OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ètna

Ètna (en sicilian Muncibeddu, en italian Mongibello), es un volcan actiu de la còsta èst de Sicília, situat entre las províncias de Messina e Catània. Es lo volcan actiu mai grand d'Euròpa e la montanha pus nauta d'Itàlia (3323 m) fòra dels Alps. Ètna cobrís un airal de 1570 km². L'aparicion d'Ètna es datada de 500 000 ans, çò que ne'n fa un volcan recent a l'escala dels temps geologics.
Es constituit per una massa de materials de projeccion e de lava. En mai del cratèr principal e d'un parelh de grandas dimensions, i a una granda quantitat de pichons cratèrs adventicis. L'activitat i es gaireben constanta, e las erupcions meton sovent en perilh las gents, ostals e culturas. L'erupcion de 1669, que destrusiguèt una bona part de Catània, foguèt la mai catastrofica.
Durant lo sègle XX la sieuna altitud cambièt frequentament d'aperaquí 100 m amont o aval en foncion de las erupcions de lava. La sieuna altitud elevada implica que i aja al sieu entorn un microclima umid que contrasta amb lo clima de la region siciliana : es una tèrra d'agricultura fertila, i a d'estacions d'esquí, etc.

## Mitologia

Lo nom d'Ètna ven del mot grèc αίθω, "cremar" o del fenician attano. Ètna (Aetna) es tanben lo nom d'una ninfa siciliana filha d'Uran. Dins la gigantomaquia, lo gigant Encelad desèrta lo prat batalhièr; la diva Atena lo castiga en li tirant al dessús l'illa de Sicília, jos la quala contunha d'èsser empresonat. Lo sieu alen de fuòc sortís d'Ètna e provòca de seïsmes quand bolega. Segon la mitologia grèga, las fargas del dieu Efèst se tròban jos Ètna. Es aquí que fabricava las armas dels dieus de l'Olimp: lo trident de Poseidon, l'ulhauç de Zèus, etc. Foguèt ajudat pels ciclòps fabres, que se devon pas confondre amb los ciclòps pastres, coma Polifèm, que viviá tanben en Sicília. Los bruches sords que s'escapan del volcan son la martelada de las aisinas sobre los enclutges. Los romans pensavan que Vulcan se trobava sus l'illa del meteis nom, al nòrd de Sicília.
Segon lo poèta grèc Píndar, Zèus combatèt e après embarrèt lo mostre Tifon jos Ètna, çò que provoquèt las erupcions. Èra gardat per Efèst. Tifon portava d'alas d'agla e teniá cent caps de dragon, que lors uèlhs lançavan de flamas. Èra lo paire de Cèrber e de Quimera. Píndar designa Ètna coma la «colomna del cèl» dins las Poeticas.

## Ligams extèrnes

* (en) Fòtos, informacion istorica e scientifica

## Nòtas

* ↑ (en) https://web.archive.org/web/20110513191820/http://boris.vulcanoetna.com/ETNA_evol2.html / (fr) https://web.archive.org/web/20110318222807/http://www.activolcans.info/volcan-Etna.html
* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Ètna.
# Estrombòli

Estrombòli (926 m) es un volcan fòrça actiu situat sus l'illa d'Estrombòli en Itàlia. Es en erupcion constanta dempuei 2 500 ans. A un ròtle important dins l'istòria de la volcanologia car son regim eruptiu es lo prototipe de l'erupcion estromboliana, una forma d'erupcion efusiva acompanhada d'explosions frequentas mai limitadas.

