# Schouburg/Deel III/Naamrol 40-63

40 Dus toontT E R B U R G de schets van 't puikstaal derK O R N E L I E N . Haar aanzicht is geciert met Bloetkraal, Rooz', en Lelien. Zoo blinkt zy in haar jeugt, door zyn bezielde streeken. Wie dat haar oud wil zien, die moet haar hooren spreeken. Dog onder alle zyne beruchte penceelwerken munt uit het Konststuk van de Munstersche Vredehandelinge, waar in alle de Beeltenissen der Edelen en Heeren die by 't sluiten van den Vrede tegenwoordig waren, naar 't leven staan afgebeelt. Voor dit Konststuk eiste hy 6000 gulden, maar alzoo hem daar minder voor geboden wierd heeft hy 't behouden, en het berust thans nog te Deventer by de Heer Rentmeester Terburg. Hy heeft zig zelven daar in onder de toekykers afgemaalt, 't geen hem byzonder wel gelykt; en van gemelde stuk gaat een konstig gesneden print uit, die by de beminnaars van papierkonst in waarde gehouden word, gelyk zyn penceelkonst, die men in de braafste Kabinetten in Holland vind. Zyn Beeltenis konstig door hem zelf naar 't leven geschildert my toegezonden van Zwol, vertoonen wy door 't graveerstaal gevolgt in de Plaat B. 3. [Gabriel Metzu] Nevens hem verschynt ten Toneel de vermaarde Moderne gezelschapschilder GABRIEL METZU. Het is ons leet dat wy zoo weinig in opzigt van zyne levenswyze weten te zeggen. Want al wat wy daar van weten, is dat hy tot
t.o. 40
41 Leiden is geboren in 't jaar 1615. Meer hebben wy niet konnen opspeuren, waarom wy hem by zyn tydgenoot hebben geplaatst: daar zyne Beeltenis zig in de Plaat B 4. nevens G. Terburg doet zien. De Konstlievende Heer Jan de Wolf heeft een Konststuk van M E T Z U gehad, en wel het grootste en woeligste dat ik ooit van hem gezien heb, verbeeldende een Kraambezoek van Juffrouwen en Heeren. Dit stuk was zoo fraai van schikking, zoo geestig los en konstig geteekent, 't naakt zoo zagt smeltende, kragtig en helder, en de verscheiden stoffen en satynen, zoo dun geschildert, en natuurlyk geplooit, dat het een lust was om aan te schouwen. Daar benevens was aan de byzondere wyze van staan en buiging der beelden, zoo als zy malkander bejegenen klaar te zien, wat elk zeggen wilde. Over zulks heb ik my altyd verwondert, dat gemelde Heer zig daar van kon ontdoen. Thans is 'er in den Haag, in 't Kabinet van den Konstlievenden Heer Joh. van Schuilenburg, een Konststuk, meê in zyn besten tyd geschildert, verbeeldende een Juffrouw, die haar handen wastboven een zilvere lampetschotel, welke van een Dienstmeid word opgehouden, terwyl een Heer ter kamerdeur inkomende, zig voor haar buigt. De Konstminnende Heer Hieron. Tonneman heeft een kleen stukje, maar op 't allerkonstigst geschildert en geteekent, verbeeldende een Vrouwtje dat de luit stelt. Het Vrouwe troonetje, behalve dat het een schoon leven is, is ook schoon, dun, uitvoerig en kragtig geschildert: dus ook de hantjes, die, al hadze van Dykgeschildert, niet konstiger konden wezen. Het Fluweele jak-
42 je gevoerd met wit bont, 't satyne rokje, het mans beeld, de hond, en verder stilleven dat zig daar by vertoont, is elk naar zyn aart trots de natuur uitgewerkt. Veeltyds heeft hy ook geschildert een Vrouwtje dat uitstalt, met Groente, Fruit, Vis, Vogels, of viervoetig wilt, en een Dienstmaagt die te markt komt. Onder deze soort van stukjes, welke doorgaans niet groot zyn, vint men 'er die zoo natuurlyk uitvoerig en konstig naar 't leven gevolgt zyn, dat het een lust is om te zien: of ook wel een ingezigt tot eenig schildervertrek of teekenschool, voor aan met pleisterbeeltjes, schildergereedschappen, losse printen, konstboeken, en wat verder onder het stilleven getelt word by een geschikt, 't geen hy alles naar 't leven schilderde. Hy was een Man van prysselyk gedrag, en stierf tot Amsterdam daer hy wel den meesten tyd van zyn leven gewoont heeft. Hy werd van den steen gesneden, op de middag van zyn leven 1658 oud 43Jaar. [Johannes Spilberg] JOHANNES SPILBERG is geboren te Dusseldorp in 't jaar 1619, op den 30sten van Grasmaand. Zyn Vader was een konstig schilder in Olyverf en op Glas, en is vele jaren in dienst geweest van zyn Doorluchtigheid Hertog Jan Vorst van Gulik en Berg. Naderhand by den Hertog Wolfgang Wilhem, en Raadsverwanter der Stad Dusseldorp. Zyn Oom Grabriel Spilberg was schilder van den Koning van Spanjen. Na dat hy zig in de Latynsche en andere talen had geoeffent, begaf hy zig tot de penceelkonst, waar in hy door zyn vernuft en vlyt zoodanig vorderde, dat de Hertog Wolfgang Wilhem
