# Schouburg/Deel III/Naamrol 248-281

248 af, en bevuilt het weer. De vrouw inmiddels inkomende, vraagde met verwonderen, wat doeje?wat ik doe, antwoorde hy: het kind heeft my bescheeten, en ik beschyt het weer, dus beschyten wy malkander. Dog dit was maar na geaapt. Adriaan Brouwer heeft dergelyke vieze Pots 't eerst gespeelt. Ik heb opgemerkt dat in dien tyd en vroeger het plegen van on voeglyke bedryven, en inzonderheid 't overdadig wynzwelgen, onder de Konstschilders byster in zwang ging, en gelyk als een mode ingekropen was: maar heb ook opgemerkt dat het zedert allengs heeft afgenoomen, zoo datmen thans tot roem van de Konstenaren zeggen kan: dat 'er nu byna geen onder de Konstschilders van naam getelt kan werden die een dronkaart is. Zeker Dichter zeit: De zorg der onderen maakt dat kinderen iet leeren, Maar 't beurt niet zelden, dat hun driften elders keeren, Dan tot het geen hun docht, dat nut, en dienstig was. De neiging der natuur ontdoet zig haast, zoo ras 't Begryp de dingen in haar aart leert onderscheiden. [Mathys Wulfraat] Onder deeze was ook M A T H Y S W U L F R A A T , geboren te Aarnhem, op Nieuwjaars nacht, tusschen 12 en 1 uur in 't jaar 1648. Zyn Vader herkomstig uit Duitsland, geoeffent in talen, en Geneeskunde, wilde ook zyn zoon tot dier gelyke oeffeningen hierom aankweken. Des bestelde hy hem in de Latynsche School. Hy die meer genegenheid had tot de Teekenkonst (schoon hy nooit de wyze van behandelinge daar van
t.o. 248
249 gezien had) behartigde het laatste, met verzuim of verwaarloozing van 't eerste, waarom hy ook met de plak gedreigt, en ook gestraft werd. Dog dit holp niet, want hy kogt stil voor zyn speelgeld Prenten, Teekeningen, en teekengereedschap om aan zyn lust te voldoen. Het driftvuur aangedrongen, Door neyging van natuur, Word, als het blakend vuur, Bezwaarelyk bedwongen. 'T geen hem nog te meer zyn drift styfde, en het vuur dede op wakkeren was, dat hy kennis kreeg aan Abraham Diepraam, (van wien wy gesprooken hebben) die zig te Aarnhem een tyd lang onthield. Deze des Jongelings drift, en teekeningen ziende, die zonder gronden van de Konst geleert te hebben, egter wel behandelt waren, toonde hem zyne geneigtheid, door 't aanwyzen van sommige algemeene Konstregelen. Van welken tyd af hy niet meer naar de Latynsche Schoole heen wilde, zoo dat zyn vader hem, die reeds drie schoolen doorgeworstelt was, eyndelyk (hoewel tegen zyn wil) moest zetten aan het leeren van de Konst en door voorspraak van zyne vrienden bestellen by gemelden Abraham Diepraam, die een braaf meester in de Konst was, en tot Aarnhem (daar nog wel de beste van zyne werken zyn) grooten opgang maakte. Door des zelfs onderwys kwam hy in korten tyd zoo veer dat hem niet meer noodig was als zig voorts naar 't leven te oeffenen, waar by hy zig wel bevont.
250 Toen zette hy zig t' Amsterdam neer, waar ook veele van zyne penceelwerken onder de konstlievenden verspreit zyn Behalven vele Historystukken en Gezelschappen van Juffrouwen en Heeren heeft hy ook een meenigte van pourtretten in 't kleen geschildert, daar hy zig eenige jaren herwaart toe overgegeven heeft: inzonderheid in de jaren als hy zig te Frankfoort onthield, daar hy gelegenheid vont om vele Persoonen van aanzien, zoo buitenlanders als inboorlingen, te schilderen, zoo datmen hem onder de gelukkige Schilders tellen mag, en zoo veel te meer om dat hy een vergenoegder aart als anderen bezit; en door het regt gebruik der rede geleert heeft, alle rampen (gelyk 'er hem een niet zonder doots gevaar te Frankfoort aantrof) met een getroost gemoet te dragen, als komende van de hand des Heeren, wiens willekeur men zig zonder morren willig onderwerpen moet; om te konnen zeggen met den zededichter Kamphuizen: 'T is wel goedheids Fontein, 't is wel al wat gy doet. De yver tot de Konst, schoon zyne jaren hoog geklommen zyn, blyft hem egter by, zoo dat hy zig nog dagelyks daar in oeffent, door welk doen hy ten spoor tot yver aan zyn Dochter (die reeds een grooten sprong in de Konst gedaan heeft) verstrekt, die wy op haar beurt, met verdienden roem bekranst, ten Toneel zullen brengen. Zyn Beeltenis gevolgt naar 't geen hy zelf geschildert heeft, is te zien in de Plaat L. 25. Hoe de Konstdrift zig vint gespoort, wanneer zy anderen met wyde stappen ziet voorgaan, is gebleeken in den konstigen Paarde- en Batalje Schilder
251 [Johan van Hugtenburgh] JOHAN VAN HUGTENBURGH, geboren tot Haarlem in 't jaar 1646. Deze een byzondere goede kennis van Jan Wyk, zyn stad- en buurgenoot, drie jaren en eenige maanden ouder, dan hy, is door leyding van zyn Vader al vroeg in de Konst gevordert: en hebbende geleegenheid van hem dagelyks te zien schilderen, werd hy hier door zoodanig in zyne konstzucht opgewakkert, dat hy eerst de teekenpen, naderhand het penceel aangreep, en zoo gelukkig in de Schilderkonst vorderde, dat hy voornemens wierd een reis naar Italie te doen, 't geen hy ondernam omtrent den jare 1667, te meer om dat hy daar een Broeder had Jakob van Hugtenburgh genaamt, die een braaf Schilder was van Roomsche gezigten met beesjes; hebbende by Nicolaas Berchem de Konst geleert. Dog dees stierf op zyn 30 jaar, maar te Parys gekomen raakte hy gevallig by den Konstschilder vander Meulen, onder wien hy zig voort oeffende, en naderhand op zig zelven schilderde, tot dat hy op 't laatst van 't jaar 1670 weder in Holland kwam, daar hy sedert dien tyd een groot getal van konststukken gemaakt heeft, die hem geroemt maken. In den jare 1708, of 1709 raakte hy in dienst van Prins Eugenius. In 't jaar 1711 werd hy met een Goude Medailje en keten van Fredrik Willem, Keurvorst van de Palts, beschonken. Dat de driften van 't gemoed, als ook de geneigtheid van 's menschen geest, wel kan gedooft maar niet geheel overwonnen worden, is door veel waereldwyzen bevestigt. 't Een en 't ander hebben wy den Lezer reeds door voorbeelden aan-
