OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# La Serra e Bussiera Vielha

La Serra e Bussiera Vielha (La Serre-Bussière-Vieille en francés) es una comuna occitana de Marcha, en Lemosin, situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Istòria

Entre 1795 e 1800, Bussiera Vielha (261 abitants en 1793) es estachat a La Serra (280 abitants en 1793).

## Toponimia

* La Serra. Lo mot es prelatin e designa una montanha (una tuca, un pueg) eslonjada.
* Bussiera Vielha ven dau latin buxaria, format de buxus, lo buis, e dau sufixe -aria, luec (luòc) ente i a beucòp de buis (bois, beneit, ausanier, rampam...). Las atestacions ancianas son Buxeria en 1158, Buxeria Veteri en 1315. Lo buis se plai sus un sòu calcari o marca una ocupacion anciana e, eventualament, en Lemosin, de sites arqueologics gallo-romans. . Se pòt pas separar de Bussiera Vielha, comuna de La Serra e Bussiera Vielha : d'après l'adjectiu, benlèu que lo nom de Bussiera Novela deriva de Bussiera Vielha e que la preséncia dau buis concernissiá que lo vilatge supausat pus ancian, Bussiera Vielha.

## Administracion
### Lista daus maires

Lista daus maires successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| març de 2008 | 2020 | Denise Giraud-Lajoie |
| març de 2001 | 2008 | Henri Giraud-Lajoie |
| | 2001 | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

### Intercomunalitat
## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 123, totala: 126 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 280 | 658 | 579 | 587 | 654 | 704 | 742 | 763 | 851 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 814 | 752 | 730 | 712 | 678 | 633 | 680 | 717 | 714 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 665 | 578 | 521 | 414 | 402 | 350 | 346 | 296 | 255 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 236 | 213 | 193 | 147 | 117 | 110 | 124 | 125 | 125 127 |
| 2009 | 2010 |
| 125 128 | 123 126 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* Entre 1795 e 1800, Bussiera Vielha (261 abitants en 1793) es estachat a La Serra.
* En 2018 la populacion èra de 122 abitants.

## Luecs e monuments

* Chasteu de Chaumont

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
### Referéncias

* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 655, a Serra-di-Ferro
* ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 252
* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984 p. 92, a La Boissière
* ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 163
# Cisalpenc (sosdialècte)

L'occitan alpin oriental, cisalpenc (var. cisaupenc) o alpenc oriental (var. aupenc oriental, aupenc orientau), es una varietat dal dialecte vivaroalpenc que se parla dins las Valadas Occitanas.

## Caracteristicas

Lo cisalpenc se caracterista principalament per la cabussaa de las dentalas intervocalicas simplas latinas e la patalizacion en cha e ja dals ca e ga. Ten un sistèma d'articles definits pròpris que se demarca de la resta dal vivaroalpenc: al singular s'utiliza lo en luòc de le, al plural lhi.

## Pronóncia

La pronóncia dal cisalpenc se pòt considerar coma fòrça conservatritz amb lo mantenement de la -r finala dins lhi vèrbs –cas unic dins l'espaci occitan–, la -m finala dins lhi noms [ɱp] e la distincion clara entre las vocalas. Tanpauc existisson dos blòcs distincts: lo cisalpenc meridional que realiza la -a finala [a] coma dins la màger part dal vivaroalpenc; e lo cisalpenc septentrional que neutraliza la -a atona finala al plural en [as], al singular [ɑ / o̞].
* En cisalpenc septentrional, se distinguís lhi sons [ɔ] de ròsa e [ɑ] de vacha.
* Dins divèrsas varietats, la terminacion finala -as representa [es].
* En posicion finala, p e b representan [p].

### Fonologia

| Vocalas | anterioras | anterioras | quasianterioras | quasianterioras | centralas | centralas | centralas | quasiposterioras | quasiposterioras | posterioras | posterioras |
| Obertura | non arredondia | arredondia | non arredondia | arredondia | non arredondia | non definia | non arredondia | non arredondia | arredondia | non arredondia | arredondia |
| barraa | /i/ | /y/ | | | | | | | | | /u/ |
| quasibarraa | | | | | | | | | | | |
| semibarraa | | | | | | | | | | | |
| mejana | | | | /ə/ | | | | | | | |
| semioberta | /ɛ/ | /œ/ | | | | | | | | | /ɔ/ |
| quasioberta | | | | | | | | | | | |
| oberta | /a/ | | (ä) | | | | | | | (ɑ) | |

## Bibliografia

* Sibille, Jean. «Futur et conditionnel en occitan cisalpin septentrional». A: Le corps au Moyen Âge : anthropologie, histoire, littérature (2e partie). V. CXXIII N°2, 2019, p. 421-456. DOI 10.4000/rlr.2334.
* Maria Giraldino, Sergio. Grande dizionario della lingua d’oc alpina, 2022.
* Comission Internacionala per la Normalizacion Linguística de l'Occitan Alpin. «Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e vocabulari de l'occitan alpin oriental».

