OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Fenicians

Lei Fenicians èran un pòble antic originari de la region dau Liban actuau. Aguèron una influéncia importanta sus lo desvolopament dei civilizacions mediterranèas dau millenari I avC. Pasmens, en causa de la manca de documents escrichs per lei Fenicians esperelei, lei conoissenças actualas son magerament basadas sus lei testimònis laissats per lei populacions vesinas.
Lei Fenicians èran devesits entre diferentei ciutats-estats independentas. Lei pus importantas èra Biblos, Sidon, Tir e Arwad. Se formèron a partir de 1200 avC a partir dei culturas de la Mediterranèa Orientala dau millenari II avC. D'efècte, lei centres urbans fenicians i formavan ja de ciutats-estats e de crosieras marchandas importantas que foguèron alternativament dominadas per lei poissanças regionalas successivas (Egipte, Ititas...). Après la crisi de 1200 avC (invasions dei Pòbles de la Mar), capitèron de venir independentas. Aprofichèron aquela situacion per s'estendre dins lo bacin mediterranèu onte fondèron de comptadors comerciaus e de colonias, especialament en Chipre, en Sicília, en Sardenha, en Africa dau Nòrd e dins lo sud de la Peninsula Iberica. Aquò permetèt tanben de difusar la cultura feniciana lòng dau litorau e l'alfabet fenician es probablament lo precursor deis alfabets grèc e aramèu.
A partir dau sègle VIII avC, lei ciutats-estats foguèron tornarmai atacadas per d'empèris poderós coma leis Assirians, lei Babilonians, lei Pèrs, lei Grècs e finalament lei Romans. Pasmens, capitèron generalament de gardar son autonòmia e de demorar una poissança comerciala importanta. Ansin, la region gardèt de trachs fenicians de sègles après la pèrda de Fenicia per lei Bizantins. En parallèl, de colonias fenicianas venguèron de centres mediterranèus importants, especialament Cartage que foguèt una poissança majora fins a la fin dau sègle III avC.

## Vejatz tanben

* Cartage.
* Civilizacion cartaginesa.

## Bibliografia

* Aubet, M. E.: Tiri y las colonias fenicias de Occidente, Barcelona, 1987.
* Belmonte Avilés, Juan Antonio: Cuatro estudios sus los dominios territoriales de las ciudades-estado fenicias, Bellaterra.
* Blázquez, José María: Historia d'Orientatz antiguo. Madrid: Cátedra, 1992.
* Corzo, Ramón: Los fenicios, señores de la mar. Madrid: Información y Revistas, 1988.
* Frankenstein, Susan: Arqueología del colonialismo: lo fau impacte fenicio y griego en lo sur. Barcelona: Grijalbo - Mondadori, 1997.
* García y Bellido, Antonio: Fenicios y cartagineses en Occidente. Madrid, 1942.

## Ligams extèrnes

* Centre d'Estudis Fenicis e Púnics
* Enciclopedia Phoenicia.
* «Los fenicios En Vélez-Málaga».

## Nòtas e referéncias

* ↑ Je m'appelle Byblos, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005. ISBN 2 914 266 04 9
* ↑ (fr) Pierre Milza, Histoire de l'Italie : des origines à nos jours, Fayard, 2005, p. 16.
# Ciutat-Estat

Una ciutat-Estat es una vila sobeirana o autonòma que son territòri s'estend generalament sus la vila esperela e sus lei zònas (tenements, vilatges...) a l'entorn de la ciutat. Fòrça frequenta durant l'Antiquitat o l'Edat Mejana, aquela situacion es venguda pus rar a l'ora d'ara mai existís totjorn amb d'exemples coma Singapor o Mónegue que son d'estats independents o Hong Kong qu'es una region autonòma chinesa.

