# Elsevier's Geïllustreerd Maandschrift/Jaargang 8/Deel 15/Jan Toorop

* JAN TOOROP.
* DOOR
* Ph. ZILCKEN.
* ____________
* „C'est une idee assez répandue parmi le pubic que les romantiques qu'ils soient poëtes,
* peintres ou musiciens, s'affranchissent des règles parce qu'ils ne les ont pas apprises ou
* sont trop inhabiles pour n'en être pas gênés. Rien de plus faux: les novateurs ont tous
* possédé une science technique profonde. Pour reformer, il faut savoir …
* Le soin rigoureux de la forme et de la couleur, les difficultés d'architectonique, la
* nouveauté de détail qu'ils s'imposaient demandaient un bien autre travail que la soumission
* aux vieilles règies reconnues et souvent peu observées.”
* Th. Gautier („Notices romantiques”).
* Jan Toorop is geboren in 1860 te Poerworedjo, een afgelegen hoofdplaats op
* Java. Zijn vader, laatstelijk Resident van Sambas (N.-Borneo), was van Noorsche
* afkomst; zijn moeder het kind van een Engelschman en eene Javaansche.
* Op nauwelijks 3-jarigen leeftijd werd hij, terwijl hij voor het huis van zijn
* ouders op den weg speelde, bijna gedood door een woeste bende Amok-makers,
* die alle Europeanen vermoordden. De inlandsche tuinman wist hem nog juist
* bijtijds te redden.
* In Poerworedjo bracht hij zijn jongenstijd door, tot makkers en speelgenooten
* bijna uitsluitend hebbende Javaansche, Arabische en Chineesche jongens, bij wie
* aan huis hij gefrappeerd werd door grillige vormen en rijke kleuren, met wie
* hij genoot in de wilde omstreken, in 't bergland met diepe oerwouden en
* bruischende watervallen, een fantastisch en impressioneerend midden voor zijn
* jeugdigen, ontvankelijken geest. Door dezen omgang kreeg hij de indrukken,
* die later zoo een machtigen terugslag hadden in zijn kunst.
* Getroffen door al wat hij om zich heen zag, bleef hij dikwijls uren lang
* plat uitgestrekt liggen in de schaduw van de „pendoppo,” droomend, of
* trachtend zijn droomen en indrukken in teekening te vertolken.
* Toen behoorden tot zijn geliefde onderwerpen motieven ontleend aan vischpartijen
* die hij op zee tusschen het eiland Banka en de Koraalriffen maakte
* met zijn vader en diens vrienden; hij was toen 6 à 7 jaar oud, en volgde
* zijn vader overal, ook op diens inspectie-reizen. Tehuis gekomen was hij dan
* dagen bezig met 't teekenen der vreemde en prachtige visschen, der groepen
* en landschappen die hij had gezien, zoo goed en zoo kwaad 't ging, maar die
* voor een zoo jongen geest hem op merkwaardige wijze bijbleven.
* Van dien tijd dagteekent zijn eerste kennismaking met het Bouddhisme: op
* een tocht kwamen zij 's nachts op een berg waar zij moesten overnachten bij
* een kapitein-Chinees die hem als groote gunst liet slapen in een pagode.
* 's Morgens wakker wordende in deze vreemde omgeving, en het Bouddhabeeld
* fantastisch verlicht ziende, was zijn eerste beweging gillende van schrik
* weg te loopen, niet vermoedend dat juist Bouddha hem eens zou inspireeren
* en hij zelf er zou uitzien als Rama of Vorst Douchmanta!
* Toorop's vader was hier administrateur van tin-mijnen, en dus een practisch
* zakenman, die zijn zoon vrij spoedig naar Batavia zond, om hem daar op
* school te laten gaan.
* Aan boord van een Arabisch schip, van Banka naar Batavia behaalde de
* jonge knaap zijn eerste succes! De kapitein, zelf Arabier, was zoo ingenomen
* met de teekeningen die hij hem had zien maken, dat hij, om hem aan
* te moedigen, toen zij te Batavia aankwamen, hem een groote collectie potlooden
* en ander teeken-gereedschap schonk.
* Sinds dien tijd zag hij zijn ouders niet meer, want toen hij later de kostschool
* verliet om naar Europa te gaan, was het schip, waarop zijne moeder
* zich had ingescheept om hem vaarwel te komen zeggen, te laat aangekomen,
* zoodat zij hem niet meer kon ontmoeten. Zij, èn zijn vader stierven toen hij
* veel later te Brussel woonde.
* In Indië bleef Toorop totdat hij ongeveer 13 jaar oud was. Een van zijn
* levendige herinneringen uit die dagen is die van de monotone en melodieuse
* gezangen der inlanders, die een zóó diepen indruk op hem maakten, dat die
* melodieën nu nog, na zooveel jaren, in hem opkomen en hij ze dan neuriet,
* zijn zachten zang met piano begeleidend.
* Toen werd hij naar Europa gezonden, ten einde voor Indisch ambtenaar te
* worden opgeleid.
* Eerst kwam hij in Leiden terecht, waar hij, evenals alle jongens in wie een
* schilder-aard schuilt, zijn schoolboeken meer met teekeningetjes volkrabbelde
* dan dat hij er in studeerde.
* Zijn vader was van oordeel dat hij niet lang bij dezelfde persoon moest
* vertoeven, en zoo ging hij na een kort verblijf te Leiden naar Delft, waar hij
* de Hoogere Burgerschool bezocht, terwijl hij in plaats van bij den leeraar bij
* wien hij inwoonde te studeeren, zijn tijd doorbracht met heimelijk te teekenen.
* Toorop trachtte herhaaldelijk zijn vader over te halen om hem schilder te
* laten worden, maar deze vond het beoefenen der kunst geen bestaan voor
* zijn zoon, geen vak waarmede hij zijn brood zou kunnen verdienen.
* Toch volgde hij gedeeltelijk den cursus voor middelbaar teeken-onderwijs
* aan de Polytechnische school, waar hij o. m. ornament en koppen naar 't
* antiek teekende, onder leiding van A. Le Comte en Tetar van Elven, terwijl
* hij al vroeger les gehad had van den genreschilder Haaxman.
* Echter volgde hij die lessen zeer ongeregeld, omdat hij dat conventioneele
* onderwijs niet liefhad, maar veel liever in stilte thuis zat te werken, eigen
* aspiraties volgende, kennissen teekenende of buiten ook wel landschappen,
* terwijl hij geheel zonder leiding composities maakte.
* In die dagen heeft Toorop ook veel muziek gemaakt; hij had een intiem
* vriend, Couwenberg genaamd, een zeer begaafd, gevoelig violist, dien hij op
* de piano begeleidde. Zoo musiceerde hij veel, tot aan den dood van dien
* vriend; — sinds deze gebeurtenis was 't voor Toorop met spelen gedaan;
* nooit meer deed hij 't weer zooals toen; wèl bleef hij nog af en toe fantaiseeren,
* wanneer hij er den drang toe voelde, en een groot en kundig muziekliefhebber
* is hij nog.
