# Angkor

Angcòr o Angkor es l'anciana capitala khmer a l'entorn de l'actuala Siemp Reap, al nòrd del lac Tonlé Sap e nord oèst de Cambòtja. A Angkor vivián a l'epòca de l'apogèu d'aquel reialme prèp d'un milion d'abitants, mai que dins quina que siá ciutat europèa d'aquel temps. D'aquela ciutat, o ensemble de ciutats, demòra actualament un camp arqueologic espandit amb de centenats de temples de diferentas epòcas e tipes, qu'aprèp lo regim de Pòl Pòt venguèt un dels mai grand centre d'atraccion toristica. Tot aquel ensemble foguèt declarat en 1992 Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
Lo gentilici es angcorian -a.

## Istòria
### Fondacion

L'Empèri Khmer succediguèt al reialme de Chenla, que demoravan de reialmes e estats enemics. La capitala d'aquela epòca èra Isanapura, l'actuala Sambor Prei Kuk. En 802 Jayavarman II (802-850) los unifiquèt, se consacrant coma l'unic sobeiran e prenguent l'independéncia de Java, amb que qualques reialmes chenla demoravan sosmeses. Fin finala Jayavarman II demorava fins alara a Java. L'acte de proclamacion coma rei se faguèt al mont Kulen, al nòrd d'Angkor. Abandonèt l'anciana Isanapura e establiguèt la seuna cort a Hariharalaya, dins l'actual luòc de Roluos, a l'èst de Siemp Reap.

### Roluos (Hariharalaya)

Indravarman I (877-889) foguèt lo principal constructor dels grans temples de Roluos (Hariharalaya), agrandiguèt lo temple de Preah Ko (879) lo dedicant al fondator de l'empèri, Jayavarman II, benlèu perque aquel èra un monarca intrús. Tanben acabèt d'importantas òbras idraulicas destinadas a remediar als efèctes del manca d'aiga al periòde sèc.

### Angkor (Yasodharapura)

L'establiment de Roulos durèt pauc, Yasovarman I (889-910), filh d'Indravarman I, après aver edificat los temples de Lolei, establiguèt sa pròpia capitala pus al nòrd, a l'actual Angkor, que nomenava Yasodharapura. Del meteis biais qu'aviá fait son paire a Roulos, i bastiguèt un estanh (lo Baray Oriental) coma resèrva d'aiga per porgir la nòva ciutat. A costat tanben edifiquèt divèrses edificis.

### Koh Ker (Chok Gargyar)

En 921 Jayavarman IV (921-941), foguèt coronat rei a Koh Ker, a qualques cent quilomètres al Nord-èst d'Angkor onte establiguèt la capitala, provocant un nòu cambiament de localizacion. Aquela capitala demorèt pendent lo reialme del seu filh, fins a sa mòrt (944) un nòu cambiament faguèt tornar la capitala a Angkor.

### Retorn a Angkor

Rajendravarman II (944-968) faguèt tornar la cort a Angkhor pròpiament dich e una de sas primièras accions foguèt d'agrandir lo temple de Mebon Oriental, al mièg de l'estanh (lo Baray Oriental) qu'aviá bastit Yasovarman I de per abans. L'un aprèp los autres los monarcas se succediguèron e ensagèron de daissar lor marca bastissent de nòus edificis dedicats a la glòria dels dieus, d'els meteisses e de la monarquia coma institucion.
Suryavarman I (1006-1050) marquèt la fin d'una epòca de turbuléncias politicas, que tornèron mai tard. L'istòria d'Angkor es un rebat de la quita istòria del reialme, dels monarcas que succediguèron, intrigas, usurpators, eca. Mentre que, daissèron la seuna empremta dins las construccions del complèxe monumental.

### Angkor Vat

Mai tard, jos Suryavarman II (1113-1149), s'edifiquèt lo monument sens dobte mai important de l'ensems: Angkor Vat, lo temple e mausolèu, punt de referéncia de l'arquitectura khmer per las seunas dimensions e beutat.
Pauc aprèp, en 1177, l'armada del reialme de Tchampa (situat dins l'actual Vietnam) faguèt una incursion e ataquèt Angkor pel lac Tonlé Sap, trapant la ciutat militarament sens proteccion. L'ocupèt e la saquejèt, demorant pendent quatre ans jol seu domèni. Jayavarman VII tornèt capitar a prene lo poder en 1181 e portèt l'empèri a la seuna esplendor maximala.

### Angkor Thom

Jos Jayavarman VII bastiguèt Angkor Thom, la nòva ciutat tancada per un barri quadrat de prèp de tres quilomètres de costat amb cinc pòrtas de dintrada e amb lo seu centre monumental emplit de construccions.

### Abandon

Al començament del sègle XIV l'istòria d'Angkor e del quite empèri demorèt fosc, los documents istorics son escasses e pauc concrèts. Se conservèt pas rès de las construccions que foguèron bastidas aprèp lo sègle XIV, qu'èran de fusta. Entre 1351 e 1357 la capitala casèt dins la mans dels tais. Los khmers recuperèron lo poder, mas demorèron flacs. En 1431 Angkor tornèt èsser ocupat pels tais e lo país dependèt alara d'Ayutthaya, la capitala del reialme tailandés. Es benlèu la data que marca la fin d'Angkor. L'importància de las zònas amb de comunicacions melhoras, coma Phnom Penh, faguèt que la capitala mudèt definitivament fòra de la ciutat en 1434. Angkor demorèt amb mai o mens vitalitat fins al sègle XVI.