252 getoont. Thans dient ons voorwerp weder om het laatste gezegde te bestempelen. [Jakob Moelaert] J A K O B M O E L A E R T geboren te Dordrecht in 't jaar 1649, op den 15 van Herfstmaand, werd, tot zyn jaren gekomen, zoodanig door een onverzettelyke natuurdrift, tot het leeren van de Schilderkonst gedreven, dat zyn ouders genoodzaakt wierden hem in dien yver te laaten voortgaan, gelyk zy dan gevolglyk hem bestelden by den Konstschilder Nicolaas Maas, daar hy in weinig jaren zoodanig toenam dat hy een goed pourtret konde maken. Maar door zeker geval werd hy daar van afgescheurt en naar Amsterdam verzonden, om zyn ooms winkel op te passen; daar hy vele jaren in dien slaafschen dienst zyn tyd sleet, tot dat hy kwam te trouwen, waar door hy egter van den winkellast wel niet ontheft wierd (want hy dat beroep bleef aan de hand houden) maar toen zyn buytentyd vry, en tot zyn wil had, om dien aan de Konstoeffening en Konstbehandelinge te besteden. En het is te verwonderen, hoe veer hy 't zelve nog in zyn gestoolen uuren gebragt heeft. De Printkonst van alle berugte meesters op te gaderen was steets zyne verlustiging. Hier door werd zyn oordeel van tyd tot tyd ryper; en door zoo veel brave voorwerpen gespoort, sloeg hy meer als eenmaal de hand aan 't verbeelden van voorname Historien, als daar Pharao met zyn volk in 't Roode meir verdrinkt, daar Moses, door 't slaan met zyn staf op de rots, een waterbron uyt de zelve doet ontspruiten om het byna van dorst versmacht Israël in de dorre woesteny te drenken enz. Thans woont hy te Dordrecht daar hy zyn meesten tyd doorbrengt in zyn konstkabinet, alwaar yder konstboek hem strekt tot een lusthof, vol
253 van de beste, Italiaansche, Fransche, en Nederduitsche konstbloemen. [Jan Luiken] JAN LUIKEN, geboren den 16 April, in 't jaar 1649. heeft de schilderkonst geleerd by Martinus Zaagmolen. Zyne Schilderyen ziet men zelden, want hy al vroeg het schilderen (veel ligt om dat de zelve hem geen voordeels genoeg aanbragt) heeft afgelaten, en zig tot het etsen van Platen voor de Boekverkoopers begeven, 't geen hem wonder wel gelukte. Want hier door heeft hy een menigte van fraaije Boeken groot cieraad bygezet, inzonderheid de Joodse en Mozaise Oudheden van Goeree, en een onnoemelyk getal van andere Boeken. In den lentetyd zyns levens was hy los en ongebonden; en dit melde ik om geene andere reden, als om tot verwondering aan te toonen, hoe hy door de liefde tot deugt en godvrugt naderhand zyn aart en levenswyze verandert heeft, ja zoo, dat hy tot een opmerkelyk voorbeeld van mededeelzaamheid omtrent arme en behoeftige menschen strekte. Wy konnen ook niet voorby gaan te zeggen, dat hy niet alleen 't penceel voor de etsnaald, maar ook voor de pen verwisselde, en al een goed getal fraaije Boekjes geschreven, met Konstplaatjes verciert, in druk heeft laten uitgaan, die den weg tot de Deugt, Liefde tot God, Begeerte tot het zalige leven, als ook zulke, die de zeedeplichten zoo in 't algemeen, als de kinderpligten omtrent hunne ouders, in 't byzonder betreffen. Waarlyk proeven van een geheiligden geest, en verbetert leven, waarom hy ook zyn Boekje, 't geen hy in zyn jeugt berymt had, genaamt DUITSE LIER, vol van verliefde gedichten, en dartele minnezangen, alzins by de Boekverkopers,
254 zelf tot hoogen prys ging opkoopen, om deze ydelheden uit de waereld te helpen en te vernietigen. Dit is 'er een staal van: Een straal uit Leonoraas oogen, Nog bruiner dan de Diamant; Stak door een heimelyk vermogen Myn jeugdig hart in lichten brant. Blaas uit, blaas uit, ô Leonore! Blaas uit de vlam die my verteert; Een vlam uit uw gezicht geboren, Gezicht dat zon en maan braveert. Dog hy werd schandig bedrogen; want dit Boekje was in stilte nagedrukt, en werden hem, de afdruksels met 4, 6, 10 of 12 stuks door baatzugtige menschen aangebragt, daar hy niet agterdenkende van werd, dan wanneer hy bevont dat hy 'er meer ingezamelt had, dan hy 'er had laten drukken; wanneer hy ook den inkoop schorte, wyl zyn goed voornemen hier door verydelt was; en het smartte hem, ziende dat de eerlykheid zoo veer verbannen werd. Zoo dat Jeremias de Dekker reden vond, om te zeggen: Zoo schaarsheid de waardy der dingen ryzen doet, Zoo is een eerlyk man een onwaardeerlyk goedt. Maar hoe bedrieglyk de verbeelding is, inzonderheid in 't stuk van den Godsdienst, zulks heeft de bevinding geleert, zelf omtrent mannen van een bekwaam oordeel en begrip. J . L u i k e n oeffende zig in zynen buitentyd in de Boeken van Jakob Bohme en Antonette Bourignon, en hield byna met niemant, als
255 zulke, die aan der zelver dweeperyen vast waren, zamenspraak, en ommegang. Verders ging hy des namiddag om een wandeling alleen, en was voorts stil by zig zelf in huis, altyd met opgespannen gedagten, als opgetogen en mymerende, zoo dat hy den genen, die hem over 't maken van eenig plaatwerk kwamen spreeken, dikwils voorquam als een simpele knecht. Om kort te gaan, hy kwam door 't leezen der gemelde boeken zoo ver dat hy zig ontsloeg van alle werk, en de Boekverkopers Mortier, vander Sys, en andere, daar hy veel voor te doen had, 't zelve op zeide, zyn goederen verkocht, een klein deel behield, en de rest aan den armen gaf, en van Amsterdam, vertrok om stil door 't geloof met zyn oude Meid, die hem overleefde en naderhand nog part in zyne nalatenschap gehad heeft, te gaan leven: maar bevond in korten tyd dat zyn geloof niet sterk of kragtig genoeg, en zyne verbeelding op een zandgrond gebouwt was. Overzulks werd hy door nood gedrongen weder te keeren, en de Etsnaald weder op te vatten om zig door dat middel zyn nootdruft te bezorgen. Ondertusschen nam hy maar van zyne winsten, zoo veel als dienstig was, om zyn leven op de soberste wyze te onderhouden. Het overige gaf hy aan den armen. Zoo dat wanneer hy kwam te sterven, zyn Zoons vrouw en Zoontje naar den Grootvader genoemt hunne vingeren niet blaau telden aan hun erfgeld. Maar wat zal ik zeggen? geld scheen hem ligt te gering. Men zegt dat hy zyn Zoons kind een Boekje met opgeplakte printjes, onderschreven met zedespreuken en godvrugtige leydingen, naliet.
256 Hy stierf in het zelve gevoelen als van Bohme voorheen gemeld, in den jare 1712 den 5 April in den Ouderdom van 63 jaren. Vander Sys, die veel agting voor hem in zyn leven gehad hadde, liet hem gestorven zynde afteekenen, met voornemen om des zelfs wezen (ter gedagtenisse voor de nakomelingen) in koper te laten snyden gelyk ook geschied is; en ik ook in myn Lofdigt, dat diende om de Printverbeelding te verzellen, daar aldus op zinspeel: Dit is de Beeltenis vanL U I K E N , om 's mans groot Vernuft en vindingen geteekent na zyn doodt. Hy was een Waereldling, daar na heel ingetogen. Van leven, en gedrag, een voorbeeld van medogen En mededeelzaamheid, aan d'armen steets betoont, Waarom zyn beeld verdient met eeuw'ge lof gekroont. De Schouburgh vertoont zoo wel de loffelyke daden der vromen, als de hatelyke bedryven der goddeloozen; beide op dat de waereld zig daar aan spiegelende, t'effens zig een denkbeeld van het goede, en een afkeer van het kwade zoude inprinten. Dit spoor hebben wy ook gevolgt; om dat het wit van 't zuiver blank geweten, tegens het zwart van een gekrenkt gemoed te kragtiger zoude afsteken. Te regt zegt zeker Schryver: Zoo flikkert steets een Diamant in 't duister. Zoo onderscheid m'een Wolfpest uit een Schaap. Zoo praalt de Deugdt met ryker glans en luister.
