OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Gibartar

Gibartar (en nòrma mistralenca: Gibarta; en espanhòl e en anglés: Gibraltar) es una vila del sud de la peninsula Iberica, en riba de l'estreit de Gibartar. Forma un territòri d'otramar del Reialme Unit revendicat per Espanha.

## Etimologia

Lo nom ven d'una deformacion en espanhòl de l'arab Jabal Tāriq (جبل طارق), que significa "montanha de Tariq". Aquò fa referéncia a una formacion geologica, lo Ròc de Gibartar, que a son torn foguèt nomenada d'après lo patronim del general berbèr omeia Tariq ibn Ziyad que menèt la primièra incursion musulmana dins la Peninsula Iberica en 711 jol comandament del califa omeia Al-Walid I. Pus lèu, foguèt sonat Mons Calpe, una de las Colomnas d'Ercules. Uèi, Gibartar es sovent dich Gib o lo Ròc.

## Politica

    Veire l'article: Govèrn de Gibartar.

## Geografia

Es un promontòri que forma una enclava dins l'extrèm sud d'Espanha, en riba de l'estreit de Gibartar.
Es devesit en districtes.

## Economia

    Veire l'article: Economia de Gibartar.

## Referéncias

* ↑ URL de la referéncia: https://www.gibraltar.gov.gi/statistics/key-indicators. Data de consulta: 27 de junh de 2021.
* ↑ https://clo-occitan.com/wp-content/uploads/2021/08/CLO-preconizacions-2007.pdf
* ↑ de la Tour d'Auvergne, Bretrand. Diciounàri Prouvençau - Francés - Prouvençau, 9 de març de 2019.
* ↑ http://www.gibraltar.gov.gi/gov_depts/port/port_index.htm%7Ctítol=History of Gibraltar
# Segonda batalha d'El Alamein

La segonda batalha d'El Alamein se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 23 d'octòbre au 11 de novembre de 1942. Foguèt la consequéncia d'una ofensiva aliada (Reiaume Unit, Austràlia, Nòva Zelanda, Índia, Sud-Africa, Grècia e França) còntra lei posicions alemandas dins la region d'El Alamein. Dispausant d'una superioritat materiala clara, leis Aliats capitèron de rompre lo dispositiu germanoitalian e de capturar una partida dei tropas de l'Axe en Africa. Leis Alemands e leis Italians perdiguèron ansin 50 000 òmes (20 000 tuats, bleçats e dispareguts, 30 000 presoniers) còntra 13 500 òmes per leis Aliats. Lei pèrdas materialas (500 carris perduts dins cada camp) èran tanben grèvas per leis Alemands qu'avián de dificultats considerablas per avitalhar sei tropas africanas.
# Operacion Torch

L'Operacion Torch designa una tiera de desbarcaments deis Aliats (principalament Estats Units e Reiaume Unit) en Africa Francesa dau Nòrd (Marròc e Argeria) que se debanèron dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala lo 8 de novembre de 1942. Sostenguts per la Resisténcia Francesa, lei desbarcaments se turtèron a de resisténcias variablas de part dei fòrças de l'Estat Francés de Vichèi. En Argièr, la resisténcia militara foguèt febla e leis Aliats prenguèron aisament lo contraròtle de la vila. En revènge, en Oran e en Marròc, lei tropas e la marina de Vichèi resistèron amb acarnament fins au 11 de novembre e la capitulacion generala dei tropas francesas d'Africa. Aquelei combats permetèron ais Alemands de conquistar plusors basas navalas en Tunisia e d'i establir una defensa fòrta. Entraïnèron tanben lo raliament de la totalitat dei colonias francesas d'Africa a la causa aliada.
Lei Francés perdiguèron 3 300 òmes durant lei combats (1 346 tuats e 1 997 bleçats) e leis Aliats 1 200 òmes (479 tuats e 720 bleçats). En mai d'aquò, la flòta francesa perdiguèt 1 crosaire, 4 destroièrs e 5 sosmarins.
# Torisme

Lo torisme es la practica, l'accion de las personas que viatjan e visitan d'endreches divèrses per léser, per de motius de coneissença personala e se divertir.

