# Vakantiereizen/Fietsvakantie/Fietstocht Nederland - Waterland

Deze lange-afstandfietsroute is een aaneenschakeling van delen van bestaande fietsroutes en knooppunten dwars door Nederland. Het thema is: Nederland en het water, in elke vorm (vloeibaar, ijs en stoom). De fietser passeert zoveel mogelijk aspecten daarvan, waaronder zeeën, rivieren, meren, plassen, duinen, dijken, polders, bruggen, de strijd tegen het water en het gebruik van water, zoals vervoer over water, visserij, waterlinies, stoomgemalen en schaatsen.
| X | Nederland - Waterland | 750+ km |

## Globale route

De fietsroute begint aan de Zeeuwse kust, gaat noordwaards, hoppend van eiland naar eiland. Hij gaat verder langs de Rotterdamse haven, het plassengebied en Groene Hart van Holland, dwars door Noord-Holland, langs duinen en Noordhollands kanaal, naar Den Helder. Vandaar wordt de oversteek naar Friesland gemaakt en kan een waddeneiland worden bezocht. Daarna gaat de route zuidwaarts, langs enkele Friese steden en de Friese kust, de kop van Overijssel, langs de westkust van Flevoland, een deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie om via het gebied van de grote rivieren te eindigen in de Biesbosch. Onderweg kunnen vele uitstapjes worden gemaakt die met het thema water te maken hebben.
De route gaat in het algemeen over verharde fietspaden, een enkele keer kan er een onverhard pad zijn. Veelal gaat de tocht over vrijliggende fietspaden en landweggetjes, maar drukkere wegen zijn niet altijd te vermijden. De route is tamelijk vlak met soms een klimmetje, vooral in de duinen, op bruggen en om een dijk op te komen.
Voor Nederlandse begrippen kan het toch een pittige tocht zijn vanwege de wind, die vooral aan de kust stevig kan huishouden, en regen. Aangezien de wind het vaakste uit het zuidwesten komt, wordt aangeraden in Zeeland te starten; op de terugweg, in het binnenland, is de wind vaak iets minder straf. Maar uiteraard hoeft de route niet in één keer achter elkaar te worden gefiets en kan men elke keer kris-kras een etappe kiezen, afhankelijk van het weer en de openingstijden van bezienswaardigheden en activiteiten onderweg.
De totale route is minimaal 750 km, de precieze afstand is mede afhankelijk van de specifieke routes die gekozen worden en de uitstapjes die worden gemaakt.

## Etappes

De route is opgedeeld in 22 etappes, die naar believen kunnen worden gesplitst, aan elkaar geregen of anderszins aangepast, afhankelijk van het eigen tempo, de conditie en wensen voor bijvoorbeeld uitstapjes. Men kan gerust ook meer dan één nacht ergens verblijven, dat is zeker aan te bevelen als er veel te zien en te beleven is in de omgeving (zoals bijvoorbeeld in IJmuiden of op een waddeneiland).
Afkortingen: LA = Linksaf RA = Rechtsaf

### 1. Walcheren

* Start: treinstation Vlissingen.
* Fietsroute: LF Kustroute; via Zoutelande, Westkapelle en Domburg.
* Afstand: 37 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Museum Scheldewerf in Vlissingen (over scheepsbouw)
** Museumschip Mercuur in Vlissingen (oud marineschip)
** Maritiem Muzeeum Zeeland in Vlissingen
** In ieder geval bij Zoutelande (maar ook elders langs de Zeeuwse kust): de rijen palen op het strand en in zee die helpen om het strand en de kust te beschermen
** Duinen, strand en zee
* Eindpunt: Kamperland of Vrouwenpolder.
* Treinstation: Vlissingen

### 2. Oosterscheldedam

* Start: Kamperland of Vrouwenpolder
* Fietsroute: vervolg LF Kustroute
* Afstand: 24 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** De Oosterschelde is in 2002 ingesteld als Nationaal Park Oosterschelde
** Neeltje Jans met aandacht voor de Deltawerken; een must op deze route, trek er een halve dag voor uit
** Met een omweg: in Ouwerkerk is het Watersnoodmuseum (dat op zo'n tocht als deze eigenlijk niet mag ontbreken). Dat is zo'n 22 km enkele reis per fiets vanuit Burg-Haamstede of Renesse. Er gaan ook bussen vanuit beide plaatsen, met een overstap in Zierikzee, reistijd ongeveer 1 uur enkele reis, op werkdagen vertrekt de bus elk half uur.
* Eindpunt: Haamstede of Renesse
* Treinstations: geen

