# Taalgids Latijn

Het Latijn is een dode taal, maar de taal wordt nog vandaag de dag nog steeds gebruikt in de wetenschap, het rechtssysteem en de geneeskunde. Het Latijn is alléén in Vaticaanstad de officiële landstaal, in geen enkel ander land is Latijn op dit moment de hoofdtaal. Deze taalgids bevat Klassiek Latijn, Latijn zoals deze vroeger in het Romeinse Rijk ook werd gesproken.

## Grammatica

Het Latijn heeft een uitgebreide en relatief complexe grammatica, hier worden de belangrijkste aspecten in de grammatica behandeld.

### Naamwoorden
#### Zelfstandige naamwoorden

Het Latijn bevat vijf naamvallen, elke naamval heeft zijn eigen functie in de zin:
* Nominativus - Onderwerp + naamwoordelijk deel van het gezegde
* Genitivus - Bijvoegelijke bepaling
* Dativus - Meewerkend voorwerp
* Accusativus - Lijdend voorwerp
* Ablativus - Bijwoordelijke bepaling
De naamvallen kunnen drie geslachten hebben: mannelijk, vrouwelijk en, in tegenstelling tot de andere Romaanse talen, onzijdig. Zelfstandige naamwoorden kunnen worden verbogen in vijf groepen:
Zelfstandige naamwoorden declinaties 1 t/m 5 enkelvoud
| Naamval | Groep 1 | Groep 2 | Groep 2 | Groep 3 | Groep 4 | Groep 5 | Vertaalwijze rosa |
| Nominativus | Rosa | Dominus | Bellum | Rex | Lacus | Fides | De roos |
| Genitivus | Rosae | Domini | Belli | Regis | Lacus | Fidei | Van de roos |
| Dativus | Rosae | Domino | Bello | Regi | Lacui | Fidei | Aan/voor de roos |
| Accusativus | Rosam | Dominum | Bellum | Regem | Lacum | Fidem | De roos |
| Ablativus | Rosa | Domino | Bello | Rege | Lacu | Fide | Met/door/in de roos |
| Vertaling nominativus | Roos | Heer | Oorlog | Koning | Meer | (Ere)woord | - |
Zelfstandige naamwoorden declinatie 1 t/m 5 meervoud
| Naamval | Groep 1 | Groep 2 | Groep 2 | Groep 3 | Groep 4 | Groep 5 | Vertaalwijze rosae |
| Nominativus | Rosae | Dominus | Bellum | Reges | Lacus | Fides | De rozen |
| Genitivus | Rosarum | Dominorum | Bellorum | Regum | Lacuus | Fiderum | Van de rozen |
| Dativus | Rosis | Dominis | Bellis | Regibus | Lacibus | Fidebus | Aan/voor de rozen |
| Accusativus | Rosas | Dominos | Bella | Reges | Lacus | Fides | De rozen |
| Ablativus | Rosis | Dominis | Bellis | Regibus | Lacibus | Fidebus | Met/door/in de rozen |
| Vertaling nominativus | Rozen | Heren | Oorlogen | Koningen | Meren | (Ere)woorden | - |
* Het geslacht van de groepen gaat als volgt:
** Vrouwelijk= Groep 1 en groep 5
** Mannelijk= Groep 2 (Met uitgang -us) en groep 4
** Onzijdig= Groep 2 (Met uitgang -um)
** Groep 3 woorden met een nominativus meervoud op -es zijn mannelijk of vrouwelijk en een meervoud nominativus op -a geeft een onzijdig woord aan.
* Woorden met de uitgang -us kunnen via de groepen 2, 3 of 4 worden verbogen, let daarop! Murus= Groep 2, Corpus= Groep 3 en Portus= Groep 4.
* De groepen 4 en 5 komen het minst vaak voor in de Latijnse grammatica vergeleken met de andere groepen.

