OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Cercle artic

Lo cercle artic es un dels cinc parallèls principals indicats sus las mapas terrèstras. Es lo parallèl de 66° 33' 39" de latitud nòrd, la latitud pus meridionala ont se pòt observar lo solelh de mièjanuèit.

## Definicion

Lo cercle artic marca lo limit sud del jorn polar al solstici de junh e de la nuèit polara al solstici de decembre. Al delà del cercle artic, lo solelh demòra en dessús de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu almens un còp l'an (solelh de mièjanuèit). Recipròcament, lo solelh demòra en dejós de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu almens un còp l'an.
En fach, a causa de la refraccion e que lo solelh apareis coma un disc e pas coma un punt, se pòt apercebre una partida del Solelh de mièjanuèit la nuèit del solstici de junh fins a 50' (90 km) al sud del cercle artic (del meteis biais al solstici de decembre, se pòt apercebre una partida del solelh fins a 50' al nòrd del cercle artic). Aquò se verifica solament al nivèl de la mar: de s'auçar aumenta aquelas valors.

## Posicion

La posicion del cercle artic es determinada per l'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra a respièch de l'ecliptica. Aquel angle es pas constant e seguís de cicles amb de periòdes divèrses. A causa de la nutacion, l'enclinason oscilla de 9" (gaireben 280 m a la superfícia) sus un periòde de 18,6 ans. Lo cicle principal a un periòde de 41 000 ans e una amplitud de 0,68°, o 76 km a la superfícia. Actualament, l'enclinason demenís de gaireben 0,47" cada an e lo cercle artic se muda cap al nòrd de 14 m cada an.

## Païses traversats

Lo cercle artic travèrsa los païses seguents, en partissent de 0° de longitud cap a l'Èst :
* Norvègia (lo cercle artic travèrsa d'illas al larg de la còsta norvegiana, entre elas Sørnesøya, Storselsøy e Rangsundøya)
* Suècia
* Finlàndia
* Russia
* Estats Units d'America (Alaska)
* Canadà (Yukon, Territòris del Nòrd-Oèst, Nunavut, amb l'illa de Baffin)
* Danemarc (Groenlàndia)
* Islàndia (Grímsey)
Los territòris situats pus al nòrd del cercle artic son pauc poblats. Las pus grandas villas son Mormansk (325 100 abitants) e Norilsk (135 000 abitants), totas doas en Russia. Tromsø en Norvègia a 62 000 abitants. Rovaniemi en Finlàndia es situada subretot al sud del cercle artic e a prèp de 58 000 abitants.

## Vejatz tanben

* Parallèl (geografia)
* Cercle antartic
* Cercle polar
# Cercle polar

Los dos cercles polars son los parallèls de las regions polaras al delà dels quals existís almens una jornada ont lo solelh se lèva pas en ivèrn, e trescòla pas en estiu. Lor latitud, nòrd o sud, egala l'angle d'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra a respièch de l'axe celèst (o l'angle d'enclinason de l'eqüator a respièch de l'ecliptica). Lor distància angulara als pòls es de 23° 26' (la meteissa distància angulara separa los tropics de l'eqüator).
Lo cercle polar artic travèrsa la peninsula Escandinava (Finlàndia, Suècia e Norvègia), Islàndia, Groenlàndia, lo nòrd del continent american (Canadà e Alaska, Estats Units d'America) e lo nòrd de la Russia.
Lo cercle polar antartic es gaireben tot situat sus l'ocean Antartic e delimita aproximativament la forma del continent de l'Antartica.

## Vejatz tanben

* Cercle artic
* Cercle antartic
# Cercle d'Afrairament Occitanocatalan

Lo Cercle d'Afrairament Occitanocatalan (var. Cercle d'Ahrairament Occitanocatalan) (Cercle d'Agermanament Occitanocatalà en catalan), abreujat en CAÒC (CAOC), se fondèt en 1977 amb sètis conjuntas a Barcelona e Tolosa.
Contunha lo prètzfach de l'Oficina de Relacions Meridionals, ja fondada en 1930 en Catalonha per lo retrobament entre lei culturas occitana e catalana e la promocion de totei doas dins lei dos territòris. Cada an convòca d'actes conjonchs coma lo Premi Rei En Pere e lei Fuòcs de Sant Joan au castèu de Montsegur (apiejats tanben per lo Centre d’Estudis Catars Renat Nelli, fondat en 1982).
Inicialament, dins la seccion occitana lo president foguèt Robèrt Lafont e lo secretari Pèire Lagarda. Lo secretari de la seccion catalana foguèt Enric Garriga i Trullols, fins a la sieuna mòrt en 2011.