## Referéncias

* ↑ Obradors. V. 1–6. Centre d'Estudis Occitan, Facultat de las letras e sciéncias umanas, 1973, p. 62.
* ↑ Aghilante, Dario; Bianca, Gianna. Parlar, léser, escriure en occitan alpenc oriental. Turin: Edicions Chambra d'Òc.
# La Bisbal de Montsant

La Bisbal de Montsant es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Bergam

Bergam o Bergame (Bergamo en grafia mistralenca; Bergamo en italian estandard, Bèrghem en lombard) es una vila de la region italiana de Lombardia, situada a 40 km al nòrd-èst de Milan. Sa populacion èra estimada a 117 887 abitants en 2004. Sa superfícia totala es 38,7 km².
Lo gentilici es bergamasc -a (bergamasc -o en grafia mistralenca).

## Nom

Pr'amor que las doas variacions citadas son Bergam en lengadocian e Bergame en niçard, es probable que lo nom es un exemple de l'adicion d'una "e" après la "m" a la fin de qualques mots. Pr'exemple: Ligam, liam dins los dialèctes occitans occidentals ven liame en provençau o los dos en vivaroaupenc.

## Veire tanben
### Ligams intèrnes

* bergamasca, una dança originària d'aquesta vila.
* ↑ https://www.jornalet.com/nova/3278/los-lions-de-bergam-contra-lomofobia
* 1 2 http://toscanoreinat.chez-alice.fr/dicob.pdf
* 1 2 https://tdf.locongres.org/files/assets/common/page-substrates/page0276.jpg
# Tarn (Lemosin)

Tarn es una viala e una parròfia lemosina restachada dempuei la revolucion a la comuna d'Aissa, administrativament dins lo departament de Nauta Vinhana.

## Geografia

Tarn surplomba la viala d'Aissa, a 1 km dau pont de Viena.

## Toponimia

Tarn es un nom identique a l'aiga lengadociana, que seriá lo gallic Tarnis, vengut de l'indoeuropèu *terh2, « traversar ». Lo nom seriá donc liat a l'aiga vesina, que siá Viena o (pusleu) son afluent l'Aisseta. Totparier, i a una autra faiçon de veire las chausas. Marcel Villoutreix explica Tarn per un nom latin d'òme empleiat sol, Tarinus. Tarn seriá la propietat de Tarinus.

## Istòria

Tarn, anciana paròfia, fusquèt incorporada a Aissa entre 1790 e 1794.

## Nòtas

* ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 367 e 248
* ↑ Marcel Villoutreix, Noms de Lieux du Limousin, ed. Bonneton, 1995 (cerchatz a l'index)
* Portau de Lemosin
# Zèus

Zèus (en grèc ancian: Ζεύς, transcrich: Zeús, de la racina indoeuropèa *dyēus, dieu del cèl) es lo rei dels dieus dins la mitologia grèga. Regna sul Cèl e a per atribut l'agla e lo tron. Filh de Crònos e de Rèa, es maridat a sa sòrre Èra. Malgrat son maridatge, Zèus aguèt una granda quantitat de relacions amb d'autras femnas (divencas o mortalas) e un bon nombre d'enfants coma per exemple Apollon e sa bessona Artèmis qu'aguèt amb una titanida Lèto. Zèus es famós per sas aventuras nombrosas e es tanben lo paire d'autres dieus importants coma Arès, Atena, Dionís, Ermès, Apollon, Artèmis e Afrodita e de fòrça eròis coma Eracles.
Son equivalent dins la mitologia romana es Jupitèr. Òm retròba tanben de divinitats equivalentas dins d'autres panteons: Taranis en çò dels galleses, Tòr e Odin dins la mitologia escandinava o encara Dyaus Pitar e Varuna per los indós.

