# kruis

| 1. kruis | 9. muziekteken |

## Nederlands
##### Uitspraak

* Geluid: kruis (hulp, bestand)

##### Woordafbreking

* kruis

##### Woordherkomst en -opbouw

* Leenwoord uit het Latijn, in de betekenis van ‘twee balken die elkaar rechthoekig snijden’ voor het eerst aangetroffen in 991
* Van het Latijnse crux.

#### Zelfstandig naamwoord

het kruis o
* (wiskunde) geometrisch figuur waarin twee rechte lijnen elkaar snijden
* constructie van twee onder een hoek aan elkaar vastgemaakte onderdelen
* ongeluk of ellende
* symbolisch teken (het rode kruis, hakenkruis, Andreaskruis)
* (religie) christelijk religieus symbool afgeleid van de kruisiging van Jezus Christus
    ▸ Als ik de volle maan zie sla ik vreemd genoeg altijd een kruis, kus mijn duim en wijs naar de maan als gebaar van dankbaarheid voor de rijke ervaringen in mijn leven en de mensen om mij heen.
    ▸ Ook al ben ik geen katholiek, toch sla ik vaak een kruisje voor mijn borst.
* (militair) militaire onderscheiding
* (anatomie) deel van het menselijk lichaam waar de benen samenkomen
* (kleding) plaats waar de pijpen van een broek samenkomen
* (muziek) teken in de muzieknotatie dat de verhoging van een toon met een halve stap aangeeft
* (biologie) achterste deel van paardachtige dieren
* (wiskunde) plusteken of maalteken
* (medisch) een van de kruisverenigingen
* (numismatiek) een van beide zijden van een munt
* folterwerktuig.
* (scheepvaart) bovendeel van een anker

##### Synoniemen

* [4]: crucifix, kruisbeeld
* [9]: kruisteken, verhogingsteken

##### Antoniemen

* [9]: mol, verlagingsteken
* [12]: munt

##### Verwante begrippen

* baton
* beeldenaar
* commandeur
* commandeurskruis
* decoratie
* draagvolgorde
* eremedaille
* ereorde
* ereteken
* faleristiek
* gedecoreerde
* grootkruis
* grootofficier
* halslint
* huisorde
* kanselarij
* kanselier
* kleinood
* knoopsgatversiersel
* koninklijke onderscheiding
* kroonorde
* Leopoldsorde
* lid
* lint
* medaille
* officier
* onderscheiding
* oorkonde
* ridder grootkruis
* ridder
* ridderkruis
* ridderorde
* rozet
* staatsorde
* ster
* versiersel
* Vliegerkruis
* Willemsorde +
* [9] accident, alteratie, herstellingsteken, voorteken, voortekening

##### Hyponiemen

| Keltisch kruis Maltezer kruis Rode Kruis Zuiderkruis andreaskruis andrieskruis ankerkruis antoniuskruis apostelkruis appelkruis askruis assenkruis bisschopskruis bolkruis borstkruis | commandeurskruis dubbelkruis erekruis gaffelkruis grootkruis haakkruis hagelkruis hakenkruis halskruis handkruis hengselkruis hugenotenkruis jeneverkruis keltenkruis kerkenkruis klaverkruis | krukkenkruis leliekruis maalkruis maddox-kruis marktkruis meetkruis missiekruis moordkruis officierskruis oorlogskruis ordekruis overkruis passiekruis plaskruis processiekruis relikwiekruis | ridderkruis schuinkruis sint-andrieskruis sint-antoniuskruis tasjeskruis taukruis thermokruis topkruis triomfkruis veldkruis verzetskruis vliegerkruis vuurkruis wegkruis wiekenkruis zoenkruis |