## Ligames extèrnes

* Pagina oficiala
* Grop de fotografia per l'afrairament occitanocatalan
# Cercoux

Cercoux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.

## Toponimia

Las atestacions ancianas son, per luec:
* -; au segle XVIII (Cassini).

## Administracion

Lista daus maires successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Alain Amarot |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 1 363 | 1 226 | 1 103 | 1 204 | 1 101 | 1 063 | Cercar | 1 111 | Cercar |
| 2009 | 2010 |
| 1 160 1 179 | 1 191 1 209 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas e referéncias

* ↑ «Dictionnaire topographique de la France».
* ↑ «Carte de Cassini». Géoportail.
* Portal de las comunas de França
# Cercottes

Cercottes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.

## Geografia

Lo vilatge a situat sus la rota nacionala 20, a una quinzena de quilomètres al nòrd de Orléans, en lisière de la bòsc de Orléans.
Le village est situé sur la route nationale 20, à une quinzaine de kilomètres au nord d'Orléans, en lisière de la forêt d'Orléans.

### Comunas vesinas
## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Martial Savouré-Lejeune |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 281 | 332 | 341 | 335 | 370 | 386 | 378 | 383 | 422 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 424 | 437 | 440 | 410 | 438 | 416 | 407 | 425 | 412 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 422 | 409 | 411 | 377 | 398 | 328 | 299 | 409 | 451 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 455 | 458 | 498 | 634 | 684 | 737 | 1 061 | 1 109 | 1 156 |
| 2009 | 2010 |
| 1 184 1 199 | 1 232 1 249 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Cerdanha

Cerdanha (catalan: Cerdanya; francés: Cerdagne; espanhòl: Cerdaña) es una region de l'èst dels Pirenèus devesida entre los estats francés e espanhòl e que istoricament foguèt un comtat catalan.
Dempuèi lo Tractat dels Pirenèus (1659), es devesida entre :
* l'Auta Cerdanha en Catalonha del Nòrd, es a dire, los territòris administrats per França: aperten al departament dels Pirenèus Orientals e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
* la Bassa Cerdanha que forma una part de la Catalonha del Sud, es a dire, dels territòris administrats per Espanha e la Generalitat de Catalonha, que ara son devesits en las províncias de Girona e Lhèida.
# Cercs

Cercs es un municipi de la província catalana de Barcelona e de la Generalitat de Catalonha.
# Cerdanyola del Vallès

Cerdanyola del Vallès es un municipi de la província de Barcelona, en Catalonha.

## Galariá

* riu Ripoll
* riu Sec
* Plaça Joan Pau II
* Parc Tecnològic del Vallès
* Ermita de Santa Maria de les Feixes
* Roman aqueduct

## Nòtas e referéncias

* ↑ Afirmat dins: Relacion de Municipis e los sieus Còdis per Províncias lo 1r de genièr de 2019. Data de publicacion: 8 de febrièr de 2019. Ostal d'edicion: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha.
* 1 2 URL de la referéncia: http://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=925&t=2016.
* ↑ Afirmat dins: Registre municipal d'Espanha de 2023. Autor: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha. Data de publicacion: 13 de decembre de 2023.
* Portal de Catalonha
# Crespos

Crespos es un municipi de la província espanhòla d'Ávila e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
# Crespià

Crespià es un municipi de la província catalana de Girona e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
# Crespinet

Crespinet$^,$$^,$$^,$ es una comuna lengadociana en País d'Albi, situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Bernard Soulages |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 171, totala: 176 :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 115 | 132 | 137 | 118 | 188 | 175 | 147 | 143 | 144 144 |
| 2009 | 2010 |
| 149 149 | 156 161 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Luòcs e monuments

* Glèisa romanica

## Vejatz tanben

* Comunas de Tarn

## Nòtas e referéncias

* ↑ Pojada, Patrici. Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus. Nouvelles Éditions Loubatières, 2009. ISBN 978-2-86266-573-3.
* ↑ «Toponimia occitana».
* ↑ Congrès permanent de la lenga occitana. «Top'Òc: Diccionari toponimic occitan».
* ↑ Institut d'Estudis Occitans. «BdTopoc–Geoccitania».

