# Het verslag van mijn onderzoek/Boek VII

| ← Boek VI: ERATO | Het verslag van mijn onderzoek Deel II (1893) door Herodotos, vertaald door Ch. M. van Deventer Boek VII: POLYHYMNIA | Boek VIII: URANIA → |
* Uitgegeven in Amsterdam door S. L. van Looy en H. Gerlings.
[ 143 ]
ZEVENDE BОЕК.
POLYHYMNIA.
1. Toen de tijding over den slag te Marathon geschied koning Darius, zoon van Hystaspes, bereikte, die reeds vroeger zeer vertoornd was op de Atheners om den inval in Sardes, kwam hij toen nog veel meer in toorn en werd nog meer aangedreven tegen Hellas op te trekken. En terstond zond hij boden naar de steden en beval een leger gereed te maken, veel meer aan elk opdragend, dan zij vroeger verschaffen moesten, èn schepen èn paarden en spijs en vrachtschepen. Na deze bevelen daverde Azië drie jaren lang, terwijl de besten werden uitgekozen om tegen Hellas op te trekken en toegerust. Doch in het vierde jaar stonden de Egyptenaars, door Cambyses onderworpen, tegen de Perzen op. Toen dan werd hij nog meer gedreven om zelfs tegen beiden op te trekken.
2. Terwijl Darius zich tegen Egypte en Athene toerustte, ontstond onder zijn zoons groote twist over de heerschappij, daar hij volgens de Perzische zede een koning moest benoemen en dan te velde trekken. Want Darius had ook vóór hij koning werd drie zonen uit zijn vorige vrouw, de dochter van Gobryas, en als koning uit Atossa, de dochter van Cyrus, vier andere. Van de eersten nu was Artobazanes de oudste, van de later ge[ 144 ]komenen Xerxes. Daar zij niet van dezelfde moeder waren, twistten zij: Artobazanes, wijl hij de oudste was van al het kroost en bij alle menschen aangenomen is, dat de oudste de heerschappij krijgt; doch Xerxes, daar hij de zoon was van Atossa, dochter van Cyrus, en Cyrus het was, die voor de Perzen de vrijheid verworven had.
3. Darius nu draalde nog een meening uit te spreken, toen juist in dien zelfden tijd ook Demaratus, de zoon van Ariston, naar Susa kwam, van het koningschap in Sparta beroofd en zich zelf ballingschap uit Sparta opleggend. Deze man, het geschil van Darius' zonen vernemend, ging, naar het verhaal gaat, tot Xerxes en ried hem te zeggen, bij de woorden die hij placht te zeggen, dat hij zelf aan Darius geboren was, toen deze het koningschap en de macht over de Perzen reeds had, doch Artobazanes, terwijl Darius nog burger was: het was dus noch natuurlijk noch billijk dat een ander vóór hem de waardigheid had, daar toch ook in Sparta, naar Demaratus aangaf, zóó de zede was: indien de eenen geboren waren vóór hun vader koning was, en de ander hem later in zijn koningschap geboren werd, dan kreeg de nageborene de opvolging in de heerschappij. Toen dan Xerxes den raad van Demaratus gebruikte, zag Darius in dat hij iets billijks zeide en stelde hem tot koning aan. Doch ook zonder dien raad, naar mij dunkt, zou Xerxes koning geworden zijn: want Atossa had alle macht.
4. En Darius, toen hij Xerxes tot koning over de Perzen had aangesteld, haastte zich op te trekken. Doch toen hij daarna en na den opstand van Egypte in het volgende jaar zich toerustte, geschiedde het, dat [ 145 ]hij zelf, in 't geheel zes en dertig jaar koning geweest, stierf, en niet was het hem gegund noch op de opgestane Egyptenaren, noch op de Atheners zich te wreken.
5. Na den dood van Darius ging het koningschap op zijn zoon Xerxes over. Xerxes nu was aanvankelijk geenszins zeer geneigd tegen Hellas op te trekken, doch tegen Egypte bracht hij een leger bijeen. Doch bij hem was en vermocht het meeste onder de Perzen, Mardonius, zoon van Gobryas, die een neef van Xerxes was, zoon van Darius' zuster, en hij hield zich aan de volgende rede, zeggend: „heer, het betaamt niet, dat de Atheners zeer veel rampen den Perzen aandeden en geen straf hebben voor wat zij deden. Doch volbreng nu dat, wat gij ter hand naamt; maar hebt ge Egypte, het overmoedige, getemd, trek dan tegen Athene op, opdat ge groot van roem zijt bij de menschen en een ieder later zich wachte tegen uw land op te trekken." Deze redeneering was zijn steun, doch hij bracht bij die rede nog het volgende toevoegsel, dat Europa een overschoon land was, en alle tamme boomen droeg, en voortreflijk in vruchtbaarheid, en waard om door den koning alleen onder de stervelingen bezeten te worden.
6. Dit sprak hij, daar hij naar een nieuwe onderneming verlangde en zelf onderkoning van Hellas wilde zijn. Na eenigen tijd maakte hij Xerxes willig en overreedde hij hem om dat te doen; want ook andere dingen waren er, die hem hielpen om Xerxes te overreden. Want zoowel kwamen van de Aleuaden uit Thessalië boden, die den koning tegen Hellas opriepen, hun volkomen toewijding verzekerend — deze Aleuaden waren koningen van Thessalië — als hielden ook de naar Susa getrokken Pisistratiden de zelfde gesprekken als de Aleuaden en brachten daarbij nog iets meer voor hem aan. Want zij [ 146 ]waren naar Susa gekomen met Onomacritus, eenAthener, een waarzegger en rangschikker der spreuken van Musaeus, nadat zij eerst hun vijandschap bijgelegd hadden. Want Onomacritus was door Hipparchus, den zoon van Pisistratus, uit Athene verdreven, op heeterdaad betrapt door Lasus van Hermione, toen hij in de orakels van Musaeus een spreuk inschoof, dat de bij Lemnus liggende schepen in de zee verdwijnen zouden; daarom verjoeg Hipparchus hem, eerst veel met hem omgegaan. Toen dan trok hij mede naar Susa, en zoo dikwijls hij voor het aangezicht des konings kwam, daar de Pisistratiden groote verhalen over hem zeiden, droeg hij uit die orakelspreuken voor: zoo er nu iets nadeeligs voor de barbaren in was, zeide hij daarvan niets, doch de meest gelukbrengenden koos hij uit en zeide, het was besloten, dat de Hellespont door een Pers overbrugd zou worden en hij verklaarde den ganschen tocht. Deze dan drong aan met orakels en de Pisistratiden en de Aleuaden, wijl zij hun meeningen uitbrachten.
7. Toen Xerxes was overgehaald om tegen Hellas op te trekken, maakte hij in het tweede jaar na den dood van Darius eerst een veldtocht tegen de opstandelingen. Dezen nu onderwierp hij en hij bracht gansch Egypte tot veel grooter slavernij dan het onder Darius droeg, en hij vertrouwde het toe aan Achaemenes, broeder van
hemzelf en zoon van Darius. Dezen Achaemenes nu, landvoogd van Egypte, doodde eenigen tijd daarna Inarus, zoon van Psammetichus, een Libyer.
8. Doch Xerxes, toen hij na de verovering van Egypte den veldtocht tegen Athene zou ondernemen, hield een groote vergadering van de voornaamste [ 147 ] Perzen, opdat hij hun meeningen zou hooren en zelf voor allen zou zeggen, wat hij wilde.
§ 1. Toen zij nu bijeen waren, sprak Xerxes het volgende : mannen Perzen, ik zal niet het eerst dit gebruik bij u invoeren, doch ik heb het overgenomen en zal er mij naar richten. Want naar ik van de ouderen verneem, hebben wij nooit rust gehouden, sinds wij deze heerschappij van de Meden overnamen, toen Cyrus Astyages omverwierp ; doch de god stuurt het zoo en als wij zelf veel verrichten, gaat het ons goed. Welke volkeren nu Cyrus en Cambyses en mijn vader Darius onderworpen hebben en bij hun macht gevoegd, gij weet het goed, en men zegge het niet. Doch ik, sinds ik den troon ontving, bedacht steeds, hoe ik niet bij mijn voorgangers in deze waardigheid zou achterblijven en geen geringere macht voor de Perzen verwerven, en bij nadenken vond ik tevens een roem, die ons komt, en een land niet kleiner dan wat wij nu bezitten, noch armer, doch rijker aan voortbrengselen, en tevens een wraak en vergelding.
§ 2. Daarom heb ik u thans bijeengeroepen, om, wat ik te doen denk, u voor te leggen; ik wil den Hellespont bebruggen en een leger door Europa heen tegen Hellas voeren, dat ik aan de Atheners wreek, wat zij de Perzen en mijn vader aandeden. En gij ziet ook, dat ook mijn vader Darius van zins was tegen die mannen op te trekken. En hij nu stierf en de wraak werd hem niet gegund, doch ik zal niet ophouden voor hem en de andere Perzen wraak te nemen, vóór ik Athene genomen en verbrand heb, dat mij en mijn vader het eerst kwaad deed. Eerst nu naar Sardes gegaan, gekomen met Aristagoras den Milesiër onzen slaaf, verbrandden zij de heilige wouden en de tempels ; vervolgens, wat [ 148 ]zij ons hebben aangedaan als wij naar hun land trokken, toen Datis en Artaphrenes veldheer waren, weet gij wel allen.
§ 3. Om die zaken dan ben ik vast besloten tegen hen op te trekken, en daarin vind ik bij nagaan de volgende voordeelen: zoo wij hen en hun naburen onderwerpen zullen, die het land van Pelops den Phrygiër bewonen, dan zullen wij het Perzische land aan Zeus' hemel tot grens geven; want geen enkel ander land althans zal de zon aanschouwen als buur van het onze, doch hen allen zal ik met u tot één land maken, geheel Europa doortrekkend. Want zóó is het, naar ik verneem: geen enkele stad van mannen noch een volk van menschen zal overblijven, bij machte met ons in strijd te komen, zoo dezen, die ik noemde, uit den weg zijn geruimd. En zoo zullen zoowel de tegen ons schuldigen het slavenjuk dragen als de onschuldigen.