### Descobriment de l'Occident

Lo luòc tornèt èsser "descobèrt" pels occidentals a l'origina de la tentiva de cristianizacion pels missionaris franceses. Al començament del sègle XIX i intervenguèron los arqueològs. En 1863 Cambòtja passèt jos protectorat francés e comencèron las escavacions, mai o mens sistematicas del complèxe, que venguèron l'objècte de grand interesses dels Europèus. En 1901 foguèt creada l'École Française d'Extrême-Orient, que se n'ocupèron particularament a exclusivament fins a 1970, que lo daissèron per motius de securitat. Los escavaments contunhèron a partir de 1980 jos la direccion del govèrn de Cambòtja e amb la participacion de diferents païses. Dempuèi 1992 lo complèxe foguèt inscrich sus las listas del Patrimòni de l'Umanitat. A aquela epòca se faguèt d'importantas òbras de localizacion, netejatge e restauracion.

## Monuments d'Angkor

Principals monuments d'Angkor e a l'entorn :
| Element | Data | Primièr Constructor | Dedicacia | Situacion |
| Ak Yum | s. VIII | ? | induista | Sud del Baray Occidental |
| Preah Ko | 879 | Indravarman I (877-889) | Chiva | Roluos |
| Bakong | 881 | Indravarman I (877-889) | Xiva | Roluos |
| Lolei | 893 | Yasovarman I (889-910) | Chiva | Roluos |
| Baray Oriental | s. IX-X | Yasovarman I (889-910) | - | Angkor |
| Phnom Krom | s. IX-X | Yasovarman I (889-910) | induista | Sud-oèst d'Angkor |
| Phnom Bakheng | 907 ? | Yasovarman I (889-910) | Xiva | Sud d'Angkor Tom |
| Prasat Bei | s. X | Yasovarman I (889-910) | ? | Sud d'Angkor Tom |
| Prasat Kravan | 921 | Isanavarman II (921-928) | Vichnu | Sud del Baray Oriental |
| Baksei Chamkrong | 947 | Reformat per Rajendravarman II (944-968) | Chiva | Sud d'Angkor Tom |
| Mebon Oriental | 952 | Rajendravarman II (944-968) | Chiva | Baray Oriental |
| Pre Rup | 961 | Rajendravarman II (944-968) | Xiva | Sud del Baray Oriental |
| Banteay Srei | 967 | Naut dignatari de Rajendravarman II (944-968) | Chiva | Nòrd d'Angkor |
| Ta Keo | 1000 ? | Jayavarman V (968-1001) | Chiva | Ponent del Baray Oriental |
| Baray Occidental | s. XI | Suryavarman I (1006-1050) | - | Angkor |
| Mebon Occidental | s. XI | Suryavarman I (1006-1050) | induista | Baray Occidental |
| Thommanon | s. XII | Suryavarman II (1113-1149) | induista | Levant d'Angkor Thom |
| Angkor Vat | s. XII | Suryavarman II (1113-1149) | Vichnu | Angkor |
| Banteay Samre | s. XII | Suryavarman II (1113-1149) | Vichnu | Levant de Baray Oriental |
| Chau Say Tevoda | 1150 | Suryavarman II (1113-1149) | induista | Levant d'Angkor Thom |
| Srah Srang | s. X-XII | Acabat per Jayavarman VII (1160-1219) | - | Sud del Baray Oriental |
| Angkor Thom | s. XII-XIII, amb construccions anterioras | Jayavarman VII (1160-1219) | - | Angkor |
| Phimeanakas | s. XI | Suryavarman I (1006-1050) | Chiva | Palais Reial d'Angkor Tom |
| Baphuon | 1060 ? | Udayadityavarman II (1050-1066) | Chiva | Angkor Tom |
| Palais Reial | s. XI-XIII | diverses | - | Angkor Tom |
| Terrassa dels Elefants | s. XII | Jayavarman VII (1160-1219) | - | Angkor Tom |
| Bayon | 1200-? | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Angkor Tom |
| Prasat Chrung | s. XII-XIII | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Angkor Tom |
| Prasat Suor Prat | s. XIII | Indravarman II (1219-1243) | - | Angkor Tom |
| Terrassa del Rei Leprós | s. XIII | Jayavarman VIII (1243-1295) | - | Angkor Tom |
| Preah Palilay | s. XIII-XIV | ? | bodista | Angkor Tom |
| Ta Prohm | 1186 | Jayavarman VII (1160-1219) | budista | Sud del Baray Oriental |
| Ta Prohm Kel | 1186 | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Ponent d'Angkor Vat |
| Preah Khan | 1191 | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista/induista | Nòrd d'Angkor Tom |
| Ta Som | s. XII | Jayavarman VII (1160-1219) | budista | Nòrd del Baray Oriental |
| Ta Nei | s. XII | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Ponent del Baray Oriental |
| Banteay Kdei | s. XII-XIII | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Sud del Baray Oriental |
| Neak Pean | s. XII-XIII | Jayavarman VII (1160-1219) | bodista | Nòrd del Baray Oriental |

## Bibliografia

* (fr)Claude Jacques, Michael Freeman. Angkor cité khmère. Ed. Olizane. Ginebra, 2000. ISBN 2-88086-253-1
* (fr)Jean Laur. Angkor. Flammarion. 2002. ISBN 2-08-200897-5
* (fr)Maurice Glaize. Angkor. J. Maisonneuve. París, 2003. ISBN 2-7200-1091-X
13° 26′ 26,57″ N, 103° 51′ 30,84″ E
* 1 2 http://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf