OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ilham Aliyev

Ilham Heydar oglu Aliyev (İlham Heydər oğlu Əliyev en azèri) es lo president actual d'Azerbaitjan. Es tanben lo cap del Partit de l'Azerbaitjan Novèl (Yeni Azərbaycan Partiyası - YAP).
Basat sus d'ideologias nationalista e panturca, son regim es qualificat d'autoritari$^,$$^,$, de dictatorial$^,$$^,$, de totalitari$^,$, o encara de fasciste$^,$$^,$. Lo regim d'Aliyev, que podiá daissar pensar a una certa dobertura democratica a sos debuts, se revelèt de mai en mai autoritari. L'oposicion politica e los medias foguèron totalament muselats al fial de las annadas e las ONG internationalas denòncian regularament las privacions de libertats e infraccions grèvas als dreches de l'òme, aital coma la corrupcion e lo nepotisme que regnan dins lo país.

## Ligams extèrnes

* Site oficial del president d'Azerbaitjan
* Site personal d'Ilham Aliyev
| Precedit per Heydar Aliyev | President d'Azerbaitjan 31 d'octobre de 2003 - actualitat | Seguit per cap |
| Precedit per Artur Rasizade | Primièr ministre d'Azerbaitjan 4 d'agost de 2003 - 4 de novembre de 2003 | Seguit per Artur Rasizade |
* ↑ « Azerbaïdjan : le président Aliev largement réélu », lefigaro.fr, 11 avril 2018.
* ↑ « «Caviargate»: Une enquête dénonce la corruption menée par l'Azerbaïdjan pour acheter des soutiens à l'étranger », 20minutes.fr, 5 septembre 2017.
* ↑ Louis-Antoine Le Moulec, « Azerbaïdjan: pourquoi l’Occident se satisfait de la réélection d’Ilham Aliyev », slate.fr, 12 octobre 2013.
* ↑ Olivier Perrin, « Ilham Aliev, l’indéboulonnable dictateur de l’Azerbaïdjan, a été réélu », letemps.ch, 12 avril 2018.
* ↑ Aude Massiot, « "L’Azerbaïdjan est une dictature, mais ça ne dérange pas l’Europe" », Libération, 9 avril 2018.
* ↑ LeMonde avec AFP, « L’Azerbaïdjan qualifié de « dictature » par « Cash investigation » : un Etat ne peut pas poursuivre en diffamation, dit la justice française », lemonde.fr, 19 septembre 2018.
* ↑ . Le Point.
* ↑ . Courrier international.
* ↑ Modèl:Ligamn web
* ↑ . TIME.
* ↑ . The Conversation.
# Raols

Raol, Raols, Raül, Ravós o Rasols (Ravous, Raous, Rasouls dins lo TdF; Raols, Raus, Raolf en òc ancian) es un prenom occitan.

## Variantas

* francés : Rodolphe, mas tanben Raoult, Raoulx, e al feminin Raoule.
* alemand : Radolf, Radulf, Rudolf, ipocoristics : Rolf, Rudi, Ralf
* anglés : Ralph, Ralf
* castelhan : Raúl
* catalan : Raül
* esperanto : Rolfo
* indi : Rahul
* ongrés : Rudolf
* italian : Raul (eissit del castelhan) ou Rodolfo
* peitavin : Raou
* polonés : Rudolf
* portugués : Raul/Raúl
* eslovac : Rudolf
* suedés : Raoul (eissit del francés), Rudolf, Rolof, Rudi

## Personatges
### Sants

* Raol de Borges, arquevesque de Borges al sègle IX, puèi canonizat coma sant catolic celebrat lo 21 de junh.

### Abats

* Raol de Pinis (o de Peyrinis), abat de Claravals de 1232 a 1235.
(Lo meteis que l'evesque d'Agen citat mai bas)
* Raol de Comarc o Cormiac, abat de Sarlat vèrs 1195.

