# Edat dau Fèrre

| v · d · m | Preïstòria | Protoïstòria | Istòria |
| v · d · m | Paleolitic Mesolitic Neolitic | Edat del Coire Edat del Bronze Edat del Fèrre | Antiquitat Edat Mejana Edat Modèrna |
Edats preïstoricas :
| O | La Tène | La Tène | Protoïstòria |
| Protoïstòria ||
| Protoïstòria |||
| O | Bronze final | Bronze final | Protoïstòria |
| Protoïstòria ||
| Protoïstòria ||
| Protoïstòria |||
| O | Calcolitic | | Protoïstòria |
| O | Neolitic | Neolitic | Preïstòria |
| Preïstòria ||
| P | Paleolitic superior | | Preïstòria |
| P | Paleolitic mejan | | Preïstòria |
| P | Paleolitic inferior | | Preïstòria |
| Preïstòria ||
| Preïstòria |||
L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre, Edat dau Fer) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.
L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que ne controtlèt la produccion.
L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).

## Istòria dau concèpte

Lo concèpte d'Edat dau Fèrre es un concèpte ancian aparegut a partir dau sègle XVII per classar leis artefactes ancians collectats per lei premiereis istorians e leis amators de curiositats. Ansin, en 1723, lo botanista francés Antoine de Jussieu (1686-1758) aguèt l'idèa de gropar d'ensembles d'artefactes dins de categorias definidas a partir de lor materiau de basa dins son estudi De l'Origine et des usages de la Pierre de Foudre (« De l'Origina e deis usatges de la Pèira de Tròn »). Quauqueis ans pus tard, en 1734, lo concèpte foguèt alargat per l'istorian Nicolas Mahudel (1673-1747) que definiguèt tres « Temps » dichs Temps de la Pèira, Temps dau Bronze e Temps dau Fèrre dins l'òrdre cronologic. En 1740, sei trabals acceptats per l'Acadèmia sota lo títol Les Monuments les plus anciens de l'industrie des hommes, des Arts et reconnus dans les pierres de Foudre (« Lei Monuments pus ancians de l'industria deis òmes, deis Arts e reconeguts dins lei pèiras de Tròn »). Aguèron una certana influéncia en Euròpa onte de personalitats, coma lo geològ e naturalista anglés William Borlase (1695-1772), desvolopèron e difusèron mai seis idèas.
Dins aquò, son lei trabalhs de l'arqueològ e istorian danés Christian Jürgensen Thomsen (1788-1865) que menèron a l'adopcion dau concèpte de Temps dau Bronze per la màger part de la comunautat scientifica. D'efiech, sensa formacion especifica, Thomsen deguèt trobar un mejan per classar de colleccions d'objèctes antics divèrs tengudas per lo Musèu Nacionau de Danemarc. Per aquò, escotèt una suggestion de l'istorian Lauritz Schebye Vedel Simonsen (1780-1858), professor de l'Universitat de Copenaga, qu'aviá prepausat que lei pòbles escandinaus antics foguèsson inicialament utilizaires d'otís de fusta e de pèira avans d'adoptar d'otís de bronze e de fèrre. La premiera presentacion publica deis artefactes organizats d'aqueu biais, dins tres gabinets diferents, se debanèt en 1819. Puei, Thomsen formalizèt sa teoria dei tres periòdes preïstorics en 1836 dins Ledetraad til nordisk Oldkyndighed (« Guida deis antiquitats nordicas »). Son successor a la direccion dau musèu, Jens Jacob Asmussen Worsaae (1821-1885), organizèt de recèrcas sus plusors sites per demostrar, gràcias a de mesuras estratigraficas, la validitat d'aquela intuicion.
La validitat scientifica d'aqueu destriament en foguèt pauc a cha pauc contestat amb l'aprigondiment dei sabers istorics. D'efiech, de societats desvolopèron de conoissenças scientificas relativament avançats tot en gardant un nivèu tecnologic generau correspondent a l'Edat de la Pèira. Per exemple, foguèt lo cas dei Maias qu'èran capables de realizar de calculs astronomics pus precís que Ptolemèu sensa aver lo mestritge de la ròda. Ansin, l'idèa de l'existéncia d'un liame entre l'avançament d'una societat e lei materiaus de basa utilizats per fabricar seis otís es desenant abandonada. En revènge, lei tèrmes Edat de la Pèira, dau Bronze ò dau Fèrre son encara fòrça utilizats per plaçar cronologicament lei vestigis descubèrts dins una region donada, en particular dins l'espaci eurasiatic. Aquò es pus complicat en Africa car la metallurgia dau fèrre i seguís una evolucion pus complèxa amb una difusion que pòu de còps èsser relativament tardiva. De mai, autra diferéncia importanta, en Africa, la transicion se faguèt generalament dirèctament entre l'Edat de la Pèira e l'Edat dau Fèrre car lei mineraus locaus permetián pas de produrre aisament de bronze.