## Definicion del torisme

Una de las darrièras definicions del torisme es estada balhada per l'economista Austriac Hermann Von Schullard en 1910. Lo definiguèt coma, "total de la soma d'operacions, principalament d'una natura economica, que son dirèctament ligadas a l'entrada, sejorn e movement dels estrangièrs interior e exterior dins un cèrt país, ciutat o region."
En 1976 la Tourism Society of England a definit aquò atal, "Torisme es lo movement temporari e de corta durada de personas vèrs de destinacions fòra dels luòcs ont demòran e trabalhan normalament. E tanben las activitats d'aquestas personas durant lo temps que demòran dins los luòcs visitats. Aquò inclutz de movements de personas jos una motivacion quina que siá."
En 1981 l'AIEST (Associacion Internacionala d'Expèrts Scientifics en Matèria de Torisme) a definit lo torisme en tèrmes d'activitats particularas causidas per tria e entrepresas en defòra de l'environament familial.
Lo torisme a dos aspèctes: cultural e economic. Dins qualques païses e regions, las activitats toristicas son una font significativa de revengut, de còps la pus importanta activitat economica.

### Veire tanben

* Lista de las localitats toristicas de l'Occitània
* Còsta d'Azur
# Fruch

En botanica, un fruch (var. fruit, frut, hrut) es l'estructura portagrana de las plantas de flors que se forma a partir de l'ovari après la florason.
Los fruches son lo mejan per lo qual las plantas de flors (sonadas tanben angiospèrmes) difusan sas granas. Los fruches comestibles especialament se son dempuèi longtemps propagats en fasent servir los movements dels umans e dels animals dins una relacion simbiotica qu'es un mejan per dispersar sas granas per un grop e de nutricion per l'autre ; de fach, los umans e nombroses animals son venguts dependents dels fruches coma font de noiridura. En consequéncia, los fruches representan una fraccion substanciala de la produccion agricòla mondiala, e d'unes (coma la poma e la granada) an aquesit de significacions culturalas e simbolicas estendudas.
Dins lo lengatge corrent, "fruch" designa normalament las estructuras carnudas (o produches) associadas a las granas de plantas que son generalament sucradas o acidas e comestiblas a l'estat brut, talas que las pomas, las bananas, los rasims, los citrons, las iranges e las fragas. Dins l'usatge botanic, lo tèrme «fruch» compren tanben nombrosas estructuras que son pas comunament sonadas «fruchs» dins lo lengatge corrent, talas que las noses, las bajòca de mongetas, los grans de milh, las tomatas e los grans de blat.
# Asquenasitas

Leis asquenasitas (ebrèu: אשכנזים) son un grop etnoreligiós jusieus provenent d'Euròpa Centrala e Orientala, especialament d'Alemanha, Polonha, Russia, Àustria-Ongria e Alsàcia-Lorena. Lor lenga pròpria es lo yiddish, derivada de l'alemand e enriquida d'emprunts a l'ebrèu, au polonés e au rus. Sa liturgia es probablament influenciada per lei culturas pròchas dins aquelei país.
Lo mot ashkenaz designava lei tèrras que s'estendián en delà de Ren donc en Alemanha. Per leis autors ebrèus de l'Edat Mejana, aquest meteis mot designava lei país germanics e d'Euròpa centrala, tèrras que lei jusieus començavan de s'i installar. Dins la Bíblia, designa a l'origina leis escitas e sei país.
Lei populacions jusievas asquenasitas an viscut dins aquestei domenis dempuei lo sègle x. S'estima que leis asquenasitas representavan 3% de la populacion jusieva mondiala au sègle xi.