## Liames intèrnes

* Erupcion estromboliana.
# Vesuvi

Vesuvi (italian Vesuvio), es un estratovolcan situat pel golf de Nàpols, en Itàlia, aperaquí a 9km a l'èst de Nàpols a una corta distància del litoral. Es un dels nombroses volcans de l'arc volcanic campanian. Vesuvi es constituit d'un larg còn parcialament enrodat per los bòrds ribassuts d'una caldera formada per l'esfondrament d'un estructura originala pus nauta.
Lo Vesuvi es subretot conegut per son erupcion de l'an 79 que menèt al sebeliment e a la destruccion de las ciutats romanas de Pompeï e Erculan. Aquela erupcion ejectèt una nívol de pèiras, cendres e fums a una nautor de 15 a 30km, e escopiguèt lava e pèira ponça polverizada en quantitat de 1.5 million tonas per segonda, desliurant fin finala cent mila còps l'energia termica de la bomba atomica d'Hiroshima. S'estima que 16,000 personas defuntèron pr'amor dels flusses piroclastics idrotermals. Lo sol testimoniatge de l'eveniment consistís en doas letras de Plini lo Jove adreiçadas a l'istorian Tacit.
Vesuvi coneguèt dempuèi mai d'una erupcions e es lo sol volcan subre lo sòl europèu actiu las cent darrièras annadas. Es considerat uèi coma un dels pus perilhós volcan del mond pr'amor qu'una populacion de 3,000,000 personas vivon a proximitat e sa tendéncia a d'erupcions plinianas explosivas. Es la region volcanica pus densament poblada al mond.
# Fòssas Ellenicas

Lei Fòssas Ellenicas son un ensems de depressions marinas situadas au sud de la Grècia Continentala e de Creta. Correspondon a una zòna de subduccion activa formada per la collision entre lei placas eurasiatica e africana.

## Liames intèrnes

* Subduccion.
# Mar Ioniana

La mar Ioniana, es un airal de la mar Mediterranèa situat entre la peninsula Italica meridionala (Calàbria, Basilicata e Polha) e Sicília, a l'oèst, e Albania e Grècia a l'èst, al sud del canal d'Otrant, que la jonh amb la mar Adriatica.
A part de Sicília a l'oèst, a l'èst i a un grand nombre d'illas, totas près de las còstas grègas, coma Corfu, Zante, Cefalònia, Itaca e Leucada, que ensems son conegudas coma las illas Ionianas, e d'autras coma Strofades, Sfactiria, Squiza, Sapientza e Citera.
Es un dels principals airals sismics del mond.
Los pòrts principals son los de Siracusa e Catània, en Sicília.
Recep los noms de Ιόνιο Πέλαγος, Iónio Pélagos, en grèc; Mare Ionio en italian, Mari Ioniu en sicilian e Deti Jon en albanés
# Mar Adriatica

La mar Adriatica es una part de la mar Mediterranèa situada entre las còstas de la peninsula Italica, al sud e a l'oèst, e de la peninsula Balcanica, al nòrd e a l'èst, del golf de Venècia fins al canal d'Otrant, que la jonh amb la rèsta de la Mediterranèa, dins l'airal nomenat mar Ioniana.
Los estats banhats per la mar Adriatica son Itàlia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Montenegro e Albania. Los noms que recep dins aqueles diferents païses son mare Adriatico (italian), Jadransko morje (eslovèn), Jadransko more (croat, bosniac e sèrbe; escrit Јадранско море dins l'alfabet cirillic) e Deti Adriatik (albanés).
Sus la mar Adriatica se tròba divèrses pòrts importants: Rijeka e Split en Croàcia, Koper en Eslovènia e los pòrts italians de Bari, Ancona, Venècia (Mestre) e Trieste (que foguèt la sortida maritima de l'Empèri Austroongrés en Mediterranèa).

## Nòtas e referéncias

* ↑ «Adriatic Sea | Britannica Encyclopedia 7th online edition», 2008.
* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Adriatic Sea.
# Mar Egèa

La mar Egèa (en grèc modèrne Αιγαίο Πέλαγος = Aigaio Pelagos, en turc Ege Denizi) es una part de la mar Mediterranèa que se tròba entre Grècia e Turquia, qu'es limitada al sud per l'illa grèga de Creta e que compren al mitan un grand nombre d'illas grègas. Comunica al nòrd-èst amb la mar Negra gràcias al Braç Sant Jòrdi.
# Idrografia

L'idrografia designa l'estudi e la descripcion dei rius e deis estendudas d'aiga coma lei lacs, lei mars ò leis oceans.

## Liames intèrnes

* Aiga.
# Mistral (vent)

Lo mistral (var. mistrau), apelat terral o cèrç en Lengadòc, es un vent de nòrd-oèst (NW) a nòrd (N), fresc o freg e sovent violent, que concernís lo nòrd del bacin de la Mediterranèa Occidentala; es lo meteis vent que pòt bufar fins al sud de las illas Balearas e aténher lo nòrd de Tunisia.