## Istòria

Zèus foguèt lo darrièr dels enfants nombroses dels dieus Crònos e Rèa. Coma sos fraire e sòrres (Demetèr, Èra, Poseidon, Adés e Èstia) èra destinat a èsser devorat per son paire que los parents de Crònos, Gèa e Uran, avián anonciat que Crònos seriá destronat per son filh. Quand lo mainatge èra a mand de nàisser, Rèa demandèt conselh a sa sògra Gèa per elaborar un plan que salvèsse son filh. Rèa s'anèt amagar sus l'isla de Creta, ont enfantèt Zèus, al mont Ida segon cèrtas versions e segon d'autras sul mont Dicte. Puèi decidiguèt d'engulhar son marit Crònos, en li far engolir una pèira envirada de borrassas qu'aquel devorèt sens se mesfisar ges.

## Vejatz tanben

* Divinitats grègas primordialas
* ↑ Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber. Diccionari General de la Lenga Occitana (DGLO), 2008-2024, p. 65, 72, 77, 79, 85.
* ↑ «Zeus» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicodòc. Congrès permanent de la lenga occitana.
# Jupitèr (dieu)

Dins la mitologia romana, Jupitèr (en latin: Iuppiter, genitiu: Iovis) es un divinitat equivalenta a Zèus, dieu suprèm del cèl, cap del panteon e dieu del lambrec.
* Wikidata: Q4649
* Multimedia: Iupiter
# Humphrey Tonkin

Humphrey Richard Tonkin (Truro, Anglatèrra, 2 de decembre de 1939) es un ensenhaire, anglicista e esperantista angloamerican. Foguèt president de l'Associacion Mondiala de l'Esperanto (en esperanto: Universala Esperanto-Asocio o UEA) de 1974 a 1980 e tornarmai de 1986 a 1989.

## Òbras
### Literatura anglesa

* Sir Walter Raleigh (1971)
* Spenser's Courteous Pastoral: Book Six of The Faerie Queene (1972)
* The Faerie Queene (1989)

### Esperanto

* Lingvo kaj Popolo (2006)
# François Bonneau

François Bonneau (n. lo 12 d'octobre de 1953 a Amilly, Loiret) es un òme politic francés. Es lo president del Conselh regional de la region Centre, puèi Centre e Vau de Léger, dempuèi 2007.
# Bafut

Lo bafut es una lenga grassfields parlada en Cameron.

## Localisacion

Lo bafut es parlat dins lo departament de Mezam, dins la Region de Nòrd-Oèst de Cameron.

## Classificacion

Lo bafut es classat dins lo grop de las lengas ngemba de las lengas grassfields de l'èst.

## Escritura

L'alfabet bafut es:
ʼ :
| a | b | d | e | ɛ | ə | f | g | gh | i | ɨ | j | k | l | m | n | ŋ | ŋy | o | ɔ | r | s | t | ts | u | w | y | z | ʼ |
Las vocalas longas son escrichas dobladas: aa, ee, ɛɛ, əə, ii, ɨɨ, oo, ɔɔ, uu; exemples: àbɔ̀ɔ̀ « argila », ǹdóò « espós », àbàà « sac »

## Referéncias

* 1 2 Tamanji 2011, p. 1.

## Fonts

* (en) Roger Blench, 2011, The membership and internal structure of Bantoid and the border with Bantu
* (en) Pius Tamanji, 2011, Bafut Grammar Sketch, The Afranaph Project.
* (en) John R. Watters, 2003, Grassfields Bantu, in Derek Nurse, Gérard Philippson, (eds.), p. 225-256, The Bantu languages, Routledge Language Family Series 4., Londres e Nòva York, Routledge.
* Portal de las lengas
# George Noble Plunkett

George Noble Plunkett, tanben sonat Conte Plunkett (en irlandés: An Cunta Pluincéad; Dublin, 3 de decembre de 1851 – Dublin, 12 de març de 1948) foguèt un politician nacionalista irlandés.
# Anna Freud

Anna Freud (Viena, 3 de decembre de 1895 – Londres, 9 d'octobre de 1982) foguèt una psicoanalista austriana. Filha del celèbre Sigmund Freud, faguèt d'aportacions notablas dins la psicoanalisi, mai particularament dins la psicologia de l'enfant.
# Pablo Escobar

