OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Tumen (unitat militara)

Un tumen es una unitat militara dei armadas turcomongòli de l'Edat Mejana. Èra tradicionalament compausat de 10 000 òmes e dividit en 10 mingghan de 1 000 òmes. Totun, de variacions èran possibli segon lu pòples e li tribús. Per exemple, dins mai d'un cas, li fòrças eissidi d'una mema tribú èran plaçadi dins un unic tumen. Durant li operacions militari, lo tumen aviá un comportament que prefigurava la division modèrna. Es ensinda un dei factors explicant li victòris dei pòples nomadas de l'estèpa sus li civilizacions sedentàri.
Dins li fòrças armadi turqui modèrni, lo tèrme tumen es emplegat per designar una division.

## Ligams intèrnes

* Empèris nomadas.
* Sistèma decimau.

## Bibliografia

* Gérard Chaliand, Les empires nomades, Perrin, 2006.
# Pònç de Montlaur

* Aqueste article es un esbòs de biografia; lo cal completar. Podètz ajudar la Wikipèdia e partejar vòstras coneissenças en lo modificant.
Pònç de Montlaur (Pons de Monlaur en occitan ancian) foguèt un baron e trobador provençal plan actiu au començament del sègle XIIIen. Èra lo senhor de Montlaur e aviá esposat Guida, sòrre d'Uc IV de Rodés, en 1235. Uc èra un mecenas de trobadors e Pons aviá agut noticias d'eu a travèrs de la sieuna femna e tanben a travèrs dau trobador italian Sordèu: dins plan de sas poesias se pòdon veire los senhals (epitets) N'Agradavit e Restaur. Lo pintraire francés Adolphe Joseph Thomas Monticelli, pendent un viatge a Montlaur en lo sègle XIXen, escribiá que las gents dau vilatge encara se'n brembavan.
Ponç escriguèt "Qal preiatz mais.a ops d'amor", un partimen amb un poèta apelat "Esperdut", probablament Gui de Cavalhon.

## Veire tanben

* Lista de trobadors e trobairises
* Wikidata: Q3907938
* Multimedia: Pons de Montlaur
* ↑ O mens localament Ponç
# Termodinamica de la matèria fosca

La termodinamica de la matèria fosca (o matèria escura) es una disclipina de la fisica qu'estúdia l'analogia de las proprietats de la matèria que composa aproximadament 27% de l’Univèrs. Es invisible, perqué non interagís amb la lutz o amb d'autras formas de radiacion electromagnetica, e doncas invisibla als telescòpis convencionals. Per aqueste motiu, la recèrca actuala se concentra sus las interaccions entre la matèria fosca e la matèria ordinària, en particular dins lo cadre de la cosmologia teorica. Lo model cosmologic actual suggerís que la matèria fosca es responsabla de la formacion de las galaxias e de las estructuras a granda escala de l’Univèrs.

## Concèpte

La matèria fosca foguèt proposta per la primièra vegada pel fisician Fritz Zwicky dins los ans 1930, qu'analizava las galaxias e sas interaccions gravitacionalas. Son biais de raisonnement es vengut un pilar per la teoria moderna de la cosmologia: la matèria fosca es la responsabla de la majoritat de la massa invisible dins l’Univèrs que fa que las galaxias rotan amb una velocitat superiora a la que la matèria visibla sola poiriá sostenir amb son gravitat. Dins aqueste sens, la matèria fosca es essenciala per comprendre la dinamica de las galaxias e l’estructura a granda escala de l’Univèrs.

## Modèls teorics

La matèria fosca es classificada en dos grandas categories: la matèria fosca "freda" e la matèria fosca "calda". La matèria fosca "freda" (WIMPs - Weakly Interacting Massive Particles) es la teoria la mai comuna e sugjerís que la matèria fosca es composta de particulas massivas qu'an interaccion aprèp de manera febla amb la matèria ordinària. Aquestas particulas viatjan lentament comparat amb la velocitat de la lutz, que permet una distribucion relativament regulara de la matèria fosca dins l'Univèrs.
A l’oposat, la matèria fosca "calda" inclutz de particulas mai leugièras, coma los neutrons, que viatjan gaireben a la velocitat de la lutz. Aquesta teoria es mai rara dins la cosmologia moderna, mas existís encara un interès per tal de saber quala de las doas teorias correspon a la realitat.