* Uit Delft kwam Toorop dikwijls in den Haag, waar zijn voogd woonde,
* de heer Wichers, die hem zoo vol liefde voor schilderen en teekenen ziende,
* eens toen hij ziek was en hij zich niet met zijn pupil kon bezighouden, tot hem
* zeide: »ga eens naar den heer Ahn, die heeft veel schilderijen waar je plezier
* in zult hebben.” Toorop nam een schetsboek mede om aan Ahn te laten
* zien, die met zijn kennersblik al 't goede inzag dat dit werk vertoonde, er
* enorm veel voor gevoelde, en vroeg om alles te zien wat hij gemaakt had.
* Dit gebeurde omstreeks het jaar '80. Hij was toen erg onder den indruk
* van Doré en van Rembrandt, van wiens werken hij op de markt met zijn
* weekgeld reproductiën kocht.
* De heer Ahn was opgetogen na al zijn arbeid gezien te hebben, en
* liet de zware portefeuille aan verschillende schilders zien, waaronder Sadeé,
* Ter Meulen en Bakhuizen, die ook hunne bewondering met enthousiasme
* uitten. Dit was beslissend voor de toekomst van Toorop. De heer Ahn
* drong er zoo op aan om hem zijn gang te laten gaan, dat vader en toeziende
* voogd, ondanks hun tegenzin, moesten toegeven, en hij naar Amsterdam vertrok,
* om daar aan de Rijks-akademie te gaan studeeren.
* Hier bleef hij twee jaren, van Oct. '81 tot Oct. '83, een tijd van zeer veel
* belang voor zijn ontwikkeling als schilder. Allebé, de zoo artistieke directeur,
* had zeer veel invloed op hem; hij raadde hem voornamelijk aan naar de
* natuur te teekenen en te schilderen, naast studiën naar de antieken. Hij werkte
* heel hard, en 's avonds nog aan composities, t'huis.
* Aan die Akademie was ook dat kleine aantal jongelui aan het studeeren, die
* thans een krachtige groep vormen in onze kunst. In een hoogere klasse
* reeds was Willem Witsen, en naast Toorop: Karsen, Van der Valk, Wally
* Moes. Met Toorop werkten hier ook Jan Veth en Derkinderen, wiens groote
* energie en arbeidskracht hij zeer bewonderde, en met wien hij ook nauwere
* vriendschap sloot. Deze was in de hoogste schilderklasse. Bij diens schoonbroeder,
* den heer Schultze, een zeer geletterd en muzikaal man, kwamen zij vaak
* bijeen. Met hem is Toorop altijd zeer bevriend gebleven. Later kwamen
* bij dezen zich nog voegen Voerman en Haverman, uit Antwerpen teruggekeerd,
* die weer aan de Amsterdamsche akademie kwamen teekenen.
* Deze jongelui vormden een levenskrachtige groep — de toekomst heeft 't
* bewezen, — vol hooge aspiraties, enthousiasme en hartstocht. Toorop o. a.
* was zeer onder den indruk van Victor Hugo, en maakte dramatische compositiën
* door diens werk geïnspireerd, zóó romantisch soms ,,dat Allebé ervan
* schrok!” Ook genoot hij veel in de Jodenbuurt, dit ghetto dat alle schilders
* van Rembrandt tot Israëls reeds zoo aangetrokken had. Uit dien tijd dagteekent
* een portret van de moeder van den heer Masthof te Delft, met de
* pen geteekend.
* Na aldus een paar jaren gewerkt te hebben ging Toorop naar Brussel, waar
* Portaels, met middelmatig talent, toch een grooten naam had als meester, en
* directeur was van de Akademie aldaar. Portaels had knappe en zeer verschillende
* leerlingen gevormd, van welken wij slechts noemen Hermans, de
* broeders Oyens, Léon Frederic, Emile Wouters en Cormon.
* De schilderijen van Portaels waren Toorop echter antipathiek. Hij zag hem
* zelf weinig op de akademie waar hij veel schilderde naar 't naakt model, in
* gezelschap met Derkinderen die hem naar Brussel had vergezeld om ook daar
* te studeeren.
* Dat Toorop ook hier goed arbeidde blijkt uit 't feit dat hij voor de „concours”
* naar 't naakt meermalen een der eersten was, waardoor hij groote lappen
* schilderdoek tot prijzen kreeg, die hem hoogst welkom waren voor zijn studies,
* daar hij met niet veel geld moest rondkomen (Toorop had in die dagen een
* jaarlijksche subsidie van ƒ 800. die hij 3 jaren lang behield, hem namens wijlen
* Z. M. den Koning toegekend door de daartoe bestaande commissie). Gedurende
* het tweede jaar dat hij te Brussel doorbracht, volgde hij niet meer
* den akademie-cursus, maar, ten einde rustig en geheel naar zijn zin te kunnen
* werken verborg hij zich zoo goed, dat Portaels, die hem zoeken liet, hem
* niet ontdekken kon, hoewel Toorop toch veel op straat liep om volkstypen
* te bestudeeren en er croquis van te maken.
* Langdurige bezoeken aan het museum, voornamelijk in de heerlijke zalen
* der gothieken hadden veel invloed op hem. Vooral Quentin Metsys en Memling
* admireerde hij enorm. De prachtige schildering, de pure eenvoud, de liefde
* voor hun modellen, die deze schilders in hun werken openbaren, waren van
* grooten invloed op zijn gevoelige natuur. Evenals zij het geweest waren,
* voelde Toorop zich aangetrokken door den mensch, vooral den mensch uit 't
* volk, den arbeider en den landman, in vele opzichten onbedorven door valsch-verfijnde
* begrippen van beschaving.
* Zoo ontstond een schilderij Respect à la Mort, werklieden bezig met groote
* straat-keien een der nieuwe boulevards van Brussel te plaveien, terwijl een
* lijkwagen voorbij komt en zij eerbiedig hunne petten afnemen.
* Onder den invloed der Gothieken en door het vaag hooren spreken van
* ,,plein-air”-schilderijen, een woord dat als wachtwoord diende tegen elk conventionalisme,
* had hij getracht in dit schilderij het effect en het licht der kleuren
* zooals ze zich buiten voordoen, terug te geven. Zorgvuldig had hij naar
* modellen zijn figuren in zijn atelier geschilderd, met behulp van studies,
* buiten gemaakt, die hij als 't ware achter zijn figuren overbracht, waardoor
* het geheel, met den naïven achtergrond, veel had van het simpel reëele der
* gothische schilderijen die hij zoo bewonderde.
* Er bestond toen in Brussel een jeugdige vereeniging l'Essor genaamd,
* waarvan o. a. de beeldhouwers Julien Dillens en Jef Lambaux lid waren.
* Hier werd zijn Respect à la Mort tentoongesteld, waar het veel opspraak
* verwekte, evenals later op eene expositie te Spa.