Pablo Escobar (1$^{èr}$ de decembre de 1949, Rionegro – 2 de decembre de 1993, Medellín) es un trafegant colombian de cocaïna. Cap dau carteu de Medellín, fasiá partida dei narcotrefegants pus importants deis ans 1980. A son apogèu, son carteu èra lo productor e l'exportator de 80% de la cocaïna consumada cada ais Estats Units per una chifra d'afaires estimada a 21,9 miliards de dolars. Es considerat coma lo criminau pus ric de l'istòria amb una fortuna coneguda de 30 miliards de dolars au començament deis ans 1990.
L'oposicion entre son ret e d'autreis organizacions criminalas entraïnèt l'assassinat de plusors miliers de personas (criminaus, policiers, jutges, òmes politics...). Per se protegir, Escobar s'impliquèt fòrça dins la vida politica e sociala de son país. En particular, financèt la construccion d'infrastructuras coma d'espitaus, de glèisas o d'escòlas. Pasmens, l'importància de seis activitats entraïnèt de pressions fòrtas de part deis Estats Units per l'arrestar. En abriu, l'armada colombiana ataquèt lo sèti de son organizacion e Escobar deguèt s'escondre.
En junh de 1991, Escobar acceptèt de se liurar a la justícia colombiana en cambi de la promessa de demorar dins una preson colombiana. Pasmens, aquela arrestacion l'empediguèt pas de perseguir seis activitats criminalas e sa preson venguèt lèu un palais luxuós. Crénhent totjorn una extradiccion vèrs leis Estats Units, Escobar s'escapèt en julhet de 1992. Sota la pression de Washington, Colómbia organizèt una unitat especiala encargada de lo perseguir. Leis autrei carteus aprofichèron tanben la situacion per assaiar de l'assassinar. Finalament, Escobar foguèt localizat e abatut lo 2 de decembre de 1993 per la polícia.

## Liames intèrnes

* Carteu de Medellín.
* Cocaïna.
* Narcotrafegant.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Per exemple, en 1992, i aguèt 8 921 mòrts liats au comèrci de cocaïna dins la vila de Medellín.
# Gerardus Mercator

Gerhard De Kremer, mai conegut jos son nom latin Gerardus Mercator (Rupelmonde, Flandra, 5 de març de 1512 – Duisburg, 2 de decembre de 1594) foguèt un cartograf, matematician e geograf flamenc. Es l'autor de la projeccion que pòrta son nom, essenciala en cartografia.
A títol d'omenatge en 1935, l'Union Astronomica Internacionala donèt son nom a un cratèr lunar e puèi a l'asteroïde (4798) Mercator.
# Chesley Sullenberger

Chesley Burnett Sullenberger, dich Sully Sullenberger, nascut lo 23 de genièr de 1951 a Danville (Califòrnia), es un ancian pilòt de linha estatsunidenc, expèrt en seguretat aeriana e enquestaire d'accidents, autor, conferencièr e consultant. Faguèt las unas de la premsa mondiala en pausant son avion, lo 15 de genièr de 2009, un Airbus A320 sus Hudson als abòrds de Nòva York. L'avion foguèt damatjat per un doble impacte d'aucèl que provoquèt l'arrèst dels dos turboreactors. Evacuats, los 150 passatgièrs e cinc membres d'equipatge son estat pres en carga per un dispositiu de batèls e d'elicoptèrs. Per aqueste amaratge, lo cònsol de Nòva York Michael Bloomberg a remes a Sullenberger e son equipatge las claus de la vila.

## Nòtas e referéncias

* ↑ (en) Profile: Chesley Sullenberger, 'hero of the Hudson', BBC News, 16 de genièr de 2009.

## Vejatz tanben
### Articles ligats

* Vòl 1549 d'US Airways
* Jeffrey Skiles
* Sully (filme)

### Ligams extèrnes

* Site oficial de Chesley Sullenberger
# Cree

Los Cree son una nacion autoctòna d'America del Nòrd. Sos territòris s'espandisson entre las montanhas rocosas e l'ocean Atlantic, mai que mai en Canadà (Quebèc, Ontàrio, Manitòba, Saskatchewan e Albèrta), mas tanben als Estats Units (oèst de Minnesòta e uèi Montana).
Amb mai de 200 000 personas, e mai de 135 comunitats enregistradas, los Cree forman lo pus grand grop entre las Primièras Nacions de Canadà.
La lenga cree de la familha de las lengas algonquinas es, amb aperaquí 117 000 locutors, una de las pus parladas en America del Nòrd . A causa de l'acceptacion dels maridatges intertribals, existís una comunitat mestissa eissuda d'unions entre crees e europèus, qu'a desvolopada una lenga pròpria sonada michif, qu'es una mescla de francés (mai que mai per los noms) e de cree (subretot pels vèrbs).
Lo tèrme cree ven de la francizacion del nom de vilatge Kenisteniwak en Christenaux que donèt cree. Eles se sonan eles meteisses collectivament Nēhilawē («los que parlan la lenga nòstra»).
En Quebèc, a l'encòp las activitats minièras e los grands projèctes idroelectrics de l'estat quebequés dins los ans 1970 a l'entorn de la baia de James aguèron per consequéncias l'apropriacion per de companhiás quebequesas de fòrça tèrras dels crees, e l'installacion sus sos territòris de vilas non autoctònas.
Entre los grops màger i a d'oèst cap a l'èst :
* Los crees de las planas (Plains Cree;paskwawininiwug) .
* Los crees dels bòsques (Woods Cree;Sakawiyiniwak).
* Los crees dels paluns (Swampy Cree; Maškēkowak).
* Los crees de l'elan (Moose Cree; Mosoni)
* Los crees de la baia de James (Wiinibeyk Iiyuu e Nuuchcimiihc Iiyuu).
* Los Montagnais
* Los Atikamekw.
* Los Naskapi.

