# kunnen
## Nederlands
##### Uitspraak

* Geluid: kunnen (hulp, bestand)
* IPA: / ˈkʏnə(n) / (2 lettergrepen)

##### Woordafbreking

* kun·nen

##### Woordherkomst en -opbouw

* In de betekenis van ‘in staat zijn’ voor het eerst aangetroffen in 1100
* De huidige vormen van de infinitief en tegenwoordige tijd zijn ontstaan als een preterito-presens uit de Protogermaanse perfectumstammen *kann- en *kunn-. Verder zijn deze vormen samengevallen met een ander Protogermaans werkwoord,*kunnēn, "leren kennen/proberen". In het Middelnederlands was vooral connen gangbaar. De vormen met cun- i.p.v. con- waren oorspronkelijk alleen gewestelijk, maar zijn later standaardtaal geworden.
| afkomstig van: Middelnederlands: connen Oudnederlands: kunnan Germaans: *kunnanan Indo-Europees: *ǵneH₃- | Verwant in Germaans: West: Engels: can, con, cunning, canny (Angelsaksisch: cunnan), Duits: können, (Oudhoogduits: kunnan), Fries: kinne (Oudfries: kunna) Noord: Zweeds/IJslands/Faeröers: kunna, (Oudnoords: kunna), Deens: kunne Oost: Gotisch: kunnan Verwant in andere Indo-Europese taalgroepen: Grieks: γιγνώσκειν Latijn: gnōscere |

#### Werkwoord

kunnen
* modaal werkwoord, overgankelijk, inergatief in staat zijn, het vermogen hebben tot iets
*   * Dat kan hij best.
*   * Kun je niet slapen?
*   * De motor kan vaak meer dan dat je denkt.
* modaal werkwoord het intrinsieke vermogen, de eigenschap, aanleg, neiging, geschiktheid e.d. voor iets bezitten
*   * Pas op, dat kan breken.
    ▸ Ik kon niet alles goed volgen, maar het monotone geluid van stemmen om mij heen voelde veilig en vertrouwd.
    ▸ Omdat overal besmettelijke Giardia-parasieten in het water konden zitten, was het noodzakelijk om het water te zuiveren alvorens het te drinken. Van deze parasieten kun je goed ziek worden.
* modaal werkwoord mogelijkerwijs in een bepaalde veronderstelde toestand verkeren
*   * Hij kan zijn verdwaald.
*   * Ik kan het natuurlijk mis hebben.
* modaal werkwoord in de gelegenheid zijn
*   * Ik kan vandaag niet komen.
* onpersoonlijk mogelijk zijn
*   * Dat kan niet.
*   * Dat kan misschien een andere keer [gebeuren].
    ▸ In een urinoir kan het ook soms moeilijk zijn om met iemand naast je te plassen. Hier was het nog lastiger omdat er twee mensen naast mij lagen, waarvan één tot overmaat van ramp de enige aanwezige vrouw was.
    ▸ Toen ook de kinderen mijn rare plan accepteerden stonden alle lichten ineens op groen. De voorbereidingen konden beginnen.
* modaal werkwoord, (pregnant) zichzelf tot verbazing van de spreker ergens toe weten te zetten
*   * Hoe kon je!
* modaal werkwoord, (pregnant) drukt het geoorloofd, betamelijk, gepast e.d. van iets zijn uit
*   * Dat kun je toch niet doen!
* modaal werkwoord ± mogen [1]/moeten
*   * Je kunt nu gaan.
* overgankelijk, (informeel) kennen (deze oorspronkelijke betekenis werd in het Noord-Nederlands al vanaf de 17e eeuw door "kennen" verdrongen)

##### Vaste voorzetsels

* af kunnen

##### Hyponiemen

* aankunnen, afkunnen, meekunnen, opkunnen, terechtkunnen
* gemeenkunnig

##### Opmerkingen

* Het werkwoord kennen is gevormd als causatief van kunnen.