## La metallurgia dau fèrre e sei consequéncias
### Lei procès antics de produccion de fèrre e d'acier

La metallurgia dau fèrre exigís un nivèu tecnologic pus avançat que per la metallurgia dau bronze. Plusors rasons explican aquela complexitat acreissuda. La premiera es la necessitat d'obtenir una temperatura pus auta. Lo ponch de fusion dau fèrre pur es de 1 538 °C, çò qu'es ben superior ai temperaturas de fusion dau bronze (entre 830 e 1 100 °C segon sa composicion). Pasmens, aqueu problema pòu se resòuvre gràcias a la malleabilitat dau fèrre caud. D'efiech, avans d'intrar en fusion, lo fèrre se remolís e es possible de li donar una forma per martelatge. Lei bas-fornèus apareguts d'un biais independent dins mai d'una region permetián d'agantar lei temperaturas necessàrias a aqueu trabalh. Per arribar a la fusion, es necessari d'utilizar un aut-fornèu, un sistèma inventat en China au sègle V avC, mai que se difusèt pas en defòra dau país avans l'Edat Mejana.
Lo segond problema major dei tecnicas de produccion de l'epòca èra lo produch obtengut. D'efiech, lei bas-fornèus permetián de redurre d'oxids de fèrre per produrre de fèrre metallic, mai lo resultat èra en realitat una lópia constituïda de fèrre, d'acier, de carbòni, d'escòrias e de la ganga dei mineraus utilizats. Faliá alora cenglar la lópia durant d'oras per obtenir un acier utilizable. Aquela activitat venguèt ansin emblematica dau mestier de fabre fins a la Revolucion Industriala. Dins leis auts-fornèus chinés, lo problema èra similar car lo minerau en fusion èra reduch per lo mejan d'un contacte dirècte amb lo carbon. Aquò permetiá de produrre una fonda dura e fragila. Per l'utilizar, deviá donc seguir divèrsei procès de purificacion destinats a eliminar una partida deis impuretats.
Pasmens, leis impuretats avián un ròtle benefic per leis objèctes de fèrre. D'efiech, au contrari de l'acier modèrne, demoravan en quantitats relativament importantas dins leis objèctes fabricats en despiech de la purificacion de la lópia per lo fabre. Aquò permetiá de limitar lo desvolopament dau rovilh
* Ponchs de fusion de diferents metaus e aliatges utilizats durant l'Antiquitat
* Reconstitucion d'un bas-fornèu cèlta.
* Ematita de l'illa d'Elba, un exemple de minerau de fèrre esplechat dempuei l'Antiquitat
* Limonita, autre exemple de minerau de fèrre utilizat durant l'Antiquitat

### Lei transformacions socialas de l'Edat dau Fèrre

Lei transformacions socialas de l'Edat dau Fèrre son variablas segon lei regions dau monde. D'un biais generau, l'utilizacion d'armas e d'otís de fèrre renforcèt lo poder deis elèits guerriers e aumentèt lei rendiments agricòlas. Aquò favorizèt una creissença demografica novèla e accentuèt la ierarquizacion de la màger part dei societats. De mai, l'aumentacion de la produccion agricòla intensifiquèt lei mecanismes d'especializacion economica apareguts durant l'Edat dau Bronze. D'efiech, bòrd que mens de trabalhaires èran necessaris per entretenir lei culturas, foguèt possible de desvolopar l'artesanat ò lo comèrci. Dins mai d'una region, lei ciutats en gestacion venguèron de centres urbans, sovent fortificats, que poguèron participar a la colonizacion de regions luechencas.