## Liames intèrnes

* Estat.
* Vila.
# Cartage

Cartage (قرطاج Qartāj en arabi,Carthage en francés) es una vila de Tunisia, a una desena de quilomètres au nòrd-èst de Tunis. A 20 715 abitants segon lo recensament de 2004. La vila nòva foguèt fondada subre lei roïnas de la ciutat-estat antica de Cartage, capitala feniciana fins a l'an 146 aC, puei ciutat romana importanta.
Lo gentilici es cartaginés -esa.
# Emporion

Emporion (en grèc ancian: Ἐμπόριον Empórion) èra una ciutat grèga. Foguèt creada coma una colonia de la ciutat de Focea, al tèrme sud del golf de Roses, al nòrd-èst de l'actuala vila de l'Escala, ara nomenat Empúries.
# Empèri Aquemenida

L'Empèri Aquemenida foguèt un estat pèrsa que se formèt sota lo rèine de Cir II lo Gran (559-529 avC). Vengut una poissança majora, dispareguèt durant la segonda mitat dau sègle III avC en fàcia de l'invasion d'Alexandre lo Grand.

## Sobeirans de l'Empèri Aquemenida

* 559 - 529 avC : Cir II.
* 529 - 522 avC : Cambís II.
* 522 avC : Esmèrdis, rèi usurpator (belèu un fiu non legitim de Cir II).
* 522 - 486 avC : Dàrius I$^{èr}$.
* 486 - 465 avC : Xèrxes I$^{èr}$.
* 465 - 424 avC : Artaxèrxes I$^{èr}$.
* 424 avC : Xèrxes II.
* 424 avC : Sogdianos.
* 424 - 404 avC : Dàrius II.
* 404 - 359 avC : Artaxèrxes II.
* 359 - 338 avC : Artaxèrxes III.
* 338 - 336 avC : Arses.
* 336 - 330 avC : Dàrius III.
# Sardenha

Sardenha (en occitan ancian Sardenha; en italian Sardegna, /sarˈdeɲɲa/; en sarde Sardinna, Sardigna, /saɾˈdiɲɲa/) es una illa de la mar Mediterranèa e d'Euròpa occidentenala, lo país del pòble sarde e tanben una region autonòma d'Itàlia que se trapa a l'oèst de l'Itàlia continentala, al sud de Corsega, al nòrd de Tunisia e d'Argeria. Sa capitala es Castèl.
Lo gentilici es sarde -a (o rarament sardenhòl -òla / -òu -òla, sardin -a).
Sardenha es, per sa superfícia, la segonda illa de la mar Mediterranèa e una region autonòma d'estatut especial en Itàlia que la denominacion oficiala es « region autonòma de Sardenha » (en italian Regione Autonoma della Sardegna, en sarde Regione Autònoma de Sardigna). Son estatut especial, marcat dins la constitucion de 1948, garantit l'autonomia administrativa de las institucions localas e la proteccion de sas particularitats lingüisticas e culturalas.
Sardenha, separada de Corsega per las bocas de Bonifacio, es situada al mitan de la mar Mediterranèa occidentala : aquesta posicion centrala favorizèt dempuèi l'Antiquitat los ligams comercials e culturals coma los interèsts economics, militars e estrategics.

## Geografia
### Divisions administrativas

Dempuèi 2016 l'illa es devesida en 4 províncias e una ciutat metropolitana:
* Província de Nuoro
* Província d'Oristano
* Província de Sardenha del Sud
* Província de Sàsser
* Ciutat Metropolitana de Castèl

## Istòria

* ↑ Identificant GeoNames: 2523228.
* ↑ http://thalamus.huma-num.fr/index-lieux/lettre-S.html
* ↑ Delibera della Giunta regionale del 26 giugno 2012.
# Illas Britanicas