257 [Romein de Hooge] R O M E I N D E H O O G E , die somwyl nevens de etsnaald het penceel gevoert heeft, hebben wy meê een plaats ingeruimt onder de Konstschilders, om op zyn beurt meê op ons Toneel te verschynen; schoon zyn penceelhandeling zoo zeer niet, als wel zyne geestige vindingen en ryke Ordinantien, te pryzen zyn. Onder zyne voornaamste penceelwerken in olyverf word geteld de beschilderde zaal der Borgermeesteren op het Raathuis te Enkhuizen: en onder veele andere werken een groot zyvertrek op het lusthuis van den Heer Matheus vanden Broek, op Dubbeldam, buiten Dordrecht, waar men tegens den grooten muur op doek verbeelt ziet: hoe Claudius Civilis, Broeders van Julius Paulus, d'eerste Hollandse edelen, de voornaamste Hoofden der stamhuizen, en Borger ter maaltyd onthaald in 't Schaakerbosch, aan en onder die vrolykheid door een breed vertoog aantoont, hoe zy in hunnen ouderdom, tegen het verdrag met de Romeinen aangegaan, door hunne stedehouders en Hopmannen wierden gedrukt en mishandelt: hoe de tyd geboren scheen (aangezien de Romeinsche benden hier te land zynde verzwakt, en de overige veer van honk waren om dien toeleg te verhinderen) om zig van dit lastige juk voor altyd te konnen ontslaan, en dus den eersten steen te leggen tot de Hollandse vryheid, zoo zy hem trouw en bystand wilden zweren; welk laatste wel inzonderheid daar in word vertoont. Gelyk het Kornelis Tacitus beschryft in 't 4 Boek zyner Historien aanvang nemende met het jaar 17 na Christus geboorte. Vorder zyn d' andre vakken van 't zelve vertrek gevult met vertooningen van diergelyken aart.
258 Vorder konnen wy uit preuven zeggen: dat hy een man was uitsteekend in groot vernuft en vindingen, en die ik niet weet dat zyns gelyk in vaardigheid van ordeneeren, in rykheid van veranderingen in de Etskonst gehad heeft, waar van het oneindig getal van Boektytels en andere Printen, getuygenis geven: maar hy was, in opzigt van zyn gedrag en wyze van leven, een slechte knaap, en een tweede Aretyn. Ja 't is om te bejammeren dat een man van zoo groot vernuft in zulk een schrikkelyken dwaling steekt, dat hy het alderwaardigste niet agten wil of kennen, maar in tegendeel daar den spot meê dryft, schoon hy wel bemerkt dat zyn levensdraad begint in te krimpen, doende als Anakreon. Deze, (dus luid de vertaalde Griekse text in de Mooyerianapag. 151) als hem gezeit werd: Neem den Spiegel, en zie eens, hoe gy geen hairen hebt, en hoe kaal uw voorhoofd is, antwoorde: Ik weet daar niet van, of ik hairen heb en ofze verdweenen zyn. Maar dit weet ik, dat het een oud man past, hoe hy nader aan de doot is, hoe hy vermakelyker te boerten heeft. Zulke en diergelyke onzuivere paarlen (die den Lezer al meer zullen ontmoeten) zetten de Schilderkroon weinig luister by. Maar wat zal ik zeggen? de aakelige distelen hebben zig al vroeg in de lente van de waereld onder het goede kruid op den akker verspreid, en den Bouwman verdrietelykheid aangedaan. Hy vertrok van Amsterdam, dog het moest zoo wezen om zyn ergerlyk levensgedrag, en om 't maken van stekelige Pasquillenen ontuchtige en schandelyke printverbeeldingen, welke vuiligheid hy de losse jeugt voor schoon geld verkogt. Ontmoeten u dan diergelyke verfoeilyke, levens-
259 wyzen, zoo moet gy weten, dat zy niet dienen tot voorbeelden om na te volgen: maar om elk, en de Schilderjeugt in het byzonder, een afschrik en walging daar van te doen hebben. Onze predikanten hebben dat zelve oogwit, wanneer zy de ondeugden op hun predikstoel met een zwarte kool afschilderen; om de deugd daar by te schooner te doen afsteken, en den deugdelyken en voorbeeldigen wandel te meer beminnelyk te maken. Gun my de vryheid, Lezer, dat ik door een kleene uytweidinge de Schilderjeugt waarschouw voor aanstootelyk gedrag en vuile verbeeldingen, gevaarlyker klippen dan Scilla en Charibdis, daar de eerlykheid en goede naam (de grootste roem van een man) schipbreuk op lyden kan: op dat zy de zelve voorzigtig leere myden en door bespiegelingen van eindelyke gevolgen, die daar uytspruiten, een afschrik kryge. Hier toe geeft my Florent le Comte aanleiding, die sprekende van Annibal Carrats, en Julio Romano, zig aldus (in Neerduits vertaalt) laat hooren: Aan ANNIBAL CARRATS, om van dezen grooten man iets te zeggen, en een volmaakt denkbeelt van zyn bekwaamheid te geeven, moet men weten dat de Schilderkonst, zoo als zy thans is verbetert, by uytnementheid verschuldigt is; om dat dezen verheven geest de herstelling der Konst, die in verval gekomen was, moet toegeschreven worden, aangezien hy het regte natuurlyk Coloryt gevonden heeft: en behoudende de kragt der verwen, de zelve heeft weten te vereenigen, en door een zagte vleijentheid, de harde oudtytsche wyze van schilderen met de zagtheid van de natuur te paren, tragtende altyd 't samen te voegen het denkbeeld van een vol-
260 maakte schoonheid met het geen de natuur aan hem deed zien. Maar hy is al te vry geweest in zyne verbeeldingen. Men beschuldigt niet minder de levendheid van zyn geest, als het misbruiken van zyne kostelyke gaven, met voorwerpen te maken, die de schaamte, en eerbaarheid niet toelaat te beschouwen, of zy moet het met veragting aanzien, en den maker teffens met het maaksel verfoeyen. MARC ANTOON van BOLOGNE heeft 20 printen in koper gebragt naar de Teekeningen van Julio Romain, en Pieter Aretin maakte de byschriften in vaerzen daar onder, alzo geil en onbeschoft als de verbeeldingen. Maar indien Julio Romano zig niet tydig uit Rome voortgemaakt had, de gramschap van den Paus zou hem voor zyn moeite betaalt hebben; want zoo haast Klement de VII. daar de lucht van kreeg, liet hy alles in beslag nemen wat hy daar van konde magtig werden, en liet Marc. Antoon in de gevangenis werpen, daar hy zyn leven verlooren zou hebben, indien hy geen middel gevonden had waar door hy behendig ontvlugtte, neffens de voorspraak van den Kardinaal de Medicis, en Baccio Bandinelle, die hem voor meerder vervolging bevryden. De toeleg van deze redenvoering loopt daar niet op uit, om den Konstoeffenaaren in hunne wyze van verkiezingen paalen te zetten, maar inzonderheid om den aankomelingen te raden, zoo zy al geneegenheid kreegen tot zaken en bedryven die in losse dartelheid bestaan, dat zy dog geene onkuisse of geile handgreepen ontdekken, veel min de schaamdeelen bloot verbeelden, maar de zelve wat bewimpelen. Ten minsten behoort dat geen, waar van een eerbaar oog af keer heeft, zoo klaar
