# Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift/Jaargang 8/Nummer 15/H. J. Haverman

* H. J. HAVERMAN.
* DOOR
* J. DE MEESTER.
* ____________
* Portret met woorden? neen! de bescheiden poging om vluchtig te schetsen
* den mensch in zijn werk.
* Ik ken Haverman, Hendrik Johannes, sinds '83. Voor het pershuisje op de
* Wereldtentoonstelling hadden Witkamp, Van der Waay en hij — 'k herinner me
* niet, dat nog anderen meededen — „welwillend” groote doeken met allegorische
* figuren geschilderd, ter versiering van de wanden. Toen de persheeren hun
* gebouwtje met feestwijn en een concert inwijdden, waren de vriendelijke
* schilders van de partij. Ik in mijn schik, met artiesten te fuiven! — Ik weet
* ook nog heel goed, wat ik toen van die allegorische juffrouwen dacht.
* 'k Bekeek ze met platonischen eerbied, als iets ongewoons. Ze hoorden tot
* een soort van kunst, die ik had hooren vertellen, dat we in ons land misten,
* Dat was nu wat ze in het buitenland konden, te Parijs, Brussel, Antwerpen,
* wat je daar leerde maken — en wat onze Hagenaars toch maar niet konden!
* Figuur! teekenen!....
* Maar er was nu
* kans, dat men dat
* ook hier zou gaan
* kunnen. Men begon
* te begrijpen wat
* noodig was — en
* dan volgden verhalen
* van buitenlandsch
* ateliersgeduld,
* van jaren-,
* jarenlang teekenen..
* En één naam keerde
* telkens terug:
* Allebé.
* Haverman noemt
* dien naam nóg vaak.
* Wil men hem op
* sympathieken toon
* over anderen aan
* het praten krijgen,
* men trachte het gesprek
* op dezen
* meester te brengen.
* Maar hoeveel heeft
* de leerling hem ook
* te danken! In Haverman's
* moeilijke
* leerjaren, toen
* slechts een buitengewone
* energie het
* mogelijk maakte, dat hij in stee van op te gaan in een ambacht, het kunstonderwijs
* mocht genieten, is Prof. Allebé, de werklust aanmoedigende, talent
* vermoedende, met zijn voortreffelijk onderwijs een degelijken grond leggende
* meester, tevens de met bijna verlegen kieschheid beschermende vriend geweest,
* streng onderwijzer, tactvol voogd, met jaloersche zorg den leerling leidend,
* met een liefdevolle toewijding als vrouwen kunnen geven, den jongen man
* voorthelpend, hem verrassend met „toevallige” werkjes waar iets aan te
* verdienen viel, hem niet uit het oog verliezend, toen hij de Amsterdamsche
* school voor een poos had verlaten.
* — Israëls en Maris, zegt Haverman, zijn geen wegwijzers voor jongeren.
* Jacob Maris staat zóo op zich zelf, dat je niets van hem kunt leeren, dan
* wat van elk groot kunstenaar te leeren valt, met ook dit, dat hij schoolsch
* begonnen en tot wat hij later maakte gekomen is. Allebé is de ontwikkelaar
* geweest van ons geslacht. Het weergeven van een spontane emotie is hem niet
* genoeg. Elk stukje van het schilderij moet interessant gemaakt, een doek moet
* zóó zijn, dat men er telkens nog wat nieuws in kan ontdekken: zóó goed en
* af en belangrijk op elke plek. De petits maitres hebben dat gewild, zeker,
* maar „kleine kunst” is
* toch eigenlijk een ellendig
* en onbillijk woord,
* want de Staalmeesters
* zijn ook zoo: op groote
* schaal. Wel is waar heeft
* Allebé zelf geen schilderijen
* van omvang gemaakt.
* Zelden of nooit
* is hij boven het doek
* van een meter gegaan.
* Maar zijn niet groote
* doeken zijn dan ook
* overal perfect, in het
* karakter van de dingen
* is diep doorgedrongen,
* de schilder is een verteller
* vol humor, een en
* al liefdevolle humor …”
* Ten bewijze haalt Haverman
* behoedzaam een
* paneeltje voor den dag,
* een Amsterdamsche Burgerjuffrouw,
* eigendom van den heer Francken te Le Vésinet, naar welk door
* hem zeer bewonderd werk van Allebé hij een litografie zal maken voor Van
* Gogh's Gedenkboek.
