OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# 11 de març
## Eveniments

* 1669 - Erupcion d'Ètna - l'erupcion destrutz la vila de Nicolosi e tua 20 000 personas.

## Naissenças

* 1544 - Torquato Tasso, poèta italian (m. 1595)
* 1772 - Manuel José Quintana, poèta espanhòl (m. 1857)
* 1838 - Shigenobu Okuma, primièr ministre de Japon (m. 1922)
* 1894 - Otto Grotewohl, primièr ministre d'Alemanha Orientala (m. 1964)
* 1899 - Rei Frederic IX de Danemarc (m. 1972)
* 1900 - Alfredo Dinale, ciclista italian (m. 1976)
* 1912 - Walter Guevara Arze, president de Bolivia (m. 1996)
* 1916 - Harold Wilson, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1995)
* 1920 - Nicolaas Bloembergen, fisician neerlandés, Prèmi Nobel
* 1921 - Ástor Piazzolla, compositor e musician argentin de tango (m. 1992)
* 1922 - Tun Abdul Razak, primièr ministre de Malàisia (m. 1976)
* 1922 - Cornelius Castoriadis, filosòf grèc-francés (m. 1997)
* 1923 - Agatha Barbara, president de Malta (m. 2002)
* 1936 - Harald zur Hausen, virologista alemand, Prèmi Nobel
* 1936 - Antonin Scalia, jutge american
* 1952 - Douglas Adams, escrivan britanic (m. 2001)
* 1952 - Ricardo Alberto Martinelli, president de Panamà
* 1955 - Nina Hagen, cantaira alemanda
* 1957 - Cheryl Lynn, cantaira americana
* 1958 - Ghazi Mashal Ajil al-Yawer, president interin d'Iraq
* 1963 - Marcos Pontes, astronauta brasilièr
* 1967 - Jean-Guihen Queyras, violoncelista francés
* 1978 - Didier Drogba, fotbolaire ivorian
* 1987 - Múte Bourup Egede, òme politic groenlandés
* 1989 - Orlando Johnson, basquetbolaire american

## Decèsses

* 1907 - Jean Casimir-Perier, primièr ministre de França (n. 1847)
* 1928 - Laurenç Casassús, politician occitan (n. 1862)
* 1930 - Silvio Gesell, economista teoric, anarquista e comerçant alemand (n. 1862)
* 1955 - Sir Alexander Fleming, descobridor de la penicillina, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1945 (n. 1881)
* 1957 - Richard E. Byrd, almiral e explorator polar american (n. 1888)
* 1968 - Bernhard Bleeker, esculptor alemand (n. 1881)
* 1978 - Claude François, cantaire francés (n. 1939)
* 1980 - Julio de Caro, musician e compositor argentin de tango (n. 1899)
* 1982 - Renat Nelli, escrivan, istorian, etnològ, arqueològ, activista politic e civic, universitari e letraferit occitan (n. 1906)
* 2002 - James Tobin, economista american, Prèmi Nobel (n. 1918)
* 2006 - Slobodan Milošević, lider de Serbia (n. 1941)
Vejatz tanben:
* 10 de març | 12 de març
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# Samara (botanica)

En botanica, la samara$^,$ es un fruch sèc indeïscent, es a dire un aquèni (contenent una sola grana), munit d'una excreissença en forma d'ala membranosa, formada per lo pericarp.
Aquesta particularitat es presenta en cò de nombrosas espècias apertenent a de familhas botanicas difrentas.
La forma de l'ala, qu'a per foncion d'ajudar a la disseminacion del fruch, es variadissa : alongada a cò del fraisse, de còps que i a dissimetrica a cò de l'agast, circulara envelopant l'akène a cò de l'olm.
* ↑ . zoom-nature.fr..
* ↑ «Samare : définition et explications» (en francés). aquaportail.com..
# Schönenberg

Schönenberg (lhi Amoriers) es un vilatge vaudés de Vurtemberg, en Alemanha.
Administrativament, es coma Corres, autre vilatge vaudés, dins la comuna d’Ötisheim, dins l’estat alemand de Bada e Vurtemberg.

