# Gardiòl

Lo gardiòl es lo parlar occitan vivaroaupenc de La Gàrdia (Guardia Piemontese en italian), en Calàbria (Italia). La populacion de La Gàrdia es arribada de las Valadas Occitanas dau Piemont au sègle XIV, quand fugissiá las persecucions contra los Valdés.
En 2007, per lo lingüista Fiorenzo Toso, i aviá 340 locutors de gardiòl sus los 1 860 demorants, los autres parlavan italian estandard, o calabrés.

## Exemple de texte

Tèxte tirat del metòde de G. Ligozat.
A La Gàrdia l’antica pòrta granda (pòrta dal sang) ilh recòrda fait brut, fòrse, en part, inventat. Un fait dei mai brut al vai sochèd ‘o 11 de junh 1561 a Montalto Uffungo aont otanta-uèch Valdés ilh van èsser massat a chavon dal schalier de la guieisa de Sant Fransisc de Paola.
Un testimone al vai scriu dins una letra ‘o fait brut: ‘o bòia, stachaa una faissa sus lhi uèlh dal condamnat, ab ‘o cotèll al lhi talha ‘o gargaròt, al lhi cacha la faissa, e ainan un autre.
‘O deman ilh van talha lhi cadàver, ilh lhi van tapa sus lhi carre e ilh lhi van empinge sus lhi arbre, per mai ò mens trenta-shèis milhe long la straa per Castrovillari. ‘O 28 de junh, sus la plaça de Cosenza, lhi autre Valdés ilh van èsser cuvèrt de piche e iars coma tòrche. Gabriele Pepe, dins Il Ponte – setembre/otróeve 1950, al a pas dóbie: « La vai èsser una crochata vèra, ab tot lhi mal de le crochate: destruccion de país entíer, fúec, massacre colectiu, impicajon, confiscacion, vinhe destrote. » En tot 2000 Valdés de La Gàrdia, Montalto Uffugo e San Sisto ilh van èsser massat; 1600 ilh van èsser empresonat ò mandat sus le galère.

## Le gardiol comparat au nòrd-occitan e aus autras lengas romanas

| latin | portugués | espanhòl | francés | catalan | nòrd-occitan | gardiòl | sarde | italian | friolan | ladin (Nones) | romanés |
| clavem | chave | llave/clave | clef/clé | clau | clau/clhau | quiau | crae/crai | chiave | clâf | clau | cheie |
| noctem | noite | noche | nuit | nit | nueit/nuech | nuèit | notte/notti | notte | gnot | not | noapte |
| cantare | cantar | cantar | chanter | cantar | chantar | chantar | cantare/cantai | cantare | cjantâ | ciantar | cânta |
| capram | cabra | cabra | chèvre | cabra | chabra | chabra | cabra/craba | capra | cjavre | ciaura | capră |
| linguam | língua | lengua | langue | llengua | lenga | llenga | limba/lingua | lingua | lenghe | lenga | limbă |
| plateam | praça | plaza | place | plaça | plaça/plhaça | piaça | pratha/pratza | piazza | place | plaza | piaţă |
| pontem | ponte | puente | pont | pont | pònt/pont | pònt | ponte/ponti | ponte | puint | pònt | punte |
| ecclesiam (basilicam) | igreja | iglesia | église | església | gleia/gleisa | guieisa | creja/cresia | chiesa | glesie | glesia | biserică |
| caseus lat.vulg. formaticum | queijo | queso | fromage | formatge | formatge/fromatge | case | casu | formaggio/cacio | formadi | formai | brânză/caş |

## Caracteristicas

* Prononciacion
a : [a]
a finau : [ə] o mut
e davant una consona nasala deven : [ə] o s'accentua : [ʏ]
é : pòt far [ɛ], Valdés : [val'dɛ]
i : s'accentua o non per e se cambiar en [ə], vichinat : [vəʧənɛ]
ò : [ɔ] mas pòt maitot far [œ], ròsa : ['rœzə]
u : [ʏ] e non [y] coma dins los autres dialectes occitans, una : [ʏna]
uè : [œ], uèlh : [jœʎ]
ll, especific au gardiòl, fai [ɖ], coma los l iniciau, davant una vocala tonica, castell : [caʃtɛɖ:], lenga : [ɖ:ʏŋgə]
sh : [ʃ] coma en gascon
* los pluraus
Lo s ne marca pas los pluriaus (ni la conjugason).
Plurau masculin : non escrit : 'o jíec (lo juòc), lhi jíec
Plurau fiminin en e : la montanha, le montanhe
* Conjugason
Verbo chantar (verbe cantar) al present
Me chanto
Tu tu chanta
Èll al chanta / Ilh ilh chanta
Nos chantèm
Vos chantètz
Lor ilh chantan

## Réferenças

* 1 2 Gerard Ligozat. A nòstre biais. Apprendre le vivaro-alpin. Yoran. 2020. ISBN 978-2-36747-071-9.
* ↑ Fiorenzo Toso, Le Minoranze Linguistiche in Italia, ed. Il Mulino, 2008 paja 141

## Ligam extèrne

A auvir : http://www.youtube.com/watch?v=QSRY9GIMTzI