## Causas del mistral

L'aparicion del mistral (e de la tramontana) es ligada a l'arribada d'un flux maritim fresc d'origina atlantica, o d'un flux freg continental, qu'arriba en Mediterranèa pel còl de Lauragués e lo corredor Ròse-Sòna.
Las causas de desenclavament del mistral son :
* Establiment d'una dorsala anticiclonica sul sud-oèst (SW) de França
* Depression relativa sus la Mediterranèa Occidentala
* Preséncia d'aire caud dins la zona de la depression
* Alimentacion en aire freg
Es pas indispensable qu'aquestas quatre condicions sián acampadas.

## Previsions

La preséncia de cirrus, sustot se son nombroses e localizats vèrs l'Oèst pòt èsser un signe anonciator del mistral, mas es pas sistematic.

## Efèctes del vent

Un exemple de sa fòrça foguèt visible pendent la partida França–Sud-Africa pendent la Copa del Monde de Fotbòl 1998, ont l'equipa atacant contra lo vent aguèt de dificultats e far avançar lo balon per de tirs longs. Un autre efièch del mistral es visible dins la valada de Ròse, particularament al sud de Valença: sa fòrça e sa persisténcia influisson sus la creissença dels arbres isolats que son fòrtament inclinats vèrs lo sud.

## Nòtas

* ↑ Aquels vents èran utilizats pels navigators sus la mar Mediterranèa. Los noms dels vents pòdon variar en foncion de las regions (per ex. tramontana en Lengadòc).
* ↑ En francés: mistral; en catalan: mestral; en italian: maestrale.

## Referéncias

* ↑ «Mistral» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicod'Òc. Congrès permanent de la lenga occitana.
* ↑ «Cers» (en francés). Multidiccionari Occitan Dicod'Òc. Congrès permanent de la lenga occitana.
# Vardar (vent)

Lo vardar es un vent freg que bofa dins la region de Tessalonica a partir de la vau de Vardar.

## Liames intèrnes

* Vardar.
* Vent.
# Nàpols

Nàpols (/ˈnapuls/; en italian Napoli; en napolitan Napule) es la capitala de la region italiana de Campània. Sa populacion èra estimada a 975 139 abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 117 km². Son cònsol se sona Gaetano Manfredi dempuèi lo 18 de octobre de 2021.
La vila es situada a mitat camin entre Vesuvi e un autre airal volcanic, los Camps Flegrèus. Nàpols a una granda riquesa istorica, artistica, culturala e gastronomica. Lo napolitan es una lenga fòrça caracteristica e ben diferenciada de l'italian.

## Istòria

La vila foguèt fondada al sègle VIII abC, colonia grèga del nom de Parthenope, e mai tard Neápolis (ciutat nòva), Nàpols es una de las vilas pus vièlhas al mond, que joguèt un ròtle important dins la Magna Grècia; la cultura grèga de Nàpols foguèt essenciala dins la societat romana. Quand la vila venguèt una part de la Republica Romana dins la província centrala de l'Empèri Roman, èra un centre cultural major (Virgili es un dels simbòls de la libertat politica e culturala de Nàpols). Al sègle VII après lo Crist, la ciutat formèt un ducat autonòm, independent de l'Empèri Bizantin.
Nàpols foguèt la capitala d'un reialme que daissèt son nom entre 1282 e 1816: lo Reialme de Nàpols, puèi unit al Reialme de Sicília foguèt la capitala del Reialme de las Doas Sicílias fins a l'unificacion italiana (1861). La Guèrra Napolitana es considerada coma la primièra etapa que menèt a l'unificacion italiana. La vila aguèt una influéncia majora subre fòrça autres endreches en Euròpa o endacòm.

## Galariá

* Nàpols e lo Vesuvi.
* Lo pòrt de Mergellina, a Nàpols.
* Maschio Angioino a Nàpols.
* Palais Real de Nàpols.
* Catedrala Nòstra Senhora de l'Assompcion o Duomo di Napoli.
* Escola militara "Nunziatella" - Complèxe militaire de la Nunzietella a Nàpols.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Una maxima renduda celèbra per Goethe dins la letra del 2 de març de 1787 al Viatge en Itàlia : «Dirai pas un mot de la posicion de la vila e de sas meravilhas tan sovent descrichas e logadas. Veja Nàpols e puèi morís-te ! dison aicí".
* ↑ Migliorini, Bruno. Entrada sul lèma «Napoli». In: Dizionario d'ortografia e di pronunzia. RAI, 2010. ISBN 978-88-397-1478-7.
* ↑ Canepari, Luciano. «Napoli». A: Dizionario di pronuncia italiana. Bologna: Zanichelli, 2009. ISBN: 978-88-08-10511-0.
* ↑ «Greek Naples».
* ↑ «Napoli, La Storia della Città Napoli Musei - Napoli chiese - Napoli museo archeologico - Napoli monumenti - Napoli teatri - Napoli Italia».
* ↑ «Centro Storico di Napoli».
# Gènoa

