# Tolosan (sosdialècte)

Lo tolosan es una varietat occitana parlada dins l'airal de Tolosa. Aqueste sosdialècte lengadocian meridional presenta d'afinitats e de transicions marcadas amb lo gascon. Sa varianta orientala es plan vesina de la vila mondina e mai s'i installèt istoricament dins qualques barris, que Tolosa es la capitala d'aquel airal mixt e doncas la ciutat per excelléncia ont se va trabalhar e far de comèrci. Per encausa d'aqueste ròtle la Gasconha tolosana a son torn recebèt una influéncia lengadociana marcada e se presenta actualament coma un espandi de transicion amb son article le e la h gascona per exemple.
La percepcion de diferéncia dialectala es remarcada simbolicament per un mot en l'expression de la salutacion: cossí. aquest emplèc faguèt que los locutors gascons designavan amb l'escais les cossís los lengadocians de Tolosa, perque los gascons dison "coma va?" e pas "cossí va?".
Un dels escrivans mai importants e representatius del país mondin e de sa varietat es Pèire Godolin.

### Limits entre gascon e lengadocian

Los limits entre lo gascon e lo lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta d'Edoard Bourciez en 1895. Son consideradas gasconas las comunas ont la -f- es remplaçada per una -h-. Atal, avèm la lista que seguís per la Nauta Garona [g : gascon. lg : lengadocian.] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / Granada (lg). Daus (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença de Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg).
Los barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) e totes les autes barris de Tolosa (lg).
Portèth (g), Pinçaguèl (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa (g) / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg).
Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).

### Fonetica

* jo se pronóncia [ju]
* "puèi", "despuèi" sonan [pèy], [despèy]

### Morfologia

* L'article definit masculin es le al singular e les al plural. En contacte amb una consonanta levat de [p], [t] o [k] ven [lej], [li]) e [li] dins lo barri de Sant Çubran de Tolosa: lis amics. L'article definit femenin plural las ven en contacte amb consonanta levat de [p], [t], [k] [laj]).
Sas formas contractas son:
a + le(s) > al(s) de + le(s) > del(s) ([dez/deiz] davant vocala e [dej] davant consonanta manca [p], [t], [k] entà + le(s) > ental(s) ende + le(s) > endel(s) per + le(s) > pel(s) sus + le(s) > sul(s)
[au/as, déu/dés, éntau/entàs, éndeu/éndés, péu/pés, so/sos]
* Lo tolosan utiliza totjorn lo partitiu de. Ex.: as de mica, jo vòli de crostas; aquò es de vin doç.
* Pòstposicion del pronom, non solament après los imperatius, mas encara après los infinitius (dins la lenga dels sègles XVI e XVI, aquel usatge èra gaireben general). Ex. Venjar-se ; per saludar-la ; anar-i ; venir-ne ; portar-o ; far-las espelir ; tirar-me quicòm ; parlar-li.
* Perifrasa d'iteracion "tornar a + v. inf." : Ex. : Tornaràs pas mai a intrar.