#### Bijvoeglijke naamwoorden

Bijvoeglijke naamwoorden congrueren met zelfstandige naamwoorden, dat wil zeggen dat het bijvoeglijk naamwoord hetzelfde geslacht, naamval en getal (enkelvoud of meervoud) heeft als het zelfstandig naamwoord waarover dit bijvoeglijk naamwoord wat zegt. Een bijvoeglijk naamwoord kan alleen worden verbogen volgens de groepen 1, 2 en 3. Bijvoorbeeld:
-Rosa parva (De kleine roos) - Vrouwelijk nominativus enkelvoud. -Domino irato (Aan/door woedende heer) - Mannelijk dativus/ablativus enkelvoud. -Regum audacium (Van de roekeloze koningen) - Mannelijk genitivus meervoud.
* Let op, groep 3 woorden kunnen ook bijvoeglijke naamwoorden krijgen die verbogen worden als groep 1 of groep 2 woorden: Matri anxiae (Aan de angstige moeder) - Vrouwelijk dativus enkelvoud.
* Ook woorden van groep 1 of 2 kunnen bijvoeglijke naamwoorden krijgen die verbogen worden als een groep 3 woord: Servorum fortium (Van de dappere slaven) - Mannelijk genitivus meervoud.
* Woorden van groep 4 en 5 krijgen op grond van hun geslacht een bijvoeglijk naamwoord van groep 1, 2 of 3: In portu ignoto (In een onbekende haven) - Mannelijk ablativus enkelvoud.

### Werkwoorden
#### Regelmatige werkwoorden

Regelmatige werkwoorden eindigen in het Latijn op -are, -ēre, -ire of -ere. Het verschil tussen de werkwoorden op -ēre en -ere is dat -ēre een 'e-stam' is, de 'e' hoort dus bij de stam, en -ere is een medeklinker-stam, hier is de 'e' een zogenoemde bindvocaal. In het echt heeft een e-stam geen accent op de 'e', het staat er nu voor de onderscheiding tussen een e-stam en een mk-stam.
Regelmatige werkwoorden praesens (o.t.t.)
| Persoonlijk voornaamwoord | A-stam | E-stam | I-stam | MK-stam | Vertaling Vocare |
| Ego | voco | moveo | audio | vivo | ik roep |
| Tu | vocas | moves | audis | vivis | jij roept |
| Is, Ea, Id | vocat | movet | audit | vivit | hij, zij, het roept |
| Nos | vocamus | movemus | audimus | vivimus | wij roepen |
| Vos | vocatis | movetis | auditis | vivitis | jullie roepen |
| Ei, Eae, Ea | vocant | movent | audiunt | vivunt | zij roepen |
| Infinitivus | vocare | movēre | audire | vivere | roepen |
| Imperativus | voca - vocate | move - movete | audi - audite | viv(e) - vivite | roep! - roept! |
Regelmatige werkwoorden imperfectum (o.v.t.)
| Persoonlijk voornaamwoord | A-stam | E-stam | I-stam | MK-stam | Vertaling Vocare |
| Ego | vocabam | movebam | audiebam | vivebam | ik riep |
| Tu | vocabas | movebas | audiebas | vivebas | jij riep |
| Is, Ea, Id | vocabat | movebat | audiebat | vivebat | hij, zij, het riep |
| Nos | vocabamus | movebamus | audiebamus | vivebamus | wij riepen |
| Vos | vocabatis | movebatis | audiebatis | vivebatis | jullie riepen |
| Ei, Eae, Ea | vocabant | movebant | audiebant | vivebant | zij riepen |
Regelmatige werkwoorden perfectum (v.t.t.)
| Persoonlijk voornaamwoord | A-stam | E-stam | I-stam | MK-stam | Vertaling Vocare |
| Ego | vocavi | movi | audivi | vixi | ik riep/ik heb geroepen |
| Tu | vocavisti | movisti | audivisti | vixisti | jij riep/jij hebt geroepen |
| Is, Ea, Id | vocavit | movit | audivit | vixit | hij, zij, het riep/heeft geroepen |
| Nos | vocavimus | movimus | audivimus | viximus | wij riepen/wij hebben geroepen |
| Vos | vocavistis | movistis | audivistis | vixistis | jullie riepen/jullie hebben geroepen |
| Ei, Eae, Ea | vocaverunt | moverunt | audiverunt | vixerunt | zij riepen/zij hebben geroepen |
| Infinitivus | vocavisse | movisse | audivisse | vixisse | (te) hebben geroepen |
* Een perfectum kan in het Nederlands vertaalt worden met een onvoltooid verleden tijd maar ook met een voltooid tegenwoordige tijd.
* De stam van een werkwoord verandert in alle voltooide tijden (dus ook in de v.v.t. en v.t.t.t.), er zijn daarvoor regels:
** A-stammen en I-stammen zijn meestal regelmatig, achter de stam komt een -v. Hierna komen de uitgangen voor het perfectum.
** E-stammen en MK-stammen zijn meestal onregelmatig, je moet de perfectumstam leren. Maar als deze regelmatig is komt er een -U achter de stam.
* In het woordenboek staan de perfectum vormen NIET in de infinitivus van het perfectum, maar in de 1e persoon enkelvoud van het perfectum.