## Ligams extèrnes

* Cree hunters of Mistassini, documentari en anglés per Tony Ianzelo e Boyce Richardson
# Esséncia de terebentina

L'esséncia de terebentina es un òli essencial realizat per purificacion puèi per distillacion de terebentina.

## Composicion

L'esséncia de terebentina es una mescla de moleculas variadas, comprenent subretot de terpenicas, d'acids e d'alcools. Aqueste liquid es insoluble dins l'aiga, dins l'alcoòl absolut e dins l'etèr, mas es leugièrament soluble dins una mescla aiga-alcoòl.
Aqueste un produch sensible a la lutz e al solelh, leugièrament toxic e nautament inflamable. La reaccion de l'esséncia de terebentina amb d'acid nitric es violenta, la mescla essent ipergolica (es a dire autoinflamabla).

## Utilizacion

Liquid incolòr d'odor caracteristica de pin, l'esséncia de terebentina es un fòrça bon solvant de las grassas, dels òlis e de ceras. Es utilizada dins fòrça produchs (pintura, vernís, ceratge, insecticids e tanben parfums o produch farmaceutics coma las onchas topicas). L’esséncia de terebentina conten 60 % d’alfapinèn.
L'esséncia de terebentina es taben conselhada per levar la mosidura dels cuèrs e las tacas de grassa sus un textil.
L'esséncia de terebentina foguèt tanben utilizada coma carburant de fusadas, coma pel primièr estatge del lançaire Diamant A, vector del primièr satellit francés, Astérix..

## Toxicitat

Veire Fiche toxicologique de l'INRS. Malgrat sa feble toxicitat, aqueste produch es irritant, e demanda de precaucions d'usatge. Lo contacte amb la pel deu èsser evitat, e son utilizacion deu se far dins un luòc airat.
# Intel Core M

Lo Core M es una gamma de microprocesors pels ordinators mobiles. Lançada en 2014, ambe de processors Haswell gravats en 14 nm, ambe l'Hyper-Threading e profechant de circuits grafics Intel HD Graphics 5300.

## Vejatz tanben
### Articles ligats

* Intel Core

### Ligams extèrnes

* (fr) Pagina oficiala del M3 sul site d'Intel
# Alfred de Wessex

Alfred Micela (anglosaxon: Ælfred Micela) o de Wessex (entre 846 e 849 - 26 d'octòbre de 899), dich Alfred lo Grand, foguèt rèi de Wessex de 871 a sa mòrt e rèi de totei leis Anglosaxons de 878 a sa mòrt.
Durant son rèine, organizèt la defensa deis estats saxons còntra leis invasions vikingas organizadas a partir de Danelaw. Venceire en 878 a Ethandun, capitèt d'impausar en 886 la signatura d'un tractat organizant lo partiment d'Anglatèrra entre Saxons e Vikings. Organizèt tanben l'administracion de son estat e assaièt de melhorar l'educacion e la justícia.
Es considerat coma un sant per la Glèisa Catolica Romana.
# Navaho

Lo navaho (diné bizaad en navaho) es una lenga atabascana meridionala parlada per las tèrras de la nacion navaho en America del Nòrd. Es parlada per unas 165 000 personas.

