# staan
## Nederlands
##### Uitspraak

* Geluid: staan (hulp, bestand)
* IPA: / stan / (1 lettergreep)
* IPA: /staːn/

##### Woordafbreking

* staan

##### Woordherkomst en -opbouw

* In de betekenis van ‘overeind zijn’ voor het eerst aangetroffen in het jaar 901
| afkomstig van: Middelnederlands: staen Oudnederlands: stān Germaans: *stānan Indo-Europees: *steh₂- | Verwant in Germaans: West: Engels: stand (Angelsaksisch: standan), Duits: stehen, (Oudhoogduits: stān, stēn), Fries: stean (Oudfries: stonda) Noord: Zweeds/Deens/Noors: stå, (Oudnoords: stá), Faeröers: stá Oost: Gotisch: standan |

#### Werkwoord

staan
* inergatief zich in verticale toestand van rust bevinden op een vaste ondergrond
*   * Hij stond al een uur in de rij.
    ▸ Decoraties en meubelstukken uit ver van elkaar verwijderde tijdvakken hingen en stonden elkaar met verwondering aan te staren.
    ▸ Het is dan altijd verstandig om niet in je eentje te gaan en niet verder te zwemmen dan waar je kan staan.
    ▸ En sta tezamen, maar niet te dicht bijeen:
* hulpwerkwoord ~ te: duratief hulpwerkwoord: tijdens het staan iets doen
*   * Hij staat buiten te telefoneren.
*   * Hij heeft een hele tijd staan telefoneren.
* hulpwerkwoord ~ te: hulpwerkwoord van een, vaak dreigende, onmiddellijke toekomst
*   * Dat staat te gebeuren.

##### Opmerkingen

* [2] In samengestelde tijden vervalt te.

##### Hyponiemen

| aanstaan achterstaan afstaan bekendstaan bestaan bijeenstaan bijstaan blootstaan buitenstaan doorstaan droogstaan erachter staan | erbij staan erin staan erop staan ervoor staan gelijkstaan gereedstaan in je kracht staan instaan klaarstaan leegstaan losstaan misstaan omstaan | onderstaan ontstaan openstaan opstaan overeind staan overstaan rechtop staan rechtovereind staan rechtstaan rechtstaans rood staan stilstaan te boek staan | tegenstaan ten dienste staan ter beschikking staan terechtstaan toestaan uitstaan vaststaan verstaan volstaan vooropstaan voorstaan vrijstaan weerstaan |

##### Afgeleide begrippen

| gestaag sta-in-de-weg sta-zitwerkplek staander staandevoets staangeld | staanijzer staanlamp staanplaats staansvoets staantribune stabij | stacaravan stadig stageld stahoogte staplaats staruimte | statafel state staterras statrein statribune stavast zit-stawerkplek |

##### Uitdrukkingen en gezegden

* de beste stuurlui staan aan wal
* Alles staat of valt daarmee
* Alles hangt daarvan af
* Als een paal boven water staan
* Iets is helemaal zeker
* Als een vlag op een modderschuit staan
* ergens helemaal niet bij passen
* Als het melk regent, staan mijn schotels omgekeerd
* Bekend staan als de bonte hond
* onder geen goede naam bekend staan
* Bij iemand in het krijt staan
* Een schuld bij iemand hebben
* Dat staat als een paal boven water
* dat is zeker
* De beste stuurlui staan aan wal.
* het is makkelijker om kritiek te geven dan om zelf iets te bereiken; diegenen die het moeilijke werk niet doen hebben wel de grootste kritiek en aanmerkingen, maar hebben er zelf geen ervaring mee en denken het toch beter te weten
* De boog kan niet altijd gespannen staan.
* aan een stuk doorwerken is niet gezond, er moet ook rust tussendoor zijn
* De muts zich verkeerd staan
* een slecht humeur hebben
* Die staat ziet toe dat hij niet valle.
* mensen die alles denken te weten of kunnen, moeten zelf maar oppassen voor fouten en problemen
* Er als een zoutpilaar bij staan
* Iemand te woord staan
* naar iemand luisteren en uitleg geven
* In / op de bres staan / springen
* In een goed blaadje staan
* erg aardig gevonden worden
* In een slechte reuk staan
* iemand die niet goed bekend staat
* In het krijt staan
* In vuur en vlam staan
* hevig branden ofwel: gauw kwaad zijn of erg driftig zijn
* In zijn hemd staan
* een belachelijke indruk maken
* Liegen of het gedrukt staat
* heel erg hard liegen
* Met de mond vol tanden staan
* niet weten wat je moet zeggen/ergens versteld van staan
* Met de rug tegen de muur staan
* geen kant op kunnen, hooguit een laatste uitweg
* Met één voet in het graf staan
* iemand gaat bijna dood
* Met het ene been in het graf staan
* niet lang meer te leven hebben
* Met lege handen staan
* niets meegenomen hebben
* Niet erg vast in de schoenen staan
* zich gemakkelijk laten ompraten
* Niet graag in iemand schoenen staan
* niet graag willen ervaren hoe het is iemand anders te zijn die in een moeilijke of onprettige situatie zich bevindt
* Nog niet op eigen benen kunnen staan
* nog niet zichzelf volledig zelfstandig kunnen redden
* Op de achterste benen staan
* erg kwaad worden
* Op de keien staan
* werkloos zijn
* Op goede voet staan met iemand
* goed kunnen opschieten
* Op losse schroeven staan
* helemaal niets zeker zijn
* Op poten staan
* In een brief nergens omheen praten
* Op zijn achterste poten staan
* Vreselijk boos worden
* Op zijn strepen staan
* Op zijn stuk staan
* zich niet laten ompraten en bij de eigen mening blijven
* Paf staan
* verbaasd of verbijsterd zijn
* Pal staan (voor iets)
* Onbeweeglijk stilstaan ofwel: niet twijfelen aan de eigen mening
* Perplex staan
* Schaakmat staan
* geen oplossing meer weten
* Te goeder naam en faam bekend staan
* bekend staan voor goede dingen
* Voor hetere vuren gestaan hebben
* wel moeilijkere dingen gedaan hebben
* Voor schut staan
* een blunder begaan voor de ogen van anderen (en schamen)
* Vragen staat vrij.
* iedereen heeft de gelegenheid om vragen te stellen
* Zijn pruik staat scheef.
* hij is gehumeurd
* haaks op iets staan
* in lichterlaaie staan
* met uitslaande felle vlam branden
* op de stoep staan
* zijn haren gingen (recht) overeind staan

##### Anagrammen

* naast, satan

##### Vertalingen
#### Gangbaarheid

* Het woord staan staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
* In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "staan" herkend door:
| 100 % | van de Nederlanders; |
| 100 % | van de Vlamingen. |

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.

#### Verwijzingen

* ↑ "staan" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
* ↑ Pfeiffer, Ilja Leonard “Grand Hotel Europa” (2018), De Arbeiderspers , ISBN 978-90-295-2622-7, p. 17
* ↑ Weblink bron “Dit moet je weten over een mui, een plek die je de zee in kan sleuren”, NOS-stories
* ↑ Tim Voors “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers
* ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be