## Referéncias

* ↑ Bertone, G., et al. "The Nature of Dark Matter." Annual Review of Nuclear and Particle Science, 2004.
* ↑ Zwicky, F. (1933). "Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln." Helvetica Physica Acta, 6(1), 110-127.
* ↑ Bertone, G., Hooper, D., & Silk, J. (2005). "Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints." Physics Reports, 405(5-6), 279-390. https://doi.org/10.1016/j.physrep.2004.08.031
* ↑ Bond, J. R., Kofman, L., & Pogosyan, D. (1996). "How filaments of galaxies are clustered." Nature, 380, 603-609. https://doi.org/10.1038/380603a0
# Laüt

Lo laüt (de l'arab: العود, al-ʿūd) qu'ei un instrument de còrdas puntejadas pròche de la guitarra mes qui conegó ua istòria desseparada. Qu'ei originari deus país arabs on b'ei aperat od (qui balhè laúd en castelhan puish laüt en occitan) e que ho importat en Euròpa entà i conéisher ua evolucion originau. Que ho hèra popular durant la Renaishença e a l'epòca barròca qui dè d'autes instruments com lo teorba (un instrument d'endom màger) e las divèrsas mandolinas.
De la Renaishença que cau destacar las composicions melancolicas de John Dowland per laüt e votz. L'instrument que dore lo son nom au fabricant de tots los instrument de còrdas puntejadas e hregadas

## Lo repertòri del laüt

Los compositors principals de musica per laüt:
Renaissença--Itàlia
* Francesco Canova da Milano
* Vincenzo Capirola;
Renaissença--Euròpa Centrala
* Bálint Bakfark ;
* Hans Neusidler ;
* Melchior Neusidler
Renaissença--Anglatèrra
* Thomas Campion ;
* John Dowland ;
* John Johnson ;
* Philip Rosseter
Renaissença--França
* Guillaume Morlaye ;
* Jean-Paul Paladin ;
* Albert De Rippe ;
* Adrian Le Roy
Barròc--Itàlia
* Johannes Hieronymus Kapsberger ;
* Alessandro Piccinini;
* Antonio Vivaldi
Barròc--França
* Charles Bocquet ;
* François Dufaut ;
* Jacques Gallot;
* Ennemond Gaultier, dich Le Vieux Gaultier;
* Denis Gaultier, dich Gaultier le Jeune;
* René Mézangeau ;
* Charles Mouton ;
* Germain Pinel ;
* Robert de Visée
Barròc--Alemanha
* Johann Sebastian Bach;
* Johann Georg Conradi;
* Adam Falckenhagen;
* Joachim Bernhard Hagen;
* Johann Hieronymus Kapsberger;
* David Kellner ;
* Karl Kohaut;
* Wolf Jakob Lauffensteiner;
* Esaias Reusner;
* Sylvius Leopold Weiss
Modèrnes e contemporanèus
* Johann Nepomuk David--Alemanha
* Vladimir Vavilov-- Russia
* Sandor Kallosz-- Ongrie e Russia
* Stefan Lundgren-- Alemanha e Suècia
* Toyohiko Satoh -- Japon e Païses Basses
* Ronn McFarlane-- USA
* Paulo Galvão-- Portugal
* Rob MacKillop--Escócia
* Jozef van Wissems-- Païses Basses
* Aleksandr Danilevsky-- França e Russia
* Roman Turovsky-Savchuk-- USA e Ucraïna
* Plèctre • Orquèstra de plèctres
* Intruments ancians : cistre • mandòra
* Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
* Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
* Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
* Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
* Familha deu clavecin : espineta • clavecin
* Monde arabomusulman : ud
* Euròpa
** Euròpa Centrau : citara
** Russia : balalaika, Domra
** Ucraïna : bandora
** Grècia : bozoki
** Corsega : cetara
** Portugau : guitarra portuguesa
** Espanha : tuna (ensemble) • bandurria • laúd
* America
** America Latina :
*** Andes : charango • arpa andina
*** Veneçuela: cuatro
*** Mexic: guitarrón • vihuela
** America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer
* Asia
** Japon : koto • shamisen • biwa
** China : pipa
* Oceania : ukulele
* Portal de la musica
# Cafè turc