### Conjugason

La primièra persona del vèrb "èsser" es "som" [sun] e de conèisser es conegui.
* Lo present de l'indicatiu dels vèrbs en -ER, -RE, -E es en -en e lo dels vèrbs en -IR s'acaba en -issen
Segon Schnakenburg en 1840:
* Al present de l'indicatiu lo vèrb 'aver' fa: èi, as, a, avèm, avètz, an e 'èstre' fa: som/soi, ès/siás, es, siam, siatz, son
'anar' fa: vau(c), vas, va, anam/anèm, anatz, van
* A l'imperfach la primièra conjugason es: parlavi, parlavas, parlava, parlaven, parlàvetz, parlavon; la seconda: rendiá, rendiás, rendiá, rendiam, rendiatz, rendian; la tresena: rostissiá, rostissiás, rostissiá, rostissiam, rostissiatz, rostissian.
* Al preterit la primièra conjugason es en -èr-, -èg- o -èv- : parlèri/parlègui/parlèvi, parlèras (?) o parlères/parlègues/parlèves, parlèt/parlèc, parlèrem/parlèguem/parlèvem [-m], parlèretz/parlèguetz/parlèvetz, parlèron (?) o parlèren/parlèguen/parlèven; la seconda: rendèri, rendèras, rendèt, rendèrem, rendèretz, rendèron; la tresena: rostiguèri/rostiquèri, rostiquèras, rostiquèt, rostiquèrem, rostiquèretz, rostiquèron. (mòure: mògui/mòvi)
* Lo vèrb 'aver': auguèri, auguères, auguèt/auguèc, auguèretz, auguèron
* Lo vèrb 'èstre': fosquèri, fosquères/fogués, fosquèt/fosquèc, fosquèrem/foguèrem, fosquèretz/foguèretz, fosquèron/foguèron
* Al futur las conjugasons son totas parièras: parlarèi, parlaràs, parlarà, parlarem, parlaretz, parlaràn. 'aver fa': aurèi/aurè, auràs, aurà, aurem, auretz, auràn e 'èstre': serai/serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn
* Al condicional son totas parièras: parlariá(i), parlariás, parlariá, parlariam, parlariatz, parlarian. 'èstre' fa: siriái/seriá, siriás, siriá, siriem, siriatz, sirian
* Al subjontiu present la primièra conjugason es: parle, parles, parle, parlem, parletz, parlen/parlon, la seconda: rendòi == DE VERIFICAR! ==, rendas, renda, rendam, rendatz, rendon; la tresena: rostigòi, rostigas, rostiga, rostiqan, rostigatz, rostigan. (Far: fasam (=fagam)
'aver' fa: aja/auja, ajas, aja, ajam, ajatz, ajan e 'èstre' fa: siá, siás, siá, siam, siatz, sián
* Al subjontiu imperfach la primièra conjugason es: parlessi, parlessas, parlessa, parlèssem, parlèssetz, parlèsson, la seconda: rendessi, rendessas, rendessa, rendèssem, rendèssetz, rendèssan; la tresena: rostiguessi, rostiguessas, rostiguessa, rostiquèssen, rostiguèssetz, rostiguèssan.
'aver' fa: aguessa/auguessa, agueessas, aguessa, aguèssem, aguèssetz, aguèssen e 'èstre' fa: foguessa/fosquessa, foguessas, foguessa, foguèssem, foguèssetz, foguèssen
* Lo participi passat de 'aver' es agut o 'augut e lo de 'èstre es estent.
Per mai d'informacions sus las conjugasons tolosanas Tableau synoptique et comparatif des idiomes populaires ou Patois de J. F. Schnakenburg