§ 4. Doch gij, doet aldus om mij aangenaam te zijn: wanneer ik u den tijd heb aangegeven, waarop ge komen moet, dan moet een ieder van u met ijver verschijnen. En die komt met het schoonst toegeruste leger, dien zal ik geschenken geven, de meest geëerde in ons land. Dat dus moet zoo gedaan worden, maar opdat ik u niet eigenzinnig schijne, breng ik de zaak voor u, en roep, wie wil van u, om ons zijn meening te openbaren." Dit gezegd hebbend, hield hij stil.
9. Na hem sprak Mardonius: „O heer, niet alleen zijt ge de beste der Perzen, die waren, doch ook van de komenden, daar ge en het andere ten zeerste goed en waar zeidet in uw rede, èn niet de in Europa wonende Ioniërs ons wilt laten uitlachen, die waarlijk zonder recht daartoe zijn. Want een vreeselijk ding ware het toch, zoo wij de Sacen en de Indiërs en de Ethiopiërs [ 149 ]en de Assyriërs en andere volken, vele en groote, niet wijl zij de Perzen onrecht hebben aangedaan, doch uit verlangen onze macht te vergrooten, onderworpen hadden en tot slaven gemaakt, doch op de Hellenen, die begonnen met onrecht, ons niet wreken wilden. En uit vrees waarvoor? Voor welke menigte van mannen? Voor welke macht van geld?
§ 1. Wij kennen toch hun strijdwijze, wij kennen hun macht, hoe zwak die is. Wij hebben immers hun zonen onderworpen, hen, die in ons land wonen en Ioniërs en Aeoliërs en Doriërs heeten. Ik zelf leerde die mannen reeds kennen, toen ik door uw vader bevolen tegen hen oprukte. En tot Macedonië trok ik en op weinig na kwam ik in Athene zelf en niemand trok mij tegen met gevecht.
§ 2. En toch plegen de Hellenen, naar ik verneem, op het onberadenst oorlogen met elkander aan te gaan in dwaasheid en overmoed. Want wanneer zij elkander den krijg hebben aangezegd, zoeken zij de schoonste en meest effene plaats, en daarheen trekken zij en strijden, zoodat de overwinnaars met groot verlies heengaan; over de overwonnenen zeg ik gansch niets: want geheel gaan zij te gronde; en toch behoorden zij, die van één taal zijn, door herauten en door boden hun geschillen te beslechten en door alles liever dan door gevechten; was het echter vast noodig elkander te beoorlogen, dan moesten zij een plaats vinden, waar beiden het moeilijkst verwinlijk zijn, en dáár strijden. De Hellenen nu hebben die verkeerde gewoonte, maar toch toen ik tot het Macedonische land optrok, kwamen zij niet eenmaal zoover, dat zij streden.
§ 3. En wie dan zal u, o koning, met oorlog tegen treden, u, die èn de menigte uit Azië medevoert èn alle [ 150 ]schepen? Tot zulk een vermetelheid, naar ik meen, stijgt de macht der Atheners niet; mocht ik echter in mijn meening dwalen en zouden genen op hun dwaasheid steunend u bestrijden willen, dan zullen zij wel leeren dat wij de krijgshaftigste aller menschen zijn. Men late dus niets onbeproefd: van zelf toch gebeurt niets, doch uit beproeven pleegt alles den menschen te geworden."
10. Mardonius nu zeide deze dingen tot aanbeveling van Xerxes' meening en hield op, doch toen de andere Perzen zwegen en geen meening vijandig aan de aangebodene durfden toonen, sprak Artabanus, zoon van Hystaspes, oom van Xerxes, en daarop dan ook vertrouwende, en zeide:
§ 1. „ O koning, zoo meeningen, elkaar vijandig, niet worden gesproken, dan kan men niet uit twee de betere kiezen, doch moet de ééne gesproken nemen; maar zijn zij gezegd, dan wel, evenals wij het zuivere goud door zich zelve niet beoordeelen kunnen, doch als wij het naast ander goud gewreven hebben, dan herkennen wij het betere. Ik ontried ook uw vader, mijn broeder. Darius, op te trekken tegen de Scythen, mannen, die nergens in hun land een stad bewonen; doch hij meenende de zwervende Scythen te zullen onderwerpen, hoorde niet naar mij; en uitgetrokken en na verlies van velen en dapperen van zijn leger, keerde hij terug. Gij nu, o koning, wilt tegen mannen optrekken veel dapperder dan de Scythen, daar zij toch en ter zee èn te land de besten heeten te zijn. En wat daarbij te vreezen is, behoor ik u te verklaren.
§ 2. Gij wilt den Hellespont overbruggen, zegt ge, [ 151 ]en een leger door Europa heen tegen Hellas voeren. En hierbij kan het u geschieden of te land of te zee de nederlaag te lijden, of ook op beiden; want de mannen gelden voor zeer krijgshaftig, en men kan dat ook nagaan, als zoo groot een leger met Datis en Artaphrenes naar het Attische land getrokken, door de Atheners alleen verdorven werd. En het is hun wel niet in beide gevallen gelukt: doch als zij uw schepen aangrijpen en te zee overwinnend naar den Hellespont varen en de brug verbreken, dan voorwaar, koning, is het vreeslijk.
§ 3. En ik gis dat geenszins door mijn eigen verstand, doch door een ramp, die op weinig na ons overvallen is, toen uw vader den Thracischen Bosporus aaneen bond en de Ister overbrugde en tegen de Scythen overtrok. Toen trachtten de Scythen op alle wijzen de Ioniërs te overreden den overtocht af te breken, aan wie de wacht over de bruggen der Ister was toevertrouwd. En toen als Histiaeus, de heerscher van Miletus, de meening der andere heerschers had gevolgd en hun niet was tegengetreden, dan ware het gedaan geweest met de macht der Perzen. En toch zelfs maar om het te hooren is het vreeselijk, dat al de macht des konings éénen man in de hand was.
§ 4. Gij daarom, wil niet zonder eenige noodzaak tot zulk een gevaar komen, doch hoor naar mij: ontbind thans deze vergadering en later, wanneer het u goeddunkt en gij de zaak eerst bij u zelf overlegd hebt, zeg ons dan, wat u het beste schijnt te zijn. Want goed beraden bevind ik het grootste voordeel voor een man. Want wordt hij ook in iets belemmerd, zoo was hij toch niet minder goed van overleg, doch zijn overleg wordt door het toeval overwonnen. Maar die zich slecht beraden heeft, indien ook het toeval hem volgt, hij deed slechts [ 152 ]een vondst, en zijn overleg was niets minder slecht.
§ 5. Gij ziet, hoe de god de grootste dieren met den bliksem treft en hen niet toelaat te pronken, doch de kleine ergeren hem niets; gij ziet, hoe hij altijd in de grootste huizen en boomen zijn schichten slingert: want waarlijk wil de god al het zeer groote knotten. Zoo wordt ook een groot leger door een klein vernietigd op deze wijze: wanneer de god uit nijd angst onder hen werpt of donder, gaan zij gansch te gronde, op een wijze zich zelven onwaardig. Want niet gedoogt de god een ander dan zich zelf trotsch te zijn.
§ 6. Overijling nu brengt in iedere zaak misslagen voort, waaruit gaarne groote straffen ontstaan; doch in de terughouding ligt heil: zoo men dat niet terstond ziet, later zal men het ontwaren.
§ 7. Dezen raad nu geef ik u, o koning; doch gij, o Mardonius, zoon van Gobryas, houd op lastertaal over de Hellenen te spreken, die niet verdienen beschimpt te worden. Want de Hellenen belasterend spoort ge den koning zelven tot een veldtocht aan, en daarom schijnt ge mij toe al uw ijver in te spannen. Doch dat geschiede niet. Allergevaarlijkst is de laster; want twee zijn daar bij, die onrecht doen, één die onrecht lijdt. Want èn doet de lasteraar onrecht een afwezigen belasterend, èn zijn hoorder doet onrecht, daar hij gelooft vóór hij nauwkeurige kennis heeft, doch die niet bij de rede is lijdt daarin dit onrecht: door den één wordt hij belasterd en door den ander voor slecht gehouden.
§ 8. Doch indien nu bepaald een veldtocht tegen die mannen geschieden moet, welaan, laat de koning zelf in de woonplaatsen der Perzen blijven, doch laten wij onze kinderen tot pand geven, en trek gij zelf op: kies de mannen uit, die gij wilt en neem een leger zoo groot [ 153 ]gij verlangt. En indien de zaken voor den koning afloopen gelijk gij zegt, mogen mijn kinderen dan sterven en ik zelf bovendien; doch indien, gelijk ik voorspel, laten de uwen dan dat lijden, en met hen ook gij, als gij terugkeert. Indien ge dat niet op u wilt nemen, doch met alle geweld een leger tegen Hellas voeren, dan zal menigeen, heweer ik, van de hier achtergeblevenen hooren, dat Mardonius, die de Perzen groot onheil berokkende, door de honden en de vogels verscheurd is, hetzij ergens in het land der Atheners, hetzij in dat der Lacedaemoniërs, indien althans niet reeds vroeger op den weg, geleerd hebbend tegen welke mannen gij den koning aanriedt op te trekken."
