OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Alice Belaïdi

Alice Belaïdi, nascuda lo 18 de març de 1987 a Nimes (Occitània), es una actritz occitana francofòna d'origina argeriana per son paire.

## Biografia

Alice Belaïdi comença lo teatre mentre qu'a mai o mens 12 ans. De 1999 a 2003, frequenta los talhièrs de practica teatrala del teatre del Chêne Noir a Avinhon ont es escolana de Raymond Vinciguerra. Tre sa primièra annada, Gérard Gelères, lo director del teatre del Chêne Noir, la remarca. A partir de 2003, Alice Belaïdi encadena los ròtles dins de multiplas pèças de teatre. Empòrta lo Molière de la revelacion femenina per la pèça Confidences à Allah en 2010.
En 2011, apareis pel primièr còp al cinèma, primièr dins una comèdia a pichon budgèt virada en banlèga parisenca, nommada De l'huile sur le feu, puèi dins la comèdia dramatica Les Tribulations d'une caissière, realizada per Pierre Rambaldi.
Los dos films an pas de succès : es a la television francesa que l'actritz se fa vertadièrament conéisser, vist qu'a partir d'abril de 2012, sus la cadena Canal+, forma ambe Clémence Faure un tandèm d'estandardistas provocairas e irreverenciosas dins la seria de scenetas WorkinGirls.
En 2024, ganha encara en popularitat en França gràcias a son ròtle d'Alice dins la comèdia populara Un p'tit truc en plus del realizator e umorista Artus, vist qu'es la mai gròssa capitada del cinèma francés non solament de 2024 mas tanben de las dètz darrièras annadas.

## Filmografia
#### Annadas 2010

* 2011 : De l'huile sur le feu de Nicolas Benamou
* 2011 : Les Tribulations d'une caissière de Pierre Rambaldi
* 2012 : Fleurs du mal de David Dusa
* 2012 : L'Oiseau d'Yves Caumon
* 2012 : Radiostars de Romain Levy
* 2012 : Les Kaïra de Franck Gastambide
* 2013 : Hôtel Normandy de Charles Nemes
* 2013 : L'Art de la fugue de Brice Cauvin
* 2013 : Fonzy d'Isabelle Doval
* 2014 : Sous les jupes des filles d'Audrey Dana
* 2014 : Maestro de Léa Fazer
* 2015 : Les Gorilles de Tristan Aurouet
* 2016 : La Taularde d'Audrey Estrougo
* 2016 : Un petit boulot de Pascal Chaumeil
* 2016 : Père fils thérapie ! d'Emile Gaudreault
* 2017 : L'Ascension de Ludovic Bernard
* 2017 : Si j'étais un homme d'Audrey Dana
* 2018 : La Monnaie de leur pièce d'Anne Le Ny
* 2018 : Budapest de Xavier Gens
* 2019 : Victor et Célia de Pierre Jolivet

#### Annadas 2020

* 2020 : Terrible Jungle d'Hugo Bénamozig e David Caviglioli
* 2021 : Hommes au bord de la crise de nerfs d'Audrey Dana
* 2022 : Le Nouveau Jouet de James Huth
* 2022 : Classico de Nathanaël Guedj e Adrien Piquet-Gauthier
* 2023 : La Plus Belle pour aller danser de Victoria Bedos
* 2023 : Drone Games d'Olivier Abbou
* 2024 : Un p'tit truc en plus d'Artus
* 2024 : Le Fil de Daniel Auteuil
# Marina Kaye (pop anglesa)

Marina Kaye, escais de Marina Marie Madeleine Dalmas (Marselha, 9 de febrièr 1998), es una cantautritz e compositritz francesa. De soca occitana per son paire (Dalmas) mès francofòna de lenga mairala, canta pr'aquò mai que mai en anglés.

## Biografia

A 13 ans solament, gràcias a sa votz espantanta, te ganha la cinquena sason de l'emission La France a un incroyable talent en decembre de 2011.
En 2015 sortiguèt son primier album Fearless, enregistrat a Londres e Nòva York. Sus aqueste album te figura la cançon Homeless qui, quitament cantada en anglés, serà una sansònha de las bèlas en França. En seguida, las cançons Dancing With The Devil e Freeze You Out (escriuta per Sia) van aver una pichona capitada tanben capvath França tota.
Le 1er de decembre de 2015, obteng lo prètz RTL del milhor album de l’annada en França.
Te participa a l'album Balavoine(s) sortit en genièr de 2016 pels trente ans de la mòrt del praube Daniel Balavoine, en i cantant Only the Very Best, la version anglesa de la sua cançon SOS d'un terrien en détresse. Tostemps en 2016, te canta Mon Everest en duò ambe un autre Marselhés plan conegut, lo rapaire de soca comoriana Soprano.
Au mes d'octobre de 2017, sortiguèt son segond album, Explicit, en decembre de 2020, son tresen, Twisted, e en abril de 2024, son quatren, Heavenbound.