## Referéncias

* ↑ «Ashkénaze» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicod'Òc. Congrès permanent de la lenga occitana.
# Albricòt

L'albricòt (var. abrecòt, abricòt, ambricòt, aubricòt) es un fruch comestible de l'albricotièr.
# Tomata

La tomata o lo tomati o la poma d'amor es lo fruch de la tomatièra (Solanum lycopersicum), planta de la familha Solanaceae.
Aquesta planta a son origina dins la zòna compresa entre lo nòrd de Chile, Peró e Eqüator. Es en Mexic que la cultivèron pel primièr còp ben abans l'arribada dels conquistadors espanhòls. La tomata es venguda un element indefugible de la gastronomia dins nombroses païses, e particularament dins lo bacin mediterranèu .
La planta es cultivada en plen camp o al recès dins gaireben totas las latituds, sus una superfícia d'aperaquí tres milions d'ectaras. La tomata donèt luòc al desvolopament d'una importanta industria de transformacion, per la producion de concentrat, de sauça tomata, especialament de « ketchup » , de chuc e de consèrvas.
L'espècia compta qualques varietats botanicas, coma la « tomate-cerièra » e plusors milièrs de variétats cultivadas (cultivars).
De granda importància economica, es l'objècte de nombrosas recercas scientificas. Es considerada coma una planta modèla en genetica. Donèt naissença a la primièra varietat geneticament transformada autorizada a la consomacion e venduda d'un biais efemèr als Estats Units dins los ans 1990.

## Etimologia

Lo nom de son fruch es derivat d'un mot de la lenga nahuatl o astèca. Se supausa que las primièras tomatas qu'arribèron en Euròpa èran jaunas, çò qu'explicariá son nom en italian (pomodoro es a dire poma d'aur), que vendriá puèi la forma orientala occitana poma d'amor.
# Republica d'Alsàcia-Lorena

La Republica d’Alsàcia-Lorena (Republik Elsaß-Lothringen en alemand; République d’Alsace-Lorraine en francés; Republik Elsàss-Lotrìnge en alsacian) foguèt un estat independent proclamat lo 10 de novembre de 1911 e ocupat per l'armada francesa qualques jorns après.
Administrativament, fai ara part de la region del Grand Èst dins l'Estat francés. Es despartida sus los departaments de Bas Ren, Haut Ren e Mosèla.
# Inca

Inca (en catalan:) es una comuna espanhòla de las Illas Balearas.

## Referéncias

* ↑ Afirmat dins: Relacion de Municipis e los sieus Còdis per Províncias lo 1r de genièr de 2019. Data de publicacion: 8 de febrièr de 2019. Ostal d'edicion: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha.
* ↑ Afirmat dins: Registre municipal d'Espanha de 2023. Autor: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha. Data de publicacion: 13 de decembre de 2023.
* Portal de Catalonha
# Caulet

Lo caulet o caul (var. chaulet, chaul) (en latin: brassica) es la planta tipa que dona nom a la familha Brassicaceae.
Los caulets, dins sas diferentas varietats, dins l'espècia Brassica oleracea, an coma precedent comun la varietat salvatge de caulet, Brassica oleracea oleracea, que se tròba sus las còstas e los bauces d'una granda part de l'Euròpa occidentala e qu'es tanben comestibla, e pasmens se fa pas objècte d'una cultura.

## Descripcion

La varietat salvatja es una planta biennala, de fuèlhas entièras, carnosas e glabras d'un verd glauc, la tija es mièg-lenhosa e a de flors jaunas de quatre petals, fa lo fruch en silica amb divèrsas granas. Mercés a la cultura s'obtengèt diferentas varietats de caulet amb cabús o sens, de diferenta formas e talhas.