* Zou een vergelijking tusschen deze Juffrouw en de Bakers of Moeders,
* tegenwoordig door Haverman geschilderd of geteekend, ongetwijfeld tot resultaten
* kunnen voeren, de Dames en Heeren die op het Pershuisje van '83,
* ik meen Handel, Nijverheid, Telegrafie en wat dies meer zij, moesten voorstellen,
* deden Meester Allebé maar matige eer aan. Zij, die daarna zeer snel
* het gezag zouden vestigen van een Jongere (Amsterdamsche) School, een
* geslacht waar ongetwijfeld Allebé de wegbereider van is geweest, zaten toen
* nog op de schoolbanken. Allebé's vroegere leerlingen zijn niet de beste
* geweest — maar onder de „oudere” van het persfeest was Haverman, toen
* de jongste, reeds degeen van wien verreweg het meest werd verwacht; en zoo
* later anderen hém voorbij gegaan zijn, het blijft zijne eer, dat hij ten slotte
* toch mét dezen aangekomen is, en aan de degelijkheid van zijn kalm-onvermoeide
* zelfontwikkeling eene plaats in de groep te danken heeft.
* Toen in '83 — hij was toen vijf en twintig — kon hij wel hét zondagskind
* lijken. Ik meen dat hij Allebé's liefste leerling was. Er liepen legenden van
* zijn werkkracht. Een kameraad zou hem betrapt hebben, toen hij héél in den
* vroegen morgen aan 't werk was om wat te verdienen, ten einde vier uur
* later, met de anderen, op te gaan ter academie. Een ander wist dat hij zichzelf
* vreemde talen leerde en het Engelsch was begonnen met Thackeray. En
* bij dezen roep het tegendeel van een blokker. Eer de plaaggeest, die de
* zwaar-op-de-handschen belachelijk wist te maken. Levendig in gezelschap,
* en scherp. En vol grage belangstelling,
* ook voor het leven
* buiten de kunst. Beroemd om
* zijn nadoen van menschen en
* dieren, belangwekkend, toen al
* als heden nog, door de gelukkige
* woorden en uitdrukkingen,
* waarmee hij menschen, dingen,
* gebeurtenissen, als van een
* eigen kant gezien, te typeeren
* en te beoordeelen wist.
* Wel heeft hijzelf me verteld,
* dat hij, pas onder „schilders”
* geplaatst, alles behalve zoo'n
* vrijmoedig, vernuftig ventje geweest
* was. Een schuchtere
* knaap veeleer, daar alles immers
* hem nieuw was en vreemd.
* Maar toch met het bewustzijn
* van die schuchterheid: en dan
* verandert het spoedig. Om het
* examen voor de academie te
* kunnen doen, had hij een maand
* of zes, zeven geteekend bij den
* schilder Valkenburg, dien hij
* terstond door zijn ijver getroffen
* had. Daarna op de academie
* twee jaar pleisterklas onder
* Allebé, één jaar schilderklas
* onder Wijnveld, vervolgens koninklijke
* subsidie, en hiermede
* naar Antwerpen, onder Verlat.
* — Daar, vertelt Haverman,
* vonden ze me gewoon een
* pestkop, want ik heb er drommels
* poot-àn gespeeld. Van
* Antwerpen naar Brussel, waar
* 'k begonnen ben op me zelf te schilderen. Ik zag er ook de groote, te weinig
* gewaardeerde Belgen: Dubois, Charles de Groux, Fourmois, H. de Braekeleer,
* De Winne . . . . Maar na een poos verlangde ik toch weer naar Holland, om
* onder Allebé te werken. Zelfs terwijl ik in België was, had hij me nu en dan
* met attenties verrast. Maar ik
* voelde me ook zonder dat aan
* hem verbonden. Ik kreeg ,,een
* loge” in de academie, voordeelig
* in menig opzicht, maar vrij is
* dat leven niet! Om de twee
* uur stond Allebé achter je. En
* was je eens wat wild geweest,
* hadt je aan je vrije, frissche
* impulsies toegegeven, dan zei
* hij: „dat liever later doen, als
* je vrij bent” . . . . 't Gaf een
* drukkend gevoel, maar later
* voelt men den goeden invloed
* van zulke leiding, 's Avonds
* teekende ik op de klas, naar
* 't naakt . . . .