43 daar groot behagen in nam; en willende hem dienst bewyzen, een brief schreef met eigen hand aan Rubbens (voor wiens konst hy groote agting had) waar in hy hem de zorg over den Jongeling aan beval. En hy zont hem met den zelven naar Antwerpen: maar hy hoorde, op weg zynde, dat Rubbens overleden was. Des wende hy zyn reis naar Amsterdam, en tot den berugten Govert Flink, onder wien hy zeven jaren agter èen de Konst geoeffent heeft, makende onder opzigt van zyn meester verscheiden brave stukken zoo Historien als Pourtretten, waar door hy naam kreeg en reden vond om daar te blyven wonen, daar hy zig ook in Huwlyk begaf met Maria Fis, in 't jaar 1694 op den 20 van Hooimaand, by welke hy 2 Zoons en 3 Dochters gehad heeft. In dien tyd werden de Borgermeesters van Amsterdam voornemens een groot stuk, en daar in een bende Schutters, waar van de Borgermeester vander Pol hopman was, te laten schilderen. Hier toe werden verscheiden meesters uitgekeurt om een model daar van te maken. Onze schilder was ook een van hun, dog zyn model beviel hun zoo wel, dat zy hem dit werk aan bestelden, 't welk hy met roem volbragt, waar om hy ook boven zyn bedongen loon, nog een present kreeg. Dit stuk is thans nog te zien tot Amsterdam in den Doele, op de Singel. Zoo haast zyn roem zig verspreide werd hy van Hertog Wolfgang Wilhem tot Hofschilder beroepen. Daar gekomen, schilderde hy het pourtret van den Vorst, zyn gemalin Katarina Charlotte Hartogin van Zweybruggen de Paltsgraaf Filip Wilhem, zyn gemalin, de Dochter des Konings van Polen en, andere groote van 't Hof, met
44 veel genoegen; zulks hem ook van de Vorsten goude Medaljes, en andere geschenken, als ook hun genegentheid geoffert wierden. Ter zelver tyd werd hy van den Vorst, met den Veltmarschalk naar Keulen gezonden, om de beeltenis der Freelevan Furstenberg te malen, daar hy een groot geschenk voor kreeg. Na de dood van den Vorst trok hy met 'er woon naar Amsterdam. Maar 't leed niet lang of de Paltsgraaf Filip Wilhem kwam in des overledens plaats, en beriep hem tot zyn Hofschilder. Daar gekomen heeft hy den Vorst en zyn Gemalin, andermaal ook de Princen en Princessen verscheiden malen geschildert, inzonderheid de oudste Dochter voor den Keizer, die ook met de zelve trouwde. Ook schilderde hy in dien tyd den Keurvorst van Brandenburg, die zulk bevallen daar in had, dat hy hem verzogt aan zyn Hof te komen, maar hy weigerde zulks. Hy heeft ook in dienst zynde van den Vorst verscheiden Altaarstukken geschildert, te Dusseldorp te zien by de Kruisbroeders, en te Benraet, op 't slot te Amsfort. Toen de Keurvorst uit zyn land naar Polen vertrok, maakte onze schilder zyn begonnen stukken af, en vertrok weder met Vrouw en Kinderen naar Amsterdam. Eenige jaren daar na werd de Keurprins van de Palts Johan Wilhem in bestuur gezet. Deze ontboot straks onzen S P I L B E R G , voor wien hy van jongs af veel genegenheid had. Voor deze heeft hy verscheiden Historystukken, als ook een groot Altaarstuk geschildert, 't geen te Roermont in de Kerk geplaatst is. Ook heeft hy het gansche levensbedryf van Hercules ruim levensgrootte
45 konstig geschildert, te zien op 't slot te Dusseldorp. Dit Konstwerk voltooit, gelaste hem de Vorst het leven van Christus in 't groot te schilderen: maar de nydige dood zyn roem niet langer konnende dulden, sleepte hem (verscheiden stukken al voltooit zynde) in zyn twee- en- zeventigste jaar in 't graf, op den 10 van Oegstmaand, in 't jaar 1690. Hy had een Dochter Adriana genaamt, geboren tot Amsterdam op den 5den van Wintermaand 1650. Deze heeft hy, ziende dat zy van natuur tot de Konst genegen was, van jongs af aan in de teeken- en schilderkonst onderwezen. Zy teekende konstig in Postil, of met Krionnaar 't leven, ook uitvoerig in Olyverf, en heeft veel roem daar door verkregen. Deze liet hy tot Amsterdam by zyn Vrouw, als hy de