261 niet verbeeld te worden, als La Fagie, Budart, O. de Lairesen anderen meer gedaan hebben. Arnobius sprekende van het Teellit, dat op de Eleusinia, (ingestelt wegens het omzwerven van Ceres, zoekende haar geschaakte Dochter) omgedraagen werd, zeit: dat het zelve met zulk een naauwe toezigt gedekt bleef, dat weinigen het gezigt daar af verworven. Lees ook van de zelve toegedekte geheimen, Horatius, 3. B. 2. Lierd. Voor een voorbeeld, om aan te toonen dat diergelyke verbeeldingen, of vertoonselen, die een eerbaar gezigt kwetsen, wel wat bedekt konnen behandelt worden, zonder nogtans de Beeltenissen hunne beteekenisse, of het kenbaare te ontrooven, dient onze printverbeelding van den Tuingod Priapus in 't 2 deel onzer Zinnebeelden Plaat 17, (hier nevens ingevoegt) afgebeelt in zulk een gedaante als hy ons voorquam in de Roomsche Oudheeden met een lang riet, of lies op zyn hoofd, om door der zelver gestadige beweging de vogelen af te schrikken, of weg te dryven, op dat zy de vrugten niet beschaadigden. De ploojen van zyn kleed (waar van de sleep van de zwaarte der vrugten neer weegt) geven duidelyk te kennen genoeg, dat een styve schacht daar onder schuilt, waar by de Teelkragt word aangeduid, gelyk door het snoeimes de Tuinoeffening. Daar zyn duizentderhande voorwerpen, in welker bespiegelingen zig het menschelyk vernuft en Konstpenceel oeffenen kan, zonder een eerbaar oog t' ontstigten, of een jeugdig hart aanritselingen tot onbehoorlyke genegenheid te baren. De gantsche natuur, en hare ontelbare verschynselen, die zy by beurtwisselingen (ten bewys van haar wonderbaar vermogen) doet zien, zyn, tot de
262 minste toe, voorwerpen, daar zig 't penceel stom op arbeiden kan, zonder der zelver volmaaktheid door een evengelyke vorm en koleur na te bootsen. Wat doet zy niet op haar Saayzoenen telkens veranderingen in de bloemen, het ciersel der Hoven, zien! waar op vele van onze Konstschilders en Schilderessen, zoo oudtyds als nog, verlokt, hun vlyt hebben te werk gestelt, om der zelver schoonheid, tederheid, en pragtige koleuren na te bootsen. Kan het Gevogelte, dat met zyn snelle wieken door de dunne lucht snort, het woud op zyn lieffelyk gezang doet schateren, en huppelende van tak tot tak elkander vervolgt, uw Schilderlust niet bekoren? of konnen de weerlooze veltdieren, Schaapjes, Geitjes, en Lammertjes, daar zy by dreven het bedoude morgengras afweiden, of daar zy drinkende zig in de bron spiegelen, uw penceellust niet voldoen tot nabootsinge? Kan de Oceaan die door zeekasteelen bebouwt word; kunnen de veranderlyke voorwerpen die de wisselbare zee, en de bulderende noorden wind daar aan geeven, of de bevloerde binnewateren, daar met beeltwerk gecierde en vergulde Speeljachten, en menigerhande ander kleen vaartuyg zig op doet zien, tusschen de groene wallen, welke ten schutting strekken voor de landbuurten, u niet verlokken tot nabootsen? nog ook de Wilde zwyne en hartejacht (de lust der grootste waereldvorsten) nog de zwier dier toerusting, nog de hoflyke nasleep uw Schilderdrift niet gaande maken? Zyn dusdanige voorwerpen te gering om uw vlyt daar aan te besteden? Wel aan, daar is stof genoeg. Verbeeld een veltknaap met zyn Buurmeit onder de
263 lommer van een dikgetroste Linde, of aan een ruissend beekje by het wollig vee; of doe hem op zyn hardersfluit een minnedeuntje voor zyn liefhart kwelen: zoo vint het penceel spelens, om van dat voorwerp tot de byvoegselen Osjes, Schaapjes, Geitjes, kruiden op den voorgront, boomen, en groene dreven van een veer doorgezicht, te weiden. Is dit voor een hoogvliegend vernuft te laag? Sla de Roomsche geschichtboeken, of den Bybel op; deze zullen u overvloedig keurstoffen verschaffen, om vernuft en penceel te oeffenen. Kan dit u meê niet bekoren, om dat het meeste van die, Treurstoffen, of ernstige verbeeldingen op leveren? kan uw geest zig tot die naaugezetheid, of aan de letter van een Historische beschryving niet bepalen? Wy willen niemant in zyn genegenheid dwarsboomen: maar voor my, ik heb 'er altyd meer voor geweest als voor het potsige; om dat ik daar in meer gelegenheid vond tot het verbeelden van velerhande kragtige hartstogten: dog heb egter altyd een afschrik gehad om menschenslachtingen af te beelden in dat punt des tyds als de bloedstorting geschiet, wel als de voorbereidselen daar toe gereed aan de hand waren, en de veege het keelmes op den strot, en de slachtbyl opgeheven ziet. Gelyk ik dus verbeeld heb voor den Heer van Heemskerk, in 's Gravenhage, Orestes en Pylades, hun toeleg door 't Orakel verklapt, hen van Thoas aangegrepen, als Kerkroovers voor 't outaar gebragt; om voor 't oog van 't volk geslacht te worden, maar door hunne wederzydse getrouwe liefde voor malkander gered. Want
264 De waare Orestes, om zyn Pylades verlegen, Riep met een luide stem: De prins heeft u misleidt, Ik ben Orestes, ik. Maar d'ander sprak hem tegen. Wat zou de Koning doen in deze onzekerheid? Maar ik heb altyd vermyd bloedstortingen te vertoonen, als zynde voorwerpen, daar men straks een rilling in 't bloed van gewaar word, als men die ziet. Ik heb de onthalzing van Holofernes door Judith van Rubbens en de onthoofden romp van Goliat door David Spanjolet, als ook den wonder konstig geschilderden Proteus door den zelven gezien: maar voor my, ik zag liever, als ik keur moest nemen, een moedernaakte Eva zonder vygenblad, een konstig geschildert Venusbeeld bloot staan, of een zachtslapent Veltnimfje, daar een snoeplustige Boxvoet op loert, om het te betrappen, zoo het niet bewaakt wierd, gelyk in de print hier tegens over verbeeld staat. Men dekke met de Gordynen zulke schrikkige vertoonselen, waarom ook dusdanige Tooneelspeelen thans van den Schouburg afgeweert worden. Dus mag Medea voor het volk haar kroost niet dooden, Nog Atreus, om op 't vlees der kinderen te nooden, Hunn' eigen vader, die den hals afsnyen, braân, En kooken voor het oog. Maar gy zult ligt meer zugt hebben tot vrolyke wezens, dan gekreukte voorhoofden te verbeelden. Zeker daar zyn luststreelende en vreugdige voorwerpen genoeg aan de hand, om het penceel te oeffenen, 't zy dat gy veltnimfen verbeeld ten reye gaande naar Ceres pronkbeeld, of daar zy