## Istòria

Es fondaa per lo barba Enric Arnaut coma lhi Amoriers. La glèisa es bastia en 1701 e reconstrucha en 1883.

## Referéncias

* ↑ Theo Kiefner, Die Ortssippenbücher der deutschen Waldenserkolonien. Teil 5.2: Dürrmenz-Welschdorf mit Filialen Schönenberg, Corres und Sengach, Stuttgart 2005.
* ↑ "Schönenberg", Baden-Württemberg Landeskunde Entdecken Online.
# Corres

Corres (Cairàs) es un vilatge vaudés dins l’estat de Baden-Württemberg, en Alemanha.
Administrativament, es integrat dind lo tèrme municipal d'Ötisheim, coma Schönenberg, autre vilatge vaudés.

## Referéncias

* ↑ Theo Kiefner, Die Ortssippenbücher der deutschen Waldenserkolonien. Teil 5.2: Dürrmenz-Welschdorf mit Filialen Schönenberg, Corres und Sengach, Stuttgart 2005.
# Lista dels presidents de Mauritània

Vaquí la lista dels presidents e caps d'Estat de Mauritània aprèp l'independéncia, en 1960.
| Nom | Començament del mandat | Fin del mandat |
| Moktar Ould Daddah | 28 de novembre de 1960 | 10 de julhet de 1978 |
| Mustafa Ould Salek | 10 de julhet de 1978 | 3 de junh de 1979 |
| Mohamed Mahmoud Ould Ahmed Louly | 3 de junh de 1979 | 4 de genièr de 1980 |
| Mohamed Khouna Ould Haidalla | 4 de genièr de 1980 | 12 de decembre de 1984 |
| Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya | 12 de decembre de 1984 | 3 d'agost de 2005 |
| Ely Ould Mohamed Vall | 3 d'agost de 2005 | 19 d'abril de 2007 |
| Sidi Ould Cheikh Abdallahi | 19 d'abril de 2007 | 6 d'agost de 2008 |
| Mohamed Ould Abdel Aziz | 6 d'agost de 2008 | 15 d'abril de 2009 |
| Ba Mamadou Mbaré | 15 d'abril de 2009 | 5 d'agost de 2009 |
| Mohamed Ould Abdel Aziz | 5 d'agost de 2009 | 1 d'agost de 2019 |
| Mohamed Ould Ghazouani | 2 d'agost de 2019 | uèi |

## Notas

* ↑ coma president, de 20 d'agost de 1961 fins a 10 de julhet de 1978
* ↑ coma president, de 18 d'abril de 1992 fins a 3 d'agost de 2005
* ↑ President elegit. Governèt de 2007 fins a 2008, quand sufriguèt un còp d'Estat.
* ↑ tanben president del Senat

## Veire tanben

* Primièrs ministres de Mauritània
# Quint e Fontsagrivas

Quint e Fontsagrivas$^,$$^,$$^,$ (Quint-Fonsegrives en francés) es una comuna lengadociana del departament de la Nauta Garona e de la la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

Comuna de l'airal urban de Tolosa situada dins son pòl urban en banlèga Nòrd-Èst de Tolosa.

### Perimètre del territòri

Comunas confrontantas de Quint e Fontsagrivas :
| [] | [] (a) | [] |

## Istòria

Pendent l'Ancian Regime, Quint èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Pèire. En 1790, Quint èra del canton de Tolosa; en l'an IX, del canton de Tolosa-sud, en 1973, de Tolosa-8. Quint prenguèc le nom de Quint-Fonsegrive per decret del 19 d'octobre 1992.

## Administracion

Lista dels cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 1983 | 2020 | Bernard Soléra | divèrs dreta | retirat |
| 1971 | 1983 | Guy Borrel | | |
| 1965 | 1971 | Doctor Contou | | |
| 1924 | 1965 | Jean-Marie Fériol | | |
| | 1924 | | | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 5118, totala: 5237 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 362 | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | 314 | - | - | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 249 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 301 | | | | Cercar | 4 478 | 4 519 | 4 532 | 4 578 4 649 |
| 2009 | 2010 |
| 4 714 4 822 | 4 850 4 959 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* En 2018 la populacion èra de 5641 abitants e la densitat èra de 764,36 ab/km².