laatstemaal naar 't Paltsisch Hof vertrok, daar hy zyn huishouwen wilde houden, en af en aan reizende zyn zaken voor den Vorst verrigten. De Keurvorstin, als zy met roem van zyn Dochters Konst hoorde spreken, vergde hem die te ontbieden; dog alzoo die niet van haar Moeder wilde gaan, die zy byzonder lief had, gelaste de Vorst hem naar Amsterdam te gaan, zyn huishouwen daar op te breken, en met Vrouw en Kinderen aan 't Hof te komen wonen, aanbiedende niet alleen de reiskosten te vergoeden, maar gaf hem ook een goude Medalje meê, ten present voor zyn Dochter; om haar aan te lokken, en van zyn gunst te verzekeren. Dit was in 't jaar 1681. [Wilhelm Breekvelt] Zy aan 't Hof zynde had veel aanzoek tot trouwen: dog haar Vader bedugt dat al de
46 voortgang in de Konst, die zy door haar vlyt gemaakt had, door huisselyke bezigheid, wanneer zy kwam te trouwen, zou verydelt werden, nam vast voor, haar aan niemant dan een schilder te geven, gelyk zy ook naderhand te Dusseldorp getrouwt is met den braven Konstschilder W I L H E L M B R E E K V E L T , in 't jaar 1684. dog deze kwam naa 't verloop van 3 jaren, na dat zy 3 Zonen by hem gewonnen had, in 't jaar 1687 oud 29 jaren, te sterven; en na dat zy 11 jaren Weduw geweest was, te Dusseldorp in Wintermaand van 't jaar 1697. weder te trouwen met den braven Konstschilder Eglon vander Neer, Raad en Kabinetschilder des Keurvorsts van de Palts Johan Wilhem. Eindelyk moet ik nog tot roem van Spilberg zeggen: dat ik een stuk met levensgroote beelden van hem heb gezien, verbeeldende de Zang- en Speelkonst, 't welk kragtig, stout, braaf geteekent, en natuurlyk geschildert was, zwemende in penceelbehandeling naar H. Terbrugge. [Jan Hakkert] Nu brengen wy eenige Konstschilders ten Toneel, wier geboortetyd wy niet recht weten, maar die naar gissing tot dezen tyd behoren, als J A N H A K K E R T , wiens geboorteplaats ik ook niet weet. Dan naar sommig er zeggen zou hy een Amsterdammer wezen. Van hem ziet men veel fraaije geschilderde Landschappen, inzonderheid vremde gezigten van Bergspelonken, en geestige grotten, die hy meest alle in Zwitserland naar 't leven heeft afgeteekent. 'T gebeurde at hy van sommige Bergwerkers in zulke eenzame en afgescheiden hoeken en spelonken gevonden wierd, bezig met iets af te schetzen. Deze onbewust wat die krabbelingen en
47 schetsingen op het papier te beduiden hadden, zagen het aan voor tooverteekens, en hem voor een Toovenaar, en dreven hem van daar weg. Maar terstond werd hy van hun weer om een anderen hoek gezien en weg gejaagt. Dit geschiede op verscheiden tyden. Onderentusschen werd dit onder dien onwetenden hoop verspreit: waar van de een zeide: hy had hem hier, een ander daar gezien, verbeeldende zig vast dat het een *Toovenaar was, (aangezien die landaard nog heden met dit bygeloof besmet is) die daar omstreeks kwam waren. Des besloten zy te samen hem, als zy hem weer vonden, op te vangen, en in de naaste Stad voor den Rechter te stellen, gelyk geschiede. 'T geval wilde nu, als zy hem ter Stad inbragten, dat de Hoofdschout (by wien H A K K E R T wel bekent was) hun op straat ontmoette. Deze hem dus met touwen geknevelt zien-
Bekkersschryven van ontheft is, nog in dien oord stant grypt, blykt hier uit: dat naau twintig jaren geleden nog twee Vrouwspersoonen, die van tooveryen beschuldigt werden, uit Duitsland hier te land, en tot Oudewater (welk van oude tyden af met dat voorrecht begunstigt is) kwamen, om zig te laten wegen, gelyk geschiede, en gingen met een vrykeurbrief, van den Waagmeester, daar toe gestelt, met eigen hand onderteekent, weer te rug naar haar land. De wyze hoe dit geschiet is dus. De beschuldigde gaat in een vertrek, daar toe afgezondert, daar een schaal, een stuk gewigt ter zwaarte van 10 ponden, en een lang wit hemd is. Hier ontkleeden zy zig moeder naakt, en stolpen dit hemd of witte stolp, over 't hoofd aan, en treden dus op bloote voeten in de schaal, daar de tegenwigt tegens over gestelt word. Ik geloof dat dit gewigt nooit een beschuldigde op gehaald heeft; maar dat de oudtydze bestierders van deze landen (wanneer zy beter wisten) hier door alleen dit bygeloof hebben getragt te verydelen.
