# Schouburg/Deel II/Naamrol 101-126

Onder zyne voornaamste Konststukken word geteld een Tafereel, verbeeldende Jesus in de ar-men van Simeon, by den Heer Jakob Hinloopen, daar de Dichter Jan Vos dit byschrift op gemaakt heeft. 101
Maria komt haar Kind, haar God, ten offer dragen. Zoo word het Tempelregt van d'oude wet volbragt. Wie dat de wet voldoet zal God in all' s behagen. Nu zietmen daar all' d'aard zoo lang naar heeft gewagt, 't Verlangen naar een ding schynt alles te verlangen. Zoo was 't met Simon dien wy vol vreugt zien staan. Wie 't al omvangen heeft word hier van hem omvangen. Wat God zyn volk belooft word op zyn tyd voldaan. d'Onfeilbre waarheid komt al schyntze lang te wagten. Hy heeft Gods Zoon in d'arm; den Geest van God in 't hert. Is 't wonder? neen: hy heeft God zelf in zyn gedagten. 't Vernuft is heilig dat van God bezeten werd. Nu dat hy 't leeven ziet, wil hy het leeven derven. 't Onsterflyk leeven krygt de mensch door deugdzaam sterven. Hy stierf nog ongetrouwt zynde in 't jaar 1674. op den 22 van Herfstmaand. Wy hebben zyn Beeltenis geplaatst by zyne Konstgenooten in de Plaat E. 1. [Joris van Son] JORIS VAN SON, geboren te Antwerpen in den jare 1622. was een konstig fruit en bloemschilder. Dat Korn. de Biestof gaf van te zeggen: Wanneer 't geboomt staat dor, en vrugte en bladeloos; Dan pronkt nog zyn Tafreel met Rose en Abrikoos, en dat hy dezelve natuurlyk door zyn Konstpenceel wist te verbeelden, beduid hy met te zeggen,
102 Dat de zelve magtig zyn, om het oog der zwangere Vrouwen te bekoren, en tot lust op te wekken. [Emanuel Murant] Hier by treed E M A N U E L M U R A N T , geboren tot Amsterdam in 't zelve jaar, op den 22 van Wintermaand ten Toneel. Zyn geneigtheid viel op het verbeelden van Hollandsche Dorpen Landgezigten, en wel inzonderheid op het verbeelden van bouwvallige boere keeten, en huisjes, welke hy zoodanig uitvoerig verbeeld heeft, dat men de steenen van 't muurwerk konde tellen; waar uit wel af te meten is, dat hy geen groot getal van Schilderyen in de waereld gebragt heeft; aangezien dusdanige wyze van schilderen veel tyd met zig sleept. Zyn Broeder David Murant, tot Amsterdam, bezit wel het meeste getal van zyne konstwerken die hier te land zyn, wyl hy veele jaren in Vrankryk en elders gereist heeft. Inzonderheid was zyn Konst in Vriesland gewild: daar hy met 'er woon naar toe trok. Dog hy is te Leeuwaarden in 't jaar 1700 gestorven. Hy was een Leerling van Philip Wouwerman. [Vaillant] Thans verschynen op onzen Schouburgh W A L L E R A N T , J A N , B E R N A R D , J A Q U E S , en A N D R E A S V A I L L A N T . W A L L E R A N T V A I L L A N T , geboren tot Ryssel in 't jaar 1623, heeft de schilderkonst geleerd tot Antwerpen, by Erasm. Quellinus, en kwam door ongemeenen yver tot de zelve zoo ver, dat hy geroemt werd voor een braaf pourtret schilder en konstig teekenaar met Crajon; dog hy leerde dit aan zyn Broeder B E R N A R D , nadien hy genoeg te doen had met schilderen op doek en paneel. Als Leopoldus te Frankfort tot Keizer gekroont werd, trok hy daar na toe, en vont gele-
t.o. 102
103 gentheid om de Beeltenis des Keizers, nevens verscheiden Ambassadeurs, en Princen van 't Duitsche Ryk, welke by de krooning tegenwoordig waren, te schilderen, daar hy veel roem en geld door won. Zyn beeltenis staat in de Plaat E. 2. Van daar nam hem de Marschalk Grammont onder belofte dat hy hem den Koning zoude doen schilderen, meé naar Vrankryk, dat ook geschiede, en om dat het stuk den Koning zoo wel beviel, schilderde hy ook la Reine Mere, den Hertog van Orleans, en alle voorname Heeren van 't Hof; by bleef daar vier agtereenvolgende jaren; waar na hy zig tot Amsterdam neerzette, daar hy een groote meenigte pourtretten gemaakt heeft, daar men 'er niet zelden nog van ziet, die konstig geschildert zyn. Hy was ook een groot yveraar in 't voortzetten en verbeteren van de Schraapkonst, of Swartekonst, die hy van Prins Robbert, groot Admiraal van Engeland: die het zelve uitgevonden heeft, geleerd had, onder belofte van het zelve aan niemant anders voort te leeren, gelyk hy ook getrouwelyk na kwam: maar alzoo hem het gronden dier kopere platen te lastig viel, nu aan zeker arm eerlyk man veel goed deed, als ook des zelfs Zoon uit medelyden tot zyn knegt gebruikte, onderwees hy deze oude man, hoe de kopere platen te bewerken. De Zoon dit bemerkende dwong den oude man door bedreigingen dat hy van hem wilde wegloopen, indien hy hem zulks niet openbaarde, en liet zien, het geen den goede man (hoe noode) eindelyk deed. Zoo ras de Zoon de gereedschappen gezien en een begrip van de behandelinge dier nieuwe Konst had, bediende hy zig tot zyn bederf daar van; want hy veilde deze
104 Konst aan elk een voor geld, daar veelen lang na gedoeld hadden. Maar alzoo die knaap niet gewoon was veel zilvermunt te handelen, verviel hy tot dronkenschap, verwkisting, en eindelyk tot de uiterste armoede, en maakte dat die Konst, daar yder zoo gretig naar was, nu de zelve gemeen werd, weinig geagt wierd. En dus gaat het omtrent alle zaken. Men heeft meerder agting voor de zelve, terwyl men die begeert, dan wanneer men dezelve verkregen heeft. Dit doet my denken aan de spreuk van Koningin Elizabeth. Deze van wie gezeit werd: Dat de maagdom de allertwyffelbaarste was van alle hare boedanigheden, zeide eens aardig tegen den Hertog van Alençon, in wien zy de verbeelding van met haar te trouwen, door hem tot de voorbereidzelen daar van toe te laten, niet weinig had gevoed: De dingen waar na men de grootste begeerte heeft, verminderen van waarde, wanneer men de zelve verkrygt. JAN VAILLANT, die van zyn broeder Wallerant, welke in den jare 1677 tot Amsterdam overleed, de schilderkonst geleerd had, reisde naar Frankfort, daar hy kwam te trouwen, waar door hy gelegentheid kreeg om koophandel te dryven, en verliet dus de oeffening van 't penceel. BERNARD VAILLANT, die van zyn broeder Wallerantaltyd op zyn reis verzeld was, word inzonderheid geroemt om zyn konstig en kragtig Craijoneren. Hy begaf zig met 'er woon tot Rotterdam, dog is heel onverwagt, tot Leiden zynde, gestorven. Hy was een man die godvrugtig leefde, gelyk ook van Wallerantgetuigt word, en diende te Rotterdam voor Diakon van de Walsche Kerk.
