OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Xouaxange

Xouaxange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.

## Istòria

* Vilatge de la distincion de Turquestein, dins l'anciana província de Lorraine.
* Xouaxange Aperten a la França dempuèi 1661.
* Dicton Local: Se pas sèrât pessè au Swagzonche sos ête moquè e au Hèt'negat sos ête botié / Se sauriá pas passar a Xouaxange sens èsser moqué e a Hattigny sens èsser cristianat (insultat).
* Village de la seigneurie de Turquestein, dans l'ancienne province de Lorraine.
* Xouaxange appartient à la France depuis 1661.
* Dicton local: On n'sèrât pessè è Swagzonche sons ête moquè et è Hèt'nié sons ête botié / On ne saurait passer à Xouaxange sans être moqué et à Hattigny sans être baptisé (insulté).

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Maurice Pelletreau |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 264 | 299 | 314 | 313 | 340 | 342 | 321 | 295 | 279 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 263 | 254 | - | 217 | 221 | 222 | 197 | 233 | 258 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 273 | 271 | 279 | 255 | 238 | 216 | 197 | 207 | 188 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 196 | 215 | 199 | 172 | 258 | 363 | 344 | 344 | 345 |
| 2009 | 2010 |
| 345 355 | 342 352 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* ↑ Léon Zéliqzon - Diccionari dels patois romans de la Moselle
* ↑ Léon Zéliqzon - Dictionnaire des patois romans de la Moselle
* Portal de las comunas de França
# Xodos

Chodos es un municipi de la província espanhòla de Castelló e de la Comunautat Autonòma del País Valencian.
# Xousse

Xousse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.

## Istòria

* Vilatge sinistrat a 100 % l'an 1914-1918 e 1939-1945 : populacion deslotjada.
* Village sinistré à 100 % en 1914-1918 et 1939-1945 : population évacuée.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Claude Boura |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 286 | 267 | 272 | 405 | 399 | 425 | 419 | 405 | 370 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 318 | 316 | - | 324 | 328 | 317 | 309 | 250 | 242 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 230 | 220 | 198 | 180 | 163 | 149 | 157 | 76 | 137 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 165 | 166 | 164 | 140 | 130 | 113 | 113 | 113 | 115 |
| 2009 | 2010 |
| 118 120 | 121 123 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Visoncourt

Visoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Borgonha Franca Comtat.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Jean-Luc Veillon |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 169 | 162 | 188 | 211 | 225 | 225 | 224 | 222 | 216 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 169 | 193 | 210 | 208 | 194 | 170 | 151 | 154 | 138 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 122 | 123 | 99 | 81 | 67 | 83 | 66 | 63 | 71 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 52 | 44 | 39 | 36 | 39 | 37 | 34 | 34 | 32 |
| 2009 | 2010 |
| 30 30 | 32 32 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas

* Portal de las comunas de França
# Vismes

Vinme en picard (Vismes en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Nicolas Plé |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): , totala: :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 399 | 546 | 571 | 498 | 581 | 553 | 554 | 615 | 610 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 608 | 601 | 587 | 564 | 560 | 563 | 580 | 566 | 529 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 513 | 535 | 498 | 441 | 451 | 454 | 418 | 390 | 419 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 412 | 395 | 367 | 326 | 314 | 306 | 326 | 355 | 385 |
| 2009 | 2010 |
| 414 420 | 427 434 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||

## Nòtas e referéncias
### Nòtas
### Referéncias

* Portal de las comunas de França
# Viso de San Juan

Viso de San Juan es un municipi de la província espanhòla de Toledo dins la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
# Visiedo

Visiedo es un municipi de la província espanhòla de Teròl dins la Comunautat Autonòma d'Aragon.
# Viso del Marqués

Viso del Marqués es un municipi de la província espanhòla de Ciudad Real e de la Comunautat Autonòma de Castelha-La Mancha.
Suls autres projèctes Wikimèdia :
# Visoas

Visoas (Vigeois en francés) es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.

## Istòria

Atestat Vosidensis en 1082.