Un cafè turc (tanben dich cafè orientau ò cafè grèc) es un beure a basa de cafè en decoccion qu'es principalament consumat en Orient Mejan, en Africa dau Nòrd, dins lei Balcans, en Ucraïna e en Caucàs. Es lo metòde pus ancian de preparacion dau cafè que son existéncia es atestada au començament dau sègle XV.

## Liames intèrnes

* Cafè.

## Nòtas e referéncias

* ↑ (fr) Alain Huetz de Lemps, Boissons et civilisations en Afrique, Bordèu, Presses universitaires de Bordeaux, 2001, p. 509.
# Caucàs

Caucàs (en rus: Кавказ, en azèri: Qafqaz, en georgian: კავკასია e en armèni: Կովկաս) es una cadena de montanhas a las confinhas d'Euròpa e d'Asia, entre la mar Negra e la mar Caspiana. Son pendís nòrd es en Russia mentre que la part meridionala se tròba en Georgia e en Azerbaitjan. Son ponch culminant es lo mont Elbrós, qu'atenh 5642 m.
Lo nom Caucàs designa tanben la region d'Eurasia que se tròba a l'entorn d'aquela fila de montanhas e que compren mai que mai l'extrèm sud de Russia, Georgia, Azerbaitjan e eventualament Armenia.
Lo gentilici es caucasenc -a.

## Ligams intèrnes

* Mar Caspiana.
* Mar Negra.
* Mont Elbrós.
# Califat de Còrdoa

Lo Califat de Còrdoa (arabi: ة قرطبة Khilāfat Qurṭuba) governèt la Peninsula Iberica (Al Andalús) e l'Africa del Nòrd a partir de la ciutat de Còrdoa, entre 929 e 1031. Aqueste periòde foguèt caracterizat per un succès remarcable dins lo comèrci e la cultura; fòrça cap d'òbra de l'Iberia islamica foguèron bastits durant aquel periòde, en particular la famosa Granda Mosqueta de Còrdoa. En genièr de 929, Abd-ar-Rahman III se proclamèt Califa (arabi: خليفة) de Còrdoa a la plaça de son títol original d' Emir de Còrdoa (arabi: أمير قرطبة 'Amīr Qurṭuba). Abd-ar-Rahman III èra sòci de la dinastia omeia; la meteissa que teniá los títols d'Emir de Còrdoa dempuèi 756. Lo règne del califat es conegut per èsser l'apogèu de la preséncia musulmana dins la Peninsula Iberica. Lo califat s'esberlèt a causa de la guèrra civila (fitna) entre los descendants del darrièr califa legitim Hisham II e los successors del sieu primièr ministre (hayib) Al-Mansur. Lo califat existiguèt fins a 1031 quand, après d'annadas de luchas intèrnas, se fracturèt en mantun reialmes independents nomenats Taifas.

## Referéncias

* ↑ Simon Barton, A History of Spain (New York: Palgrave MacMillan, 2004), 38.
* ↑ Anwar G. Chejne, Muslim Spain: Its History and Culture (Minneapolis: The University of Minnesota Press, 1974), 43-49.
# Còrdoa

Còrdoa (en espanhòl: Córdoba; en latin: Cordŭba) es la capitala de la província de Còrdoa dins la comunautat autonòma espanhòla d'Andalosia e tanben una de las vilas pus grandas d'Espanha. Sa populacion èra estimada a 323 600 abitants en 2007. Sa superfícia totala es 1252 km².
Còrdoa donèt son nom a la vila de Còrdas en Occitània.
# Lo Caire