## Varietats e formas

* Caulet salvatge (Brassica oleracea oleracea)
* Caulet cabus (Brassica oleracea var. capitata)
* Caulet broco e romanesco (Brassica oleracea italica)
* Caulet Chinés (Brassica oleracea alboglabra)
* Caulet de Bruxèlas (Brassica oleracea gemmifera)
* Caulet flòri (Brassica oleracea botrytis)
* Caulet arrissat (Brassica oleracea sabellica)
* Caulet ferratgièr (Brassica oleracea viridis)
* Caulet de grands penques (Brassica oleracea costata)
* Caulet lombard (Brassica oleracea var. capitata F. rubra)
* Caulet milanés (Brassica oleracea sabauda)
* Caulet medullosa (Brassica oleracea medullosa)
* Caulet palmifolia (Brassica oleracea palmifolia)
* Caulet raba (Brassica oleracea gongylodes)
* Caulet vivaç (Brassica oleracea ramosa)
* Caulet roge (Brassica oleracea var. capitata f. rubra)
* Caulet verd, Grop "Acèfala" sens cabus.
# Sarda

La sarda europèa o sarda comuna o la sardina (Sardina pilchardus) es un peis de la familha dels clupeids, estrechament emparentat amb las anchòias e arencs.

## Vejatz tanben

* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Espècias diferentas de peisses.
* Lista de peisses.
# Illas Balearas

Las Illas Balearas (en catalan: Illes Balears AFI:; en espanhòl: Islas Baleares AFI: [ˈislas βaleˈaɾes]) son un archipèla de la Mediterranèa Occidentala que forman una comunautat autonòma espanhòla uniprovinciala. Se compausan de las illas majoralas de Menòrca, Malhòrca, Eivissa e Formentera. La capitala n'es Palma e lo gentilici es balear -a.
Segon cèrts nacionalistas coma lo partit Més, las Illas Balearas son una part dels Païses Catalans, una entitat culturala (o per autres, una sola nacion) qu'inclutz tots los territòris ont s'espandís istoricament la lenga catalana.

## Organizacion territoriala

La comunautat autonòma de las Balearas se compausa d'una sola província e de quatre illas qu’an caduna un Conselh.

## Economia

Lo torisme es una de las principalas activitats economicas de las Balearas.

## Referéncias

* ↑ Afirmat dins: IBESTAT.
* ↑ Conselh de la Lenga Occitana. «Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana» p. 121, 2007.
* ↑ «Ley 3/1986, de 19 de abril, de normalización linguística». Boe.es. Archiu de l'original del 22 d'octòbre de 2007.
* ↑ «Ley 13/1997, de 25 de abril, por la que pasa a denominarse oficialmente Illes Balears la Provincia de Baleares». Boe.es. Archiu de l'original del 22 d'octòbre de 2007.
* ↑ «Ley Orgánica 1/2007, de 28 de febrero, de reforma del Estatuto de Autonomía de las Illes Balears». Boe.es. Archiu de l'original del 22 d'octòbre de 2007.
# Pò

Pò (en italian Po, en latin Padus), nommat tanben a l'Edat Antica Eridan (en latin Eridanus), es un grand flume d'Euròpa que nais en Occitània, dins los Alps (près dau mont Vísol, dins la Val Pò de las Valadas Occitanas) e que cor a travèrs de las planuras dau nòrd d'Itàlia (Piemont, Lombardia, Emília-Romanha, Venèt) per se getar dins la mar Adriatica. Passa per las vilas italianas de Turin, Cremona e Plasença. Es lòng de 652 km e son bacin a una superfícia de 70 000 km².

## Vejatz tanben
### Liams intèrnes

* Val Pò
* Plana del Pò
# Erosion

L'erosion es l'ensemble daus processus de fragmentacion, dissolucion e transpòrt que tòcan la ròcha e totas las parts superioras dau sòu e de la superficia terrèstra. L'aiga, lo vent, la temperatura, la gravitat son factors o agents d'erosion.

## Liams internes

* Ròca Sedimentària.
# Anapsids

Los anapsids (Anapsida) forman una sosclassa de vertebrats tetrapòdes. Son apelats anapsids a causa de l'abséncia de fendas temporalas al nivèl del cran e contràriament als animals sinapsids (una fòssa) e diapsids (doas fòssas). Òm consideravat aperavans que las tartugas, l'òrdre dels Testudines, aparteniá a aquela sosclassa. Uèi d'unes autors considèron los testudines coma de diapsids qu'an perdut sas fòssas temporalas.