## Discografia

* 2015: Fearless
* 2017: Explicit
* 2020: Twisted
* 2024: Heavenbound

## Referéncias

* ↑ https://www.gala.fr/stars_et_gotha/marina_kaye
* ↑ https://www.virginradio.fr/musique/marina-kaye-son-premier-album-fearless-sort-aujourdhui-46082.html
# Karol G

Karol G, de son nom vertadièr Carolina Giraldo Navarro, nascuda lo 14 de febrièr de 1991 a Medellín (Colómbia) , es una cantaira espanhòla de reggaeton.
Carolina Giraldo Navarro a estudiat la musica a l'Universitat d'Antioquia en Colómbia abans d'anar a Nòva York aus Estats Units per i far una carrièra musicala. Pren per nom de scèna Karol G en 2007.
En 2013, collabòra ambe lo cantaire puertorican Nicky Jam e publica la cançon Amor De Dos, qu'obten de resson en Colómbia.
En 2014, collabòra aqueste còp ambe lo cantaire de reggaeton colombian Andy Rivera e publica la cançon Mañana.
En 2015, enregistra Ya No Te Creo, sa pròpria adaptacion de la cançon Mil Horas del grop de ròck argentin Los Abuelos de la Nada titolada Ya No Te Creo. Pauc après, collabòra ambe lo cantaire de reggaeton american De La Ghetto per la cançon Te Lo Quiero Hacer. En març de 2016, publica la cançon Casi Nada, puèi en abril de la meteissa annada, lo títol Muñeco De Lego.
En 2017, son single Ahora Me Llama, publicat ambe Bad Bunny, es tornarmai una capitada. La meteissa annada, sa cançon A Ella ven un tube en Colómbia. Ambe lo cantaire colombian de reggaeton Kevin Roldán, publica la cançon Eres mi Todo, puèi sortís lo 27 d'octobre de 2017 son album Unstoppable.
Au mes de setembre de 2018, Karol G publica lo single Culpables en duò ambe son companh de l'epòca (se son desseparats en 2021) lo cantaire de reggaeton puertorican Anuel AA. Aqueste tròç qu'anóncia l'album a venir Ocean ven un tube enòrme.
En genièr de 2019, Karol G sortís lo single Secreto que serà tanben una capitada dins los classaments sus tot lo continent american. L'album Ocean ont figura aquesta cançon sortís lo 3 de mai de 2019. D'aqueste album ne son tirats en singles en 2019 las cançons Punto G, Ocean, Love with a Quality (en duò ambe Damian 'Jr. Going' Marley, filh de Bob Marley), e sustot China (cançon collectiva ambe Anuel AA, Daddy Yankee, Ozuna e J Balvin) que ven son mai gròs succès. Enfin, en novembre de 2019 es publicat lo single Tusa en duò ambe la rapaira Nicki Minaj.
En 2020, en seguida de la capitada colossala de Tusa, dètz còps disc de platina, tube planetari quitament n°1 en Espanha e dins 16 païses d'America Latina e pel qual foguèt nominada al latin Grammy Award, Karol G comença alavetz la realizacion de son album novèl : KG0516. Aqueste sortís lo 26 de març de 2021, precedit per 3 singles : Ay, Dios Mío!, Bichota e Locacion.
En abril de 2022, sortís lo single Provenza.

## Discografia

* 2017 : Unstoppable
* 2019 : Ocean
* 2021 : KG0516

## Cançons mai conegudas

* Culpables (2019, ambe Anuel AA)
* Secreto (2019, ambe Anuel AA)
* Ocean (2019)
* China (2019, ambe Anuel AA, Daddy Yankee, Ozuna e J Balvin)
* Tusa (2019, ambe Nicki Minaj)
* Ay, Dios Mío! (2020)
* Bichota (2020)
* Locacion (2021)
* Provenza (2022)

## Referéncias

* ↑ https://www.infobae.com/fr/2022/04/22/karol-g-a-cree-provenza-avec-un-clip-video-mettant-en-vedette-des-femmes/
# Walther von Brauchitsch