105 JAQUES VAILLANT, die ook de Konst van zyn oudsten broeder geleerd had, vorderde door yver zoo veer in 't schilderen van Historien, dat de Envojé van Brandenburg, ziende eenige van zyne penceelwerken, hem meê lokte naar Berlyn, daar hy schilder van den Keurvorst werd, die groot genoegen had in zyn Persoon en Konst. Hy werd van den Keurvorst gezonden naar 't Keizerlyke hof, om des Keizers beeltenis te malen, die hem een goude Medalje met een keten tot een geschenk gaf. Weder te rug gekomen tot Berlyn, is hy gestorven, en liet van wegen zyn hups gedrag en Konst, veel roem na. Ik had byna vergeten te melden, dat hy door zynen reislust gespoort, twee jaren zoo te Rome, als andere Steden van Italien, om de Konstwerken der ouden berugt, in het oeffenen zyner Konst heeft doorgebragt: en dat de Bent hem den Leeurik gedoopt had. Zyn beeltenis staat in de Plaat E. 3. ANDREAS DE JONGSTE, na dat hy mede door zyn oudsten Broeder in de Teekenkonst onderwezen was, kreeg geneigtheid tot het leeren der Graveerkonst, tot welken einde hy zig twee jaren tot Parys by een voornaam meester in die Konst onderwyzen liet. Van daar is hy gereist naar Berlyn, om zyn broeder Jaqueste bezoeken, en stierf daar in 't prilste van zyn Lenteleeven. De brave penschryver de Bruin, tot Amsterdam, heeft ten huisvrouw de zuster van dezen Konstschilders. [Jakob vander Does]
Nu volgt JAKOB VANDER DOES, geboren tot Amsterdam 1623 den 4 van Lentemaand.
106 Zyn Vader was geheimschryver van de Assurantie-Kamer, en zyn grootvader Geheimschryver van de vermaarde koopstad Amsterdam. Zyn Vader, die een eenige Zoon was, en waar meê het ging als het spreekwoord zeit, mal Moertje mal Kindje, nam naderhand weinig agt op zyn staat, en ging door onbedagtzame Borgspreking te gronde. Deze vroeg gestorven werd beslooten, dat men onzen J A K O B de Konst van Schilderen (daar hy van Natuur toe geneigt was) zou laten leeren om zyn kost daar mede te winnen, by Nicolaas Mojaart. En na dat hy eenige jaren by den zelven geweest had, en byna op eigen wieken dryven konde, ging hy met zyn 21 jaar naar Vrankryk, en voort te voet met gezelschap naar Italien. Te Rome gekomen ontmoette hy straks verscheide Schilders die hy in Holland gekent had, welke hem met veel liefde verwelkomden, en naar den naasten drinkwinkel wilden slepen, dat hem verlegen maakte; aangezien zyn beurs ledig was, waarom hy 't weigerde. Zyne kennissen dien dit doen vremt voorkwam drongen hem al schoorvoetende ter Herberg in, wanneer eindelyk het harde woord, dat hy geen geld had en voornemens was soldaat te worden, daar uitquam, daar wel hartelyk om gelachen wierd van de Hollanders, die gewoon zyn hunne Landslieden niet in verlegentheid te laten. Dus spraken zy hem moed in 't hart, verzogten hem lustig te willen wezen, maakten hem dien zelven avond Bentvogel, en noemden hem; om dat hy gezegt had soldaat te willen worden, en om dat hy kort van Persoon was (dewyl men gewoon is de kortsten tot Tromslagers te gebruiken) Tamboer. Verscheiden jaren bragt hy te Rome met yverig teekenen en schil-
107 deren door, oeffenende zig naar de beste voorbeelden, inzonderheid van Bamboots. Dog hy maakte geen grooten opgang: aangezien hy zig door zyn wyze van leven niet wist bemint te maken, zynde doorgaans stil, en droefgeestig, het welk ontsproot uit naaryver dien hy had, wanneer hy zag dat anderen hem in Konst voorby streefden, waarom hy zig zelven door 't Penceel zelden genoegen konde geven ook wel de konstoeffening, als het niet na zyn zin uitviel, vervloekte. Weder in 't Vaderland gekeert (zyn Moeder onderwyl was tot Amsterdam gestorven) zette hy zig ter neer in den Haag met zyn zuster die het Huisbestier waarnam tot dat hy kwam te trouwen met Margarite Boorfers, daar hy veel geld meê behuwlykte. Deze Margarite was ook zelf een lief hebster van de Schilderkonst en oeffende zig in 't teekenen. Hy kreeg by haar vier Zonen en een Dochter, waar na hy haar in 't jaar 1661 door 't sterflot verloor. Zulks hem zyn zuster doen weer te pas kwam tot de opvoeding zyner Kinderen. Hy maakte grooten rouw over zyn Vrouw, zoo om dat hy haar minde, als om dat hy een jaarlyks inkomen van 700 gulden lyfrenten met haar miste. Dit bragt hem eerst tot lusteloosheid, daar na tot traagheid, zoo dat hy in vier agtereenvolgende jaren geen een Penceelstreek op Paneel zette, ook naderhand traaglyk aan 't Schilderen was te brengen, en zoo hy 't al deed met luttel yver, waarom zyne Vrienden die hy tot Amsterdam hadde, voorziende dat hy tot Armoede zoude geraken, hem het Sekretarisampt te Sloten buiten Amsterdam bezorgden; 't geen hem den Schilderlust scheen op te wekken; want hy daar een stuk dat zeven jaren onder de hand geweest had, afmaakte, 't geen