* Dit schilderij, dat zeer origineel is, ietwat droog geschilderd, maar vol
* karakter en heel blank van toon, was niet gemaakt onder den directen invloed
* van een of anderen schilder.
* Dit was zijn eerste succes. Hij ruilde het doek wat later voor Japansche
* geborduurde stoffen, door bemiddeling van een kunstkooper uit Parijs, alwaar
* het doek zich nog bevindt.
* Toen brak een interessante tijd voor Toorop aan: te Brussel broeide sedert
* eenigen tijd reeds een reactionnaire beweging tegen het conventioneele van de
* kunst die aldaar floreerde. Ten einde jong leven en rijk bloed in de oude
* toestanden te brengen vereenigden zich groepen van artiesten, als die l'Essor
* hadden gevormd.
* Maar de beweging breidde zich uit: onder de machtige leiding van den
* hoogst begaafden, intelligenten en rijken advocaat Edmond Picard en met
* de actieve hulp van Octave Maus vormde zich een uitgelezen vereeniging
* van jeugdige strijdkrachten, die tot een twintigtal aangroeiden en de
* Societé des Vingt (XX) deed geboren worden.
* In de Essor waren allerlei elementen bijeen die een zuivering eischten.
* De besten van hier, met anderen nog erbij gevoegd, vormden de XX, die
* niet alleen de levende krachten op kunstgebied in België telden, onder welken
* ik o. a. noem Fernand Khnopff, James Ensor. de Groux, Vogels, Constantin
* Meunier, Theo van Rijsselberghe, Willy Finch, bij welken Toorop zich ook
* aansloot en met wie hij samenwerkte tot de stichting van de XX, veel van
* zijn krachten daartoe wijdende. Deze vereeniging bleef niet beperkt door
* politieke grenzen, maar inviteerde elk jaar de beste kunstenaars, letterkundigen
* en musici van het buitenland en zoodoende werkte zij krachtig mede tot eene
* herleving der letteren en der muziek welke beweging zich over geheel Europa
* uitbreidde.
* Hun eerste tentoonstelling had plaats in '84 in zalen van het Musée Ancien,
* door het Rijk daartoe welwillend afgestaan.
* Deze tentoonstelling was een datum in de kunst, evenals de eerste opvoering
* van „Ernani” in 1830. De ,,Vingt” telden onder hun leden alle krachten die
* evenals in '30, gereed stonden den strijd te beginnen voor Ideaal. Schoonheid
* en Vrijheid in de kunst, met zeldzaam enthousiasme.
* De oude garde van schilders was hoogst verbolgen tegen deze forsche manifestatie
* van hoogst begaafde, ondernemende schilders; de conservatieve pers belgisch-heftig
* in hare aanvallen. De „Vingt” werden voor gek en dol uitgescholden,
* zelfs werden er kleine brochures op straat verkocht voor 5 centimes, waarin
* ze om 't hardst werden uitgejouwd. Zoo debuteerde met een enorm lawaai,
* door haar tegenstanders in 't leven geroepen, de jonge vereeniging, een der
* pittigste die bestaan hebben en voor wier tentoonstellingen sommigen onzer
* schilders als Jozef Israels, Thijs Maris, Jacob Maris, Mauve, Mesdag, Breitner,
* van der Maarel en velen nog het als een eer beschouwden uitgenoodigd te
* worden.
* Toorop exposeerde daar o. a. La Dame en blanc, een slanke blonde vrouw
* zittend in een lumineus, teer, helder en blank interieur. Dit schilderij droeg
* nog meer bij dan zijn eersten om zijn naam te vestigen.
* Verkoopen deed hij echter weinig en alleen voor lage prijzen. Met Henry
* de Groux, een zijner Brusselsche vrienden, die nog armer was dan hijzelf,
* besloot hij te gaan wonen in een der schilderachtigste echt landelijke gehuchten
* bij Brussel, Machelen-Haeren, te midden van een mooi rustieke bevolking,
* waar alleen bij groote uitzondering een Brusselaar te zien was. Hier hadden
* zij een eenvoudig leven van arbeid, zoowel met de boeren op het land als in
* hun atelier slechts afgebroken door lange wandelingen naar Brussel. De
* heer J. J. Tiele bezit een zeer fraaie aquarel van Toorop een Begrafenis, en
* ook Octave Maus te Brussel bezit een aquarel uit dien tijd. Tallooze studies
* naar de natuur werden daar gemaakt, maar uit broodsgebrek soms bij tientallen
* te gelijk voor een honderd francs verkocht aan sommige rijke, maar
* handig-geinteresseerde mecáenen te Brussel.
* De Groux werkte hier aan een kolossaal schilderij Récolte de pommes de terre,
* en Toorop aan een Faucheur en een Après l'Enterrement, beiden bestemd
* voor de driejaarlijksche Brusselsche tentoonstelling. Toen de dorps-timmerman
* de lijsten had gemaakt, werd een boer, een kennis van onze artiesten, verzocht
* de werken naar de stad te rijden in zijn eenvoudige, opene kar,
* waarin ook de schilders plaats namen, en zóó de aristocratische Rue en Place
* Royale door-trokken, om op 't laatste oogenblik van den inzendingstermijn hun
* doeken nog binnen te zien brengen. De Groux's werk werd aangenomen;
* van Toorop echter werd juist de Faucheur geweigerd, maar Après l'Enterrement
* na veel discussie geaccepteerd, maar beider schilderijen werden veel te
* hoog gehangen. Alfred Verwee, de machtige vee-schilder, was het éénige lid
* der commissie dat Toorop's werk verdedigde en bewonderde.
* Na dit werkzaam verblijf te Machelen gingen beide schilders weder naar
* Brussel terug. Te Machelen was Constantin Meunier, de diep-origineele en
* machtig gevoelvolle beeldhouwer, hen dikwijls komen bezoeken. Hij was de
* eenige artiest van wien zij veel leerden en voor wien zij veel respect hadden.
* Zij bleven dan ook met hem in relatie. Ook zagen zij toen veel Jules en
* Georges Destrée, twee jonge advocaten die zich met talent op letterkundig
* gebied hadden doen kennen. De eerste, auteur van een belangrijke studie
* over Odilon Redon en zijn broeder Georges schreven zeer knappe artikels
* over hun werk dat zoo onbegrijpelijk scheen en droegen veel bij om Toorop
* en de Groux te doen waardeeren. Ook de te vroeg gestorven Max Waller,
* de geniale dichter, de stichter van de Jeune Belgique, behoorde tot hun vrienden.