### 3. Meer Deltawerken

* Start: Haamstede of Renesse
* Fietsroute: vervolg LF Kustroute tot de overkant van de Haringvlietdam (op Voorne). Volg daarna de knooppunten 21 - 20 - 17 - 11 - 32 en 31, dwars over Voorne.
* Afstand: 44 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Brouwersdam: onderdeel Deltawerken
** Duingebied en strand van Goeree-Overflakkee, met Ouddorp als grotere plaats met horeca
** Haringvlietdam: onderdeel Deltawerken
** Brielle: vestingstadje waarvan de vestingswallen nog grotendeels intact zijn, inclusief grachten die beschermden tegen vijanden; ook bekend van de bevrijding door de Watergeuzen in 1572
* Eindpunt: Brielle
* Treinstations: geen

### 4. Havens van Rotterdam

* Start: Brielle
* Fietsroute: Knooppunten 31 - 25 - 26 - 27 - 29 - 97 - 98 - 63 - 64 - overvaren met de pont naar Maassluis; volg vanaf hier de Maasroute richting Rotterdam of de knooppunten 42 - 75 (Westhavenkade: uitzicht op de Rotterdamse industrie en haven) - 76 richting 77 (bij de rotonde naar links voor het Visserijmuseum in Vlaardingen); dan: 77 - 9 - ga hier rechtsaf (Westfrankelandsedijk), weer rechts bij de Jachthavenlaan, Maasboulevard, rondfietsen naar uiteindelijk knooppunt 10 - 59 - 14 (Delfshaven) - 58 - 17 - 19 (Erasmusbrug).
** Bij fietsknooppunt 58 kun je de Maastunnel onderdoor, maar dat is een uitdaging: de roltrap is zeer steil en lang, zie instructies, af te raden voor fietsen met volle bepakking (tenzij je het steeds in twee etappes aanpakt: eerst fiets via de roltrap, daar fiets parkeren, dan terug om bagage op te halen (of net andersom), zowel aan het begin van de tunnel naar beneden als aan het eind van de tunnel weer naar boven). Vervolgens met de veerdienst naar Katendrecht en via de Maasbruggen terug naar Rotterdam-Noord: 13 - 18 - 61 - 19. Of vanaf de tunnel niet met de pont, maar omrijden via de Brielselaan 13 - 15 - 16 - (over de Erasmusbrug naar) 19.
* Afstand: 33 km (exclusief uitstapjes); omrijden via de Maastunnel en Rotterdam-Zuid: 4 km extra
* Onderweg:
** Visserijmuseum Vlaardingen
** Nieuwe Waterweg
** Het uitgebreide stelsel van de Rotterdamse havens die vooral aan de overkant van de beschreven fietsroute liggen; als aanvulling: havenrondvaarten vertrekken vanaf het Willemsplein (Spido]) en de Rhijnspoorkade (River Cruise Rotterdam). Overigens ging het uitgroeien tot de grootste haven van Europa ook gepaard met nadelen voor de bewoners uit het oorspronkelijk gebied, lees bijvoorbeeld het verhaal over de Welplaat.
* Eindpunt: Rotterdam
* Treinstations: Schiedam en Rotterdam. Rotterdam heeft ook een metronetwerk waarop fietsen (gratis) mogen worden meegenomen, maar wel buiten de spits en niet op evenementendagen; in Maassluis en Vlaardingen zijn stations op één van de metrolijnen.