Lo Caire (en occitan literari Lo Grand Caire, var. Lo Gran Caire; en arabi : القاهرة o Al-Qāhirah, que son nom significa « la venceira » o « la trionfanta »), es la capitala d'Egipte. E mai Al-Qahirah siá lo nom oficial de la vila, en arabi egipcian s'utiliza mai que mai lo nom dialectal Masr. Escaissada "La ciutat dels mila minarets" per la preponderéncia de l'arquitectura islamica, Lo Caire foguèt longtemps un centre de la vida politica, culturala e religiosa.
Lo gentilici es cairòta.
Sa populacion èra de 7 500 000 abitants, en 2006. La de tot l'airal metropolitan es d'aperaquí 15 750 000 personas . Per la populacion, Lo Caire es lo 16$^{en}$ airal metropolitan del mond e lo primièr d'Africa tota. Lo caire ten la pusanciana e pus importanta industria musicala e cinematografica del mond arabi, e la segonda pus anciana institucion d'estudis superiors, l'Universitat Al-Azhar. Nombroses medias, entrepresas e organizacions internacionalas, i an son quartièr general, coma tanben la Liga Aràbia gaireben dempuèi lo debut de son existéncia.
La vila foguèt fondada en 969 apC coma encencha reiala pels califas Fatimidas, que lor capitala economica e administrativa èra pròche Fustat. Puèi Fustat foguèt destruit en 1168/1169 per prevenir sa captura pels crosats; la capitala administrativa d'Egipte foguèt alara desplaçada al Caire, e a pas cambiat dempuèi. La vila es tanben associada a l'Egipte antica amor de la proximitat de las ancianas ciutat de Menfis, Giza e Fustat qu'èran situadas pròchas del Grand Esfinx e de la Piramida de Giza.
Capitalas d’Africa :
| Africa del Nòrd | Argièr · Lo Caire · Trípol · Rabat · Nouakchott · Khartom · Tunis | Africa de l'Oèst | Porto Novo · Ouagadougou · Praia · Yamoussoukro · Banjul · Accra · Conakry · Bissau · Monròvia · Bamako · Niamey · Abuja · Dakar · Freetown · Lomé |
| Africa Centrala | Yaoundé · Bangui · Brazzaville · Kinshasa · Liuravila · Malabo · São Tomé · N'Djamena | Africa de l'Èst | Gitega · Jiboti · Asmara · Addis Abeba · Nairòbi · Kampala · Kigali · Victòria · Mogadisho · Dodoma |
| Africa Australa | Pretòria · Luanda · Gaborone · Moròni · Maseru · Antananarivo · Lilongwe · Port Louis · Maputo · Windhoek · Mbabane · Lusaka · Harare | Autras vilas principalas e capitalas economicas | Abidjan · Alexàndria · Casablanca · Dar es Salaam · Durban · Lagos · Lo Cap · Johannesburg |
# Mercenari

Un mercenari es un soudat professionau recrutat mejançant finança per un Estat, per una companhiá, per un movement politic ò per una autra mena d'organizacion, legala ò no,n en fòra dau sistèma de son recrutament regular. Lo mercenariat apareguèt tre l'Antiquitat anciana d'un biais independent dins plusors regions diferentas.
Dins lo corrent dau sègle XX, lo tèrme es vengut negatiu e lo mercenariat foguèt pauc a pauc definit e enquadrat per la lèi. Dempuei 1977, la màger part dei país an adoptat una definicion comuna dau mercenari qu'es un individú recrutat especialament per participar a un conflicte armat en cambi de l'obtencion d'un avantatge personau (generalament una sòlda fòrça superiora ai soudats realizant de missions identicas), qu'es pas de la nacionalitat dei territòris regardats per lo conflicte, que fa pas partida dei fòrças armadas regardadas per lo conflicte e qu'es pas mandat en mission oficiala per un autre Estat ò per una autra organizacion. Un mercenari capturat a pas drech a l'estatut de presonier de guèrra e es donc generalement jutjat segon lei lèis civilas.
L'interès de recrutar de mercenaris es sovent multiple. Permet d'aquistar rapidament de competéncias militaras, de completar d'efectius jutjats tròp febles ò de realizar d'accions onte la mòrt ò la preséncia de soudats dei fòrças regularas es pas considerada coma acceptabla per lo poder politic. Pasmens, i a tanben d'inconvenients. D'efiech, lo còst es sovent important, la fidelitat dei mercenaris es pas totjorn segura e la cooperacion amb lei tropas regularas es egalament pas sistematicament aisada en causa de rivalitats ò de tacticas diferentas.