* Gedurende zijn verblijf te Machelen had Toorop ook een geschiedenis
* geschreven ,,Histoire d'un village,” geïllustreerd met een 12-tal teekeningen
* die op de Aquarellisten-Vereeniging „Les Hydrophiles” door de schilderes
* Anna Boch gekocht zijn. Aan deze club werkte hij later veel mede en hij
* exposeerde er talrijke teekeningen, onder welken le Déjeunner,
* Symphonie en blanc, la Chambre Dorèe, in het bezit gekomen van Edmond Picard. Fragmenten
* van dit littéraire product werden vertaald uitgegeven door Jules
* Cordeweener. Reeds in deze periode vertoont zich een begin van symbolieke
* opvatting in zijn werk: de Jeune Barreau had een poging gedaan
* om de droge, onoogelijke wetboeken te doen illustreeren door artiesten als
* Mellery en anderen; Toorop maakte hiervoor een portret van den advocaat
* van der Cruyssen, met twee beschuldigden, l'Advocat chez lui.
* De dood van Victor Hugo en de grootsche manifestatie ter eere van den
* dichter trok duizenden enthousiasten naar Parijs; Toorop ging er ook heen
* met De Groux en andere vrienden, die in groote opgewondenheid de reusachtige
* en indrukwekkende katafalk begroetten, tot tranen toe bewogen.
* Hieruit ontstond een schets in olieverf met levensgroote figuren, voorstellende
* een manifesteerende groep studenten, waarvoor vrienden van hem poseerden,
* onder welken de dichter André Fontainas.
* Na een korten uitstap in Holland maakte Toorop de luguber-realistische
* impressie ,,De Nes,” die ook door den advocaat Picard werd aangekocht.
* Op een andere tentoonstelling der XX had Toorop een groot doek geëxposeerd,
* een werkman die tusschen twee agenten opgebracht wordt, met talrijke
* figuren en veel beweging er omheen. Dit schilderij, genoemd la Débacle,
* was het product van anarchistische preoccupatiën van den schilder, die in dien
* tijd veel omging met studenten en werklieden, met welke laatsten hij gewoonlijk
* zijn maaltijden gebruikte in Brusselsche estaminets.
* Dit doek had Toorop het geluk ook te verkoopen voor 1800 franks aan
* Anna Boch, de zeer talentvolle en muzikale Belgische schilderes, ook later lid
* van de XX geworden. Zijne vreugde, eene voor hem zoo aanzienlijke som te
* bezitten, was groot, en onmiddellijk toog hij met een andere „Vingtiste,” James
* Ensor naar Parijs waar zij in de Musea vele vergelijkende studiën maakten,
* o. a. Constable en Turner zeer bewonderden, en Ingres evenals Manet die nog
* niet het toppunt van zijn glorie had bereikt. Van Parijs ging Toorop alleen
* naar Florence en Venetië, waar hij geheel geïsoleerd de schilderijen bestudeerde.
* De oude Italianen hadden toen echter nog niet veel invloed op hem. Méér
* werd hij nog steeds aangetrokken door oude Vlamingen als Quentin Metsys,
* Rogier van der Weyden, Memling en v. Eyk.
* Te Brussel teruggekeerd bleef hij daar een half jaar arbeiden, en ontmoette
* en maakte hij er kennis met het gedistingeerde, hoogst begaafde en tactvolle
* echt Engelsch-blonde meisje dat later zijn vrouw zou worden, Miss A. Hall,
* van wie hij een portret schilderde, in het wit gekleed, zittend voor een open
* raam, dat nog in zijn bezit is.
* Zij woonde met haar familie te Cruiden in Surrey. Toorop ging naar
* Londen, dat een nieuw en belangrijk studieveld voor hem zou worden, en
* hem weer andere onderwerpen voor schilderijen en teekeningen zou leveren.
* Vooral was hij gefrappeerd door de Thames; de beweging, de levendigheid
* en de bedrijvigheid die sommige punten van deze rivier aanbieden, daar, waar
* tallooze schepen en schuiten van alle nationaliteiten voor en naast elkander
* varen of gemeerd zijn, trokken hem zeer aan.
* Hij maakte spoedig kennis met den grooten schilder James Whistler. Hij
* kwam veel bij hem, in zijn wit atelier te Chelsea en had eens met hem en diens
* intiemen vriend Sarazate een langdurige discussie over Turner, dien Toorop
* als den grooten voorganger der moderne kunst beschouwde, Turner die meer
* nog dan Constable en Crome den stoot had gegeven aan de schilders om
* met een vorig conventionalisme te breken, en zoo het mooie, gevoelige
* „impressionisme” van de modernen te doen ontstaan.
* Maar meer nog dan de omgang met artiesten van zeldzaam talent trok
* hem het leven van Londen aan. Vele studies maakte hij o. a. van arme
* muzikanten op straat, naast belangrijke schilderijen die zijn streven gedurende
* deze periode aangeven. Deze waren zijn Thames thans in een collectie te
* Arnhem, een portret van zijn aanstaande schoonmoeder, en het Trio fleuri,
* drie levensgroote vrouwenfiguren in een tuin. De beide eerste zond hij naar
* een tentoonstelling van Arti et Amicitiae te Amsterdam, waar alléén de
* Thames zeer hoog geplaatst en het andere geweigerd werd, — maar eenige
* jaren later beide bizonder geapprecieerd werden! De heer Alm in Den Haag
* bezit nog enkele studiën uit die Londensche periode.
* Materiëele successen behaalde hij nog niet! Te Londen had hij te vergeefs
* getracht teekeningen van Machelen-Haeren aan kunsthandelaars te
* verkoopen; deze echter vonden zijn werken niet af, niet verkoopbaar en
* wilden niets van zijn kunst hooren.
* Gedurende dit verblijf ging hij vaak naar een kerk, versierd met glasschilderingen
* van Burne Jones, waar 's avonds Bach-muziek werd uitgevoerd.
* Heerlijk was 't hem uit te rusten van 't gewoel van Londen in die, vooral
* bij avond, prachtige omgeving. Dit milieu inspireerde hem de eerst later
* gemaakte, bekende teekeningen Orgelklanken en Sacred Home.
* Van veel invloed was ook op hem de lectuur van William Morris
* Art and Socialism. Dit hooge werk van den genialen dichter-ornamentist-socialist
* frappeerde Toorop sterk, óók omdat hij voor zijn schilderijen zooveel had
* omgegaan met werklieden. Hij zeide tegen Willy Finch, die toevallig ook
* te Londen was, (en tegenwoordig zulke mooie, gekleurde aardewerk-producten
* maakt): „Je zult later wel meer hooren van dien Morris, en waar hij heen
* wil!” Finch lachte hierom, en om Art and Socialism. Nu is de beweging,
* door den grooten, edelen Morris aangegeven, over de geheele wereld verspreid,
* en geen werkelijk beschaafd mensch is niet gevoelig voor zijn invloed. Ruskin
* bestudeerde hij ook, op raad van Whistler, hoewel deze steeds met Ruskin in
* strijd was, maar vond diens werken wel zeer mooi geschreven, maar feitelijk
* kon hij hem niet apprecieeren als hij Morris deed.