### 5. Plassengebied en Groene Hart

* Start: Rotterdam
* Fietsroute: Knooppunten 19 - 60 (Maasboulevard) - 20 - 68 - 37 (Oude Haven) - 38 - 84 net na de kleine ophaalbrug begint de Bergse Voorplas - 88 (Langs de Rotte) - 89 - 26 - 61 -9 - 92 (begin Groene Hart); vlak vóór 93 RA de Strandweg inslaan voor uitzicht op de Zevenhuizer Plas (met horeca) - 93 - 94 (links de Rottemeren) - 11 - 96 - 28 - 6 - 7 - 53 - 52 - 51 -3 - 11 - 25 - 35 - 34 - 6 - 9 - 85
* Afstand: 38 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Maasboulevard in Rotterdam met uitzicht op de Nieuwe Maas en bruggen (bij helder weer kun je in de verte ook de Van Brienenoordbrug zien liggen)
** Oude Haven van Rotterdam
** Rivier de Rotte (zie Oorsprong van de Rotte voor achtergrondinformatie), ook bekend van het liedje Aan de oever van de Rotte
** Plassen, die veelal zijn ontstaan na turfafgravingen.
** Molens langs het water dienden als poldermolen, om het water uit de polder te malen.
** Het Groene Hart (of wat daar nog van over is): een veenweidegebied met polders waarin nog steeds tegen het water wordt gevochten, met dijken, poldergemalen, sloten en andere afvoerkanalen. Ook het inklinken van de grond (o.a. door het kunstmatig laag houden van de waterstand) is een probleem.
* Eindpunt: Alphen aan den Rijn
* Treinstations: Rotterdam (plus metro), Zoetermeer, Boskoop, Alphen aan den Rijn

### 6. Vervolg Plassengebied

* Start: Alphen aan den Rijn
* Fietsroute: 85 - 84 (Zegerplas) - 20 - 17 - 16 - 42 - 53 - 79 (Lageraarsche Plassen en Geerpolder Plas) - 35 - 11 - 7 (Westeinder Plassen)- 6 - 4 - 2 - 45 - 57 - 56 - 52 (Cruquius)
* Afstand: 38 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Veenweiden met plassen (veelal ontstaan na turfafgravingen)
** Recreatieplas Toolenburg in Hoofddorp (voor zwemmen en zonnen)Watertoren
** Heemstede: Polder- & Machinemuseum De Cruquius (een must op deze route): Industrieel erfgoed, het grootste stoomgemaal ter wereld; het heeft samen met twee andere stoommgemalen de Haarlemmermeer drooggepompt. Het thema is de strijd tegen het water. Introductiefilm, demonstraties door vrijwilligers, ook op verzoek (niet meer met stoom); de collectie bevat ook modellen van molens, stoommachines en oude (polder-)kaarten. Trek er minimaal 1½ à 2 uur voor uit. Voor meer inhoudelijke informatie: Cruquiusmuseum.
** Heemstede: Watertoren aan de Nijverheidsweg 5. Een watertoren was onderdeel van de drinkwatervoorziening in de tijd dat er nog geen elektriciteit was: door de druk in de toren stroomde het drinkwater naar kranen in gebouwen, mits die gebouwen niet hoger waren dan de watertoren. Route: Rijd de Cruquiusweg (op de ventweg) naar het noordwesten, op een gegeven moment zie je rechts in de wijk een witte watertoren staan, sla dan RA, de Industrieweg in.
* Eindpunt: Heemstede of Hoofddorp
* Treinstations: Alphen aan den Rijn, Nieuw-Vennep

### 7. Noordhollandse duinen

* Start: Heemstede of Hoofddorp
* Fietsroute: Knooppunt 52 - 80 - 81 - 82 - 83 - 36 - volg deel LF Kustroute (of 21 - 19 - 99 - 7 - 5 - 4 - 3 - 2 - 1 - 42) en vanaf knooppunt 42 - 35 - 56
* Afstand: 32 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Noordhollandse duinen, tussen Heemstede en IJmuiden: Nationaal Park Zuid-Kennemerland
** Voor vroege vogels: Rondleiding visafslag IJmuiden NB Reserveer ruim van tevoren (enkele maanden), de rondleidingen zitten snel vol. Tip: neem een mondkapje mee want het er kan er stinken voor wie niet gewend is aan vislucht of gevoelig is voor stank.
** Rondleiding zeesluizencomplex IJmuiden (grootste sluizencomplex van Nederland, zie Sluizen van IJmuiden in Wikipedia). Van tevoren reserveren.
** Zeehavenmuseum in IJmuiden
** Speeltuin De Veilige Haven in IJmuiden
** Uit eten: visrestaurants in de haven van IJmuiden.
* Eindpunt: Heemskerk
* Treinstations: Heemstede-Aerdenhout, Overveen, Haarlem, Santpoort (2x), Velsen-Zuid, Beverwijk, Heemskerk