Las illas Britanicas (en anglés: British Isles; en galés: Ynysoedd Prydain; en gaelic irlandés Oileáin Iarthair Eorpa; en manx: Ellanyn Goaldagh; en gaelic escocés: Eileanan Breatannach) son un archipèla important del nòrd-oèst d'Euròpa que compren las illas seguentas:
* l'illa d'Irlanda, la segonda de l'archipèla, dividida entre l'estat d'Irlanda e l'estat del Reialme Unit (Irlanda del Nòrd).
* l'illa de Grand Bretanha, la mai granda de l'archipèla, possedida tota per l'estat del Reialme Unit. Aquela illa compren en particular las nacions istoricas d'Anglatèrra, Cornoalha, Escòcia e del País de Galas.
* l'illa de Man, possession del Reialme Unit
* divèrsas illas pichonas e estrechament religadas a l'illa de Grand Bretanha e apertenent tanben al Reialme Unit, coma
** Wight (en Anglatèrra);
** las illas Ebridas, las illas Shetland e las illas Orcadas (en Escòcia);
** Anglesey (al País de Galas);
** las illas Scilly (en Cornoalha), etc.
Las illas Normandas, pròchas de França, s'intègran pas gaire, geograficament, a las illas Britanicas, pasmens son una possession del Reialme Unit e de còps d'unes que i a las considèran coma una part de las illas Britanicas.

## Nòtas

* ↑ "illas d'Euròpa Occidentala".
# Tresena Guèrra Punica

La Tresena Guèrra Punica foguèt la darriera partida dau conflicte entre Roma e Cartage. Se debanèt de 149 a 146 avC e s'acabèt per la destruccion de Cartage e lo partiment de son territòri entre Roma e seis aliats africans.

## Liames intèrnes

* Cartage.
* Guèrras Punicas.
# Nil

Nil (en arabi النيل An Nil) es un flume màger del nòrd-èst d'Africa, amb 6671 km es un dels dos flumes mai longs del mond, l'autre essent Amazonas. La partida apareix a la confluéncia del Nil Blanc e del Nil Blau.
Lo Nil Blanc (Bahr al Abyad) apareis coma tal a la confluéncia de Bahr al Jabal e de Bahr al Ghazal al lac No. Per d'autres, lo Nil Blanc pren sa font al Lac Victòria en Oganda e pren lo nom de Bahr al Jabal quand dintra al Sodan del Sud. Coma lo Lac Victòria, es alimentat per de flumes coma Kagera. Fòrça geografs dison que Nil, considerat al sens larg, pren sa font en Rwanda (Kagera) o en Burundi (Ruvyironza).
Lo Nil Blau (Bahr al Azraq) ven del Lac Tana en Etiopia.
Totes dos s'unisson a Khartom, capitala actuala de Sodan.
Nil se geta dins la mar Mediterranèa en formant un dèlta al nòrd d'Egipte. Amb las sieunas doas brancas, Nil travèrsa los estats seguents: Rwanda, Burundi, Tanzania, Oganda, Etiopia, lo Sodan del Sud, Sodan e Egipte.

## Nòtas

* ↑ Segon las descobèrtas mai recentas, la font pus luènha de Nil se trobariá dins la selva de Nyungwe en Rwanda. Aquela font pòrta la longor del flume a 6 718 kilomètres en plaça dels 6 611 establits abans.
# Piramida

Una piramida es un polièdre format per una basa que pòt èsser quin que siá tipe de poligòn e tres o mai fàcias que son triangles amb un vertèx comun.
Se s'indica pas lo contrari, se compren que la basa es un carrat. Lo tetraèdre regular, un dels solids platonics, es una piramida triangulara.
Lo volum d'una piramida es $V={\frac {1}{3}}Ah$, onte A es l'aira de la basa e h la nautor dempuèi de la basa fins al vertèx superior.

## Piramidas amb de fàcias poligonalas

Se totas las fàcias son de poligòns regulars, la basa de la piramida pòt èsser un poligòn regular de 3, 4 o 5 costats:
| Nom | Tetraèdre | Piramida carrada | Piramida pentagonala |
| Classa | Solid Platonic | Solid de Johnson (J1) | Solid de Johnson (J2) |
| Basa | Triangle equilateral | Carrat | Pentagòn regular |
| Grop de simetria | T$_d$ | C$_{4v}$ | C$_{5v}$ |
Lo centre geometric d'una piramida carrada es localizat sur l'axe de simetria, a un quart de la basa cap al vertèx.
# Irrigacion

L'irrigacion es l'ensems dei tecnicas artificialas que permeton d'aportar l'aiga vèrs de zonas agricòlas per aumentar la produccion.