108 de berugte Konstminnares Juffrouw Oortmans voor een goede som gelds van hem kogt; want dit geluk had hy, dat hy in zyn leven meer prys daar voor bedongen heeft, als de zelve nu mogen gelden. Verscheiden andere stukken meer heeft hy in dien tyd gemaakt, die den maker wel altyd zullen roemen. Hy kwam ook andermaal te trouwen met een Juffrouw daar hy veel geld meê had, en eenen Zoon by won, die hy nog in korter tyd als d'eerste door de dood verloor. Hy hield in dien tyd kennis met den braven Konstschilder Karel du Jardin; dog zy waren altyd, wanneer zy over de Konst spraken, met malkander in geschil; aangezien Karelde heldere en hy de bruine wyze van schilderen voorsprak; egter altyd goede vrienden. Gelyk die ook voor zyn sterftyd (welke voorviel op den 17 van Slachtmaand 1673) opzigter over zyne nalatenschap gemaakt werd. Hy liet na twee Zonen en eene Dochter van zyn eerste, en een Zoon van zyn tweede Vrouw, van welke Hy S I M O N alleen tot de Konst opgekweekt heeft dien wy op zyn jaarbeurt gedenken zullen. Zyn Beeltenis gevolgt naar een Afteekening kan men zien in de Plaat F. 2. Wat zyne Konstwerken aanbelangt, die zyn yder bekent, dus zeg ik alleen tot zyn roem, dat hy de verkiezing van 't licht en bruin, en de Koppeling der Dieren wonder wel verstaan heeft, en dat niemant in 't schilderen van Schaapjes, zoo in natuurlyke teekening als wyze van schilderen, hem te boven gaat. [Theodoor Helmbreker] Na hem komt de brave Konstschilder THEODOOR HELMBREKER. Hy werd in 't jaar 1624 tot Haarlem geboren, maar heeft den meesten tyd van zyn leven in Italien gesleten, daar hy ook
109 gestorven is in 't jaar 1694 oud zynde zeventig jaren. De Romeinen hadden veel agting voor zyn Penceelwerken, en schatten de zelve in waarde nevens de Penceelkonst van Bamboots, daar zy veel zweem van hebben; en dit is de reden datmen van de zelve zoo zelden iets in Holland ziet. De Konstlievende Pieter Klok heeft thans een stuk van hem 't geen hy geschildert heeft in 't jaar 1681, 13 jaar voor zyn overlyden. Het verbeeld een Klooster op de Italiaansche wyze gebouwt en voor het zelve menigte van Vrouwe, Mans en Kinder beelden, sommige daar onder verminkt, welke van Pelgrims gedient worden met warme spys, die hun uit een groote Ketel, met een Potlepel, door een Franciscaner Kloosterbroeder word toe gedeelt. Hy zelf was yverig in zyn Godsdienst, en gaf veel weg aan den Armen. Hier aan laten wy volgen zyn Stad- en jaargenoot de vermaarde Konstschilder. [Nikolaas Berchem] NIKOLAAS BERCHEM. Deze gestorven in 't jaar 1683, als ons aan zyn begraafnisbriefje gebleken is, toen ruim 60 jaren oud, wees ons het spoor tot zyn geboortejaar 1624. Van velen word gezeit dat zyn bynaam B E R C H E M by deze gelegentheid zynen oorspronk heeft genomen. Hy al lang de Konst geoeffent hebbende, en de Uchtentstralen van zyn Konstzon zig al verspreidende, wierd van zin een reis ter Zee te doen, tot welken einde hy zig niet alleen had aangegeven, maar was ook al aan boord gekomen. Wanneer nu de monstering van 't Scheepsvolk gedaan zou worden, werd hy van den Stuurman (die hem kende) gezien, welke tot hem zeide: Wat wilt gy gaan beginnen? 't waar jammer daar gy een Jongman zyt van goede hoop, en reeds
110 zoo veel Konst bezit, dat de zelve hier door in hare geboorte zoude smoren. Hy ried hem vorders zyn voornemen door veel reden af, en liet hem van 't Volk in de Sloep die aan boord lag, weg stappen, om van den Monstermeester niet gezien te worden, zeggende tegens het volk Berg hemDit werd eerst van de genen, die zulks wisten, voor een spreekwoord gehouden, en naderhand in een toenaam verwisselt, dien hy tot het einde van zyn leven gehouden, en zig zelven daar meê benoemt heeft. Anderen willen dat zulks by gelegentheid van Brant is ontsproten, ter oorzake dat 'er geroepen wierd, (hy toen nog een kind zynde) Berg-hem. Wat van beide nu de waarheid is, kan ik niet zeggen. De vertellingen hebben my alleen aanleiding gegeven, om den toevalligen oorspronk van zyn Naam te wyzen. Egter zou men uit het een en andere konnen besluiten, dat hy zyn Ouders vroeg verloren heeft, of dat op hem geen naauwe toezigt is gehouden, om zyn welwezen te bezorgen. Dog de Ridder en Konstschilder Karel de Moorheeft my verzekert dat die bynaam oorspronk genomen heeft, by gelegentheid dat hy het grof verkerft hebbende, zyn Vader die een haastig Man was, hem naliep tot in 't huis van zyn Leermeester J. van Goijen, dreigende hem den kop in te slaan, waar op van Goijentegen zyne andere Leerlingen zeide: Berg-hem, terwyl hy den Vader tegen hield, en in zyn oploopentheid stuite. Hy was de Zoon van P I E T E R K L A A S Z E van Haarlem, die eerst Visschen, naderhand kleene stukjes schilderde, daar doorgaans een tafeltje in kwam met allerhande soort van suikerbanket, in