### 8. Langs het Noordhollandsch Kanaal

* Start: Heemskerk
* Fietsroute: Knooppunten 56 - 10 - 99 - 22 - 18 - 19 - 54 (Alkmaardermeer) - 55 -98 - 74 - 1 - 71 - 16 -rechtdoor over de Kanaaldijk blijven fietsen tot aan knooppunt 44 - 45 - 21.
* Afstand: 37 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Alkmaar: Rondvaart door de grachten
** Alkmaar: overige mogelijkheden voor vertier op het water: via Alkmaarse uitjes
** Het Noordhollandsch Kanaal
** Klimduin in Schoorl (even ten zuiden van knooppunt 45)
** Camperduin: strand
* Eindpunt: Camperduin of Schoorl
* Treinstations: Heemskerk, Alkmaar

### 9. Langs de kust naar Den Helder

* Start: Camperduin
* Fietsroute: Knooppunten: 21 - 20 + volg de LF Kustroute weer naar het noorden, langs de Hondsbossche Zeewering die voor bescherming zorgt van de kust bij Petten waar de duinen ontbreken; naar Den Helder
* Afstand: 37 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Duinen, strand
** Fort Kijkduin
** Den Helder, marinestad: Marine Museum; trek er een halve dag voor uit
** Den Helder: Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers trek er 2 à 3 uur voor uit
** De haven van Den Helder (in het oosten)
** Marsdiep, een zeegat in Nederland: een verbinding tussen een zee en een kustwater, in dit geval een verbinding tussen de Noordzee en de Waddenzee.
** Desgewenst kan de oversteek naar Texel worden gemaakt, voor een fietstocht in Nationaal Park Duinen van Texel.
* Eindpunt: Den Helder
* Treinstation: Den Helder

### 10. De oversteek naar Friesland

Voor de oversteek naar Friesland zijn er diverse mogelijkheden; de keuze zal afhankelijk zijn van de weersverwachting, de conditie van de fietser(s) en de eigen wensen/voorkeuren.
* Fietsen naar Den Oever, via de Afsluitdijk naar Zurich en verder fietsen naar Harlingen.
* Fietsen of met de fiets op de trein naar Hoorn (met een overstap in Heerhugowaard), met vanaf Hoorn een schitterende fietstocht op de dijk (met tegelijkertijd uitzicht op het IJsselmeer en aan de andere kant het binnenland) naar Enkhuizen. Vandaar (nog een keuzemoment):
** met de boot naar Stavoren, dwars over het IJsselmeer, fiets mag mee, zie https://veerboot.info/; vervolgens fietsen naar Harlingen (of met de fiets op de trein naar Harlingen met een overstap in Leeuwarden); of
** fietsen langs het IJsselmeer naar Den Oever en via de Afsluitdijk naar de overkant;
Let op: De Afsluitdijk is nog tot ten minste eind 2025 gesloten voor fietsers vanaf Den Oever, zie De Afsluitdijk. De andere kant op (van Zurich naar Den Oever) kan gedeeltelijk wel gefietst worden, maar nog niet helemaal. Er is een gratis fietsbus in de tussentijd, die pendelt tussen tussen de bushalte in Den Oever en de bushalte Kornwerderzand op de Afsluitdijk. Zie Kaarten met mogelijkheden Afsluitdijk. Vanaf Den Oever naar het Kornwerderzand/Afsluitdijk Wadden Center is het ongeveer een half uur met de bus. Vanaf die bushalte naar Harlingen is het ± 16 km fietsen.
* Start: Den Helder
* Route en afstanden:
** Den Helder → Den Oever: volg de LF Kustroute, 32 km
** Den Oever → Zurich: als de Afsluitdijk weer volledig is opengesteld voor fietsers: 32 km en Den Oever → Harlingen (via LF Kustroute): 40 km
** Den Helder → Hoorn: 50 km (zie bijvoorbeeld Fietsroute van Fietsknoop)
** Hoorn → Enkhuizen: volg de LF Zuiderzeeroute, 21 km
** Enkhuizen → Den Oever: volg de LF Zuiderzeeroute, 45 km; NB je fietst grotendeels onder de dijk, d.w.z. met zicht op het binnenland en niet op het IJsselmeer
** Stavoren → Harlingen: volg de LF Zuiderzeeroute naar het noorden en vanaf Zurich de LF Kustroute, totaal 40 km
* Onderweg:
** tijdens de fietstocht van Den Helder naar Den Oever: het noordelijk deel van de de Wieringermeerpolder, een meer dat tussen 1927 en 1930 werd drooggemalen en polder werd
** tijdens de fietstocht van Den Helder naar Hoorn: weidse uitzichten op polders en veenweidegebieden, met weilanden, akkers, sloten en andere afvoerkanalen, dorpen en stolpboerderijen
** Hoorn: diverse gebouwen en andere zaken die herinneren aan de prominente positie van de VOC (belangrijkste Nederlandse organisatie voor overzeese handel in de 17e eeuw) in Hoorn, zie: De Scheepsjongens van Bontekoe in Hoorn
*** VOC-site; de in dit artikel genoemde gebouwen zijn alleen aan de buitenkant te bekijken
*** Westfries museum (gesloten tot zomer 2027 vanwege renovatie)
*** Beeld van De Scheepsjongens van Bontekoe (naast de Hoofdtoren, bij de haven).
*** Daarnaast: diverse havens, waaronder jachthavens.
** Enkhuizen: Het Zuiderzeemuseum (met openluchtmuseum 't Zuiderzeedorp en tentoonstellingsgebouw Het Schathuys)
** tijdens de fietstocht van Enkhuizen naar Den Oever:
*** Medemblik: Stoommachinemuseum (net ten zuiden van Medemblik
*** Noordelijk Wiel en Zuidelijk Wiel (tegenover de ingang naar kampeerterrein De Snippenwei, niet ver van Den Oever). Een kolk of wiel is een ronde plas die ontstaan is na een dijkdoorbraak.
*** de oostkant van de Wieringermeer
** tijdens de fietstocht van Stavoren naar Harlingen: het Schaatsmuseum in Hindeloopen.
* Eindpunt: uiteindelijk Harlingen, maar Hoorn, Enkhuizen, Den Oever en/of Stavoren kunnen tussenstops zijn.
* Treinstations: Den Helder, Hoorn, Enkhuizen, Stavoren, Harlingen

