OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Xavièr Navarròt

Xavièr Navarròt (en francés Xavier Navarrot ; lo 24 de heurèr de 1799 - lo 23 de deceme de 1832) que ho un escrivan bearnés de lenga occitana.

## Vita

Que neishó en çò d'ua familha borgesa. Que passè lo son temps de mainatge a Auloron puish qu'anè au licèu a Pau abans d'estudiar lo dret a París. Que recebó tanben un diplòma de mètge abans de se'n tornar tau Bearn on viscó de rentas a Passamar, au ras de Luc de Bearn en escrivent la soa òbra poetica en occitan.

## Poesia e engatjament politic

Hèra de las soas poesias qu'abòrdan tematicas politicas deu son temps, pròchas de las deu son amic e mentor Beranger. Que rebaten las soas idèas politicas republicanas ("Chut, chut, pòple chut", sus la musica de "Do, do, l'enfant do") quitament se la soa compassion e s'exprimí au mens un còp de cap au "Rei petit", Enric de Chambòrd, duc de Bordèu e hilh postum deu duc de Berric :
"Suspendetz vòste gasolhatge / I vòste combats amorós, / Vietz, òstes d'aqueste boscatge, / L'aire que retien son alena, / Dejà lo primtemps que ns'arrid; / Jo portant que soi dens la pena, / Vietz consolar lo Rei-Petit."

## Bibliografia
### Edicions de Xavier Navarròt

* Navarròt, Xavier. Estrées Béarnéses en ta l'an 1820. Pau : Vignancourt, 1820.
* Navarròt, Xavier. Dialogue entré Moussu Matheü, l'Electou, y Jean de Mingequannas, lou Bouhèmi. Pau, 1838.
* Navarròt, Xavier. Nouvelles étrennes béarnaises pour l'année 1847. Pau : Véronèse, 1846.
* Navarròt, Xavier. A Messieurs les jurés. Pau : Thonnet, 1850.
* Lespy, Vastin. Chansons de Xavier Navarrot. Pau : Véronèse, 1868.
* Camelat, Miquèu. Obres. Samatan : Éditorial Occitan, 1924.

### Bibliografia critica

* Darrigrand, Robèrt. Tèxtes causits. Montpellier : Centre d'études occitanes de l'Université, 1970.
* Anatole, Cristian - Lafont, Robert. Nouvelle histoire de la littérature occitane. París : P.U.F., 1970.
# Xavier Inchausti

Xavier Inchausti (Bahía Blanca, lo 16 de seteme de 1990) qu'ei un violonista argentin.
Vadut a Bahía Blanca dens la Província de Buenos Aires, qu'estudia dab lo mèste argentin Rafael Gintoli.
Que dè lo son purmèr gran concèrt en 2002 dab lo concerto per vriulon de Ludwig van Beethoven. En 2003 que qu'interpretè Johann Sebastian Bach (lo Preludi en Mi) suu gran canal de television nacionau ATC puish que dè lo son purmèr concèrt au Teatro Colón dab lo concerto no. 5 de Wolfgang Amadeus Mozart e la Partita en Rem de Bach.
Après que joguè dab totas las granas orquèstras argentinas e que dè un concèrt dab lo concerto de Beethoven au famós Gran Rex de Buenos Aires.
Qu'estudiè au Mozarteum de Salzborg e a l'Universitat de Viena e qu'interpretè en concert lo concerto de Felix Mendelsshon dens aquesta ciutat.
En 2008 que dè un concèrt dab la National Ukrainian Symphony en bèth interpretar lo concerto no. 1 de Shostakovich.
Qu'aubrí lo Festival Internacionau de Bòsnia dab lo concerto de Chaikovskii e l'Orquèstra Filarmonica de Sarajevo. Que ho invitat dab ua borsa entà estudiar en Israèl dab lo mète Shlomo Mintz e lo governador de la Província de Buenos Aires que'u autregè ua borsa. Que representè Argentina au Festival de Joens Talents de Moscòu.
Qu'intrepretè los 24 capricis de Niccolò Paganini hens Blibliotèca Nacionau de Buenos Aires.