## Lo debanament de l'Edat dau Fèrre
### Lei zònas d'aparicion de la metallurgia dau fèrre

Lo fèrre meteoritic èra trabalhat avans l'Edat dau Fèrre, probablament tre la fin dau millenari IV avC, mai son usatge èra esporadic e sovent limitat a la fabricacion d'objèctes ceremoniaus. Segon lei conoissenças actualas, la premiera obtencion de fèrre per reduccion de mineraus de fèrre se debanèt en Anatolia durant lo millenari III avC. Leis Ititas son sovent citats coma leis inventors d'aquela metallurgia, mai aquò es pauc clar. De pòbles pus ancians de la region dei monts Taurus an probablament descubèrt de tecnicas de produccion de fèrre avans l'estructuracion dau reiaume itita vèrs 2000 avC. En revènge, leis Ititas foguèron lo premier pòble capable de produrre de quantitats significativas d'objèctes de fèrre.
A partir dau territòri itita, la metallurgia dau fèrre se difusèt dins totei lei direccions, mai es malaisat de determinar se son aparicion dins leis autrei regions dau monde es lo resultat d'una difusion dei tecnicas ò d'una descubèrta independenta. La cronologia es puslèu en favor de la premiera ipotèsi. Per exemple, vèrs l'èst, la metallurgia dau fèrre apareguèt en Índia dins lo corrent dau millenari II avC, en China durant lo Periòde dei Primas e deis Autonas (771-481 avC) e, finalament, en Japon durant lo sègle II apC. Pasmens, una descubèrta independenta dins certanei regions indianas es possibla. Vèrs l'oèst, lo fèrre èra ben conegut en Grècia en 1050 avC e son mestritge se difusèt en Itàlia vèrs 900 avC, en Euròpa de l'Oèst vèrs 800 avC e en Irlanda vèrs 500 avC. En Africa, Egipte l'aviá adoptat tre lo millenari III avC. Es atestat en Cartage au sègle VIII avC e en Nubia vèrs la meteissa epòca. Lei mecanismes d'aparicion ò de difusion vèrs lo sud dau continent son mens ben comprés. De descubèrtas localas i son possiblas.

### Orient Mejan

L'Orient Mejan foguèt lo premier centre de la metallurgia dau fèrre. D'efiech, lei civilizacions dau Creissent Fertil avián ja desvolopat un sector artesanau especializat dins la metallurgia dau bronze. Ansin, a partir d'Anatolia, l'usatge dau fèrre se difusèt pauc a cha pauc dins lei regions vesinas (Caucàs vèrs 1300 avC, Iran vèrs 900 avC). Pasmens, la disparicion deis objèctes de bronze foguèt fòrça progressiva e lei dos metaus coexistiguèron durant de sègles. Per exemple, foguèt lo cas dins l'armada itita qu'utilizava d'armas de fèrre e de bronze.
La metallurgia dau fèrre se difusèt rapidament en Egipte, mai son usatge i demorèt limitat coma l'indica lo nombre relativament feble d'artefactes de fèrre trobats dins lei tombas. Foguèt l'invasion assiriana de 671 avC que generalizèt son utilizacion. La rason pus sovent evocada per explicar aquela particularitat es religiosa : lo fèrre , atribuït au dieu Seth, èra vist coma un metau impur e impròpri a fòrça usatges. Fau tanben nòtar la raretat dei mineraus de fèrre en Egipte e l'accès relativament aisat dau país a de fònts de coire e d'estanh. La facilitat de fabricar d'objèctes de bronze foguèt donc probable un fren suplementari ais importacions de mineraus de fèrre.