### Evesques

* Raol de Pinis (o de Peyrinis), evesque d'Agen de 1232 a 1235.
(Lo meteis que l'abat de Periguers citat mai naut)
* Raol I, evesque d'Engoleime de 1241 a 1247.
* Raol II du Fou, evesque d'Engoleime de 1470 a 1479.
(Lo meteis que l'evesque de Periguers citat mai bas)
* Raols, evesque de Cavalhon de 1070 a 1075.
* Raol I de Lastours de Laron, evesque de Periguers de 1210 a 1220.
* Raol II du Fou, evesque de Periguers de 1463 a 1470.
(Lo meteis que l'evesque d'Engoleime citat mai naut)

### Autres

* Raols Ginèsta, mètge e escrivan occitan de Provença.
* Raoul Salan (Raol Salanc?), general francés de Lengadòc.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Academia Occitana
* ↑ «Raoul» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicodòc. Congrès permanent de la lenga occitana.
* ↑ Institut d'Estudis Occitans
* ↑ Mistral, Frederic. Lou Tresor dóu Felibrige (TDF). Rafèla d'Arle: Cultura Provençala e Meridionala, 1878–1886.
* ↑ Tanet, Chantal; Hordé, Tristan. Dictionnaire des prénoms. París: Larousse. ISBN 978-2-03-583728-8.
# Son

Un son (deu latin: sŏnus) qu'ei ua onda mecanica o vibracion transmesa aus elements constitutius d'un gas, d'un liquid o d'un solid.
Un son que's caracteriza per ua intensitat (qui defineish la soa poténcia), ua frequéncia (qui hè que sia percevut com agut o grave) e per lo son timbre (qui varia segon lo perhiu armonic de la corba deu son).
L'unitat de mesura de la frequéncia d'un son qu'ei lo hertz (simbòl SI: Hz) mentre qui l'intensitat qu'ei mesurada en decibels (simbòl SI: dB).
D'un biais generau, l'aurelha umana be pòt percéber los sons inclús enter ua frequéncia de 20 Hz e 20 kHz. En devath d'aquesta horca lo son qu'ei qualificat d'infrason, e, en dessús, d'ultrason.
Aqueth biais de percéver los sons que varia d'ua espécia animau a ua auta, com ac illustra, per exemple, lo cas de las ratapenadas conegudas per la loas capacitats e mià's mercés aus ultrasons (de cap a 100 kHz).

## Referéncias

* ↑ «Son» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicodòc. Congrès permanent de la lenga occitana.
* ↑ Universitat de Munic. Acadèmia Bavaresa de las Sciéncias. Diccionari de l'occitan medieval. Cèrca «Son». [Consulta: 20-07-2024]
* Portal de la musica
# Ali Khamenei

Ali Hosseini Khamenei (en farsi: علی حسینی خامنه ای‎, en azerbaitjanés: سید علی حسینی خامنه‌ای /Seyyid Əli Xameneyi; Mashhad, 19 d'abril de 1939) es un religiós iranian. Es actualament Guida Suprèma d'Iran. Foguèt president d'Iran de 1981 a 1989. Khamenei subrevisquèt a una temptativa d'assassinat en junh de 1981 que lo laissèt pr'aquò paralisat del braç drech. En 2012, la revista americana Forbes lo situèt en 21ena posicion dins la lista de las personas mai influentas del mond.
# Sèrgi Viaule

Sèrgi Viaule (La Vaur, 21 de julhet de 1950) es un escrivan e militant occitanista d'Albigés. S'impliquèt tanben dins la vida politica en militar dins lo Partit Occitan e se presentèt a divèrsas eleccions.

## Biblografia

* A temps destorbe IEO (1989)
* Una ponhada de clavèls (1999)
* Nucleari ?, parlem-ne ! (2000)
* Qualques nòvas d'Albigés (2002)
* Naturalament (2002)
* Curdistan: una nacion camina de cap a son independéncia (2002)
* Orguelh rasonable (2003)
* Un siècle d'occitanisme politique (2003)
* Una sason en Pro D2 amb los Chucabondas (2007)
* Los uòus Lo Clusèl (2011)
* La paraula a bon conte Lo Clusèl (2011)
* Passejada en Escandinavia Lo Clusèl (2011)
* Escorregudas en Albigés Lo Clusèl (2012)
* Na Balfet (2012)
* Na Balfet (roman policièr en occitan) (2013)
* La venjança de N'isarn Cassanha (2013)
* Fotuda planeta ! IEO (2014)
* Barrutlada en Irlanda e en Gallas (2014)
* Fotrairol (2015)
* 1001 aicós (2018)
* Dins las pesadas d'en Robèrt-Lois Stevenson del Puèi de Velai fins a Alès (2019).
* Journal d'un Jaquet : del Puèi de Velai fins a Compostèla sul Camin de Sant-Jacmes (2021)
* Pas de panica a Sant-Perdols (Roman germander) (2022)
* Figuras impausadas (2022)
* Itinerari d'un resistent (2023)
* Ma virada del Mont-Blanc (raconte) (2024)
# Jacques Roubaud

Jacques Roubaud (Caluire, 5 de decembre de 1932-París, 5 de decembre de 2024) es un poèta, matematician e traductor provençal.
Demèst sas òbras cal destriar una antologia bilingüa dels trobadors pareguda en 1971, e son libre La fleur inverse sus l'art de la lenga dels trobadors.