48 de, en goed duits spreken konnende, vraagde hem naar de oorzaak, die hy zeide niet te weten. Waar op hy die genen vraagde die hem gevangen leyden, welke aan hem tot antwoord gaven: Dat zy vermoeden hadden dat hy een Toovenaar was, om zulke en zulke reden; waar uit bleek dat hun vermoeden buiten grond was, en zy hem buiten schult gevat hadden, 't geen hy hun beduide, zulks hy van zyn banden ontslaakt wierd, en de Hoofdschout naderhand zig niet konde onthouden van lachen, als hy hem maar ontmoette of aanzag, herdenkende dit geestige voorval. H A K K E R T weder in Holland gekomen heeft het dikwils in gezelschap zynde uit klugt vertelt. Hy hield veel vrientschap en kennis met Adr. van den Velde, die vele van zyne beste geschilderde landschappen en teekeningen met Beeldjes en Beesjes gestoffeert heeft. Diergelyk een geval, als even verhaald is, gebeurde den Konstschilders T H E O D O O R W I L K E N S van Amsterdam, en H E N D R I K V A N L I N T , Landschapschilder van Antwerpen in 't jaar 1711. Deze meer gewoon op sommige tyden des jaars eenige weken zig buiten Rome met teekenen naar bouwvallige Paleizen, Rotsen, Bergen en geestige Landgezigten bezig te houden; om zig door deze uitspanningen te verlustigen: hadden zig begeven tot Ronsieglone42. Italiaansche mylen buiten Rome 't geen zy ten voorwerp verkozen om af te teekenen aan dien kant van de oude Stad, die bouwvallig en op een Rots gelegen hun teekenagtig voorkwam. De tekenaars zetten zig op een bekwamen afstant neer, met hunne Portefolien, en Kapersolboven hun hoofd voor 't steken van de Zon. Zy waren
49 vast bezig om de voorwerpen met toetsen in hun ruim beslag af te schetsen als zy van de genen begluurt werden, die kort by hen aan de wasbakken, die onder aan den Berg by 't water stonden, af en aan naar de Stad gingen, en daar het kwaad vermoede dat zy hadden verspreiden; waar op straks een menigte van menschen zig op de oude en nieuwe vestingen deed zien, die in grooter getal aangroeiden, zonder dat onze Teekenaars weeten of ramen konden wat zulx te beduiden had, als dat het uit nieuwsgierigheid (wyl zelden ymant van de Roomers zoo veer af ging teekenen) geschiede. Wat gebeurt 'er? Een Huis dat dicht aan den wal stond stort in, en kuitelt van de rots met groot gedruis naar beneden, waar door nog een mulders huisje dat aan den gemeenen weg stond beschadigt werd. Dit versterkte te meer hun dwaze verbeelding, hun door gemelde aanbrengers ingeboezemt dat zy Toovenaars waren die door de kragt der tooverletteren en bezweringen hun Stad tragten te verdelgen, waar op al het Volk als in eenen oploop uit de Stad naar hen toe zette, scheldende en razende op hen, als wilden zy hunne Stad door tooverkonst en bezweringen omwerpen en de Inwoonders verwoesten, nemende dit onverwagte instorten van gemelde Huis tot hun voordeel zeggende: Dat het geen wonder was dat het zelve neerstortte; aangezien die oude muragien de kragt der Duiveltjes indringende tusschen de voegen der steenen niet wederstaan konden. En 't was hun behout dat W I L K E N S , V A N L I N T , die het op een loopen wilde stellen, zulks afried, en hun geluk dat de Gerechts-Dienaars meê onder den drom des Volks ter Stad uitgeloopen de handen aan hun
50 sloegen, en dus de woede des Volks beletten. Deze bragten hen gevangen ter Stad in over het marktplein, 't welk grimmelde van Volk dat hun naschreeude, Toovenaars Toovenaars, tot het huis van den Gouverneurdier plaats; voor wien zy haast hun onschult deden blyken, en zien dat het bygeloof de grond tot dusdanigen oproer geleit had; Waar op zy werden vry verklaart, en de oproerigen gestilt, dog niet zoo of hun wierd (wanneer zy den volgenden dag met een post Chaiseuit hun Herberg vertrokken) van velen Toovenaars, Toovenaars, nageroepen. [Pieter van Anraat] Hier aan volgt de brave pourtret en gezelschapschilder P I E T E R V A N A N R A A T . Deze was een Nederlander van geboorte, maar van wat Stad weet ik niet, nog ook in wat jaar hy geboren is. Hy was een potsige knaap, en beminde inzonderheid de Rymoeffening van Jan vander Veen, om welke reden hy veel omgang met hem hield, gelyk hy ook (om den bant van vrientschap des te rasser te vinden) naderhand deszelfs Dochter getrouwt heeft, met welke hy, nevens verscheiden Kinderen in 't jaar 1672 tot Amsterdam kwam wonen, daar hy de Regenten van 't Huiszittenhuis op de Breestraat in een stuk geschildert heeft, 't geen byzonder word geprezen, maar waar hy 't sedert vervaren is weet ik niet. D E B A K K E R ('t is onbedenkelyk dat des mans Konstwerken niet bekent zyn, of hy moet zig buitens lands onthouden hebben om dat hy in zyn Vaderland geen begunstigers vont) is een groot meester geweest: van dezen heb ik een Konststuk gezien, verbeeldende het laatste Oordeel daar veele naakte Vrouwen en Mannen beelden in kwamen, de voorste een en een
51 halve span groot, waren zoo Konstig geteekent en kragtig geschildert als K O R N . K O R N E L I S Z V A N H A E R L E M ooit gemaakt heeft, en die kleinder waren hoefden voor R O T T E N H A M E R in Konst niet te wyken. My is ook in handen gekomen een stukje van V. G E E L , waar in verbeeld was een minne met een kindje op den schoot, waar nevens aan stond de Moeder met een rood fulp jakje met wit bont geestig om 't lyf geslingert, en een geel satyn rokje dan geschildert en natuurlyk geplooit, speelende met het kindje, even als wilde zy het door een kol suiker aflokken van de minne. Of deze een Leerling van M E T Z U geweest zal hebben, weet ik niet maar het was zoo konstig naar die wyze geschildert dat men het voor penceelwerk van M E T Z U zoude hebben aangezien. Meer is my van hem niet voor gekomen, en niemant van alle, welke ik naar hem gevraagd heb, kennen den Man nog zyn Konst, 't geen my doet besluiten dat dikwils brave geesten door gebrek van gunstelingen in den dop smoren; waar om meergemelde Spaansche Schryver niet buiten reden zeit: Luiden van uitstekende verdiensten hebben niet altyd den tyd tot hun voordeel gehad. De zaken der waereld hebben hare getyden, en 't geen allermeest uitstekent is, is nog daar en boven onderworpen aan de wisselvalligheden, en veranderlykheid van 't Geluk. Opsnyers en zwetsers hebben zig al dikwils voor anderen in de gunst der menschen weten in te dringen, en schoonpraters wyl anderen zugten, weten hun buikkelder, als Pater Abraham zeit, zoodanig op te vullen, dat men den selven wel met stutten diende te schoren.