## Ortografia e pronóncia

Las consonantas del navaho dins l'ortografia estandard son listadas dins aquesta taula:
| | | Bilabiala | Alveolara | Alveolara | Palatala | Velara | Velara | Glotala |
| | | Bilabiala | Centrala | Laterala | Palatala | Simpla | Labiovelara | Glotala |
| Oclusiva | Simpla | b | d | | | g | | ʼ |
| Oclusiva | Aspirada | | t | | | k | kw | |
| Oclusiva | Ejectiva | | tʼ | | | kʼ | | |
| Africada | Simpla | | dz | dl | j | | | |
| Africada | Aspirada | | ts | tł | ch | | | |
| Africada | Ejectiva | | tsʼ | tłʼ | chʼ | | | |
| Contunhanta | Sorda | | s | ł | sh | h | hw | h |
| Contunhanta | Sonòra | | z | l | zh | gh | ghw | |
| Nasala | Nasala | m | n | | | | | |
| Aproximanta | Aproximanta | | | | y | | (w) | |
Dins l'ortografia navaho, la lletra h representa dos sons diferents: (x) quand es iniciala e (h) quand es un prefix o a la fin d'un mot. Malgrat aquò, quand (x) es precedida per s aquesta es totjorn escricha x e pas jamai h, per dire d'èsser pas prononciada sh. La consonanta gh es escricha i abans la vocala i/i, w abans o e gh abans d'a. Per gh, tant la palatalizacion coma la labializacion son representadas dins l'ortografia, que son escrichas i per la varianta palatala e w per la varianta labiala. L'ortografia indica pas las variantas per las autras consonantas.
I a quatre vocalas basicas en navaho, a, e, i e o. Caduna pòt aparéisser aital:
* corta - a
* longa - aa
* nasalizada - ą
Lo navaho a dos tons, aut e bas. Las sillabas son de ton bas, levat s'est marcat. Amb las vocalas longas, avèm quatre possibilitats:
* aut, áá, éé
* bas, aa, ee
* creissent, aá, eé
* mermant, áa, ée
Es possible de barrejar aquestas caracteristicas coma dins ą́ą́ (longa, nasalizada, ton aut).

## Lexic

| navaho | occitan |
| ąąʼ | plan |
| áádóó | e |
| abeʼ | lach |
| abeʼ yistiní | glacet |
| ahwééh | cafè |
| ajaaʼ | aurelha |
| akʼáán | farina |
| alóós | ris |
| aooʼ | òc |
| ashdlaʼ | cinc |
| áshįįh | sal |
| atsá | agla |
| atsįʼ | carn |
| awééʼ | nenon |
| ayęęzhii | uòus |
| azhéʼé | paire |
| bááh | pan |
| bilagáana bizaad | anglés |
| bilasáana | poma |
| bizaad | lenga |
| chʼééh digháhii | tortuga |
| chʼééhjiyáán | pasteca |
| chʼil ahwééh | tè |
| dįįʼ | quatre |
| dił | sang |
| diné bizaad | navaho |
| dineʼé | tribu |
| dinééh | gojat |
| dinootłʼizh | vèrd |
| dootłʼizh | blau |
| dzaanééz | ase |
| géeso | formatge |
| hashkʼaan | banana |
| hastiin | òme |
| łáaʼii | un |
| łeejin | carbon |
| łichííʼ | roge |
| łigaii | blanc |
| łįįʼ | chival |
| łizhiní | negre |
| łóóʼ | peis |
| mósí | gat |
| naadą́ą́ʼ | milh |
| nááhai | an |
| naakaii bizaad | espanhòl |
| naaki | dos |
| naaʼołí | monjetas |
| nímasii | trufas |
| óola | aur |
| shá | solelh |
| tááʼ | tres |
| taʼneeskʼání | melon |
| tłʼiish | sèrp |
| tó | aiga |
| tséʼédóii | mosca |
| tsídii | aucèl |
| tsísʼná bitłʼizh | mèl |
| yáh | cèl |
| yas | nèu |
# Usina

Una usina o una fabrica es un bastiment ò un ensemble de bastiments industriaus que permet, gràcias a l'utilizacion de maquinas, de transformar de matèrias premieras en produchs semifinits ò finits. Evolucion de l'obrador medievau e de la manufactura dau periòde protoindustriau, es apareguda au començament de la Revolucion Industriala. Es venguda lo simbòl de l'industria modèrna.

## Veire tanben
### Liames intèrnes

* Industria
* Maquina
* Matèria premiera
* Proletariat
* Revolucion Industriala

### Liames extèrnes

* Wikidata: Q83405
* Multimedia: Factories

## Nòtas

* ↑ usina o usia en gascon, dont lo produch es una usinada
* ↑ fabrica, var. fabrega, fàuria

### Referéncias

* ↑ «Usina» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicodòc. Congrès permanent de la lenga occitana.