# Baiona

Baiona qu'ei ua vila d'Occitània, o de Bascoat, situada dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Qu'apartiengó a Labord au sègle XII, arron n'estó desligada. Totun, qu'ei generaument citada dens las listas de comunas de Labord. Qu'estó lo sièti d'ua senescaucia segondària dependenta de la Senescaucia Principau de las Lanas. Que hè partida deu « Bascoat » dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Lo gentilici qu'ei baionés -esa.

## Lengas

Las duas versions de la Carte des sept provinces basques montrant la délimitation actuelle de l'euscara en dialectes, sous-dialectes et variétés (Mapa de las sèt províncias bascas qui mòstra la delimitacion actuala de l'euscarà en dialèctes, sos-dialèctes e varietats) dessenhadas en 1863 per lo prince Loís Lucian Bonaparte que plaçan Baiona hòra de l'aira bascofòna.
La lenga tradicionau de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn. En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan. Ara el basco es ganren mai parlat.
Los movements occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Baiona) com ua part d'Occitània, qu'es çò que hè en particular l'associacion culturala locala Ací Gasconha. Los movements basquistas que'u revendican com ua part deu Bascoat.

### Citacions

Pendant la darrèra tienuda deu biltzar, lo 18 de noveme de 1789, lo delegat Mundutéguy qu'explicava Bascos e Baionés amassats dens ua instància politica, non se poderén entene « pr'amor de la diferéncia de las lengas » (traduccion).
« Baiona (…) plaça hòrta frontalèra, pòrt maritime e fluviau, vila episcopau e religiosa d’ua diocèsi de populacion en majoritat basca, vila de tradicion e de lenga gasconas (…) » (traduccion), segon Pierre Hourmat, professor d'istòria.
« Baiona qu'ei la capitau d’ua region, lo Baish-Ador, dab las tres províncias bascas e ua partida de la Gasconha ; (…) » (traduccion), segon Eugène Goyhenèche, istorian du Bascoat.

## Toponimia

La prononciacion qu'ei [ba'junə]. Las fòrmas ancianas que son de Lapurdo, en latin, au sègle VI, Baiona en 1063 e 1122, Sancta Maria Baionensis, en latin, en 1105, Baione en 1130-1198, Boazone (bulla deu papa, shens data), Bizone (bulla de Micolau IV, en 1291), Bayonne (mapas de 1630 e 1638), Bayone (mapa de 1647), Bayonne o Bayone (mapa de 1651), Bayonne (mapa deu sègle XVII, shens data), Bayone (mapa de 1714), Bayonne (mapa deu començament deu sègle XVIII e de 1733).
Per Dauzat qu'ei un nom benlhèu aquitan, de sens pas coneishut. Que cambiè de nom a l'Edat Mejana. Nom benlèu derivat deu bas latin, probablament aquitanic, baia , « gòlfe ».
Segon Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien deu basco ibai-on-a, « lo bon flume », a prepaus de Niva.
Segon J.B. Orpustan, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, lo nom que vien d'ua basa idronimica basca ibai e d'un sufixe locatiu -un; que torna préner lo sens deu nom precedent, Lapurdo, qui significava benlhèu « lòc de (cors d') aigas » (malurosament avèm pas ací l'explicacion detalhada). Après que modifiquè son explicacion en cambiant lo sufixe -un per la terminason -ona, « haut, delà ». Lo sens que seré « hautor deu flume » (Niva).

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| abriu de 2014 | 2026 | Jean-René Etchegaray | UDI | avocat, president de la CA |
| heurèr de 1995 | 2014 | Jean Grenet | UDF, puis UMP-PR, puish divèrs dreta puish UDI | hilh deu precedent, çurgent, deputat de la 5na circonscripcion (1995-1997 puish 2002-2012), conselhèr regionau (1998-2002), conselhèr generau deu canton de Baiona Èst (1992-1995), president de l'Aglomeracion-Còsta Basca-Ador (2008-2014) |
| març de 1959 | gèr de 1995 (demission) | Henri Grenet | radicau puish UDF | çurgent, deputat de la 4au circonscripcion (1962-1967), conselhèr generau deu canton de Baiona Nòrd-Èst (1961-1973), puish de Baiona Èst (1973-1992), president deu Conselh Generau (1985-1992), president deu districte Baiona-Anglet-Biàrritz (1972-1995) |
| junh de 1958 | 1959 | Georges Forsans | | |
| octobre de 1947 | mai de 1958 (demission) | Maurice Delay | radicau | çurgent, conselhèr generau deu canton de Baiona Nòrd-Èst (1949-1955) |
| | 1947 | | | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

### Embessonatges

* Pampalona ( Espanha)
* Daytona Beach ( Estats Units)
* Veliko Tărnovo (Bulgaria)

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 47492, totala: 48873 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 17 303 | 18 120 | 18 870 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | 27 416 | - | - | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 27 886 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 36 941 | | | | Cercar | 40 078 | 44 406 | 44 498 | 44 506 45 722 |
| 2009 | 2010 |
| 44 900 46 237 | 44 820 46 191 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Espòrt

* Aviron Baionés

## Cultura locala e patrimòni
### Lòcs remarcables

* Castèth Vielh
* Catedrau
* Claustre
* Pòrta d'Espanha
* Ciutadèla
* Muralhas
* Comuna-Teatre
* Cais de la Niva
* Musèu Basco e de l'Istòria de Baiona
* Musèu Bonnat
* Glèisa de Sant Andrieu
* Castèth Nau
* Glèisa deu Sant Esperit
* Sinagòga
* Jardin botanic

### Arreproèr

* A Baiona, tot que s'i dona ; quan ès arribat, tot qu'es dat.

### Lengas

* Gascon
* Judeogascon
* Basco

### Personalitats ligadas dab la comuna

* Jausèp Sauvinet
* René Cassin

### Las hèstas

Las hèstas de Baiona que son ua de las mei bèra de França. Qu'atraçan mei d'un milion de personas cada an. Que començan lo darrèr dimècres deu mes de julhet e que s'acaban lo dimenge qui segueish. Que son estadas creadas, suu medish modèle que las hèstas de la Sent Fermin de Pampalona, en 1932. Lo blanc e roi navarrés qu'estón adoptats a las hèstas de Baiona.
A notar que l'obertura de las hèstas que's hè en occitan gascon a costat deu basco.

## Véder tanben

* Comunas deus Pirenèus Atlantics

## Ligams extèrnes

Baiona en 2005, INSEE

## Nòtas

* ↑ https://web.archive.org/web/20170511182056/http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/
* ↑ Maurice Sacx in collectiu, Bidart-Bidarte, ed. Ekaina, 2004, Sent Joan de Luç isbn=2-9507270-8-5}}
* 1 2 3 Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes. Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 257-258
* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 60
* Portau de Gasconha
* Portal del País Basc