OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Cornus (genre)

Cornus es un genre botanic compausat de 30 a 50 espècias d'arbres e arbusts de fuèlhas caducas a vegada persistentas de la familha de las Cornaceae nomenat cornièr (cornhèr). Lo genre varia entre un e nòu sosgenres (segon las diferentas interpretacions botanicas).

## Classificacion dels cornièrs
### Sosgenre Cornus

Flors d'involucre caduc
* Cornus chinensis, China.
* Cornus mas L. (cornilèr mascle), Mediterranèa.
* Cornus officinalis, Japon.
* Cornus sessilis Torr. ex Dur. (cornièr de fruchs negre), Califòrnia.
* Cornus eydeana (China, descobèrt en 2002)
* Cornus volkensii (Africa)

### Sosgenre Swida

Flors sens involucre
* Cornus alba
* Cornus alternifolia L. f.
* Cornus amomum P. Mill.
* Cornus asperifolia Michx.
* Corbus austrosinensis
* Cornus bretschneideri
* Cornus controversa
* Cornus drummondii C.A. Mey.
* Cornus foemina P. Mill.
* Cornus glabrata Benth.
* Cornus hemsleyi
* Cornus koehneana
* Cornus macrophylla
* Cornus obliqua
* Cornus oblonga
* Cornus oligophlebia
* Cornus papillosa
* Cornus parviflora
* Cornus quinquenervis
* Cornus racemosa Lam.
* Cornus rugosa Lam.
* Cornus sanguinea L. — cornièr sanguinòl
* Cornus schindleri
* Cornus sericea
* Cornus ulotricha
* Cornus walteri
* Cornus wilsoniana

### Sosgenre Chamaepericlymenum

Sosarbrilhon rebalant d'estolons linhòs
* Cornus canadensis L.
* Cornus suecica L.
* Cornus unalasckensis (Cornus canadensis × Cornus suecica)

### Sosgenre Benthamidia

Grapas de flors discrètas, mai sovent verdenca, enrodada de bractèas petaloïdas
* Cornus angustata
* Cornus capitata — cornièr de l'Imalaia
* Cornus florida L.
* Cornus hongkongensis
* Cornus kousa Hance
* Cornus multinervosa
* Cornus nuttallii Audubon ex Torr. e Gray

## Ibrids

* Cornus × acadiensis Fern.
* Cornus × arnoldiana Rehd.
* Cornus × friedlanderi W.H. Wagner
* Cornus × rutgersensis
* Cornus × slavinii Rehd.
* Cornus × unalaschkensis Ledeb.

## Simbolica

En Occitània, la florason e la fructificacion del cornièr mascle (cornus mas) constituiguèt una mena de primièra convencion. La florason indicava lo periòde a partir de que las servicialas de las bordièras èran pas pus tenguda de petaçar, filar o brocar après lo repai de vespre. A contrari, la maturitat dels fruchs impausava aquesta obligacion.

## Ligams extèrnes

* Referéncia Flora of China : Cornus (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Cornus (en)
* Referéncia Flora of Pakistan : Cornus (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Cornus (en)
* Referéncia Flora of Missouri : Cornus (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Cornus (en)
* Referéncia Tree of Life Web Project : Cornus (en)Referéncia Tree of Life Web Project : Cornus (en)
* Référence Tela Botanica (France métro) : Cornus L. (fr)Referéncia Tela Botanica (França metropolitana) : Cornus L. (fr)
* Referéncia ITIS : Cornus L. (fr) (+ version anglaise (en))
* Referéncia NCBI : Cornus (en)Referéncia NCBI : Cornus (en)
* Referéncia GRIN : genre Cornus L. (en)
# Cornusse

Cornusse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Char e la region dau Centre.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Edith Raquin |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 271, totala: 272 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 432 | 505 | 541 | 517 | 560 | 530 | 770 | 600 | 655 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 661 | 691 | 719 | 695 | 778 | 752 | 761 | 703 | 650 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 618 | 565 | 540 | 477 | 493 | 449 | 406 | 375 | 423 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 397 | 390 | 340 | 355 | 283 | 291 | 283 | 281 | 279 287 |
| 2009 | 2010 |
| 278 281 | 276 279 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Dolça Catalunya

Dolça Catalunya ("Doça Catalonha") es un blòg d’opinion e d’assag ligat a l’ultradrecha espanhòla. Escrich en catalan e espanhòl, parla dels eveniments, de la lenga e de la politica dels Païses Catalans. Creat en octòbre de 2013, principalament per Guillem Elizalde Monroset, sos articles promòvon l'unitat de l’estat espanhòl e lo secessionisme lingüistic del catalan a travèrs d’informacions enganairas. Fa tanben l’apologia de las discriminacions socialas e del racisme, e mai que mai de la catalanofòbia.

