# Schouburg/Deel III/Naamrol 220-233

220 de. Van daar vertrok hy naar Weenen, daar hy eenige jaren zyn Konst oeffende: van Weenen naar Praag, en eindelyk naar Breslau, daar hy gestorven is in 't jaar 1703. zyn penceeloeffening bestont in 't schilderen van fraaije Landgezigten en Zeehavens. Zyn bentnaam was Mirtillus. Onze J O H A N N E S G L A U B E R heeft ook een Zuster D I A N A G L A U B E R genaamt, die de penceelkonst geoeffent heeft, en fraaije beelden en pourtretten geschildert; dog bedroefde toevallen hebben hare oogen, (tot nadeel van de Konst) van 't zien berooft. Zy is nog in leven en woont te Hamburg. [Maria Sybille Merian] De bevinding, die na den uitslag van zaken zekerder dan anders besluit, heeft dikwerf doen zien, dat de onbedwinglyke driften, lusten, en neygingen der zwangere vrouwen overgaan tot de vrugt, of die aan 't schepsel 't geen zy draagen meedeelen. Dit gezegde zullen wy klaarblykelyk bestempelt zien aan M A R I A S Y B I L L E M E R I A N , dochter van den berugten plaatsnyder Matheus Merian, geboren te Frankfoort op den 2 April des jaars 1647. zy van haar elfde jaar af tot de Konst geneigt, helde meer tot het penceel, als tot huisselyke bezigheden over: des zy dikwils van haar moeder daar over werd begraauwt: immers het was geheel tegens haren zin, waarom zy zig genootzaakt was het vuur van hare geneigtheid onder ontveinzinge te dooven 't geen als haar moester van huis was, des te sterker ontvlamde; zoo dat zy zig ook naderhand haar moeders ongenoegtheid niet bekreunde, om dat zy daar in haar Stiefvader tot een sterken voorspraak had, die haar moeder dikwils erinnerde 't geen zy voorhenen wel verhaalt had,
t.o. 220
221 te weten: dat, toen zy van deze dochter zwaarging, zy meer als voorhenen geneigtheid had tot Konst en rariteiten, ja daar zy anders onverschillig in de beschouwinge van dit alles was, zy toen zelfs werk gemaakt hadde van Insecten te behandelen, opgezette vlintertjes, en allerhande soorten van bloede looze diertjes, tot horentjes, schulpen en zeegewassen inkluis, op hun orde in de kabinetladen te schikken, en de afschilderingen met vermaak te beschouwen: gevolgelyk dat zy d'oorzaak was van haar Dochters aangebore drift. Immers haar aangehuwde Vader Jacob Murel bragt het zoo veer, dat haar geoorloft wierd, haar neyging te mogen opvolgen; daar zy nu reets als gezeit is, steelswyze van haar elf jaar af, al begin van gemaakt had, en in dien vroegen tyd zig bedient van het onderwys van Abraham Minjon, haar Stiefvaders Leerling. De geneigtheid tot de Konst groeide met het aanwassen van de jaren met haar op, en zoo veel te sterker, als de roem van haar Konst vermeerderde. In den jare 1665, den 16 van Bloeimaand begaf zy zig in den Huwelykenstaat met Johannes Andriesz. Graff, van Noremberg. Dit niet tegenstaande, heeft zy zig naar haren Vader, om dat de naam van Merian meer berugt was, laten noemen. Deze was een goed schilder, inzonderheid ervaren in de Bouwkunde, als te zien is aan die naaukeurige afteekening van St. Pieters Kerk te Rome, door Joan Ulrich Kraus in koper gebragt, Anno 1696. beslaande negen groote bladen papier. Dit niet tegenstaande bleef de liefde tot de Konst in haar, zelfs onder het kinderkrygen, en huisselyke zorgen aangroeijen. 't Was haar niet genoeg, de natuur in opzigt