## Ligam extèrne

* Site vodat a Inchausti.
# Xavier Lamuela

Francesc Xavier Lamuela García (n.1950) es un lingüista catalan e occitan. Doctor en filologia romanica, foguèt professor de l'Universitat de Tolosa; actualament a una cadièra a l'Universitat de Girona. Tanben a trabalhat a l'Universitat Autonòma de Barcelona, a l'Universitat de Lhèida e a l'Universitat de Manchester.
Trabalhèt dins la Comission encargada de la codificacion lingüistica de l'occitan de la Val d'Aran e dins la comission per la codificacion del friolan. Foguèt president del Conselh de la Lenga Occitana e responsable de la comission que menèt a terme la codificacion lingüistica de las varietats parladas dins las Valadas Occitanas d'Itàlia. Es sòci cooptat del Congrès permanent de la lenga occitana. Darrièrament a publicat de gramaticas de las lengas d'immigracion per lo Departament de Benestar Social de la Generalitat de Catalonha coma aisina de trabalh amb los immigrants.

## Sas òbras

* Obra completa de Bernat Metge (edició) (1975) amb Lola Badia
* Teoria de la llengua literària segons Fabra (1984) amb Josep Murgades
* Català, occità, friülà: llengües subordinades i planificació lingüística (1987)
* La grafie furlane normalizade: Regulis ortografichis de lenghe furlane e sielte des formis gramaticâls dal furlan comun (1987)
* Estandardització i establiment de les llengües (1994)
* El berber (2001)
* Morfologia verbau aranesa (2003) amb Verònica Barès, Jordi Suïls i Frederic Vergès
* El romanès (2005) amb Virgil Ani

### Articles

** Instal·lació o establiment? Encara sobre els objectius de la promoció lingüística (2004) a Caplletra: revista internacional de filologia, ISSN 0214-8188, Núm. 37, 2004, pàgs. 217-244
** Educació trilingüe a la Vall d'Aran. Una anàlisi en termes d'interdependència lingüística (2001) amb Jordi Suïls Subirà i Àngel Huguet Canalís. Noves SL.: Revista de sociolingüística, ISSN 1695-3711, Núm. 3 (tardor), 2001.
** Xavier Lamuela, Ressenya de "Domergue Sumien: La standardisation pluricentrique de l'occitan. Nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie. Turnhout: Brepols, 2007." Ianua. Revista Philologica Romanica 8 (2008): 239-244

## Referéncias

* ↑ «Xavier Lamuela», Gran Enciclopèdia Catalana, Barcelona: Edicions 62, en linha.
* ↑ Xavier Lamuela al directori de la Universitat de Girona
# Xavier Cugat

Xavier Cugat :
| imatge: cap ||
| Profession: | musician |
| País: | Cuba |
| Data de naissença: | 1 de genièr de 1900 |
| Luòc de naissença: | Girona, Catalonha |
| Data de decès: | 27 d'octobre de 1990 |
| Luòc de decès: | Barcelona, Catalonha |
Xavier Cugat (1900-1990) foguèt un musician (violonista) catalan emigrat a Cuba.
Nascut Francesc d'Asís Xavier Cugat Mingall de Bru i Deulofeu en Girona, sa familha emigrèt a Cuba en 1905. Foguèt musician dels genres cha-cha-cha, mambo e twist.
# Xavier Vinader

Xavier Vinader i Sánchez (Sabadell, Catalonha, 17 de febrièr de 1947 - Barcelona, 9 d'abril de 2015) foguèt un jornalista catalan. Especializat dins l'estudi de l'extrèma drecha, e sos ligams amb las estructuras de poder espanhòlas, e al crim organizat, luchèt veementament tanben per la libertat d'expression.
En 1979, per encausa d'un article publicat dins la revista Interviú que comentava en detalh lo foncionar de grops d'extrèma drecha del País Basc, e l'assassinat posterior per ETA de dos membres d'aquelas organizacions, aguèt de fugir a París per evitar la pena de 7 ans de preson que lo govèrn espanhòl li voliá impausar.
Lo govèrn catalan li autregèt la Crotz de Sant Jòrdi en 2007 per sa trajectòria jornalistica.

## Biografia

Xavier Vinader nasquèt a Sabadell en 1947 e anèt a l'escòla dels Claretians de la vila. Estudièt lo jornalisme a l'Escola Oficial de Periodisme que ne sortiguèt diplomat en 1973. Collaborèt puèi al Diari Sabadell, a la Radio Juventud de Sabadell e mai a las revistas localas Can Oriach e TS. Moriguèt a l'edat de 68 ans lo 9 d'abril de 2015 en seguida d'una pneumonia a l'espital de la Vall d'Hebron a Barcelona.