## Òbras màgers

* Anthologie des troubadours. París: Seghers, 1971.
* La fleur inverse. París: Les Belles Lettres, 2009.

## Referéncias

* ↑ “La famille est provençale : l’anglais sera la seconde langue maternelle de Jacques Roubaud ; le provençal des troubadours, la langue d’une mémoire aussi réelle que fantasmée.” Jean-François Puff. "La mort de Jacques Roubaud, poète amoureux de l’entrelacement des mots". Le Monde, 7 de decembre de 2024.
# Valdariás

Valdariás$^,$$^,$$^,$ (Valderiès en francés) es una comuna lengadociana en Segalar, situada dins lo departament de Tarn e la region d'Occitània.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | André Cabot |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 824, totala: 837 :
| 1962 | 1968 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| | | Cercar | Cercar | 881 | 904 | 882 897 |
| 2009 | 2010 |
| 860 875 | 838 854 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Associacions esportivas

* Racing Club Valdaraqués XIII, l'equipa de rugbi de 13 de Valderiás. Site officiel du RCV XIII
* Union Sportive de Valdériès Site del club
* Escòla de fotbòl

## Liens externes

* Valderiás sul site de l'IGN
* Valderiás sul site de l'Insee
* Valderiás sul site Mapquest

## Nòtas

* ↑ Pojada, Patrici (2009). Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus. Nouvelles Éditions Loubatières. ISBN 978-2-86266-573-3.
* ↑ «Toponimia occitana».
* ↑ Congrès permanent de la lenga occitana. «Top'Òc: Diccionari toponimic occitan».
* ↑ Institut d'Estudis Occitans. «BdTopoc–Geoccitania».
* Portal de Lengadòc
# Borgesiá

La borgesiá (var. borgesia) es un tèrme que designava dins lo corrent de l'Edat Mejana e de la Renaissença leis abitants d'una vila que tenián lei drechs de ciutat e lei drechs politics. Lei borgés èran ansin una partida dau Tèrç Estat dins lo sistèma de l'Ancian Regim francés. Dins leis autrei país, fasián sovent partida dei classas urbanas superioras e mejanas, mai leis excepcions èran nombrosas e lei borgés paures èran pas rars.
Dempuei lo sègle XIX e lo desvolopament dau capitalisme, lo mòt designa lei personas amb un capitau financier important que fan partida dei jaç sociaus superiors de la societat. Constituïsson l'elèit economic, e sovent politic, de la societat.

## Liames intèrnes

* Capitalisme.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Academia Occitana-Consistòri del Gai Saber (2008-2024). Diccionari General de la Lenga Occitana (DGLO), p. 122.
* ↑ de Cantalausa, Joan. «Borgesiá». A: Diccionari General Occitan (DGO). Cultura d'Òc, p. 184. ISBN 2-912293-04-9.
# Dramaturg

Un dramaturg o autor dramatic es un escrivan de pèça de teatre compausats per èsser presentats devant un espaci scenic. Aquels tèxtes del genre de la dramaturgia son nomenats òbras dramaticas o òbras teatralas.
Aquela darrièra se practica tanben al cinèma, e se pòt donc tanben de parlar de la dramaturgia d'un film, las règlas d'escritura d'un scenari podent s'aparentat a aquelas del teatre.
Alara que lo dramaturg escriu sa pèça mai sovent abans que sa produccion siá realizada, e de biais independant de las repeticions e a vegada quitament sens pas cap de relacions amb los artistas, lo dramaturg/conselhièr dramaturgic interven directament dins lo teatre, amb la tropa o lo meteire en scèna: se carga de diferentas questions al subjècte del tèxte. Tanben pòt seguir lo trabalh dels diferents creators en scèna, en repeticion, pendent las reünions de produccion, assistent tot lo procediment de creacion sens pasmens se confondre amb l'estatut d'autor.