11. Dit dan zeide Artabanus, doch Xerxes kwam in toorn en zeide het volgende: „Artabanus, mijn vaders broeder zijt gij. Dat zal u beschermen om niet het loon te krijgen uw ijdele woorden waard. Doch dezen smaad geef ik aan uw lafheid en kleinmoed, dat ge niet met mij optrekt tegen Hellas, doch hier blijft met de vrouwen; en ik zal, ook zonder u, volbrengen, wat ik gezegd heb. Want mocht ik niet de zoon zijn van Darius, dien van Hystaspes, dien van Arsames, van Ariaramnes, van Teïspes, van Cyrus, van Cambyses, van Teïspes, van Achaemenes, zoo ik niet wraak nam op de Atheners, wel wetend, dat zoo wij ook rust zullen houden, zij niet, doch wederom zullen zij optrekken tegen ons land, indien men moet rekenen naar wat zij reeds gedaan hebben, toen zij Sardes verbrandden en tegen Azië optrokken. Voor geen van beiden daarom is het mogelijk te wijken, doch om op of onder gaat de wedkamp, opdat of dit alles den Hellenen, of het hunne alles den Perzen in handen komt, want er is geen midden in onze vijandschap. Schoon daarom is het, dat wij die het eerst leden, wraak nemen, [ 154 ]opdat ik ook dat vreeselijke leere kennen, dat ik lijden zal, opgetrokken tegen die mannen, welke zelfs Pelops de Phrygiër, een slaaf van mijn vaderen, zóózeer onderwierp, dat nog op dezen dag de menschen zelf en hun land met den naam heeten van hun onderwerper."
12. Dit werd nu tot zoover gezegd. Daarna kwam de nacht, en Artabanus' meening kwelde Xerxes; en hij beried zich in den nacht en bevond dat het geenszins zijn voordeel was tegen Hellas op te trekken. Met dat besluit sliep hij in, en in dezen nacht dan zag hij het volgende gezicht, naar door de Perzen verhaald wordt: Xerxes meende, dat een groote en schoongevormde man bij hem stond en zeide: „gij wisselt dan uw zin, o Pers, en wilt geen leger tegen Hellas voeren, nu ge de Perzen reeds bevaalt een leger te verzamelen? Doch niet doet gij goed met die verandering, noch ben ik hier om dat goed te keuren, doch zooals gij over dag besloot te doen, ga dien weg langs."
13. Na deze woorden scheen hij Xerxes toe weg te vliegen, doch bij het aanbreken van den dag lette hij gansch niet op dien droom, doch hij riep dezelfde Perzen als te voren bijeen, en zeide hun het volgende: mannen Perzen, vergeeft mij, dat ik snel mijn besluit verander; want ik ben nog niet op het hoogste van mijn verstand gekomen, en zij die mij aanraden den tocht te doen, wijken geen uur van mij. Toen ik nu de meening van Artabanus hoorde, kookte mijn jeugd terstond op, zoodat ik te ongepaste woorden naar een ouderen man wierp: nu echter ben ik tot inzicht gekomen, en zal naar zijn meening handelen. Daar nu mijn besluit veranderd is en ik niet meer tegen Hellas wil optrekken, blijft rustig tehuis."
14. Toen de Perzen dit hoorden, wierpen zij vol vreugde [ 155 ]zich voor hem neder. Doch toen de nacht gekomen was, stond dezelfde droom weder bij den slapenden Xerxes en zeide: „o zoon van Darius, werkelijk aldus hebt gij openlijk tegenover de Perzen den tocht afgezegd en mijn woorden gansch niet geacht, alsof gij ze van een niemand gehoord hadt? Weet dit nu wel: zoo gij niet dadelijk optrekt, dan zal dit er uit ontstaan: zoo groot en machtig gij in korten tijd zijt geworden, zoo laag zult ge spoedig weer wezen."
15. En Xerxes, in groote vrees gekomen door het droomgezicht sprong uit zijn bed en zond een bode naar Artabanus, en bij zijn komst zeide Xerxes hem dit: „Artabanus, zoo straks was ik niet verstandig en sprak om een goeden raad ijdele woorden tot u; doch niet veel tijd later dacht ik anders, en dacht, ik moest dat doen, wat gij voorsteldet. Doch nu ik het wil, kan ik het niet doen, want daar ik bekeerd was en van anderen zin geworden, kwam een droom en verscheen mij, geenszins die daad in mij goedkeurend, en nu is hij zelfs met bedreigingen weggegaan. Zoo nu een god hem gezonden heeft en het waarlijk zijn lust is, dat de tocht tegen Hellas geschiedt, dan zal dezelfde droom ook tot u vliegen, en hetzelfde als aan mij bevelen. En ik bevind, dat het zoo zou kunnen geschieden, als ge mijn gansche kleeding naamt en ze aantrokt en daarna op mijn troon u zettet en vervolgens in mijn bed gingt slapen."
16. Xerxes nu zeide hem dit, doch Artabanus gehoorzaamde niet op het eerste bevel, daar hij zich niet waardig achtte op den koninklijken troon te zitten, doch eindelijk, toen hij gedwongen werd, deed hij het gebodene en sprak het volgende:
§ 1. „Evenveel, o koning, geldt het in mijn oordeel, wijs te zijn en hem, die goeden raad geeft, te willen [ 156 ]
gehoorzamen ; wat beiden bij u is, doch bedorven wordt door den omgang met slechte menschen, evenals de voor de menschen allernuttigste zee de invallende winden, naar men zegt, niet gedoogen haar eigen aard te volgen. Mij, toen ik door u gesmaad werd, beet niet zoozeer de smart, als dat toen twee meeningen aan de Perzen werden voorgelegd en de een den overmoed voedde, de ander hem nederdrukte en zeide, dat het slecht was de ziel te leeren altijd naar grooter bezit te zoeken dan men heeft — dat toen deze meeningen aangeboden waren, gij die koost, welke voor u zelf en de Perzen de nadeeligste is.
§ 2. Nu dan, daar ge u tot de betere bekeerd hebt, en den tocht tegen de Hellenen opgegeven, komt een droom tot u, zegt ge, door een god gezonden, en wil u den tocht niet laten wegwerpen. Maar ook dat, o zoon, is niet goddelijk. Want de droomen, die naar de menschen heen dwalen, zijn zóó als ik zal leeren, daar ik toch vele jaren ouder ben dan gij . Zóó zijn de droomgezichten gewoonlijk, die tot iemand zweven, als datgene wat hij over dag denkt. En wij hadden in de vorige dagen ons zéér veel met dien veldtocht bezig gehouden.
§ 3. Doch indien het werkelijk niet zóó is, als ik het opvat, doch iets aan het goddelijke deel heeft, dan hebt ge de gansche zaak in uw woorden saamgevat : want laat de droom dan ook aan mij evenals aan u verschij- nen om aan te sporen. Doch hij zal mij niet méér verschijnen, zoo ik uw kleeding aan heb, dan zoo ik de mijne, niets méér als ik in uw bed rust, dan in het mijne, indien hij mij althans bepaald wil verschijnen. Want zoo dwaas zal het toch wel niet wezen, wat het dan ook zij, dat u in den slaap verscheen, om mij te zien en voor u te houden, afgaande op de kleeding. [ 157 ]Maar of het op mij niet letten zal en mij niet zal willen verschijnen, noch als ik mijn eigen kleeding heb noch als ik de uwe, en of het niet komen zal, dat zal nu onderzocht moeten worden. Want wanneer het onophoudelijk komt, dan zou ik ook zelf het voor goddelijk houden. Maar als gij besloten hebt, dat het zoo geschieden zal, en het niet mogelijk is, dat af te wenden, doch ik nu in uw leger slapen moet, welaan, laat ik dit dan verrichten en het droomgezicht ook mij verschijnen. Tot zoolang zal ik mijn meening van thans behouden."
17. Deze dingen zeide Artabanus in de hoop Xerxes te toonen, dat hij niets van beteekenis gezegd had, en deed het bevolene. En hij trok het gewaad van Xerxes aan, en zette zich op den koninklijken troon, en toen hij daarna in het bed was gegaan, kwam tot hem in den slaap dezelfde droom, die ook tot Xerxes was gegaan, en plaatste zich boven zijn hoofd en zeide: „ zijt gij het dan, die Xerxes ontriedt tegen Hellas op te trekken, als uit zorg voor hem? Doch noch voor het vervolg, noch voor nu dadelijk moet gij ongestraft beproefd hebben, wat geschieden moet, af te wenden. Doch wat Xerxes moet lijden, zoo hij niet luistert, dat is hem zelf aangegeven."
18. Daarmede scheen aan Artabanus de droom toe hem te bedreigen en dat hij hem met heete ijzers de oogen wilde uitbranden. En luid roepende sprong hij op, en zette zich naast Xerxes, en toen hij hem het droomgezicht geheel verhaald had, zeide hij hem vervolgens dit: „ik, o koning, als een man, die vele en groote dingen door kleinere vallen zag, liet u niet toe geheel aan uw jeugd gehoor te geven, wetend, hoe slecht het is om veel te begeeren, gedachtig ook aan Cyrus' tocht tegen de Massageten, hoe die afliep, ge[ 158 ]dachtig ook aan dien van Cambyses tegen de Ethiopiërs, en zelf ben ik met Darius tegen de Scythen opgetrokken. Dat nu wetend, had ik de meening dat gij rust moest houden en dan door alle menschen gelukkig geprezen zoudt worden. Doch nu een goddelijke aansporing komt en de Hellenen naar het schijnt, een door den god gezonden vernietiging zal treffen, ben ik zelt ook omgekeerd en anders van zin geworden, en meld gij den Perzen, wat de god u zond, en beveel hen naar uw eerste bevelen voor de toerusting te handelen: en doe het zoo, dat nu de god het u in handen geeft, gij gansch niet in gebreke blijft. " Dit werd dus gezegd, en toen zij op het droomgezicht steunden, beval Xerxes zoodra het dag was geworden dat aan de Perzen, en Artabanus, die vroeger zich den eenigen tegenstander toonde, ijverde nu openlijk voor de zaak.
19. Aan Xerxes nu, daar hij zich tot den veldtocht gereed maakte, verscheen daarna een derde gezicht in den slaap, dat de Magiërs vernamen en uitlegden, hoe het de gansche aarde gold en alle menschen zijn slaven zouden worden. Het gezicht was het volgende: Xerxes meende, met een olijftak was hij bekranst, en twijgen van den olijf boom verbreidden zich over de geheele aarde, en daarna verdween de krans, die om zijn hoofd lag.
Toen de Magiërs dit verklaard hadden, ging terstond ieder man van de vergaderde Perzen naar zijn eigen satrapie en was vol ijver om de bevelen uit te voeren, daar ieder zelf de beloofde geschenken wilde ontvangen en zoo trok Xerxes zijn gansche leger bijeen, terwijl hij iedere plaats van het vaste land doorzocht.