## Òbras

* Operación lobo: memorias de un infiltrado en ETA (1999)
* Quan els obrers van ser els amos (2012)
# Xavier Wurth

Xavier Wurth, que naissèt a Lièja en 1869 e defuntèt en 1933 dins la mema vila, siguèt un pintre bèlga de païsatges e de retrachs.
# Venceslau Braz

Wenceslau Braz Pereira Gomes, avocat, foguèt president de Brasil entre 1914 e 1918.
| Precedit per Hermes da Fonseca | President de Brasil 1914 - 1918 | Seguit per Delfim Moreira |
# Vencillón

Vencillón es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon.
# Venda

La venda es l'acte comercial basic pel qual lo vendeire s'engatja a cedir quicòm (generalament un objècte o un servici) al crompaire, en escambi d'una soma d'argent determinada.
# Venda (lenga)

Lo venda (autonim tshivenḓa) es una lenga banto parlada a Zimbabwe e dins lo nòrd-èst d'Africa del Sud. Es una lenga oficiala dins aquels dos paises.

## Escritura

Lo venda s'escriu amb una version espandida de l'alfabet latin.
Alfabet venda :
| A | B | C | D | Ḓ | E | F | G | H | I | J | K | L | Ḽ | M | N | Ṋ | Ṅ | O | P | Q | R | S | T | Ṱ | U | V | W | X | X | Z |
| a | b | c | d | ḓ | e | f | g | h | i | j | k | l | ḽ | m | n | ṋ | ṅ | o | p | q | r | s | t | ṱ | u | v | w | x | y | z |
# Vendais e Montalivet

Vendais e Montalivet (Vendays-Montalivet en francés) es una comuna medoquina de Guiana, lingüisticament gascona, administrada pr'au departament de Gironda de la region de Noèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Administracion

Lista daus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 2014 | 2026 | Pierre Bournel | divèrs dreta | retirat |
| junh 1995 | 2014 | Michel Bibey | divèrs esquèrra | |
| | 1995 | | | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 2463, totala: 2484 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 1 900 | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | - | - | 1 882 | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 1 731 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 1 568 | 1 630 | 1 597 | 1 636 | 1 681 | 1 827 | 2 156 | 2 162 | 2 167 2 208 |
| 2009 | 2010 |
| 2 288 2 328 | 2 384 2 425 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Veire tanben

* Comunas de Gironda

## Nòtas

* ↑ Toponimia Occitana (Institut d'Estudis Occitans) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org
* Portau de Guiana
# Vencenc

Vencenc es un parçan d'Occitània situat en Provença.
Sei vilas principalas son Antíbol, Canas e Vença.

## Nòtas

* ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
# Vendegies-au-Bois

Vendegies-au-Bois es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.

## Geografia

Vendegies-A lo-bòsc se situa sul ruisseau dels Harpeis a 6 km al ouset de Solesmes e a 9 km al sud del Quesnoy
Vendegies-au-bois se situe sur le ruisseau des Harpeis à 6 km à l'ouset de Solesmes et à 9 km au sud du Quesnoy

## Istòria

La municipalitat a traversat per una de las sèt vias romaines (Cauçada Brunehaut) a l'entorn de Bavay, la via Bavay-Sant-Quentin e de las rèstas d'una bastissa romain testifiquen de la siá preséncia aicí. Wandegeias Se tròba mencionat l'an 661, de contunh lo nom utilizat en acres es Vendougies o lo latin Veldelgiis. En lo periòde féodale, Vendegies es una distincion. Lo castèl féodal a destruit l'an 1340. La distincion aperten a la s-|XVI|e}} a la familha de Montmorency-Hornes #que reconstruit lo castèl. Lo domeni es en 1562 experiéncia per la familha de Gognies e passa mai tard per eiretatge en la familha Bonnières #que la cedís en 1766 a la familha Bouchelet #que vivon lo castèl fins al sègle xx.
La commune est traversée par une des sept voies romaines (Chaussée Brunehaut) autour de Bavay, la voie Bavay-Saint-Quentin et des restes d’un bâtiment romain attestent de leur présence ici. Wandegeias se trouve mentionné en 661, puis le nom utilisé dans des acres est Vendougies ou le latin Veldelgiis. Dans la période féodale, Vendegies est une seigneurie. Le château féodal est détruit en 1340. La seigneurie appartient au sègle XVI à la famille de Montmorency-Hornes qui reconstruit le château. Le domaine est en 1562 acquis par la famille de Gognies et passe plus tard par héritage dans la famille Bonnières qui la cède en 1766 à la famille Bouchelet qui habitent le château jusqu’au sègle xx.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Zahra Ghezzou |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 804 | 386 | 800 | 1 007 | 1 104 | 1 116 | 1 156 | 1 179 | 1 162 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 1 131 | 1 137 | 1 077 | 1 006 | 943 | 893 | 843 | 811 | 757 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 705 | 695 | 650 | 555 | 527 | 515 | 466 | 447 | 481 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 453 | 419 | 384 | 374 | 395 | 387 | 432 | 456 | 476 |
| 2009 | 2010 |
| 495 501 | 493 498 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Èbre