222 van der zelver menigvuldige diertjes, met hare eygen levendige koleuren op perkament na te bootsen, maar zy kreeg ook een drift om de veranderinge der gedierten, en de wonderbare hervorminge van Rupsen in gevleugelde Uiltjes, Witjes enz. nevens den menigvuldigen verschilligen aart, en wyze van voortkomingen t'ontdekken, als ook het voedsel waar door zy bestaan na te sporen; op dat de menschen door klare beschouwingen dier wonderheden de wonderbare wysheid, en kragt Gods, in de minste schepselen zouden leeren beschouwen, en zien; en op dat de waereld te gereeder hare konstige afteekeningen, en vlytige nasporingen zoude deelagtig worden, nam zy voor dezelve in koper te doen snyden, en nevens, of met byvoegingen van hare naaukeurige agtgevingen in druk uit te geven: gelyk zy dan gevolgelyk het eerste stuk te Noremborg in den jare 1679. onder dezen tytel uitgaf: Der Rupsen begin, voedsel, en wonderbare verandering. Waar in de oorspronk, spys, en gestaltenwisseling: als ook de tyd, plaats, en eygenschappen der Rupsen, Wormen, Kapellen, Uiltjes, Vliegen, en andere diergelyke bloedelooze Beesjes, vertoont worden. Daar op volgde in den jare 1683. het tweede stuk, dat van gelyken aart was. Deze onderzoekdrift, (om agter de ware hervormings wyze te komen, en de verkeerde wysmakeryen daar omtrent te verydelen) was in haar zoo groot, dat zy besluit nam (niet schromende de gevaren van de zee) om een reis naar de West-Indien daar om aan te vangen: gelyk zy gevolglyk deed in den jare 1698. en bleef omtrent 2 jaren op Suriname, enkel en alleen om alles wat
223 tot haar oogmerk diende naar 't leven af te teekenen en in den grond na te sporen. Wat nut haar yver aan de weetlustigen gegeven heeft, getuigen de genen, die haar groot werk gezien hebben, 't geenze daar van heeft uitgegeven in den jare 1705. getitelt, Metamorphosis Insectorum Surinamensium, of Verandering der Surinaamsche Insecten, Rupsen, Wormen enz. zynde elk geplaatst op die gewassen, bloemen, vrugten daar zy opgevonden zyn, ook de generatie der Kikvorschen, wonderbare Padden, Hagedissen, Slangen, Spinnen en Mieren worden vertoont en beschreven, alles in America, naar het leven geschildert. Hier van spreken, die 't werk doorbladert en gelezen hebben, met grooten lof. Nog verscheiden werkjes van minder beslag heeft zy in druk uitgegeven: daar haar Dochter nog een boekje met vyftig platen (waar van de aftekeningen gereet lagen) heeft toegestaan; want de dood haar levensdraat af knipte op den 13 van Louwmaand 1717. Wy hebben haar beeltenis, wel waardig de geheugenisse der volgende tyden, geplaatst in de Plaat I 21. op welke, als ook op haar Konst, en levensgedrag deze volgende vaerzen gemaakt zyn: Dit is de beelt'nis van Maria Meriaan, Wier hand zoo lof'lyk wist het konstpenceel te stieren
224 In 't bootsen van gebloemte en allerhande dieren Met dunne waterverf, op perkamente blaân: Zelf 't geen Natuur ontdekt op veer gelegen kusten; Waarom zy niet ontzag te steev'nen over Zee, In 't dreigende gevaar, en rampen wel te vrêe, Steeds latende 't bestier op Godes voorzorg rusten. Wat gaf haar d'yverzugt, wat haar de nazoeklust? Zy vond in Konst vermaak, en in bespiegelingen Der Scheps'len d'oorzaak van het wezen aller dingen. Haar naam leeft, schoon de dood haar lamp heeft uitgeblust. Zy heeft twee Dochters naagelaten, die zy in 't bloemschilderen onderwezen heeft, Johanna Helena Herolt Graff, geboren den 10 van Louwmaand 1668. en Dorotea Maria Hendriks Graff, geboren op den 13 van Sprokkelmaand 1678. deze heeft haar moester vergezelschapt op de reis naar Suriname, en is buiten de konstoeffening ook geoeffent in de Hebreeuse taal. [Johannes Voorhout] Nu volgt J O H A N N E S V O O R H O U T , geboren op den Uithoren buiten Amsterdam, in den jare 1647. op den 11 van Slagtmaand. Zyn Vader die een Horlogiemaker was, ziende hem tot de teekenkonst geneigt, bestelde hem by eenen Konstantyn Verhouttot Gouda, een fraai schilder van ModerneHistorien, onder wiens opzigt en onderwys hy zes jaren, de Konst van de beginselen af voort oeffende. Deze eerste school ontwassen, klom hy tot een hooger op, onder het bestier van den beruchten Joan van Noort, Historie- en pourtretschilder t'Amsterdam, onder wien hy vyf ja-