### Euròpa

En Euròpa, lo trabalh dau fèrre foguèt introduch a partir de Grècia dins lo corrent dau sègle XI avC. Puei, se difusèt vèrs lo nòrd e l'oèst fins a arribar en Irlanda vèrs 500 avC. Dins mai d'una region, s'acompanhèt d'un fenomèn d'urbanizacion, d'estructuracion estatala e de desvolopament dei rets comercialas. En particular, l'abitat fortificat e l'utilizacion d'armas d'acier venguèron pauc a cha pauc la nòrma dins la màger part dau continent. Es tanben marcat per de movements de populacions coma aquelei dei pòbles cèltas. Fòrça complèxes, aquelei migracions e fenomèns d'estructuracion politicas menèron a la formacion de plusors ensembles tecnoeconomics :
* l'ensemble atlantic que compreniá leis illas Britanicas, Flandra, lei regions occidentalas de Gàllia e lo nòrd-oèst de la peninsula Iberica.
* l'ensemble nordic que compreniá Escandinàvia e lo nòrd de l'Alemanha actuala.
* l'ensemble lusacian qu'èra centrat sus Lusàcia e que compreniá divèrsei regions vesinas de l'actuau territòri polonés.
* l'ensemble nòrd-aupenc que s'estendiá de l'Occitània Orientala a la Republica Chèca actuala en passant per la Gàllia Orientala e leis Aups. La cultura de Hallstatt, sovent citada coma exemple de cultura europèa de l'Edat dau Fèrre fasiá partida d'aqueu complèxe culturau.
* l'ensemble iberic que compreniá tota la peninsula Iberica franc dei regions dau nòrd-oèst que fasiá partida de l'ensemble atlantic.
* l'ensemble italic que compreniá la peninsula Italica, Corsega, Sardenha e lo nòrd-oèst dei Balcans.
* l'ensemble carpatic que s'estendiá lòng de la vau bassa de Danubi e sus lei pendís meridionaus e orientaus dei Carpatas.
* l'ensemble grèc que s'estendiá dau sud dei Balcans a la mar Egèa.

### Asia

Coma en Euròpa, l'aparicion e la difusion de la metallurgia dau fèrre en Asia es relativament complèxe en causa de la multiplicacion dei centres de fabricacion d'objèctes de fèrre. La region d'aparicion foguèt lo nòrd de la peninsula Indiana e lo sud d'Afganistan. D'artefactes descubèrts sus lo site afgan de Mundigak mòstran una utilizacion dau fèrre per ornar d'objèctes de bronze durant lo millenari III avC. En parallèl, divèrsei vestigis mòstran una produccion limitada de fèrre dins quauqueis endrechs de la region avans lo començament vertadier de l'Edat dau Fèrre Indian. Lo mestritge de la produccion de fèrre èra ansin probablament present dins la region avans la difusion dei tecnicas en provenença de Mesopotamia e d'Iran. Pasmens, a partir de 1800 avC, leis elements permetent d'atestar l'existéncia d'una metallurgia dau fèrre vènon pus nombrós e son presents sus plusors sites diferents. La data de començament de l'Edat dau Fèrre Indiana es donc tradicionalament fixada vèrs aqueu periòde. Fau tanben nòtar l'existéncia probable d'un segond centre d'aparicion independent dins lo sud de la peninsula a l'entorn de la vila actuala de Mysore. Vèrs 600 avC, lo trabalh dau fèrre s'èra difusat dins totei lei regions de la peninsula, comprés Ceilan. Un aspècte de remarca de la metallurgia indiana es lo desvolopament dau crusòu que permetiá fondre l'acier per obtenir de metaus de qualitat superiora coma lo wootz a l'origina deis aciers de Damasc.
En China, la metallurgia dau fèrre apareguèt vèrs 900 avC. Coma en Mesopotamia, aquela tecnologia arribèt dins de societats ja ben estructuradas e capablas de produrre de quantitats importantas de bronze. Per aquela rason, la difusion foguèt relativament lenta e lei premiereis objèctes de fèrre apareguèron solament a la fin dau sègle VI avC dins la vau dau Fluvi Blau. A partir deis estats chinés, lei tecnicas de trabalh dau fèrre se propaguèron dins lei país vesins coma Corèa durant lo sègle IV avC e Japon a la fin dau periòde Yayoi.
Dins lo rèsta d'Asia, la metallurgia dau fèrre sembla de se difusar a partir d'Índia. Aquò es relativament segur en Asia dau Sud-Èst onte la produccion de fèrre se desvolopèt entre lei sègles IV e II avC. Es mens segur dins l'estèpa onte lo trabalh dau fèrre foguèt largament veïculat per de pòbles indoeuropèus. De mai, lei vestigis coneguts i son mens nombrós. Pasmens, la cultura de Pazyryk, implantada entre lei sègles VI e III avC dins lei monts Altaï, mòstra l'estenduda dau mestritge de la metallurgia dau fèrre aquistat per lei pòbles nomadas a aquela epòca. Mai au nòrd, lo fèrre sembla d'arribar dins lei regions mongòlas vèrs lo sègle III avC.

