# Schouburg/Deel III/Naamrol 282-293

282 Hoe gevallen dikwils den grond geleid, of, om beter te zeggen, aanleydingen hebben gegeven tot Konst, en wetenschappen, daar van hebben wy van oude tyden af menigte van voorbeelden. Inzonderheid leezen wy by van Mander, hoe Kwintyn de smit op een jong meisje verliefde die op den zelven tyd een schilder tot minnaar had, maar zig verklaarde, ingevallen Kwintyn een schilder in steê van een begruisden smit waar, dat zyn persoon, haar beter dan de ander zoude aanstaan, en zy zig tot hem neygen. Maar hier scheen geen middel toe, aangezien hy dit ambagt geleert had, en daar en boven een oude moeder had, waar voor hy met een den kost moest winnen. Des werd hy droefgeestig en eindelyk ziek. In die langwylige ziekte leggende, en behoestig zynde, werd hem geraden, toen hy zoo veer weder begonde te beteren, dat hy zig op zyn bed konde opgeven, dat hy gedrukte printjes van Heyligen, Heyligjes genoemt, (die de Roomsgezinden uitdeelen aan de kinderen die yverig hunne gebedekens en de kerkbelydenis leeren) met koleuren en goud zoude afzetten, dat hy deed. Naderhand ondernam hy somwyle 't een voor en 't ander na uit de hand na te teekenen, en klom eyndelyk uit die geringe beginselen op, tot de hoogste van een vermaard Konstschilder. [Johannes Verkolje] Een diergelyk geval, dog anderzins ontsproten, ontmoet ons in 't levensbedryf van den Konstschilder J O H A N N E S V E R K O L J E , geboren te Amsterdam, in 't jaar 1650. den 9 van Sprokkelmaand. Zyn Vader was een Slotemaker Benjamin genaamt. Johannes 10 jaren of daar omtrent oud zynde, speelde nevens andere jongens met prikjes; zynde een houten blokje, waar vooraan een naald, en agter vogelveertjes in steken,
t.o. 282
283 een prikje genoemt, om dat zy daar meê in zekeren afstant op een gestelt doel prikken. Wat gebeurt'er? een der zelve van een jongen zoo maar in 't wild heen geworpen, kwetst zyn hiel, of enkel. Hy gaf daar geen agt op, voor dat de pyn vermeerderde en naa 15 of 16 weken, het gebrek of ongeval, door de prik van de naald veroorzaakt, zig ontdekte, en dat wel zoodanig zorgelyk voor zwaarder ongeval, dat zyn ouders goedvonden hem te brengen by eenen Kornelis, vermaart heelmeester te Jisp, daar hy eenige jaren door die kwaal bedlegerig was. Onder allerhande speeltuig dat zy hem om de pyn, en den tyd te doen verdryven, gaven, waren ook oortjes printjes, daar de kinderen nu nog, opgeplakt, als kaarten, meê spelen, daar hy wel 't meeste gevallen in had, aangezien zyne geneigtheid strekte om dezelve na te teekenen. Daar na zette hy, op het aanraden van zekeren Bronkhorst, zig van tyd tot tyd tot het naatekenen van beter soort van printkonst, en vorderde uit dat gering beginzel door stadig yveren zoo veer op eygen wieken, dat ik met verwondering van hem heb gezien een teekening met de pen omgetrokken, en met Oostindischen inkt geschaduwt, naar den Bachus van Mantanga, zoo gelyk aan de print dat zelfs de wezenstrekken daar in naaukeurig waaren waargenomen. Welke daarom nog van zyn zoon Nicolaas Verkolje tot zyner gedagtenis bewaart word. Door die zelve drift gespoort leerde hy alleen door behulp van boeken de gronden der Deurzichtkunde volkomen in den tyd van een maand. Daarna ondernam hy ook uit zig zelven het schilderen met olyverf: hebbende groot bevallen in de penceelkonst van Gerrit Pietersz van Zyl, anders Gerards, daar hy zig naar oeffende, en allengs zoo