Gènoa (/'(d)ʒɛnuɑ, -nua/; en italian Genova; en ligur: Zena) es una granda vila d'Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa; es la capitala de Ligúria e de la Ciutat Metropolitana de Gènoa. A aperaquí 620 000 estatjants e n'a 890 000 dins l'aglomeracion.
Lo gentilici es genoés -esa (o mens classicament genovés -esa).
Anciana capitala de la Republica de Gènoa, Gènoa se situa al ras de la Mar Ligura, e son istòria es ligada a la marina e al comèrci. Es coneguda per èsser la vila natala de Cristòl Colomb. Son pòrt es lo pus important d'Itàlia, e tanben un dels pus grand de Mediterranèa e d'Euròpa. Un simbòl de la ciutat es son far, situat al ras del pòrt antic e sonat la "Torre de la Lanterna".
Es un dels pus importants pòl economic del País, sètge d'industrias pesugas, en particular de bastison navala, Gènoa fa partida del "triangle industrial" amb Milan e Turin.

## Galariá
### Referéncias

* ↑ Congrès permanent de la lenga occitana. «Fonetizaire del Congrès».
* ↑ Canepari, Luciano. «Dizionario di pronuncia italiana online». [Consulta: 14 de març de 2024]
* ↑ Lusito, Stefano. Entrada del lèma «Zena». In: Dizionario Italiano-Genovese. Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure.
# Alexàndria

Alexàndria o Alexàndria d'Egipte (en grèc ancian, Ἀλεξάνδρεια = Alexándreia; en còpte Ⲣⲁⲕⲟⲧⲉ Rakotə, en arabi الإسكندرية Al Iskandariyya o localament اسكندريه Eskendereyya) es la segonda vila d'Egipte per sa populacion e es son primier pòrt de mar. Ten entre 3,5 e 5 milions d'abitants.
Lo gentilici es alexandrin -a.
Alexàndria s'espandís subre 32 km, lòng de la còsta de la mar Mediterranèa, au centre-nòrd d'Egipte. Es lo sèti de l'antica bibliotèca d'Alexàndria e de la nòva bibliotèca d'Alexàndria. Es un centre industriau important gràcias a seis oleoductes de gas naturau e de petròli venent de Suèz.
A passat temps, Alexàndria foguèt una dei vilas pus celèbras dau Mond. Lo rei macedonian Alexandre lo Grand la fondèt en 331 avC e restèt la capitala d'Egipte per quasi mila ans, fins en 641 apC quand leis arabis conquistèron Egipte e i fondèron una capitala nòva a Fustat (absorbit puei per Lo Caire). Alexàndria èra coneguda per lo far d'Alexàndria (una dei Sèt Meravilhas dau Mond, dins la Mediterranèa antica), la bibliotèca d'Alexàndria (la pus granda de l'Edat Antica mediterranèa) e lei Catacombas de Kom el Shoqafa (una dei Sèt Meravilhas dei l'Edat Mejana). L'arqueologia maritima qu'òbra ara dins lo pòrt d'Alexàndria (dempuei 1994) es a revelar de detalhs d'Alexàndria tant d'avans Alexandre, quand la vila de Rhakotis existissiá aquí, coma de la dinastia dei Ptolemèus après Alexandre.
# Lenga mairala

La lenga mairala (var. lenga mairau) o lenga nativa es la primièra lenga qu'un mainatge aprenga.