## Véser tanben

* Comunas de la Nauta Garona

## Nòtas

* ↑ Pojada, Patrici (2009). Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus. Nouvelles Éditions Loubatières. ISBN 978-2-86266-573-3.
* ↑ «Toponimia occitana».
* ↑ Congrès permanent de la lenga occitana. «Top'Òc: Diccionari toponimic occitan».
* ↑ Institut d'Estudis Occitans. «BdTopoc–Geoccitania».
* ↑ Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne, p. 37 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html
* Portal de Lengadòc
# Le Pin de Balmar

Le Pin de Balmar es una comuna del Lengadòc tolosan dins le departament de la Nauta Garona e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

Aquela comuna es situada dins la banlèga èst de Tolosa.

### Perimètre del territòri

Comunas confrontantas de X :
| [] | [] (a) | [] |

## Accès

* Pel Periferic de Tolosa, sortidas 15, 16 e 17.

## Istòria

Pendent l'Ancian Regime, Le Pin èra de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa, de l'archidiocèsi de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. Le vocable de la glèisa es Sent Pèire. En 1790, Le Pin èra del canton de Tolosa; en l'an IX, del canton de Tolosa-sud, en 1973, de Tolosa-8.

## Administracion

Lista dels cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 1992 | 2020 | Jacques Diffis | sense etiqueta | |
| 1971 | 1992 | Armand Ducap | UDR | deputat |
| | 1971 | | | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 947, totala: 964 :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 266 | 284 | 383 | 636 | 678 | 655 | 933 | 949 | 926 949 |
| 2009 | 2010 |
| 906 929 | 887 910 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* En 2018 la populacion èra de 921 abitants e la densitat èra de 138,91 ab/km².

## Lòcs e monuments

* Glèisa de Sent Pèire

## Personalitats ligadas a la comuna

* Adolphe Niel, Marescal de França

## Véser tanben

* Comunas de la Nauta Garona

## Ligams extèrnes

* Pin Balmar sul site de l'IGN

## Nòtas e referencias

* ↑ toponim segon P. Pojada dins LAS COMUNAS DE MIÈGJORN-PIRENÈUS, Nouvelles Editions Loubatières, 2009 sul site toponimiaoc.webs.com
* ↑ Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne, p. 35 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html
* Portal de Lengadòc
# Montdosilh

Montdosilh$^,$$^,$$^,$ (Mondouzil en francés) es una comuna lengadociana del Tolosan, situada dins le departament francés de la Nauta Garona e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.

## Geografia

Es una comuna de Tolosa Metropòli.

### Perimètre del territòri

Comunas confrontantas de Montdosilh :
| [] | [] (a) | [] |

## Istòria

Pendent l'Ancian Regime, Montdosilh èra una comunautat non parròquia, de la diocèsi civila de Tolosa, doncas de la província de Lengadòc, de la generalitat de Tolosa e de la senescauciá de Tolosa. La parròquia (de l'archidiocèsi de Tolosa), comuna ambe Montrabe e Bèlpuèg, es Sent Marçal (Tolosan). En 1790, Montdosilh èra del canton de Tolosa; en l'an IX, del canton de Tolosa-sud, en 1973, de Tolosa-8. La glèisa Sent Marçal es dins Mondosilh, pas luènh de l'ostal de comuna.

## Administracion

Lista dels cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| junh 1995 | 2020 | Robert Médina | divèrs dreta | retirat |
| | 1995 | | | |
| Totas las donadas non son pas encara conegudas. |||||
* Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Tolosa-8; es ara del canton de Tolosa-10.