52 [J. Weyerman] J. WEYERMAN gebentnaamt Compaviva, was een knaap(gelyk het spreekwoord zeit) van alle markten weergekomen. Hy wist zig dan in de gonst van deze dan van genen te vleyen. Hy sprak zevenderhande talen, verstond zig op het bloem en fruitschilderen wonder wel, maar wist egter zyn tong beter dan zyn penceel te bestieren. Sommige menschen, zeit Gratiaan, worden geboren met een vermogen om met alles wat zy zeggen en doen, de gunst van een yder een te trekken, en hun genegenheid in te nemen, zoo dat zy over de zelve heerschen. Verscheyde agtereenvolgende jaren heeft hy zig weten op te houden by V A N B E E K E , Schout te Bodegrave, die tot de oeffening der Konst geneigt zynde, die gelegentheid waarnam om van hem de behandeling van 't penceel en vermenging der verwen te leeren, gelyk men dan ook van hem somwyle een fruitstukje, of doode Vogels hangende aan een spyker, of in een nissing verbeeld ziet. Zeker het onderwys, en schoon praten, heeft hem duur gestaan, aangezien hy hem langen tyd aankleefde, en 'er zoo gemakkelyk niet af kwam, als de Koning Dionyzius van zyn Zangmeester. Als deze klaagde dat hy geen vergelding voor zyn zingen ontfangen had, zei de Koning tot hem: zyn wy niet samen effen? gy hebt my vermaak aangedaan met zingen, en iku met hoop te voeden. O U D E N D Y K en D R O S S A A R T schilderden Landschappen, en daar in verbeeld Hartejachten en diergelyke Jachteryen, R U I S S C H E R Noortsche gezigten: hier een lage va-
53 ley, daar steile klippen, tusschen beide beplant met lynrechte mastboomen, en geciert met huppelende steenbokjes by het ruisschen van een neerstortende waterbeek. A K E R B O O M gesigten van Steedjes Dorpen Buurten enz. Ik heb de Stad Doornik in 't kleen door hem verheelt gezien, 't welk verwonderlyk uitvoerig geschildert was. P I E T E R G Y Z E N Leerling van Jan Breugel kleene uitvoerig geschilderde Landschapjes met beeltjes. 'k Heb ook gesigten van den Rynstroom, op de wyze van H. Sachtleven van hem gezien, die Konstig behandelt waren. [Rombout van Trojen] R o m b o u t V A N T r o j e n schilderde velerhande vermakelyke Italiaansche Landgezigten, en eigen verzonnen bouwvallige Paleizen, en geestige doorgezigten van onderaartsche spelonken schoon hy nooit Rome gezien had. Hy stierf tot Amsterdam daar hy altyd gewoont heeft in den jare 1650. D'eerstgemelde E V E R T O U D E N D Y K van Haarlem had een zoon A D R I A A N genaamt die meê de Konst oeffende; maar of hy niet vernuftig was, en egter daar voor aangezien wilde wezen, weet ik niet: maar my is verhaald, dat hy het Landschapschilderen van zyn Vader geleert had, en dat hy de Beesjes om de selve aangenaam te maken, uit de stukjes van Adriaan van den Velde, en de Beeltjes, of boertjes, bot uit Tafereeltjes van Tom. Wyk en anderen wist te rapen en daar meê zyn penceel werk op te cieren; waarom hy ook Rapianusin de wandeling genoemt werd. Nog minpryslyk deed V A N H A R P . Deze had een bevallig penceel, schilderde naakte beeltjes en kindertjes, ook Ceres, en Bachus feesten:
54 maar men vinter onder zyne werken die geheel naar prenten gevolgt zyn. Wierd zulks hem tegengesproken, hy beriep zig op de spreuk van Horatius die zeit: De Schilder en Poëet ontfingen beide een magt Van alles te bestaan, wat elk zig dienstig acht. Dit doet my denken aan den Bloemschilder SIMP, daar Lud. Smits, in de voorreden van zyn Galery ofte proef van zyne Dichtoeffeningen, dit volgende vaersje op gemaakt heeft: B O L A N U S zag datS I M P , gemaakt had een copy Na Segers schilderkonst. Ho! sprak hy, staat dat vry An Schilders, waarom ook zoo wel niet aan Poetén? ....... Zeker deze Schilderbazen trokken de vryheid al wat ruim naar zig. Ja denk ook niet dat van Manderzulk doen den naam van wel gestoofde rapen zou gegeven hebben, als blyken zal. Het snoer der vryheid de Schilders van oude Tyden af vergunt, word thans van velen zoo lang gerekt; en de spreuk van van Mander, Rapen zyn goed als zy wel gestooft zyn, zoo uit haar rechte meening gewrongen, dat het wel dienstig zou zyn dat 'er een Interpretatie, of nader verklaring van wierd gegeven. 't Is heel wat anders dat een Schilder, Beelden uit Schilderyen, Teekeningen, en printen van andere Meesters geraapt, in zyn werk plaatst, en voor eigen vinding vent: Wat anders zig van den zwier der Beelden, Bekleedingen, en byvoegzelen van anderen te bedienen, zoo dat het
