besonh entà agir d'un mitan acid ; la soa activitat optimum qu'ei obtienguda dab PH enter 2 e 4. Au dessús de 6 qu'ei inactiva.
Qu'ei utilizada dens la fabricacion de certes hromatges.
Que ho descobèrta en 1838 peu scientific aleman Theodor Schwann.

## Autas proteasas

* Tripsina
* Quimotripsina
* Portau de la bioquimia
# Secretina

La secretina es una ormòna intestinala secretada per un grop de cellulas, dichas cellulas S, de la mucosa dau duodenum. Sa produccion es estimulada per la preséncia d'una aciditat dins la lutz intestinala en sortida de l'estomac. Entraïna la secrecion d'ions HCO$_3$$^-$ per lo pancrèas, çò que permet neutralizar leis acids gastrics.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Sistèma digestiu uman.
# Cellula S

Lei cellulas S son de cellulas de la mucosa dau duodenum que produson la secretina, una ormòna qu'entraïna la secrecion d'ions HCO$_3$$^-$ per lo pancrèas. Aqueleis ions permèton de neutralizar l'aciditat dau quime en sortida de l'estomac.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Pancrèas.
* Sistèma digestiu uman.
# Aurenja

Aurenja (Orange en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. La ciutat foguèt la capitala dau Principat d'Aurenja.

## Istòria

En febrièr de 1790 lo territòri de l'ancian principat d'Aurenja foguèt restacat au departament de Droma. Lo meteis an foguèt incorporat au departament dei Bocas de Ròse. En 1793, a la creacion dau departament de Vauclusa, lo districte d'Aurenja li foguèt restacat. En 1800 venguèt capluòc d'arrondiment. En 1926, l'arrondiment foguèt suprimit.

## Administracion

Lista dei cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 30 de novembre de 2021 | | Yann Bompard | Liga dau Sud | filh de Jacques |
| 25 de junh de 1995 | 2021 | Jacques Bompard | FN (1995-2005), MPF (2005-2010), Liga dau Sud (dempuèi 2010) | dentista, conselhier generau (2002-2002), conselhier regionau (1986-2002), deputat (2012-2017) |
| març 1989 | 1995 | Alain Labé | PS | professor d'Istòria e Geografia |
| març 1983 | 1989 | Robert Pini | RPR | professor de Drech |
| 21 de febrier 1980 | 1983 | Gilbert Ricci | PCF | cordonier |
| 25 de març 1977 | 1979 (demission) | Louis Giorgi | PCF | retirat |
| 28 de març 1971 | 1977 | Jacques Bérard | UDE puèi RPR | avocat |
| 29 d'octobre 1960 | 1971 | André Bruey | Radicau | notari |
| 20 de mai 1945 | 1960 | Raphaël Balester | Radicau | negociant |
| | 1945 | | | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

Evolucion demografica :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 |
| 19 912 | 24 562 | 25 371 | 26 499 | 26 964 | 27 989 | 28 889 |
| Nombre retengut a partir de 1968 : Populacion sens comptes dobles |||||||
modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 29193, totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 7 000 | 7 270 | 7 440 | 8 307 | 9 123 | 8 874 | 8 633 | 9 231 | 9 824 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 10 621 | 10 007 | 10 622 | 10 064 | 10 212 | 10 301 | 10 280 | 9 859 | 9 980 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 10 096 | 10 303 | 11 087 | 10 766 | 10 799 | 11 956 | 12 946 | 13 978 | 17 478 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 19 912 | 24 562 | 25 371 | 26 499 | 26 964 | 27 989 | 29 859 | 30 025 | 29 527 30 228 |
| 2009 | 2010 |
| 28 990 29 659 | 29 135 29 791 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Luòcs e monuments

Entre los nombroses vestigis romans e especialament inscriches dins la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat podèm citar:
* Lo Teatre antic
* L'Arc de Trionf

## Personalitats liadas ambé la comuna

* Rambaud d'Aurenja (trobador)

## Veire tanben

* Comunas de Vauclusa

## Nòtas e referéncias

* Portal de Provença
# Comtat Venaicin

Lo Comtat Venaicin o la Comtat (sinonims arcaïcs: Venaicin, Venissa, Venisse) es un ancian país e un parçan d’Occitània situat en Provença. La capitala dau país es Carpentràs. Sa populacion actuala es de 246 955 abitants. Es administrativament partit entre lei departaments francés de Vauclusa (242 453 abitants de 561 941) e de Droma (4 502 abitants de 517 709).
Lo gentilici n’es comtadin -a.
Dins son acceptacion contemporanèa, la Comtat correspond sovent al departament de Vauclusa, e totjorn inclaus Avinhon.