Walther von Brauchitsch (4 d'octòbre de 1881, Berlin - 18 d'octòbre de 1948, Amborg) es un mareschau alemand de la Segonda Guerra Mondiala. Incorporat dins l'armaa alemanda en 1900, participèt a la Prumiera Guerra Mondiala e demorèt dins las fòrças armaas de la republica de Weimar après 1918. Opausat au nazisme e la politica expansionista dau III$^{en}$ Reich, foguèt pasmens promogut per Hitler. En 1938, foguèt ansin nomat comandant de las fòrças terrestras e dirigiguèt totas las campanhas alemandas en Polonha, en França e dins los Balcans. Comandèt pereu la prumiera partia de l'invasion de l'Union Sovietica, mas foguèt remandat après la reviraa de las atacas contra Moscòu. Arrestat per los Britanics en aost de 1945 e acusat de crimes de guerra e crimes contra l'umanitat, moriguèt en 1948 avans lo començament de son procès.

## Ligams internes

* Segonda Guerra Mondiala.
* Tresen Reich.

## Bibliografia

* (en) Richard Overy, War and Economy In the Third Reich, Oxford University Press, 1995, 390 p.
# Beng

Lo beng es una lenga mande, una branca de las lengas nigèrocongolesas, parlada en Còsta d'Evòri.

## Localisacion

Lo beng es parlat dins 18 vilatges de la prefectura de M'Bahiakro. Cinc autres vilatges son poblats per los beng, mas los abitants son quasi assimilats als baule.

## Referéncias

* ↑ Paperno 2014, p. 11.
* ↑ Paperno 2014, p. 9.

## Fonts

* (en) Denis Paperno, 2014, Grammatical sketch of Beng, Mandenkan 51, p. 1-130.
* Portal de las lengas
# Busan

Busan (hangeul:부산; hanja: 釜山;prononciat en corean: /pusʰan/), oficialament Ciutat metropolitana de Busan ), es la segonda pus granda vila de Corèa del Sud aprèp Seol, amb una populacion d'aperaquí 3.6 milions d'abitants. La populacion de l'aira metropolitana, qu'inclutz las vilas vesinas de Gimhae e Yangsan, es d'aperaquí 4.6 milions.
Es situada dins la region de Yeongnam, al extrèm sud-èst de la peninsula de Corèa en riba de la Mar de Japon. La vila es un centre per la cultura, l'educacion e un pòl economic dins la region. Es lo pòrt pus important de Corèa del Sud e lo cinquen al nivèl mondial en tonatge.La vila presenta una extension importanta, amb de quartièrs separats per las montanhas que l'enròdan al nòrd e a l'oèst e per la val del riu Nakdong. Lo quartièr de Jagalchi (자갈치 시장) situat prèp del pòrt es fòrça famós per son mercat dels peisses, sas carrièras estrechas e sas nombrosas botigas.

### Divisions administrativas

En 1957, Busan reformèt sa division administrativa amb la creacion de 6 novèls districtes o gu: Busanjin-gu, Dong-gu, Dongnae-gu, Jung-gu, Seo-gu, e Yeongdo-gu. Actualament, la vila compta 15 gu e 1 gun (comtat):
* Buk-gu (북구; 北區)
* Busanjin-gu (부산진구; 釜山鎭區)
* Dong-gu (동구; 東區)
* Dongnae-gu (동래구; 東萊區)
* Gangseo-gu (강서구; 江西區)
* Geumjeong-gu (금정구; 金井區)
* Haeundae-gu (해운대구; 海雲臺區)
* Jung-gu (중구; 中區)
* Nam-gu (남구; 南區)
* Saha-gu (사하구; 沙下區)
* Sasang-gu (사상구; 沙上區)
* Seo-gu (서구; 西區)
* Suyeong-gu (수영구; 水營區)
* Yeongdo-gu (영도구; 影島區)
* Yeonje-gu (연제구; 蓮堤區)
* Gijang-gun (기장군; 機張郡)

### Referéncias

* ↑ http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ah2Znx0vQ580 Empty Containers Clog Busan Port as Trade Slumps, bloomberg.com – March 3, 2009 02:12 EST
# Rutèn

Rutèn pòt designar :
* Lo rutèn o rutèn ancian, anciana lenga eslava ;
* Lo rutèn, o rutèn modèrne o carpatorutèn o rusyn, lenga eslava orientala ;
* Los rutèns, pòble eslau de Rutènia ;
* Los rutèns o los rutenas, pòble de la Gàllia celtica.
# Tripòt de Milhau (1751)