20. Want vier volle jaren na de verovering van Egypte was Xerxes bezig met de uitrusting van het leger en van alles wat voor den tocht noodig was; in [ 159 ]den loop van het vijfde jaar begon hij den veldtocht met een geweldige macht van mannen. Want van alle veldtochten, die wij kennen, was deze verreweg de grootste, zoodat noch die van Darius tegen de Scythen bij dezen iets scheen; noch de Scythische, toen de Scythen de Cimmeriërs najoegen en in het Medische land gevallen bijna gansch Boven-Azië onderwierpen en bewoonden, waarover Darius zich later wreken wilde; noch volgens de overlevering die van de Atriden tegen Ilium; noch die van de Mysiërs en de Teucriërs vóór de Trojaansche gebeurtenissen, toen zij over den Bosporus heen trokken naar Europa en alle Thraciërs onderwierpen, dan naar de Ionische zee afdaalden en tot aan de rivier de Peneius naar den middag trokken.
21. Al deze veldtochten, noch andere buiten hen geschied, wegen niet op tegen dezen eenen. Want welk volk voerde Xerxes niet uit Azië tegen Hellas? Welk water schoot niet te kort voor het drinken, behalve de groote rivieren? Want de eenen gaven schepen, en de anderen moesten voetvolk leveren, anderen werd ruiterij opgelegd, anderen moesten vervoerschepen voor paarden zenden en tevens mede trekken, anderen lange schepen voor de bruggen, anderen levensmiddelen en schepen.
22. En vooreerst nu, daar de eerste vloot bij den omvaart van den Athos geleden had, werden reeds sinds ongeveer drie jaren toebereidselen bij den Athos gemaakt. Want in Elaeus in den Chersonesus lagen triremen; van daar kwamen alle volken van het zeeleger en groeven onder zweepsslagen en losten elkander af, en ook die bij den Athos woonden, groeven. Bubares, de zoon van Megabazus, en Artachaeës, de zoon van Artaeüs. Perzische mannen, hielden toezicht op het werk. Want de Athos is een groot en belangrijk gebergte, reikt in de zee [ 160 ]en wordt door menschen bewoond. Waar het gebergte in het vasteland eindigt, is het als een schiereiland en een landengte van ongeveer twaalf stadiën breed. Deze is een vlakte met niet groote heuvels, van de zee der Acanthiërs tot aan de zee tegenover Torone. In die landengte, waarin de Athos eindigt, ligt Sane, een Helleensche stad, en nog andere zijn er, verder dan Sane, doch vóór den Athos gelegen, die de Pers toen eilanders in plaats van vastelanders wilde maken; deze zijn: Dium, Olophyxus, Acrothoön, Thyssus, Cleonae.
23. Deze steden nu zijn het, die op den Athos liggen. Doch de barbaren verdeelden de plaats onder de volken, trokken een strakke lijn bij de stad Sane en groeven aldus: toen de groeve diep werd, groeven zij, die het laagst stonden, anderen gaven telkens de uitgegraven aarde aan anderen, die hoogerop stonden op treden; dezen van hun kant namen ze aan en gaven ze aan anderen, totdat de aarde bij de bovensten gekomen was: dezen droegen ze heen en wierpen ze weg. Aan alle anderen nu, behalve aan de Pheniciërs, gaven de instortende randen van de groeve dubbel werk; want daar zij den onderkant en den bovenkant van dezelfde maat maakten, moest hun zoo iets wel overkomen. Doch de Pheniciërs toonden hun vernuft ook in andere werken en dan ook in dit. Want toen zij het aandeel kregen, dat hun ten deel viel, gingen zij graven en maakten den bovenkant van de groeve dubbel zoo groot als de groeve zelf worden moest en bij het voortschrijden van het werk maakten zij ze steeds nauwer, en het werk kwam tot onderaan, en toen was het ook gelijk geworden aan dat van de anderen. Er is daar een weide, waar een markt voor hen was en een verkoopplaats, en veel gemalen spijs kwam uit Azië tot hen. [ 161 ]
24. En zooals ik bij gissing bevind, droeg Xerxes uit hoogmoed die doorgraving op, uit verlangen zijn macht te toonen en een gedenkteeken achter te laten, want zonder moeite konden zij de schepen over de landengte heen trekken, en toch beval hij een gracht te graven voor de zee, van breedte zóó, dat twee triremen tegelijk met de riemen uit er in varen konden. En de zelfden, die de gracht groeven, moesten ook de rivier de Strymon overbruggen.
25. Dit nu deed hij zoo, en voor de bruggen liet hij ook touwen komen van byblus en wit vlas, en droeg dat aan de Phoeniciërs en de Egyptenaars op, en levensmiddelen voor het leger om ze op te stapelen, opdat noch het leger noch de lastdieren honger zouden lijden op den tocht tegen Hellas. En hij zocht de plaatsen uit en liet daar opstapelen, waar de meest geschikte plaats was, en van alle kanten uit Azië met lastschepen en schuiten den voorraad aanvoeren. Het graan nu brachten de eenen op bevel naar het dusgeheeten Leuce Acte in Thracië, anderen naar Tyrodiza bij de Perinthiërs, anderen naar Doriscus, anderen naar Eïon aan de Strymon, anderen naar Macedonië.
26. Terwijl genen nu het opgelegde werk volbrachten, in dien tijd was het gansche leger bijeengebracht en trok met Xerxes naar Sardes, van Critalla in Cappadocië uitgegaan; want daar, was bevolen, zou het gansche leger van het vaste land zich vereenigen, dat met Xerxes zelf verder zou trekken. Welke der onderkoningen nu het schoonste leger had toegerust en medebracht en de [ 162 ]toegezegde geschenken van den koning ontving, kan ik niet aangeven, want ik weet in 't geheel niet of zij tot een wedkamp daarover gekomen zijn. Daarna de rivier de Halys overgetrokken, bevonden zij zich in Phrygië, en daar doorheen getrokken kwamen zij in Celaenae, waar de bronnen van de rivier de Maeander uit den grond komen, en nog van een andere rivier, niet kleiner dan de Maeander, en die den naam heeft van Catarracte, en op de markt zelf van Celaenae ontsprongen, in de Maeander valt, en in die stad is ook de huid van den Sileen Marsyas opgehangen, die, naar de Phrygiërs verhalen, door Apollon gevild werd, waarna deze den huid ophing.
27. In deze stad woonde Pythius, de zoon van Atys, een Lydiër, en onthaalde het gansche leger des konings met groot onthaal en ook Xerxes zelf, en hij verklaarde zich bereid geld voor den oorlog bij te dragen. Toen Pythius geld aanbood, vroeg Xerxes aan de Perzen bij hem, wie der menschen Pythius was en hoeveel geld hij bezat, dat hij dat aanbood. Genen zeiden: „ o koning, deze is het, die uw vader Darius begiftigde met de gouden plataan en wijnrank, en hij ook is nu in rijkdom de eerste der menschen, die wij kennen, na u."
28. Xerxes, in verbazing over het laatste woord, vroeg daarna Pythius zelf, hoeveel geld hij had. En deze zeide: „o koning, ik zal het u niet verbergen noch doen als kende ik mijn eigen vermogen niet, maar met weten zal ik het u nauwkeurig opnoemen. Want zoodra ik van uw tocht naar de Helleensche zee had gehoord, wilde ik u geld geven voor den oorlog, en ging na, en vond [ 163 ]bij de berekening, dat ik tweeduizend talenten zilver bezit, en in goud vierhonderd tienduizenden gouden dariken, op zeven duizenden na. En dat alles schenk ik u, want ik zelf heb genoeg om te leven aan mijn slaven en landen."
29. Hij nu zeide dit, en Xerxes verheugde zich over die woorden, en sprak: „Gastvriend Lydiër, sinds ik het Perzische land uitgetrokken ben, heb ik tot dusver geen man aangetroffen, die mijn leger onthalen wilde, noch is iemand voor mijn aangezicht gekomen om uit eigen beweging geld voor den oorlog aan te brengen, behalve gij. Gij nu hebt en mijn leger rijkelijk onthaald èn groote schatten aangeboden. U daarom geef ik daarvoor de volgende geschenken: mijn gastvriend maak ik u en de vierhonderd tienduizenden der dariken zal ik aanvullen, uit mijn eigen schat de zeven duizenden gevend, opdat de vierhonderd tienduizenden niet onvolledig zijn, doch het volkomen getal door mij worde volgemaakt. Behoud, wat gij verwierft, en versta het om altijd zóó te zijn, want zulke daden zullen u noch voor thans, noch voor de toekomst berouwen".
30. Dit zeide hij en volbracht het, en trok steeds verder. De Phrygische stad. Anaua geheeten, en het meer, waaruit het zout komt, trok hij voorbij, en kwam in Collossae, een groote stad van Phrygië, waarbij de rivier de Lycus in een aardspleet valt en verdwijnt, en dan, na vijf stadiën ongeveer, weer zichtbaar wordt en ook in de Maeander valt. En het leger uit Collossae opgebroken naar de grenzen van de Phrygiërs en de Lydiërs, kwam in de stad Cydrara, waar een zuil in den grond staat, opgericht door Cresus, en met woorden de grenzen aangeeft.
31. Toen hij van Phrygië in Lydië trok, verdeelde [ 164 ]zich de weg: het linker deel loopt naar Carië, het rechter naar Sardes, en wie dien laatsten weg langs gaat, moet met allen dwang de rivier de Maeander oversteken en langs de stad Callatebus gaan, waar handwerkslieden honig van de tamarisk en tarwemeel maken; dezen weg nam Xerxes en hij vond een plataanboom, dien hij om zijn schoonheid beschonk met gouden tooi en hij gaf hem ter bewaking aan een man en kwam op den tweeden dag daarop in de stad der Lydiërs.