## Liames intèrnes

* Agricultura.
* Canau.
# Pax Romana

La pax romana (« patz romana » en occitan) es una expression latina que designa lo lòng periòde de patz impausat sus son territòri per l'Empèri Roman durant lei sègles I e II apC. D'efiech, dins lo corrent d'aquela epòca, l'Empèri conoguèt unicament de guèrras frontalieras, principalament còntra lei Parts e lei pòbles germanics.

## Liames intèrnes

* Empèri Roman.
# Gàllia

Gàllia (o las Gàllias; del latin Gallia) es lo nom donat per los Romans als territòris, non latin e non german, d'Euròpa Occidentala al nòrd dels Pirenèus.
Los territòris de la Gàllia futura èran englobats dins un grand ensemble continental anant de l'Atlantic fins a Danubi e nomenat « Celtica » per los primièrs testimònis escrits : aqueles dels grècs.
Lo gentilici gal galla (var. gau galla) o gallés -esa (latin Galli) es atestat pel primièr còp per Caton l'Ancian vèrs -168, per designar los abitants de Celtica qu'avián envasit la planura de Pò (la Gàllia Cisalpina). Lo mot gall, en breton e en irlandés modèrne significa "estrangièr pròche".
Al mièg del sègle I abC, Juli Cesar devesís la Gàllia Transalpina en tres partidas : Celtica, Aquitània e Belgica. Tanben, dins sas memòrias de la Guèrra de las Gàllias, Juli Cesar ditz que los pòbles nomenats galleses son diferents entre eles per lo lengatge, las costumas, las leis e que los galleses son separats dels Aquitans per Garona, dels Bèlgas per Marna e Sèina.
La conquista romana de Gàllia se realizèt en tres fasas :
* la conquista de la Gàllia Cisalpina.
* la conquista de Narbonesa.
* la conquista de la «Gàllia Comata».
Cisalpina, integrada a Itàlia sos la Republica, devenguèt una extension de Roma. Narbonesa constituiguèt una « província » romana situada fòra Itàlia (lo nom latin de provincia a donat en occitan « Provença »).
Los noms « Gàllia » e « gal/gallés » restèron en usatge per designar las províncias romanas de la rèsta d'aqueles territòris e lors abitants de cultura galloromana.
Tres definicions de Gàllia pòdon existir :
Al sègle XIX, Gàllia e los galleses van essèr un mite nacional francés e devenir los avis oficials de França e dels franceses.

## Nòtas

* ↑ Dins la nòrma classica se conselha de dire Gàllia e se desconselha lo francisme Gaula*.
# Francs

Los francs èran una confederacion de tribús germanicas que los poblaments son atestats tre lo sègle III per las ribas drechas de Ren. Entre los sègles III e V d'unes francs faguèron d'incursions dins los territòris romans mentre que d'autres jonhèron las tropas romanas en Gàllia. Sols los francs salians formèron un reialme que foguèt reconegut pels romans après 357. Dins lo clima d'afondrament de l'autoritat imperiala a l'oèst, las tribús francas s'uniguèron jol poder merovingian e conquistèron tota la Gàllia levat Septimània al sègle VI. L'elita politica saliana èra una de las fòrças pus activas dins la crestiantat que s'espandissiá subre l'oèst d'Euròpa. Los francs creèron un dels reialmes barbar dels pus fòrts e estables.
La dinastia merovingiana, descendenta dels Salians, fondèt una de las monarquias germanicas que remplacèron l'Empèri Roman d'Occident a partir del sègle V. L'estat franc consolidèt son poder subre una granda part de l'Euròpa de l'oèst a la fin del sègle VIII, per donar l'Empèri Carolingian qu'anava dominar tota la region. Aqueste empèri evoluèt dapasset per donar França e lo Sant Empèri Roman Germanic.
# Visigòts

Los visigòts (en alemand Westgoten "gòts de l'Oèst") son una de las doas branchas de l'ancian pòble germanic daus gòts (l'autra brancha essent aquela daus ostrogòts). Los gòts, d'origina escandinava, sortiguèron de Suècia meridionala e lors doas branchas, aparegudas en Ucraïna, s'integrèron puei tardivament dins l'Occident roman, subretot durant lo sègle V. Après la chasuda oficiala de l'Empèri Roman d'Occident (476), los visigòts contunhèron gaireben 250 ans de temps a jugar un ròtle important en Euròpa Occidentala. Es un daus pòbles "barbars" mai prestigiós d'Euròpa, tant per sa lonja istòria e sas originas miticas coma per las marcas que laissèt beucòp de temps dins los esperits.