265 met de Boxvoeten hand aan hand, om het zelve een rondendans maken, of een Bachus feest. De Konstoeffenaar knikt my toe. 'T schynt dat ik 't eyndelik geraden heb. Daar zyn menschen(zeit Gratiaan) die ik weet niet met wat een ongemeene beleeftheid begaaft zyn, die hen by elk aangenaam maakt, en wel doet ontfangen. 'T eerste en aangenaamste deel van deze loffelyke gaven bestaat in de algemeene kennis van alles wat 'er in de waereld geschied is, een opmerking van al de loffelyke bedryven der vorsten, de ongemeene voorvallen der wonderheden van de natuur, en de buitenspoorigheden der Fortuin, en past die toe op den rechten tyd. Door het middel van deze kundigheid, en zedelyke ontleding kan hy gezont van zaken oordeelen, en d' agting met de voetmaat meten van de waarheid. Voor al maakt hy een naaukeurige verzameling van alle goede spreuken, van alle de geestigheden, zoo deftige als kortswylige puntdichten, en spreuken der wyzen; aangenamen voorraad om bevallig by de waereld te wezen. [Jan van Nikkelen] Deze gaven bezat de konstige Chassenette- en Landschapschilder JAN VAN NIKKELEN geboren tot Haarlem, die zig daar van als uit den uitslag gebleken is, wonder wel heeft weten te bedienen. Zyn Vader die een fraay Kerkschilder was op de wyze van van Vliet, en die hem naderhand de Bouw- en Doorzigtkunde en behandelinge van het penceel leerde, bragt hem eerst tot de Franse en Latynsche scholen, om in de taalkunde onderwezen te worden, daar hy door zyn vernuft en kloek onthoud gelukkig in vorderde. Voorts
266 lees -en weetlustig oeffende hy zig in de Historien, Reisbeschryvingen, Natuurweetkunde, in den Bybel en gronden van den Godsdienst, verkeerende dagelyks in de oeffeningplaatsen, en met zulke menschen die men onder de Mennoniten of Socynsgezinden Disputanten noemt, waar door zyn verstand meer en meer gescherpt werd. Hy onvermoeit in 't naspeuren van velerhande wetenschappen ontdekte dan 't een en dan 't ander. Ook vond hy een weergalooze harde Fernis uit, daar hy Kabinetten, Gerridons enz. zoo goet als de Indianen, meê verlakte. Naderhand vond hy tot de Fabriek of Weevery iet ongemeens uit, zoekende konfraterschap met menschen die veel geld bezaten, en Octrooy of voorrecht by de Heeren Staten. Maar daar kwam niet van. Des begaf hy zig tot het schilderen van Landschappen, Bloemen en andere cieraden op dunne zyde, dienende tot Chassenetten voor de glazen, als ook Lakwerk enz. Hy was, wanneer hy een glas met wyn meer dan naar gewoonte gedronken had, vol van allerhande potseryen en grappen, en wist wonder wel den rol van een kwaker te spelen: verstont zig ook op een knipvaersje voor de vuist (als het spreekwoord zeit) te maken. Hy wist zig hier te Amsterdam zynde door zyn fluweele tong zoodanig in de gonst van den Konstschilder vander Meyn in te dringen, dat de zelve ontboden zynde van den Keurvorst van de Palts, hem op fortuin meê nam, daar hy straks den Heer Douve Hofschilder en Konstbewaarder van den Vorst tot zyn vrient kreeg, gelyk hy zig van den zelven ook by tyds zoo wel wist te bedienen, dat hy hem naderhand niet meer noodig had. Hy wist de eerstemaal dat hy gemelden Douve sprak,
267 zyn belangens zoo wel voor te doen, dat die hem straks eenige Chassenetten buite kennis van den Vorst liet maken, en dezelve zette op een plaats, daar de Vorst voor by passeeren moest, om hem dus met die cieraden te verrassen, daar de Keurvorst bevallen in nam, welke voort orde gaf om eenige van zyne Landhuizen met hunne groene dreven, Tuinen, Fonteinen enz. naar 't leven af te teekenen en dus te schilderen, daar hy dan tot meerder vercieringen eenige Jachteryen in te pas bragt, of een Harder en Harderin, by 't ruissen van een bron, En zilv're stroomen, daar voor 't steken van de Zon, Het boomgaardryke dal verstrekt een koele lommer. 'T gebeurde dat de Vorst hem een stukje van den Konstschilder Adr. vander Werf liet zien, om zyn oordeel daar over te geven, en t'effens een pourtret van Douve. Het eerste prees hy naar zyn waarde, dog met beklag dat aan vander Werf nadeel gedaan werd, met het pourtret van Douve daar by te stellen, dat zoo kragtig en natuurlyk geschildert was. Dus sloeg hy een dubbelden slag, daar de laatste geen ondienst meê geschiede. Zeker hy stond door zyn fyn geslepen tong, ruim zoo breed aan 't Hof, als vander Meyn door zyne brave penceelkonst. Na de dood van dezen Keurvorst, quam hy aan 't Hof van Hessenkassel. [Augustinus Terwesten] Wy zagen de voorgaande eeuw sluiten, door het ontsteken van het groote konstlicht Antoni van Dyk. Deze halve eeuw van zestien hondert loopt meê niet ten eynde, of de Konstgodes ontsteekt een ligtende konstfakkel, om de tweede helft van de 16de eeuw, door den glans der zelve te bestralen, en
268 voor te lichten in AUGUSTINUS TERWESTEN, geboren den 4 van Bloeimaand 1649, in 's Gravenhage. Zyn lentejaren bragt hy door eerst met teekenen naar printen en pleister, naderhand met bootseeren in was, dat hem aanleyding gaf tot de Dryfkonst, waar van hy verscheiden stalen zoo in goud als zilver, met veel roem bewerkt heeft. Hy met dezen lof niet vernoegt, wyl zyn geest op grooter ondernemingen doelde, ontdekte zyn voorneemen (nu ontrent twintig jaar geworden) aan zyn Ouders in dezer voegen: dat hy vast had voorgenomen, of te trouwen, of hun ter keur te stellen, wat zy liefst wilden dat hy doen zoude. Zyn Ouders die van twee het beste keurden, stonden hem toe de Schilderkonst te laten leeren. Gelyk zy hem ook bestelden by den berugten Konstschilder Wielin. Dog deze tot Hofschilder beroepen van Fred. Willem Keurvorst van Brandenburg, genoot hy maar twee jaren zyn onderwys in de Konst, waar na hy zig begaf, om de menging der verwen en penceelhandel voort te leeren by Willem Doudyns, voor den tyd van twee jaren, in welke jaren hy zoo veer in de Konst gevordert was, dat hy, om tot meerder volmaaktheid in de Konst te geraken, besloot een reis door Duitsland naar Italie te doen, daar hy drie agtereenvolgende jaren bleef, zig naarstig oeffenende naar de beste voorbeelden, daar men om naar Rome gaat; als de berugte marmere Antiken, en penceelkonst van Rafael, waar van hy uitvoerige afteekeningen maakte, om naderhand zig daar van te bedienen. Na dat hy zig dan nog eenige maanden te Venetien had laten ophouden, nam hy zyn te rug reys door Vrankryk, en over Engeland naar zyn