225 ren de Konst bleef oeffenen, en daar in zoo veer quam, dat hy voorts niet meer als het leven ten voorwerp noodig had. In het jaar 1670, quam hy te trouwen, en wyl het troubel jaar daar op volgde, en het zig liet aanzien als of de Franse moetwil deze Landen geheel zoude overstroomen, het Hollands Leeuwenhart in dat van een Haas scheen hervormt, de Steden met vlugtelingen alzins wierden opgepropt, besloot hy met zyn vrouw, dat dreigende gevaar over zee t' ontwyken, om buiten vrees aftewagten, wat 'er eyndelyk van te komen stond, of wat keer het oorlogslot nemen zoude, met voorneemen zoo het zig ten besten wendde (gelyk gebeurde) weder naar 't vaderland te keeren. Zy namen dan in 't jaar 1672, de reis aan naar Fredrikstad, daar de Vrouw veel brave en wel gegoede Vrienden woonen had, alwaar zy gelukkig aanlandden, en by uitnementheid welkom waren. Niet lang was hy daar of 't wierd rugtbaar dat hy een Konstschilder was. Des kwam de brave Konstenaar Juriaan Ovens(die in dien oort door zyn pourtretschilderen zyn Fortuin gevonden had, gelyk hy ook veel geld naagelaten heeft) hem en hy den zelven te kennen, die hem gevolglyk in zyn huis bragt daar hy hem een groote zaal met Konst van de geagtste Meesters, waar mede hy aan de Hoven handel dreef, liet zien, en hem ook polste of hy voor hem wilde schilderen. Maar wanneer hy bemerkte dat onze Voorhout daar geen genegenheid toe had, ried hy hem naar Hamborg te trekken, met verzekering dat hy daar met zyn Konst, waar van hy een staal met zig gebragt en aan hem vertoont had, wel zoude staan, gelyk ook gebeurde. Want hy was daar welgezien, en bedong veel geld voor zyn werk,
226 ja werd (na dat zyn goed om te vertrekken al opgepakt stont) van verscheiden grooten aangezogt om daar te willen blyven, maar ( wie, zeit de spreuk, is 't aller uuren even wys?) hy had zig door 't schryven van zyne vrienden in Holland laten bekoren, om weder naar zyn vaderland te komen, gelyk hy ook deed, na dat hy drie jaren daar had gewoont. Door zyn onvermoeyden yver, en weergalooze naarstigheid, vervaardigde hy van jaar tot jaar vele Tafereelen, daar de Konstminnaars keur uit konden neemen. Maar wie weet niet dat de waereld dusdanige gereede voorkomingen gans verkeerd behandelt? en dat zy tragt naar 't geen dat 'er luttel is, en walgt van 't geen zy gemakkelyk verkrygen kan; schoon in de waarde dier dingen geen onderscheit is. Gratiaan doet een geestig verhaal van iet diergelyk. Een Indiaan(zeit hy) die veel Kostelyke gesteenten had, vertoonde een der zelve aam ten doorslepen Juwelier om die op prys te stellen. Deze schatte de zelve hoog. Daar op vertoonde hem d'Indiaan een anderen steen die veel beter was dan d'eerste. Dezen schatte hy vry minder waard, gelyk ook den derden en vierden; vervolgens zulks dat de Asiaan geweldig verwondert stond te zien, en naar de rede daar van vraagde, die tot antwoord kreeg: Dat de Meenigvuldigheid zig zelve in kleenagting brengt, aangezien, zoo haast de zeldzaamheid van een ding ophoud, d'agting verdwynt. 'K behoef het besluit niet op te maken: verstandigen vatten wel wat ik hier meede aanduiden wil. Zoo dat dereden waar om onze VOORHOUT zulke uytstekende voordeelen met zyn Konst niet bejaagt heeft als anderen wel gedaan hebben, schoon zyn Konst zulks wel verdiende, eensdeels is de overvloed zyner konstwerken, anderdeels zyn op-