## Nòtas

* ↑ (en) M. deBraga & O. Rieppel, « Reptile phylogeny and the interrelationships of turtles », Zoological Journal of the Linnean Society, vol. 120, n$^o$ 3,‎ 1997, p. 281-354
# Cetacea

Los cetacèus ( Cetacea), son un òrdre de mamifèrs aqüatics. Son còs fusifòrma, semblant al dels peisses, es idrodinamic. Las patas anterioras se son transformadas en aletas, mentre que las posterioras an desaparegudas coma talas, malgrat que ne'n demòran qualques òsses vestigis. L'aleta caudala es orizontala e se devesís en dos lobuls. Generalament, mancan de pèl e tenon una espessa capa de graissa que lor servís d'isolacion termica.
L'òrdre dels cetacèus conten 88 espècias, gaireben totas marinas, levat 5 espècias de dalfins d'aiga dolça. Los cetacèus vivents se subdevesisson en dos sosòrdres, lo dels misticèts e lo dels odontocèts. Un tresen sosòrdre, lo dels arqueocets, conten sonque d'espècias atudadas.

## De veire

* Lista alfabetica dels genres de cetacèus
* ↑ Aquest nombre pot variar segons l'autor; vegeu Reeves Modèl:Etal (2003)
# Endemisme

L’endemisme caracteriza la preséncia naturala exclusiva d'una espècia biologica dins una region geografica ben definit. Es generalament causat :
* per l'isolament d'una espècia sus un territòri geograficament isolat (illa, oasís...).
* per la subrevida, dins un territòri restrenh, d'una espècia dispareguda dins lo rèsta dau mond.
Lo taus d'endemisme es un marcaire important de la bioversitat d'un mitan donat.

## Liames intèrnes

* Espècia (biologia).
# Biòma

Un biòma es una unitat biogeografica ampla, zonala, facha d'un ensemble de collectivitats vegetalas e animalas, pro omogenèas, sonadas ecosistèma, e qu'an una estructuracion, un foncionament e una evolucion ligats tot drech al clima. Cada biòma se caracteriza per las espècias vegetalas e animalas qu'i vivon e qu'i son adaptadas. Es l'expression de las condicions ecologicas del luòc a l'escala regionala o continentala.
Los biòmas se classan en biòmas terrèstres o aquatics.
Los factors climatics que los caracterizan son:
* latitud: artica, boreala, temperada, subtropicala, tropicala,
* umiditat: umid, semiumid, semiarid, e arid e variacions sasonièras,
* altitud: l'altitud provòca una distribucion dels abitats similara a la deguda a la latitud.

## Los biòmas terrèstres

* Artics e subartics
** Tondra (artic, umid) 37 ecoregions
** Taiga (subartic, umid) o selva boreala de conifèrs - 28 ecoregions
* Temperats
** Selvas temperadas de conifèrs (temperat fred, umid) - 52 o 53 ecoregions
** Selvas temperadas caducifoliadas e mixtas (temperat, umid) - 84 ecoregions
** Pradariás, savanas e maquises temperats (temperat, semiarid) - 45 ecoregions
** Selvas, bòsques e maquises mediterranèus (temperat caud, umid) o selva esclerofila - 39 a 50 ecoregions
* Tropicals e subtropicals
** Selvas tropicalas e subtropicalas de conifèrs - 17 ecoregions
** Selvas tropicalas e subtropicalas umidas caducifoliadas o Selva ombrafila - 231 ecoregions
** Selvas tropicalas e subtropicalas secas caducifoliadas o Selva tropofila - 59 ecoregions
** Pradariás, savanas e maquises tropicals e subtropicals (semiarid) - 49 ecoregions
** Mangròva (tropical - aigat) - 50 ecoregions
** Pradariás e savanas aigadas (tropical) - 26 ecoregions
* Azonal
** Desèrts e maquises xerofits (arid) - 99 ecoregions
** Pradariás e maquises de montanha o pelencs alpencs (temperat a tropical - nauta altitud) - 50 ecoregions