## Administracion

Lista deus cònsols successius :
| Periòde | Periòde | Identitat |
| 2008 | 2014 | Anne-Marie Tixier |
| març de 2001 | 2008 | |
| Totas las donadas son pas encara conegudas. |||||

## Demografia

modificar « persona »  v · d · m 
Evolucion demografica Populacion comunala actuala (2013): 1233, totala: 1260 :
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 1 312 | 1 497 | 1 346 | 1 340 | 1 210 | 1 192 | 1 118 | 1 115 | 1 154 1 172 |
| 2009 | 2010 |
| 1 194 1 213 | 1 233 1 250 |
| Fonts ||
| Base Cassini de l'EHESS (recercar) - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE Evolucion de la populacion 1962-2008 |||||||||
* En 2018 la populacion èra de 1225 abitants.

## Luòcs e monuments

* Abadiá de Sant Peire de Visoas

## Veire tanben

* Comunas de Corresa

## Nòtas

* Portau de Lemosin
# Vänortsparken

Lo Vänortsparken (en occitan: "Parc de las vilas bessonas") es un parc municipal situat dins lo centre de la vila suedesa d'Umeå. Es un dels espacis verds mai ancians de la vila que l'airal foguèt transformat en parc en 1858. Ten aqueste nom per celebrar los ligams de bessonatge qu'existisson entre la comuna e sièis autras vilas: Helsingør (Danemarc), Vaasa (Finlàndia), Harstad (Norvègia), Würtzburg (Alemanha), Petrozavodsk (Russia) e Saskatoon (Canadà).
# Válor

Válor es un municipi de la província espanhòla de Granada e de la Comunautat Autonòma d'Andalosia.
# Västerbottens-Kuriren

Lo Västerbottens-Kuriren (en occitan: "Corrièr de Västerbotten"), tanben conegut popularament per sas inicialas VK, es un jornal suedés de parucion quotidiana publicat a Umeå, una vila del nòrd de Suècia. Lo periodic de tendéncia liberala, qu'es lo mai important de l'airal davant son rival lo Västerbottens Folkblad, cobrís l'informacion regionala del Comtat de Västerbotten manca las comunas de Mala, Norsjö e Skellefteå.

## Istòria

Lo Västerbottens-Kuriren apareguèt pel primièr còp lo 17 de mai de 1900. Sa creissença e son expansion foguèron rapidas e lo quotidian se placèt lèu coma lo jornal mai important e legit del Comtat de Västerbotten tre 1903, posicion qu'a servat de contunh fins uèi.

## Ligams extèrns

* Web del Västerbottens-Kuriren
# Václav Havel

Václav Havel, escrivan, autor de teatre e òme politic (nascut en 1936 e mòrt en 2011), foguèt lo darrièr president de Checoslovaquia, entre lo 29 de decembre de 1989 e lo 20 de julhet de 1992 e lo primièr president de la Republica Chèca entre 1993 e 2003.
| Precedit per cap | President de la Republica Chèca 2 de febrièr de 1993 - 2 de febrièr de 2003 | Seguit per Václav Klaus |
# Vändåtberget

Vändåtberget es dempuèi 1989 una resèrva naturala a Örnsköldsvik dins lo comtat de Västernorrland en Suècia qu'ocupa una superfícia de 3,45 km².
Lo bòsc primari de Vändåt es un abitat per l'escaravat Pytho kolwensis del genre Pytho e la familha Pythidae qu'es en perilh d'escantiment, . Es tanben un abitat d'un escaravat de banas longas, Nothorhina muricata.
L'origina del nom "Vändåt" es desconeguda.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Katarina Eckerberg: Urskogen på Vändåtberget : en naturinventering med tonvikt på beskrivning av skogstillstånd och inventeringsmetodik”, Länsstyrelsen i Västernorrlands län 1981 ( ; 1981:6) (sv)
* ↑ Thomas Birkö (+Fredrik Forsgren): Örnsköldsviks naturguide Örnsköldsviks kommun, Sverige 2000, ISBN: 91-972328-6-6 (sv)
* ↑ L. Söderström: ”Inventering av mossor i tio sumpskogar i Västernorrlands län Botanisk Institutt, Trondheims Universitet, Norge 1992 (sv)
* ↑ Pekka Bader, Gunnar Holmgren Bildande av Vändåtbergets naturreservat (utvidgning) Länsstyrelsen i Västernorrlands län (2015) beslut diarienummer (sv)

## Ligams extèrnes

Suls autres projèctes Wikimèdia :
* Vändåtberget, sus Wikimedia Commons
# Vâradei

Lo varadei (Vâradei) es una lenga construcha inventada per Libor Sztemon.