## Referéncias

* ↑ Borràs i Abelló, Jordi. Desmuntant Societat Civil Catalana. Edicions Saldonar, 2015. ISBN 9788494675355.
* ↑ Rius Sant, Xavier. Els ultres són aquí. Editorial Pòrtic, 2022. ISBN 9788498095104.
# Dom-le-Mesnil

Dom-le-Mesnil es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.

## Geografia

Se situa entre Charleville-Mézières e Sedan, sul marge esquèrre de la Meuse.
Elle se situe entre Charleville-Mézières et Sedan, sur la rive gauche de la Meuse.
Se situa entre Charleville-Mézières e Sedan, sul marge esquèrre de la Meuse.
Elle se situe entre Charleville-Mézières et Sedan, sur la rive gauche de la Meuse.

### Comunas vesinas
## Istòria

* Perforada De Sedan
* Percée de Sedan
* Perforada De Sedan
* Percée de Sedan.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Jean-Pierre Cochard |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 303 | 378 | 386 | 400 | 559 | 647 | 663 | 741 | 754 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | 781 | 765 | 789 | 838 | 868 | 832 | 813 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 874 | 898 | 934 | 928 | 958 | 989 | 1 024 | 993 | 1 087 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 1 033 | 979 | 901 | 927 | 926 | 1 047 | 1 124 | 1 154 | 1 112 |
| 2009 | 2010 |
| 1 093 1 114 | 1 074 1 095 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Dom Pérignon

Pierre Pérignon, dit Dom Pérignon, nascut a Sainte-Menehould en decembre de 1638 o genièr 1639 e mòrt dins l'abadiá de Sant Pèire d'Hautvillers lo 24 de setembre de 1715, foguèt un monge benedictin que, segon la legenda, importèt de Limós lo metòde de la presa de mossa de vin dit metòde champenés — es d'aquel fait considerat coma l'inventor del champanha. Gaireben exactament contemporanèu de Loís XIV, èra pas ni vinhairon ni alquimista. Al monastèri d'Hautvillers, prèp d'Épernay, assegurava lo contraròtle de las vinhas e dels truèlhs de l'abadiá. Son apòrt al metòde foguèt d'assortir abans de los trolhar de rasins de divèrsas originas.
# Domaaki

Lo domaaki es una lenga indoariana parlada en Paquistan. La lenga es menaçada.

## Localisacion

Lo domaaki es la lenga dels domas. Es parlat dins lo nòrd de Paquistan, dins las valadas d'Hunza e de Nagar.

## Classificacion

Lo domaaki fa partida de las lengas indoarianas centralas, una branca de las lengas indoarianas, que fan partida de la familha indoeuropèa. La lenga es pas originària de la region, una istòria que fa pensar al domari, la lenga dels doms, e al romani, la lenga dels ròms.

## Referéncias

* ↑ Backstrom 1992, p. 77.

## Fonts

* (en) Peter C. Backstrom, 1992, Domaaki, dins Peter C. Backstrom, Carla F. Radloff (eds.), Languages of Northern Areas, Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan 2, p. 77-88.
* (en) Matthias Weinreich, 2008, Two Varieties of Domaakí, ZDGM, Band 158, p. 299-316.
* Portal de las lengas
# Dolòra

Dolòra es un riu que raja dins lo departament dau Puèi de Doma en region Auvèrnhe Ròse Aups. A sa font dins los monts de Livradés e se geta dins Dòra en riba senèstra. Es un sosafluent de Léger per Dòra, puèi per Alièr.
# Dom DeLuise

Dom DeLuise es un actor american de comèdias del cinèma.
# Doma (Perigòrd)

Doma (Domme en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.

