# Senta Aralha (Gers)

Senta Aralha (Saint-Arailles en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d'Occitània, ancianament de Mieidia-Pirenèus.
Qu'ei un deus castèthnaus mei conservats de la vath d'Ossa.

## Geografia

Senta Aralha qu'ocupa ua superfícia de 1320 ectaras e que se situa a ua altitud mejana de 186 m. Los sons punts culminants que son a 236 m (castèth d'aiga au dessus de la capèra de Bretons) a l'èst, e 230 m (bòsc de Montpelhièr) a l'oèst. Lo punt mensh elevat de la comuna qu'es a ua altitud de 136 m. Lo vilatge eth medish qu'ei a 173 m d'altitud. Lo castèthnau que susplomba duas vaths, la de l'Ossa e la deu Lizet, qui se rejonhen en amont deu vilatge. Son encadradas per duas linhas de cresta orientadas nòrd-sud.

### Situacion

Senta Aralha se situa just a l'escart de la rota qui mena de Mielan a Vic en Fesensac (a la crosada de la D34 e de la D189). Los vilatges mei pròches que son Rigapeu (a 2,6 km), Miranas (à 2,8 km) e Montesquiu (7 km). Senta Aralha qu'aperten au canton de Vic de Fesensac, vila que n'es alunhada de 16 km. Senta Aralha se tròba a 25 km d'Aush, Caplòc deu departament de Gers.

### Clima

Lo clima qu'ei de tipe oceanic degradat. Qu'ei caracterizat per estius cauds, sovent auratjós. genèr qu'ei generalament lo més mei fred. La ploja que se desparteish inegalament durant l'annada.
Pluviometria relevada au Castèth, ans 2001-2008
2001 630 mm
2002 791 mm
2003 733 mm
2004 792 mm
2005 747 mm
2006 825 mm
2007 781 mm
2008 984 mm

### Fauna e flòra

La varietat geologica entraina la preséncia de mantun ecosistèmas, rics en fauna e flòra.
Suber los terrens calcaris que creishon nombrosas orquidèas sauvatjas. Un trabalh de recensement e de preservacion qu'estó entreprés dab Natura 2000. Ua passejada annau qu'ei organizada cada 1èr de mai, entà observar las flors. Que se remarcan tanben lavandas, cardoncelles e globulaires. Parpalhòus, criquets, sautarèus o enqüera bernadas, insèctes deus mitans secs, qu'aimon d'i víver.
Las zonas bocagèras que son colonisadas entremiei autras per diferentas varietats de tinhahús com lo rinolòf o le vespertilion de Bechstein.
Ribèras, pesquèrs e pradèras umidas que son pòbladas d'espècias divèrsas, com la sofia, un peish d'aiga doça, o la cistuda, ua tortuga aqüatica. Grapauds, granolhas, tritons e domaisèlas qu'i demoran tanben.
Que passan hèra ausèths per Senta Aralha e s'i atardan a còps com lo corbençon, lo gaje-pube o lo rossinhòu.
Au demiei de la fauna sauvatge, se remarcan singlars, cabiròus, becadas, reinards o enqüera lèbes. Lo passatge de las palomas e deus canards sauvatges trai los amators.

## Toponimia

La prononciacion que seré [seŋta'raʎɔ]. La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es Aulària de Barcelona (fòrma dominanta de son nom en occitan), en latin Sancta Eulalia, martirizada a Barcelona en 304. L'aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr, de -a final de senta davant la vocala iniciala E- (Dauzat parla d' elision) que dona, en partent d' Eulàlia, Aulàlia. La seguida que seré Aulària (dissimilacion) > Auràlia (metatèsi) > Aràlia (reduccion deu diftongue) > Aralha (palatalizacion de -l- per lo iòd). Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de -l- qu'es convencionala. Segon Negre, Eulalia, nom de senta, que passèc a *Auralia (dissimilacion), puish *Aralia (atraccion de aralh « araire », puish elision e passatge au masculin (en francés).
Véser tanben Senta Aulària.