## Descripcion de la lenga

Es una lenga construcha indoeuropèa. S'escriu ambe l'alfabet latin, e las letras Â, È e Ë. Libor Sztemon daissèt pas cap de descripcion de la lenga, mas sonque de tèxtes.

## Fonts

Coneissèm pas qu'aquels dos tèxtes crestians.

### Ei Fâdir vâr (Paire nòstre)

    Ei Fâdir vâr,
    kadâm pa asmân astenid,
    nâm-è tem hâ mexarid,
    Melxirat-è tem h'advednid.
    Erâdat-è tem som dèr asman astenid, sic oksâ pâ zamin.
    Bredâ mâr eparuzi tel mem inden hâ denèrid.
    Vè tel mem ofèlemâm-è mem hâ forletid 'il mâr âflètirim.
    Vè mem til pejrasma hâ nistam mayravid, abèr frâ hayri mem hâ dilvirid.
    Kara sâ melxirat vè sâ dahsiya vè sâ glèriya târ dër sanim astenid.
    Amin.

### Ave Mârya (Ave Maria)

    Ave Mârya, è nikmat sarati,
    Hyer mâ tem,
    te aldoti antara ayshan vè aldoti è târ mive Jezus.
    Ei Mârya soti, mâdir è Elai,
    para mem profanim dore tâ soat
    ordate vor me sinotis
    è mâr tanata hâ kerlenid. Amin

## Lexic

Lo lexic del varadei es indoeuropèu.
| varadei | occitan |
| bredâ | pan |
| fâdir | paire |
| soti | santa |
| melxirat | reialme |
| tanata | mòrt |
| dahsiya | poder |
| nâm | nom |
| asman | cèl |
| glèriya | glòria |
| levar | vida |
| mâdir | maire |
| aber | mas |
| hayri | mal |

## Referéncias

* ↑ Paire nòstre e autres tèxtes crestians sul site Christus Rex (ambe la revirada latina)
* ↑ Joan Francés Blanc, Las lengas de Libor Sztemon 2: Sorgas - Jazyky Libora Sztemone 2: Prámeny - Libor Sztemon's Conlangs 2: Sources, Edicions Talvera, 2009, ISBN 979-10-90696-00-6 (tanben sus Archive.org). 2a edicion Las lengas de Libor Sztemon, Edicions Talvera, 2016, ISBN 979-10-90696-32-7.
# Václavice

Václavice es una comuna chèca de la region de Boèmia Centrala. Sa populacion es de 548 abitants.

## Referéncias

* ↑ Český statistický úřad (Burèu estatistic chèc), Počet obyvatel v obcích - k 1.1.2016 (Populacion de las comunas lo 1èr de genièr de 2016). Legir en linha.
# Värttinä

Värttinä (pron.: [ˈʋært.tinæ], 'fus (per téisser)') es un grop musical finlandés. Especializat en musica folk, foguèt fondat en 1983 per las sòrres Sari e Mari Kaasinen en 1983 dins lo vilatge carelian de Rääkkylä.
Värttinä collaborèt amb lo prestigiós compositor indian A. R. Rahman, per compausar la musica de l'adaptacion teatrala de The Lord of the Rings, que se debanèt a Toronto en 2006 e a Londres a 2007.