## Nòtas e referéncias

* Portal de las lengas
# Balcans

Los Balcans son una region e una peninsula del sud-èst d'Euròpa. Los estats que compausan los Balcans son Grècia, Albania, Bulgaria, la partida europèa de Turquia, los ancians Estats de Iogoslavia (Bòsnia e Ercegovina, Serbia, Montenegro, Macedònia, Croàcia, Eslovènia) e Romania. Certanas definicions intègran pas Romania dins los Balcans.
La superfícia d'aquesta region es de 789 817 km² ; la populacion es de 78 milions d’abitants.
Lo gentilici es balcanic -a.
Los Balcans devon lor nom a la cadena montanhosa dels monts Balcans (en bulgar la Stara Planina), que va del centre de Bulgaria a l'èst de Serbia, e lo tèrme Balkan es un mot d'origina turca que significa "una cadena de montanhas boscosas e ribassudas".
"Balcans" se ditz aital dins las lengas localas: en romanés Balcani; en eslovèn, bosniac e croat Balkan ; en sèrbe e macedonian Балкан = Balkan ; en bulgar Балкани = Balkani ; en albanés Ballkan ; en grèc Βαλκάνια = Valkania ; en turc Balkanlar.

## Nòtas

* ↑ Romania e la Turquia europèa prenon una part de las bèlas dins aquestas chifras.
* ↑ http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf
# Olea europaea

L’oliu o l'olivièr (var. olivier) es un arbre de la familha de las oleacèas cultivat per son fruch, l'oliva, que produtz tanben d'òli famós per la cosina. Olea europeae es una de las 35 espècias del genre Olea que son presentas dins tota la zona mediterranèa ont s'espandiguèron dempuèi mantun millenni a partir de l'Orient Mejan.

## Galariá

* Olivier ancian en Grècia.
* Fotografia d'olivas.

## Vejatz tanben

* oliva
* Òli d'oliva
# Vinha

La vinha es una planta del genre Vitis provenenta d'Asia. Es l'espécia Vitis vinifera qu'es cultivada dins totes los païses mediterranèus, e particularament en tèrras occitanas, per obtenir de rasim.

## Morfologia

Es una planta arbustiva de fuèlhas simplas leugièrament palmadas, que se sonan pàmpols. Son fruch, lo rasim, es madur tre la fin d'agost fins al mes de novembre. Lo rasim pòt èsser blanc o roge, en foncion de la pigmentacion de la pèl, çò que determinarà la color del vin.

## Provèrbis

* "Tot rasim cal que passe per agràs".
* "Quand la vinha es en flor, n'a pas besonh d'aunor, ren que dau senhor".

## Varietats

* Vitis vinifera apyrena : pansarilha
* Portal de la gastronomia
# Figuièra

La figuièra (var. figuiera prov.?, figuèira, figièra o figèira nord.oc) o lo figuièr (var. figuier prov., figier o figèir nord.oc, higuè(i)r gasc.) (en latin scientific: Ficus carica) es l'arbre que fa las figas.

## Descripcion botanica

Fa partida del genre Ficus que compta amb mai de mila espècias, principalament dins las regions caudas e intertropicalas. Ficus carica es l'unica espècia del genre Ficus que se trapa a l'estat salvatge en Euròpa.
# Marbre

Lo marbre (var. maubre, marme) es una ròca metamorfica, calcària, amb textura compacta, un aspècte cristallizat e cristallina, compausada per de grans microscopics de calcita. Lo marbre es la ròca ornamentala pus utilizada dins l'Istòria. Ara, s'utiliza per far retalhs de malonatge e revestiments, tauletas de mòbles, etc. Dempuèi l'utilizacion privilegiada coma material per l'escultura a l'apocòpa classica lo marbre es considerat coma un signe d'elegància. Lo melhor marbre es lo de Carrara. Miquèl Àngel, lo grand escultor de la Renaissença italiana, anèt dins las peirièras de Carrara per causir personalament los marbres per las seunas esculturas.

## Peirièras de marbre en Occitània
### Lengadòc

* marbre de Caunas de Menerbés
marbre roge
* marbre de Narbona
* marbre d'Òlt
* marbre de Sijan

### Gasconha

* marbre de Sent Biat
marbre blanc
* marbre d'Ilhet

### Provença

* marbre d'Ais de Provença
* marbre de Marselha
# Ciclades

Las Ciclades (en grèc: Κυκλάδες) son una archipèla de Grècia situada dins lo sud de la mar Egèa, dans la periferia de l’Egèa Méridionala. L’archipèla compren aperaquí 250 illas, illets e illets-ròcs. Solas 24 illas son abitadas. Se sonan Cicladas amor que forman un cèrcle (en grèc:κύκλος ) a l'entorn de l'illa sagrada de Delos. De 1833 fins a la reforma Kallikratis de 2010, las Cicladas formavan un nòme.
# Civilizacion minoïca