284 verre quam dat die behandeling van penceelkonst voor die van Gerards wierd aangezien, als uit het gevolg blyken zal. Hy begaf zig dan eyndelyk den tyd van een half jaar, ten onderwys by Jan Lievensz. den jongen. Dees ziende dat zyne handelingen naar die van Gerards zweemden, liet hem de onvoltooide nagebleven stukken van dien meester (die hy na zyn dood gekogt had) opmaken. Ondertusschen schilderde hy ook een stukje 't geen Jan Lievensz. zoo wel beviel, dat hy tegens hem zeide; geef my dat; ik zal u weder een ander present doen. Dit geschiede. Hy verzogt dan eenige lief hebbers van Konst, om het zelve te komen zien, belastende aan Verkolje dat stukje op den Ezel te zetten; en onderwyl werd Lievens om ymant die hem spreken moest afgeroepen. Zy dit stukje wel bezien hebbende zeiden tot elkander, wat is dit? Jan kan het zoo goet niet maken, en Gerards is dood, hoe komt hy daar aan? Dit zeggen nam Verkolje in agt, en leerde daar uit niet alleen zyn vermogen kennen, en de waarde van 't zelve opmaken, maar het diende hem met een ten spoor, om met yver in het konstperk voort te draven. Op gelyke wys stonden ook Valjant en Blooteling verwondert te kyken, als hy met zyne zwarte konstprinten (waar in hy by eygen uytvinding dus veer gekomen was) voor den dag kwam. 't Geen ik (als een staal van zyn byzonder vernuft en yver) de schilderjeugt ten voorbeeld, niet heb willen voorby stappen. In den jare 1672. kwam hy tot Delf te trouwen, en bleef daar van dien tyd af wonen, zettende zig tot het schilderen van pourtretten, daar hy veel meê te doen, en veel geld voor kreeg, en gedroeg zig zoodanig in zyn omgang, dat hy
285 by grooten en kleinen bemint was; waarom hem ook met algemeene stemmen (zelden zoo) het ampt van Diaken of Armbezorger wert opgedragen. Onder zyn konststukken zyn berucht de Venus en Adonis, dat ook in print uytgaat. Het stuk, waar in een Trompetter komt, is verwonderlyk natuurlyk geschildert. En nog een ander dat aan 't Hof geplaatst is. Onder zyne voorname pourtretstukken worden getelt deze: waar in hy de kinderen van den Heer van der Heul; de kinderen van den Borgermeester Berkhout, en Vredenburg heeft afgebeeld, als ook de pourtretten van den Advoc. de Bries en zyn Vrouw, Dom. Ger. Brant, ook van zynen zoon Jan Brant en deszelfs Huisvrouw, en inzonderheid dat van den Advoc. Bogaart, in den jare 1685. Hy heeft zyn levensloop met veel roem geëindigt, en is gestorven tot Delf in 't jaar 1693, oud 43 jaren, (wiens Beeltenis te zien is in de Plaat M. 27) naalatende zyn Vrouw en 5 Kinderen, 3 Dochters en 2 Zonen, waar van de oudste Nicolaas genaamt, geboren 1673. zig alleen geheel tot de Konst heeft overgegeven, en een arends vlugt genomen heeft, waar van wy op 't gemelde jaar 1673. zullen melden. Pas aan 't schilderen geraakt zynde, maalde hy de luiden, die in zyne buurt woonden, en eenige mannen van de wagt, in een stuk zoo natuurlyk af, dat iemant van die luiden lang daar na het stuk ziende, alle de wezens der afgemaalden kende, en hen alle by hunne naam opnoemde. Even vernuftig en handig was hy in alle andere dingen te maken en toe te stellen. Onder zyne Leerlingen die meesters in de Konst geworden zyn worden getelt T H O M A S V A N D E R W I L T , pourtretschilder van Delf,
286 J O A N V A N D E R S P R I E T , die uit het Borgerweeshuis te Delf, tot de Konst opgewiegt is. Dees werd meê een goed pourtretschilder, en trok naar Engeland, daar hy trouwde en t' zedert gebleven is. A L B E R T U S V A N D E R B U R G , mede van Delf, schilderde pourtretten en Ordonantien. H E N R I K S T E E N W I N K E L . Deze wist verwonderlyk alles wat hem van andere meesters voorkwam na te schilderen, nevens W I L L E M V E R S C H U U R I N G Hendriksz. van Gornichem, waar van wy hier na zullen melden. [Ugaart Delvenaar en Jacob Koning] Ook leefde in dien tyd een UGAART DELVENAAR, een fraai Landschapschilder, ook een JACOB KONING, een Discipel van Adr. vanden Velde. Dees in 't eerste de handelinge van zynen meester nabootsende, schilderde fraaije Landschappen en Beesjes, en naderhand Beelden en Historien, en nam daar in zoo gelukkig toe, dat hy te Koppenhagen, aan 't Hof van Denemarken door zyn Konst heel bemind wierd. Dit was die, welke aan onzen Verkolje (ziende in hem een yver om alles wat de Konst betrof na te speuren) de Boeken van de Deurzigtkunde (waar van wy gemelt hebben) leende, waar in hy zoo vorderde dat hy Koning in korten tyd overtrof. By dit naaverhaal schiet ons ook in 't geheugen (dat wy anders ligt zouden vergeten hebben) hoe, en door wien hy eyndelyk van het gebrek aan zyn been genezen wierd. Zyne Ouders kregen kennis aan zyn Excellentie Burry. Deze was een berugt Chymicus, en bedreveling in de Geneeskunde, die om den geessel der kerkelyken t'ontwyken een wyl tyds zig in de Nederlanden onthield. Hy werd van sommigen