## Liames intèrnes

* Armada professionala.
* Conscripcion.
# Marcha (juridiccion)

Una marcha (var. marca) èra un tipe de fèu creat, durant l'Edat Mejana, dins una region frontaliera amb una foncion particulara de defensa còntra lei territòris vesins. Son cap, que prenguèt pauc a pauc lo títol de marqués ò de margrave, èra generalament de poders militars estenduts que li permetiá d'entretenir de fortificacions importantas e de levar una armada sensa esperar l'arribada de son senhor.

## Liames intèrnes

* Fortificacions.
* Marquesats.
# Batalha de Las Navas de Tolosa

La batalha de Las Navas de Tolosa nomenada tanben batalha d'al-'Uqab o La Batalha dins las cronicas de l'epòca, foguèt una batalha decisiva dins lo conflicte de la Reconquista perqué foguèt lo punt que l'egemonia musulmana balhèt lo pas a l'egemonia dels reialmes crestians. Segon los autors musulmans la batalha se liurèt lo dimars 15 de sàfar de 609 que correspond al 17 de jullhet de 1212 a Las Navas de Tolosa, localitat de l'actuala província espanhòla de Jaén. Las fòrças del rei Anfós VIII de Castelha foguèron rejoncha per las armadas de sos rivals crestians, Sanç VII de Navarra, Pèire II d'Aragon e Anfós II de Portugal que dintrèron dins la batalha contre los musulmans berbers almohad qu'ocupavan la mitat sud de la Peninsula Iberica. Lo sultan Califa al-Nasir (Miramamolín dins las cronicas espanhòlas) capitanejava las armadas almohadas, formadas de monde vengut de tot l'empèri almohad.

## Referéncias

* ↑ Guggenberger, Anthony, A General History of the Christian Era: The Papacy and the Empire, Vol.1, (B. Herder, 1913), 372.
# Florença

Florença (en nòrma mistralenca: Florènçi, Flourènço; en italian modèrne: Firenze ; ancianament e dins lo lengatge poetic Fiorenza), tanben coneguda coma Floréncia, es la capitala de la region italiana de Toscana.
La populacion de la ciutat es de 378236 abitants, mas en considerant las localitats que l'enròdan, arriba a far una aglomeracion urbana d'aperaquí un milion e mièg d'abitants.
Durant l'Edat Mejana foguèt un important centre cultural, economic e financièr. Coneguèt la seuna epòca de major esplendor après de l'instauracion del Grand Ducat de Toscana jos la dominacion de la dinastia Medici. Florença es lo nuclèu urban qu'aguèt per origina en la segonda mitat del sègle XIV lo movement artistic e cultural nomenat Renaissença, e es considerada un dels brèces mondials de l'art e de l'arquitectura. Aital, es remarquable per la seuna riquesa arquitecturala e los seus musèus. Son centre istoric foguèt declarat Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1982, amb d'òbras medievalas notablas coma la copòla de Santa Maria del Fiore, lo Ponte Vecchio, la Basilica de Santa Crotz, lo Palazzo Vecchio e de musèus coma l'Uffizi, lo Bargello o la Galaria de l'Acadèmia de Florença, que aculhís lo David de Miquel Àngel.

### Comunas limitròfas

Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci, Sesto Fiorentino.