#### Onregelmatige werkwoorden

Het Latijn kent echter ook onregelmatige werkwoorden, maar het zijn er niet zo veel als in de andere Romaanse talen. De meest gebruikte onregelmatige werkwoorden zijn: Esse, posse, velle, nolle, malle, ire en ferre.
Onregelmatige werkwoorden praesens (o.t.t.)
| Persoonlijk voornaamwoord | Zijn | Kunnen | Willen | Niet willen | Liever willen | Gaan | Dragen, brengen |
| Ego | sum | possum | volo | nolo | malo | eo | fero |
| Tu | es | potes | vis | non vis | mavis | is | fers |
| Is, Ea, Id | est | potest | vult | non vult | mavult | it | fert |
| Nos | sumus | possumus | volumus | nolumus | malumus | imus | ferimus |
| Vos | estis | potestis | vultis | non vultis | mavultis | itis | fertis |
| Ei, Eae, Ea | sunt | possunt | volunt | nolunt | malunt | eunt | ferunt |
| Infinitivus | esse | posse | velle | nolle | malle | ire | ferre |
| Imperativus | es - este | - | - | noli - nolite | - | i - ite | fer - ferte |
Het werkwoord 'hebben' bestaat in het Latijn niet. Om bezit aan te geven wordt er gezegd 'dativus + est of sunt', dus het persoonlijk voornaamwoord in de dativus + est/sunt. Dat ziet er dan zo uit:
* Potestas mihi est. (De macht is aan mij --> Ik heb de macht)
* Sorores tibi sunt. (Zussen zijn aan jou --> Jij hebt zussen)
* Vox magna ei est. (Een luide stem is aan hem/haar/het --> Hij/zij/het heeft een luide stem)
* Casa parva nobis est. (Een kleine hut is aan ons --> Wij hebben een kleine hut)
* Sedes vobis sunt. (Zetels zijn aan jullie --> Jullie hebben zetels)
* Pecunia eis est. (Geld is aan hen --> Zij hebben geld)
* Let op, er wordt met deze constructie géén voltooide tijd gemaakt! In het Latijn kan er geen zijn/hebben/worden + voltooid deelwoord plaatsvinden.'
* De persoonlijke voornaamwoorden in de dativus zijn schuingedrukt.

## Uitspraak

Het Latijn gebruikt, vanzelfsprekend, het Latijnse alfabet, maar in het Latijn bestaan de letters J en W niet. De I vervangt soms de J, en er staan woorden met een W in het woordenboek, maar dat zijn Germaanse leenwoorden én dat zie je alleen in het Middeleeuws-Latijn. De letters Y en Z zijn uitzonderlijk en komen alleen in Griekse leenwoorden voor. En tot slotte is de K ook zeer uitzonderlijk.

### Klinkers
#### A

    als de aa in kaas of als de a in anders

#### E

    als de ee in vlees of als de e in engel

#### I

    als de ie in vies of als de i in mikken

#### O

    als de oo in vroom of als de o in hommel

#### U

    als de oe in koets

#### Y

    als de ie in systeem

### Medeklinkers

B, C, D, F, G, H, K, L, M, N, P, Q, R, S, T, V, X en Z

#### B

    als de b in binnen

#### C

    als de k in kiezel

#### D

    als de d in durven

#### F

    als de f in fiets

#### G

    als de 'Engelse G' in Good

#### H

    wordt zacht uitgesproken.

#### K

    als de k in kast

#### L

    als de l in Lamp

#### M

    als de m in meer

#### N

    als de n in nodig

#### P

    als de p in pudding

#### QU

    als kw in quiz, de Q wordt ALTIJD gevolgd door een U.