55 niemant ziet of ontdekt. Zulks is steelen, en elk het zyne laten houden. Maar heele Beelden kenbaar uit andere Meesters te rapen, en die voor eigen uit te venten, zulks kan men den naam van wel gestoofde Rapen niet geven. Dat het zeggen van van Manderin zyn konstlessen Kap: I vers 46. Steelt armen, beenen, lyven, handen, voeten, 't Is hier niet verboden, die willen, moeten Wel spelen Rapianus persoonage, Welgekookte Rapen is goe pottage; Niet wil te kennen geven dat het een Schilder vry staat van deze een Beeld, van genen een been, of arm enz. te mogen stelen, en dus een samenstelsel van het by een geschraapte op te maken: maar in tegendeel dat het gestolen moet versmeed, verkneed, in het verstand als in een pot geslooft, en met de saus van 't vernuft toebereid, en opgedist worden, zal het smakelyk wezen, zulks word bestempelt door dit voorbeeld. Den grooten Mich. Angelo, werd een Tafereel daar in elk deel en het geheel gedieft was, voorgesteld om zyn oordeel daar over te stryken. maar de Schilderbaas die roem verwachte, werd dus afgezet: Zoo ik yder Schilder het zyne wedergaf, zoo zou 'er niet dan een ledige paneel overig blyven, waarom Phil. Angels, de zulke in zyn Lof der Schilderkonstvergelykt by de Raven van Ezopus, die zig had opgepronkt met de vederen van andere Vogelen, en dus uitgedost in 't midden der zelve praalde, tot elk de zyne weder uitplukte, en hem om zyn geleende schoonheid bespotte.
56 Zeker de Fabelen zyn niet buiten nutbaarheid bedacht, en strekken de menschelyke gebreken ten spiegel. [Karel de Jardyn] Velen zouden Fenixen in hun bedryf hebben geweest(zeit Gratiaan) indien anderen hun niet voorgegaan hadden. K A R E L D E J A R D Y N gebynaamt Bokkebaart, was een groot Meester in zyn Konst, maar N. Berchem, by wien hy de Konst geleert heeft, was hem daar in voor uit. Andersins word 'er onder de Konstkenders getwist, welks penceelkonst meest te agten is. Hy heeft alzins getoont dat hy een groot Meester in de Konst was; 't zy hy verbeelde Osjes, Schaapjes, Geitjes en Roomsche Markten, of eenige potsige vertooning in 't byzonder, gelyk de Konstlievende Jan de Vogel Tomasz. tot Amsterdam, thans nog bezitter is van een puikstukje, verbeeldende een Kwakzalver, staande onder een deel toekykers, in aardige gekskleederen en gemaskert te zwetsen. Dit stukje is konstig geteekent, geestig t'samen gekoppelt en helder geschildert. Ik heb ook verscheiden verbeeldingen van Christus aan 't kruis van hem gezien, die konstig geteekent, natuurlyk gekoleurt, kragtig geschildert zyn en waarin het bruin en licht byzonder tot welstant in agt was genomen. De Schilders malen schaduwen, op dat zy, 't geene ze voornamentlyk verbeelden willen, met te sterker licht zouden doen afsteken; heeft de Professor Francius heel wel gezecht; want een Konstschilder doet hier door zyn vernuft blyken. Onder alle zyne konstige penceelwerken word geroemt een kabinet stuk, verbeeldende de kruis-
57 singe van Christus, met het aankleven van dien. Naar verdiensten is dit door den Prins der Nederduitse Dichteren geprezen, en in vollen zwier, door konstkundige uitdrukkingen beschreven, in dit volgende puikdicht, aldus: Dus lang heb ik gelooft, naar 't woort van 's Hemels tolken, Dat Christus was gekruist; nu is 't geloof gedaan. Ik zie den Heilant zelf, door 't woên der Joodsche volken; O wreed en noodig kwaadt! aan 't heiloos kruishout slaan. 'T gelooven, dit staat vast, moet voor het wetten wyken. Het brein word min verlicht door d'ooren dan door 't oog, De waarheid krygt haar kragt door levendige blyken. Dit is Kalvariën. O schrikkelyk vertoog! De Zoon van Godt is hier by Moorders opgehangen. De boosheid weegt de Deugt en Ondeugt met een wicht. Nog doet de zondt de Ziel naar Christus dood verlangen. Ik zie de zaligheidt in 't heilig aangezigt. De liefde tot den Mensch doet hem in lyden blaken. Wie heil by and'ren zoekt heeft een vervloekten waan. Hier komt men hem, ô schrik! met bitt're gal genaken. De Tempelyver vreest geen gruw'len te bestaan. De vrees voor amptverlies durft zig met bloedt besmetten. Staa booswicht, die den mond van Christus laagen leit. 't Ontveinsde kwaadt is voor geen wakker oog t' ontzetten.