* Van Londen uit ging Toorop af en toe een maand naar Brussel, zijn
* eigenlijke woonplaats, waar hij in Februari '86 in de XX een zeer groot
* aantal zijner Londensche werken tentoonstelde, die heftig werden aangevallen,
* doch door Verhaeren, Maus en Georges Destrée verdedigd. In de lente van 1886
* trouwde hij te Kenley, en ging vandaar, direct na zijn huwelijk, naar Holland,
* waar hij met zijn vrouw te 's Gravenhage in de Prins Hendrikstraat kwam wonen.
* In den Haag maakte Toorop veel kleinere dingen, die over 't algemeen
* niet geapprecieerd, maar door den smaakvollen en ondernemenden kunsthandelaar
* Van Wisselingh gekocht werden. Slechts één groot werk werd
* gedurende dit verblijf van een maand of acht hier begonnen: een zeer groote
* fresco voor de Maison du Peuple te Brussel, waarvan alleen één fragment, een
* teekening, voltooid werd, voorstellend twee levensgroote werklieden, die thans
* te Londen is, in de collectie van den heer Drucker.
* Nu komt de donkerste periode van Toorop's leven. Overspannen en ondermijnd
* door het zenuwachtige, gepassioneerde en ongeregelde leven der laatste
* jaren te Brussel grootendeels doorgebracht, droeg hij in zich de kiemen van
* een hoogst ernstige ziekte, die gedurende een kort verblijf te Kenley plotseling
* uitbrak. Zijn overspannen zenuwstelsel was uitgeput.
* Na een algemeene ongesteldheid werd een zijner oogen aangetast. Hij ging
* in Amerongen wonen, maar Dr. Snellen, dien hij was gaan raadplegen,
* bemerkte spoedig dat het geen lokale stoornis was, maar een aandoening van
* geheel zijn organisme.
* Alles overviel Toorop te gelijk.
* Ondermijnd als hij was door zijn ziekte trof hem dubbel hard het vrij
* plotseling sterven van hun eerstgeboren en eenig kind. Hij kon niet meer
* werken en werd hopeloos, radeloos.
* Maar allengs redde hem de invloed der natuur, die hem omringde.
* Hij verhuisde van Amerongen naar Brussel, waar de bekende oculist Dr. Coppée
* Toorop opgaf. Zijn oude dokter alleen, de Smeth genaamd, had nog hoop op
* herstelling. Hij werd gebracht naar het Hópital Saint-Pierre, waar zijn wonderlijke
* genezing alle doctoren verbaasde. Hier ontving hij toen het bericht van
* de dood zijns vaders.
* Na deze groote gebeurtenis gingen zij wonen in de Rue van Eyck, en hij
* begon langzaam en bedaard weer te werken, ,,tevens zich verdiepend in
* littéraire studiën, van Thomas a Kempis tot Kropotkine, Gogol, Tolstoi en
* Dostojewski, later gevolgd door grondige studiën der Veda's, ten einde van
* dezen, door Dante, tot de laatste voelingen der mystiek te komen in verband
* met de ideeën van Morris.” Ook ging hij veel om met musici en leerde hij
* zoo kennen Vincent d'Indy, Gabriël Fauré, Chausson, allen leerlingen van
* César Franck. Chausson kocht verscheidene werken van hem en bezit o. a.
* zijn Annonciation du Nouveau Mysticisme in 1892 in den Haag gemaakt. Na
* kennismaking met d'Indy bestudeerde en doorgrondde hij Richard Wagner's
* werken.
* Nu had het werk van den zeer merkwaardigen, te jong gestorven Seurat
* een tijdelijken invloed op Toorop. Hij bewonderde zijn enorme arbeidskracht,
* zijn teere kleur, ondanks de ietwat droge schilderwijze.
* Seurat is de eerste beoefenaar geweest van het Neo-Impressionisme. Deze
* naam werd toen als een strijdvlag aangenomen door een aantal Parijsche
* schilders die, na kennis gemaakt te hebben met het hoogst merkwaardige
* boek van Rood *), den Amerikaanschen geleerde, over de theorie der
* kleuren, zich toelegden om de oorspronkelijke spectrale kleuren onverdeeld
* naast elkander op het doek te plaatsen, in den vorm van zeer kleine
* stippels in plaats van ze eerst op het palet te vermengen en ze daarna op
* het doek uit te strijken. Zóó trachtten deze schilders, waartoe behooren Claude
* Monet, Pissarro, Sisley e. a., een grootere luminositeit in hun schilderijen te
* verkrijgen, een licht uit te drukken dat de natuurlijke schittering, het vibreeren
* der kleuren buiten, meer nabij kwam. Merkwaardig is dit streven, en de schilders
* die van nature een fijn gevoel voor kleur hadden, zooals Toorop, bereikten
* er zeer mooie effekten mede.
* Ik herinner mij levendig op het eenvoudig atelier van Toorop in de Rue
* van Eyck zijn eerste, blank-harmonieuse proeven in dit genre gezien te hebben.
* Ten einde zich rustig aan deze studie te kunnen wijden vertrok hij voor
* een tijd naar Linmouth in Devonshire. De eerste werken die hij hier buiten
* maakte, meende hij door de tegenstelling van zuiver, onverdeeld geel, blauw,
* groen en rood zeer sterk van kleur te maken; verwonderd was hij toen hij
* die integendeel zeer blank en teer van toon bevond. Een der mooiste, de
* Baay van Linmouth is in het bezit van den heer Cordeweener te Brussel. Zóó
* maakte hij ook de Schemeravond-idylle in de collectie E. Picard, die ook nog
* vele aquarellen van hem telt, en Broek in Waterland, gemaakt na een korte
* reis door Holland, in gezelschap van Emile Verhaeren. Ook twee pendanten
* Voor- en Na de Werkstaking, werken waarvoor hij gedurende „grèves” een
* paar maanden in de sombere omstreken van Charleroi ging werken. Het laatste
* dezer schilderijen is in de collectie Titsingh in den Haag, die een zeer fraaie
* collectie van Hollandsche kunst en ook vele teekeningen en aquarellen van
* Toorop bezit, terwijl het eerste zich bevindt in een voor werken van Toorop
* speciaal ingerichte kamer bij den heer Hidde Nijland te Dordrecht, waar de
* meesten geplaatst zijn tegen een geelachtige zijden-stof als achtergrond, terwijl
* de kleur van het ameublement sonoor groen is.
* Na zich geruimen tijd verdiept te hebben in de studie der origineele kleuren
* met behulp van den bekwamen Jean Blocx ging hij tijdelijk naar Holland om
* de tentoonstelling van oude kunst in Pulchri Studio te zien, waar hij opmerkte
* in verband met zijn jongste studies, dat onze Delftsche Vermeer het begrip
* van complementaire kleuren van nature gevoeld heeft. Dit bleek hem uit het
* meisjeskopje uit de collectie Des Tombes, waarvan de gele hoofddoek een
* complementaire kleur is van het blauwe lijfje en daardoor de vleeschtoon zoo
* schoon doet worden.