Èbre (Ebro en aragonés GO/SLA, Ebre en catalan, Ebro en basco e castelhan), z-es lo flume mai fòrt d'Espanha, d'una longor de 928 km. Lo nom ven dau latin Iberus.
Nais a Fontibre (dau latin Fontes Iberis, la "Font d'Èbre") en Cantàbria e s'escor dau nòrd-oest au sud-èst per se voidar dins la mar Mediterranèa a Deltebre (lo dèlta d'Èbre, en Catalonha) en traucant sobre 910 km las ciutats de Miranda de Ebro (Castelha e Leon), Haro (La Rioja), Logronh (La Rioja), Tudèla (Navarra), Alagón (Aragon), Saragossa (Aragon), Casp (Aragon) e Tortosa (Catalonha).

## Galariá

* Èbre a Miranda de Ebro
* Èbre a Saragossa
* L'embochadura d'Èbre
* Portau d'Aragon
# Çò de Jèp de Montoya

Çò de Jèp de Montoya es un ostal istoric de la vila aranesa de Les. Situat al 8 carrèr Savièla, lo bastiment, inscrich a l'Inventari del Patrimòni Arquitectonic de Catalonha, data del sègle XIX e apartenguèt a Bernat de Ponin. Foguèt renovat completament per l'escrivan e erudit occitan Jèp de Montoya, çò qu'originèt son nom actual.
# Èble de Sanha

Èble de Sanha o Sainhas o Sainhna o Sanha, o tanben Ebles de Sainha o Eblon de Sainhas (1150) siguec un trobador auvernhat deth sègle XIIen, dilhèu dera familha des senhors d'Apchon o Sanhas Cantal. Contemporanèu de Pèire d'Auvèrnhe de qui'n hèc una satira en lo poèma Chantarai d'aquestz trobadors e tanben de Garin lo Brun que'l cita en Nueyt e iorn suy en pessamen, Èble de Sanha siguec coautor d'un partimen (N'Eble, ar cauzetz la meillor) damb Guilhem Gausmar:
Quauqu'n a identificat era òbra d'Èble de Sanha damb Èble d'Ussel, pr'amor qu'ambdús demoraven pas luenh.
Una auta ipotèsi eth vòl identificar damb Bernart Marti[1]

### Nòtas

* ↑ Trobar, Eble de Saignas (PC 128), tempestsolutions.com
* ↑ Èble de Sanha foguec eth dotzen trobador que Pèire d'Auvernhe considera pas capaç d'aimar, pr'amor que canta coma s'avesse mal en es dents e un cap plen de hum, que per dus sòs se ven. E N'Ebles de Sagna. l dezes,/a cui anc d'amor non venc bes,/sitot se canta de coiden;/us vilanetz enflatz plages,/que dizon que per dos poges/lai se loga, e sai se ven
* ↑ Citat dus còps en la sua canso, escrita abans de 1156: Messatgier lo vers portaras/ N Eblon de Senhas, lo m diras/ si cum Brus loil envia; / al partir lo m saludaras/ e pueis ma douss' amia. / E digas me quan tornaras / quals d'acquestz dos cosselhs penras: / qu'ieu vuelh n'aias la tria.
* ↑ Trobar, Eble de Saignas (PC 128), tempestsolutions.com
# Èguet