## Administracion

Senta Aralha qu'ei un vilatge de la Comunautat de comunas d'Artanhan en Fesensac.

### Cònsols

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| març de 2001 | (2026) | Bernard Lasportes | divèrs esquèrra | agricultor |
| març de 1971 | 2001 | Jean-Louis Lasportes | | |
| març de 1959 | 1971 | Pierre Massartic | | poèta gascon |
| abriu de 1953 | 1959 | Norbert Lasportes | | |
| abriu de 1945 | 1953 | André Massartic | | |
| mai de 1935 | 1945 | Armand Gassiolle | | |
| junh de 1929 | 1935 | Jean-Marie Lasportes | | |
| novembre de 1914 | 1929 | Léon Agut | | Marius Berges, mobilizat en 1914, disparegó en Alsàcia. Léon Agut, prumèr adjunt, qu'aucupè las foncions de cònsol d'aquí a son eleccion en 1919 |
| mai de 1900 | 1914 | Marius Berges | | |
| genèr de 1881 | 1900 | Frix Berges | | |
| mai de 1876 | 1881 | Louis Lasportes | | |
| mai de 1871 | 1876 | Lucien Bonnet | | |
| agost de 1860 | 1871 | Jules de Barry | | |
| mai de 1858 | 1860 | M. Pellaroque | | |
| | 1858 | | | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Vic de Fesensac; qu'es ara deu canton de Fesensac.

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 149, totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 319 | 313 | 293 | 332 | 466 | | 454 | 439 | 424 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 408 | 407 | 396 | 373 | 371 | 406 | 364 | 369 | 333 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 310 | 325 | 312 | 234 | 249 | 230 | 235 | 208 | 193 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 150 | 154 | 139 | 136 | 133 | 116 | 123 | 128 | 133 136 |
| 2009 | 2010 |
| 139 142 | 144 147 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* en 1821, annexion de Saint-Jean-d'Angles (en francés), benlèu Sent Joan d'Angles
* En 2018 la populacion qu'èra de 137 abitants e la densitat qu'èra de 10,38 ab/km².

### Demografia de Saint-Jean d'Angles (nom francés)

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 149, totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 104 | 78 | 102 | 89 | | | | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| | | | | Cercar | Cercar | 125 | 128 | 133 136 |
| 2009 | 2010 |
| 139 142 | 144 147 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* Las donadas de la dreta deu grafic que son las de la comuna sancèra de Senta Aralha

## Personalitats ligadas dab la comuna

* Pèir Massartic (1918-2002). Il est l'auteur de nombreux poèmes en langue d'oc, dont certains furent rédigés lors de sa captivité en Allemagne pendant la seconde guerre mondiale. Il fait paraître en 1962 son recueil Escapados (Evasions). Les vers de Massartic ont été récompensés par plusieurs prix dont le Jasmin d'argent. Il a été cònsol de Senta Aralha de 1959 à 1971. Il est décédé le 22 d'abriu 2002. Son nom a été donné à la salle de classe anciana de la Mairie de Senta Aralha.

## Véser tanben

* Comunas de Gers
* Societat Arqueologica de Gers

## Ligams extèrnes

* Sent Aralha suu site de l'Insee
* Sit de la comuna

## Nòtas e referéncias

* ↑ Sit Toponimia occitana
* ↑ «grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon».
* ↑ Patrici Pojada, Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus, ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 71
* ↑ Se tractaré d'elision invèrsa
* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 586
* ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 296, per Sentralha (Òut e Garona)
* ↑ Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, 1990-98, vol. III, p. 1651, par. 28770
* ↑ Escapados (Evasions), Pau, Ençà de Yan Marrimpouey, 1962
* ↑ Informations tirées des pages de présentation de Poesio/Poésie per/par Pey Massartic/Pierre Massartic, Vic en Fesensac, Imprimerie Les Presses de Gasconha, 2003
* Portau de Gasconha