32. En in Sardes gekomen zond hij eerst boden naar Hellas om aarde en water te vragen en te bevelen, dat zij een maal voor den koning gereed maakten; behalve dat hij noch naar Athene, noch naar Lacedaemon zond om aarde te vragen, doch overal elders heen. Om de volgende redenen zond hij voor de tweede maal om aarde en water: zoovelen het vroeger niet gegeven hadden toen Darius zond, dezen zouden nu, geloofde hij vast, uit vrees het geven; en om nu datjuist nauwkeurig te leeren, stuurde hij nogmaals.
33. Daarna rustte hij zich toe om naar Abydus te te trekken; de anderen hadden in tusschentijd den Hellespont overbrugd van Azië naar Europa. Op den Chersonesus in den Hellespont, tusschen de stad Sestus en Madytus, is een breede tong, die in de zee uitsteekt, tegenover Abydus; daar, waar naderhand, niet veel tijd later, de Atheners onder Xanthippus, den zoon van Ariphron, als aanvoerder, den Pers Artayctes, den stadhouder van Sestus, gevangen namen en levend op een plank nagelden, den zelfden, die naar den tempel van Protesilaüs te Elaeus vrouwen bracht en goddelooze daden bedreef.
34. Naar dezen tong nu heen legden zij, wien het [ 165 ]bevolen was, van Abydus uit de bruggen, de Pheniciërs een met wit vlas, de Egyptenaars de ander met byblus. Van Abydus naar de overzijde bedraagt zeven stadiën. En reeds waren de bruggen gemaakt, toen een heftige storm inviel en dat alles stuk sloeg en uiteen rukte.
35. Toen Xerxes dat vernam, werd hij zeer toornig en beval den Hellespont met een zweep driehonderd slagen te geven en een paar boeien in de zee te werpen. Zelfs heb ik gehoord dat hij met de anderen mannen zond, die den Hellespont brandmerken zouden. Zeker echter beval hij hen onder het geeselen barbaarsche en goddelooze woorden uit te roepen: „o gij bitter water, uw heer legt u deze straf op, daar ge hem kwaad aandeedt, en niets kwaads van hem ondervondt. En koning Xerxes zal u overtrekken, hetzij gij wilt, hetzij niet, doch aan u brengt terecht geen der menschen offers, daar gij een vuil en zout water zijt." Hij dan beval de zee daarmede te tuchtigen, en den opzichters van de bruggen aan den Hellespont het hoofd af te houwen.
36. En zij dan, wien dit droevige werk was opgedragen, deden dat, doch de bruggen werden door andere bouwmeesters gelegd. En zij legden die aldus: vijftigriemers en triremen voegden zij aaneen, aan de naar den Pontus Euxinus gerichte zijde driehonderd en zestig, aan de andere zijde (naar den Hellespont gericht) driehonderd en veertig; die aan den Pontus-zijde in schuine richting, die naar den Hellespont ieder volgens den stroom, opdat de brug de draagtouwen zou torschen; toen zij de schepen hadden samengevoegd wierpen zij geweldige ankers uit, zoowel aan de eene brug, naar den Pontus, gewend, om de van binnen af waaiende winden, als aan [ 166 ]de andere, naar den avond en de Egeesche zee gewend, om den zuid-weste- en den zuidewind. Als doorvaart lieten zij een opening tusschen de vijftigriemers en triremen over, opdat iedereen die wilde met kleine schepen naar den Pontus kon varen en uit den Pontus naar buiten. Hierna spanden zij van het land uit de touwen, draaiende met houten windassen, niet meer beide soorten van elkander houdend, doch zij verdeelden over ieder van beide bruggen twee kabels van wit vlas en vier van byblus. In dikte en schoonheid waren zij gelijk, doch de vlassen waren naar verhouding de zwaarsten: een el daarvan woog een talent. Toen nu de bebrugging gereed was, zaagden zij blokken hout door, en ze gelijk makend aan de breedte van de brug legden zij ze welaaneengesloten boven op de gespannen touwen, en ze naast elkander leggend hechtten zij ze nogmaals aaneen. Daarna brachten zij houtwerk er op, en legden dat ordelijk en brachten aarde op het hout, en de aarde stampten zij vast en trokken aan weerszijden een heining op, dat niet de lastdieren en de paarden op de zee zouden zien en schrikken.
37. Toen het werk van de bruggen was gereed gemaakt en dat bij den Athos, en ook de dammen bij de monden van het kanaal, die om den vloed gemaakt waren, op dat de monden van het kanaal niet met zand volraakten, en de voltooing van het kanaal zelf bericht werd, toen begon bet leger, na overwinterd te hebben, tegelijk met de lente, wel toegerust uit Sardes naar Abydus te trøkken. En bij het opbreken verliet de zon haar plaats aan den hemel en verdween, terwijl er geen wolken waren, doch [ 167 ]een geheel heldere lucht, en er kwam nacht in plaats van dag. Xerxes, toen hij dit zag en waarnam, was bezorgd, en hij vroeg de Magiërs wat het verschijnsel beduiden moest. Zij verklaarden, dat de god aan de Hellenen de verdwijning hunner steden verkondde, zeggende, dat de zon de verkonder voor de Hellenen was, de maan voor hen. Toen Xerxes dit vernam, was hij verheugd en zette den tocht voort.
38. Toen hij het leger liet opbreken, kwam Pythius de Lydiër, vreezend voor het verschijnsel aan den hemel en steunend op zijn geschenken, tot Xerxes en zeide: „o heer, ik wenschte u iets te vragen en te krijgen, wat voor u zeer licht is te volbrengen, en voor mij een zeer groot ding." Xerxes, meenende dat gene eer alles anders vragen zou, dan wat hij verzocht, zeide het te zullen volbrengen, en beval hem te zeggen wat hij verzocht. Gene, toen hij dit hoorde, sprak vol moed het volgende: „o heer, vijf zonen heb ik, en hen allen valt ten deel met u tegen Hellas te trekken. Gij nu, o heer, heb medelijden met mij, hoe oud ik reeds ben, en onthef een mijner zoons van den veldtocht, den oudste, opdat hij verzorger zij van mij zelven en mijn bezittingen; de vier anderen echter, neem hen met u, en volbreng wat gij beoogt, en kom dan terug."
39. Zeer toornig werd Xerxes en hij antwoordde met het volgende „o slecht mensch, gij hebt het gewaagd, terwijl ik zelf tegen Hellas optrek en mijn zoons en broeders en verwanten en vrienden medeneem, over úw zoon te spreken, gij, die mijn slaaf zijt, en die met uw gansche huis en uw vrouw erbij behoordet te volgen? Weet dit nu wel, dat in de ooren der menschen het gemoed woont, dat het goede hoorend het lichaam met vreugde vervult, doch het tegendeel hoorend, van toorn [ 168 ]opzwelt. Daar ge nu goeds deedt en meer goeds aanboodt, zult ge u niet beroemen den koning in weldaden overtroffen te hebben, en nu ge tot het onbeschaamde komt, zult ge niet de verdiende straf krijgen: want u en uw andere vier zoons beschermt de gastvriendschap, doch in hem, aan wien ge het meest hangt, met zijn dood zult ge gestraft worden." En toen hij dit geantwoord had, beval hij terstond aan hen, wien dit te verrichten was opgedragen, den oudsten van Pythius' zonen te vinden en midden door te houwen, en dan de beide helften neer te leggen, de eene aan de rechterzij van den weg, de ander aan de linkerzijde, en het leger moest daar tusschen door trekken.
40. Toen zij dit gedaan hadden, trok het leger er tusschen door. Vooraan gingen de vrachtdragende knechten en de lastdieren, na dezen een leger uit alle volken dooreen zonder afscheiding, en waar meer dan de helft voorbij was, daar kwam een tusschenruimte, en niet waren genen in verbinding met den koning. Voorop nu gingen duizend ruiters, uit alle Perzen uitgekozen, daarna duizend lansdragers, ook dezen uitgekozenen der Perzen, en zij hielden de lanspunten naar den bodem; daarna tien heilige paarden. Nesaeïsche geheeten, op het schoonst versierd. Nesaeïsche paarden worden zij daarom genoemd: er is een groote vlakte in Medië, die Nesaeum heet; deze vlakte dan levert die groote paarden. Achter deze tien paarden was de heilige wagen van Zeus geplaatst, door acht witte paarden getrokken, en daarachter volgde te voet een teugelhouder, die de leidsels vasthield: want geen der menschen bestijgt dien zetel. Daarachter Xerxes zelf op een wagen met Nesaeïsche paarden, en naast hem stond een teugelhouder, met name Patiramphes, zoon van Otanes, een Pers. [ 169 ]
41. Zoo dan trok Xerxes uit Sardes, doch hij steeg, zoo dikwijls hij lust had, uit den eersten in een reiswagen over. En achter hem lansdragers, de dappersten en edelsten der Perzen, volgens de gewoonte hun lansen naar boven dragend, duizend in getal; daarna een andere schaar van duizend ruiters, uitgekozenen der Perzen, na deze ruiterij tienduizend uitgekozenen uit de overige Perzen. Deze schaar was voetvolk; en duizend daarvan hadden aan hun speeren in plaats van den ondersten schachtpunt gouden granaten en zij sloten de anderen rondom in, doch de negenduizend anderen, die binnen genen waren, hadden zilveren granaten. Gouden granaten hadden ook zij die de speerpunten naar den grond hielden, en appels zij, die het dichtst op Xerxes volgden. Aan de tienduizend schaarden zich tienduizend Perzische ruiters. Na de ruiterij bleef een ruimte van twee stadiën vrij en dan kwam de overige schare dooreen.
42. Het leger nam den weg uit Lydië naar de rivier Caïcus en het Mysische land; van den Caïcus trok het, het gebergte van Cane aan de linkerhand houdend, door het Atarnische land heen naar de stad Carene; van daar trok het door de vlakte van Thebe, voorbij de stad Adramytteüm en het Pelasgische Antander. En den Ida aan de linkerhand latend, trok het naar het land Ilias. En vooreerst nu, toen het bij den Ida overnachtte, sloegen donders en bliksems er in en verdorven daar veel volk.