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 242, totala: 248 :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 118 | 119 | 119 | 126 | 137 | 218 | 219 | 223 | 229 234 |
| 2009 | 2010 |
| 234 238 | 239 243 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* En 2018 la populacion èra de 230 abitants e la densitat èra de 56,23 ab/km².

## Véser tanben

* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Montdosilh.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Pojada, Patrici (2009). Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus. Nouvelles Éditions Loubatières. ISBN 978-2-86266-573-3.
* ↑ «Toponimia occitana».
* ↑ Congrès permanent de la lenga occitana. «Top'Òc: Diccionari toponimic occitan».
* ↑ Institut d'Estudis Occitans. «BdTopoc–Geoccitania».
* ↑ Dictionnaire des localités de la Haute-Garonne, p. 30, 43 e 1 https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html https://docplayer.fr/14783413-Dictionnaire-des-localites.html
* Portal de Lengadòc
# Beja (lenga)

Lo beja es una lenga afroasisatica del grop coshitic parlada en Egipte, en Eritrèa e al Sodan, lo long de la còsta de la Mar Roja.

## Classificacion

Lo beja, parlat per lo pòple de meteis nom, es l'unic membre del grop coshitic del nòrd.

## Fonologia
### Vocalas

Lo beja a sistèma vocalic simple : cinc vocalas a, e, i, o, u, que poden èsser longas.

### Consonantas

Las consonantas del beja son:
| | | Bilabialas | Labiodent. | Dentoalv. | Retroflèxas | Palatalas | Velaras | Velaras | Glotalas |
| | | Bilabialas | Labiodent. | Dentoalv. | Retroflèxas | Palatalas | plenas | labializ. | Glotalas |
| Nasalas | Nasalas | m | | n | (ɳ) | (ɲ) | (ŋ) | | |
| Oclusiva | Sordas | | | t | ʈ | | k | kʷ | ʔ |
| Oclusiva | Sonor. | b | | d | ɖ | ɟ | ɡ | ɡʷ | |
| Fricativas | Sordas | | f | s | | ʃ | (x) | | h |
| Fricativas | Sonor. | | | | | | (ɣ) | | |
| Liquidas | Liquidas | | | l | | | | | |
| Rotladas | Rotladas | | | r | | | | | |
| Semivocalas | Semivocalas | w | | | | j | | | |

## Referéncias

* 1 2 Wedekind 2008, p. 7-8.

## Fonts

* (en) Klaus Wedekind, A. Musa, 2008, Beja Pedagogical Grammar, Afrikanistik online, Vol. 2008.
# Jonhent

Un jonhent (var. junhent, juntèr) o confluent es lo luòc que s'i encontran dos o maitas aigas. Generalament una aiga de debit mendre nomenada afluent s'unís a una aiga de debit major.
# Baïsa

Baïsa qu'ei ua aiga d'Occitània, en Gasconha, de 188km de long. Qu'ei un afluent de Garona.
Qu'ei format per frem de Baïsas mei petitas.
Que comença a L'Isla, au juntèr de la Grana Baïsa e de la Petita Baïsa.
Totun los geografs que li dan com hont la de la Grana Baïsa, au pè deus Pirenèus, suu Plan de Lanamesa.

## Idrologia

Debit mejan mesadièr de Baïsa (en m³/s) mesurat a l'estacion idrologica de Nerac Donadas calculadas sus 42 ans
# Ador

Ador qu'ei ua aiga d'Occitània, en Gasconha. Naish dens los Pirenèus en Bigòrra e que raja cap a l'ocean Atlantic, ont se geta dens la mar dens lo parçan deu Baish Ador, en Labord.

## Departaments e vilas principalas traversats

* Hauts Pirenèus(65) : Banhèras de Bigòrra, Tarba, Mauborguet
* Gers (32) : Riscla
* Lanas(40) : Aire d'Ador, Grenada d'Ador, Sent Sever, Dacs, Tarnòs
* Pirenèus Atlantics (64) : Baiona

## Principaus afluents

* Eishés
* Arròs
* Gabàs
* Midosa
* Lui, format per la conjunta deu Lui de França e deu Lui de Bearn
* los Gaves reünits formats per la reünion deu gave de Pau e deu gave d'Auloron
* Bidosa
* Niva (rejonh Ador a Baiona)

## Nòtas e referéncias

* ↑ Sandre. «Cours d'eau : fleuve l'Adour (Q---0000)».
* Portau de Bearn
* Portau de Gasconha
# Salvatore Garau

Salvatore Garau (* 1èr de genièr 1953, Itàlia) es un pintre, escultor e artista conceptual italian.