### Africa

Lo debanament de l'Edat dau Fèrre en Africa es ben conegut per lei civilizacions mediterranèas (Egipte, Cartage, etc.) e per Nubia. Dins aquelei cas, lo modèl cronologic eurasiatic Edat de la Pèira, Edat dau Bronze e Edat dau Fèrre es present e leis evolucions socialas seguisson de mecanismes similars ai pòbles d'Euròpa e d'Asia. En revènge, aquò es pas lo cas en Africa Subsahariana onte la transicion aguèt dirèctament luòc entre l'Edat de la Pèira e l'Edat dau Fèrre. De mai, lo debanament de l'Edat dau Fèrre dins aquela region es totjorn mau conegut.
Es l'objècte de doas ipotèsis opausadas. La premiera, dicha tèsi difusionista, privilègia una difusion progressiva a partir dei civilizacions dau nòrd dau continent (Egipte, Nubia, Cartage). La segonda, dicha tèsi autoctòna, sostèn au contrari l'existéncia de fogaus d'aparicion locaus. Lo debat es polluït per de consideracions politicas, en particular afrocentristas, e leis elements disponibles permèton pas d'aver una idèa clara de la cronologia generala dau periòde. Per complicar mai la situacion, i a tanben d'accusacions de fraudas scientificas grèvas.
D'un biais generau, l'existéncia d'una metallurgia dau fèrre es ben atestada dins mai d'una region subsahariana a partir de 800 avC. Divèrsei descubèrtas suggerisson una existéncia anteriora e una descubèrta independenta dei tecnicas necessàrias a la fabricacion d'acier dins plusors regions diferentas, mai l'abséncia d'escritura e lei vestigis arqueologics limitats empachan de conclure. Lo cas pus conegut es la cultura de Nok que comencèt de produrre d'objèctes de fèrre vèrs 800 avC e venguèt lo centre d'una importanta ret d'escambis comerciaus. Aquela cultura influencièt tanben plusors regions d'Africa Centrala e de Sahèl. En Africa Orientala, l'expansion bantó de 3000 avC a 300 apC es sovent presentada coma lo motor de la difusion dau trabalh dau fèrre vèrs l'Africa Australa. Dins aquò, de descubèrtas arqueologicas e lingüisticas nuançan aquela cronologia. Lei Protobantós avián pas lo mestritge dau fèrre, tecnica que foguèt probablament apresa per lei Bantós au contacte d'un pòble d'Africa Centrala durant sei migracions. A partir de 400 apC, leis objèctes d'acier venguèron frequents dins l'espaci bantó.

### America

En America, la metallurgia dau fèrre demorèt desconeguda fins a l'arribada deis Europèus a la fin dau sègle XV. Leis Inuits utilizan lo fèrre meteoritic e lo fèrre natiu per fabricar d'objèctes coma de ponchas de sageta ò de cotèus. Dins lo rèsta d'America, quauquei civilizacions precolombianas trabalhèron a freg de mineraus de fèrre per produrre d'objèctes decoratius.