## Toponimia

La prononciacion es [‘dumɒ]. Las fòrmas ancianas son Doma en 1214, Castrum de Doma Veteri, en latin, en 1283, Dome en 1374 (ancian castèl), Mons de Doma en 1280, Castrum de Monte Domae, en latin, en 1283, Dosme en 1334 (bastida de Felip l'Ardit). Doma seriá a religar emb lo nom del Puèi de Doma, sus un radical gallic, *duma, « montanha » (Chantal Tanet e Tristan Hordé) o simplament prelatin sense precisions (Dauzat), preceltic (site de las comunas de Dordonha). Una autra possibilitat seriá l'occitan doma, « copòla », del grèc dôma.

## Administracion

Lista dels cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat | Etiqueta | Qualitat |
| 2014 | 2026 | Jean-Claude Cassagnole | PS | |
| març de 2008 | 2014 | Jocelyne Lagrange | sense etiqueta | retirada de regenta |
| març de 2001 | 2008 | Daniel Delpech | PS | |
| març de 1989 | 2001 | Alain Bournazel | RPR | naut foncionari, conselhièr general (1974-1988) |
| | 1989 | | Jean Bouyssou | ancian regent |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 989, totala: 1022 :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| | | | | | | 1 768 | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| - | - | - | - | 1 823 | - | - | - | - |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| - | - | 1 411 | - | - | - | - | - | - |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 855 | 876 | 891 | 910 | 1 030 | 986 | 1 036 | 1 019 | 1 004 1 022 |
| 2009 | 2010 |
| 989 1 007 | 998 1 015 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Veire tanben

* Comunas de Dordonha

## Nòtas

* 1 2 https://web.archive.org/web/20160811041633/http://communes-oc.cg24.fr/cantons/domme/DOMME.htm
* ↑ Vicomte de Gourgues, Dictionnaire topographique du Département de la Dordogne, 1873
* 1 2 Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 132-133
* ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 249
* Portau de Perigòrd
# Dom Juan o lo Festin de pèira

Dom Juan o Festin de Pèira (en francés Dom Juan ou le Festin de pierre qu'ei ua pèça en 5 actes escrita en pròsa de Molière. Que ho interpretada peu purmèr còp lo 15 de heurèr de 1665 au Teatre deu palais Reiau. Qu'ei basada suber l'argument de l'òbra espanhòu atribuida a Tirso de Molina : El Burlador de Sevilla.

## Personatges

* Dom Juan: hilh de Dom Louis.
* Sganarelle: vailet de Dom Juan.
* Done Elvire: molher de Dom Juan.
* Gusman: escudèr de Done Elvire.
* Dom Carlos & Dom Alonse: hrairs de Done Elvire.
* Dom Louis: pair de Dom Juan.
* Charlotte & Mathurine: paisanas.
* Pierrot: paisan.
* Estatua deu Comandator.
* La Violette & Ragontin: laquais de Dom Juan.
* M. Dimanche: marchand.
* La Ramée: espadassin.
* Francisque: un praube.
* Un Espectre.

## Resumit

Dom Juan qu'ei un libertin seductor e até qui aima de colleccionar las conquestas amorosas dab l'ajuda deu son vailet Sganarelle. Ua de las darrèras qu'ei done Elvire, qu'a quitament sortida d'un convent per l'esposar e l'abandonar après. Que'u torna trobar totun e que l'avisa de mes•hidà's de las consequéncias deus sons actes. En mei d'aquò los hrairs d'Elvire, que cercan don Juan entà venjar l'onor familiau. Tot au long de la pèça, lo personatge de don Juan que's muisha irrespectuós de las hemnas, deu son pair, deus praubes (que perpausa a un medicant de'us dar un sòus en escambi de jurar contra Diu), de las leis (qu'engana dab seduccion e ipocrisia lo son creditor), de la religion e deus morts ; qu'ei atau que mia la provocacion au punt d'obligar Sganarelle devath las soas miaças d'invitar l'estatua deu comandator qu'aucidè quauques temps a, après d'aver ensajat de sedusir la soa hilha. Aqueste qu'accepta l'invitacion e que la torna a don Juan. Mes en garda per Elvire puish per un Esectre, don Juan qu'arrefusa ua darrèra vegada de s'arrepentir e l'estatua que'u s'emporta dab eth.
# Doma