## Los Visigòts e Occitània

Los visigòts, sens o saber, joguèron un ròtle important per preparar l'emergéncia ulteriora d'Occitània e de la lenga e de la cultura occitanas. Durant l'ensems dau sègle V, a partir de lors capitalas qu'èran Bordèu o Tolosa, e en essent federats teoricament a l'Empèri Roman d'Occident, los Visigòts conqueriguèron progressivament un territòri qu'englobava gaireben tota la futura Occitània (levat lo futur Daufinat jos dominacion daus Burgondis) e la màger part de la Peninsula Iberica. L'eiretage culturau daus visigòts consistiguèt a refortir la cultura e las institucions romanas, en tot i apondre daus elements de cultura visigotica (germanica), mas en proporcion moderada. Tanben l'impacte demografic e lingüistic (gotic, germanic) daus visigòts foguèt feble e laissèt se desvolopar lo latin liurament coma lenga de l'administracion, de l'Egleisa e de l'immensa majoritat de la populacion. Quò es un daus elements qu'explican que lo latin e la cultura latina dau reiaume visigòt foguèron pro conservators dins la futura Occitània, tant durant lo periòde visigòt au sègle V, coma durant los periòdes ulteriors, quand s'installèt una dominacion superficiala daus francs a partir de 507 (batalha de Vouillé). A aquela data los francs faguèron refluir los visigòts en Gòtia (Bas Lengadòc) e dins la Peninsula Iberica mas lo contèxte culturau de la futura Occitània chamgèt pas beucòp. L'emergéncia ulteriora de la lenga occitana, au sègle VIII, dins un contèxte de fidelitat continua a la cultura romana durant tota la nauta Edat Mejana, fai que l'occitan es una lenga romanica pro conservatritz a respècte dau latin.
En contrast, lo nòrd de Gàllia (Nèustria e oèst d'Austràsia), qu'era lo futur domeni de la lenga francesa, èra maitot dins la zona centrala dau poder politic e de l'installacion demografica daus francs. Coneguèt tre lo sègle V una dominacion prionda daus francs que laissèron dins lo latin locau de traças fòrtas de lor lenga (lo francic) e de lor cultura germanica, çò qu'explica l'aparicion de la lenga francesa, au sègle VIII, coma una lenga romanica relativament germanizada e pro distinta de l'occitan.

## Vejatz tanben

* Reialme visigòt de Tolosa

## Nòtas

* ↑ LAFONT Robèrt (2003) Petita istòria europèa d’Occitània, coll. Istòria, Canet: Trabucaire.
* ↑ BÈC Pèire = BEC Pierre (1995) La langue occitane, coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963].
# Justinian Ier

Justinian I$^{èr}$ (30 de mai de 483 - 25 de novembre de 565), o Justinian lo Grand, èra un emperaire bizantin que reinèt de 527 a 565. Foguèt un dei caps politics e militars pus importants de l'Antiquitat finala e sus lei plans legislatiu, militar e religiós, realizèt una òbra immensa durant sa vida.
Son rèine foguèt marcat per lo projècte ambiciós de « restauracion de l'Empèri » que foguèt parcialament cumplit ambé lei conquistas d'Itàlia (Guèrra dei Gòts), dau reiaume vandal dau nòrd d'Africa e dau sud d'Espanha. Son rèine aguèt de consequéncias pus importantas per l'uniformizacion dau drech roman. Enfin, marquèt un periòde d'activitat artistica excepcionau que veguèt lo començament de la bastida de la basilicia Santa Sofia que venguèt lo centre de l'Ortodoxia pendent de sègles. Per aquelei rasons, lo periòde de Justinian es considerat coma l'apogèu de l'Empèri Bizantin.
Es un sant de la Glèisa Orientala.