* „Wat zal 'k je vertellen van
* wat ik maakte? Door Allebé
* had ik kopieën te maken gekregen,
* o. a. voor Löwenstam,
* den Londenschen etser, van
* „Langs Moeders graf”, en van
* het portret van Christiaan Huygens,
* dat in de Academie van
* Wetenschappen hangt, dat was
* voor Petersburg. Al vroeger had
* ik met Van der Waay en Witkamp
* plafonds geschilderd voor
* Dr. Metzger. Een enkelen keer
* kreeg ik een portret te maken.
* En dan maakte ik De Vlucht!
* Hoe die in 't Museum kwam
* weet je. Ik begon ook lessen
* te krijgen, langzamerhand, ook
* daarbij hielp Prof. Allebé, hij
* bezorgde me de lessen aan
* dames in Felix, waardoor ik
* allerlei connecties kreeg. Nu,
* je weet, hoe ik daarop in
* staat ben gesteld een reis
* te maken naar Spanje en Marokko,
* en vervolgens ben getrouwd . . . .”
* Haverman was sinds kort getrouwd, toen ik, uit Parijs overgekomen om zelf
* te trouwen, als „landheer” hem vond op Oud-Rande bij Diepenveen, het
* buiten, waar zijn schoonouders hadden gewoond. Aangezien zelfs in die
* Parijsche jaren buiten te wonen mijn mooiste illuzie was, keek ik mijn oogen
* uit bij de zeer duidelijke verveling van mijn gastheer, die allervriendelijkst en
* zorgzaam voor de eenden in zijn vijver was, maar overigens aan mensch en
* dier toonde, dat hij reikhalsde naar een stad terug. Het kenschetst weer den
* kunstenaar Haverman, die geen droomer of dichter maar een man-van-de-daad
* is, vol behoefte om te ondernemen, vol belangstelling ook voor 't publieke leven.
* Inderdaad is hij in Den Haag eerst tot zijn recht gekomen. Eindelijk was
* hij uit den materieelen struggle uit, die hem ook moreel had gedrukt. De tijd
* dat, na Israëls, Mauve, de Marissen, alleen Breitner mooi gevonden werd, was
* voorbij; een school van kalmer, streng overleg, vond aanhang, reeds waren er
* jongeren-van-gezag, het was nu voor Haverman de quaestie, los zich te maken
* van elke aangenomen
* zienswijs, van
* de verkillende verkregen-
* handigheid,
* van de onverschilligheid, welke den
* gemakkelijken werker
* zoo licht bevangt.
* De knappe
* Haverman moest
* toonen iemand te
* zijn. Vergis ik me
* niet, dan hebben in
* die dagen vooral
* Whistler en Raffaelli
* zijn aandacht
* getrokken. Van beider
* wijze van doen
* viel iets te bespeuren
* in zijn werk. Hij
* ging, als reeds zoo
* lang, voort, beurtelings
* portretten en
* figuurstukjes te maken,
* en hoorde zich
* noemen tusschen een
* Veth en een Henkes
* in. Tot hij in '92
* met een geteekend
* portret voor den dag kwam van een buitengewoon-welgedane, zittende dame
* en profil gezien, „zoo echt en eigen — constateerde terstond de Nieuwe Gids —
* als men nooit iets van hem zag. Een karaktervolle portretstudie, gemoedelijk
* cynisch, zonder schijn van charge: leuk snijdend”. Het is wel jammer, dat hiervan
* deze teekening geene reproductie wordt gegeven, want zij behoort tot de
* werken, die om de behandeling den teekenaar, om de opvatting heel den
* mensch het best kenschetsen.
* De schrijver in de Nieuwe Gids heeft Haverman zonder twijfel persoonlijk
* gekend, want alleen wanneer men met hem heeft omgegaan, komt een uitdrukking
* als „leuk snijdend” van zelf uit de pen. Haverman kan erg cynisch
* zijn, maar o wee, zoo gij hem daarin mocht willen overtreffen. Dan uit hij
* zijn gezonden levenslust met een hooghartige kracht, waarmee hij u in eens op
* uw nommer zet. Dit doet hij, trouwens, bij voorkeur. Ik heb hem een Nurks
* hooren noemen. Inderdaad heeft ook hij weinig „van dien kieschen terughoudenden
* schroom, die even bang is om te beleedigen, als om beleedigd te
* worden.” Maar zoo een bezoek van hem aan wie hun lune de miel leven
* een bezoeking moet lijken, en kameraden hem ongetwijfeld niet zullen binnenroepen
* wanneer zij pas met lust, in emphase, aan een nieuw schilderij begonnen
* zijn; wie wat is versuft geraakt door de lectuur van Johannes Viator
* of van neo-botticellische kunstkritieken, keert onder de bekoring van Haverman's
* vernuft in een ommezien terug in het frissche leven, bewonderend
* daarbij de gezonde belangstelling welke hij heeft voor het mooie en goede
* dat ook in deze overdrijvingen is, zich verbazend over de belezenheid, de
* algemeene kennis van den autodidact. Verwonderlijk is ook het gemak,
* waarmee hij zich onder menschen beweegt; tegenwoordig, nu hij, als de
* portrettenmaker van Woord en Beeld, dé „groote hansen” van den lande met
* de oogen interviewen moet, komt dat gemak hem uitnemend te pas.