## Annèxas
### Liames intèrnes

* Acier.
* Agricultura.
* Arqueometallurgia.
* Aut-fornèu.
* Bas-fornèu.
* Carbòni.
* Edat dau Bronze.
* Edat de la Pèira.
* Fèrre.
* Fèrre meteoritic.
* Fonda.
* Lópia.
* Metallurgia.
* Minerau de fèrre.
* Siderurgia.

### Bibliografia

* (en) John Collis, The European Iron Age, Londres, B.T. Batsford, 1984.
* (en) William Rostoker e Bennet Bronson, « The Cast-Iron Bells of China », Technology and Culture, vol. 25, n° 4, 1984, pp. 750-767.
* (en) William Rostoker e Bennet Bronson, Pre-Industrial Iron: Its Technology and Ethnology, Archeomaterials Monograph n° 1, 1990.
* (en) P. L. Shinnie, The African Iron Age, Clarendon Press, 1971.
* (en) Thomas Turner, The Metallurgy of Iron, Charles Griffin & Company, 1900.
* (en) R. F. Tylecote, A History of Metallurgy, Institute of Materials, 1975.

### Nòtas e referéncias

* ↑ (fr) Ernest-Théodore Hamy e Nicolas Mahudel, « Matériaux pour servir à l'histoire de l'archéologie préhistorique », Revue archéologique, n° 7, març-abriu de 1906, pp. 239-259.
* ↑ (fr) Daniel Boorstin, Les Découvreurs, éd. Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1985.
* ↑ (en) Bruce G. Trigger, A history of archaeological thought, Cambridge, Cambridge University Press, 1990, p. 75.
* ↑ (en) Charles Keith Maisels, Early civilisations of the Old World : formative histories of Egypt, the Levant, Mesopotamia, India and China, Londres, Routledge, 1999, p. 11.
* ↑ (de) Svend Hansen, « Von den Anfängen der prähistorischen Archäologie : Christian Jürgensen Thomsen und das Dreiperiodensystem », Praehistorische Zeitschrift, vol. 76, n° 1,‎ 2001, pp. 10-23.
* ↑ (en) Miguel Leon-Portilla, Time and Reality in the Thought of the Maya, University of Oklahoma Press, 1990.
* ↑ (fr) Nikolai Grube (dir.), Les Mayas. Art et civilisation, Colonha, Könemann, 2000, p. 36.
* ↑ (fr) Michel Mourre, Dictionnaire encyclopédique d'histoire, París, Bordas, 1978, p. 1757.
* ↑ (en) David R. Lide, CRC Handbook of Chemistry and Physics, CRC Press Inc, 2009, 90$^a$ edicion.
* ↑ (fr) Hamady Bocoum, Aux origines de la métallurgie du fer en Afrique, UNESCO, 2002, p. 64.
* ↑ (en) Patricia Buckley Ebrey, Anne Walthall et James B. Palais, East Asia : A Cultural, Social, and Political History, Boston, Houghton Mifflin, 2005, p. 138.
* ↑ Per lo bronze, la valor indicada es una approximacion aplicabla ai bronzes utilizats durant l'Antiquitat. En realitat, lo ponch de fusion d'un bronze varia segon sa composicion de 830 a mai de 1 100 °C.
* ↑ (fr) Pierre Lévêque, Bêtes, dieux et hommes : l'imaginaire des premières religions, Messidor/Temps Actuels, 1985, p. 189.
* ↑ (fr) Jean-Pierre Mohen, Métallurgie préhistorique : introduction à la paléométallurgie, París, Masson, 1990, 270 p.
* ↑ (fr) Jean-Claude Margueron e Luc Pfirsch, Le Proche-Orient et l'Égypte antique, París, Hachette Supérieur, 2005.
* 1 2 (fr) Jacques Freu e Michel Mazoyer, L'apogée du nouvel Empire hittite, París, L'Harmattan, 2008.
* ↑ (fr) Madeleine Durand-Charre, La microstructure des aciers et des fontes. Genèse et interprétation, EDP Sciences, 2012, p. 6.
* ↑ (fr) Patrice Brun, Princes et princesses de la Celtique. Le premier âge du fer en Europe, 850-450 av. J.-C., Arle, Errance, 1987.