Èguet en catalan (Égat en francés) es una comuna catalana, situada dins lo departament francés dels Pirenèus Orientals e la region d'Occitània.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Grégoire Vallbona |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 443, totala: 458 :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 81 | 122 | 202 | 310 | 419 | 494 | 462 | 457 | 456 474 |
| 2009 | 2010 |
| 453 471 | 447 465 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de Catalonha
# Èl

Èl (escrich alef-lamed, per exemple l'ugaritic 𐎛𐎍, lo fenician 𐤀𐤋, lo siriac classic ܐܠ‎, l'ebrieu אל e l'arabi إل‎‎) es un mot semitic del nòrd-oèst significant dieu.
# Çiğdem Aslan

Çiğdem Aslan (Istambol, Turquia) es una cantaira curda de Turquia. Aquesta interprèta de rebetiko. Installada a Londres se faguèt conéisser internacionalament gràcias a son primièr album Mortissa, espelit en setembre de 2013. Canta en divèrsas lengas, mai que mai en turc e en grèc.

## Discografia

* Mortissa' (2013)
# Èli

L'èli es un element quimic de simbòl He e de numèro atomic 2. Es un gas dich nòble o rar, quasi inèrt.
Lo nom èli, proven d'helium, compausat del grec helios (ἥλιος), lo solelh.
L'èli es après l'idrogèn l'element lo mai present dins l'univèrs. Es estat observat pel primièr còp en 1868 per Jules janssen alara qu'observava la lutz emesa pel solelh del temps d'una eclipsa totala.
# (438) Zeuxo

(438) Zeuxo es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (438) Zeuxo sul sit Minor Planet Center.
# (442) Eichsfeldia

(442) Eichsfeldia es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (442) Eichsfeldia sul sit Minor Planet Center.
# (443) Photographica

(443) Photographica es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (443) Photographica sul sit Minor Planet Center.
# (445) Edna

(445) Edna es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (445) Edna sul sit Minor Planet Center.
# (440) Theodora

(440) Theodora es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (440) Theodora sul sit Minor Planet Center.
# (444) Gyptis

(444) Gyptis es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (444) Gyptis sul sit Minor Planet Center.
# (439) Ohio

(439) Ohio es un asteroïde de la cencha principala descobèrt lo 13 d'octobre de 1898 per l'astronòm american Edwin Foster Coddington.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (439) Ohio sul sit Minor Planet Center.
# (437) Rhodia

(437) Rhodia es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (437) Rhodia sul sit Minor Planet Center.
# (44) Nysa

(44) Nysa es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (44) Nysa sul sit Minor Planet Center.
# (441) Bathilde

(441) Bathilde es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (441) Bathilde sul sit Minor Planet Center.
# Alaba

Alaba :
| Capitau | Vitòria |
| Comunautat autonòma | Comunautat Autonòma Basca |
| Estat | Espanha |
| Superfícia | 2963 km² |
| Populacion | 309 635 ab. |
| President | Ramiro Gonzalez (PNB) |
| Site oficiau | alava.net |
| Mapa topografica d'Alaba inclusent l'enclava de Trebiñu ||
Alaba (Araba en basco, Álava en espanhòu) qu'ei un region istòrica deu Bascoat.
Administrativament qu'ei un «territòri istoric» dens la Comunautat Autonòma Basca e ua província d'Espanha.
La capitau qu'ei Vitòria e lo gentilici qu'ei los alabeses.
Qu'ei bordada per Biscaia e Guipuscoa (nòrd), La Rioja (sud), la província de Burgos (oèst) e la Comunautat Forala de Navarra (èst). Las comunas de La Puebla de Arganzón e de Condado de Treviño que forman ua enclava apartienent a Burgos e a Castelha e Leon.

### Heraudica

La banèra que data deu sègle XIV$^{au}$, quan lo territòri e acceptè las relacions dab Castelha. Simbèus medievaus: lo leon, lo castèth e lo braç qui sostien l'espasa dab ua devisa: Entà la justícia contra los mauhasents.
# Alabama

Alabama es un estat dels Estats Units d'America.