Lo Tripòt de Milhau (le Tripot de Millaud en francés) èra una acadèmia e societat sabenta fondada en 1751 a Milhau, vilatge situat entre lei Gòrjas de Gardon e la Costiera de Nimes. Son nom ven d'una autra significacion dau mot tripòt, qu'a l'epòca de Voltaire pòt significar tanben (dins sa grafia francesa, tripot) "assemblada, societat, luòc ont florisson leis intrigas, lei garrolhas bassas, lei patricolatges". Seis activitats foguèron mesa en sòm vèrs 1779, après la mòrt de l'Abat Valeta de Travessac.
Laurenç Anglevièlh n'èra un membre.
En genier de 2025, i a doas organizacions basadas sus lo tripòt: lo novèu Tripòt de Milhau, creat lo 4 d'agost de 2016; e lo Tripòt deis Amics de Berniç, establit en 2003 dins lo vilatge vesin.

## Referéncias

* 1 2 brocadura de l'associacion "Le Tripot de Milhaud"
* ↑ "Tripot". Centre national de ressources textuelles et lexicales (CNRTL). Consultat lo 30 de genier de 2025.
* ↑ "Après plus de deux siècles, renaissance du Tripot de Milhaud". Midi Libre, 30 agost 2016
* ↑ Sit deis Tripot des Amis de Bernis. Consultat lo 30 de genier de 2025.
* Wikidata: Q64798301
# Alforja

Alforja es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Església de Sant Miguel
* Portau d'Espanha
# La Vilella Alta

La Vilella Alta es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Església de Santa Lúcia
* Portal de Catalonha
# Botarell

Botarell es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Església de Sant Laurenç Mártir
* Portau d'Espanha
# La Vilella Baixa

La Vilella Baixa es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Garcia

Garcia es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Iglesia de la Natividad de María
* Portau d'Espanha
# La Morera de Montsant

La Morera de Montsant es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha

## Luòcs e monuments

- Monastèri cartusian de Santa Maria d'Escaladei
* Portau d'Espanha
# El Lloar

El Lloar es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Església parroquial de Sant Miquel
* Portau d'Espanha
# El Molar (Priorat)

El Molar es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Glèisa de Sant Ròc
* Portau d'Espanha
# Poboleda

Poboleda es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.

## Luòcs e monuments

- Glèisa de Sant Pèire
* Portau d'Espanha
# Siurac de Dordonha

Siurac de Dordonha o Sivrac (Civrac-sur-Dordogne en francés) es una comuna occitana deu Vasadés istoric, en Guiana, lingüisticament gascona, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Geografia
### Perimètre deu territòri

Comunas confrontantas de Siurac :
| Senta Tèrra | Sent Manhe de Castilhon |
| Senta Florença | Sent Pèir de Castèths |

## Toponimia

Las fòrmas ancianas son : Sivrac (de vinea apud ~), sense data, Sivracum (apud villam ~), sense data, e Siurac, en 1361. Lo nom latin d'òme Severus, emb lo sufixe -acum [latinizacion deu sufixe gallés -acon], donant donc *Severacu(m), es a l'origina deu nom de Sivrac. La prononciacion donada per B. Boyrie-Fénié, [si'vrat]$^,$, es dobtosa (lo parlar es betacista...). Siurac èra probablament una anciana granda propietat antica qu'avé per mèste Severus. La prononciacion, completament normala, es [siw’rak] a Gresilhac e la grafia Siurac de Dordonha.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2014 | (2026) | Jacques Angely |
| març 2008 | 2014 | Jean-Pierre Rougier |
| | 2008 | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Pujòus; es adara deu canton deus Tuquets de Dordonha.

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 210, totala: 228 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 431 | 456 | 446 | 450 | 423 | 417 | 406 | 383 | 384 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 359 | 351 | 332 | 317 | 325 | 300 | 266 | 268 | 256 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 292 | 256 | 269 | 234 | 256 | 246 | 258 | 254 | 249 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 217 | 182 | 189 | 191 | 206 | 225 | 238 | 240 | 245 248 |
| 2009 | 2010 |
| 243 246 | 233 236 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* En 2019 la populacion èra de 222 abitants e la densitat èra de 114,43 ab/km².