### Lexic

Mots e locucions exclusivas (o partejadas amb un o mants dialèctes occitans), aicí los 63 primièrs dels 798 resultats per la mencion "Toul." al diccionari de Loís Alibèrt e lo diccionari occitan-francés de Nicolas Rey-Bèthbéder e d'autras fonts.
* ac: o, ac gasc. (pronom neutre)
* acampar, v. tr. conduire un tropèl als camps, lo menar pàisser
* acelar v. abrigar
* (a)charrat: passerat (fr. moineau)
* acojolar v. coconejar
* acojolar (s’) v. s'acocolir
* adessiatz interj. prononciacion de 'adieu-siatz'
* afisorlar: desgordir, afirolar (Aude)
* afiu, m. ardor, vam
* agit,-ida a. adrèit, biaissut ; aisit
* agorrudar (s'), v. tr. fr. Se blottir; s'accroupir, s'asseoir sur les talons
* agradèla: orselha (Rumex acetosa)
* agrassolièr: fr. groseillier
* agrò??, m. pollèn, espèrma; lactància
* ahilar v. agusar, afilar
* alba : sause (tanben emplegat)
* albre: aubre, aibre
* aubin, m. (Lupinus albus)
* alhassa: alh salvatge (Allium vineale e divèrses)
* alibòr: elebòr
* alinjar v. tr. provesir de linge
* alispal: alispada (fart de còps)
* almòina, f. almòsna
* amarraire,-a a. avar
* amassa, adv. ensemble
* amaurocar v. metre lo desordre
* apachaunar v. apachonar
* aparrat: passerat (fr. moineau)
* apatrassar (s'), v. tr. s'espaterrar ("S'étendre de son long")
* ambe: amb
* apuèi [apèy] prep. après
* apèch, m. aglan o gland??
* apedanhar, v. tr. elevar de bas en aut
* apitarrar, v. tr. et tr. assadolar, afartar
* arbelha, f. fr. Gesse chiche, jarosse (Lathyrus cicera)
* argentièr m. Cistus
* arjalàs m. argelàs
* armaus m. armòlh, m. (Atriplex hortensis)
* arrocar (s’) v. s’accroupir
* aseraut: lat. Acer campestre
* atraç m. amàs, pilòt
* atraçar, v. tr. Traçar un camin; amassar petit a petit
* auberja: persèc (s'i ditz tanben pressèc, pressèga)
* aubre: aibre
* auèi: uèi
* augneta, f. (Molinia caerulea)
* auqueta, f. (Lampsana communis)
* auriòla, f. (Centaurea calcitrapa)
* avant: abans
* avasar v. tr. e tr. emplir de tèrra
* avelhèr m. bergeronnette (aucèl)
* averigar, v. tr. verificar
* babís m. (Onopordum acanthium)
* badafi (a) loc. adv. a rofle, a baudre
* badòrca, f. caforna, turna, soda, sodòt (endacòm mai: tuta)
* balafi (a), loc. adv. a rofle, a baudre
* baleja f. escoba.
* balejar v. escobar
* balet, m. galariá pichona al darrièr estatge d'un ostal
* balòcha f. fèsta locala, bal
* banhetja, f. borratge
* baratar v. tr. e intr. parlar tòrt e a drech, bavardar
* baula f. (Anthriscus cerefolium)
* baume de font m. (Mentha aquatica)
* bequèina, f. Animal fantastic
* becut m. céser
* bedòs, -òssa, adj. e s. quèc
* berret de capelan m. fr. fusain
* biardar v. intr. S'enfugir, far fugida
* bibòtis interj. chut(-mut), cala!
* bigard m. mostic que non pica
* biscolon m. Ficaria ranunculoides)
* biule m. (Populus alba)
* blaisan m. (Euphorbia esula, falcata, helioscopia, sylvatica)
* blanca f. agaça
* blasèra, f. (Acer campestris)
* blasinièr, m. (Cercis siliquastrum)
* blat marés m. blat d'Espanha; blat banhat (donar ): enganar
* blaus, m. pl. bolet pernicieux
* blavàs m. (Polygonum fagopyrum)
* bleta f. bleda-rave
* bochòrla/botiòrla f. bocerla ; esquirau
* boharica f. veissiga
* bohòla m./f. vantard,a
* bolòfa f. balòfa, aròfa, bòlfa, òlfa, òlba (fr. balle des céréales)
* bòrda de las vacas f. estable
* bòria f. abitacion
* brauta f. baldra, baudra, brauda
* brave,-a: gròs,ssa (un brave mòrs de carn)
* ça que la/çaquelà conj./ad. pasmens, totun, emper (lemosin)
* caboçat m. graulhet
* càiger vi. càder, caire
* caijuda f. casuda, caseguda
* calimàs: canicula
* camusseta f. cambriòla
* canh,a n. can,a, gos, ssa
* caravat (a) loc. ad. de cavalgons, a cambarèlas
* carièra f. cadièra (rotacisme)
* carrelòt m. carrerron, carreròt
* caucic m. cardon (planta)
* cela f. abric ; tenguètz-vos a la ~ al reveire
* clarièja f. ariège, m. (Smilax aspera)
* clucas f. pl. besiclas, bajaulas
* còit,a a. cuèit,a
* colac: alausa (peis. Clupea alausa)
* colendron ('rasim de colendre' dins Òlt) fr. groseiller rouge ou des jardins