## Los biòmas aqüatics

* D'aiga doça
** Rivet
** Ribièras
** Fluvis
** Dèltas
** garolhas e estanhs
** Lacs
** Bacins xerics (pujadas d'aiga en mitan arid)
* D'aiga de mar
** Mitans polars
** Planas continentalas e mars interioras
** Pujadas d'aigas temperadas o Upwelling temperat
** Pujadas d'aigas tropicalas o Upwelling tropical
** Escuelhs corallins
# Maquís

En botanica, lo maquís designa una formacion vegetala arbustiva caracteristica de las regions de Clima mediterranèu.
Lo tèrme ven de l'italian macchia, el meteis derivat del latin macula, taca, que fa referéncia a l'aspècte pigalhat d'un païsatge de maquís.
Lo maquÍs es una formacion vegetala mai bassa qu'una sèlva (fruticèa), pro densa, constituida subretot d'arbrilhons resistents a la secada, formant de matas espinosas e inextricablas.
Aquela formacion, que s'establís dins los massises cristallins en teren silisós, resulta en general de la degradacion del bòsc de surrièrs, que mai sovent aviá pres la plaça d'una populacion originala d'euses.
En Occitània, se trapa sobretot dins lo massí dels Mauras, l'Esterèl e illas d'Ieras; e a l'entorn per las còstas de catalonha, Corsega e d'Itàlia; e pel mond per las còstas mediterranèas e aquelas de Califòrnia (sonat chaparral), de Chile (sonat matorral), del sud de Sudafrica (sonat fynbos) e unas d'Austràlia (sonat kwongan).
Las plantas linhosas mai caracteristicas del maquís son:
* l'arboç (Arbutus unedo) ;
* la bruga blanca (Erica arborea) ;
* l'auborn espinos (Calicotome spinosa) ;
* la moja negra (Cistus monspeliensis),
* la moja de montanha (Cistus laurifolius) ;
* la moja de fuèlha de sàlvia (Cistus salviifolius) ;
* d'immortalas coma Helichrysum italicum,
* de Lavandas (Lavandula stoechas),
* lo lentiscle (Pistacia lentiscus)
* l'Aladèrn de fuèlha estrecha (Phillyrea angustifolia)
* la Nèrta (Myrtus communis),
* lo romanin (Rosmarinus officinalis)

## Vejatz tanben aussi

* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Maquís.
* Garriga
* chaparral
* fynbos
# Menòrca

Menòrca (en catalan: Menorca) es una illa de la mar Mediterranèa, la mai septentrionala de las illas Balearas. Son nom ven de las expressions latinas Balearis Minor e Minorica, del biais que la nomenavan los romans pel fach que l'illa es la mai pichona d'entre las doas illas Balearas (respècte a Malhòrca)
La capitala n'es Maon, mentre que d'autras vilas importantas son la Ciutadella de Menòrca e Alaior. Lo gentilici es menorquin -a.

## Geografia

Menòrca, amb una extension de 701 km², se situa al bèl mitan de la mar Mediterranèa occidentala (40º N 4º È), gaireben equidistanta de las tèrras africanas, italianas e ibericas, es la pus septentrionala de las Balearas. L'illa e los illòts que l'enròdan constituisson un resumit de la Mediterranèa occidentala, ont se pòdon trobar la majora part dels ecosistèmas caracteristics d'aquesta region, excepte los fluvials e los montanhencs. Mas a l'encòp, Menòrca conten de nombrosas espècias endemicas o tirrenicas, es a dire, exclusivas d'aquesta illa o ben compartidas solament amb d'autras tèrras prèpas coma Malhòrca, Corsega e Sardenha. Aquesta barreja de generalitats e singularitats fa especialament atractiu lo patrimoni natural d'aqueste territòri, a l'encòp fortament umanizat dempuèi fa 4000 ans.