111 een zilvere schaal of porceleine schotel enz. Behalven zyn Vader die een gemeen Schilder was, heeft onze B E R C H E M verscheiden brave Meesters tot zyn onderwyzers in de Konst gehad: als Jan van Goijen, Klaas Mojaart, Pieter Fransze Grebber, Jan Wils, en eindelyk zynen Neef Giov. Babtist Weeninx; welke alle zig vereert gehouden hebben, datze zulk een helder licht in de Konst hebben ontstoken: gelyk hy ook weer heeft konnen roemen op menigte van Leerlingen die door zyn onderwys tot groote meesters in de Konst opgegroeit zyn. Hy werd inzonderheid in opzigt van zyne leerwyze geroemt, als ook dat hy de jeugt byzonder wist tot yver aan te sporen, waar toe hy in 't gemeen spreuken en vaerjes aan de hand had, als ook dit: Nimmer moet g' u zelf, Gezellen! ( Schoon in 't leeren moeiten steekt, En g'er veeltyds 't hoofd meê breekt; 'T wyl een ander leegloopt) kwellen, Of het yv'ren laten staan: Denk: ik zal weer loon ontfangen Voor myn moeite, en roem erlangen, Wanneer d'andere beed'len gaan. Daar benevens was hy minzaam, beleeft, en van een onbesproken wandel: Ja een Man van uitstekende naarstigheid: dit niettegenstaande kon zyn lieve Huisvrouw de Dochter van den braven Landschapschilder Jan Wils, (wanneer hy in grooten yver aan zyn werk stil zat te arbeiden, en zy geen geritsel van hem hoorde) somtyds wel met den stok van een raagbol van onder tegen de zoldering
112 aan bonzen, om hem, zoo hy voor zyn Ezel mogt in slaap gevallen wezen te wekken, ja zy hield hem doorgaans zoodanig ontbloot van geld, dat hy ziende somtyds fraaije printen te koop, waar toe hy geneigt was, als zyn Vrouw geen goeden wil had om 't hem te schieten, het geld van zyne Discipelen daar toe leende; en wanneer hy een stuk schilderye verkogt, daar zy de neus niet over had, dan zoo veel van de som af kneep, om die schult buiten haar weten te betalen, om dus alle onlusten voor te komen. Ik denk schier dat die goeje Man het boekje wel mogt gelezen hebben, daar Doudeins in zyn Haagsche Merkuriusvan den 1 Nov. 1698 van meld, dat voor de tweedemaal onder de pers was; te weten: De Weer-Wyzer der Vrouwen, zeer dienstig voor de getrouwde Mans die haar Engelen naar de oogen zien, om te weten hoe 't hoofd staat. Hy was zoodanig geneigt tot konstige teekeningen van Italiaansche en andere Meesters, dat hy niet rusten kon, voor en al eer hy bezitter daar van was. Niet minder lust had hy tot printkonst, want Jan Pieterze Somer heeft my verhaald, dat hy voor een print van Rafael Orbyn, 60 Gulden dorst besteden. Dit was de Kindermoord met den Sparreboom. Waar door ook van zyn naargelaten papierkonst, (welke kort na zyn overlyden in 't jaar 1683 tot Amsterdam verkogt werd), een brave som Geld gekomen is. Hy was byzonder naarstig, gelyk wy gezeit hebben, daar by vaardig in 't schilderen, en al 't geen hy maakte was meestentyd verkogt, eer hy 't gemaakt had. Justus van Huisum, die in den jare 1665 by hem de Konst leerde, heeft my gezegt, dat hy in dien tyd een lange wyl voor een Heer
113 schilderde die hem 10 gulden daags gaf, en dat hy van 's morgens vroeg tot 4 uuren naa den middag gemeenlyk voor den Ezel zat, en 't zelve met zoo veel genoegen en vermaak deed, dat hy 'er somwyl een deuntje onder zong. Ook getuigen die hem hebben zien schilderen, dat hy schilderde of hy 'er meê speelde, 't geen ook aan de dartele penceeltoetsen overal in zyne werken te zien is. Daar en boven is te verwonderen, dat, daar hy zig byna alles te schilderen heeft ingelaten, egter elk ding op zig zelve zoo goed in zyn soort is dat het t' zamengevoegt zynde, bezwaarelyk is te zeggen tot welk van 't zelve zyn penceel bekwaamst was. Alleen heb ik opgemerkt dat hy in zeker groot stuk (daar Mattheus van den tol geroepen word tot het Apostels ampt) tot de doode Jachtdieren en Vogelen zig van Gio. Babtista Weeninxpenceel heeft bedient. Dit stuk is jegenwoordig in handen der erfgenamen van den Konstlievenden Heer Lamb. van Hairen te Dordrecht, en is vol beelden woelig, en groots van ordonnantie en gebouwen, als ook cierlyk door het bywerk en verschiet. Maar boven al is te verwonderen, dat een Man die zoo veele stukken geschildert heeft, zoo menigvuldige veranderinge van schikkingen en voorwerpen (zoo dat geene naar elkander gelyken) heeft weten te bedenken. De Borgermeester vander Hulk te Dordrecht liet hem een groot stuk schilderen, verbeeldende een bergagtig Landschap met Ossen, Koeyen, Schapen, Beelden enz. 't geen als nog by deszelfs Erfgenamen hangt, en voor een van zyn beste penceelwerken geschat word. Te gelyk bestelde hy 'er een aan van Jan Both, belovende aan elk 800 gulden, en een present daar boven voor die zig