## Personalitats istoricas ligadas al nom de Florença

* Dante Alighieri
* Michelangelo Buonarroti
* Leonardo da Vinci
* Laurenç de Medici
* Nicolau Maquiavèl
* Girolamo Savonarola
* Filippo Brunelleschi

## Monuments

* Sinagòga màger: es situada dins lo centre istoric. Sa copòla en coire verd fa partida integranta del panorama de la vila.

## Embessonatges

* Kyōto (Japon)
* Kiev (Ucraïna)
* Fès (Marròc)
* Rems (França)

## Nòtas e referéncias

* ↑ «Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011». ISTAT. [Consulta: 16 de març de 2019]
* ↑ URL de la referéncia: https://www.tuttitalia.it/toscana/77-firenze/.
* ↑ URL de la referéncia: https://demo.istat.it/?l=it.
* ↑ «Preconizacions del Conselh de la Lenga Occitana» p. 128. Conselh de la Lenga Occitana, 2007.
* ↑ de la Tour d'Auvergne, Bretrand. Diciounàri Prouvençau - Francés - Prouvençau, 9 de març de 2019.
* ↑ Migliorini, Bruno. Entrada sul lèma «Firenze». In: Dizionario d'ortografia e di pronunzia. RAI, 2010. ISBN 978-88-397-1478-7.
* ↑ «Florence» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicod'Òc. Congrès permanent de la lenga occitana. [Consulta: 5 de març de 2024]
* ↑ Ufficio di Statistica Associato dell'area fiorentina - Octubre 2012 (it)
# Archipèla de Madèira

Região Autónoma da Madeira :
| Capitala populacion (an) | Funchal 103 962 abitants (2001) |
| Governador | Alberto João Jardim |
| Superfícia | 828 km² |
| Populacion Densitat | 245 806 (2006) 295 ab./km² |
| Pagina Internet | www.gov-madeira.pt |
Madèira (Madeira en portugués) es un archipèla e territòri autonòm de Portugal.

## Istòria

Las illas de Porto Santo e Madèira foguèron descobèrtas en 1419 per João Gonçalves Zarco, que tanben fondèt la vila de Funchal, en Madèira, en 1421.

## Geografia

Madèira es situada dins l'Ocean Atlantic, a 650 km a l'èst del continent african. Es format per las illas principalas de Madèira e Porto Santo, e per las Illas Desertas e Illas Salvatjas, desabitadas.

## Economia

Lo torisme es una de las principalas activitats economicas principalas de las illas.

## Ligams extèrnes

Suls autres projèctes Wikimèdia :
* Archipèla de Madèira, sus Wikimedia Commons
* Portal de Portugal
# Batalha de Lepant

La batalha de Lepant es un combat navau que se debanèt lo 7 d'octòbre de 1571 entre lei flòtas de la Santa Liga, coalicion gropant la Republica de Venècia, Espanha, la Republica de Gènoa, leis Estats Pontificaus e divèrseis autreis estats e òrdres militars crestians e la flòta de l'Empèri Otoman. Aguèt tanben luòc dins l'encastre de la Quatrena Guèrra Otomanoveneciana (1570-1573) après l'invasion otomana de Chipre qu'èra tengut per Venècia. S'acabèt per una desfacha majora deis Otomans que perdiguèron la màger part de sei fòrças navalas e mai de 20 000 soudats generalament experimentats. Maugrat la rebastida rapida dei naviris perduts, leis Otomans aguèron de dificultats per remplaçar lei pèrdas umanas. Pasmens, lei dissensions entre lei venceires empachèron lei membres de la Santa Liga de contuniar son ofensiva. Finalament, en 1573, Venècia deguèt cedir Chipre ais Otomans.
# Cap de Bona Esperança

Lo Cap de Bona Esperança (neerlandés: Kaap De Goede Hoop, Afrikaans: Kaap die Goeie Hoop, anglés: Cape of Good Hope) es un cap situat prèp del sud extrèm del continent African. Aperten politicament a la província del Cap Occidental, Sud-Africa.