Doma pòt designar :
* la Doma d'Estat, cambra bassa del Parlament de Russia ;
* la Doma del districte autonòm de Tchokotka (en rus: Государственная Дума);
* un Doma, un poèma cantat originari d'Ucraïna ;
# Doma d'Estat

La Doma d'Estat (rus: Госуда́рственная ду́ма, tr. Gosodárstvennaya doma), comunament abreujat en rus "Gosduma" (Госду́ма), es la cambra bassa del parlament de Russia, mentre que la cambra nauta es lo Conselh de la Federacion. La Doma ten sesilha al centre de Moscòu, a qualques passes de la Plaça del Manètge. La Doma d'Estat amassa 450 deputats. Remplacèt lo Sovièt Suprèma en seguida de la novèla constitucion introduita per Boris Yeltsin après la crisi constitucionala de 1993, e foguèt aprovada per un referendum.
# El Molar

El Molar pòt essèr:
* El Molar, una comuna de la provincia de Madrid
* El Molar, una comuna de la comarca del Priorat
# El Milano

El Milano es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
# El Mirón

El Mirón es un municipi de la província espanhòla d'Ávila e de la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
# El Maíllo

El Maíllo es un municipi de la província espanhòla de Salamanca dins la Comunautat Autonòma de Castelha e Leon.
# El Molar (Madrid)

El Molar es un municipi d'Espanha de la Comunautat Autonòma uniprovínciala de Madrid.
# El Milà

El Milà es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# El Monserrate

El Monserrate qu'ei un poema narratiu de lenga castelhana composat de 20 cants en ueitau rima (octava real en castelhan) per l'escrivan valencian Cristóbal de Virués. Que conta la legenda deu monge Garín e de la fondacion deu Monastèri de Montserrat.
Garín, ermita deu Montserrat, fòrça e aucit la hilha deu Còmte de Barcelona qui l'èra estada hidada. Conscient de l'endom deu son crime, que decideish d'anar demandar perdon au Papa e, au cap d'un gran periple plen d'espravas, lo Papa que'u dit de tornar au Montserrat en peniténcia e en bèth esperar qu'un mainatge li anóncie lo perdon de Diu. Au cap de è ans, qu'ei lo hrair de sa victima qu'ac hè e Garín que se'n va con.hessa lo crime au còmte. Quan li muisha lo lòc on e sepeló la hilha, aquesta que ressucita miraclosament e que's voda a Diu.
# El Montmell

El Montmell es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# El Morell

El Morell es un municipi de la província espanhòla de Tarragona dins la Generalitat de Catalonha.
# Esferocobaltita

L'esferocobaltita es un minerau de color roge ò ròsa que vèn pauc a pauc negre quand s'altera. A una duretat de 4,0 e una densitat de 4,13. Es formada de carbonat de cobalt (simbòl quimic : CoCO$_3$) cristallizat segon un sistèma trigonau de classa ditrigonala escalenoedrica. Lei cristaus naturaus son rars, escalenoedrics ò romboedrics, e aqueu minerau forma generalament de massas fibrosas ò botriodas. Son esclat es veirenc.
L'esferocobaltita es un minerau rar que se troba de còps dins de jaciments de pirita en associacion ambé lo qüars e la calcita. A ges d'utilizacion industriala.

## Liames intèrnes

* Cobalt.
# Esfinx (mitologia egipciana)

Dins la mitologia egipciana, l’esfinx designa un èsser ibrid, simbolizant l'union del dieu solar Ra (còs de leon) e del faraon (tèsta umana, a vegada tèsta de falcon o de marran).

## Etimologia

« Esfinx » es un mòt grèc que seriá aparentat al sanskrit sthag significant « amagat ». Una autra interpretacion l'atribuís a l'ancian egipcian shesepankh, que significa « estatua viventa ».