114 best gekweten had. Wanneer zy nu, die stukken gedaan zynde, dezelve nevens malkander vertoonden: zeide hy, Elk van u heeft zyn vleit getoont, en gaf aan elk een geschenk. Dit is het regte middel om den yver in de Konstenaars op te wekken: maar raakt thans buiten gebruik. Hy is in 't jaar 1683 op den 18 van Sprokkelmaand gestorven, en op den 23 begraven in de Wester Kerk te Haarlem. [Jan en Andries Both] 'T zal niet onvoeglyk wezen dat wy zynen braven tydgenoot J A N B O T H , die met hem op eenen tyd om prys in 't loopperk der Konst om de eerlaurier gedraaft heeft, met zyn Broeder ANDRIES agter hem ten Toneel brengen. J A N en A N D R I E S B O T H geboren te Utrecht, (in wat jaar weet ik niet) hadden de beginselen van de Konst eerst by hunnen Vader, (die een Glasschryver was) en daar na by Abr. Bloemaartgeleerd. Zy trokken(zeit Sandrart) te zamen cerst naar Vrankryk, en van daar naar Rome, en namen hun tyd naarstig in agt. J A N zette zig tot het schilderen van landschappen, en bootste daar in den aart van Glaude Loreine na, 't geen hem wel gelukte: want zyne agting groeide aan, en die van Glaude nam af, doordien hy wel fraaije Landschappen maakte, maar slegte Beeldjes, en Beesten, daar ondertusschenJ A N zig bediende van zyn Broeder, die een braaf Beeld- en Beestenschilder was, en de handelinge van Bamboots zig had aangewent. Zy waren zonderling vaardig in 't schilderen, waar van daan men hunne stukken by menigte zoo te Romen als te Venetien(daar zy ook een langen tyd gewoont hebben) by Konstminnaars, en Konsthandelaars zag: want de zelve ras geschil-
115 dert, en ras verkogt waren. De meeste die men ziet zyn groote stukken, en vele der zelve verbeelden door de boomen, boven het gebergte d'opgaande zon, stralende over de velden, die natuurlyk schynen met morgendaau overspreit te wezen, wordende alles wat in afstant leit door schemeringe ontdekt. Duidelyk zyn de verdeelingen van den dag aan de verschillige temperinge der Verwen, in de zelve te bespeuren. Men ziet den morgenstond, de Velden met een blaau floers overkleeden: de klaren middag de voorwerpen duidelyk ontdekken; en den Avondstond door zynen safferaanverwigen gloed groene Velden, Boomen, en Gronden taanen. 'K heb eenige jaren geleden een wonderschoon en konstig geschildert stuk van hem gezien by den Konstminner de Jode, toenmaals Drost van 't Haagse Hof, 't geen, om dat het by al zyn werk uitstak in helderheid, zuiverheid, uitvoerigheid, en natuurlykheid, genoemt werd het Testament van B O T H : dat zeggen wil, het stuk dat hy tot een staal van zyn Konst, en om zyn roem op te houden, naargelaaten heeft. Dit stuk was ruim 6 voeten groot in de hoogte, en in het zelve verbeeld de Fabel van Argus en Merkuur, die redelyk groot, braaf geschildert, en geteekent waren. Voorts was het gantsche landschap, gelyk ik gezeit heb helder, en 't groen natuurlyk fris van koleur, nogte zoo gebraden of getaant alsmen veeltyds van hem ziet. Zy hebben vele jaren te samen in Italie gewoont, leefden in min, en deden malkander in 't schilderen veel dienst, en zouden zekerlyk langer, daar gebleven hebben, zoo niet de dood een scheiding tusschen hen beiden gemaakt had, tot
116 smart voor de Konstgodes, daar dit vaers op zinspeelt: De Konstgodes had straks haar treurkleed aangetogen: En dekte met een floers haar nat bekreten oogen, Als haar de droeve maar wierd door 't gerugt gebragt Dat ook de Dood de* B O T H gevelt had onverwagt. J A N B O T H de Fenix der Landschapschilders van zyn tyd, om rust te zoeken, en de gedagtenis van het land te ontvlugten, of t'ontvlieden, 't geen zyn broeder A N D R I E S versmoort hield, als de dood hem stil bekropen en den draad zyns levens had afgeknipt op 't jaar 1650, trok naar zyn Vaderland en geboortestad, daar hy voor zyn Konst wel betaald werd, en veel te doen had. Maar hy leefde niet lang na dien tyd: want Gelyk een Tortelduif 't verlies, Van haar gepaarden steeds betreurt: Zoo treurdeJ A N ook omA N D R I E S Zyn broeder, van hem afgescheurt, Door 't droevig sterflot, dat zig niet Bekreunt het klagen, of verdriet. Wat toeval oorzaak heeft gegeven tot het verongelukken van A N D R I E S zal ik straks melden. Sandrart zeit: Dat hy van 't gezelschap afgedwaalt, in den nagt verdronk. En de Schryver van 't Boekje Abrege de la Vie despeintres, zeit: Henrik was de Landschilder, en verdronk, of versmoorde. lequel étant à Venise & se retirant chez lui de nuit tomba dans un Canal, Fol. 429. Wie heeft ooit van Henrik Bothgehoort? En by gevolge kan de Lezer zien wat staat 'er kan ge-