* Trouwens in het bekende stadsgezicht (Delft) van Vermeer in het Mauritshuis
* heeft deze geniale schilder reeds bij intuitie het zoogenaamde stippelen gedeeltelijk
* toegepast: immers in de boomen, huizen en schuiten heeft hij afzonderlijke
* hoopjes geel, wit, blauw, rood naast elkander, onvermengd geplaatst,
* ten einde meer kracht van kleur en licht, ten einde meer vibratie te verkrijgen.
* Na dit uitstapje ontstonden in een andere factuur de bekende werken
* Melancholie, Sacred-home en Orgelklanken, gedurende de jaren '88 en '89.
* Sinds reeds geruimen tijd dacht Toorop erover een tentoonstelling van de
* XX in Holland te organiseeren. Dit gelukte hem nu in de zaal van het
* Panorama-gebouw te Amsterdam. De beste Vingtisten waren hier zeer goed
* vertegenwoordigd. Die tentoonstelling was een evenement op kunstgebied. De
* dagblad-critiek toonde zich over 't algemeen zeer vijandig en gaf ondubbelzinnige
* blijken van gebrek aan doorzicht.
* Toorop zelf had hier Broek in Waterland, Schemeravond-idylle en naast
* hem hadden geëxposeerd, o. a. van Rijsselberghe, Guillaume Vogels, Lemmen,
* Henry de Groux, Dario de Regoyos en van Strijdonck. Jan Veth schreef in
* ,,De Nieuwe Gids” een uitmuntende studie over deze tentoonstelling.
* Na deze geslaagde poging verliet Toorop Brussel in Mei 1890 en ging hij
* zich, met zijn gezin, te Katwijk aan Zee vestigen, waar hij rustig en onafgebroken
* hard werkte, veel kalmer dan in het nerveuze Brusselsche milieu. Hier
* werd zijn tweede dochtertje, nu bijna 7 jaren, tot zijn geluk geboren. Hier
* en ook in Leiden ontmoette hij veel Floris Verster, een oud schoolvriend,
* óók een zeer talentvol schilder geworden, en dichtbij, te Noordwijk aan Zee,
* genoot en waardeerde hij de talenten en vriendschap van Albert Verwey, en
* maakte hij kennis met Henriette van der Schalk, thans Mevrouw Roland—Holst.
* Een jaar later hield hij een tentoonstelling bij den kunsthandelaar Oldenzeel
* te Rotterdam, waar verschillende motieven, te Katwijk uitgewerkt, aanwezig
* waren. Onder deze de Hetaere (coll. Hidde Nijland), de April-zon (Carl
* Henny, den Haag), Les Vieux Songeurs crédules, de Zwervers in de duinen
* (beide laatsten in de coll. van den schilder Roll te Parijs), en de
* bekende Vervoer van een bomschuit en Vertrek van een bomschuit van
* welke de een aan mevrouw Bilders—van Bosse behoort en de andere aan
* den heer Hidde Nijland, evenals De Vloed in 't voorjaar van '91 ontstaan,
* waarin Toorop een overgang zocht tusschen de schilderwijze der Parijsche
* neo-impressionisten en een nieuwe uiting, waarvan het resultaat bereikt
* moet worden door grootere zuiverheid der complementaire kleuren, door
* een grootere fijnheid van toon in dezen, waardoor de factuur onzichtbaar
* moet worden, en uitsluitend tot een harmonisch resultaat leiden. Over
* die tentoonstelling schreef Johan de Meester een uitgebreid en karakteristiek
* artikel in de „N. Rotterdamsche Courant.”
* Dat Toorop dit streven bereikt door middel van zijn fijn georganiseerde waarnemings-vermogen
* blijkt uit het feit dat, toen hij met verschillende schilderijen
* waarin het streven uitgesproken is, op een latere tentoonstelling der XX veel
* succes oogstte, zijn Fransche en Belgische collega's hem vroegen welke kleuren
* (verven) hij gebruikte, en zij zeer verbaasd waren te vernemen dat het dezelfde
* waren als de hunne, vervaardigd door Jean Blocx.
* Tegelijkertijd dat Toorop zich in deze studies verdiepte ontwikkelde hij ook
* de symbolieke richting van zijn kunst, reeds geboren in de Orgelklanken
* en Melancholie, die met Broek in Waterland op de Utrechtsche keuze-tentoonstelling
* in '91 zeer besproken werden en door Jan Veth superbe beschreven.
* Deze richting uit zich later meer geaccentueerd in de Tuin der Weeën (coll.
* van Eelde, Utrecht) en Rôdeurs (Dr. F. van Eeden), en wat later, in de Jonge generatie,
* geëindigd in Februari van '92. Ook tot deze periode behoort Hel en Twijfel
* (coll. Ary Prins).
* In Katwijk begon „niet alleen zijn zoeken naar de expressie van de kleur,
* hoe door middel van contrasteerende kleuren verschillende stemmingen uit te
* drukken, zóó als hij in de Jonge generatie trachtte te doen, maar ook begon
* hij te zoeken om door verschillende bewegingen van lijnen alléén, emotie uit
* te drukken, voelingen en stemmingen te verkrijgen, om bijvoorbeeld door
* stille, rustige, kalme lijnen, den indruk van een stille, kalme avond wêer te
* geven, zooals in Schemeravond — of anders door gejaagde en gillende lijnen,
* de essence van wind, regen en zon te geven, of ook, door middel van droeve
* en lachende bewegingen van lijnen, die figuren in dezelfde expressie te dragen,
* waardoor de emotie sterker nog wordt uitgedrukt.”
* Dan gebruikt hij die lijnen „als decoratieve aanvullingen in een werk om
* het meer tot zijn harmonisch geheel te doen komen, zonder dat de zang der lijnen
* de expressie en stemming der figuren breekt”, zooals b.v. in zijn meest
* bekende Drie Bruiden en vooral ook in de Zang der Tijden, en in de eerste
* boekband-versiering die in verband met den inhoud in ons land gemaakt werd,
* van „Het boek van Verbeelding”, van Mevrouw Alm—de Jong; deze echter
* is als boekband-versiering nog niet zuiver decoratief opgevoerd, en moet dus
* meer opgevat worden als een lijnen-teekening met figuren.
* Van zulk een overgangsvorm is ook de teekening Illusion, (eigendom van
* de Prinses Louis Ferdinand van Beijeren, geb. Marie della Paz, infante van
* Spanje).
* In 1892 had te Amsterdam de eerste Keuze-tentoonstelling plaats die in
* ons land werd georganiseerd. Hier exposeerde Toorop de Jonge generatie,
* de Tuin der Weeën, en de Rôdeurs, die zeer de aandacht op zijn talent en
* persoon vestigden. Zijn Jonge generatie o. a. werd veel besproken en dit
* merkwaardige doek, in zeer bizondere contrasten van kleur geschilderd, gaf
* aanleiding tot de meest uiteenloopende uitleggingen, terwijl het feitelijk niets
* anders voorstelt dan het symbool van de verhouding van een kind tot zijn moeder,
* van 't altijd zijnde leven, en niet van een geslacht van nu tot een vroeger.