### 11. Terschelling of Vlieland

Met de boot van Harlingen naar een waddeneiland naar keuze: Terschelling of Vlieland. Tip: Zorg eerst voor een (of meer, naar keuze) overnachting(en) voordat u de boottocht boekt. Zeker in het hoogseizoen is het nodig om maanden vantevoren logies te reserveren.
* Start: Harlingen
* Onderweg: strand, duinen, wandelen, fietsen, watersport, luieren, wat u wilt.
** Op Vlieland ook:
*** Wadexcursie Paal 50 of Wadexcursie Trom's Huys
*** Waddencentrum-zeeaquarium De Noordwester
*** naar de vuurtoren en wellicht zelfs beklimmen (alleen af en toe mogelijk)
** Op Terschelling ook:
*** Zeehondentocht
*** Wadlopen
*** Wrakkenmuseum
* Treinstations: Harlingen

### 12. Het westen van Friesland

Vaar terug naar Harlingen en fiets verder:
* Start: Harlingen
* Fietsroute: twee alternatieven:
* LF Elfstedenfietsroute
* Een combinatie van eerst een stukje LF Kustroute (via knooppunten 19 → 51 → 85) en dan in Zurich overgaan op de LF Zuiderzeeroute. Om teleurstellingen te voorkomen: tijdens deze route rijd je voornamelijk onder aan de dijk of op polderwegen met alleen uitzicht op de polders, zonder zicht op het IJsselmeer.
* Afstand (exclusief uitstapjes):
** 38 km voor de LF Elfstedenfietsroute
** 31 km voor de LF Kustroute en LF Zuiderzeeroute
* Onderweg:
** Harlingen:
*** Havens (o.a. Noorderhaven en Zuiderhaven)
*** Net als in alle elf Friese steden is er een "11 Fountains"; hier in Harlingen heet hij 'De Walvis', hij staat in de Havenmond; zie achtergrondartikel Walvisvaart in Harlingen en [https://11fountains.nl/podcast-11fountains-harlingen/ podcast 11 Fountains
*** Expeditie schip Willem Barentsz
** Tijdens de LF Elfstedenfietsroute:
*** Bolsward (elfstedenstad): Rondvaart door de grachten
*** Sculptuur Fyftjin en Fierder (over de Elfstedentocht); Waltaweg, 8765LJ Tjerkwerd (tussen fietsknooppunt 5 en 11)
*** Workum (elfstedenstad): Scheepstimmerwerf "De Hoop" en de nabijgelegen Blazerhaven
** Tijdens de LF Zuiderzeeroute: Makkumer Súdwaard, natuurgebied met een wandelpad (gesloten van 15 maart tot 15 juli)
*** Hindeloopen (elfstedenstad): Schaatsmuseum.
* Eindpunt: Hindeloopen
* Treinstations: Harlingen, Workum

