# mat

* Niet te verwarren met: mat', mât, mät

## Nederlands
##### Uitspraak

* Geluid: mat (hulp, bestand)
* IPA: / mɑt / (1 lettergreep)

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* [A] via Middelnederlands matte "gevlochten kleed van riet of biezen", van Latijn matta dat mogelijk teruggaat op het Fenicisch, vergelijk Hebreeuws מִטָּה (mitá) "bed, slaapbank"
* [B] van Frans matte "na eerste smelting nog onzuiver metaal"; de veronderstelling van Multatuli in zijn Aantekeningen (p. 276) bij de Max Havelaar dat "mat" zou verwijzen naar het Spaanse wapenschild is onjuist
** [2] vergelijk Frans maton
* [C] via Middelnederlands mat van Frans mat en middeleeuws Latijn mattum, dat teruggaat op Arabisch مَاتَ ww (māta) "sterven" (in de uitdrukking (aš-)šah māt, "de koning is dood")
** bn [1]: (figuurlijk) zo al gebruikt in het Middelnederlands, Oudfrans en middeleeuws Latijn (mattus, dat ook een oudere betekenis "bedroefd, dronken" heeft), in de betekenis van ‘moe’ voor het eerst aangetroffen in 1265
** bn [2]: in de betekenis ‘dof’ in de 18e eeuw opnieuw ontleend aan het Frans
* [D] mogelijk van Tamil மட்டு (mattu) "maat, hoeveelheid"
* [E] nevenvorm van made zn
* [F] meet ww met een klinkerwisseling /e/ → /ɑ/
* [G] vermoedelijk van Surinaams mata

#### Zelfstandig naamwoord

[A] de mat v / m
* (textiel) vlechtwerk of stug weefsel dat als afscherming of als beschermlaag voor een oppervlak dient
*   * Hij talmde niet; met al 't geweld van zijn handen rukte hij aan de rieten mat die de loods afsloot, (…)
    ▸ Deze werd volgestouwd met alle tenten, kookpannen, matjes, slaapzakken en talloze andere dingen.
* (textiel), (huishouden) meestal rechthoekig stuk vloerbekleding
*   * Ik zal die mat eens goed uitkloppen.
* 2. Een mat bij de voordeur.

##### Hyperoniemen

* [2] vloerkleed

##### Hyponiemen

| bakermat dagmat deurmat | gobimat grasmat hangmat | judomat koffiemat kokosmat krammat muismat | placemat rietmat slaapmat | stromat tegelmat vloermat voetmat |

##### Afgeleide begrippen

* mataanval, mathoen, matschudding, matslijpen, mattenbies, mattenklopper, mattentaart, matter, matvoering, matwerk

#### Werkwoord

[A] mat
* enkelvoud tegenwoordige tijd van matten
* gebiedende wijs van matten

#### Zelfstandig naamwoord

[B] de mat m
* (numismatiek) oude munt
*   * (…) die had er veel Spaanse matten aan boord (…)
*   * Tot de gangbare gouden matten behoort, althans in de eerste jaren van de 17e eeuw, de Fransche kroon van Carolus ƒ 3.1, (…)
* 1. Twee Spaanse matten van Philips IV.
[B] de mat v / m
* (voeding) klonter geronnen melk die niet meer geschikt is om kaas van te maken

#### Zelfstandig naamwoord

[C] het mat o
* geen meervoud (schaak) situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is
*   * Dit is in drie zetten mat.
* C. De speler met wit heeft mat erkend door zijn koning om te leggen.

##### Synoniemen

* schaakmat

##### Hyponiemen

* gekkenmat
* herdersmat
* narrenmat

#### Bijvoeglijk naamwoord

[C] mat
* (schaak) zich in het schaakspel een verloren stand bevindend, waarin de koning in de volgende zet geslagen kan worden
*   * De koning staat mat.

#### Bijvoeglijk naamwoord

[C] mat
* door een uitgeput gevoel in een terneergeslagen stemming
* niet glanzend, geen licht weerkaatsend

##### Synoniemen

* [2] down, moe, terneergeslagen, vermoeid
* [3] dof

##### Afgeleide begrippen

* [3] matbeitel, matbranden, matdruk, matglas, matheid, matkop, matverf, matvernis

#### Werkwoord

[C] mat
* enkelvoud tegenwoordige tijd van matten
* gebiedende wijs van matten

#### Zelfstandig naamwoord

[D] mat v/m
* (historisch) (Nederlands-Indië) gehalte aan zuiver goud

##### Verwante begrippen

* karaat

#### Zelfstandig naamwoord

[E] mat v/m, o
* (sport) terrein waarop een wedstrijd in een veldsport wordt gespeeld
*   * ,,In een derby zo ruim verliezen is niet prettig, ook niet als het nergens meer om gaat. Toch zijn we niet van de mat gespeeld, ondanks de uitslag”, aldus de verliezende trainer Hilbert van Gils.
* (landbouw) (verouderd) weide, gemaaid stuk grasland

##### Synoniemen

* [1] voetbalveld, sportveld

##### Afgeleide begrippen

* grasmat
* [2] matsloot

#### Werkwoord

[F] mat
* enkelvoud verleden tijd van meten
*   * Ik mat.
*   * Jij mat.
*   * Hij, zij, het mat.