* In 1891 werd de Haagsche Kunstkring opgericht door Th. de Bock, en
* Toorop kwam zich metterwoon bij den Haag vestigen, in de villa Libau, om
* zijn beste krachten een tijd lang aan deze vereeniging te wijden.
* Allereerst organiseerde hij hier met den oprichter een hoogst merkwaardige,
* eerste tentoonstelling van schilderijen van Vincent van Gogh, welke al het
* talent van dezen schilder deed waardeeren. Daarna een van sommige
* Vingtisten, onder welke Theo van Rijsselberghe uitmuntte met zijn superbe
* portret van Emile Verhaeren.
* Doch al deze bezigheden beletten hem niet bijna onafgebroken door te
* arbeiden en zoo ontstonden langzamerhand O grave where is thy victory (coll.
* Hidde Nijland), Fatalisme (coll. Sara de Swart) en in den winter van '92—'93
* de zoo veel besproken Drie Bruiden, een teekening die Toorop bestemde voor
* een tentoonstelling der XX, maar door hem, op aandringen van Jan Veth en
* Roland Holst, naar de tentoonstelling van de Ned. Etsclub, dat jaar te
* Amsterdam gehouden, gezonden werd, waar het op den openingsdag gekocht
* werd door de Firma v. Wisselingh & Co. en zeer veel sensatie verwekte.
* In '93 hield hij een zeer complete tentoonstelling in de Haagsche Kunstkring
* en te Leiden.
* In dit jaar wordt
* hij ook uitgenoodigd
* hetzelfde te doen in
* München, waar een
* apart zaaltje voor
* hem werd ingericht
* in de internationale
* afdeeling der tentoonstelling. De
* vrouw van den schilder
* Hans Bartels
* vertaalde uitstekend
* commentaren op zijn
* werken, die onverdeeld
* de aandacht
* trokken en in
* Duitschland een heftige
* en invloedrijke
* beweging deden ontstaan.
* Zelf aanwezig,
* werd hij met glans
* ontvangen door den
* Prins-Regent van
* Beijeren en daarna
* door bovengenoemde
* Prinses Louis
* Ferdinand.
* Hier trok zijn
* werk o. a. ook bizonder
* de aandacht van
* een hoogst begaafde
* en ontwikkelde
* Amerikaansche,
* Miss Lothrop Dunham,
* eigenares van zijn eerste conceptie van Çacontala, die voornemens is
* conferenties over zijn werk te houden in New-York, Boston en Chicago.
* Hierna ontstond de Annociatie van de nieuwe mystiek, die, zooals ik hierboven
* zeide, aan den componist Chausson behoort, tegelijk begonnen met zijn
* eerste Anarchie, (coll. Hidde Nijland), dat echter eerst veel later voltooid werd.
* In '95 teekende hij voor een gedicht van Verhaeren de bekende Passeur d'eau.
* In '94 en '95 ontstonden de Zaaier, de Nirvana, Portret van Miss Pontifex Hall,
* de schetsen voor Parsifal, die hij nog denkt uit te werken, hetzij in
* lithographieën of schilderijen. Ook nog een Panis Angelicus, ook nog schetsen
* voor Andromède en Persée uit de Moralités Legendaires van Jules Laforgue,
* en vele andere kleine teekeningen, voor verschillende doeleinden bestemd, als
* het helpen van personen en het steunen van vereenigingen tot hulp van
* armen, enz. als de kolonie voor Landontginning te Beekbergen, waarvoor hij
* veel arbeidde.
* Tot zijn allerlaatste werken behoort ook het kapitale werk de Sphinx en
* een tweede Çacontala bij de Secessionisten te München geëxposeerd en overgegaan
* in de collectie Khnorr aldaar, en de Divine Extase, een groot werk,
* nog slechts in houtskoolschets; de Tuin der Meditatiën, nog een
* Panis Angelicus, Liefde en Mysterie, eigendom van Dr. Timmerman, 's Gravenhage,
* de Gang der stille verlangenden, enz.
* Naast deze zuiver symbolieke uitingen laat Toorop echter niet zijn kleur-divisie-
* arbeid varen, en maakte hij in den zomer van '97 landschappen met
* wilgen en water in zon-atmospheer of in grijs weêr, waaronder de
* Wilg met water bij een gedekten lucht (in het bezit van Mevr. Dyserinck te
* Haarlem). Ook teekent hij in de laatste jaren vele portretten, met uiterste
* gevoeligheid en van onloochenbare voornaamheid en teerheid. In '92 was
* een der eersten in dit genre een schets naar Verlaine. Spoedig volgden vele
* kinderportretten, onder welken het kindje van Ds. de Waard zeer de aandacht
* trok, evenals later het portret van Dr. Doorenbos en Zuster Nelli (Mevr. Ary Prins),
* die meest allen met potlood geteekend zijn en met vetkrijt-potlooden of
* waskleuren verlevendigd. Tentoonstellingen te Leiden, Utrecht en den Haag
* lieten ten onzent deze bizondere werken zien en hoog waardeeren.
* In de laatste jaren munten onder dezen uit dat van den Duitschen dichter
* Stephan George en van Mevrouw de Gravin van Limburg Stirum te Oosterbeek
* en Mej. H. en eenige meisjesportretten, waaronder ook zijn eigen
* dochtertje vele malen voorkomt, onder anderen ook in de „kinderlijke meditatiën.”
* Het spreekt als van zelf dat een rusteloos zoekende geest als die van
* Toorop alle procédés moest aanwenden om zijn gedachten en aspiratiën in
* alle mogelijke vormen en stoffen uit te drukken. Zoo heeft hij naast allerlei
* soorten van teekeningen een enkele ets gemaakt, een paar houtsneden, eenige
* lithographieën o. a. voor „De Kroniek,” en in den laatsten tijd houdt hij zich
* bezig met het in harden pâte snijden van zeer gevoelige bas-reliefs, naar
* Lioba van Frederik van Eeden, bestemd om in het houtwerk gevat te worden
* van een precieus kastje.
* En naast deze procédés, die hij zelf aanwendt, maakt hij gebruik van de
* industriëele hulpmiddelen waarmede hij zijn ontwerpen gemakkelijk kan vermenigvuldigd
* zien. Zoo teekende hij affiches, van welke zeer bekend het
* elegante aanplakbiljet voor Delftsche slaolie, dat voor de heide-ontginning
* „het Hoogeland”; programma's, onder welken dat voor ,,l'Oeuvre” te Parijs
* zeer de aandacht trok, bij gelegenheid van de eerste opvoering van Otway's
* Venise Sauvée; boekband-ontwerpen als voor den bundel van Mevr. Ahn—
* de Jong, voor Zwarte Vlinders van Mevr. Snijder van Wissenkerke, met
* haar portret, voor Jonge-ranken van Betsy Juta en nu pas voor Metamorphose
* van Louis Couperus, deze laatste zeker de compleetste, en bizonder fraai
* als ensemble. Trouwens al deze werken dragen altijd een uiterst gedistingeerd
* karakter en zijn van zeldzaam teeren smaak.