227 regte handel, hoe deugdelyk die ook wezen mogt want de waereld is al zoo veer van de oude eenvoudigheid verbastert, datmen met vroomheid spot, en de list verstant noemt. Opregte betuiging verdient geen geloof: wysmakery moet de waar doen verkoopen, en die daar op geslepen zyn stappen met de voordeelen heen. Om dingen hunne waarde te doen houden is 'er al van ouds list gebruikt. Poppea, die snoode speelpop van Keizer Nero, wist door konsttrekken hare schoonheid tot een dieren prys te verkoopen; want daar van was altyd nog meer te zien dan zy vertoonde. Zomtyts liet zy haar oogen en voorhoofd een weinig zien, op een anderen tyd haar mond en wangen. De rest hield zy bedekt met haar sluyer. Zoo lang zy die listige rol speelde, werd zy van elk gezogt en aangebeden; maar zoo haast zy zig geheel overgaf aan Nero, werd zy een verschoppeling. Die het op 't eerste voorbeeld niet begrepen hebben wat ik zeggen wil, zullen 't op het tweede zoo veel te klaarder bevatten. Dog dit alles overgeslagen om een einde te maken, moet ik tot slot dit zeggen: dat hy doorgaans altyd voorwerpen voor zyn penceel heeft uitgekipt die waardig zyn datmen Konsten vlyt daar aan besteed, waarom ook de Heer Lud. Smids op de stervende S O P H O N I S B A , door hem verbeeld, dit volgende byschrift in druk uitgaf. Hier sterft de Dochter van den strengen Asdrubal. De weeuw van Syphax: dus zag haar 't verbittert Romen Gevangen: enV O O R H O U T maald dus haar grootschen val.
228 En doet het blaauw vergif in 't stervend aanzicht komen. 'T vergif zond Massanis, om * Sophonisbe niet Geboeit te zien voor des verwinnaars staatzywagen: Zy nam het, zonder blyk van droefheid, of verdriet, En zonder eens naar 't hart van die dit zond te vragen. Zelf in haar dood scheen zy vol edelmoedigheid, Tot zelf de Vyand ook haar treurig lot beschreit. Zyn Beeltenis kan men zien in de Plaat H. 20. [Mathys Neveu] M A T H Y S N E V E U , geboren te Leyden in 't jaar 1647, heeft de Konst van Tekenen geleert eerst by Abraham Torenvliet, naderhand, en voorts de Schilderkonst, by Gerard Dou. Thans woont hy tot Amsterdam, alwaar hy (schoon Keurmeester van de Hop, en tot een goeden ouderdom gekomen) nog dagelyks de Konst met grooten lust, en yver, oeffent. De voorwerpen zyner Konst zyn doorgaans bevallig voor 't oog, aangezien hy het meest vrolyke gezelschapjes, Juffertjes en Heertjes die Tee-drinken, met de kaart spelen, of anderzins elkander onthalen; ook wel kraamkamertjes, en dergelyke vertoonselen doet zien.
van Syphax, die Massanissa, zoon van Gala, Koning van Numidie, wanneer die zig voor bontgenoot van de Romeinen verklaarde, van den troon gebonst had. Massanissanaderhand met de Roomsche hulpbenden van Korn. Scipiogesterkt, beleegert Cirtha, een Stad in Numidie, en dwingt haar zig overtegeven. Massanissaziet niet zoo ras Sofonisba, of hy word door hare Schoonheid verlokt, en bied haar zyn liefde, en dienst aan. Scipiokant zig hier tegen, en wil haar gevangen den Roomschen Raad overleveren. Dit smartte Massanissa zoodanig, dat hy besloot haar eer te doen sterven, dan zulks zonder het te konnen beletten aan te zien. Hier op zend hy haar een beker met vergift, dien zy edelmoestig op zyn verzoek uitdrinkt. Livius 30 B.