## Biografia

Salvatore Garau comencèt sa carrièra artistica coma musician dins lo grop de rock progressiu Stormy Six, abans de se consagrar a la pintura e a l’escultura. Es conegut per sas "esculturas invisiblas", ont l’espaci e l’idèa devenon los elements centrals de l’òbra d’art. Una de sas òbras mai famosas, Io Sono ("Ieu soi"), foguèt venduda en 2021 coma escultura immateriala, creant una granda discussion sus las frontièras de l’art modèrne.

## Veire tanben

* Art conceptual
* Minimalisme
* Art contemporanèu
# Mont

Mont ei ua localitat dera Val d'Aran plaçada a 1232 mètres d'altitud, ath dessús deth pòble de Vilac e a man esquèrra de Montcorbau. Ancian minicipi, ère dempuish eth 1847 en er'ancian municipi de Betlan. Ei adara en era EMD d'Aubèrt e Betlan, ath municipi de Vielha e Mijaran e tanh ath terçon de Marcatosa.

## Referéncies

* ↑ “Estadística vecinal formada con arreglo á la supresion de Ayuntamientos practicada en las poblaciones que no escedian de 30 vecinos, y rectificada segun los datos últimamente presentados por los pueblos, aprobada por S. M. en Real órden de 21 de mayo del corriente año de 1847.” Boletín oficial de la provincia de Lérida. N°74-81. 11 de junh de 1847. Numerizat per eth Servici d'Archius, Estudis e Informacion dera Diputacion de Lhèida. p.27 Consultacion en linha.
# Franz Conrad von Hötzendorf

Franz Conrad von Hötzendorf (11 de novembre de 1852, Penzing - 25 d'aost de 1925, Bad Mergentheim) es un mareschau austrian de la Prumiera Guerra Mondiala. Chef de l'Estat-Major generau de l'armaa austroongresa de 1906 a 1911, èra un partisan de l'intraa en guerra contra Serbia e contra Itàlia per eliminar preventivament d'enemics possibles al sud dau païs. Après un cort periòde de disgràcia en 1912, foguèt charjat de preparar los plans austrians per la Prumiera Guerra Mondiala. Dins aqueu quadre, sostenguèt lo raprochament amb Alemanha e rescontrèt regularament Helmuth von Moltke, son omològ alemand.
Durant la guerra, concentrèt ansin sas fòrças a l'est per permetre als Alemands d'aplicar lo plan Schlieffen. Aquò permetèt als Rus de passar la frontiera austroongresa al nòrd-est, mas la situacion foguèt restablia amb las ofensivas austroalemandas de 1915 que permetèron de conquistar Polonha. Pasmens, sa gestion dau frònt orientau foguèt criticaa en causa dau mantenement de tacticas consideraas coma obsoletas e de l'amplor de las perdas. En 1916, lo succès de l'ofensiva Brussilov menèt a una disgràcia novela. Dinque a la fin dau conflicte, von Hötzendorf ocupèt de comandaments segondaris en Itàlia e los Alemands prenguèron de facto la direccion de l'armaa austroongresa. Pasmens, contunhèt d'ordonar d'atacas regularas sus lo frònt italian e, en causa de las perdas causaas per aquelas atacas, foguèt en partia responsable de la desintegracion de las fòrças austrianas charjadas de tenir lo frònt aupenc en 1918.

## Ligams internes

* Prumiera Guerra Mondiala.

