# Alemand

L'alemand (autonim: Deutsch, prononciat ) es una lenga germanica del grop occidental. Es la lenga qu'a lo nombre pus grand de locutors natius de l'Union Europèa (120 milions), e ocupa la 9$^{ena}$ plaça dins lo classament mondial de las lengas per nombre de locutors.
I a fòrça dialèctes locals, qui se despartisson en dos grops: Alemand bas (Niederdeutsch o Plattdeutsch), e Alemand naut (Hochdeutsch). L'alemand naut es la basa per la lenga estandartizada d'Alemanha e d'Àustria.
L'alemand foguet tanben parlat en diversas colonias en America (p.e. en Pensilvània) e Africa (p.e. Namibia). Uèi, existisson de comunitats alemandas en Russia e Cazacstan.

## Istòria

L'istòria de la lenga alemanda se despartartís en quatre periòdes:
* 750–1050: Althochdeutsch (Alemand ancian)
* 1050–1350: Mittelhochdeutsch (Alemand mejan)
* 1350–1650: Frühneuhochdeutsch (Alemand premodèrne)
* depuès 1650: Neuhochdeutsch (Alemand modèrne)
Dempuèi 1900, fòrças paraulas anglesas s'integrèron dins l'alemand.

## Prononciacion
### Vocalas

* a: [aː] en sillabas tonas, [a] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* ä, ae: [ɛː] en sillabas tonas; dins fòrça varietats alemandas i a pas de diferéncia amb e ([eː]): Käse ['kɛ:zə] o ['ke:zə]. [ɛ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* e: [eː] en sillabas tonas, [e], [ɛ] oder [ə] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas; [ɐ] dins la combinason -er finala, muda dins las combinasons -el, -em, -en finalas (prononciacion del mot Sattel coma Zatl).
* i: [i:] en sillabas tonas, [ɪ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* o: [o:] (coma lo francés bureau) en sillabas tonas, [ɔ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* ö, oe: [øː] (coma lo francés heureux) en sillabas tonas, [œ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
* u: coma o occitana, [uː] en sillabas tonas, [ʊ] abans una consonanta dobla e en sollabas atonas
* ü, ue, y: coma u occitana, [yː] en sillabas tonas, [ʏ] abans una consonanta dobla e en sillabas atonas
Y pòt èsser [j] o coma i en anglés.
* äu, eu: [ɔɪ] coma òi, jamai eu
* ei, ey, ay, ai: [aɪ]
* ie: [i:] long, pas coma la -ie- occitana.
Una vocala + h es prononciada longa: -ah- [a:], -eh- [e:] etc.

### Consonantas

* c: [k] abans a, o, u e consonantas, [ts] abans e, i
* ch: [ç] (coma una version fòrta de la j) après e, i o vocala + r (p.e. Kirche); [x] (coma j espanhòl) après a, o, u; [ç] o [k] en posicion iniciala.
* chs: veire x
* g: fort en tots cases.
* h: [h]
* j: [j] coma la i consonantica; [d͡ʒ] dins los mots d'origina francesa o anglesa (coma la j occitana, pas coma la j francesa!).
* k: [k]
* qu: [kv] o [kw], coma la combinason "qü" occitan e espanhòl.
* r: muda après una vocala, mas la vocala es prononciada obèrta e a la direccion de la [ɐ]: Mord ['mɔɐt].
* s: [z] iniciala e entre doas vocalas (levat de las varietats sudalemandas); [s] abans las consonantas e en posicion finala.
* sch: [ʃ], coma ch francés.
* sp, st en posicion iniciala: s es prononciat coma sch.
* v: coma f
* w: coma v occitana
* x: ks, la vocala abans -x e -chs es cort (Sex [sɛks]). la vocala abans -ks es longa (Keks [ke:ks])
* z: ts
b, d, g, son fòrts en posicion finala. k, p, t, son aspiradas (una pichona h après la letra).

### Tension sillabica
## Gramatica
### Substantiu e Declinason

I a quatre cases: Nominativ, Genitiv, Dativ, Akkusativ.

### Genres e articles

I a tres genres en alemand: feminin, masculin e neutre.
| Singular | Masculin | Feminin | Neutre | Plural | Masculin / Feminin / Neutre |
| Nominatiu | der | die | das | Nominatiu | die |
| Genitiu | des | der | des | Genitiu | der |
| Datiu | dem | der | dem | Datiu | den |
| Acusatiu | den | die | das | Acusatiu | die |
| Singular | masculin | feminin | neutre |
| Nominatiu | ein | eine | ein |
| Genitiu | eines | einer | eines |
| Datiu | einem | einer | einem |
| Acusatiu | einen | eine | ein |

### Vèrb

En alemand, i a de vèrbs fòrts (vèrbs irregulars) e de vèrbs febles (vèrbs regulars). De vèrbs fòrts importants Verbs son sein (èsser) e haben (aver).
Exemple d'un vèrb regular : Präsens (present):
| - | Pronom | Verb |
| (Infinitiu) | - | winken |
| 1sg | ich | winke |
| 2sg | du | winkst |
| 3sg | er, sie, es | winkt |
| 1pl | wir | winken |
| 2pl | ihr | winkt |
| 3pl | sie (plural) | winken |
Exemple d'un vèrb regular en Präteritum (passat simple):
| - | Pronom | Verb |
| (Infinitiu) | - | winken |
| 1sg | ich | winkte |
| 2sg | du | winktest |
| 3sg | er, sie, es | winkte |
| 1pl | wir | winkten |
| 2pl | ihr | winktet |
| 3pl | sie (plural) | winkten |
Dins qualques cases, i a una mutacion de la raiç del mot: Winken passa a gewunken al participi passat. schwimmen passa a (ich) schwamm al Präteritum e a geschwommen al participi passat.
Aquesta mutacion vocalica es un sistèma complex.

### Sintaxi
## Dialectologia e modalitats estandardas
## Nòtas e referéncias

Suls autres projèctes Wikimèdia :
* alemand, sul Wikiccionari
* ↑ «Deutsch» (en alemand). Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache.
* ↑ (2015) Duden: Das Aussprachewörterbuch. 7.