229 Het voornaamste proefstuk zyner Konst 't geen ik gezien heb, bestaande in een groot gewoel van beeltjes, en bywerk, verbeeld de zeven werken van Barmhertigheid, het geen byzonder uytvoerig en kragtig in zyn koleuren geschildert is. Zyn Jaargenoot en Leerling van Erasmus Quellinus, [Jakob Denys] J A K O B D E N Y S , geboren te Antwerpen, had in drie jaren, die hy te Rome en Venetien had doorgebragt, met naar de beste statuen en teekeningen, en naar de Konstwerken van Rafaelen Julio Romanote schilderen, zoo veer in de Konst toegenomen, dat dezelve den Hertog van Mantuaniet alleen behagen konde, maar ook den Groot Hertog van Florensen, dien hy met zyn Hofgezin geschildert heeft, van welken hy boven zyn bedongen loon beschonken werd met een medalje en gouden keten. Wedergekeert te Mantua, heeft hy verscheiden Historiestukken in verscheiden kamers van 't Hof geschildert; en na dat hy den tyd van veertien jaren buiten zyn Vaderland gekeert had, is hy weder in zyn geboortestad komen wonen, daar hy met vreugde ontfangen werd. [David vander Plaas] D A V I D V A N D E R P L A A S , (wiens beeltenis in de Plaat I. 22. te zien is) geboren t'Amsterdam den 11 van Wintermaand 1647. heeft zig door 't schilderen van pourtretten, een beroemden naam gemaakt. Hy had zig een zonderlinge wyze van schilderen aangewent, waar door zig de beeltenissen in een weinig afstant gestelt, byzonder kragtig en levendig vertoonden; aangezien hy de koleuren van 't naakt tegens malkander aangezet, van zelf liet smelten, zonder dezelve veel te verdryven, waar in
230 hy den beruchten Titiaangetragt heeft na te bootsen. Onder een menigte pourtretten, die hy geschildert heeft, word getelt, dat van Kornelis Tromp, Luitenant Admiraal van Holland; waar van het gedenken bewaart word door dit volgende vaers van den Dichter L. Smids. Hoe streeden alle puikpenceelen, Te Athenen, om voor geld of gunst, Vorst Theseus, op hun tafereelen, Te schilderen met kracht en Kunst; Parrhasius begon te maalen Dat fier en deftig aangezicht; Maar mogt de zege niet behaalen. De diepsels zyn te teer en licht, En hoog sels veel te zagt verheven, En vrouwelyk door een gedreven. Eufranors Theseus toont een moed In alle trekken van zyn weezen; Het heerlyk beeld heeft vleesch en bloed, Gezwollen spieren, sterke peezen, En oogen, die nog met hun blik Door 't hart van zyn Athener dringen, Het geesselen met angst en schrik, En dwingen zoo zyn lof te zingen. Parrhasius, zie, deeze wint. 't Zyne is een held, en 't uwe een kint. Zoo zal uw' Tromp ook triomfeeren, Doorluchte Schilder vander Plas, En branden, die u durft braveeren En tarten, met zyn glans tot ass.
231 Schynt nog dit beeld niet te ooreloogen? Het bliksemt uit dat grootsch gelaat, Op die gins afmaalt, onder 't poogen, Een Hoveling, en geen Soldaat. ô Geest! ô hand! ô kloeke verven! Laat nooit uw braaven meester sterven. Verscheiden agter een volgende jaren bragt hy ten dienste van den Boekverkoper Pieter Mortier door, met verbeteren, verteekenen of het nazien der proeven van de Bybelsche Tafereelen, waar aan hy heeft doen zien, dat hy de koppelingen van ligt en bruin, de houding, en 't welstandige, 't geen in plaatwerk vereist word, wel verstond. Dog hy leefde niet lang na de voltoojing van dit werk, moetende zig het sterven ('t lot van alle menschen) getroosten, op den 18 van Bloeimaand 1704. Wie kan 't elk een van pas maken? men zag na zyn doot verscheiden Hekeldichten, door een der plaatetzers gerymt, alom zwerven. [Daniel Syder] D A N I E L S Y D E R , gebentnaamt de Morgenstar, anders Cavalier Danielle, is geboren te Weenen in Oostenryk, of zoo anderen willen, op de grenzen van Zwitzerland, en te Weenen opgevoed. Het zy daar meê zoo 't wil, de lof van zyn verheven Konst zweeft nu nog op de tongen dergenen, die Italie bereist hebben. Wie zyn eerste leermeester is geweest, weet ik niet, maar hy heeft lang te Venetien by den beruchten Karel Lott geschildert, en vele van zyne konststukken zoo na met zyn penceel nagebootst, dat de zelve alom verspreit, dikwils voor egte stukken aangezien, en verkogt zyn. Zelf wort 'er in Italie (daarmen somwyl 2 of 3 stukken van gelyken inhoud zeit) wel over getwist welk het egte is.