## Discografia

* Värttinä (1987)
* Musta Lindu (1989)
* Oi Dai (1991)
* Seleniko (1992)
* Aitara (1994)
* Kokko (1996)
* Vihma (1998)
* Ilmatar (2000)
* 6.12. (2001)
* Double Life (2002), compilacion amb 2 CDs
* iki (2003)
* Snow Angel (2005) compilacion
* Miero (2006)
* 25 (2007) - compilacion
* Utu (2012)
* Viena (2015)

## Ligam extèrn

* Sit oficial de Värttinä
# Václav Klaus

Václav Klaus, professor d'economia e òme politic nascut en 1941, foguèt lo president de la Republica Chèca de 2003 a 2013. Tanben foguèt primièr ministre del país, entre 1993 e 1997.
| Precedit per cap | Primièr ministre de la Republica Chèca 1èr de genièr de 1993 - 17 de decembre de 1997 | Seguit per Josef Tošovský |
| Precedit per Václav Havel | President de la Republica Chèca 7 de març de 2003 - 7 de març de 2013 | Seguit per Miloš Zeman |
# (266) Aline

(266) Aline es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (266) Aline sul sit Minor Planet Center.
# (267) Tirza

(267) Tirza es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (267) Tirza sul sit Minor Planet Center.
# (262) Valda

(262) Valda es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (262) Valda sul sit Minor Planet Center.
# (265) Anna

(265) Anna es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (265) Anna sul sit Minor Planet Center.
# (268) Adorea

(268) Adorea es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (268) Adorea sul sit Minor Planet Center.
# (269) Justitia

(269) Justitia es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (269) Justitia sul sit Minor Planet Center.
# (263) Dresda

(263) Dresda es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (263) Dresda sul sit Minor Planet Center.
# (26557) Aakritijain

(26557) Aakritijain es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Aakritijain de (26557) Aakritijain sul sit Minor Planet Center.
# (264) Libussa

(264) Libussa es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (264) Libussa sul sit Minor Planet Center.
# (269731) 1998 SG63

(269731) 1998 SG63 es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (269731) 1998 SG63 sul sit Minor Planet Center.
# (956) Elisa

(956) Elisa es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (956) Elisa sul sit Minor Planet Center.
# (959) Arne

(959) Arne es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (959) Arne sul sit Minor Planet Center.
# (96) Aegle

(96) Aegle es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (96) Aegle sul sit Minor Planet Center.
# (952) Caia

(952) Caia es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (952) Caia sul sit Minor Planet Center.
# (957) Camelia

(957) Camelia es un asteroïde de la cencha principala descobèrt lo 7 de setembre de 1921 per l'astronòm alemand Karl Reinmuth. Sa designacion provisòria èra 1921 JX.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (957) Camelia sul sit Minor Planet Center
# (954) Li

(954) Li es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (954) Li sul sit Minor Planet Center.
# (955) Alstede

(955) Alstede es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (955) Alstede sul sit Minor Planet Center.
# (958) Asplinda

(958) Asplinda es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (958) Asplinda sul sit Minor Planet Center.
# (960) Birgit

(960) Birgit es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (960) Birgit sul sit Minor Planet Center.
# (953) Painleva

(953) Painleva es un asteroïde.

## Referéncias

* ↑ Ficha de (953) Painleva sul sit Minor Planet Center.
# Acid nitric fumadís roge

L’acid nitric fumadís roge, sovent dich RFNA, es un ergòu estocable utilizat coma comburant dins de missils balistics e de fusada fins ais ans 1970 (e fins a 1987 per l'Agena D). Es compausat de 84 % d'acid nitric HNO$_3$ estabilizat amb 13 % de peroxid d'azòt N$_2$O$_4$ e 3 % d'aiga H$_2$O. Lo peroxid d'azòt se descompausa en dioxid d'azòt NO$_2$ que dona sa color au produch e que, mai que mai, permet sa conservacion.
L'acid nitric fumadís roge èra un melhorament deis ergòus desvolopats per leis Alemands durant la Segonda Guèrra Mondiala. Sa mesa en servici participèt a la concepcion de missils susceptibles d'èsser tirats rapidament en cas de guèrra nucleara, çò qu'aguèt un efiech important sus lo mantenement de l'equilibri de la terror durant la Guèrra Freja. De missils balistics armats de carga convencionala, coma lo Scud sovietic, utilizan tanben aqueu produch. Pasmens, lo RFNA es una substància fòrça corrosiva e toxica que son utilizacion es complèxa. Foguèt donc pauc a cha pauc remplaçat per lo peroxid d'azòt e sei derivats.