## Referéncias

* ↑ URL de la referéncia: https://ibestat.caib.es/ibestat/estadistiques/933ae75d-c922-494f-bc1a-04341d1f13a9/fe3be181-2d59-4205-a774-f703a3a671b9/ca/pad_res01_22.px.
* 1 2 Conselh de la Lenga Occitana. «Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana» p. 128, 2007.
# Espècia invasiva

Una espècia invasiva es una espècia viventa exotica que vèn un element de perturbacion de la diversitat biologica d'un sistèma naturau.

## Liames intèrnes

* Ecosistèma
# Chifra d'afaires

La chifra d'afaires (ò CA) es la soma dei vendas de bens ò de servicis d'una companhiá durant un exercici comptable. Son nivèu varia segon la natura de seis activitats mai es un otís fòrça utilizat per comparar d'entrepresas d'un meteis sector d'activitat. De mai, l'estudi de sa variacion es un indicator analitic interessant car permet de mesurar lei variacions d'activitat entre exercicis diferents.
# Andrei Kharlov

Andrei Kharlov (en rus: Андрей Васильевич Харлов; Prokòpievsk, 20 de novembre de 1968 – Kazan, Tatarstan, 15 de junh de 2014) foguèt un grand mèstre d'escacs rus.
# Filadèlfia

Filadèlfia (en anglés: Philadelphia, de còps escaissada Philly) es una vila de l'Estat de Pennsilvània, situada al nòrd-èst dels Estats Units, entre Nòva York e Washington DC. Sesena vila del país, Filadèlfia compta prèp de 1 450 000 abitants dins la comuna (Philadelphia City) e aperaquí 5 950 000 abitants dins son airal metropolitan (PMSA de Filadèlfia–Camden–Wilmington). Centre istoric, cultural et artistic màger als Estats Units, Filadèlfia es tanben un grand pòrt industrial pel riu Delaware que se geta dins l’ocean Atlantic.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Conselh de la Lenga Occitana. «Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana» p. 125, 2007.
# Fusiu

Un fusiu (var. fusilh), es una arma de fuòc que tèn una cròça d'espatla e un canon lòng. N'existís plusors tipes diferentas coma lo fusiu militar, lo fusiu d'assaut, lo fusiu de precision ò lo fusiu de caça.
* Fusiu militar MAS 36.
* Fusiu d'assaut FAMAS.
* Fusiu de precision FR-F2.

## Liames intèrnes

* Arma de fuòc.
# Fusilh de precision

Un fusilh de precision (var. fusiu de precision) es un fusilh destinat a perméter un tir mei precís qu'ua carabina o qu'un fusilh d'assaut classic. La luneta d'amira permet tanben de susvelhar zònas deu camp batalhèr. Segon lo calibre, que vària entre 5,56 e 14,5 mm suus modèls modèrnes, aqueths fusilhs pòden assegurar operacions antipersonaus o antimateriaus.

## Ligams intèrnes

* Fusilh.
* Infantariá.

## Bibliografia

* (en) Martin Pegler, Out of Nowhere: A History of the Military Sniper, Oxford, Osprey Publishing, 2004.
* (en) Martin Pegler, Sniper Rifles: From the 19th to the 21st Century, Oxford, Osprey Publishing, 2010.
# Batalha de Stallupönen

La Batalha de Stalluponen se debanèt lo 17 d'aost de 1914 au començament de la Primièra Guèrra Mondiala. Leis Alemands dau generau von François ataquèron lei Rus dau generau Rennenkampf a l'entorn de la vila de Stalluponen. Causèron de pèrdas importantas ai Rus, mai deguèron se replegar en causa de la superiotat numerica de lor enemic e de la chausida estrategica alemanda de privilegiar la defensiva sus lo front èst pendent l'estiu de 1914.