232 Na dat hy dan zoo lang te Venetien had verkeert en de Venetiaanse wyze van Schilderen en Colorerenzig eygen gemaakt, vertrok hy naar Rome om zig vorder in de volmaakte teekenkunde (waar in de Romers vermaart zyn) te oeffenen; tot welken eynde hy zig onder opzigt van Car. Marattibegaf, waar na hy kwam te trouwen aan een Boekverkoopers Dochter, en kort daar aan in dienst van den Hertog van Savojen, die groote agting voor hem, en voor zyne Konst had, en hem ten bewys daar van Ridder maakte. Egter heeft hy tusschen beide, op verscheyden tyden te Rome geweest en voorname Konstwerken gemaakt. Inzonderheid heeft hy zyn heerlyke Konst in 't schilderen en teekenen doen blyken in Chiesa Nuovavan St. Philypineri, anders de Nieuwe Kerk, aan 2 groote stukken, in een van welk Manna regent in de woestyn, en gans Israël Mannen en Vrouwen en Kinderen even bezig zyn in 't opgaderen; in 't ander het laatste Avondmaal van Christus, alle levensgroote Beelden, en zoo konstig van schikking en Natuurlyke uitdrukkingen der Hartstogten en andere vereiste hoedanigheden, dat de zelve alleen genoegzaam zyn lof zullen vereeuwigen. Om den geesten somwyl wat spelens te geven en de gedagten niet altyd even opgespannen te houden op groote werken, maakte hy nu en dan een pourtret, dat my doet gedenken aan zeeker voordeelig geval 't geen my de Konstschilder Le Blon verhaalt heeft. Toen hy den Hertog zyn patroon zou afmalen door zyn Konstpenceel, had hy zyn Maalstok vergeeten. De Hertog hem verlegen ziende reikte hem zyn wandelstokje (met
233 Diamanten boven aan omzet) toe, zeggende kan ik u daar meê dienen?onze Ridder bediende zig daar van om met de hand op te leunen, en na dat hy het afbeeltsel voltooit had, wilde hy het den Hertog weder geven, maar een der Hovelingen, die hem gunstig was, weerhield hem, zeggende in stilte tot hem: de Vorst zou het als een soort van veragting opnemen: hy heeft immers gewaagt, kan ik u daar meê dienen? en zal het gevolglyk niet weder eysschen; en zoo het u naderhand mogt door zyn Guarda-Roba(Kleedbewaarder) afgevergt worden, neem 'er Hanttekening van. Maar hy behield het, en gemelde Le Blonheeft het hem nog zien hebben in den jare 1697 als hy te Rome was, en toen ruim 50 jaren mogt bereikt hebben. Dewyl wy geen nader berigt hebben, zoo hebben wy zyn levens begin gestelt op 't jaar 1647. In 't jaar 1699 heeft de Konstschilder Ger. Wigmanahem in goede gezontheid te Rome gezien, en van zyn overlyden heb ik tot heden toe nog niet gehoort. [Godfried en Johan Zacharias Kneller] GODFRIED, en JOHAN ZACHARIAS KNELLER, geboren te Lubeck in Holstein, daar hun vader onderkoster van de Kerk was, volgen nu. De laatst gemelde schilderde Gebouwen en Landschappen, ook by wylen kleine Pourtretten in Olyverf dog zyn Konst heeft zulk een hoogen top niet beklommen als die van zyn Broeder. Beide hebben zy Italie, Engeland en Holland, doorreist. GODFRIED geboren 1648, (wiens Beeltenis in de Plaat K. 23. te zien is) was van jongs af aan tot de Schilderkonst geneigt. Na dat hy zig eenigen tyd daar in geoeffent had, begaf hy zig naar Holland entot onderwyzinge eerst van Rembrant, daar na van Ferdinand Bol. Hoe lang hy 't onderwys van gemelde Meesters genooten heeft, weet ik niet, maar wel dat hy