## Istòria

Foguèt descobèrt per lo primièr cop en 1488 pel navegador portugués Bartolomeu Dias. Contan las cronicas de l'epòca que, coma foguèt avisat dempuèi qualques jorns que los marins i patissián violentas tormentas, Bartolomeu Dias li balhèt lo nom de Cap de las Tormentas, mas lo rei João II de Portugal cambièt lo nom per de dire que, represente lo ligam entre l'Ocean Atlantic e l'Ocean Indian e prometa la tant desirada arribada en Índia. Lo nomenèt, per aquò, Cap de Bona Esperança.
Lo mercadièr olandés Jan van Riebeeck estabiguèt un pòst de demorança al cap lo 6 de Abril de 1652, mas tornèt dins la Ciutat del Cap. Actualament, lo Cap de Bona Esperança aparten a l'Africa del Sud, Província do Cap Ocidental.
# Euròpa Occidentala

L'Euròpa Occidentala (var. Euròpa Occidentau) o l'Euròpa de l'Oèst es una region politica o geografica que correspond a la part occidentala d'Euròpa. Pasmens rèsta mal definida. Se situa entre l'ocean Atlantic e lo centre o l'èst d'Euròpa. Pòt englobar una granda part de l'Euròpa del Nòrd, de l'Euròpa del Sud, e de l'Euròpa Centrala.

## Definicion de la Guèrra Freja

La vision istorica recenta, eretada de las relacions politicas de la Guèrra Freja (1948-1989), definís l'Euròpa Occidentala coma los païses d'economia capitalista qu'èran pas someses a la dominacion de l'URSS. S'ateuna pauc a cha pauc amb l'alargament de l'Union Europèa e amb la fin de la Guèrra Freja, per se ressarrar d'una vista pus geografica e economica, que rèsta fosca.
* Occitània (qu'es pas un estat)
* Alemanha
* Andòrra
* Àustria
* Belgica
* Danemarc
* Espanha
* Finlàndia
* França
* Grècia
* Irlanda
* Islàndia
* Itàlia
* Liechtenstein
* Luxemborg
* Malta
* Norvègia
* Païses Basses
* Portugal
* Reialme Unit
* Sant Marin
* Soïssa
* Suècia
* Vatican

## Definicion religiosa

Una definicion pus anciana, eiretada de l'esquisma de 1054 del cristianisme, consistís a distinguir una Euròpa Occidentala de tradicion catolica, o ben catolica e protestanta a partir del sègle XVI, mentre que l'Euròpa Orientala es de tradicion ortodòxa.
Occitània a una tradicion majoritariament occidentala, çò es catolica e protestanta.
En aquel cas, cal exclure de l'Euròpa Occidentala un país majoritariament ortodòxe coma Grècia. Per contra i cal inclure de païses majoritariament catolics o protestants coma Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Chequia, Eslovaquia, Ongria, Eslovènia e Croàcia.
I a de païses partejats entre las tradicions religiosas orientala e occidentala, coma Bòsnia e Ercegovina e Romania.
* Occitània (qu'es pas un estat)
* Alemanha
* Andòrra
* Àustria
* Belgica
* Bòsnia e Ercegovina, parcialament
* Republica Chèca
* Croàcia
* Danemarc
* Eslovaquia
* Eslovènia
* Espanha
* Estònia
* Finlàndia
* França
* Irlanda
* Islàndia
* Itàlia
* Letònia
* Liechtenstein
* Lituània
* Luxemborg
* Malta
* Norvègia
* Ongria
* Païses Basses
* Polonha
* Portugal
* Romania, parcialament
* Reialme Unit
* Sant Marin
* Soïssa
* Suècia
* Vatican
En Armenia, la religion dominanta es pas l'ortodoxia, mas lo monofisisme, que se considèra pasmens coma una tradicion orientala del cristianisme.
Lo païses d'Euròpa amb una tradicion islamica fòrta se restacan implictament a l'Euròpa Orientala: Bòsnia e Ercegovina, Albania e Turquia.