### Ligams extèrnes

* ↑ Afirmat dins: United States Summary: 2010, Population and Housing Unit Counts, 2000 Census of Population and Housing.
* ↑ URL de la referéncia: https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/apportionment/apportionment-2020-table02.pdf. Descrit per: cens dels Estats Units.
# Alabarda

L’alabarda es una arma d'asta polivalenta comportant au bot d'una asta de fusta una poncha de lança, un destrau e un nas de còrb. L'autre bot es sovent equipat d'un tròç de metau que permet d'estabilizar l'arma e que pòu èsser utilizat coma arma contondenta. La seccion de l'asta es carrada ò octogonala e renfòrçada de partidas metallicas que li permèton d'arrestar un còp talhant. La longor totala de l'arma es de 1,70 a 2 mètres.
Foguèt inventada en China durant l'Antiquitat. En Euròpa, foguèt redescubèrta en Soïssa a la fin de l'Edat Mejana. Fòrça eficaça sus lo prat batalhier, permetiá de combatre tant l'infantariá que la cavalariá. Pasmens, necessitava un entraïnament important e son usatge se difusèt donc subretot au sen dei soudats professionaus. Conoguèt son apogèu a la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI. Puei, leis alabardiers foguèron pauc a pauc remplaçats per de fantassins equipats d'armas de fuòc avans de disparéisser durant lo sègle XVII.
L'alabarda foguèt tanben fòrça utilizada per lei fòrças de polícia per combatre un adversari armat d'una espasa, blocar una carriera ò dispersar una fòga. L'alabarda demorèt ansin una arma d'autoritat e de modèls son totjorn utilizats a l'ora d'ara coma arma d'aparat dins certaneis institucions coma la garda pontificala.

## Liames intèrnes

* Arma d'asta.
# Alacantí

L'Alacantí es una comarca (canton) del sud del País Valencian que la capitala n'es Alacant. Es limitròfa al nòrd amb l'Alcoià, a l'èst amb la Marina Baixa e la mar Mediterranèa, al sud amb lo Baix Vinalopó e a l'oèst amb lo Vinalopó Mitjà.

### Demografia

Sa populacion es de 443 261 abitants (2005), la majoritat abitan a Alacant o son airal metropolitan, que compta 427 217 abitants (2005). La ciutat d'Alacant es sa capitala e compta 319 380 abitants (2005).
# Ala d'Estura

Ala d’Estura (Âla en arpitan; Ala en piemontés; Ala di Stura en italian) es una comuna italiana e arpitana de la Ciutat Metropolitana de Turin. Fa partida de las Valadas arpitanas dau Piemont.
# Alabama (lenga)

L'alabama es una lenga muscogèa parlada al Tèxas, als Estats Units, per 100 alabama, que vivon dins la reserva Alabama-Coushatta amb una part dels koasati.

## Fonts

* (en) James M. Crawford, 1975, Southeastern Indian Languages, dins Studies in Southeastern Indian Languages, p. 1-120, Athens, The University of Georgia Press ISBN: 0-8203-0334-8
* (en) Hardy, Heather K., 2005, Alabama, dins Native Languages of the Southeastern United States, éditat per Heather K. Hardy e Janine Scancarelli, p. 75-113, Lincoln, University of Nebraska Press ISBN: 0-8032-4235-2
* (en) Geoffrey D. Kimball, 1991, Koasati Grammar, Studies in the Anthropology of North American Indians, Lincoln, University Press of Nebraska ISBN: 0-8032-2725-6
* Portal de las lengas
# Alabama (omonimia)

Alabama pòt designar :
* Alabama, un estat dels Estats Units d'America.
* l'alabama, una lenga muscogèa.
# Ala

Una ala es una superfícia que s'emplega per produire una fòrça aerodinamica normala a la direccion de movement per desplaçament dins l'atmosfèra de la Tèrra, l'aire o un autre mitan gasós, que facilita lo vòl. L'emplec primièr del mot se fasiá pels membres anteriors dels aucèls, mas son emplec es estat espandit per inclure las alas dels insèctes, las ratapenadas e los pterosaures e puèi las mecanicas fachas per l'òme.
Una ala es una mecanica extrèmament eficaça per generar una fòrça ascensionala.
# Alòs

Alòs pòt designar:
* Alòs comuna dels Aups d'Auta Provença.
* Alòs comuna d'Arièja.
* Alòs anciana comuna deus Pirenèus Baish.
* Alòs, Sibàs e Avensa comuna de Sola.
# Alòs de Balaguer

Alòs de Balaguer es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.