* delavàs m. avèrsa
* despenjar vt. despéner, descrocar (de cortinas, un quadre…) ; ~ le telefòne
* despuèi [despèy]
* diguens m. dedins ; interior (cf. gascon 'deguens, dehens')
* dimarts [dimar(t)s]
* díver m. deure
* díver vt. devoir. 'diu' : el/ela deu
* dornèr m. aiguèra
* draubir vt. (d)obrir
* eishantar v. espantar
* ende: per (cf. 'entà' gascon)
* entà: en çò de
* eres: eles
* escàiger (s’) vp. escàder, escaire (advenir)
* escaigença f. asard m. ; coïncidéncia.
* escàiger vi. escàder, escaire ; arribar
* escàiger (s’i) vi. reussir (vt.) m’i soi escaijut : ai escadut.
* escaijuda f. escaduda, escasuda (succès)
* escantir v. amortar, atudar, esténher. ~ la lutz : atudar
* escaplevar [éskalléwa] v. bascular
* escarbilhat, -ada fr. dispos
* fòïna f. fagina, faïna
* fòrça ad. plan, mot, hèra (gascon) ; ~ plan : fòrt plan
* gafet,a n. dròlle, a; jove, a aprendís, sa
* gat pudís: pudís
* grafús adj. pudent, grossièr
* gratolha f. pessigola
* grèpia/grepia f. manjadoira (dels animals o de Nadau)
* hauguèra f. falguièra.
* haugar m. falguerar
* hèr vt./vi. faire, far ; agir ; formar. hèr-s’i : s’aplicar, s’esforçar, trabalhar de valent. hèr a (+ nom deu jòc) : jogar a. Hè a las cartas : jòga a cartas.
* hèr (se) vp. se faire, se far ; devenir (per evolucion naturala o professionala) ; s’adaptar ; se nommar. Se hè Labòrda : se sona Labòrda
* herum m. odor fòrta f., lengabit, escaufit
* hisança f. fisança, confiança.
* hisar vt. fisar, confiar. Me hisi a tu : te fau fisança.
* hoa f. tartarassa (aucèl)
* hòc m. fuòc ; incendi
* hormic m. formiga f.
* jamès ad. jamai
* jassers [ja'ses] ad. ièr al ser
* jaupar v. (gos)
* jaupet m. (gos)
* lauseta f. (a)laudeta (aucèl)
* lèg, lèja a. laid,a lag, latja
* leit: lièch
* limac m. cagaraula
* liset m. anaduèlh
* lotra f. loira, lúria (loiria dins Tarn)
* mai adv. mas, mès
* majòfa : majofa (tanben emplegat)
* malaut,-ausa a. malaut, a
* mauagit,-ida a. maladrech, a, malbiaissut, -uda ; dificil, a
* mauescàiger (s'i) vp. non escàder/escaire. s’i es mauescaijut : non a escadut/escasut.
* mauescaijuda f. escac, fach de non escàder/escaire
* mès adv. mas
* mesoth m. mica ; mesolha
* milh m. maís
* monilh: embonilh
* mòrs m. bocada, morcèl, pauc
* mos pr. pers. nos. Mos vesèm : nos vesèm (tanben s'i ditz 'nos')
* nauca f. nauc, abeurador
* neit: nuèit
* nenèt,a mf. nen, a
* nisèr m. nis (que s'i diu tanben)
* nisar vt. nidar, nisar
* nosar vt. nodar, nosar
* òc: o, ac gasc. (pronom neutre)
* ortic: ortiga
* pagèra f. soca, soc (fusta)
* palagrilla f. andusac ("Sorte de bêche à deux pointes munie d'un talon pour l'enfoncer dans
la terre")
* paliure m. (Paliurus australis)
* patana f. patata, trufa
* patanat m. ragost de patatas
* pigòta f. variòla
* pilòt m. pila, modòl
* pinca f. pintada, pincarda
* pinqueta f. pintada, pincarda ; fig pop neneta (fr. nana, nénette)
* plan ad. fòrt, tras que (fr. très)
* pleja f. pluèja
* polida f. mostela
* puèi [pèy]
* quaucòm pr. ind. quicòm (que tanben s'i ditz)
* racinaira: mercanda d'èrbas medicinalas
* randolh: rata penada
* ratacauda: rata penada
* reponchon m. (Campanula rapunculus)
* rat calhòl m. fr. loir
* res: res, ren
* ríser vi. rire
* roge,-oja a. rog/roge, -ja
* ruca f. canilha (bèstia) (cf. cevenòl 'eruga').
* sanglòt m. sanglòt
* shascla f. soqueta, buscalha
* siès a. num. sièis.
* soc de nadau m. soca de Nadal
* soent: sovent
* tampar v. tancar (uelh, botiga)
* tanbens ad. tanben
* targaina/targanha f. aranha
* tataranha f. aranha
* tesson m. pòrc
* teule m. teulat (teit de teules)
* tust m. (fam.) fr. antisèche, pompe (de 'tustar' copiar)
* tustet m. plasentaria que consistís a tustar a una pòrta puèi s'enfúger autanlèu ; blaga telefonica f.
* vedèth,-èra mf. vedèl, vedèla
* vénguer vi. venir/véner, provenir
* vita f. vida
* volom m. ant. pila, pilòt
* vrespalh m. vespertinada, repais de la tantossada
* vrespalhar vi. vespertinar, far lo repais de la tantossada
* vude, -a a. voide, a
* vudar vt. voidar