##### Afgeleide begrippen

| Kruisheuvel Kruisland grote kruisbek klein kruiskruid kleverig kruiskruid kruisafneming kruisallergie kruisamputatie kruisarm kruisautootjes kruisbalk kruisband kruisbanier kruisbasiliek kruisbeeld kruisbek kruisbelang kruisbes kruisbeschermer kruisbesmetting kruisbestuiver kruisbestuiving kruisbeuk kruisbevruchting kruisbloem kruisbloemig kruisboog kruisboomkikker kruiscorrelatie kruisdagen kruisdak kruisdistel kruisdonatie kruisdonk kruisdood kruisdoorn kruisdraad kruisdrager kruisdraging kruisen kruisfacturatie kruisfinale kruisgang kruisgebed kruisgebouw kruisgesprek kruisgewelf kruisharing | kruisheer kruishoofd kruishoogte kruishout kruisinfectie kruisjas kruisjassen kruiskade kruiskerk kruisklompvoetkikker kruiskoepel kruiskop kruiskoppeling kruiskozijn kruiskruid kruislaan kruislegende kruisleger kruislicht kruislieveheer kruisling kruislings kruismast kruismes kruismol kruisnet kruisoffer kruisoprichting kruisorganisatie kruisparticipatie kruispeiling kruispijler kruisplaat kruispost kruisprocessie kruisproduct kruisproef kruispronkloper kruispunt kruisrak kruisraket kruisreactie kruisrelatie kruisresistentie kruisridder kruisrijm kruisschakelaar kruisschakeling | kruisschroevendraaier kruissjorring kruissleutel kruissmalkop kruissnarig kruissnelheid kruisspin kruisspinnendoder kruisstaal kruisstaf kruissteek kruissteen kruisstelling kruisstoot kruisstraat kruissubsidie kruistabel kruistafel kruisteken kruistitel kruistocht kruisvaan kruisvaarder kruisvaart kruisvenster kruisverband kruisvereniging kruisverheffing kruisverhoor kruisverkoop kruisvermogen kruisverwijzing kruisvlucht kruisvorm kruisvormig kruisvos kruisvuur kruisweg kruiswerk kruiswissel kruiswoord kruiswortel kruiszijde kruizemunt kruizenruiker roodpotige kruisspinnendoder schotse kruisbek viltig kruiskruid |

##### Spreekwoorden

* Elk huis(je) heeft zijn kruis(je).
* God geeft kracht naar kruis.
* Ieder moet zijn eigen kruis dragen.
* Men draagt het kruis niet altijd op zijn rug.
* [5]: Onze lieve Heer van het kruis bidden.
* Twee geloven in een huis is een groot kruis.

##### Uitdrukkingen en gezegden

* [5]: Iemand het (heilig) kruis (achter)nageven
* [7]: Iemand het kruis uit de broek vragen
* [13]: Kruis of munt gooien

##### Vertalingen
#### Verwijzingen

* ↑ "kruis" in: Sijs, Nicoline van der, Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, 2e druk, Amsterdam / Antwerpen: Veen, 2002; op website dbnl.org; ISBN 90 204 2045 3
* ↑ kruis op website: Etymologiebank.nl
* 1 2 Tim Voors “Alleen, De Pacific Crest Trail te voet van Mexico naar Canada”, eBook: Mat-Zet bv, Soest (2018), Fontaine Uitgevers

#### Werkwoord

kruis
* eerste persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van kruisen
*   * Ik kruis.
* gebiedende wijs van kruisen
*   * Kruis!
* (bij inversie) tweede persoon enkelvoud tegenwoordige tijd van kruisen
*   * Kruis je?

#### Gangbaarheid

* Het woord kruis staat in de Woordenlijst Nederlandse Taal van de Nederlandse Taalunie.
* In onderzoek uit 2013 van het Centrum voor Leesonderzoek werd "kruis" herkend door:
| 99 % | van de Nederlanders; |
| 99 % | van de Vlamingen. |

#### Meer informatie

* Zie Wikipedia voor meer informatie.
* ↑ Door archive.org gearchiveerde versie van 21 oktober 2019 “Word Prevalence Values” op ugent.be