#### Zelfstandig naamwoord

[G] de mat v / m
* (historisch) (Suriname) liggende balk met een tiental uithollingen waarin koffiebessen met houten stampers werden gestampt om de koffiebonen eruit te kunnen halen

##### Synoniemen

* koffiemat

##### Anagrammen

* atm, tam

#### Gangbaarheid

* Het woord mat staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
* In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "mat" herkend door:
| 99 % | van de Nederlanders; |
| 100 % | van de Vlamingen. |

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

#### Verwijzingen

* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (vloerbelegsel) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (Spaans geldstuk) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Gouw, J.E. ter "De munt in de Volkstaal, deel VI" in: Tijdschrift van het Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde jrg.14 (1906) Johannes Müller, Amsterdam; p. 197; geraadpleegd 2016-11-15
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (klonter) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (in het schaakspel vastgezet) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (moe) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ "mat" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat (dof) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ maat (moe) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ mat op website: Etymologiebank.nl
* ↑ mat (soort vijzel) op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Meyere, V. de Langs den stroom. (1903) W.L. & J. Brusse, Rotterdam; p. 136; geraadpleegd 2016-11-15
* ↑ Tim Voors “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
* ↑ Heije, J.P. De Zilvervloot (1844)
* ↑ Schotel, G.D.J. Het maatschappelijk leven onzer vaderen in de zeventiende eeuw. 2e druk (1869) A.W. Sijthoff, Leiden; p. 240;
* ↑ Tubantia Peter Eidhof 11-05-19 Avanti laat niets heel van Sportlust Glanerbrug: 1-7
* ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be

## Afrikaans
#### Zelfstandig naamwoord

mat
* (schaak) mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is
* mat; meestal rechthoekig stuk vloerbekleding

##### Synoniemen

* skaakmat

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

## Bretons
#### Bijvoeglijk naamwoord

mat
* goed

## Engels
##### Uitspraak

* Geluid: mat (VS) (hulp, bestand)
* IPA:

#### Zelfstandig naamwoord

mat
* mat, vloermat
* klit, warrige massa
* dof, mat oppervlak

#### Bijvoeglijk naamwoord

mat
* dof, mat, niet glanzend

#### Werkwoord

to mat
* overgankelijk van matten voorzien
* overgankelijk in een klit brengen, laten samenklitten
* onovergankelijk klitten [1], aaneengeklit/-geplakt zijn

## Frans
##### Uitspraak

* Geluid: Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?

##### Woordherkomst en -opbouw

* [A] In de uitdrukking (1224) dire eschec et mat 'schaak en mat zeggen', ontleend aan de Arabische uitroep aš-šāh māt(a) 'de koning is dood!' tijdens de winnende zet in het schaakspel. De oorspronkelijk Perzische ontlening šāh 'koning, sjah' werd vervolgens opgevat als een (Oudfrans) woord eschec, eschac ‘(oorlogs)buit’
* [B] In de bijvoeglijke betekenis 'overwonnen, bedwongen, getroffen' (sinds begin 12e eeuw), 'dof, flets’ (sinds ca. 1265) en als zelfstandig naamwoord (sinds 1832). De oorsprong ervan is niet geheel duidelijk, hetzij uit het Laatlatijn (7e eeuw) mattus 'triest, bedroefd', of uit dialectisch Latijn matus, mattus 'beschonken' (van het werkwoord madēre ‘dooweekt zijn')
* [C] (verkorting) van matin

#### Zelfstandig naamwoord

[A] mat m
* de zet van schaakmat m
[B] mat m
* het matte, doffe gedeelte
[C] mat m
* (spreektaal) ochtend
    «On s'est couchés à 5 heures du mat.»
       We zijn om vijf uur 's ochtends gaan slapen.

#### Bijvoeglijk naamwoord

[A] mat
* zijnde schaakmat
[B] mat m, -e v
* mat, dof, ongepolijst

##### Anagrammen

* TAM

#### Verwijzingen

* ↑ mat op website: Etymologiebank.nl
* ↑ mat op website: Etymologiebank.nl
* ↑ mat op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Wouw, Berry van de, Woordenboek populair Frans - Nederlands. Woordenboek van het Frans dat u op school nooit leerde, 2e druk, Breda: Uitgeverij Arti-Choc, 2014; p. 130

## Gotisch
#### Zelfstandig naamwoord

mat
* accusatief enkelvoud van 𐌼𐌰𐍄𐍃 (mats)

## IJslands
##### Uitspraak

* Geluid: Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?

#### Zelfstandig naamwoord

mat
* datief onbepaald mannelijk enkelvoud van matur
mat
* accusatief onbepaald mannelijk enkelvoud van matur

## Limburgs
##### Uitspraak

* IPA: /mɑt/ (Etsbergs)

#### Bijvoeglijk naamwoord

mat
* kleurloos
* grijsachtig

#### Zelfstandig naamwoord

mat
* mat; meestal rechthoekig stuk vloerbekleding

## Luxemburgs
##### Uitspraak

* IPA: /mɑt/

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Middelhoogduitse mit / mite

#### Voorzetsel

mat
* met

##### Antoniemen

* ouni

## Noors
##### Uitspraak

* Geluid: Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?
* IPA: /mɑːt/

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afkomstig van het Oudnoorse woord matr.