#### R

    als de r in raden

#### S

    als de s in sluw

#### T

    als de t in toen

#### V

    als een w in Waarom

#### X

    als de ks in heks

#### Z

    als de z in zon

### Tweeklanken
#### AE

    als aaj in kraai

#### AU

    als auw in auto

#### OE

    als ooj in hooi
Géén tweeklank

#### EI

    als ee-ie

#### EU

    als ee-oe of als eew

#### IE

    als ie-ee

#### UI

    als oe-ie

#### UU

    als oewoe

## Woordenboek
### Basiswoorden

* Gebruikelijke uitdrukkingen
* OPEN
* GESLOTEN
* INGANG
* UITGANG
* DUWEN
* TREKKEN
* WC
* HEREN, MANNEN
* DAMES, VROUWEN
* VERBODEN

#### Ja.

    Bestaat niet in het Latijn, de zin herhalend bevestigen.

#### Nee.

    Bestaat niet in het Latijn, de zin herhalend bevestigen.

#### Waar is de wc?
### Bij problemen
#### Mag ik uw telefoon gebruiken?
### Cijfers
#### 1

    Unus (oenoes)

#### 2

    Duo (doe-oo)

#### 3

    Tres (tres)

#### 4

    Quattuor (kwatoe-or)

#### 5

    Quinque (kwienkwee)

#### 6

    Sex (sex)

#### 7

    Septem (septem)

#### 8

    Octo (oktoo)

#### 9

    Novem (noowem)

#### 10

    Decem (deekem)

#### 11

    Undecim (oendeekim)

#### 12

    Duodecim (doe-oo-deekim)

#### 13

    Tredecim (treedeekim)

#### 14

    Quattuordecim (kwattoe-or-deekim)

#### 15

    Quindecim (kwiendeekim)

#### 16

    Sedecim (seedeekim)

#### 17

    Septemdecim (septemdeekim)

#### 18

    Duodeviginti (doe-oo-deewiekientie)

#### 19

    Undeviginti (oendeewiekientie)

#### 20

    Viginti (wiekientie)

#### 21

    Viginti unus (wiekientie oenoes)

#### 22

    Viginti duo (wiekientie doe-oo)

#### 23

    Viginti tres (wiekientie trees)

#### 30

    Triginta (triekienta)

#### 40

    Quadraginta (kwadraakienta)

#### 50

    Quinquaginta (kwienkwakienta)

#### 60

    Sexaginta (sexaakienta)

#### 70

    Septuaginta (septoe-aa-kienta)

#### 80

    Octoginta (oktookienta)

#### 90

    Nonaginta (nonaakienta)

#### 100

    Centrum (kentroem)

#### 200

    Ducenti (doekentie)

#### 300

    Trecenti (treekentie)

#### 1000

    Mille (mielee)

#### 2000

    Duo milla (doe-oo miela)

#### 100.000

    Centrum milla (kentroem miela)

#### 1.000.000

    Decies centena milia (deekie-ees kenteena miela )

#### Tijd
##### nu

    Nunc (noenk)

##### ochtend

    Mane (maanee)

##### avond

    Vesper (wesper)

##### nacht

    Nox (noks)

##### Duur
###### _____ minuut/minuten

    Minutum/minuta (mienoetoem/mienoeta)

###### _____ uur/uren

    Hora/horae (hora/horaaj)

###### _____ dag/dagen

    Dies/dies (die-ees/die-ees)

###### _____ week/weken

    Hebdomada/hebdomadae (hebdoomaada/hebdoomaadaaj)

###### _____ maand/maanden

    Mensis/menses (mensis/menses)

###### _____ jaar/jaren

    Annus/anni (anoes/anie)

##### Dagen
###### vandaag

    Hodie (Hoodie-ee)

###### maandag

    Dies Lunae (die-ees loenaaj)

###### dinsdag

    Dies Martis (die-ees martis)

###### woensdag

    Dies Mercurii (die-ees merkoerie-ies)

###### donderdag

    Dies Iovis (die-ees joowis)

###### vrijdag

    Dies Veneris (die-ees weeneris)

###### zaterdag

    Dies Saturni (die-ees satoernie)

###### zondag

    Dies Solis (die-ees soolis)

##### Maanden
###### januari

    Ianuarius (Janoe-aarie-oes)

###### februari

    Februarius (Feebroe-aarie-oes)

###### maart

    Martius (Martie-oes)

###### april

    Aprilis (Aprielis)

###### mei

    Maius (Maa-ie-oes)

###### juni

    Iunius (Joenie-oes)

###### juli

    Iulius (Joelie-oes)

###### augustus

    Augustus (Auwkoestoes)

###### september

    September (September)

###### oktober

    October (Oktoober)

###### november

    November (Noowember)

###### december

    December (Deekember)