117 maakt worden op Schryvers die buitens lands wonende geen gelegentheid hebben om de zaken te onderzoeken: 't geen ook een van de reden geweest is, waarom ik my niet heb willen inlaten tot het beschryven der Italiaanse en Franse Konstschilders, of buiten myn kreits (uitgezondert in eenige buiten weidinge) begeven, maar binnen de zelve ben gebleven, daar de gedagtenissen der overledenen nog niet geheel uitgewist zyn, en waar van men uit het nageslagt berigt ontfangen kan. Daar men andersints gewoon is, van dingen die lang geleden, en veer af geschied zyn, elkander (als het spreekwoord zeit) Knollen voor Citroenen in de vuist te stoppen. Gelyk wy, zoo wy Du Piléin de voorgaande levensbeschryving gevolgt hadden, eenen groven misslag zouden begaan hebben, wanneer wy van geen zekerder berigten voorzien waren geweest: 't welk ons zedert agterdenken gegeven heeft, en besluit doen nemen geen staat te maken op buitenlandse Schryvers; zoo is het ons egter in het begin van ons eerste Boekdeel gebeurt, daar nu niet anders op is te vinden, als het zelve te reklamerenof te herroepen. [Johan Torrentius] Wy hebben in ons eerste Deel pag. 137 van JOHAN TORRENTIUS, volgens de beschryving van Du Pilégezeit: Dat hy door last van 't gerecht tot Amsterdam wierd in hegtenis gebragt, daar men Haarlemvoorlezen moet. Gelyk ook Sandrart doet. En op pag. 138. Hy stierf onder 't pynigen, dat Flor. le Comteschynt te bevestigen met te zeggen: dat hy door schrikkelyke pynen gestorven is, 't geen my des te meer gerustheid gaf, dat die zaak naar waarheid geboekt was. Maar als my de beschryving der Stad Haarlem door
118 Theod. Schrevelius in de hand kwam, en ik die doorbladerde ontdekte ik haast den beganen misslag. De meeste omstandigheden lopen op eenen weg uit, maar in twee der zelver heb ik door naarvolging misgetast, dat de Lezer haast ontdekken zal, als hy dit onderstaande leeft. Dit zyn des Schryvers eigen woorden: J O H . T O R R E N T T I U S is onder de Konstschilders geen van de minste geweest, maar was in 't schilderen van naakte Vrouwtjes, op allerhande geile wyze, als openbare Hoeren gewoon zyn, de tweede Apelles. Hy kwam van Amsterdam tot Haarlem wonen in een huis van den ouden Coltermans, wist zig byzonder door zyn fluweele tong in de gunst der braafste Borgers in te dringen, was allemans vrient, maar inzonderheid wist hy de Vrouwtjes zoo wonderbaarlyk te vleyen en te believen, dat hy 'er vele aan zyn huis lokte, zelf in weerwil van hare Mannen. Hy hield zig op straat gaande heel statelyk, altyd in zwart Fulp gekleed, en groette yder een met een minlyk en zedig wezen, zulks yder het oog op hem had: maar binnenshuis maakte hy dagelyks goedsier als een Epicurist met drinken, eeten, en andere wellusten, en geloofde aan Hemel nog Hel, met een woord, hy was onder schyn van een vroomaart een verleider van de jeugt, een bederf voor de Vrouwen; een bedrieger van 't Volk, en een verkwister van zyn eigen en anderer luiden geld. Dit brak eindelyk uit, zoo dat vele Borgers, daar de vreeze Gods by huisveste, zig daar aan ergerden, die godvergete wyze van leven verfoeiden, en uitkreten hem niet waardig te wezen dat hy een bewoonder hunner Stad was. Dit ter ooren gekomen van de Magistraat dier
119 Stad hebben zy amptshalven, op dat het gemeene best geen schade daar door leed, dit monster in de gevangenis doen brengen, en naa ernstig nazoek van zyn verfoeilyke wyze van schilderen, gedrag en redenvoeringen, hem daar op ondervraagt, en wanneer hy niets van 't geen waar mede hy betigt werd, wilde bekennen, hem op de pynbank gebragt, dog hy stond de pyn styfkoppig door zonder eenige bekentenis, wanneer zy hem in 't Tugthuis banden voor20 jaren. Dit was in 't jaar 1630 op den25 van Hooimaand. Als hy daar een geruimen tyd gezeten had, is hy daar uit verlost door voorspraak van groote luiden, onder welke ook was de Ambassadeur van Engeland met welken hy overscheepten, en zig een tyd lang in Engeland onthield, tot dat hy tot Amsterdam kwam woonen, daar hy ook gestorven is. Zoo dan de Schilderjeugt naar goeden raad luisteren wil, zoo moet zy in steê van dusdanige walgelyke voorwerpen te verbeelden tot hare schande, veel liever tot roem door haren konstpenceel zedespiegels vertoonen. Deze leerles is niet nieuw, maar een grage maag lust ook wel verwarmde spyze, inzonderheid als die door een versche saus verfrist word. 'T is niet voegelyk dat men geheime schandelykheid, geile, walghelyke en vuile bedryven, die in den duister, of uit eigen schaamte agter de gordynen gepleegt worden, bloot vertoond. De Schilderkonst, en Digtkonst zyn gezusters, en beide door de kuische Parnasnimsen opgekweekt, welker eer door zulks te doen te kort gedaan word. Wat meenje is de rede dat het spel van Joseph van velen van den Schouburgh word afgeweert?