### 13. Zuidwest Friesland

* Start: Hindeloopen
* Fietsroute: LF Zuiderzeeroute
* Afstand: 40 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Stavoren:
*** Rondvaart Friese Meren of Rondvaarten van Simmermoarn
*** Havens van Stavoren
** Lemmer:
*** Ir. D.F. Woudagemaal (UNESCO Werelderfgoed). Route: na knooppunt 46 en na de Prinses Margrietsluis, maar vóór het Streamkanaal: naar rechts, naar beneden en dan op een kruising LA de Gemaalweg op; aan het eind daarvan staat het gemaal.
*** Fiskerhaven/museumhaven
*** Strand
** Eindpunt: Lemmer
** Treinstation: Stavoren

### 14. Naar de Kop van Overijssel

* Start: Lemmer
* Fietsroute: LF Zuiderzeeroute tot Blokzijl
* Afstand: 29 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg: tussen Kuinre en Blokzijl ligt de route nagenoeg op de grens tussen Overijssel en de Noordoostpolder, het "nieuwe land", ingepolderd in 1942.
* Eindpunt: Blokzijl (of Muggenbeet)
* Treinstation: Steenwijk

### 15. Weerribben, De Wieden en/of Giethoorn

Ten oosten van de Noordoostpolder, in de provincie Overijssel, liggen twee natuurgebieden:
* De Weerribben (ongeveer tussen Ossenzijl en het Giethoornse meer)
* De Wieden, ten zuiden daarvan.
Samen vormen zij Nationaal Park Weerribben-Wieden, een van de belangrijkste moerasgebieden van Europa. Om het gebied te verkennen zijn er meerdere fietsroutes uitgezet; twee daarvan zijn:
* Rondje Weerribben (37 km, alléén het rondje, zonder aanfietsroute); wetland, moerasgebied, met rietlanden.
* Rondje De Wierden en Giethoorn (43 km, alléén het rondje, zonder aanfietsroute); meren- en moerasgebied.
** Deze route is in te korten door in Giethoorn na punt 7 op de kaart naar het zuiden (door te) fietsen, over de Kerkweg, het Binnenpad, bij de Langesteeg in de bocht rechtdoor, aan het eind RA de Frensensteeg op en die uitfietsen totdat u aan de N334 bent (Beulakerweg), daar LA; in Blauwe Hand kunt u de route weer oppaken (fietsknooppunt 94, nr 11 en 12 op het kaartje. Let op: door deze verkorting fietst u wel dwars door Giethoorn, wat leuk is op rustige dagen, maar in het hoogseizon kunnen er opstoppingen zijn.

### 16. Noordoostpolder

* Start: Blokzijl
* Fietsroute: volg fietsknooppunten 44 - 43 - 31 - 23 - 16 - 15 - 9 - 3; pak daar de LF Zuiderzeeroute weer op (naar knooppunt 64), tot aan fietsknooppunt 85; daarna fietsknooppunten 85- 39 - 68 - 2 - 36.
* Afstand: 45 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Waterloopbos (tussen fietsknooppunten 16 en 9). Natuurgebied van Natuurmonumenten met het voormalig openlucht waterlooplaboratorium waar onderzoek werd gedaan naar het gedrag van water en de Deltawerken; te bereiken via een zijweg van de Scheveweg (staat met borden aangegeven). Zie ProefLab voor openingstijden van het bezoekerscentrum (en bijbehorend restaurant).
** Schokland, voormalig Zuiderzee-eiland, met Museum Schokland; aan het Ruïnepad (in het zuiden, net voor knooppunt 47): de ruïne van de Oude Kerk van Ens en de Vuurplaat van de Zuiderpunt (het fundament van de oude brandaris/vuurtoren)
** Net buiten de route: Balgstuw bij Ramspol: opblaasbare stormvloedkering; fiets vanaf fietsknooppunt 85 naar fietsknooppunt 22, de stormvloedkering is vlak vóór de brug, 6 km enkele reis, en vervolgens weer terug.
** Sluitgatmonument Noordoostpolder (na fietsknooppunt 39)
** Urk, voormalig Zuiderzee-eiland:
*** Vissersmonument
*** Museum Het Oude Raadhuis toont hoe het leven op Urk er uitzag toen het nog een eiland was
* Eindpunt: Urk
* Treinstations: geen