43. Toen het leger bij de rivier de Scamandrus was gekomen, de eerste rivier, sinds zij uit Sardes opgetrokken den weg begonnen hadden, schoot het water te kort en was niet voldoende om te drinken voor het leger en het vee; bij deze rivier dan gekomen, steeg Xerxes naar het Pergamum van Priamus uit verlangen om het te zien, en hij zag, en hij vernam alles van de ge[ 170 ]beurtenissen daar en offerde aan de Ilische Athene duizend runderen, en de Magiërs plengden doodenoffers voor de heroën. Toen zij dit gedaan hadden overviel des nachts een groote schrik het leger. Met den dag trok het van daar en sloot de stad Rhoetium en Ophryneüm en Dardanus, welke laatste stad dicht bij Abydus ligt, aan de linkerhand af, aan de rechterhand de Gergithische Teucriërs.
44. Toen hij in Abydus was gekomen, verlangde Xerxes het gansche leger te zien. En er was immers reeds van te voren op een heuvel zeer geschikt daar een zitplaats voor hem gemaakt, en de Abydeners hadden die gemaakt volgens een vroeger bevel van den koning, en toen hij zich daar zette, zag hij op het strand neder en aanschouwde het landleger en de schepen, en hij zag en verlangde ook een wedstrijd van de schepen te zien. Toen deze geschiedde en de Sidonische Phoeniciërs overwonnen, verheugde hij zich over den wedstrijd en het leger.
45. En toen hij den ganschen Hellespont door de schepen verborgen zag, en alle kusten en de vlakten van Abydus van menschen vol, toen prees Xerxes zichzelven gelukkig, doch daarna weende hij.
46. Dit bemerkte Artabanus, zijn oom, die vroeger vrijmoedig zijn meening gezegd had. Xerxes ontradend tegen Hellas op te trekken; deze man zag Xerxes weenen en vroeg: „o koning, hoe zeer verschillende dingen hebt ge gedaan, nu en kort te voren: want gelukkig preest ge u en thans weent ge." Gene sprak: „want medelijden beving mij, toen ik bedacht, hoe kort het menschelijke leven is, daar toch van dezen zoovelen geen tot het honderdste jaar zal bestaan." En de ander antwoordde, zeggende: „nog iets anders, méér deerniswaardig hebben wij te lijden in ons leven. Want in zulk een korten [ 171 ]levensduur kan er geen als mensch zóó gelukkig worden, noch van hen daar, noch van de anderen, dat het niet bij hem opkomen zal, dikwijls en niet een enkele maal slechts, te willen dood zijn, liever dan te leven. Want de rampen, die treffen en de ziekten, die verontrusten, doen het zoo zeer korte leven lang schijnen. Zoo dan is de dood voor den mensch een wenschenswaarde ontvlieding van het ellendige leven: doch de god, als hij ons het zoete des levens heeft doen proeven, blijkt afgunstig daarin te zijn."
47. Doch Xerxes antwoordde, zeggende: „Artabanus, over het menschelijke leven, dat nu eenmaal is zooals gij aangeeft, laat ons daarover ophouden, en niet om rampen denken, daar wij het goede nu in onze handen hebben. Doch zeg mij dit: indien het droomgezicht u minder duidelijk verschenen ware, zoudt ge dan nog uw oude meening hebben, en mij afhouden tegen Hellas op te trekken, of zoudt ge veranderd zijn? Welaan, zeg mij dit nauwkeurig." Hij antwoordde, zeggende: „o koning, het droomgezicht, dat ons verscheen, moge in vervulling komen, gelijk wij beiden het wenschen! Doch ook thans nog ben ik vol vrees, noch geheel mijzelven meester, daar ik veel andere dingen overweeg en twee vijanden, de grootsten van allen ontwaar."
48. Xerxes antwoordde daarop met het volgende: „Wonderlijkste der mannen, welke zoo groote vijanden heb ik dan volgens u? Is dan het leger niet groot genoeg, en schijnt het Helleensche leger u talrijker dan het onze? Of is onze vloot kleiner dan de hunne, of is beiden het geval? Want toch als onze macht daarin te kort schoot, zou er ten spoedigste een ander leger verzameld worden."
49. Gene antwoordde, zeggende: „o koning, noch dit [ 172 ]leger, noch de menigte der schepen, zou iemand berispen, die zijn verstand heeft; en indien ge er meer bijeen brengt, zullen de twee, die ik bedoel, nog veel vijandiger wezen. Die twee zijn het land en de zee. Want nergens ter zee is er een zoo groote haven, naar ik gis, die bij een opgestoken storm deze vloot opnemen kan en u waarborgen de schepen te redden. En toch is er niet één zulk een haven noodig, doch velen, overal langs het vaste land, waarheen gij trekt. En als er dan geen havens zijn om op te nemen, weet dan, dat het toeval de menschen beheerscht, en niet de menschen het toeval. En thans, nu van de twee het eene gezegd is, zal ik het andere gaan zeggen. Het land is u vijandig op de volgende wijze: als niemand u met geweld tegen zal treden, zooveel meer zal het u vijandig worden, naar mate gij verder voorttrekt, telkens een verderen stap roovend: doch er is den menschen geen enkele volkomenheid van voorspoed. En zoo dan daar, beweer ik, niemand u tegen trekt, zal uw land in meer tijd steeds grooter worden en hongersnood baren. Doch hij zal de kloekste man zijn, die bij de overweging vreest, en alles overlegt, wat hem overkomen kan, doch in de daad dapper is."
50. Xerxes antwoorde met het volgende: „Artabanus, terecht oordeelt ge over dat alles zoo, doch vrees niet alles noch overweeg alles evenzoo. Want indien ge bij iedere voorkomende zaak al het mogelijke evenzoo wildet overwegen, dan zoudt ge nooit iets doen; het is beter om alles te wagen en de helft der gevaren te dragen, liever, dan bij ieder ding van te voren te vreezen en geheel niets te dragen. Doch indien ge alles wat wordt voor[ 173 ]gesteld betwist en niet zelf iets zekers aanbiedt, dan moet gij in uw woorden even goed dwalen als hij die het tegenovergestelde zegt. Dat dan staat gelijk; doch hoe kan een mensch weten wat vast en zeker is? Ik vrees, gansch niet. Zij nu die handelen willen, plegen gewoonlijk winst te behalen, maar die alles overleggen en aarzelen niet zoozeer. Gij ziet tot welk een macht het Perzische rijk gekomen is. Indien nu de koningen, die er vóór mij geweest zijn, evenzoo gedacht hadden als gij, of zelf niet van zulke meeningen waren, doch zulke raadgevers hadden gehad, dan zoudt gij Perzië nooit zoover hebben zien komen; nu echter hebben zij gevaarlijk spel gespeeld en het zoover gebracht. Want groote macht wil alleen door groote gevaren gewonnen worden. Wij daarom zullen hen navolgen: wij trekken in den schoonsten tijd van het jaar uit, en als wij gansch Europa onderworpen hebben, zullen wij terugkeerən, zonder ergens hongersnood te ontmoeten of iets anders onaangenaams te lijden. Want vooreerst trekken wij zelf op met veel voedsel bij ons, en ten tweede, waar wij een land en een volk doortrekken, daar zullen wij hun graan hebben. Tegen landbouwers en niet tegen zwervende mannen trekken wij op."
51. Hierop zegt Artabanus: „o koning, nu ge ons geen vrees voor eenig ding wilt toestaan, neem dan toch dezen raad aan: want het is noodzakelijk over vele zaken langer te spreken. Cyrus, de zoon van Cambyses, maakte geheel Ionië schatplichtig, behalve de Atheners. Die mannen nu, de Ioniërs, raad ik u op geen wijze tegen hun vaders te voeren; want ook zonder hen zijn wij in staat de vijanden te overwinnen. Want zij, als zij volgen, moeten of allerslechtst zijn en hun moederstad tot slavin maken, of zeer goed, en haar helpen be[ 174 ]vrijden. Zijn zij slecht, dan brengen zij ons geen groot goed aan; zijn zij echter goed, dan kunnen zij uw leger zeer benadeelen. Neem u ook de oude spreuk ter harte, hoe goed zij gezegd is: dat niet tegelijk met het begin het gansche einde verschijnt."
52. Daarop antwoordt Xerxes: „Artabanus, onder de meeningen, die gij meedeelt, dwaalt ge het meest daarin dat ge den afval der Ioniërs vreest, terwijl wij toch het grootste bewijs over hen hebben, — waarvan gij ook getuige waart, en de anderen, die met Darius tegen de Scythen zijn opgetrokken, — dat het in hun macht was het gansche Perzische leger te vernietigen of te redden, doch zij toonden braafheid en trouw, en niets kwaads. Bovendien, daar zij in ons land hun kinderen en vrouwen en have hebben achtergelaten, moeten wij niet overleggen, of zij iets ergs zullen doen. Zoo dan, vrees ook daarvoor niet, doch houd goeden moed en bewaar mijn huis en mijn rijk; want u alleen uit allen vertrouw ik mijn scepter toe."
53. Na deze woorden, en toen hij Artabanus naar Susa had gezonden, ontbood Xerxes de aanzienlijkste Perzen; toen zij voor hem verschenen waren, zeide hij hun het volgende: „o Perzen, ik heb u geroepen om van u dit te eischen, dat gij dappere mannen zijt en de vroegere daden der Perzen, die groot waren en veel waard, niet te schande maakt; doch laat ons, ieder voor zich en allen te saam, flink zijn: want naar een goed voor ons allen wordt thans gestreefd. Daarom beveel ik u met alle kracht u aan den oorlog te wijden; want naar ik verneem, trekken wij op tegen dappere mannen, en als wij hen overwinnen zullen, zal geen ander leger van menschen ooit ons meer tegentreden. Doch nu, laat ons den overtocht doen, nadat wij tot de goden gebeden hebben, die de Perzen beschermen." [ 175 ]
54. Op dien dag nu rustten zij zich tot den overtocht. Den volgenden wachtten zij de zon af, haar willende zien opgaan en hij verbrandden velerlei reukwerk op de bruggen en bestrooiden den weg met myrten. Toen de zon opging, plengde Xerxes uit een gouden beker in de zee en smeekte tot de zon: geen zóó groot ongeval mocht hem treffen, dat hem in de onderwerping van Europa zou weerhouden, voor hij aan de grenzen er van gekomen was. En hij bad en wierp den beker in den Hellespont en een gouden mengvat en een Perzisch zwaard, dat zij akinakes noemen. Dit kan ik niet zeker uitmaken, noch of hij als wijgeschenk voor de zon iets in zee wierp, noch of hij berouw had over de geeseling van den Hellespont en daarvoor de zee begiftigde.