* Als vóór hem Veth door de Reeks Tijdgenooten, is Haverman juist door
* die pas genoemde teekeningen — hoe onvolkomen de houtsnijder ze tot hun
* recht bracht — algemeener bekend geworden. De meest langjassige ingetogenheid
* en waerdigheid aarzelt tegenwoordig maar kort, om zich te laten portretteeren.
* Ook hier is het geweest: „als er één schaap over de brug is,” en
* Haverman krijgt gelegenheid de aanzienlijkste mannen op allerlei gebied in
* hun werk- en huiskamer nauwkeurig te bestudeeren. Over portretten
* als van Jhr. Schorer is de algemeene waardeering het spoedig eens geweest.
* Niet altijd is hij gelukkig, ook verraadt de uitslag lichtelijk de mate van zijn
* belangstelling: wat après tout pleit voor zijn kunst. Hoe de spotzieke Haverman,
* wanneer hij oprechtelijk bewondert, in zijn werk die bewondering weet te
* uiten, is gebleken bij zijn portret van Van Deyssel (een ander dan het hier
* gereproduceerde). Wel zou ik gaarne zelf zeggen, wat dit portret voor mij
* is. Maar Veth heeft er zich over uitgesproken, en zijne warme waardeering
* was, waar zij beiden het zelfde werk doen, voor den schrijver-teekenaar even
* eervol als voor den beschreven teekenaar.
* ,,Die bescheiden krijtteekening — schreef Veth — is een victorie. Zoo goede
* portretten worden zelden gemaakt. Hier was een geduldig schatgraver met
* zeldzaam gelukkige affiniteit aan het werk. De voordracht is onberispelijk,
* maar het precieuse doen komt nergens voor de directheid der uitdrukking te
* staan; het keurige détail-modelé draagt volkomen het hooghartige dandysme
* dat als grondtrek uit dien kameleontischen kop voortreffelijk naar voren is
* gehaald. Dat is nu werkelijk eens een fijn begrepen beeltenis van exquise
* voornaamheid; het gemaakt hebben waarvan de beste portrettist aan Haverman
* zou mogen benijden”.
* Al een paar jaar vroeger had Veth, ook in het weekblad De Kroniek, naar
* aanleiding van het (hier gereproduceerde) schilderijtje Jong Leven, gewezen
* op den enormen vooruitgang, de geheele verandering, des makers van De Vlucht
* welk „bakbeest” Veth voorstelde door Jong Leven te vervangen.
* Die verandering, die buitengewone vooruitgang, doen ons weder Haverman
* zien in de taaie doordringingskracht, die de kostelijkste gave is, hem door
* de natuur geschonken. Heeft het, toen er nà '83 zulke snel-vooruitkomende
* jongeren kwamen, kunnen schijnen, dat Haverman toch niet dat zondagskind
* was, waarvoor zijne vrienden hem hadden gehouden; de rustige volharding,
* waarmee hij, zonder ooit langer dan een dag of wat uit het veld geslagen te
* zijn, onder veel publieke bewondering voor anderer werk, onvermoeid heeft
* doorgewerkt: gedeeltelijk om er „toch te komen,” maar ook omdat hij werken
* moèt, is dezelfde karaktertrek welke in de opvatting en de uitvoering van
* al zijn geslaagde werken is terug te vinden. Het is die behoefte aan „perfectie”,
* welke hij altoos in zijn meester Allebé gevoeld heeft en begrepen: die hem
* bij de bespreking van andermans werk wel eens onrechtvaardig doet zijn tegenover
* spontaner uiting, maar een des te gereeder waardeerder van hem maakt
* tegenover eiken arbeid, welke van geduldigen ernst, al is 't ook maar in het
* streven, het bewijs levert.
* Rotterdam, Goede-Vrijdag.