269 geboorteplaats, hebbende in 't geheel zes jaren met die reys door gebragt, wanneer hy t' huis kwam in 't jaar 1678. Verscheiden groote Konstwerken, zoo zalen als zolderstukken, heeft hy zoo op zyn reys, als naderhand, gemaakt; nevens andere Konststukken, daar men een gansche lyst (aangezien hy wonder vaardig met het penceel wist om te gaan) van zoude konnen opstellen. My gedenkt nog, dat als hy te Dordrecht de zaal van den Heere Baarthout van Slingeland, naderhand Borgermeester en Opperschout, in 't rond met Historien uit Ovidius beschilderde, ik, verzeld met den Konstschilder Arent de Gelder, en den braven Beeldsnyder Henrik Noteman, hem daar ging bezoeken, met voornemen van hem tot een wandeling uit te lokken. Maar hy sloeg 't beleeft af, onder voorwending dat hy nog iets te doen had, 't geen noodzakelyk moest gedaan wezen, met verzoek of wy zoo goet wilden weezen van na 't verloop van een uur of twee weder te komen. Wy deden 't en vonden toen tot verwondering een schoorsteenstuk met drie of vier beelden, 't geen, als wy 'er de eerste maal kwamen, alleen met kryt afgeschetst was, in 't geheel met zyn koleuren aangeleit. Hy is een der voornaamste yveraars geweest, die de Haagsche Academie, of hooge school der Konstoeffeningen, in verval geraakt, in den jare 1682 en 83, weder hielpen opbouwen, en aankweken, als een zaak van groote nutbaarheid voor de Konstoeffenaren en min bedrevenen, of aankomelingen: waarom hy ook naderhand, een Hoogeschool op 's Vorsten Beurs deed opregten, die al veel gelyk-
270 heid had naar die van Parys, waar van wy straks nog iets meer zeggen zullen. In 't jaar 1690 werd hy van den Keurvorst van Brandenburg (naderhand Koning van Pruissen) tot zyn Hosschilder te Berlyn beroepen. 'T eerste voornaam werk dat hy daar maakte, was op Oranjenborg in de beroemde Porçeleinzaal, gelyk hy ook naderhand in de meeste Vorstelyke huizen zoo binnen als buiten Berlyn, zyne uitstekende penceelkonst, in Gaanderyen, Oranjeryen, en op beschoten Zolderingen van ruime zalen heeft doen zien, tot groot genoegen van den Vorst, en den grooten Konstbeminnaar den Heere Dankelman voorzitter in den Vorstelyken Hofraad. Wanneer hy nu zag dat hy des Vorsten Konstliefdigheid door zyn loffelyke Konst deed opwakkeren, nam hy dien slag waar (als men zeit) en stelde den Vorst het oprechten van een Academie op die wyze, als men in Vrankryk heeft, zoo smakelyk voor, dat 'er straks toezegging op kwam, en t'effens de bouw, en het bestier aan Terwesten opgedragen, die ten eersten zyn werk daar van maakte, en voorts alles bezorgde 't geen daar toe dienstig was. Hier in kwam hem zyn Broeder Elias, anders de Paradysvogel, die twee jaren jonger was, een braaf bloem-, fruit-, en beesteschilder, en die te Rome woonde, wel te pas. Deze bezorgde hem de keurlykste afgietsels van de beste Antiken. Als ook het gansche beroemde Beeldhouwery-konstkabinet van Peter Belori, het geen zonder merkelyke schade in kisten over kwam. Ondertusschen werden 6 vertrekken tot de Academie aangeleid, en tot elks onderscheiden gebruik vervaardigt, en tot ieder Kamer een Opzichter of onderwyzer aangestelt.
271 De eerste kamer diende om de jeucht in de beginselen der Teekenkonst te onderwyzen. De tweede om naar pleister te teekenen. De derde tot vergaderplaats voor de Regenten. De vierde om de jeucht, in de Deurzigtkunde, Meetkunde, Bouwkunde, en Vestingbouwkunde te onderwyzen. De vyfde om in de Anatomie of Menskunde, als ook in 't plooyen der kleederen onderwezen te worden. De zesde of hoogste school was een groote ovale zaal, in 't rond bezet met gemelde Beelden, die dus gestelt waren, dat elk op zyn voetstuk gedraait, of zonder veel moeite kon verplaatst worden. Dit nu alles in zulk een geregelde orde geschikt en 1697 voltooit zynde, verzogt onze Patrysvogel, (dus was hy in de Bent gedoopt) den Vorst en 't Hofgezin, dit werk te bezigtigen, die daar in groot genoegen namen, en de Heer Everard Dankelman eerste President werd aangesteld tot Directeur der Academie. Drie malen heeft hy eerste Professor van deze Academie geweest, wanneer hy kwam te sterven in den jare 1711, op den 21 van Loumaand; totgroot verlies der opkomende Konststarren van dat vorstendom. Zyn Beeltenis kan men zien in de Plaat L. 26. Met deezen sluiten wy het Toneelgordyn, voornemens om den Lezer, door een zedig vertoog, de nutbaarheid der Schilderkonst, als in een spiegel, te doen aanschouwen. De maker van 't heel Al heeft de Natuur een vermogen ingeplant, om menigvuldige ontelbare, in vorm en koleur verschelende Schepsels voort te brengen, en elk der zelve op hun tyd te doen
272 verschynen voor d'oogen der menschen; om dat zy zig in die menigerhande aangename verschynselen zouden verlustigen, uit het veroorzaakte, de oorzaak der dingen na sporen, en de verwonderlyke wysheid van den Schepper in de schepselen verheerlyken. En op dat de verwondering, die, na dat men de dingen kent, ophoud, niet om dat zy dan min van waarde zyn, maar om dat de nieusgierigheid staag naar verandering zoekt, niet zoude ophouden, heeft de Natuur de voortbrenging der zelve tot onderscheiden tydstanden bepaalt, en in zoo menige veranderingen verdeelt dat de verwondering altyd blyft; aangezien zy alle die schoone vertoonselen niet teffens, maar by beurtwisseling na den anderen doet verschynen. Wanneer ik nu de Schilderkonst aanmerk als naaapster van de natuur, leid my die aanmerking straks op den weg om de verschillige geneigtheden der Konstoeffenaaren, omtrent de veranderlyke keur, en verkiezing hunner voorwerpen, na te sporen, welke zekerlyk door een verborgen werking (waar van de wyze en ons bekend is) daar toe worde bestiert. Dit begrip zal min vremt geschat worden, wanneer men uit klare bestempelingen ziet, dat des waerelds Bouwheer (op dat de cieraden van zyn Heyligen Tabernakel konstig met lofwerk zouden geborduurd worden, als ook het Hoogepriesterlyk gewaad, en kruiken, voorts alle toerustingen tot den Godsdienst behoorende konstig gewrogt zouden worden) Bezaleel en Ahaliab op een boven gewone wyze met den Konstgeest overstort heeft, en bekwaam gemaakt tot allerhande Konstwerken, gelyk Moses dit aangeteekent heeft in het
273 Boek des Uittochts, in het XXX Hoofdstuk. Op zulke wyze gelooven wy ook dat de Propheet Ezechiel de teekenkonst geleert heeft, waar door hy, op een Tichelsteen, een grontbewerp van de Stad Jeruzalem, en de beschansingen der vyanden, met hun Stormgereetschappen, afschetste. Zie Kap. 4. En gelyk de Natuur tracht naar de volmaaktheid die de Schoonheid maakt, zoo hebben ook menigte Konstoeffenaars van ouds af, en nog getragt de Natuur in hare verbeeldingen zoo na te komen als hun immers door 't penceel doenlyk was, waar door het des te meerder verwonderinge baart voor den aanschouwer. Ja men zou ook mogen denken, dat de zugt tot het verbeelden van verschillige voorwerpen, inzonderheid zulke welke kort van duur zyn, ook door een verborgen werking bestiert word; op dat door de Konst de dingen, wanneer de Natuur zig inhout, zouden konnen gezien worde, en dus den opmerkenden door zulke beschouwingen nooit voorwerpen ontbreken, om den Schepper in die wonderlyke veranderingen der schepselen als in een spiegel te beschouwen. Onder alle Schepselen der Waereld munt des menschen Beeld, inzonderheid dat van de Vrouwe, uyt, in welker maatschikkelyke omtrek van ledematen een volmaakte schoonheid opgesloten leit. Deze in vele voorwerpen verdeelt, en door stadig yveren van vernuftelingen, in een enkel voorwerp samen gebragt, doet ons verwondert staan, en t'effens besluiten: dat het eerste geschapen vrouwenbeeld, wanneer het versch uit de hand des Scheppers hervoort kwam, volmaakt schoon zal geweest hebben, van welke