* ↑ (fr) Marcel Otte, Mireille David-Elbiali, Christiane Éluère e Jean-Pierre Mohen, La protohistoire, Brussèlas, De Boeck Université, 2008, p. 186.
* ↑ (en) Jonathan M. Kenoyer e Heather M.-L. Miller, « Metal Technologies of the Indus Valley Tradition in Pakistan and Western India », dins V. C. Pigott (dir.), The archaeometallurgy of the Asian Old World, Filadèlfia, The University Museum, University of Pennsylvania, 1999, p. 121.
* ↑ (en) Rakesh Tewari, « The origins of iron working in India: new evidence from the Central Ganga Plain and the Eastern Vindhyas », Antiquity, vol. 77, n° 297, Cambridge University Press, 2003, pp. 536-544.
* ↑ (en) I. M. Diakonoff, Early Antiquity, Chicago, University of Chicago Press, 1991, p. 372.
* ↑ (fr) Madeleine Durand-Charre, Les aciers damassés : Du fer primitif aux aciers modernes, París, Mines Paris ParisTech Les Presses, coll. « Collection histoire et sociétés », 2007, p. 36.
* ↑ (en) Charles Higham, The Bronze Age of Southeast Asia, Cambridge University Press, 1999.
* ↑ (en) Sarah Taylor, « The introduction and development of iron production in Korea: A survey », World Archaeology, vol. 20, n° 3, 1989, pp. 422-433.
* ↑ (ko) Do-heon Kim, « Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto », Yongnam Kogohak, n° 31, 2002, pp. 1-29.
* ↑ (en) D. S. Yoon, « Early iron metallurgy in Korea". Archaeological Review from Cambridge », Archaeological Review from Cambridge, vol. 8, n° 1, 1989, pp. 92-99.
* ↑ (en) I. C. Glover e B. Bellina, « Ban Don Ta Phet and Khao Sam Kaeo: The Earliest Indian Contacts Re-assessed », Early Interactions between South and Southeast Asia, vol. 2, 2011, pp. 17-45.
* ↑ La metallurgia dau bronze es inexistenta en Africa Subsahariana durant l'Antiquitat car lei mineraus de coire e d'estanh foguèron lòngtemps pas ò pauc accessibles. Una metallurgia apareguèt pus tard, mai lo bronze foguèt alora mai que mai destinat a la fabricacion d'objèctes ornamentaus. Un exemple d'aqueu tipe de metallurgia dau bronze es aquela dau reiaume d'Oyo.
* ↑ (en) S. B. Alpern, « Did they or didn’t they invent it? Iron in sub-Saharan Africa », History in Africa, n° 32, 2005, pp. 41-94.
* ↑ Per exemple, en 2008, una fabrega descubèrta en Republica Centrafricana foguèt datada de 2000 avC. Pasmens, de dobtes seriós son apareguts per quant a l'estat de conservacion excepcionala dei pèças de metau descubèrtas sus lo site (H. Pringle, « Seeking Africa's first iron men », Science, vol. 323, n° 5911, genier de 2009, pp. 200-202).
* ↑ (en) P. de Maret e F. Nsuka, « History of Bantu metallurgy: some linguistic aspects », History in Africa, vol. 4, 1977, pp. 43-65.
* ↑ (fr) Jan Vansina, « Le phénomène bantou et les savants », Revue française d'histoire d'outre-mer, vol. 65, n° 241, 1978, pp. 543-551.
* ↑ (en) Jan Vansina, Paths in the Rainforest, Madison, 1990.
* ↑ Una descubèrta realizada en 2015 sus un site arqueologic de Pointe Rosée suggerís l'existéncia d'una pichona fabrega vikinga sus l'illa de Tèrranòva durant l'Edat Mejana. Pasmens, aquò demorèt anecdotic e influencièt pas lei populacions localas (Heather Pringle, « Vikings », National Geographic, vol. 231, n° 3, març de 2017.
* ↑ (en) Vagn Fabritius Buchwald, Iron and steel in ancient times, Copenaga, Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, 2005.