55. Toen hij dat gedaan had, trokken het landleger en de gansche ruiterij over de eene brug, die naar den Pontus gewend was, doch over die naar de Egeesche Zee, de lastdieren en de knechten. Eerst nu gingen de tienduizend Perzen, allen omkransd, daarna het leger uit velerlei volken gemengd. Dien dag dan gingen dezen, doch den volgenden eerst de ruiters en zij, die den lanspunt naar beneden hielden, en ook dezen waren bekransd; daarna de heilige rossen en de heilige wagen, dan Xerxes zelf en de speerdragers en de duizend ruiters en na hen het overige leger. En de schepen voeren tegelijk naar de overzijde. Ik heb ook wel gehoord, dat de koning het laatst van allen overtrok.
56. Toen Xerxes naar Europa was overgetrokken, aanschouwde hij zijn leger, dat overtrok onder zweeslagen; en zijn leger trok over in zeven dagen en zeven nachten, zonder ooit op te houden. Toen, zegt men, als Xerxes den Hellespont reeds overgetrokken was, riep een Hellespontisch man: „O Zeus, waarom komt ge aan [ 176 ]
een Pers gelijk en in plaats van Zeus den naam Xerxes nemend om Hellas te verderven, alle menschen met u voerend ? Want ook zonder hen kondt gij dat doen."
57. Toen allen waren overgetrokken en zij verder gaan zouden, geschiedde hun een groot wonder, waarop Xerxes geheel niet lette, hoewel het licht te duiden was : een merrie toch wierp een haas. Dit nu was licht te duiden op deze wijze, dat Xerxes met de grootste trots en heer- lijkheid een leger naar Hellas zou voeren, doch later hard loopend voor zijn leven, op dezelfde plaats weer komen. Ook een ander teeken was hem geschied, toen hij nog in Sardes was : een muilezel toch wierp een muilezel met dubbele schaamdeelen, manlijke en vrouwlijke, en de manlijke waren bovenaan. Doch op geen van beiden sloeg hij acht, gansch niet, en trok verder, en met hem het landleger.
58. De vloot echter voer den Hellespont uit en trok langs het land, andersom in richting als het landleger. Want zij voer naar den avond om het Sarpe- donische voorgebergte te bereiken, waarbij haar bevolen was na haar komst te wachten; het leger te land echter trok naar den dageraad en den zonsopgang door den Chersonesus ; aan de rechterhand had het 't graf van Helle, de dochter van Athamas, aan de linker de stad Cardia, en het trok midden door een stad heen, die den naam Agora heeft. Van daar boog het om den boezem, Melas genaamd, en de rivier de Melas, wier water toen niet toereikend was voor het leger, doch te kort schoot, die rivier trok het over, naar welke ook die boezem zijn naam heeft, en trok naar den avond, de Aeolische stad Aenus en het meer Stentoris voorbijgaand, tot het te Doriscus kwam.
59. Doriscus is een kuststreek van Thracië en een [ 177 ]groote vlakte, en daar door heen stroomt een groote rivier, de Hebrus, waarbij de koninklijke sterkte gebouwd is, die dan Doriscus heet, en een Perzische bezetting was daarin gelegd door Darius sinds dien tijd, toen hij tegen de Scythen was opgetrokken. Deze plaats nu scheen Xerxes geschikt te wezen om het leger te scharen en te tellen, en hij deed dat. Alle schepen nu die naar Doriscus gekomen waren, werden door de scheepsvoogden op bevel van Xerxes naar de kust gebracht, die naast Doriscus is, waarin de Samothracische stad Sale gebouwd is en Zone, en aan het einde ervan is Serrheum, een vermaard voorgebergte. Deze streek was oudtijds van de Ciconen. Naar deze kust brachten zij de schepen en trokken ze op het land en kalefaterden ze. Xerxes echter hield in dien tijd te Doriscus een telling van zijn leger.
60. Hoe groot een menigte nu ieder volk voor de telling aanbracht, kan ik niet zeker zeggen, want door niemand der menschen wordt dat gemeld; doch de menigte van het gansche landleger bleek zeventig en honderd tienduizenden te zijn. Zij werden geteld op de volgende wijze: zij brachten tienduizend menschen op één plaats bijeen, drongen hen zoo veel zij konden te saam, en beschreven een kring om hen. Zij beschreven dien, en lieten de tienduizend weggaan en wierpen een wal op langs den kring, in hoogte een man tot den navel reikend; dien maakten zij en zij brachten anderen in den ringwal, totdat zij allen op deze wijze geteld hadden. En na de telling schaarden zij hen in volken.
61. Die te velde trokken, waren nu de volgenden: [ 178 ]de Perzen, op de volgende wijze uitgerust: om hun hoofden hadden zij slappe hoeden tiara's genaamd, om hun lijf bonte rokken met mouwen, met een soort van ijzeren schubben, als van een visch; om de beenen broeken, en in plaats van groote schilden kleine van vlechtwerk; daaronder hingen pijlkokers; zij hadden korte speeren, doch groote bogen en rieten pijlen, bovendien dolken, die langs de rechter dij van den gordel af hingen. En als aanvoerder hadden zij Otanes, den vader van Amestris, Xerxes' vrouw, en zij werden oudtijds door de Hellenen Cephenen genoemd, door zich zelf echter en de omwonenden Artaeërs. Toen Perseus, de zoon van Danaë en Zeus, bij Cepheus, den zoon van Belus, gekomen, was en diens dochter Andromeda kreeg, werd hem een zoon, wien hij den naam Perses gaf, en dezen liet hij daar; want Cepheus geviel zonder kind van mannelijk geslacht te zijn. Naar dien dan kregen zij hun naam.
62. De Meden trokken te velde op de zelfde wijze gekleed; want Medisch is die kleeding en niet Perzisch. De Meden hadden tot aanvoerder Tigranes, een Achaemenide, en heetten oudtijds bij alle volken Ariërs, doch toen Medea, de Colchische, van Athene tot die Ariërs was gekomen, veranderden ook dezen hun naam. Dit beweren de Meden zelf over zich zelf. De Cissiërs trokken op, overigens gelijk de Perzen gekleed, doch in plaats van mutsen droegen zij hoofdbanden. Aanvoerder der Cissiërs was Anaphes, de zoon van Otanes. De Hyrcaniërs waren gekleed even als de Perzen, en hadden tot aanvoerder Megapanus, die naderhand stadhouder van Babylon werd.
63. De Assyriërs, die te velde trokken, hadden om hun hoofden metalen helmen, gevlochten op een barbaarsche wijze, niet goed te beschrijven; zij hadden [ 179 ]groote schilden en lansen en dolken, gelijkend op de Egyptische, bovendien knodsen van hout, met ijzer beslagen en linnen pantsers. Deze worden door de Hellenen Syriërs genoemd, doch heetten bij de barbaren Assyriërs. [Onder hen bevonden zich Chaldaeërs]. Hun aanvoerder was Otaspes, zoon van Artachaeus.
64.
De Bactriërs trokken te velde met bedekking van het hoofd bijna evenals de Meden, zij hadden naar landsgebruik bogen van riet en korte lansen. De Sacen, die Scythen zijn, droegen op het hoofd spits toeloopende, recht opstaande tulbanden, en hadden broeken aan, en bogen naar landsgebruik en dolken, bovendien ook hadden zij strijdaxten. Dezen, die Amyrgische Scythen zijn, heetten zij Sacen, want de Perzen noemen alle Scythen Sacen; aanvoerder van de Bactriërs en Sacen was Hystaspes, de zoon van Darius en Atossa. Cyrus' dochter.
65. De Indiërs droegen kleederen van hout gemaakt, en hadden rieten bogen en rieten pijlen: er was ijzer boven aan. Zoo dan waren de Indiërs toegerust; in het leger waren zij gesteld onder Pharnazathres, den zoon van Artabates.
66. De Ariërs waren met Medische bogen toegerust, doch overigens gelijk de Bactriërs. Aanvoerder der Ariërs was Sisamnes, zoon van Hydarnes. De Parthen en de Chorasmiërs en de Sogden en de Gandariërs en de Dadicers trokken op in dezelfde uitrusting als de Bactriërs. Hun aanvoerders waren de volgenden: van de Parthen en de Chorasmiërs Artabazus, de zoon van Pharnaces; van de Sogden Azanes, zoon van Artaeus; van de Gandariërs en de Dadicers. Artyphius, de zoon van Artabanus.
67. De Caspiërs trokken te velde in schapenvachten en hadden inlandsche rieten bogen en zwaarden. Dezen waren zoo toegerust, en hadden tot aanvoerder Ariomar[ 180 ]dus, den broeder van Artyphius; de Sarangen staken uit met geverfde kleeding, hadden schoeisel, dat tot de knie reikte, en Medische bogen en lansen. Aanvoerder van de Sarangen was Pherendates, de zoon van Megabazus. De Pactyers waren in vachten gehuld en hadden inlandsche bogen en dolken. De Pactyers hadden tot aanvoerder Artayntes, den zoon van Ithamithres.
68. De Utiërs en de Mycers en de Paricaniërs waren uitgerust even als de Pactyers. Hun aanvoerders waren: van de Utiërs en de Mycers Arsamenes, de zoon van Darius; van de Paricaniërs Siromitres, de zoon van Oeobazus.