## Referéncias

* ↑ de Cantalausa, Joan. «Dramaturg». A: Diccionari General Occitan (DGO). Cultura d'Òc. ISBN 2-912293-04-9.
# Organul

Un organul o organèl qu'ei ua estructura de la cellula banhant dens los citoplasma e delimitada per ua membrana lipidica. Los organets que son:
* Lo nuclèu (2) : qui contien l'informacion genetica marcada suber l'ADN (acid desoxiribonucleïc) e qui ei transcrivuda e exportada dens lo citoplasma mercés aus ARNm (acid ribonucleïc messatgèr). Lo nuclèu que produseih ARNm, ARNt (acid ribonucleïc de transferiment) e ARNr (acid ribonucleïc ribosomic).
* Lo reticulum endoplasmic : qui assegura la formacion correcta, la madurason e de l'orientacion de las proteïnas ; qu'ei tanben responsable de la fabricacion de las membranas de las cellulas.
* L'aparelh de Golgi (6) : per on passan las proteïnas destinadas a estar exportadas.
* Las mitocondrias (9) : qui utilizan la glucòsa entà prodúser l'ATP (adenosina trifosfat), la hont d'energia de la bioquimia cellulara.
* Los cloroplasts : dens las cellulas vegetaus, lo lòc on las reaccions quimicas de la fotosintèsi e s'encadenan ; en consequéncia, lo cloroplast que produseish glucòsa mercès a la lutz deu só.
* Los lisosòmas : que son borsas pleas d'enzims per realizar la digestion deus elements engolits per la cellula.
* Los endosòmas : que son borsas formadas per la membrana de la cellula qui engolan elements exteriors ; que fusionan dab los lisosòmas entà qui lo contiengut d'aqueths en posca digerir lo lor pròpi contiengut.
* Las vacuòlas : que son borsas divèrsas on la cellula pòt concentrar cèrtes elements (concentracion en saus diferentas de la deu citoplasma, elements toxics, proteïnas eca) ; dens la cellula vegetau, la vacuòla que pòt representar la màger part deu volum.

## Referéncias

Suls autres projèctes Wikimèdia :
* Organul, sus Wikimedia Commons
* 1 2 «Lexique thématique français-occitan: La biologie-la biologia» p. 17. IEO Edicions.
# Huugaròlas

Huugaròlas (Feugarolles en francés) es ua comuna agenesa de Gasconha situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Toponimia

La prononciacion es [yɣa'rɔlɔs]. las fòrmas ancianas son : Falgarolas en 1287, Falgaroliis, en latin, en 1305, Arnaldus de Falgayrouls en 1307-1317, Faugueyrolles en 1407.
Segon Dauzat, Negre, Astor, los dus darrèrs citats per Bénédicte Boyrie-Fénié, cadun dens son estile, Huugaròlas ven deu latin filicaria, « heuguèra, heuç », damb lo sufixe diminutiu -òla; lo sens es de « lòc cobèrt de heuç, de heuguèra ».
Bénédicte Boyrie-Fénié accèpta l'etime e lo sens. Com la heuguèra hornissèva lo palhat deu bestiar, es frequenta en toponimia. La prumèra sillaba passèc de heu- a huu-; lo diftongue uu, de mau prononciar, es estat redusit a [y]. Dens ua comuna vesina, lo diftongue es prononciat [iw-]. A Haugueròlas, comuna gascona situada entre Marmanda e Tonens, heu- es passat a [aw-].

## Istòria

La revolucion francesa agropa las comunautats de Huugaròlas e Menèus dens la medisha municipalitat. En 1841, la comuna de Limon es annexada a Huugaròlas.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 2014 | 2026 | Jean-François Garrabos | divèrs esquèrra | agricultor |
| junh de 1995 | 2014 | Didier Massias | divèrs esquèrra | |
| març de 1983 | 1995 | Georges Rigas | | |
| març de 1977 | 1983 | René Furteau | | |
| 1944 | 1977 | Aimé Peroua | PCF | |
| | 1944 | | | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 952, totala: 966 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 1 648 | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | 1 491 | - | - | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 1 082 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 1 003 | | | | Cercar | 864 | 956 | 944 | 932 951 |
| 2009 | 2010 |
| 920 939 | 926 944 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Véser tanben

* Comunas d'Òut e Garona

## Nòtas

* ↑ Institut Occitan, Toponims d'Aquitània: Lista de las comunas d'Òlt e Garona.
* 1 2 3 Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 117-118
* ↑ https://www.sudouest.fr/2020/05/29/lot-et-garonne-decouvrez-les-nouveaux-maires-elus-7522112-3688.php
* Portau de Gasconha
# Eugen Ionescu

Eugène Ionesco (en francés:), nascut Eugen Dimitri Ionescu (Slatina, Romania, 26 de novembre de 1909 – París, lo 28 de març de 1994), foguèt un escrivan e dramaturg franco-romanés, subretot en lenga francesa, creator e davancièr del Teatre de l'absurd.