287 als een andere Esculapius aangezien, van anderen voor een tweeden Parazelsus, en wederom van anderen voor een Toovenaar gehouden; niet zulk een Toovenaar, als voorheen de betooverde waereld gelooft heeft dat 'er waren: die zig in katten, honden, weerwolven enz. veranderen konden en allerhande spokeryen aanregten; maar die een geneeswyze boven de gemeene wyze der Geneeskundigen oeffende, die de menschen (ziende de goede gevolgen) verbaast dede staan. Gelyk hy dan ook onzen Verkolje, vele jaren te vergeefs gesmeert en gelapzalft, volkomen genezen heeft, door het gebruiken van 99 poeders. Deze waren gemerkt 1. 2. 3. 4. en zoo voort, en bestipt hoe veel hy daar van yder dag moest innemen, gelyk hy stiptelyk opvolgde en bespeurde geene veranderingen in zyn lichaams gesteltheid, als met het ingeven van het laatste poeder, wanneer hy zig zoodanig onder en boven van slym en vuyligheid ontlaste, dat 'er naau potten genoeg in huis waren, om die te vangen, waar na men niet anders tot het been dede als het zelve dagelyks met schoon lywaat verschoonen. 't Is bedenkelyk dat gemelde Burry zal hebben bespeurt, dat bedorve sappen, die zig door de opening van dit gebrek ontlastten, de genezing beletten, en de wond Fistuleus maakten, en dus op de inwendige kwade gesteltheid eerst voornamentlyk heeft gewerkt door middel van zyn poeders, op dat de genezing van de wond des te zekerder van gevolg zoude wezen. Wat nu zyn schadelyk gevoelen, en begryp van zaken den Godsdienst betreffende, aanbelangt, (om welke rede hy Neêrland ten Vryburg verkoos) daar van weet ik geene byzonderheden, als dat hy een Viereenigheid dreef, en tot de drie personen de
288 Maagt Maria voegde, en aanhang maakte. Hoe het zy, dit weet ik, dat hy om een gebrek of toeval 't geen den Rooms Keizer overviel, naar Weenen vertrok, maar na dat hy eenigen tyd zyn verblyf aldaar gehouden had, opgevat, naar Rome verzonden, en in 't slot St. Angelo gezet werd, daar hy opgesloten, zonder ymant te mogen spreken, eyndelyk ook gestorven is. DROOGSLOOT willen sommigen dat Gornichem, anderen dat Dordrecht voor zyn geboorteplaats zal toegewezen worden. Hy heeft wel den meesten tyd van zyn leven (dat is bekent) te Dordrecht gewoont, en ook zyn meeste Konst daar verspreit, onder de Borgers. Meest al dat hy gemaakt heeft verbeeld Boerekerkmissen, waar men koekkramen ziet, weerzyts de huizen van de Dorpbuurt, en de keuken in het verschiet. En wat de beeltjes aanbelangt, daar van kan men zeggen: Datze alle schynen als in eene vorm gegoten. [Johannes vander Bent] J O H A N N E S V A N D E R B E N T is geboren te Amsterdam, maar in wat jaar weet ik niet regt, maar was zoo by en omtrent de 40 jaren als hy stierf, des wy hem plaatsen op 't jaar 1650. Hy was een Leerling van Wouwerman en Adr. vanden Velde, naar wien zyn penceelwerk wel meest zweemde, zoo in verkiezing als behandeling van schilderen. Hy bleef ongetrouwt, en woonde by vreemde menschen in, daar hy een vrye kamer had. 'T gebeurde dat hy een goede somme geld, (sommige zeggen 4000 gulden) by een had, door erffenis of hoe bekomen weet ik niet. Deze buit werd hem geligt, wanneer hy eens was uit gegaan, 't geen hem niet weinig verzette. Hy had wel geen bewys, maar hield altyd vermoeden