58 De Lucht, ô wonderdaadt! word met een wolk bespreit. De Zon bezwymt van angst, nu dat de Zon der zielen, Die haar met glans verciert, afgrys'lyk word bestreên. Ik zie een zwerm van Beuls om 't bloedig Kruis heen krielen. Hier werpt men, om zyn kleedt te winnen, met den steen: Maar die zyn kleed'ren windt, zal 't eeuwig heil verliezen. Gins heft Joannes zyn gezigt en hart om hoog. Maria schynt het bloedt in d'ad'ren te bevriezen. De doodtsmart van haar Zoon benevelt haar het oog. Wie dat zyn zaadt verliest, verliest een Deel van 't leeven. De waare Heilant sterft: ik zie niet dat hy rept. Die and'ren geest gaf schynt zyn geest nu zelf te geven. Die alles schept word door zyn schepzels handt ontschept. Ik mis, helaas! ik mis: ik zie slechts verf vertoogen. De wolk die 't licht bedekt, brengt my aan 't doolen; neen: Z J E R D Y N heeft my, door konst van zyn penceel, bedroogen. Maar deugdelyk bedrog heeft nimmer straf geleên. Hier blaast hy leeven, door zyn geest, in doode verven. Myn ziel heeft lust om staâg in deze Kerk te gaan. Hier preektmen, door 't penceel, hoe Christus voor zyn sterven, Zyn Vader bidt, dat hy, die hem naar 't leeven staan, Van hunne schuldt ontslaa. Zoo leert hy 't kwaadt vergeven.
59 De preekstoel van 't Penceel heeft dikwils deugt bedre ven, Dit Konststuk heeft vele jaren geweest, en is nog onder het geslacht van den Heere Kromhout tot Amsterdam. Hy schilderde by wylen ook een pourtret, als aan dit volgende vaers van den Dichter Jan Vos op zyn afbeeltsel gemaakt, te zien is: De Dapperheid zoekt roem door 't scherpe staal te haalen. De Dichter weet het graf t' ontworst'len door zyn schacht. Elk poogt het woeden van de doodschigt te bepaalen. Wie lang wil leven eist of schranderheid, of kragt. Ik zoek geen eeuwigheid door vorstelyke tooneelen; Nog staatcywagens; nog door zegeboogen; neen: ZJERDYN beschermt my voor de Dood door zyn penceelen. De kunsten van Apel verduuren marmersteen. Natuur heeft my geschept: maar zwakker dan zyn verven. Wie door de maalkunst leeft, behoed zy ook voor sterven. Hy was naar het ons toeschynt een losse bol. De Heer Joan Renst, zyn goede kennis, nabuur en Huisheer was voornemens een reiste doen naar Italie, vooral om Rome te zien, en KAREL zou hem (was het voorgeven) verzellen tot Tessel, daar het Zeeschip, zeilree om naar Livorne te stevenen op anker lag; men zegt dat hy, op zyn muilen was als hy meê ging. Maar KAREL schreef den volgenden dag om verschooning
60 van linnen aan zyn Vrouw en voer meê. Hy woonde toen (gelyk ik al eenigzints te kennen gegeven heb) t' Amsterdam op de Heere-graft by de Spiegelstraat, had een oude Vrouw met welke hy voorhenen te Lionsgetrouwt was, die veel geld by een geschraapt had, met het houden van een Gaarkeuken, en t' Herbergen van Vremdelingen, by welke hy ook langen tyd had t'huis gelegen; en men zegt dat zy hem voor betaling van zyn schult had aangenomen. Te Rome gekomen liet Renst hem daar, en vervorderde zyn reis door de Italiaanse Steden, tot hy alles bezigtigt hebbende weder te Rome kwam, en aan hem vraagde of hy nu weer meê wilde naar 't Vaderland. Maar wat haast had hy? ik blyf(antwoorde hy) daar ik ben; want ik ben daar ik wezen wilde, en liet het gezelschap vertrekken, met een mondelinge boodschap aan zyn oude Vrouw dat hy volgen zoude, die hem te vergeefs wachte; want hy stierf (of zyn voornemen eindelyk was naar huis te vertrekken weet ik niet) te Venetie, in dien tyd als Gabriel vander Leen, anders de Lione, daar was, die hem heeft helpen ter aarde dragen, in Slachtmaant 1678. Zoo ook Johannis Glouber, welke my ook verhaald heeft, dat Karelte Venetien by een Hollands Koopman schilderde, ziek wierd, dog na korten tyd weder hersteld, eindelyk door zyn maag t'overladen met te veel spys, weer instorte en stierf. Hy wierd (schoon Geresormeerd) op de Roomsche wyze begraven, in een Kapusyne gewaad. 'T is opmerkelyk dat 'er op eenen tyd drie groote Meesters in de Konst zyn geweest, die Karel gedoopt waren, als Karlo Marat te