## Veire tanben

* Comunas de Gironda

## Nòtas e referéncias

* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 191
* ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 121
* ↑ Associacion Alionòr en 1985
* Portau de Guiana
# Frequéncia

En fisica, la frequéncia (var. freqüéncia) qu'ei la mesura d'un fenomèn qui's torna prodúser sus un periòde de temps. La frequéncia f qu'ei definida com l'invèrs deu periòde de temps T per la formula : $f={\frac {1}{T}}$.
L'unitat de mesura de la frequéncia qu'ei lo hertz (Hz) e l'unitat de mesura deu temps b'ei la segonda.
Las ondas que son un fenomèn fisic d'aquesta mena e que son atau dotadas d'ua frequéncia.
Cada son qu'ostendeish donc ua frequéncia e, en musica, la frequéncia que defineish ua nòta. La nòta de referéncia qu'ei atau lo La de 440 Hz.

## Referéncias

* ↑ «Freqüéncia». Diccionari Catalan-Aranés. Institut d'Estudis Aranesi-Acadèmia Aranesa dera Lengua Occitana, Grup Enciclopèdia.
* Portal de la musica
# Les Borges del Camp

Les Borges del Camp es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Roquetes

Roquetes es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Gliceròl

Lo gliceròl, tanben nomenat propanotriòl o glicerina, es un alcòl. Sa formula es (C$_3$H$_8$O$_3$), de sòrta qu'a tres grops idroxil. La glicerina bolhís totjorn a 290 ºC, e quand s'evapora del tot daissa pas cap de residú.
# Espin

En fisica, l'espin (de l'anglés spin) es un moment angular intrinsec ligat a de particulas microscopicas. Es un fenomèn que fa partida de la mecanica quantica, sens cap d'analogia amb la mecanica classica. Encara que lo moment angular es pròpri de la rotacion d'un objècte grand, l'espin es pas ligat a cap de rotacion intèrna de massas, mas es intrinsec a una particula. Las particulas elementàrias coma l'electron pòdon aver un espin diferent de zèro, encara que se crei qu'es una particula pontuala qu'a pas d'estructura intèrna. Lo concèpte d'espin foguèt introdusit en 1925 per Ralph Kroning, e de manièra independenta per George Uhlenbeck e Samuel Goudsmit.

## Referéncias

* ↑ «Spin» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicodòc. Congrès permanent de la lenga occitana.
# El Vendrell

El Vendrell es un municipi de la província catalana de Tarragona dins lo Principat de Catalonha. Es capitala de la comarca del Baix Penedès.
# Vath d'Aspa

Era Vath d'Aspa (var. non locau la Vau d'Aspa, la Val d'Aspa) o simplament Aspa qu'ei ua deras tres vaths bearnesas (Eras autas que son era vath d'Aussau e era vath de Varetons).

## Geografia

Era vath d'Aspa que's tròba en Haut Bearn. Que comunica dab Aragon peth pòrt deth Sompòrt. D'un punt de vista administratiu, uei eth dia, que hè partida deth departament deths Pirenèus Atlantics dera region d'Aquitània dera Republica Francesa. Qu'ei traucada peth gave d'Aspa. Qu'acèssa ua partida deth Parc Nacionau deths Pirenèus, terrador deths ors bearnés.
Qu'ei partatjada enter eras 13 comunas seguentas (de capvath a capsús) : Escòt, Ardiòs e Ishèra, Sarrança, Bedós, Òussa, Aidius, Acós, Les e Atàs, Lescun, Cèta e Eigun, Eth Saut, Bòrça e Urdòs. Eras vaths d'Aspa e d'Aussau que comunican peth còth de Maria Blanca. De cap tà Espanha : camins de montanha, camin de cap tà Compostèla, camin de hèr, rota... un laç qui a tostemps ligat tau un vertadèr pas. Era termièra d'Aspa e de Campfranc, luenh d'estar ermetica, qu'èra un lòc d'escambi, de comèrci. Que s'i parlava biarnés en Aspa e en Campfranc, eths archius que'n son eth testimòni.

## Toponimia

Segon Dauzat, Deslandes et Rostaing, era Vath d'Aspa que tira lo seu nom deu Gave d'Aspa.
Grosclaude que considèra era posicion dera equipa Dauzat non hè qu'arrecular eth problèma. Qu'ei era vath qui donè eth son nom au gave. Aspa ei pas un idronime, mès meilèu un oronime. Era vath d'Aspa que tira eth son nom de Aspa Luca, citada dens eth Itinerari d'Antonin qu'èra probablament Acós. Aspa qu'èra benlhèu era latinizacion deth mot « basco-aquitan » compausat de as « ròc » dab pe « en devath ». Era prononciacion qu'ei ['aspɔ].