289 op zyn Huiswaart. De Goutvink was hem ontvlogen, en 't was niet te denken dat die weder tot haar kou zou keeren. Hy zette van mistroostigheid de Tering, en zyne levensgeesten smolten weg tot dat hy eindelyk stierf in den jare 1690. Die by de krepelen woont, leert mank gaan zonder kruk. Zeker schilder die de Waereld verstont, wanneer hem iet dier gelyks gebeurde, had 'er een konstgreep op, om weder agter zyn gestolen geld te komen. Zyn Leerling die alleen wist waar zyn meester het geld ('t geen hy in zyn kas niet vertrouwen dorst, uit vreeze dat het gestoolen mogt worden) begraven hadde, werd door begeerte bekoort om het weg te dieven. De Schilderbaas die somwylen wel eens in 't geheim, en by donkere avonden, onderzoek deed of 'er de buit nog school, (want Daar de schat is, Is het hart wis.) vond eindelyk de plaats ledig. 't Stoorde dien volgenden nagt zyn rust wel; maar hy wilde zig met overleg bedenken. Uitstel van tyd doet de besluiten ryp worden; daar en tegen brengt de verhaasting altyd misgeboorten voort. En Gratiaan zeit: Op een zaak die men te doen heeft te slapen, is beter dan wakker te blyven op een zaak die gedaan is. Den volgenden dag hield hy zig nog als nergens van te weten, en ging spanseren; maar met den avond t'huis gekomen zynde, zeide hy (zonder eenige veranderinge aan zig te doen blyken) tegen zyn Leerling, dat hy honderd ducaten ont-
290 fangen had, en dat hy den aanstaanden morgen vroeg met hem moest opstaan, om dit goud by de rest in den Hof te begraven. De Knaap eensdeels deducht dat de diefstal zou uitleken, en op hem gehouden worden, anderdeels door den blink van 't goud bekoort, en verheugt dat den buit, dus vermeerdert zynde, hy t'effens daar na alles opligten konde, besluit in der stilte by nagt op te staan, en het geroofde geld weder ter zelver plaats te brengen, gelyk geschiede. Maar hy vond zig in zyn toeleg byster bedrogen; want de meester met hem dien morgen vroeg opgestaan vond het geld, nam (in steê van het gemelde goud daar by te brengen) den geborgen buit weg, en gaf naderhand geen berigt aan zyn Leerling waar hy het geleid had, hebbende hier door geleert Dat die geheimen melt, Steets gaat met zorg verzelt. [Pieter Reuven] P I E T E R R E U V E N is geboren in dit zelve jaar 1650. Zyn Konst verdient dat men van hem gewage. Hy was een Leerling van Jaques Jordaans, en door naarstigheid zeer verre gekomen. Hy hielt zig bezig omtrent groot werk, als zolders en zalen. In 's Gravenhage schilderde hy de Praalbogen, toen Willem de derde, Koning van Engeland, daar in gehaalt wierd. Men bespeurde daar veel Konst en schoonheid in, die de oogen van verscheide konstenaren naar zig trok. Op het Loo in het Koninglyk lusthuis heeft hy het fraaiste dat daar is ook gemaakt. Zyn stukken verdienen te grooter verwondering, om dat hy zoo vaardig ter hant was. Zoo dat naaulks te begrypen is hoe zulke uitsteekende konstwerken in zoo
291 korten tyd hebben kunnen volvoert worden. Hy stierf in het einde van het jaar 1718. [Matheus Wytman] M A T H E U S W Y T M A N , geboren te Gorkom in 't jaar 1650. schilderde heel uitvoerig en konstig in 't kleen. De verkiezingen zyner voorwerpen waren gezelschapjes, gelyk die van Netscher, uitgezondert dat hy de gezigten van landschappen die hy in zyne achterwerken maakte, of te pas bragt, by uitnementheid uitvoerig en natuurlyk schilderde. Dog in Bloemen en Fruit, daar hy zig in 't laatst toe begaf, zou hy wel 't meest uitgemunt hebben. Hy had tot leermeester eerst Hendrik Verschuuring, naderhand Joh. Bylaart tot Utrecht, die zig verheugde dat hy hem dus veer in de Konst gevordert zag. Maar zyn sterflot gehengde niet dat hy hooger top beklom, en deed hem ten grave dalen in den jare 1689. [Marienhof] Zyn tyd- stat- en Konstgenoot MARIENHOF, volgde de handeling van Rubbens in 't kleen zoo konstig na, dat hy van de Konstkenners geroemt werd. Hy ging van Utrecht te Brussel wonen. Hy trouwde vroeg, en sterf