* Over te gaan van deze op zich zelf staande werken tot het uitvoeren van
* een harmonisch geheel, als een kamer b. v., was natuurlijk. Dit doet Toorop
* thans met den architect Berlage. Terwijl deze de betimmering, de gebrande
* ruiten, lampen enz. laat vervaardigen volgens zijne teekeningen, heeft Toorop
* drie levensgroote kinderportretten geschilderd, die niet als looze schilderijen
* opgehangen, maar in den wand aangebracht worden en er een deel van het
* geheel uitmaken, zoowel van lijn als van kleur, in het huis van den heer
* Carl Henny.
* Een enkele keer, waarschijnlijk niet de laatste, heeft Toorop het woord
* genomen om zelf zijn opvatting der kunst uit te leggen. Geheel verkeerd
* werd hiervan verslag gegeven tengevolge van het onsamenhangend aanhalen
* van fragmenten zijner aanteekeningen. Toorop had slechts het aesthetiesch-ethiesch
* verband aangeroerd tusschen de oude Italianen, Rembrandt en de
* Preraphaeliten en wat hieruit later zal groeien.
* Globaal beschouwd is Toorop in onze kunst een hoogst merkwaardige en
* zeer bizondere verschijning.
* Terwijl onze schilders bijna altijd van huis uit naturalisten of realisten
* geweest zijn, vertoont het thans tot rijpheid gekomen talent van Toorop eene
* verwijdering van dezen nationalen aard, en uitingen van philosophische en
* symbolieke opvatting, die zelfs in de middeneeuwen slechts hoogst zelden
* voorkwamen in onze kunst.
* Voor het grootste gedeelte
* moet dit te wijten
* zijn aan de voorouders van
* zeer verschillenden oorsprong
* die Toorop's stamboom
* vormen.
* Evenals de kunstuiting
* van een volk geheel het
* product is van dit volk,
* van zijn ras en van het
* midden waarin het leeft,
* evenals diens philosophische
* begrippen gewijzigd worden
* naar gelang van het klimaat,
* van den land-aard,
* enz., evenzoo is de kunstuiting
* van een artiest het
* product van zijn natuur, van zijn aard, van zijn temperament.
* Is dit temperament uitsluitend van één ras afkomstig, dan is het werk
* onderhevig aan de eigenschappen van dit ras; maar moet men, zooals bij
* Toorop het geval is, zeer verre, en meest uiteenloopende voorzaten opspeuren
* om de genesis van zijn persoon, dit is van zijn kunst, na te gaan, dan ontwaart
* men dat hij niet uit één stuk gehouwen is, maar dat de zoo verschillende
* elementen die physiesch, en dus ook moreel tot zijn ontstaan hebben
* meegewerkt, hem tot een zeer aparte en veelzijdige persoonlijkheid hebben
* moeten maken.
* „l'Art, c'est la nature vue au travers d'un tempérament,” deze waarheid,
* zoo kernachtig geformuleerd door Zola, is bij uitnemendheid van toepassing
* op de schilderkunst.
* Immers wanneer een Holbein of een Velasquez, of om jongere hedendaagsche
* artiesten te noemen, b. v. een Veth of een Van der Maarel een figuur
* aankijken, dan wijzigt hun natuurlijk aangeboren temperament hunne visie, —
* hunne opvatting formuleert zich voor elk hunner in willekeurige conventies,
* en de uiting is dan even verschillend als hun respectieve temperamenten.
* Zóó zijn in de werken van Toorop aanzienlijke sporen te vinden van
* Javaansche en Noorsche mythologische invloeden, van Engelsche teerheid
* en voorname distinctie, vermengd met een eigenaardig coloristen-temperament.
* Ik beken gaarne mij niet bevoegd te achten om de diepe, philosophische
* gedachten van zijn latere werken te ontleden. Dit trouwens hangt óók van
* persoonlijken aanleg af. Bespiegelingen maakt elkeen naar zijn aard, daarom
* laat ik aan 't einde van dit opstel de titels volgen van de meest belangrijke
* artikelen aan Toorop's kunst gewijd in dit opzicht.
* Maar wat ik in Toorop altijd zeer heb bewonderd, en wat altijd gewaardeerd
* en bewonderd behoort te worden, al begrijpt men niet altijd het symbolieke
* in zijn werken, is de plastische uitvoering ervan.
* In de eerste plaats zijn smaak, zijn kleur-opvatting, zijn toon-begrip, de
* gratie, de elegante lijnen-bouw van zijn composities, de voornaamheid van
* expressie zijner figuren in zijn edel-reëele opvatting, de delicate tactiliteit zijner
* handen en vingers, de zoo individueel en sierlijk uitgewerkte ornamentale motieven.
* En naast deze schilders-kwaliteiten, het subtiele, innig-doordringende dramatische
* droef-angstige sentiment vol menschenliefde en medelijden dat zijn werk
* doorstraalt, als bij een Maeterlinck. Hij heeft in al zijne werken „laten zijn
* de heftigste kleuren en lijnenkracht tot de teerste innigheid, van de tragisch-dramatische
* uiting tot de kalme sereene rust, van het fantastische tot het
* eenvoudigste en gestyleerde, en is de baanbreker geweest voor de kunst der
* jongeren, met Derkinderen aan den anderen kant.”
* Wat hij in zijn laatste werken zoekt is het steeds hooger en hooger opvoeren van
* de expressie in karakter en zuiverheid; doch in betrekking tot vorm, kleur en lijn.
* Eens hoorde ik Thorn Prikker aan van Deyssel zijn streven formuleeren: ,,de
* essence van het schoone in de natuur te geven geabstraheerd van den vorm.”
* Dit bereikt Toorop buiten twijfel in vele zijner werken, met ongemeene
* bekoring, met veel en zeldzaam fijne gevoeligheid.
* Deze doen dan vaag-melodieuze emoties geboren worden, suggereeren
* fluisterende, onstoffelijke harmonieën, van eeuwen-her afkomstig uit de oerwouden
* van Java en de sombere fjords van Noorwegen.
* Merkwaardige artikels aan Toorop's werken gewijd werden o. a. gepubliceerd
* door: „l'Art Moderne” (1886), „La Jeune Belgique” (1886), „La Nation”
* (1891 — Emile Verhaeren), „La Société Nouvelle” (1893), „Pan,” „Deutsche
* Rundschau,” „Le Mercure de France” en talrijke Europeesche dag- en weekbladen.
* Verder in verschillende revues, grondige studies van Jan Veth, Emile
* Verhaeren, Roger Marx, Jean Lorrain, Meier-Grafe, Ruskin, Etha Fles, de
* Meester, e. a.
* Nov. '97.