## Representacion

Los esfinx èran representats per d'estatuas de pèira. Representavan la potencia sobeirana del faraon e foguèron d'en primièr encargats de vigilar sus sa necropòli. Lo mai conegut es l'Esfinx de Giza que se quilha devant las grandas Piramidas de Giza. Foguèt subretot a partir del Novèl Empèri que se multipliquèron a l'intrada de gaireben totes los temples jos la forma de longs alinhaments d'esfinx se fasián fácia de cada costat de la via d'accés (dromos).
Los esfinx coneguèron de variantas iconograficas :
* dins la postura:
** esfinx jagut (a vegada amb d'alas o tenent un vas entre las mans)
** esfinx setat (patas adans levadas)
** esfinx caminant (sovent representat trepejar l'enemic)
** esfinx femenina
* dins l'aspècte:
** mai sovent leons de cara umana (androsfinx)
** a vegada criosfinx (amb cap de marran) o ieracosfinx (amb cap de falcon)
* Akhénaton figurat en esfinx, (Kestner Museum, Alemanha)
* Esfinx de Ramsès a Wadi al-Sabua (Nubia)
* criosfinx al temple de Karnak
* Esfinx amb cap de falcon (Ieracosfinx) Detalh d'un pilar a Kôm Ombo
* Cara d'una esfinx femenina

## Notas e referéncias

* ↑ Constant de Wit. Le rôle et le sens du lion dans l'Égypte ancienne, 1951.

## Vejatz tanben

* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus L'esfinx egipcian.

### Articles connèxes

* Lo Gran Esfinx de Giza ;
* L'Esfinx dins la mitologia grèga
# Esfinx (mitologia grèga)

Dins la mitologia grèga, l' Esfinx es la filha de Tifon (o d'Ortos) e d'Equidna. Es representada amb un bust de femna, un còs de cat e d'alas d'aucèl.

## Etimologia

Son nom ven del grèc ancian Σφίγξ que l'etimologia es pas segura. Lo rapòrt que los Grècs fasián amb lo verb σφίγγω, significant « escanar », es una etimologia populara qu'a pas de basa solida; la forma originala es benlèu Φίξ, utilizat per Esiòde.

## Mite

L'Esfinx, enviada per Èra en Beocia après lo murtre del rei de Tebas, Laïos, comença a ravatjar los camps e a terrorizar las populacions. Avent aprés de las Musas una enigma, declara que daissará pas la província sonque quand qualqu'un l'aurá resolguda, apondent que tuará qual que siá que capitará pas. Lo regent, Creon, promet alara la man de la reina veusa Jocasta e la corona de Tebas a qui sacará de Beocia la creatura. Fòrça pretendents ensagèron, mas totes morriguèron. Arriba Edip, l'Esfinx li demanda:
«τί ἐστιν ὃ μίαν ἔχον φωνὴν τετράπουν καὶ δίπουν καὶ τρίπουν γίνεται» « Quin, èsser d’una sola votz, a d’en primièr quatre cambas lo matin, puèi doas cambas lo miègjorn, e tres cambas la vespre (Pseudoapollodòr, Bibliotèca, III, 5, 8)
«(…) Edip tròba la solucion: èra l’òme. De fach, quand es enfant, a quatre cambas, perque se desplaça amb quatre patas; adult, camina sus doas cambas; quand es vièlh, a tres cambas, quand s’apièja sus son pal»
Furiosa d'aver perdut l'escomesa, l'Esfinx se jeta del naut de son ròc (o dels barris de Tebas segon los autors) e morrís. Es atal que, Creon tenent sa promessa, Edip ven l'espòs de Jocasta, fasent atal amb sa maire una union incestosa.

## Interpretacions

Aquel afrontament entre Edip e L'Esfinx es fondamentalament diferent de los autre afrontaments mitologics. En efièch, se Eracles, Persèu o Tesèu venquon lors adversaris per la fòrça, Edip, coma Ulisses, trionfa subretot per son astucia e sa sagacitat.
E mai, Pausanias dona doas explicacions « istoricas » a la legenda de l'Esfinx: s'agiriá d'una expedicion pirata desfacha per Edip, arribant de Corint amb una granda armada, o ben d'una filha naturala de Laïos volent gardar lo tròn per ela.

## Notas

* ↑ (fr)Pierre Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Paris, Klincksieck,‎ 1999
* ↑ Esiòde Teogonia, 326.

## Bibliografia
### Font ancianas

* Apollodòr, Bibliotèca (III, 5, 8).
* Esiòde, Teogonia (v. 326).
* Igin, Fablas (LXVII).
* Pausanias, Descripcion de Grècia (IX, 26).