274 bedenking de groote Joost van den Vondel meê niet vreemt was, als hy de schoone stal van Eva, door Apollion, ( in zyn Tooneelspel van Lucifer) zoo aanminnig afschildert, dat de Hemelboo zelf, op dat schoone beeld verslingert, Adam dit geluk misgunt. Hoe de Dichter aan dit begrip komt dat hy Engelen, enkel geestelyke wezens, menschelyke neigingen, hartstogten, en lichamelyke hoedanigheden en bedryven toevoegt, daar de schrift van zwygt, dat laat ik daar. En schoon hier omtrent een misvatting is, nogtans word volgens den zwier der Dichteren, door het bycieraad het voorname, te weten Eva, te kragtiger, en met meerder luister vertoont. Ten minsten js het zo eigen aan de Historie als dat een Tempelier voor alle toehoorders zeit: Ende Adam ontwaakt uit den slaap, ziende Eva, dagt by zig zelven, dit is recht een kolfje naar myn hand. De mindere Schepsels die in ontelbare getallen zig op het Waereldrond, in de lucht en de Wateren vertoonen, hebben meê hunne meer en minder schoonheid, in Stal en Koleur: en de Konstenaars, die de zelve natuurlykst en welstandigst hebben weten te verbeelden, hebben den grootsten roem behaalt, als in 't verbeelden der Wilde Dieren R. Savry en Jan Hendrik Roos. In Jachtdieren P. Snyers, en Ab. Hondius, In 't verbeelden van Slachtdieren N. Berchem, P. Potter Adriaan vanden Velde, Jacob en Sim. vander Does. In Paarden Phil. Wouwerman, H. Verschuring. In Vogelen Melchior de Hondekoeter, en Adriaan van Emont. In Vissen, Izaak van Duinen.
275 Welke alle en elk in 't byzonder natuurlyk en Konstig verbeeld, het oog des aanschouwers niet alleen verlustigen, maar de zelve ook verwondert doen staan over de menigvuldige veranderinge der Schepselen, en hunne verwonderbare verschillige samenstellinge hunner ledematen. Zelf deze aarde is op verscheiden plaatsen van verschillige gestalte en vorm. Daar is zy met een wyde uitgestrekte vlakte, die de Lantman met het kouter doorploegt op hoop van een ryken graanoegst: gins met diepe valeyen, daar de Echo met dubbele klanken het geluit nabaaut. Elders ziet men steile bergen die met hun kruinen tot de starren schynen op te groejen, beplant met boomen van allerlei stal, en gedaante van loof. De Eyken die eeuwen verduuren, Linden die met hunne digt getroste kruinen, ten schuil strekken voor Veldeling en zyn blaetend Vee om onder te schuilen voor 't brandende kreeftvuur, trotse Ceders die oudtyds Libanon cierden; Cypressen en dergelyke meer hebben hunne nabootsers by menigten onder de Konstoeffenaars zoo hier als elders van tyd tot tyd gevonden. En geen wonder. Israëls Harpenaar heeft de voorzorg van den Almachtigen daar in bespiegelende, waardig gedagt daar aan te gedenken in zyn 104 Tempelgezang, gevolgt van H. Dullaart aldus: Zie ik de hooge Bergen aan, Gy drenkt haar lommerryke toppen, Waar om de Wolken weem'len gaan, Met verschen douw of regendroppen. Des morgens als de starrenroem, Zoo schoon uit 't oosten aan komt brallen,
276 Dan laat gy in een yder bloem Gesmolten diamantjes vallen. Dus is 't ook met de stille Wateren, en woeste Zee, zelf daar zy in haar meeste woede en oploopentheid, de rotsen en zantduinen met stoot op stoot rammeit, en den Landman voor een geweldige overstrooming doet beven. Waarlyk die in alzulke verbeeldingen zyn opmerkingen wat veerder doet weiden als op de bloote Konst van het geschilderde tafereel, en zig in bespiegelingen met den naaukeurigen Oordeelaar van Balthazar Gratiaan, Spaans Jesuit, nederzet op een rots, van waar hy beschout de gevankenis, waar in de Zee word besloten, en hoe dit verschrikkelyke monster zoo gerustelyk omringt word van zoo zwakke palen, en wederhouden door zoo zagten toom als het zant, en het Aartryk geen andere muuren heeft dan de stranden tegen dien woelenden vyant, ziet hy de Goddelyke voorzorg daar in uitblinken, en besluit: Is deze uitwerkinge of dit veroorzaakte zoo wonderbaar, hoe verwonderlyk moet derzelver oorzaak in zig zelve wezen? Inzonderheid wanneermen met onzen puikdichter in 't zelve koorliet, de zelve beschout met te rugdenking op haar grondbeginzel, aldus: De waat'ren als een mollig kleed, Die op haar rand verspreit vast ruisten, Met losse golven wyd en breed Rontom de hooge bergen bruisten. Gy spraakt maar slegs een enkel woord, De Zee die deisde in haare stranden, Zoo ras uw adem was gehoort.
277 De gemeene menschen(zeit Ant. de Guevara) aanschouwen de dingen alleen om hunne oogen te verlustigen; maar de wyze doorzien dezelve, om de verborgenheid daar af te weten. Wend men het oog van het nare Zeestrant tot de grazige Beemden, groene Waranden, en Lusthoven welker grond als met een bloemtapyt overspreit is, dat aan alle kanten een oegst van geurige bloemen vertoont, alle onderscheidentlyk en konstig door de natuur met allerhande koleuren beschildert, ieder voorwerp is een verwonderenswaardige zaak. Ik was byna verdwaalt(zeit Andrenius, in den Oordeelaar van Gratiaan) in dezen aangenamen Doolhof der verwonderlykheden. Aan alle kanten plukte ik bloempjes, getrokken door haar aangenamen geur en glans. Ik plukte een voor een, en maakte een naauwkeurige ontleding van hare zamenstelling. Zeker die zulke veld- en tuincierselen te gering achte om door het konstpenceel verbeeld te worden, zou zig tegens het begryp van Koning David kanten, die op zyn zilvere harpsnaren Godt de voorzorg daar over toeschryft, aldus: Gy laat de Bronnen langs een padt, Zeer heim'lyk door de bergen vlieten, Om zoo den schoon' maar vluggen schat Der Bloemryke akkers te begieten. Tot het verbeelden van deze aangename voorwerpen heeft de Konstgodes al van ouds af hare scholieren gevleit, op dat een aandagtige beschouwer, behalven de Konst van 't nabootsen dier schoonheden, t'effens zig ook verwonderen zoude over het onbegrypelyk vernuft van haren maker.