120
........... Zoo gy wilt weten, hoe men 't kwaad Van eene geilen gloed, verdartelt, en verwildert, Met wulpsche woorden, en verbeeld omhelzen schildert; Hoor Jempsars redenen tot Jozeph eens, en let Op haar' gebaarden, en den toestel by het bed. Die ritse tokkeling moog' Jozephs hette dooven; Maar 'k durf dat wonder van den kyker niet gelooven. En wat lager daar hy van andere spleen spreekt: 'T is wel te vreezen, dat zulk lieven, lonken, lachen, Zoo lodderlyk, en los malkand're om lusjes prachen, De jeugd in brand zet, en alzoo van 't Schouwtooneel Den dwaalweg regelregt doet inslaan naar 't bordeel. Met nog meerder reden hebben de Vaders van de eerste Christen Kerk de Schoutooneelen gedoemt; Dewyl geen Schouspel ooit vertoond wierd, of 't was in Gestelt ter eere van een dartele Godin; Of dronken God op hunn' verdoemlyke offerfeesten; Daar al die wilden, als onredelyke beesten, In volle vryigheid hunn' wellust pleegden met Gehuurde Vrouwen op het wullepsch feestbanket. Tot welk een einde (ô schrik) die ligtekoojen zaten In 't spel op 't voortooneel, om geil, en uitgelaten Hunn' waar te veilen, en te venten na het spel. 'T was dan ook billik dat de Magistraat van Haarlem dat ergerlyk voorwerp, daar wy even
121 van gesproken hebben, dat door zyne levenswyze en Konst niet als ontugt werkte, als een onnut lit van de borgerlyke gemeenschap afsneed. Behalven dat ook de eedele Konst door zulke ergerlyke vertoonselen meer veragting word aangedaan. Zeker niemant, by wien de rede huisvest, en de Godvrugt inwoont, is 'er of hy zal een af keer van zulks hebben. En zoo het beuren mogt dat het van sommigen geprezen word, zulk pryzen geeft niet anders als den bedorven aart van die het pryst te kennen. Van Parrasius was 'er te Rome een schandelyk Tafereel van Meleager en Atalanta, maar werd het daarom van elk geprezen? gewis niet Myn Meester Sam. van Hoogstraten zeit, ik schame my 't zelve te beschryven. Met een woord: zulke vertoonselen, 't zy die op 't Toneel, of in schildery verbeeld worden, zyn krabbers, daar de wortel van 't zondekruid meê boven geschoffelt word; waarom ook gemelde Hoogstraten in zyn vyfde Boek van d' Inleiding tot de Hooge Schole der Schilderkonst. p. 176. Thaliazeit: Wagt u dan ô eedele geesten, van de schandelyke onkuisheden van Tiberius in 't Eiland Kapreen in uwe Tafereelen te vertoonen. Laat ook den oudvader Noë niet schaamteloos naakt leggen, daar Sem en Japhet hunne aanzigten van afkeeren. Want die tot zulke schandelykheden geneigt zyn, verdienen den vloek zoo wel als Cham. My gedenkt ook nog, als ik by hem woonde om de Konst te leeren, dat toen de Minnebrieven van Nazo door A. Valentyn vertaald, waren in druk gekomen, en ik uit leeslust, die ter leen verzogt, maar tot antwoord kreeg, Zulks is niet dienstig; den Dichter is 'er om gebannen geweest in Pontus, en de Vertaalder behoorde daarom voor
122 altyd in 't Rasphuis verbannen te worden, om dat 'er dingen in zyn die nutter waren verzwegen, of verduistert, dan ontdekt, en over zulks die nooit geweten, nooit ter proef zouden zyn gesteld geweest, tot bederf van de wulpse en losse jeugt. Eindelyk mag de Schilderjeugt dusdanig ergerlyk wullustig leven als J O H . T O R R E N T I T U S geleit heeft, zig ten spiegel van afschrik voorstellen; want zulks zyn Sireenenzangen die het jeugdig hart vleijen en streelen tot hun bederf: waarom ook de zedeschryver Seneka het oog op diergelyks hebbende zeit: Verdryf voornamelyk de wellusten, draag een doodelyken haat tegen de zelve; want zy zyn van dien aart, als die d' EgiptenaarsP H I L E T A S , dat is, K U S S E R S noemden, die omhelsden om te verworgen. Theodoor Schrevelius gedenk in zyn Boek van Haarlems oorspronkaan verscheiden Konstschilders en Schilderessen, welke in zyn tyd in bloei waren; Als P I E T E R G R E B B E R , de Zoon van Frans Pieterze Grebber, van wien van Mander meld in zyn boek op pag. 213. en G E R A R D S P R O N G de Zoon van Korn. Engelze, aan wien van Mandergedenkt op pag. 107. B. beide deze Zonen hebben hunne Vader in de Konst overtroffen. P I E T E R G R E B B E R , die behalven zyn Vader ook Hend. Goltzius tot onderwyzer gehad heeft, is een braaf beeld-, en pourtretschilder geweest. Tot Haarlem waren 'er in dien tyd nog verscheiden stukken van te zien, van welke wel 't voornaamste was Jubalinus, tot lof van de Muzyk, gemaakt voor den Borgermeester Guldewagen, die een beminnaar van de zang-, en speelkonst was. Onze P I E T E R G R E B B E R had ook een Suster M A R I A G R E B B E R genaamt, die met veel
123 roem de Konst hanteerde; ook in de Bouw- en Doorzigtkunde bedreven was. G E R A R D S P R O N G , die met een lugtigensprong (zeit de Schryver) in de Konst te doen, zyn Vader veer voor by is, heeft verscheiden Corporaalschappen van Schutters in zyn tyd geschildert, als nog in de Doelen te zien, die de Konst van hun maker pryzen. De Schryver meld ook op pag. 383. van eenen H E N D R I K P O T , die by alle om zyn Konst en minzaamheid bemint was. Hy heeft in zyn tyd de eer gehad dat hy den Brittannischen Koning met zyne gemalin naar 't leven geschildert heeft, nevens verscheiden Grooten van dat Ryk. Op 't Princen Hof te Haarlem hangt van hem een groot konststuk, verbeeldende den Triumfwagen van Prins Willem van Oranje, en op de Schutters Doele een Korporaalschap: maar 't waardigste dat in dien tyd van zyn penceelkonst was te zien, was een Tafereel waar in Judith en Holofernes afgebeeld stonden, hier in had de Meester (zeit de Schryver) zyn uiterste vermogen getoont, en 't was in 't Kabinet van den Heer Hofman te zien. Vorders word ook van eenen K O R N E L I S W I E R I N G E N gesproken. Deze was een knaap die lang ter Zee gevaren had, dus kundig van al den toestel die tot een Schip behoort, ook van de wyze hoe de zeilen bestiert worden. Dit was hem een groot behulp, wanneer hy de Zeevaart vaar wel gezegt hebbende, stil zig in de aftekening van de zelve bezig hield. Gelyk hy ook door byzondere konstdrist zoo veer daar in gevordert was, dat hy in 't schilderen van Zee en Schepen Hendrik Vroom, in Konst heel na by kwam. In deze verkiezing van schilderen was 'er ook een K O R N . V E R B E E K