vroeg. [Johan vander Meer] Onder de Utrechtse schilders word ook getelt J O H A N V A N D E R M E E R , (schoon hy tot Schoonhoven geboren is) om dat hy wel den meesten tyd van zyn leven daar gewoont heeft. Waar, of by wien hy de Konst geleert heeft, weet ik niet: maar wel dat hy in gezelschap van Lieve Verschuur naar Rome reisde en daar verscheiden jaren in 't oeffenen der Konst doorgebragt heeft. Hy schilderde beelden en tronien levensgroot, op de grootse manier, alzoo hy te Rome omgang had met Drost en Karel Lot, daar hy byzonder toenam. Daar by had hy het geluk dat hy niet voor de keelbeulen behoefde te schilderen, maar
292 onbelemmert zyn Konst mogt oeffenen en voortzetten, zonder op winst te doelen: want hy had een Grootvader die veel geld bezat en met onzen vander Meer veel op had, zeggende tegen den Jongeling: Jantje zoo 'er een Heertje onder ons geslagt moet wezen, zo zyt gy'er zoo na toe als een ander. Hy maakte tot dien einde altyd dat hy te Rome een volle beurs had. Vander Meer van Rome weder tot Utrecht gekomen kreeg gelegenheid van een ryke Weduw, die een Lootwitmakery had, te trouwen. Deze vrouw werd ten eersten zwanger, dat een groot geluk voor hem was, alzoo zy by haar eersten man geen kinders kreeg, waar door zy hem te meer lief had, en een rypaard voor hem op stal hielt, om dat hy zig by wylen wat mogt verlustigen. Maar die kermis duurde niet lang: want zyn vrouw kwam te sterven, en de soldaten verbranden zyn Huis, Lootwitmakery, en alles wat hy bezat. By welke gelegenheid iets opmerkelyks voorviel, 't geen wy in 't leven van Jan de Heem hebben gemelt, ten staal hoe de waereldse zaken verkeeren kunnen. En 't is om te verwonderen, daar hy zoo laat aan de Konst kwam (want zyn ouders hadden hem tot de taalgeleertheid opgewiegt) dat hy in de deelen der zelve zoo veer gekomen was. Barent van Kalraat B A R E N T V A N K A L R A A T geboren te Dordrecht in den jare 1650. den 28 Augustus, heeft tot onderwyzer in de teekenkonst van zyn 12 jaar tot zyn 15 jaar zyn Broeder Abraham gehad. Daar na bestelde hem zyn Vader by Albert Kuip, zoon van Jakob Gerritsz. Kuip, waar van wy hier boven gemelt hebben. Albert Kuip die zig wel 't best op 't schilderen van paarden in
293 't kleen verstont, heeft hy nagebootst, maar gelyk de menschen (als het spreekwoort zeit) by verandering leven, zoo heeft hy zig naderhand gezet op 't schilderen van Rhyngezigten, op de wys van Herman Zachtleven, dien hy al vry na op 't spoor wist te volgen. Hy oeffent zig nog dagelyks in de Konst, schoon hy (onder 't zeiltje is 't goed roeyen, zeit het spreekwoort) een andere kostwinning aan de hand heeft. [Johanna Koerten] Hier nevens doen wy ten Toneel verschynen J O H A N N A K O E R T E N , Huisvrouw van den Heer Adriaan Blok, geboren tot Amsterdam in 't jaar 1650, op den 17 van Slachtmaant. Deze Juffrouw was van haar jeugt as aan zeer geneegen om konsten en wetenschappen te leeren, als blykt aan haar treffelyk borduuren, deftig kant- en akernaayen, heerlyk speldewerken, aardig was gieten, mannelyk schryven, konstig muzyk zingen, fraay met een diamant op drinkglazen spreuken, vogels, of bloemen te grieven, verwonderlyk fraay in 't vercieren van bloemen en cieraaden, voornamentlyk van zyde gevlogten en doorwerkt, en 't schilderen met waterverwen, waar van nog het een en 't ander by den Heer Blok te zien is. Indien zy zig geheel tot schilderen had overgegeven, zy zou ongetwyselt ver in die Konst gevordert hebben. Buiten dit geleit door den rykdom van verstant, zette zy zig tot het snyden van velerhande voorwerpen met de schaar van papier. En dit lukte haar zoodanig dat zy daar door een eeuwigen naam gemaakt heeft. Zo vind ik reden genoeg om onze Johanna Koerten onder de Konstenaars en Konstenaressen te gedenken; gelyk ik den braaven teekenaar Jan de Bisschop en anderen, die nooit penceel met verwen heb-