69. De Arabieren hadden lange mantels met gordels, en droegen aan de rechter zijde lange teruggekromde bogen. De Aethiopiërs waren gekleed in panther- en leeuwevellen en hadden bogen van palmhout gemaakt, groot, niet kleiner dan vier ellen, daarbij kleine rieten pijlen; in plaats van ijzer was daar een scherpe steen aan gemaakt, waarmede zij ook de zegels snijden; bovendien droegen zij lansen, waaraan een gescherpte gazellenhoorn was bevestigd, bij wijze van lanspunt; zij hadden ook beslagen knodsen. Van hun lichaam bestreken zij de eene helft met gyps, als zij in den oorlog gingen, de andere helft met menie. Aanvoerder van de Arabieren en de Ethiopiërs, die boven Egypte woonden, was Arsames, de zoon van Darius en Artystone, de dochter van Cyrus, van wie Darius, wijl hij haar het meest liefhad van zijn vrouwen, een beeld van gedreven goud had laten maken.
70. Van de Ethiopiërs dan, die boven Egypte wonen, en de Arabieren was Arsames aanvoerder, doch de Ethiopiërs van den zonsopgang (want tweeërlei waren er in [ 181 ]het leger) waren bij de Indiërs ingedeeld, in uiterlijk gansch niet van de anderen verschillend, doch in taal en in haar alleen: want de Ethiopiërs van den zonsopgang zijn steilharig, doch de Libysche hebben het meest kroezige haar van alle menschen. Deze Ethiopiërs uit Azië dan waren grootendeels gelijk de Indiërs gekleed, doch zij hadden op het hoofd de kopvellen van paarden, met behoud van ooren en manen afgevild, en in plaats van pluim dienden de manen, en de ooren der paarden hadden zij rechtop staan; als lichaamsbescherming gebruikten zij in plaats van schilden kraanvogelhuiden.
71. De Libyers gingen in een lederen kleeding en hadden lansen bovenaan hard gebrand. Als aanvoerder brachten zij Massages, de zoon van Oarius.
72. De Paphlagoniërs trokken op met gevlochten helmen op het hoofd, en kleine schilden en niet groote lansen, bovendien werpspeeren en dolken, en aan de voeten inlandsch schoeisel, reikend tot midden aan den scheen. De Ligyers en de Matiëners en de Mariandyners en de Syriërs trokken op in dezelfde uitrusting als de Paphlagoniërs. Deze Syriërs worden door de Perzen Cappadociërs genoemd. Van de Paphlagoniërs nu en de Matiëners was Dotus, de zoon van Megasidrus, aanvoerder; van de Mariandyners en de Ligyers en de Syriërs Gobryas, de zoon van Darius en Artystone.
73. De Phrygiërs hadden bijna dezelfde uitrusting als de Paphlagoniërs, met weinig verschil. De Phrygiërs, naar de Macedoniërs beweren, werden Brigen genoemd, zoolang zij als Europeërs naast de Macedoniërs woonden, doch naar Azië overgetrokken, veranderden zij met het land ook hun naam in Phrygiërs. De Armeniërs, afstammelingen van de Phrygiërs, waren evenals de Phrygiërs gekleed. Van hen beiden was Artochmes aanvoerder, die een dochter van Darius tot vrouw had. [ 182 ]
74. De Lydiërs hadden wapenen bijna evenals de Helleensche. De Lydiërs werden oudtijds Maeoniërs genoemd, doch kregen hun naam naar Lydus, zoon van Atys, hun naam veranderend. De Mysiërs hadden op het hoofd inlandsche helmen, hun schilden waren klein en zij gebruikten lansen aan den punt hard gebrand. Dezen zijn afstammelingen van de Lydiërs en worden naar den berg Olympus Olympiëners genoemd. Over de Lydiërs en Mysiërs was bevelhebber Artaphrenes, de zoon van Artaphrenes, die met Datis te Marathon inviel.
75. De Thraciërs trokken te velde, op het hoofd vossenhuiden dragend, om het lijf rokken en zij hadden daarover bonte gordelmantels geworpen, om de voeten ende scheenen schoeisel van hertevel; bovendien werpspeeren en lichte schilden en kleine dolken. Dezen werden, toen zij naar Azië overgetrokken waren. Bithyniërs genoemd; vroeger heetten zij, naar zij zelf zeggen. Strymoniërs, daar zij bij de Strymon woonden; zij beweren uit hun woonplaatsen door de Teucriërs en de Mysiërs verdreven te zijn. Aanvoerder van de Thraciërs in Azië was Bassaces, de zoon van Artabanus.
76..... hadden kleine schilden van ossenhuid, en ieder droeg twee speeren voor de wolvenjacht, en op het hoofd metalen helmen; op de helmen waren metalen ossenooren en hoornen en er waren ook pluimen op; de scheenen hadden zij met purperen banden omwikkeld. Bij deze mannen is een orakel van Ares.
77. De Maeonische Cabeleërs, Lasoniërs geheeten, hadden de zelfde uitrusting als de Ciliciërs, die ik, als ik in mijn beschrijving bij de afdeeling der Ciliciërs ben gekomen, dan aangeven zal. De Milyers hadden [ 183 ]korte lansen en met gespen vastgehechte kleederen; sommigen van hen hadden ook Lycische bogen, en om het hoofd helmen van hondevellen gemaakt. Van die allen was Badres, de zoon van Hystanes, aanvoerder.
78. De Moschen hadden houten helmen om het hoofd, en kleine schilden en lansen, doch er waren lange punten op. De Tibareners en de Macronen en de Mossynoecen trokken te velde toegerust gelijk de Moschen. Hun aanvoerders waren de volgenden: van de Moschen en de Tibareners Ariomardus, de zoon van Darius en Parmys, dochter van Smerdis. Cyrus' zoon; over de Macronen en Mossynoecen Artyactes, de zoon van Cherasmis, die stadhouder was van Sestus aan den Hellespont.
79. De Maren hadden op het hoofd inlandsche gevlochten helmen, en kleine schilden van huid en werpspeeren. De Colchiërs hadden om het hoofd houten helmen, en kleine schilden van ossevel en korte lansen; bovendien hadden zij messen. Van de Maren en de Colchiërs was Pharandates, de zoon van Teaspis, aanvoerder. De Alarodiërs en de Saspiren trokken te velde, gewapend even als de Colchiërs. Hun aanvoerder was Masistius, de zoon van Siromitres.
80. De eilandbewoners, die uit de Roode Zee volgden, uit de eilanden, waarheen de koning de zoogenaamde losgerukten overplant, droegen kleeding en wapenen, zeer gelijkend op de Medische. Van die eilanders was aanvoerder Mardontes, de zoon van Bagaeus, die bij Mycale bevelhebber was en in het tweede jaar na deze gebeurtenissen in den slag omkwam.
81. Dit waren de volken, die op het vaste land te velde trokken en bij het landleger waren ingedeeld. Aanvoerders nu van dat leger waren zij, die genoemd [ 184 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/186 [ 185 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/187 [ 186 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/188 [ 187 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/189 [ 188 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/190 [ 189 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/191 [ 190 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/192 [ 191 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/193 [ 192 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/194 [ 193 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/195 [ 194 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/196 [ 195 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/197 [ 196 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/198 [ 197 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/199 [ 198 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/200 [ 199 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/201 [ 200 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/202 [ 201 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/203 [ 202 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/204 [ 203 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/205 [ 204 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/206 [ 205 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/207 [ 206 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/208 [ 207 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/209 [ 208 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/210 [ 209 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/211 [ 210 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/212 [ 211 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/213 [ 212 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/214 [ 213 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/215 [ 214 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/216 [ 215 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/217 [ 216 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/218 [ 217 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/219 [ 218 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/220 [ 219 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/221 [ 220 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/222 [ 221 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/223 [ 222 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/224 [ 223 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/225 [ 224 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/226 [ 225 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/227 [ 226 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/228 [ 227 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/229 [ 228 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/230 [ 229 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/231 [ 230 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/232 [ 231 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/233 [ 232 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/234 [ 233 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/235 [ 234 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/236 [ 235 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/237 [ 236 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/238 [ 237 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/239 [ 238 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/240 [ 239 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/241 [ 240 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/242 [ 241 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/243 [ 242 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/244 [ 243 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/245 [ 244 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/246 [ 245 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/247 [ 246 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/248 [ 247 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/249 [ 248 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/250 [ 249 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/251 [ 250 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/252 [ 251 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/253 [ 252 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/254 [ 253 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/255 [ 254 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/256 [ 255 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/257 [ 256 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/258 [ 257 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/259 [ 258 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/260 [ 259 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/261 [ 260 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/262 [ 261 ]Pagina:Herodotus, Muzen II (vert. v. Deventer 1893).pdf/263 [ 262 ]cedaemoniërs er niets van begrijpen, voor dat Gorgo, Cleomenes' dochter, doch Leonidas' vrouw, den zelfverzonnen raad gaf, het was weg te krabben, en dan zouden zij woorden in het hout vinden. Zij volgden haar raad en vonden en lazen en berichtten het daarna aan de andere Hellenen. Dit dan zou zoo geschied zijn.
* ↑ Vgl. VI 63-70.
* ↑ Een mythische dichter.
* ↑ Een lyrische dichter, leermeester van Pindarus.
* ↑ Nl. tegen den zoogen. Lydischen steen, den toetssteen.
* ↑ Zie II. 92.
* ↑ De plant met dien naam aangeduid is waarschijnlijk geweest Stipa tenacissima.
* ↑ d. i. waterval.
* ↑ Werken van Theodorus van Samus.
* ↑ nl. Egyptenaars en Pheniciërs.
* ↑ Zie noot bij C. 25.
* ↑ De ligging der bruggen is door H. niet duidelijk aangegeven.
* ↑ Hier een gewicht van ongev. 36 KG.
* ↑ nl. met dwarsbalken.
* ↑ Wijl het leger steeds verder van zijn hulpbronnen zich verwijdert.
* ↑ Volgens de sage was Orpheus daar door Thracische vrouwen verscheurd.
* ↑ Dezen woonden waarschijnlijk in Baludschistan.
* ↑ Hier zijn een of meer woorden uitgevallen, die den naam van een volk bevatten.