278 De voornaamste nabootsers van deze cierlyke verschynselen, die, wanneer de Lusthoven met ys en sneeuw bedekt zyn, dezelve door de penceelkonst in den zelven luister en schoonheid herschept, in de Konstkabinetten doen zien, zyn oudtyds Jan Breugel, Dan. Segers, naderhand Ev. van Aalst, vander Elst, Jan en Korn. de Heem, en andere hunne tydgenooten geweest. Thans (behalven Juff. Ruisch, anders Pool, waar aan wy voorheen gedagt hebben) munt uit de Konstschilder Jan van Huisum. Ik ben tot geen keurmeester gestelt, maar neem egter de vryheid om te zeggen: dat de twee laatste de eerst gemelde in Konst zoo veer overtreffen als het daglicht in helderheid de maneschyn. Verder moet ik niet gaan, 'k vermag 't ook niet te doen, uit hoofde van het eng bestek 't geen ik my zelf in opzigt van de nog levende Konstenaars en Konstenaressen heb voor gestelt, te weten hun brave Konst alleen de Waereld voor te dragen, zonder daar van te oordeelen, of eenige vergelyking van des eenen met des anderen Konst te maken. Indien ik zulks had ondernomen, 'k had wis den haat en tegenspraak niet konnen ontgaan; daar ik nu in tegendeel zulke menschen die genoegen in hun eigen doen scheppen in die verheuging niet stoor, maar ieder in zyn yver, en naar mate van zyn penceels vermogen prys, waarom ik ook allen die my voorgekomen zyn, zonder eenig onderscheid daar in te maken, op hun tyd heb geboekt, en in mynen Schouburgh der Konstschilders en Schilderessen plaats vergunt, tegens het begryp der Thebaners. Want binnen Theben werd op de Schilders zoo
279 naauw agt genomen, dat'er geene mogten binnen de muuren banken, dan die uitsteekende geesten waren, en een roemruchtigen naam hadden: ja die gene, welke eenige botte of onverstandige Tafereelen maakten, vervielen in een zware boete, of moesten de stad ruimen: want de overheid wilde niet gedogen dat de eene Ezel voor den anderen zou zitten te kladden, en een edelgeagte Konst niet vuil besmeerde doeken in 't voetzant helpen. Zeker eene al te strenge wet, en die in een land waar yder vry is geen grond vint. Vry, in opzigt dat yder doen mag met het geen zyn eigen is wat hy wil, zoo het niet tot schade van anderen strekt: gelyk het dus gelegen is met zulken die uit genegenheid tot de Konst het penceel voeren, schoon zy altyd als het veil in de laagte kruipen; om dat zy een goede leiding missen om hen op te beuren: of in het warnet van hunne verbeelding blyven hangen. Schoon men zulk yveren voor vrugteloos uitkreet, wat kan 't helpen, of wat regt heeft men daar toe? daar 't hun eigen doeken zyn die zy bekladden. Daar en boven kan 't gebeuren dat de minst bedreven in Konst het zelve genoegen in zyn doen vind als de meest bedreven, en zyne verdiensten met de elle van blinde eigenliefde breed uit meet. Nu kan ligt afgenomen worden hoe breed hy daar by staan zou, die zig ondernam als Keurmeester te oordeelen wie in de Konst boven streefde, en hem d eerkroon op 't hooft plantte. Zeker ik hou myn handen t'huis, en laat Flora met de veltnimfen over de bloemkrans twisten. Volg dit rym, lezer, en gy zult met my het besluit aan 't end goed keuren.
280 Juist als de lieve Lente een schoone veltlievrei Had aangetoogen, om de aanlokkelyke Mei In Floraas bloemprieel vol vreugts te wellekomen, Daar 't westewindje speelde al zagtjes door de boomen, Verscheen 'er in het wout een herderinnestoet Die dartelende in 't groen, verheugt en wel te moed Festoenen vlochten om het veltaltaar te cieren Der Bloemgodes, wier feest ze al dansend wilden vieren. De nimfjes springen, zaam verblyt, door 't jeugdig kruit Op 't juichend feestmuzyk van rinkelbom en fluit, Tot dat zy wat vermoeit in schaduwe der Linden, Zig nedervlyn om een luttel rusts te vinden, Alwaar ze een bloemekroon ontdekken in het gras, Als of die * door Glicere oudtyds gevlochten was. Zoo geestig wist de kunst de bloemen te schakeeren; Vrouw Venus mogt ze aan haar' Adonis vry vereeren. Elk vat dit bloemkleinood met zuivre vingren aan. De Bloemgodes bleef zelf als opgetogen staan, Koomt, roept een nimfje, laat ons dit den Tuingod schenken, Een ander: laat ons hier de hofjeugt meê bedenken, Die is het waardig; maar vrouw Flora keurt dit af. Aan wie men dit juweel als heilig overgaf, Het geven aan Priaap zoude ik geensins gehengen: Zoo zegt ze, de offervlam zou 't frisch gebloemte zengen. En schenke ik 't aan de jeugt, 'k vrees haar onagtsaamheid.
281 Zy zou 't mishande'len, 't geen dan vruchtloos wierd beschreit. Het veiligst is dat wy 't den schildergeesten wyden. Die, die vereeuwigen myn schoonheid t' allen tyden. Wat godheid is 'er die my meerder gunst bewyst? Schoon al wat adem heeft myn' schoonheid viert en pryst. Zelfs als de wintervorst het Aertryk houd bevroozen, Zie ik gebloemte en kruid nog even jeugdig bloozen Op 't dierbaar kunstpaneel, dat elk die 't ziet verbaast, Zoo leevendig dat zelfs het bietje daar op aast. Dies wilt u naar myn keur, en billik oordeel voegen. Ik schenkze aan d'eed'le Konst, maar om alle ongenoegen, Te myden, wie ze zal verkrygen, laat zulks aan Die zig den waartsten schat in Konst van schild'ren, staan. Wie dan natuur best weet in haar gedaante en zwieren Te volgen, mag zyn kruin met dezen krans vercieren. Het Jaar 1650. vrugtbaarder in 't voortbrengen van Konstenaren als wel andere jaren, zal ons Toneel stoffe opdissen voor alle smaken, door de veranderingen der toebereidselen, welke een zelven kost op nieuw smakelyk maakt. Dus daar wy voorheen twee, drie, Konstschilders, min of meer op hun geboortejaar doen verschynen, willen wy nu eens van wyze veranderen, en hen verzelt met een goed getal hunner tydgenooten, welker geboorte wy niet hebben konnen naspooren, te gelyk ten Toneel voeren, en in verscheiden bedryven doen uitkomen.