## Biografia

Es mai que mai conegut de son nom en francés, Eugène Ionesco, pasmens que son nom de familha èra Ionescu, segon la classica declinason patronimica romanesa, qu'èra filh de Joan (Ion).
Son paire èra jurista e trabalhava dins l'administracion reiala e sa maire èra filha d'un engenhaire francés que trabalhava pels trens romaneses. Quand Eugen solament aviá cinc ans, la familha migrèt cap a França.
En 1916, lo paire se separa de sa femna e, pertocat e se revelant los sentiments patriotics, quand Romania declarèt la guèrra a Alemanha e a Àustria, tornèt dins son país. Ionescu demorèt amb sa maire e sa sòrre e foguèt obligat de viure dins la carestiá economica. Foguèt internat dins un ostal d'enfants, ont se passèt fòrça mal, e de 1917 a 1919, el e sa sòrre foguèron confisats a una familha de païsans, en Mayenne, al tèrme de Normandia e Bretanha. Aquel periòde venguèt un sovenir astruc de sa vida pel futur escrivan.

## Òbra dramatica

* La Cantatrice chauve (1950)
* Les Salutations (1950)
* La Leçon (1951)
* Les Chaises (1952)
* Le Maître (1953)
* Victimes du devoir (1953)
* La Jeune Fille à marier (1953)
* Amédée ou comment s'en débarrasser (1954)
* Jacques ou la soumission (1955)
* Le Nouveau Locataire (1955)
* Le Tableau (1955)
* L'Impromptu de l'Alma (1956)
* L'avenir est dans les œufs (1957)
* Tueur sans gages (1959)
* Scène à quatre (1959)
* Rhinocéros (1959)
* Apprendre à marcher (1960)
* Délire à deux (1962)
* Le Roi se meurt (1962)
* Le Piéton de l'air (1963)
* La Soif et la Faim (1965)
* La Lacune (1966)
* Jeux de massacre (1970)
* Macbett (1972)
* Ce formidable bordel! (1973)
* L'Homme aux valises (1975)
* Voyage chez les morts (1980)

## Traduccions en occitan

* La cantatritz clòscapelada. Traduccion de Maurici Andrieu, 2007

## Referéncias

* ↑ «Eugène Ionesco». academie-francaise.fr.
# Nande

Lo nande (o kinande) es una lenga banto parlada en Republica Democratica de Còngo.

## Localisacion

Lo nande es parlat dins los territòri de Beni e Lubero, dins la província de Nòrd-Kivu.

## Classificacion

Per Nurse e Philippson (2003), lo nande fa partida d'un grop konzo amb lo konzo e lo nyanga.

## Referéncias

* ↑ Kavutirwaki e Mutaka 2012, p. v.
* ↑ Nurse e Philippson 2003, p. 644.

## Fonts

* (en) Ngessimo Mathe Mutaka, 2007, Kinande: A Grammar Sketch, The Afranah Project.
* (fr) Kambale Kavutirwaki, Ngessimo M. Mutaka, 2012, Dictionnaire kinande-français, Tervuren, Musée royal de l'Afrique centrale.
* (en) Derek Nurse, Gérard Philippson, (eds.), 2003, The Bantu languages, Routledge Language Family Series 4., Londres e Nòva York, Routledge.
# Philippe de Champaigne

Philippe de Champaigne (Brussèlas, 26 de mai de 1602 – París, 12 d'agost de 1674) foguèt un pintre e gravador francés.
Philippe de Champaigne es reconegut coma un dels pintres màger del classicisme francés.

## Nòtas e referéncias
### Nòtas

* ↑ Òm pronóncia.