## Bibliografia

* (fr) Jean-Paul Bled, L'agonie d'une monarchie : Autriche-Hongrie 1914-1920, París, Taillandier, 2014, 464 p.
* (fr) Christopher Munro Clark (trad. Marie-Anne de Béru), Les somnambules : été 1914, comment l'Europe a marché vers la guerre, París, Flammarion, coll. « Au fil de l'histoire », 2013, 668 p.
* (fr) Max Schiavon, L'Autriche-Hongrie dans la Première Guerre mondiale : La fin d'un empire, París, Éditions SOTECA, 14-18 Éditions, coll. « Les Nations dans la Grande Guerre », 2011, 298 p.
# Bertran del Falgar

Bertran del Falgar, identifiat coma Bernart del Falgar (fl. 1335-1375), foguèc un trobador occitan del sègle XIV, benlèu originari del Falgar en Tolosan o de Murèth, de condicion nòbla (senhor de Vilanòva). De sas òbras restan doas cansos conservadas en un sol manuscrit (Sg). Bertran foguèc premiat al Consistòri de Tolosa a una data desconeguda del sègle XIV amb la canson "Aras can vey l'ivern baxar els crums" (siès coblas de uèit vèrses e doas de quatre).
L'autra canson de Bertran es Per ço car vey que voluntats amena.
Guilhèm Molinièr, lo citi dins un vers de son Ayssi cum cel ques en bona gandida : " ...no fa ges oblidar / Lo pros gentil eu Bertran del Falgar ".

## Nòtas e referéncias
### Referéncias

* ↑ Alfred Jeanroy «La poésie lyrique des troubadours».
* ↑ Lola Badia; Miriam Cabré; Sadurní Martí «Literatura i cultura a la Corona d'Aragó (segles XIII-XV)». Universitat de Girona, julhet de 2000.
* ↑ Jaume Massó i Torrents; Jordi Rubió i Balaguer «Catàleg dels manuscrits de la Biblioteca de Catalunya». Biblioteca de Catalunya, 1989.
* ↑ Claude de Vic. «Histoire générale de Languedoc». J.-B Paya, 1844.

## Vejatz tanben

* Lista de trobadors e trobairitz
* Wikidata: Q16532258
# Aminoacid

Un aminoacid (tanben aperat acid aminat) qu'ei ua molecula organica qui porta au medish temps un grop carboxil -COOH (acid) e un grop amino (basic -NH$_2$).
La bioquimia que s'interèssa mei que mei aus alfaaminoacids (o acids alfa aminats) on un medish atòm de carbòni que porta aqueths dus grops. Aqueths alfaaminoacids que son los elements qui, ligats en cadena, e bateishen proteïnas. Los alfaaminoacids qui interèssan la bioquimia que son au nombre de 20. Que son los 20 emplegats per la majoritat deus èstes vius coneguts dens la sintesi de las loas proteïnas (a maugrat qui certs bactèris empleguin quauques autes aminoacids e que, en laboratòri, l'òmi aja savut n'en sintetizar d'autes). En bioquimia, a cada alfaaminoacid qu'ei associada ua letra de l'alfabet e ua version deus son nom reduisida a tres letras. Aqueth biais d'abracar que permetan de hicar suu papèr longas cadenas d'acids alfa aminats qui son la formula basica de proteïnas.
Per exemple, l'alanina, lo mei simple deus aminoacids qu'ei abreviada A o Ala
Deus son costat, la natura que possedeish lo son pròpi còde per simbolizar los aminoacids. En ehèit, l'estructura primària de cada proteïna (sia l'òrdi deus sons acids aminats) qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula qu'ei un polimèr (un assemblatge) de 4 moleculas (los nucleotids) qui forman atau un alfabet de 4 letras en formar "mots" (aperats codons) de 3 letras qu'avem 4$^3$ possibilitats, sia 64 per 20 aminoacids. Certes codons que son donc autrejats au medish aminaocid (a despart deu hèit que quauques codons que senhalan que cau debutar o estancar la sintèsi de la proteïna.

### Estructura deus 20 aminoacids codats dens lo còde genetic

* Portau de la bioquimia