## Liames intèrnes

* Acid nitric fumadís blanc.
* Missil balistic.
* Lançaire.

## Nòtas e referéncias

* ↑ Per l'anglés Red Fuming Nitric Acid.
* ↑ (en) John D. Clark, « 9: What Ivan Was Doing », Ignition! An Informal History of Liquid Rocket Propellants, Rutgers University Press, 1972, p. 116.
* ↑ (en) Nathan Karplan e Rodney J. Andrus, « Corrosion of Metals in Red Fuming Nitric Acid and in Mixed Acid », Industrial and Engineering Chemistry, 1948, vol. 40, n° 10, pp. 1946-1947.
# Acid iodidric

L'acid iodidric es una solucion aquosa fòrça corosiva d'iodur d'idrogèn. Es un acid fòrt (pK$_A$ ≈ -10) qu'es utilizat dins divèrsei sintèsis organicas e inorganicas coma fònt d'ions iodurs I$^–$ e coma agent reductor.

## Liames intèrnes

* Acid fluoridric.
* Acid cloridric.
* Acid bromidric.
# Acid nitrós

L’acid nitrós es un compausat quimic acid feble de formula generala HNO$_2$. Fòrça instable, es preparat en cas de besonh per una reaccion entre l'acide cloridric HCl e lo nitrit de sòdi NaNO$_2$. Intra dins la fabricacion dei colorants azoïcs.

## Liames intèrnes

* Acid nitric.
# Acid glutamic

L'acid glutamic es un deis aminoacids transcripcionaus que forman lei proteïnas deis èssers vivants. Es pas essenciau per de que se pòt sintetisar en lo metabolisme uman a partir d'autrei aminoacids. L'abreviacion d'una letra es E e la de tres letras Glu. Sa formula quimica C$_5$H$_9$NO$_4$ e sa massa moleculara de 147,13 Da. Dins l'ARNm, es codificada coma GAA o GAG (cf. còde genetic).
# Acid gras

Un acid gras es una molecula organica lipidica formada d'una longa cadena idrocarbonada. La granda majoritat es facha d'un nombre par d'atoms de carbòni; los mai comuns son los qu'an 16 e 18, e on un grop carboxil (-COOH) a lor extremitat. Cada àtom de carbòni se jonh al seguent e al precedent per un ligam covalent simple. La formula basica d'una molecula d'acid gras saturat es CH3–(CH2)n–COOH. A l'atom de lors extremitats li demòran liures tres ligams que son ocupats per d'atoms d'idrogèn (H3C-). Los autres atoms an dos ligams liures, que son ocupats egalament per d'atoms d'idrogèn (...-CH2-CH2-CH2...). En general, podèm escriure un acid gras generic coma R-COOH, ont R es la cadena idrocarbonatada qu'identifica l'acid en particular. Los acids grasses son los compausants de qualques lipids coma los graisses (triglicerids), ont l'extremitat de la molecula ont se tròba lo grop carboxil (-COOH) es çò que se combina amb un dels grops idroxils (-OH) de la glicerina (mai corrèctament propanotriòl), en reagir amb ela.

## Tipe d'acids grasses

Segon la preséncia o l'abséncia de ligams dobles entre los atoms de carbòni, se pòdon distinguir los tipes d'acids grasses seguents:
* Acids grasses saturats. I a pas de dobles ligams entre los atoms de carbòni; normalament son solids a temperatura ambienta.
* Acids grasses insaturats. Existís un o mai de ligams dobles entre los atoms de carbòni.
Segon lo nombre de dobles ligams se pòdon dividir en:
    Acids grasses monoinsaturats. Quand i a un sol ligam doble en tota la cadena.
    Acids grasses poliinsaturats. Quand i a dos o mai de ligams dobles al cors de la cadena.
Segon lo tipe de doble ligam se pòdon dividir en:
    Acids grasses cis. Quand los atoms d'idrogèn dels dos carbònis que partejan lo doble ligam son situat del meteis costat.
    Acids grasses trans. Quand los atoms d'idrogèn dels dos carbònis que partejan lo doble ligam son situat del costats opausats.
# Acid lisergic