### Referéncias

* ↑ (1976) Catalogue raisonné de l'artiste par Bernard Dorival, Philippe de Champaigne, 1602-1674, París. vol. I, p. 24 . «Le problème ne présente du reste qu'un intérêt bien secondaire, du moins pour les historiens d'art ». Dorival cite auparavant le linguiste André Martinet, qui, dans son article Le parler et l'écrit, paru dans le numéro du 16 avril 1970 de la revue L'Éducation, signale que la séquence graphique -ign- de Champaigne n'est plus identifiée aujourd'hui comme la manière originelle de noter en français le n mouillé (ñ), phonème inconnu du latin. Le cas est à rapprocher de celui que pose le nom de l'écrivain Michel de Montaigne, « Montaigne » représentant la graphie médiévale du mot écrit de nos jours « montagne ».»
# Illas Feròe

Las Illas Feròe (AFI: [feˈɾɔe, -ʀ-]; en feroés: Føroyar; en danés: Færøerne; significant «illas dels motons») son un archipèla situat dins lo nòrd de l'ocean Atlantic entre Escòcia e Islàndia. Son una nacion consitutiva de Danemarc, qujna dempuèi 1948 dispausa d'un govèrn autonòm per totes los afars, levat de la defensa e dels Afars Estrangièrs. L'archipèla s'espandís sus una superfícia de 1393 km² amb una populacion atenhent mens de 50 000 abitants, dels quals 40% demòran a Tórshavn.

## Nòtas e referéncias

* ↑ «Fólkatalið veksur støðugt».
* ↑ «Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana» (en occitan) p. 125.

### Ligams extèrnes

* Sit oficial
* Sit oficial del torisme
* Fòtos Flick
* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Illas Feròe.
# Plasma

Plasma pòt èsser:
* Plasma: un estat de la matèria.
* Plasma: ua partida deu sang.
# Terra preta

La terra preta ; literalament « tèrra negra »), dicha tanben tèrra negra amazoniana o tèrra negra dels Indians dins la literatura scientifica, es un antrosòl, un tipe de sòl escur amazonian. D’origina umana e d'una fertilitat excepcionala deguda a de concentracions particularament elevadas en carbon de lenha, en matèria organica e en nutriments (especialament azòt, lo fosfòr, lo potassi e lo calci), conten una quantitat remarcabla de tèstes de terralha, e l'activitat microorganica i es fòrça desvolopada. La terra mulata es un autre tipe d'antrosòl que li es generalament associat.
Aquestes sòls foguèron en màger part creats per l’òme entre −800 e 500, los pus vièlhs remontant a −2800. Son doncas d'origina precolombiana. De milièrs d'annadas après sa creacion, son tant reputats al Brasil que son recoltats e venduts coma terranha de rempotar (veire pedologia). Sa pigondor pòt anar entrò dos mètres.
Les estendudas de terra preta son generalament enrodadas de sòls infertils, principalament l'oxisòl, mas tanben ferralsòls, acrisòls e arenosòls.

## Referéncias

* ↑ C. L. Erickson, « Amazonia: The Historical Ecology of a Domesticated Landscape », Handbook of South American Archaeology, edited by Helaine Silverman and William H. Isbell., 2008
* ↑ Segon la Base de référence mondiale pour les ressources en sols de la FAO
* 1 2 (en) Terra Preta Web Site, maintenu par Bruno Glaser de l'Université de Bayreuth.
* ↑ (en) The ceramic artifacts in archaeological black earth (terra preta) from lower Amazon region, Brazil: Mineralogy, par Marcondes Lima da Costa, Dirse Clara Kern, Alice Helena Eleotério Pinto, et al., magazine Acta Amazonica, 2004, vol 34 no 2, p. 165-178 [cité 13 mars 2007]. Étude et analyse poussée des fragments de poterie qui accompagnent la terra preta.
* ↑ (en) Summary of Thesis about Anthrohumox in Brazilian Lowland, par G. BECHTOLD, 2007.
* 1 2 {{{títol}}}. ISBN 978-2-7011-9797-5. .
* ↑ (en) Modèl:Lien brisé, par Bruno Glaser, Institute of Soil Science and Soil Geography, Université de Bayreuth, 95440 Bayreuth, Germany. Publié online le 20 décembre 2006 dans Philosophic Transactions Royal Society B (2007) 362, 187–196. doi:10.1098/rstb.2006.1978. Cet article examine les évidences concernant le processus de génération de la terra preta, ainsi que les raisons pour lesquelles celle-ci est si supérieure en termes de rétention de matière organique et de nutriments, en comparaison aux sols qui l'entourent.

## Vere tanben

* Wikidata: Q1807448
* Multimedia: Terra preta