### Estudis saberuts

* (en) Lowell Edmunds, The Sphinx in the Oedipus legend, Königstein/Ts : A. Hain, 1981.
* (fr)Jean-Marc Moret, Œdipe, la Sphinx et les Thébains. Essai de mythologie iconographique, 2 volumes, Genève, Institut suisse de Rome, 1984.
* (fr)Thierry Petit, « Œdipe et le chérubin », revista Kernos, n°19, 2006. [url=http://kernos.revues.org/467 en linha]

## Vejatz tanben

* Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus L'Esfinx grèga.
* Edip
* L'Esfinx dins la mitologia egipciana
# Esen Taidji

Esen Taidji († 1455) es un cap de la tribü mongòla deis Oïrats de 1438 a 1455. Fiu de Toghon († 1439), se destrièt rapidament per son ambicion. A la mòrt de son paire, èra lo mèstre un territòri important situat entre lo Lac Balkhach, lo Lac Baikal e la Granda Muralha de China e que compreniá Karakorum, l'anciana capitala de Genghis Khan.
Après plusors campanhas còntra d'interès chinés, Esen Taidji demandèt un maridatge amb una princessa chinesa. Après lo refús dei Ming, lo cap oïrat comencèt una violenta incursion dins la region de Pequin en 1449. En setembre, destruguèt una armada chinesa menada per l'emperaire Ming Yingzong a la batalha de Tumu. L'emperaire eu meteis foguèt capturat mai lei Mongòls poguèron pas aprofichar aqueu succès per obtenir de concessions importantas. Au contrari, deguèron se retirar en causa de problemas d'avitalhament. Puei, liberèron Ming Yingzong per crear de problemas amb son fraire, Ming Daizong, qu'aviá pres sa plaça per protegir Pequin. Pasmens, l'arribada de renfòrç importants l'empachèt de tornar atacar e la patz foguèt finalament restablida en 1453.
En parallèl, Esen Taidji reconoguèt Toghtoa Bukha coma grand khan. Dins aquò, ordonèt rapidament son assassinat car Toghtoa Bukha refusèt de considerat leis enfants eissits de son maridatge amb una sòrre d'Esen Taidji coma eiretiers legitims. Per assegurar son poder, Esen Taidji se reconoguèt coma vassau de l'Empèri Ming. Inquiets en fàcia de seis ambicions, sei vassaus oïrats lo reversèron e l'executèron en 1455. Son fiu Amasandji li succediguèt mai son poder foguèt lèu contestat per seis autrei fraires. Aquò entraïnèt una guèrra civila en Mongolia.

## Liames intèrnes

* Mongolia.

## Bibliografia

* (fr) René Grousset, L’empire des steppes, Attila, Gengis-Khan, Tamerlan, Payot, 1938.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Aquò èra una practica frequenta. Permetiá de renforçar lo prestigi dei caps nomadas e, en cambi, lei Chinés podián metre en plaça d'alianças amb lei tribüs de l'estèpa.
# Definicion

Qu'es la sortida deu còledòc hens lo duodnom, lo ròtle d'aqueste esfinctèr qu'es la liberacion de bila hens lo tube digestiu quan arriba lo bòu nutricionau.

# Patològia

* Ampulòme
* Angiocolita
* Portal de la medecina
# Esfumat

L'esfumat, traduccion de l'italian sfumato designa una tecnica de pintura que Leonardo da Vinci metèt al ponch, e descriguèt coma « sens linhas ni contorns, al biais del fum o al delà del plan focal ». Es un efèit vaporós, obtengut par la superposicion de mai d'un jaç de pintura extrèmament delicats, que balha al subjècte de contorns imprecís. S'utilizèt per donar una impression de prigondor als quadres de la Renaissença.
Se ditz tanben perspectiva atmosferica.
| La Gioconda illustra la tecnica de l'esfumat, al rèireplan | Autra illustracion amb La mar de glaces de Caspar David Friedrich |

## Ligams extèrnes

* Les secrets du sfumato de la Joconde mis au jour.
* Le paysage, le sfumato et Leonardo da Vinci par N. Lygeros
# Esfèra de fotons

Una esfèra de fotons es una zona de l'espaci temps onte la gravitat es pron important per entraïnar la mesa en orbita dei fotons.