L'acid lisergic, tanben nomenat acid D-lisergic, es un precursor per un cèrt nombre d'alcaloïdes d'ergolina que son produchs per unes micèts coma lo sègle cornut.
Los amidas de l'acid lisergic son mai sovent nomenats de lisergamidas e son fòrça espandits coma medicaments e coma substéncias psiquedelicas (LSD, ergina...).
L'acid lisergic es mai sovent produch per idrolisi dels lisergamidas mas se pòt tanben lo sintetizar en laboratòri.
L'acid lisergic es un compausat quiral amb quatre estereoisomerias, donc dos enantiomèrs. L'isomèr amb la configuracion inversada a l'atòm de carboni 8 près del grop de carboxy se nomena l'acid isolisergic. L'inversion al carboni 5 près de l'atòm d'azòt mèna a acid L-lisergic e acid L-isolisergic, respectivament.
L'acid lisergic es listat a la taula I de la Convencion contra le trafic illicit d'estupefiants e de substéncias psicotròpas de 1988.

## Vejatz tanben
### Articles connèxes

* LSD
* LSA
# Acid fosforic

L'acid fosforic tanben conegut coma acid ortofosforic es un compausat quimic de formula H$_3$PO$_4$.

## Proprietats quimicas

L'anion associat amb l'acid fosforic se nomena ion de fosfat, e es fòrça important en la biologia, mai que mai en los compausats derivats dels sucres fosforilats, coma l'ADN, l'ARN e l'ATP. L'acid fosforic a un aspècte liquid transparent, legerament jaunit. Normalament, l'acid fosforic s'estoca e se distribuissi en solucion. S'obten mejançant lo tractament de ròcas de fosfat de calci amb acid sulfuric, filtrant mai tard lo liquid en resultant per poder extraire lo sulfat de calci. Una autra forma d'obtencion consistís en cremar de vapors de fosfòr e tractar l'oxid en resultant amb vapor d'aiga. L'acid es fòrça util al laboratòri, per de qu'a una nauta resisténcia a l'oxidacion, la reduccion, e a l'evaporacion.
# 11 de mai
## Naissenças

* 1888 - Irving Berlin, compositor american (m.1989)
* 1904 - Salvador Dalí, pintor catalan (m.1989)
* 1916 - Camilo José Cela, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel de Literatura (m.2002)

## Decèsses

* 1981 - Odd Hassel, quimista norvegian, Prèmi Nobel de Quimia (n.1897)
* 1981 - Bob Marley, cantaire jamaican (n.1945)
Vejatz tanben:
* 10 de mai | 12 de mai
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).
# 11 de setembre
## Eveniments

* 1714 - Presa de Barcelona per Felip V d'Espanha pendent la Guèrra de Succession d'Espanha, dempuèi aquel jorn es la Diada Nacional de Catalunya
* 2001 - attemtat del World Trade Center, a-per-aqui 3000 mòrts

## Naissenças

* 1885 - D. H. Lawrence, escrivan britanic (m. 1930)
* 1903 - Theodor Adorno, filosòf, compositor e sociològ alemand (m. 1969)
* 1917 - Ferdinand Marcos, dictator de las Filipinas (m. 1989)
* 1940 - Brian de Palma, director american de cinèma
* 1945 - Franz Beckenbauer, èx-fotbolaire alemand (m. 2024)
* 1965 - Bashar al-Assad, president de la Republica Aràbia Siriana

## Decèsses

* 1684 - Beat Bonaventura Gran, religiós catalan (n.1620)
* 1888 - Domingo Faustino Sarmiento, president d'Argentina (n.1811)
* 1973 - Salvador Allende, president de Chile (n.1908)
Vejatz tanben:
* 10 de setembre | 12 de setembre
* genièr | febrièr | març | abril | mai | junh | julhet | agost | setembre | octobre | novembre | decembre
* Calendièr d'eveniments (los 366 jorns de l'an).