## Ligams extèrnes

* Crespinet sul site de l'IGN
* Site sus Crespinet per un abitant de la comuna
* Portal de Lengadòc
# Cressac-Saint-Genis

Cressac-Saint-Genis es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Novela Aquitània, ancianament de Peitau-Charantas.

## Toponimia

Las atestacions ancianas son, per luec:
* Cressac - Cressac en 1709

## Administracion
### Lista daus maires

Lista daus maires successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Bernard Mauget |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

### Intercomunalitat
## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 154, totala: 158 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 553 | 620 | 600 | 645 | 700 | | 728 | 750 | 734 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 708 | 643 | 680 | 557 | 568 | 560 | 544 | 512 | 445 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 441 | 449 | 418 | 344 | 365 | 341 | 357 | 326 | 275 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 269 | 252 | 210 | 206 | 177 | 158 | 150 | 153 | 155 156 |
| 2009 | 2010 |
| 146 147 | 148 151 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Veire tanben
### Liams connexes

* Comunas de Charanta

### Liams externes
## Nòtas e referéncias

* ↑ https://web.archive.org/web/20230328020241/https://en.geneanet.org/archives/releves/publi/publication/hmarchadier/RP%20La%20Genetouze%2017360.pdf
* Portal de las comunas de França
# Crespin (omonimia)
## Toponimia

* Crespin, comuna occitana d'Albigés ( Lengadòc)
* Crespinh, comuna occitana de Roergue ( Guiana)
* Crespin, comuna francesa del departament del Nòrd
# Cressac

Cressac (Cressat en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Geografia
### Perimètre dau territòri

Comunas confrontantas de Cressac :
| Vijavila | Jarnajas Parçac e Rimondés | |
| Piònac | | Sent Desíer la Tor |
| Aiun | Mostier d'Aiun Sent Pardó los Cars | Sent Pardó los Cars |

## Toponimia

Cressac vendriá d'un nom gallés d'òme, latinizat, Crixsius, emb lo sufixe -acum, latinizacion dau sufixe gallés -aco(n). Cressac èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Crixsius. Delamarre dona Crixsos, en gallés, per « crespat, cresput ».

## Administracion
### Lista daus maires

Lista daus maires successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 2001 | 2020 | Jean Auclair | UMP, puei LR | conselhier generau (1989-2015), deputat (1993-2012) |
| | 2001 | | | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

### Intercomunalitat

* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton d'Aiun; es aura dau canton de Gosom.

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 557, totala: 565 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 1 487 | 1 438 | 1 377 | 1 608 | 1 691 | 1 782 | 1 745 | 1 783 | 1 804 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 1 785 | 1 693 | 1 722 | 1 696 | 1 665 | 1 661 | 1 693 | 1 703 | 1 546 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 1 572 | 1 560 | 1 538 | 1 319 | 1 247 | 1 202 | 1 164 | 1 034 | 938 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 882 | 765 | 702 | 647 | 552 | 523 | 557 | 562 | 565 570 |
| 2009 | 2010 |
| 567 573 | 570 577 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* 2017 : 553

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
### Referéncias

* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
* ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003
# Crespy-le-Neuf

Crespy-le-Neuf es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Auba e la region del Grand Èst.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Claude Fromont |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 203 | 156 | 280 | 237 | 233 | 260 | 248 | 242 | 258 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 272 | 260 | 240 | 224 | 201 | 186 | 204 | 184 | 203 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 186 | 151 | 145 | 144 | 186 | 171 | 185 | 175 | 165 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 191 | 161 | 124 | 130 | 139 | 146 | 149 | 150 | 149 |
| 2009 | 2010 |
| 147 153 | 146 152 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Crespières

Crespières es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Ivelinas e la region d'Illa de França.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Adriano Ballarin |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 659 | 662 | 691 | 681 | 698 | 767 | 706 | 738 | 701 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 732 | 718 | 758 | 740 | 710 | 645 | 690 | 684 | 633 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 626 | 661 | 653 | 631 | 652 | 593 | 600 | 538 | 604 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 663 | 627 | 1 012 | 1 412 | 1 506 | 1 466 | 1 642 | 1 657 | 1 628 |
| 2009 | 2010 |
| 1 601 1 662 | 1 574 1 636 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
### Referéncias