## Exemple de tèxte en tolosenc

Le Ramelet Moundi, Prumiero floureto. Pèire Godolin 1617 (extrach)
* Grafia originala:
Siôn quitis dan les que dounon del nas à la lengo moundino, tant per nou se poude pas enprigoudi dedins la couneissenço de sa gracio, coumo per nous fa creire qu'elis an troubat la fabo à la coco de la sufisenço. Acampen le mesprèts dan le mesprèts, et de toutos lours paraulos uflados et trufandièros fazan autant de mobles de boudouflo, (...)
* Grafia classica:
Siam quitis damb les que donan del nas a la lenga mondina, tant per non se poder pas emprigondir dedins la coneissença de sa gràcia, coma per nos far creire qu'elis an trobat la fava a la còca de la sufisença. Acampèm le mesprètz damb le mesprètz, e de tota lors paraulas unfladas e trufandièras fasam autant de mòbles de bodofla.

## Ligams

* Gramatica de l'occitan tolosan
* Diccionari occitan (gascon tolosan) - francés, Nicolas Rey-Bèthbéder
* Diccionari francés - occitan (gascon tolosan), Nicolas Rey-Bèthbéder
* Estudi d'un contact dialectau, Vincent Rivière
* Le dictiounari moundi diccionari de la lenga tolosana
* Taula de conjugason dels vèrbs en occitan tolosan
* Gramatica sintetica del parlat de Sent Lis
* Dictionnaire de la langue toulousaine
* Dictionnaire patois-français à l'usage du département du Tarn, Léger Gary, IEO París, Castras, 1845
* libre en occitan tolosan Martanèl cent ans a… de Laurent Ruffié, Pinçaguèl, 1996
* Lexic botanic de l'occitan tolosan, in Flore de Toulouse ou description des plantes qui croissent aux environs de la ville, D. J. Tournon
Lingüistica > Lenga > Occitan > Lengadocian > Tolosan
* ↑ http://books.google.fr/books?id=-9oTAAAAQAAJ&pg=PA19&lpg=PA19&dq=%22dialecte+toulousain%22&source=bl&ots=4qftzowx44&sig=6uYEn9XIBLli9WY0z6B3tboOEbE&hl=ca&sa=X&ei=kDj1UrmtEMi3hQeo3oDADw&ved=0CDsQ6AEwBDge#v=onepage&q=%22dialecte%20toulousain%22&f=false
* ↑ http://mertyl.free.fr/dico/alibert.pdf