## Istòria

Era vath d'Aspa que ho despuish l'Atge Mejan un camin romieu de cap tà Espanha e tà Sant Jacmes de Compostèla. Ath sègle XIX que conegó ua activitat industriau mercés aras hargas bastidas a Urdòs per Frédéric d'Abel. Enas annadas navanta deth sègle XX, era vath d'Aspa que ho er'enjòc d'ua grana peleja ecologica contra era traucada deth tunèl deth Sompòrt.

## Patrimòni

* Hortalessa deth Portalet
* Lacs dera vath d'Aspa
* Animaus de Bòrça
* Santuari de Sarrança
* Circ de Lescun

## Letras e arreproèrs

Eth poèta emblematic dera vath d'Aspa qu'ei de segur Ciprian Desporrins, originari d'Acós. Vastin Lespin, que nse bremba qu'en parlant d'eth, Xavièr Navarròt qu'escrivó :
Los aspés en corrent a l'armada Se brombén de ton pair i de sa tripla espada Aquesta citacion, autant com l'arreproèr : Aspés, cadun vau mei que tres, que bremban un duel deth sègle XVII on Pèir Desporrins, pair de Ciprian, vençó tres adversaris espanhòus.

## Nòtas e referéncias
### Referéncias

* ↑ Albert Dauzat, Gaston Deslandes et Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Rivières et de Montagnes en France, Librairie Guénégaud, Klincksieck, 1978, p. ?
* ↑ Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991, p. 36
* Portau de Bearn
# Bot

Bot es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Vath de Varetons

Era vath de Varetons o meilèu Varetons(en francés vallée de Barétous, en basc Baretetze o Baretos) qu'ei dab era vath d'Aspa e era vath d'Aussau ua deras tres vaths pirenencas de Bearn. Qu'ei tòcatocanta dab eth Bascoat. Que compta sheis comunas : Aràmits, Lana en Varetons, Areta, Ansa, Hiars e Issòr. Que comunica dab era vath de Roncal en Hauta Navarra peu còth dera Pèira Sant Martin.

## Istòria

Aràmits que vedó a nàisher eth Enric d'Aràmits, famós mosquetari deth medish nom e Issòr qu'ei era vila nadau deth pair de Joan Martin Pueyrredon, purmèr cap d'Estat argentin. Areta, ua deras comunas dera vath, que ho quasiment sancerament destrusida per un terratrem en 1967.

## Toponimia

Eth toponime Varetons apareish sota eras grafias Baratos (1290, títous de Bearn), la tèrra de Baretoos (1376, mòstra militar de Bearn), Varatoos (1385, censièr de Bearn) e Barethous (1477, Títous de la Vath d'Aspa.
Pau Raimond nòta, en otra, qu’au segle XVIIIau Baretous èra prononciat Baretòn(s).
Varetons qu'ei format de :
* var-, deth latin vallem, « vath », com Varossa (= vath d'Orsa), Varescó (= vath d'Escó) e probablament Varlanés (= vath de Lana);
* eth resultat deth sufixe diminutiu latin -attum;
* eth resultat deth sufixe latin diminutiu o atenuatiu -ones (plurau de -onem).
Eth sens globau qu'ei atau « eras petitas vaths ». Non cau díser, donc, « en vath de Varetons », mès « en Varetons ».

## Tradicion

Eth 13 de julhet, ara Pèira Sant Martin, pastors bascos dera vath de Roncal e bearnés dera vath de Varetons qu'aunoran un tractat d'ajuda mutuau vilh de sheis sègles conegut com era Junta de Roncal.

## Dialècte

Eth parlar biarnés de Varetons, apelat aspés-varetonés, se distingueish deu gascon e de son sosdialècte pirenenc, per una fonetica caracteristica e especificitats lexicaus.
* Portau de Bearn
* ↑ vath de Varetons es (benlèu) un pleonasme, mès, que caleré saber s'ei lexicalizat
* 1 2 3 4 5 Paul Raymond, Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque
* ↑ Títous dera vescomtat de Bearn - Archius departamentals dels Pirenèus-Atlantics
* ↑ Manuscrit de 1376 - Archius departamentals dels Pirenèus-Atlantics
* ↑ Censièr de Bearn
* ↑ Michel Grosclaude, Dictionnaire toponymique des communes du Béarn, Escòla Gaston Febus, 1991, p. 50