* Portal de las comunas de França
# Castèth Ner

Castèth Ner o meilèu Castèthner segon las règlas (Castelner en francés) qu'ei ua comuna gascona de Shalòssa situada dens lo departament de las Lanas e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Toponimia

La prononciacion qu'ei [kastɛj'ne]. Las fòrmas ancianas que son Castegner en 1385, Castetné (mapa de 1638), Casteyne (mapa de 1714), Casteyner (mapa de 1733).
Tant Dauzat com Negre (citat per B. Boyrie-Fénié) qu'explican lo nom per « castèth negre »$^,$.
Bénédicte Boyrie-Fénié que precisa, per la prononciacion, -t- avant ua consonanta ei passat a [j] e per la fòrma de 1385, ei estada barrejada dab lo mot castanhèr. Ei pas briga segur : d'ua part, s'ageish deu grop -th, eventualament articulat [-tj] (ua iodizacion dirècta de t que sembla mauaisida), d'auta part, Casteg- que's pòt léger [kastɛtʃ-] o [kastɛʃ-].
La varianta ner qu'ei arcaïca [pr'amor de l'amudiment de la finau) e remplaçada per nere (femenin nera) o negre (femenin negra, segon lo Palai, p. 700.
Cf. Casterner de les Olles e Casterner de Noals en Ribagorça.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 2014 | 2020 | Dominique Lastes | divèrs dreta | tecnician comptable |
| 1995 | 2014 | Dominique Selle | | agricultritz |
| | 1995 | | | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 110, totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 305 | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | 234 | - | - | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 186 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 108 | 95 | 81 | 85 | 88 | 103 | 128 | 134 | 128 130 |
| 2009 | 2010 |
| 122 124 | 116 118 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Véder tanben

* Comunas de las Lanas

## Ligams extèrnes

* Comunautat de comunas de Shalossa Tursan

## Nòtas

* ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
* ↑ Toponimia Occitana (Institut d'Estudis Occitans) : IEO_BdTopoc : http://bdtopoc.org
* ↑ Règlas d'Escritura de la mencion : https://fr.calameo.com/books/005115906552c74111cd2
* 1 2 3 4 Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 83
* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154
* Portau de Gasconha
# Castèth d'Escalona

Lo castèth d'Escalona (var. castèu/castèl/chastèu d'Escalona) qu'ei au còp ua hortalessa e un palais d'estil mudejar.

## Istòria

Que ho en purmèr ua hortalessa romana, musulmana apuish. A partir deu reinat d'Anfós VI de Castelha, Toledo e ho conquistada atau com ac ho aquesta hortalessa.
En 1281 que vadó prorietat de l'infant don Manuel de Castilha, hilh deu rei Ferran III de Castelha, hrair deu rei Anfós X de Castelha e pair de l'infant don Juan Manuel (un deus màgers escrivans medievaus de lenga castelhana) que i vadó ashí.
Juan II de Castelha que'u dè a son favorit Álvaro de Luna que morire en dresgràcia e executat.
Lo castèth que pateishó incendis e qu'ei uei a l'estat de rueinas restauradas.
# Castèth de Bidaishe

Lo castèth de Gramont o castèth de Bidaishe, en Baisha Navarra, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics, que testimònia de l'evolucion arquitecturau deus castèths despuish l'Edat Mejana dinc au sègle XVIII$^{au}$. Qu'ei uei lo dia en cors de restauracion. Que vadó monument istoric lo 19 de noveme de 1942 peus sons estables voutats, las soas façadas, los teits deus pabalhons, los elements defensius, las dependéncias e los parcs e jardins.