124 en J O H . G O D E R I S . En onder de Landschapschilders roemt onze Schryver K O R N E L I S V R O O M , den Zoon van Hendrik Vroom, J O H . J A K O B S Z . die lange jaren in Italie was geweest, N I C O L . Z U Y K E R , G E R . B L E Y K E R , S A L O M . R U S T D A E L , R E Y E R , enz. Zoo gy een Schilder zoekt(zeit onze Schryver) van allerhande vrugten, hier hebt gyF L O R I S V A N D Y K , die met zyn Konstpenceel de beluste vrouwen, ja 't gevogelt zou konnen lokken, en verschalken, en in die zelve konstW I L L E M H E D A . Hy meld ook van eenen R O E L A N T V A N L A A R , den broeder van P I E T E R , die hy noemt Broeders van een bed, te Haarlem gewonnen en geboren, en van Kindsbeen af in de Schilderkonst geoeffent. Zy hadden beide eene wyze van Schilderen, en hebben eenige jaren te zamen in Italie gewoont. Roelant de oudste zynde, is in 't bloeijenst van zyn leven te Genua gestorven. Pieter is weder t' huis gekomen, en heeft zig een wyl tot Haarlem onthouden, maar konde Italie niet vergeten, dat altyd een voester is geweest van doorlugtige geesten; derhalven werd hy voornemens die reis op nieuws aan te vangen. Hy heeft dan van zyn vrienden afscheid genomen, dat zy nimmer zoude op zulk een wys weten waar hy vervaren was, dat ook Empedocles voor had, zeit onze Schryver, 't geen niet duister te kennen geeft dat de Schryver van zyn slegten uitgang wel geweten heeft, maar dit onder het zeldsaam koppig voornemenbedekt. Onder de Glasschilders van dien tyd roemt hy P E T . H O L S T E I N , en J O H . B O E C H O R S T , die de Triumf van D A M I A T E N in de glazen op de groote Zaal der Vroedschap van Haarlem geschildert heeft, daar S. Ampsing een langdradig rym op gemaakt heeft, 't geen dus begint:
125 Als Keizer Frederik voor eenig hondert jaren Een groot en magtig heyr te zamen deed vergaren, Op 't ongeloovig Volk, den Turk en Zaraceen, Rukt Floris, Hollands Graaf ook al zyn magt by een, Met Willem zynen Zoon, byzonder uitgelezen Van onze Borgery, en wat hier puik mogt wezen, De bloem van onze jeugt. Dus zyn zy 't zeil gegaan En doen in Palestyne, eene open haven aan. Zy zetten voet op 't land, en hebben steên met hoopen En sterkten, met geweld en stormen afgeloopen. Wat leit 'er menig Turk en Zaraceen in 't zant Gevelt, en om gebragt, door Haarlems heldenhant? En daar nu 't moedig heyr vast alles had verkregen Naar wens in 't Heylig land, door Godes ryken zegen, Begeeft het zig te scheep, en dryft met zyne vloot, Daar Damiaten leit aan Zee in Nilus schoot. Die meer van dit oud Haarlems heldenbedryf belust is te weten, vervolge dit rym 't geen geplaatst is, agter de beschryving van Haarlem door Schrevelius. [Paulus Potter] Wy hebben uit bevindingen opgemerkt, dat verscheiden van de grootste Lichten in de Konst door toevallen en anderzins, ontydig zyn uitgeblust. Voorbeelden tot bestempeling van myn gezegde zal de Lezer, om hier geen lyst daar van op te maken, op hunne plaats ontmoeten, waar onder P A U L U S P O T T E R , geboren te Enkhuizen, in 't jaar 1625 geen van de minste te agten is. Hy is gesproten van overgrootmoeders kant uit het oud Adelyk geslagt en Huis van Egmont, als my by geschriften gebleken is. Zyn Grootvader Pieter Simonsz Potter, Pen-
126 ningmeester of Geheimschryver van de Hooge en Lage Swaluwe, was getrouwt met de Dochter van Paulus Bertius, Pensionaris of Loontrekkent Raadsheer van Enkhuizen, die ten vrouw had Freektgen Semeins, wier moeder van Katarina van Egmont, egte Dochter van dat Stamhuis. Pieter Simonze Potter, heeft by zyn Huisvrouw geteelt een Zoon P I E T E R P O T T E R genaamt, die tot Enkhuizen de schilderkonst oeffende. Deze kwam te trouwen tot Enkhuizen, en uit dat huwelyk ontsprooten twee Zoonen, Pieter en Paulus, als mede een Dochter Maria Potter. Pieter Potter, vader van gemelde kinderen, veranderende van plaats, kwam tot Amsterdam wonen, daar hy zyn Borgerregt kogt op den 14 van Wynmaand 1631. die daar ook gestorven is, in 't jaar 1692. P A U L U S P O T T E R , daar onze pen op doelt, van natuur geneigt tot de Konst, en van zyn vader (schoon maar een gemeen schilder) daar in onderwezen, liet al vroeg sprenkelen van verborgen konstvuur, door zyn vernuftige penceeloeffening uitblinken. Hy trok van Amsterdam naar den Haag, en ging wonen op de Bierkaai, in 't huis thans bewoont van den Procureur Staal. Waar nevens aan woonde Klaas Dirkze Balkenende, die gezegent was met tien kinderen, waar van op de oudste Dochter zyn oog viel, zoo dat hy dezelve ten huwelyk verzogt. Dog dit ging ten eersten zoo vlot niet: want de oude man zeide: datP A U L U S nog menschen schilderde, maar beesten, dat stond hem niet aan. Hy raadpleegde daar over met luiden van aanzien, en zyne vrienden, die hem alle daar in tegen vielen, verklaarde yder in 't byzonder, zoo hy een van hunne Dochters begeert
t.o. 126