## Istòria

La Comtat es cedida al papa en 1274 pel rei de França Falip lo tresen. La capitala n'es Venasca, emai se lo sèti de la Curia es a Carpentràs. Carpentràs ven capitala en 1320. Après la venda d’Avinhon al papa en 1348, la Comtat e Avinhon son administradas cotria, mas lei doas entitats demòran legalament distintas. La Comtat es ocupada mai d’un còp per França als s. XVII e XVIII. A la Revolucion francesa, au contrari d’Avinhon qu’una municipalitat favorabla a l’annexion francesa i pren lo poder, los comtadins sembla que vòlon venir una monarquia constitucionala amb lo papa coma sobeiran. Après un conflicte armat amb Avinhon, la majoritat dei comunautats de la Comtat decidís finalament de votar l’annexion a França. Aquela se fa en 1791, Avinhon e Carpentràs venon dos districtes non restacats a un departament. Cal demorar 1793 per la creacion dau departament de Vauclusa, qu'agropa lei dus districtes, lo rèire principat d'Aurenja, e una part de Provença presa ais Bocas de Ròse e ais Basseis Aups.

## Imatges

* Mapa de la Comtat contemporanèa (en francés)
* La vila de Carpentràs
* La vila de Vauriàs es lo centre de l'enclava dins lo Daufinat

## Nòtas

* ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
# Colecistocinina

La colecistocinina (ò CCK) es una ormòna peptidica gastrointestinala secretada per la mucosa dau duodenum. Identicada en 2002 per una còla de l’Imperial College de Londres, sa produccion es estimulada per l'arribada de lipids ò de peptids (proteïnas) dins l'intestin. Permet la liberacion deis enzims contenguts dins lo pancrèas e la vesicula biliara.

## Liames intèrnes

* Duodenum.
* Sistèma digestiu uman.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Tèrme eissit de l'anglés « Cholecystokinin ».
# Citosòl

Lo citosòl qu'ei lo liquid dens lo quau banhan los organets de las cellulas. Amassas, lo citosòl e los organets, que forman lo dehens de la cellula embarrat per la membrana plasmica e aperat citoplasma. Ua partida de las reaccions metabolicas que s'i debanan puish que lo citosòl que contien proteïnas de las quaus, que n'i a qui son enzims. En çò de las cellulas procariòtas, desprovesidas de quin organet qui sia, la totalitat de las reaccions metabolicas que's debanan dens lo citosòl ; l'ADN, per exemple, qui contien l'informacion genetica qui permet de causir l'òrdi d'encadenament deus aminoacids, qu'ei transcrivut en ARNm dens lo citosòl au medish temps qui los ribosòmas e'us legeishen entaus arrevirar en proteïnas.
# Proteïna

Ua proteïna qu'ei ua molecula polimèr d'acids aminats (o aminoacids). Qu'ei donc ua cadena (qui pòt contar milerats d'elements) d'acids aminats. Los aminoacids qui entran dens la composicion de las proteïnas animaus e vegetaus que son au nombre de 20 (a maugrat qui certas bacterias e son capablas de sintetizar d'autes aminoacids ; l'òmi tanben, en laboratòri que sap hargoar d'autes acids aminats). La composicion d'ua proteïna en aminoacids e lo lor biais d'encadenament que determinan l'estructura primària de las proteïnas.
Dens lo mitan viu, las cadenas d'aminoacids que segueishen un procès de maturacion au cap deu quau e poden aquesir ua forma geometrica hèra complexa qui las balha las loas proprietats. Compréner lo biais de plegament e d'arreplegament de las proteïnas (qui determina alavetz l'estructura segondària de la proteïna) a partir de las loas estructuras primàrias e deu la loa maturacion qu'ei un defi en un enjòc màger de la bioquimia qui n'ei pas enqüera escadut.
# Tripsina

La tripsina qu'ei un enzim proteasa digestiva qui idrolisa los ligams peptidics de las proteïnas deu costat ostendent lo grop carboxil arron ua lisina o ua arginina e tot s'estancar s'aqueth aminoacids e son seguits d'ua prolina. Que trenca atau las proteïnas en tot liberar tròç de peptids mei petits.
# Aldosterona

L'aldosterona es una ormona esteroïda de la familha dels mineralocorticoïdes, produsida per la glandola suprarenala, e agís dins la conservacion del sòdi, secretant de potassi, e en aumentant la pression sanguina. Son taus es redusit dins la malautiá d'Addison e aumentat dins lo sindròm de Conn.