## Presentacion

La purmèra mencion deu castèth ducau de Bidaishe, pertanhent a la familha deus senhors de Gramont, que data de 1329. Autanlèu que conegó un sarròt d'eveniments abans de brular en 1796.
Sonque tres gròssas tors arredonas au nòrd-oèst e au sud que hèn pròva deu castèth medievau destrusit en 1523 per las tropas de Carles Quint en represalhas a l'escac encontrat a la vila de Baiona, lo maire de la quau èra Joan II, senhor de Gramont. Que ho tornat bastir dab rapiditat segon l'estil de la Reneishença en conservant lo principi deus elements defensius medievaus.
Au sègle XVII$^{au}$, òbras importantas devath l'influéncia de l'estil d'arquitectura «Loís XIII» alavetz en vòga dens la region parisenca, que hon hidadas a l'arquitècte Loís de Mihet, qui projectè tanben las òbras deus barris de Baiona. Los jardins e las terrassas que datan d'aquera epòca.
Las darrèras òbras que hon realizadas a la debuta deu sègle XVIII$^{au}$ dab lo plaçament de la monumentau pòrta d'entrada dab fronton triangular.
En 1793, qu'ordenèn la requisicion deu castèth e de las soas dependéncias au prohèit de la nacion e durant quauques mes que i ho installat un espitau militar. L'edifici qu'èra vueit quan, dens la nueit deu 22 au 23 de heurèr de 1796, un incendi e'u devastè.

## Istòria

La familha Gramont que vien deus vescomtes de Dacs, puish que's fusionè dab la familha de Guishe. De cap a 1190, Brun de Gramont que parescó aver acceptada en particion la tèrra de Bidaishe on, shens dobte, e bastí lo purmèr castèth. Jogant com los lors vesins, aumenatges contradictoris e fidelitats successivas aus reis de Navarra e aus reis d'Anglatèrra, princes d'Aquitània, en tot alià's plan, guerrejant bravament, los senhors de Gramont qu'èran ja ua grana familha quan e entrèn mei tard devath l'influéncia deus reis de França.

## Galeria

* Façada principau
# Castèth de Bles

Lo castèth de Bles que ho residéncia principau deus reis de França durant la Reneishença. Que constitueish un ensemble arquitecturau qui ostenda mantun estil (deu medievau au classic).
La vielha hortalessa d'origina que ho transformada peu rei Loís XII (qui i èra vadut) e lo son successor Francés I, e, fin finala, au sègle XVII per Gaston d'Orleans dab l'arquitècte François Mansard.
# Castèth de Beon

Eth Castèth de Beon ei un castèth situat dins era comuna qu'amassa es dus vilatges Asta e Beon, ena Vath d'Aussau, que hoc bastit aparentament ath sègle XIV. Ei classat as Monuments Istorics der estat francés dempuish 2005.

## Istòria

Eth Castèth de Beon que hoc bastit probablament ath sègle XIV. Pr'aquò i a ua tradicion que ditz que eth nom de Beon se donè a Arnaud Guilhèm, eth tresau hilh de Centuli V, eth vescomte de Bearn quan li cedic eth castèth en 1133. Venguè er ostau senhoriau de Pardias. Hoc renovat ara debuta deth sègle XVIII, cap a 1761, epòca que s'i ajustè torretas d'angle e divèrsas hièstras. Er interior sèrva enquèra de cheminèas anciana. Gaireben abandonat aprèp 1980, coneguè ua restauracion totau que li permetè de vier monument istoric en 2005.
# Castèth de Bètlòc

Lo castèth de Bètlòc qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath bastida peu vescomte Gaston VII de Bearn au ras deu gave de Pau enter 1250 e 1280. Aquesta hortalessa qu'ostentava ua fòrma de quadrilatèr dab quate tors. Ua bastida (qui vadore la vila de Bètlòc) que ho fondada alentorns un còp lo castèth acabat. En 1370, Gaston Febus que'u fortifiquè enqüèra mei entà emparar la soa termièra septentrionau potenciaument miaçada per Anglatèrra e Armanhac.
Bètlòc que ho a còps residéncia reiau d'Enric II de Labrit e de la soa hilha Joana de Labrit. Durant las guèrras de religion, que ho aucupat peus catolics de Terride e que resistè victoriosament aus assauts de las òsts protestantas de Gabriel de Montgomery. En 1620 Loís XIII que'u he cremar entà que non podosse pas estar près ni utilizat peus protestants. Que ho classat monument istoric en 1925 e monument de França en 1997.
Uei, lo castèth de Bètlòc qu'ei entornejat de vinhas qui produseishen Bearn e arroset de Bearn.

## Galeria

* Perhiu deu castèth
* Entrada deu castèth
* Portau e cort deu castèth