61 Rome, Karel Lot te Venetien, en onze Karel de Jardyn van Amsterdam. Zyn Beeltenis staat in de Plaat B 5. met een hoed op 't hoofd. [Drost, van Terlee en Poorter] Nu volgen DROST, VAN TERLEE en POORTER. Deze schilderden Historien. Van den eersten die een Leerling van Rembrant was, heb ik een Johannes Predicatie gezien, die braaf geschildert en geteekent was. Hy heeft lang te Rome geweest daar hy omgang hielt met Karel Lot, en Joan vander Meer, waar van wy een opmerkelyke Historie verhaald hebben, in de levensbeschryving van J.D. de Heem. Van de tweede de schaking van Europa met hare by-, en omzwevende Maagden. En van de derde de verbeelding der Koningin van Chebaenz. Dog hy beholp zig wel meest met stilleven te schilderen. [Jakob Gellig] Hier aan volgt JAKOB GELLIG een Uitregts kint, getrouwt met de Dochter van Adam Willarts. Hy was eerst een Koopman, maar begaf zig naderhand tot het schilderen van allerhanden Visch, inzonderheid Rivier-visch, die men t'Utrecht meest heeft, dien hy al heel natuurlyk en geestig wist te schilderen. Hy was potsig in zyn omgang, dog dit bragt hem weinig voordeel aan. Als nu de Fransen in 't jaar 1672 Utrecht in bezetting hadden, kon hy weinig van zyn schilderyen aan den man krygen: en dit was allen(als het spreekwoord zeit) zyn Paard en Ploeg. Dus ondernam hy het pourtretschilderen. Maar alzoo niemant de eerste wilde wezen sleurde dit zoo wat eer hy werk daar meê kreeg. Eindelyk kreeg hy een Vrouw te schilderen, dog die zei, (na dat het stuk afgemaakt was) dat het
62 haar niet geleek, maar dat het haar Nicht zoo volkomen geleek, dat het haar (al hadze daar zelf voor gezeeten) niet beter zou hebben konnen gelyken. Wel! zeide Gellig daar op; is dat niet goed? hou het voor uw Nichts pourtret. 'T is my evenveel op wat naam dat het betaalt word, als ik maar geld kryg. 't Ging dan met hem als Jan Vos, zeit van Mathysde Schilder, die niet wel deed gelyken. Aan 't schildren schynt Mathys een fyne Geus, zeit Toon: Want als hy schild'ren zal volgt hy de tien geboôn. Vraagt gy hoe dat hy volgt om 't Wetboek wel te raaken? Men ziet hem nooit door Verf gelykenissen maken. GELLIG was in 't eerst vry wat verwaant op zyn Konst, en had voor manier, anderen over begane misslagen te strepen, maar die hoogmoed daalde naderhand wel. De verwaande(zeit Gratiaan) tragten zig te verheffen tot boven de hoornen van de Maan: maar de zelve zyn gevaarlyker dan die van een Stier; want die buiten zyn middelpunt helt, is wel haast gedrongen te vallen, en een ander ten spot. Jan Vos zeit geestig in zyn puntdichten van verwaanden Flip: FLIP heeft een gaaf(zeit hy) verkregen van hier booven; Maar 't Volk heeft weêr een gaaf vanFLIP niette gelooven.
63 [Spalthof en Broers] Ook komt SPALTHOF onder de rey der genen wier geboortetyd ik niet heb konnen opspeuren. Deze schilderde Historien en Beesten, maar wel meest Italiaansche Groenmarkten. Hy heeft driemaal op zyn voeten naar Rome gewandelt. En BROERS schilderde Brabantse Boeremarkten. Deze was beter als de voorgemelde in de Konst bedreven. Ik heb een redelyk groot stuk van hem gezien, vol gewoel van Beeltjes, die heel natuurlyk naar der Boeren aard geschikt, en gekleed, ook geestig in groepen verdeelt, en luchtig en los gepenceelt waren: ook het agterwerk, en het geboomte zoodanig dat het een weinig uit de hant gezet, zig welstandig en in een goede houding vertoonde. [Martinus Zaagmolen] Hier aan volgt M A R T I N U S Z A A G M O L E N . Van dezen heb ik een groot stuk verbeeldende het laatste Oordeel gezien, waar in zig een byna ontelbaar getal van beelden zoo groot als kleen, ook jonge en volwasse Engelen deden zien. De meeste van die waren wel natuurlyk verbeeld; aangezien de zelve zoo bleek geschildert waren, dat het schimmen of geesten geleken. Men zeit dat Jan Luiken in zyn jeugt by hem de Teeken- en Schilderkonst geleerd heeft. 'K wil 't ook gelooven; aangezien men dikwerf even dusdanige betrokken wezens in zyne Beeltjes, en slegtharige Engelen, door zyn etsnaalt verbeeld ziet. Johannes Buns JOHANNES BUNS, word inde mengelrymen van P. Rixtel genoemt de doorluchtige Pourtretschilder. Maar my is van zyne konstige Penceelwerken nooit iet voorgekomen. Des ik'er ook niet van kan oordeelen. 'T schynt my toe dat hy ook een Beeldschilder