## Liames intèrnes

* Empèri Bizantin.
# Estèpa

En geografia fisica, una estèpa (en rus: степь - AFI: [sʲtʲepʲ], ucraïnian: степ - [stɛp], cazac: дала - [dɑlɑ]) es una plana sens arbres (levat pròche dels rius e lacs); parièra a una prada, l'estèpa es mai que mai dominada per d'èrbas rasas. Pòt èsser semidesertica, o cobèrta d'èrba, d'arbrilhons, o los dos, en foncion de la sason e de la latitud. Lo tèrme es tanben emplegat per descriure lo clima de regions tròp secas per aver una selva, mas pas pro secas per èsser un desèrt. Lo tèrme original ven del mot rus степь que designa una tèrra plana e arida.
Lo clima de totas las estèpas es resumit per lo clima continental. En estiu las temperaturas mai nautas son de 40 °C e las pus bassas en ivèrn de −40 °C. Los escarts de temperaturas entre jorn e nuèit son tanben fòrça importants. En Mongolia, se pòt enregistrar 30 °C lo jorn e de temperaturas negativas la nuèit.
Las estèpas de latituds mejanas se caracterizan per d'estius cauds e d'ivèrns freds, amb en mejana 250-500 mm de pluèjas o equivalent en nèu per an. Dins las localizacions tropicalas, las casudas de pluèjas fan la diferéncia entre estèpa e desèrt vertadièr tan coma la granda evapotranspiracion.
# Batalha de Mantzicèrt

La batalha de Mantzicèrt se debanèt lo 26 d'aost de 1071. Opausèt l'armada de l'Empèri Bizantin dirigida per Roman IV a aquela dau sultanat Turc Seljoquida comandadas per Alp Arslan. Lei Bizantins foguèron desfachs e l'emperaire capturat per lei Turcs. Aquò entraïnèt una crisi de succession importanta dins l'Empèri e permetèt ai Turcs de conquistar la màger part d'Anatolia.
# Sètge de Constantinòble

Sètge de Constantinòble pòu designar :
* Sètge de Constantinòble (626): sètge de la vila per lu Avars, lu Eslaus e lu Sassanidas.
* Sètge de Constantinòble (674-678): prumier sètge per lu Arabis.
* Sètge de Constantinòble (717-718): segond sètge per lu Arabis.
* Sètge de Constantinòble (813): sètge bulgar dirigit per Krom.
* Sètge de Constantinòble (821-823): sètge dirigit per Tòmas l'Eslau.
* Sètge de Constantinòble (860): prumier sètge per lu Rus.
* Sètge de Constantinòble (907): segond sètge per lu Rus.
* Sètge de Constantinòble (941): tresen sètge per lu Rus.
* Sètge de Constantinòble (1047): sètge per Leon Tornikios.
* Sètge de Constantinòble (1203): prumier sètge durant la Quatrena Crosada.
* Sètge de Constantinòble (1204): sètge decisiu per lu Crosats.
* Sètge de Constantinòble (1235): sètge per lu Bulgars e lu Niceans.
* Sètge de Constantinòble (1260): sètge per lu Niceans.
* Sètge de Constantinòble (1391-1392): prumier sètge per lu Otomans.
* Sètge de Constantinòble (1394-1402): segond sètge per lu Otomans.
* Sètge de Constantinòble (1422): tresen sètge per lu Otomans.
* Sètge de Constantinòble (1453): quatren sètge per lu Otomans.
# René Robert Cavelier de la Salle

René Robert Cavelier de la Salle nascut a Roan (al jorn de uèi Sèina Maritima) lo 22 de novembre de 1643 e mòrt lo 19 de març de 1687 dins lo sud de la colonia francesa de Loïsiana, (uèi dins l’estat american de Tèxas).
Explorador e viatjaire, explorèt la region dels Grands Lacs dels Estats Units e de Canadà, puèi lo fume Mississippí e descobriguèt aital los territòris situats entre la val de Sant Laurenç e lo dèlta de Mississipí.
# Jusieus