##### Uitdrukkingen en gezegden

* bergen kunnen verzetten
* veel (in hoeveelheid) werk kunnen doen
* de eigen boontjes kunnen doppen
* andermans hulp niet nodig hebben of vinden
* de toets der kritiek kunnen doorstaan
* aan alle eisen voldoen
* de zon in het water kunnen zien schijnen
* blij kunnen zijn met de voorspoed van een ander, niet jaloers zijn
* door een ringetje kunnen halen
* er goed verzorgd uit zien
* een potje kunnen breken bij
* niet gauw boos maken
* een puntje kunnen zuigen aan
* een voorbeeld kunnen nemen aan
* een schop van een ezel kunnen verdragen
* kunnen verdragen dat iemand zonder verstand van zaken kritiek geeft
* een speld kunnen horen vallen
* volledige stilte ervaren
* er met de pet niet bij kunnen
* niet willen of kunnen snappen
* [2] er niet aan kunnen
* [2] er niet aan uit kunnen
* er niet over uit kunnen
* uit opwinding telkens ter sprake brengen
* geen bokkesprongen kunnen maken
* weinig geld hebben om extra dingen te kunnen kopen
* geen daglicht kunnen verdragen/velen
* stiekem en/of oneerlijk doen
* geen hoogte kunnen krijgen van
* door vaagheid niet goed kunnen begrijpen
* geen ijzer met handen kunnen breken
* door gebrek aan tijd of middelen een doelstelling niet bereiken
* geen land kunnen bezeilen met
* niets kunnen beginnen met (gezegd over een onwillig persoon)
* geen pap meer kunnen zeggen
* erg moe zijn
* [1] geen peil kunnen trekken op
* geen speld kunnen krijgen tussen
* [1] de juistheid moeten erkennen van [2] geen gelegenheid krijgen in een gesprek ook iets te zeggen
* geen touw kunnen vastknopen aan
* door de onduidelijkheid niets kunnen begrijpen van
* geen veer van de mond kunnen blazen
* [1] heel zwak zijn [2] heel arm zijn
* het ei niet kwijt kunnen (raken)
* geen gelegenheid krijgen om iets wat je belangrijk vindt te zeggen of te doen
* het hoofd (net) boven water kunnen houden
* net genoeg inkomen hebben om te kunnen leven
* huizen kunnen bouwen op
* sterk vertrouwen hebben in (over een persoon)
* kunnen fluiten naar
* moeten afzien van een gerechtvaardigde aanspraak op
* kunnen maken en breken
* beslissende invloed hebben op de toekomst van
* niet door de beugel kunnen
* verkeerd zijn
* niet kunnen luchten of zien
* een hekel hebben aan
* niet kunnen rijmen met
* onjuist of onbegrijpelijk vinden gelet op
* kunnen verkeren
* kunnen omslaan, snel kunnen veranderen van omstandigheden
* niet kunnen zetten
* niet echt naar iemand luisteren wanneer iemand meepraat
* niet met droge ogen kunnen aanzien
* letterlijk: gaan huilen/tranen bij het zien gebeuren van iets
* niet over zijn hart kunnen krijgen
* uit liefde afzien van
* om de vinger kunnen winden
* alles gedaan kunnen krijgen of alles mogen van
* (nog niet) op eigen benen kunnen staan
* (nog niet) in staat zijn zich volledig zelfstandig te redden
* op je vingers kunnen natellen
* gemakkelijk kunnen voorzien, horen te beseffen
* staat kunnen maken op
* kunnen vertrouwen/rekenen op

##### Spreekwoorden

* Daar kan de schoorsteen niet van roken.
* Daar kan je gif/vergif op innemen
* De boog kan niet altijd gespannen staan.
* Eén gek kan meer vragen/vragen stellen dan tien wijzen kunnen beantwoorden.
* Een stuivertje kan raar rollen
* Eén uur van onbedachtzaamheid, kan maken dat men jaren schreit.
* Het bloed kruipt waar het niet gaan kan.
* Het kan vriezen en het kan dooien.
* Het zijn sterke benen die de weelde kunnen dragen.
* Je kan geen omelet maken zonder eieren te breken.
* Je kan niet de kool en de geit sparen.
* Kan uit Nazareth iets goeds komen?
* Niemand kan twee heren dienen
* Wie een hond wil slaan, kan gemakkelijk een stok vinden.
* Wie hoog klimt kan laag vallen.

##### Vertalingen
#### Zelfstandig naamwoord

de kunnen mv
* meervoud van het zelfstandig naamwoord kunne

#### Gangbaarheid

* Het woord kunnen staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
* In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "kunnen" herkend door:
| 99 % | van de Nederlanders; |
| 100 % | van de Vlamingen. |

#### Verwijzingen

* ↑ "kunnen" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
* ↑ Woordenboek der Nederlandsche taal (1864-2001).
* ↑ kunnen op website: Etymologiebank.nl
* ↑ Zie verder onder kon#Woordherkomst en -opbouw
* ↑ Steppie aan de grond....., Moto Sportivo
* 1 2 3 4 Tim Voors “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
* ↑ J. de Vries, Nederlands Etymologisch Woordenboek, 1997, p. 311
* ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be