La Civilizacion minoïca es una civilizacion de l'Edat del Bronze que se desvolopèt en Creta. Apareguèt au sègle XXVII avC e dispareguèt au sègle XV avC. Foguèt descubèrta per lei recèrcas de l'arqueològ anglés Arthur John Evans (1851-1941) au sègle XX. Foguèt a l'origina d'una cultura importanta (pintura, terralha, artesanat...) e aviá un mestritge tecnologic fòrça avançat per son epòca (organizacion urbana concentrada, metallurgia...).
# Civilizacion micenèa

La civilizacion micenèa es una civilizacion dau Temps dau Bronze de l'Antiquitat grèga. S'estend aperaquí de 1500 avC a 1150 avC e son apogèu es situat entre 1400 e 1200 avC. Es originària dau sud de Grècia e se desvolopèt pauc a pauc a l'entorn de la Mar Egèa. Sei centres principaus èran Micenas, Pilos, Tirint en Peloponès e Gla en Beocia.
Son declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòbles de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de catastròfas naturalas. Vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei centres micenèus principaus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Puei, una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa.

## Liames intèrnes

* Dorians.
* Grècia antica.
* Micenas.
# Pòbles de la Mar

Lei Pòbles de la Mar ò Barbars dau Nòrd son un ensemble de pòbles divèrs qu'ataquèron Egipte durant lei rèines de Merenptah e de Ramsès III a la fin dau sègle XIII e au començament dau sègle XII avC. Aqueleis invasions fan partida d'una crisi pus larga que foguèt caracterizada per la migracion de plusors pòbles en Euròpa Centrala, dins lei Balcans, en Anatolia e dins una partida de l'Orient Mejan. Correspòndon a la destruccion violenta de la civilizacion micenèa, dau Reiaume Itita e de plusors ciutats importantas coma Ugarit. Transformèron ansin prefondament la region dau Creissent Fertil e aguèron un ròtle dins lo passatge dau Temps dau Bronze au Temps dau Fèrre dins lei regions tocadas.
Quauquei pòbles de la Mar menors son estats identificats coma lei Filistèus que s'installèron en Canaan. Pasmens, lei pòbles principaus a l'origina d'aquelei migracions son totjorn desconeguts. Lei causas dau fenomèn son tanben pauc claras. Certanei pòbles semblan motivats per lo pilhatge mai d'autrei semblan abandonar de tèrras victimas d'una crisi agricòla ò menaçadas per la pression militara d'un autre envaïsseires. De tacticas d'infantariá basadas sus l'utilizacion de javelinas e d'espasas lòngas son sovent avançadas per explicar lei succès dei Pòbles de la Mar. D'efiech, a la fin dau sègle XIII avC, de pòbles poderós, coma leis Ititas, avián una armada principalament constituïda de carris necessitant de condicions relativament precisas per èsser eficaç. Lei victòrias de l'armada egipciana dins lo deltà dau Nil arrestèron leis invasions e permetèron una estabilizacion lenta de la situacion en Anatolia e en Siria.

## Liames intèrnes

* Civilizacion micenèa.
* Ititas.
* Temps dau Bronze.
* Temps dau Fèrre.

## Bibliografia

* (fr) J. Freu, Histoire politique du royaume d'Ugarit, L'Harmattan, 2006.
* (fr) J. Freu e M. Mazoyer, Les Hittites et leur histoire, vol. 4 : Le déclin et la chute du nouvel empire Hittite, L'Harmattan, 2010.
* (fr) Dominique Garcia (dir.), Anne Lehoërff, Raphaël Orgeolet, Maria Pomadère, Julien Zurbach, Claude Albore Livadie, Thibault Lachenal, Laurent Boudy, Alexandre Beylier, Kewin Peche-Quilichini, Romuald Mercurin, Sylviane Campolo e Philippe Boissinot, L'Âge du Bronze en Méditerranée : Recherches récentes (Séminaire d'Antiquités nationales et de Protohistoire européenne d'Aix-en-Provence), Errance, coll. « Les Hespérides », 2011.