#### Zelfstandig naamwoord

mat m
* (voeding) eten, voedsel
    «Vi leverer mat med høy kvalitet til fornuftig pris.»
       Wij leveren voedsel van een hoge kwaliteit tegen een redelijke prijs.

##### Afgeleide begrippen

* fingermat, matrett, møtemat, nattmat, overtidsmat, rockemat, selskapsmat, sjømat

## Nynorsk
##### Uitspraak

* Geluid: Bestand bestaat nog niet. Aanmaken?
* IPA: /mɑːt/

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afkomstig van het Oudnoorse woord matr.

#### Zelfstandig naamwoord

mat m
* (voeding) eten, voedsel

## Pools
##### Uitspraak

* IPA: /mat/
* Geluid: mat (hulp, bestand)

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Perzische شاه مات‎ (šāh māt)

#### Zelfstandig naamwoord

mat m
* (schaak) mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Nederlandse maat

#### Zelfstandig naamwoord

mat m
* korporaal

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Duitse matt

#### Zelfstandig naamwoord

mat monbezield
* mat; niet glanzend, dof

##### Afgeleide begrippen

* matowy

#### Zelfstandig naamwoord

mat
* genitief meervoud van mata

##### Anagrammen

* tam

## Slowaaks
##### Uitspraak

* IPA: /mat/

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Perzische شاه مات‎ (šāh māt)

#### Zelfstandig naamwoord

mat m
* (schaak) mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is

##### Synoniemen

* šachmat
* šach-mat

##### Afgeleide begrippen

* matový

##### Typische woordcombinaties

* dostať mat

##### Anagrammen

* tam
* tma

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

## Tsjechisch
##### Uitspraak

* IPA: /mat/

##### Woordafbreking

* mat

##### Woordherkomst en -opbouw

* Afgeleid van het Perzische شاه مات‎ (šāh māt)

#### Zelfstandig naamwoord

mat monbezield
* (schaak) mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is

##### Gelijkklinkende woorden

* Mat

##### Synoniemen

* šachmat monbezield, šach mat monbezield

##### Afgeleide begrippen

* matit
* matový

##### Typische woordcombinaties

* dát mat
* dostat mat
* šach mat monbezield

##### Verwante begrippen

* matující
* umatovat
* zmatovat

##### Anagrammen

* tam
* tma

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

#### Verwijzingen

* Internetová jazyková příručka - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)
* Slovník spisovného jazyka českého - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)
* Příruční slovník jazyka českého - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)

#### Bijvoeglijk naamwoord

mat
* mat; niet glanzend, dof
* mat; doorschijnend, maar niet doorzichtig

##### Verbuiging

* Onverbogen

##### Synoniemen

* matný, matový
* matovaný, matový

##### Antoniemen

* lesklý
* průhledný

#### Verwijzingen

* Internetová jazyková příručka - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)
* Slovník spisovného jazyka českého - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)

#### Bijwoord

mat
* (schaak) mat; situatie in het schaakspel waarin de koning het schaak niet meer kan ontlopen en het spel hierdoor tevens afgelopen is

#### Verwijzingen

* Internetová jazyková příručka - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)
* Slovník spisovného jazyka českého - Ústav pro jazyk český AV ČR (Tsjechisch)

## Wolof
##### Uitspraak

* Geluid: mat (hulp, bestand)

#### Bijvoeglijk naamwoord

mat
* volledig, compleet

## Wymysoojs
#### Zelfstandig naamwoord

mat
* (drinken) mede, honingwijn, mee; licht alcoholische drank vervaardigd van honing

##### Schrijfwijzen

* māt

## Zweeds
##### Uitspraak

* Geluid: mat (hulp, bestand)

##### Woordafbreking

* mat
| mats | enkelvoud | enkelvoud | meervoud | meervoud |
| | onbepaald | bepaald | onbepaald | bepaald |
| nominatief | mat | maten | - | - |
| genitief | mats | matens | - | - |

#### Zelfstandig naamwoord

mat g
* (voeding) eten, voedsel

##### Afgeleide begrippen

* barnmat, basmat, burkmat, dietmat, färdigmat, hundmat, julmat, kalasmat, kattmat, koschermat, kvällsmat, matberedare, matbord, matbröd, Matcirkeln, matfett, matförgiftad, matförgiftning, matförråd, matgäst, mathiss, matjord, matkasse, kupong, matkällare, matlagning, matlust, matnyttig, matolja, matos, matpengar, matranson, matrast, matrest, matris, maträtt, matsal, matsedel, matservering, matsilver, matsked, matsmältning, matspjälkning, matstrejk, matstrupe, matställe, matsäck, matvara, middagsmat, skolmat, skräpmat, skåpmat, smalmat, snabbmat

##### Anagrammen

* tam