Lei jusieus (var. josieus) o judieus (var. judius) son leis aderents au judaïsme. Ne son tanben lei membres dau pòble d'Israèl (am yisrael), apelats tanben enfants d'Israèl (Benei Yisrael). I a en fach una distincion entre lei doas definicions, la Halaḥà (la lei religiosa ortodòxa) indicant qu'un demòra jusieu (membre dau pòble) mai se un n'es pus jusieu (apertenent au judaïsme).
Forman un grop que sa definicion coïncidís parcialament amb lei categorias usualas de grop culturau, etnic, nacionau o religiós. Son compausats o lo pòble jusieu es un grop etnicoreligiós venent deis israelitas de Judèa en Orient Mejan e d'aquelei que se convertiguèron a sa religion au cors dei sègles.
La definicion que leis israelitas e puei lei jusieus an donat d'elei-meteis a variat dins lo temps. L'idèa que lei jusieus son un pòble, lo « pòble d'Israèl », apareis dempuei lei primiers libres de la Bíblia, e s'es afirmada au cors dei sègles. La definicion religiosa au contrari a evoluit: la Bíblia e l'arqueologia descrivon quitament d'israelitas politeïstas ai periòdes mai ancians. L'idèa de «reiaume d'Israèl», que data de la Bíblia, a tanben variat amb lo temps e es largament mesa de costat per leis autoritats religiosas a partir dau sègle II, e reïntroducha per lei laïcs e per quauquei religiós sota la forma de Sionisme au sègle XIX. Enfin, la diaspòra jusieva fòrça diversificada entre culturas diferentas dins l'espaci e lo temps a encara complicat l'apròcha de l'identitat jusieva.
Lo nombre totau de jusieus es malaisat d'estimar amb precision, e fa l'objècte de controvèrsias. Segon un recensament fach en 2018, seriá d'aperaquí 14 milions, que la majoritat viu en America dau Nòrd, en Euròpa e en Israèl.

## Referéncias

* ↑ «Juif» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicod'Òc. Congrès permanent de la lenga occitana. [Consulta: 23 de novembre de 2024]
* ↑ Lo tèrme am yehudí (pòble jusieu) es un emprunt modèrne ai lengas occidentalas.
* ↑ T.B Sanedrin 44a.
* ↑ Per exemple, Genèsi 46:5
* ↑ Vejatz per exemple lo segond livre dei reis, 23:4 e seguents, o La Bíblia desvelada d'Israël Finkelstein e Neil Asher Silberman, pagina 276.
* ↑ Recensament fach en 2018.
# Emprunt (lingüistica)

Un emprunt o manlèu (var. manlèu, manlevament) designa en lingüistica l'adopcion per un idiòma (lenga, dialècte, etc.) d'elements eissits d'un autre idiòma. Lo tèrme «emprunt» designa finda l'element empruntat eu meme. Es un procès frequent e continú a l'origina de l'evolucion e de la transformacion dei lengas e dei dialèctes.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, Dicod'Òc, recèrca « emprunt », consultat lo 30 d'octòbre dau 2023,
* ↑ Reinat Toscano, Diccionari de Lenga d'Òc d'après lo parlar niçard, consultat lo 30 d'octòbre dau 2023.
# Arqueologia

L'arqueologia (del grèc: ἀρχαίο arkheos, vièlh, e λόγοσ lógos, estudi) es una disciplina scientifica que son objectiu es l'estudi e la reconstitucion de l'istòria de l’umanitat dempuèi la Preïstòria fins a l'epòca contemporanèa a travèrs l'ensems dels vestigis materials qu'an subsistit e qu'es de còps que i a, necessari de metre al jorn (objèctes, aisinas, ossaments, terralhas, armas, pèças de moneda, joièls, vestits, emprentas, traças, pinturas, bastiments, infrastructuras, etc.).
L’arqueològ trapa la màger partida de sa documentacion dins los trabalhs sul terren (prospeccions, sondatges, cavament) contràriament a l’istorian, que sas principalas fonts son de tèxtes. Los documents escrits son pasmens sovent utilizats amb succès en arqueologia quand son disponibles e servats.