### 17. Noordelijke Flevopolder

* Start: Urk
* Fietsroute: Fietsknooppunten 36 - 2 - 68 - 78 - 96 - 40 - 34 - 33
* Afstand: 26 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg: Wandeling over de Markerwadden
** Lelystad: Museum Batavialand (voorheen onder andere Nieuw land Poldermuseum) (bij fietsknooppunt 33): reconstructie van een VOC-schip waar je aan boord kunt, een werf waar ambachtslieden aan het werk zijn en een tentoonstelling over de geschiedenis van Flevoland, inclusief de inpoldering.
** Vanuit Lelystad: Marker Wadden: met de boot, vertrek vanaf de Oostvaardersdijk (niet ver van Batavialand), naar één van de eilanden van het natuurgebied en aldaar een (bewegwijzerde) wandeling maken. Er is een keuze uit drie routes; houd bij de keuze rekening met de afvaarttijd van de boot en het looptempo van het reisgezelschap.
* Eindpunt: Lelystad
* Treinstation: Lelystad

### 18. Nationaal Park Nieuw Land

* Start: Lelystad
* Fietsroute: Fietsknooppunten 33 - 30 - 25 - 26 -27 -2 -94 -23 -24 - 67 -66 -56 -14 - 55 - 54 - 9 - 8 - 7 - 6 - 28 -21 - 26 - 18 -17
* Afstand: 44 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Nationaal Park Nieuw Land met o.a. de Oostvaardersplassen en (ten zuiden daarvan) Lepelaarsplassen. Meer informatie: Nationaal Park Nieuwland.
** Vluchthaven aan de Oostvaardersdijk, aan de IJsselmeerkant (halfverwege de dijk, bij een parkeerplaats, bij uitkijkpunt het Nonnetje)
** Watersport Centrum Muiderberg
** Uitstapje naar Muiden (4,5 km enkele reis), vestingstad die onderdeel was van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Met onder andere het Muiderslot en vestingwallen. Ook is het mogelijk een vaartocht naar Fort Pampus ("voor Pampus liggen") te maken, onderdeel van de Stelling van Amsterdam.
* Eindpunt: Muiderberg
* Treinstations: Lelystad, Almere, Weesp

### 19. Hollandse Waterlinie

De Nieuwe Hollandse Waterlinie is een verdedigingslinie die een groot deel van Holland en de stad Utrecht beschermde tegen vijandige troepen. Zij deed dienst tussen 1870 en 1945. De linie bestaat voornamelijk uit gebieden die onder water te zetten zijn, wat het oprukken van vijandige troepen zou vertragen of tegenhouden. Aan deze linie liggen nog zo'n 30 forten en andere vestingwerken, waarvan enkele te bezichtigen zijn (zie Forten aan de Hollandse Waterlinies). Veelal kun je ze wel van buiten bekijken, maar hebben ze geen reguliere openingstijden.
* Start: Muiderberg
* Fietsroute: 17 - 18 - 33 - 34 en vervolgens LF Waterlinieroute
* Afstand: 36 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Naarden: vestingstad omringd door water
*** Nederlands Vestingmuseum, tevens informatiecentrum voor de Hollandse Waterlinies.
** Naardermeer: eerste natuurgebied dat werd aangekocht door de Vereniging Natuurmonumenten. Op de fiets zie je overigens praktisch niets van de meren (meervoud), daarvoor moet je te voet het gebied in (bijvoorbeeld via het Laarzenpad) of goed opletten in de trein van Hilversum/Naarden-Bussum naar Weesp/Amsterdam/Schiphol (links zitten) of andersom (dan rechts zitten) en dan bij voorkeur in de winter als er weinig blad aan de bomen zit.
** Weer terug in Plassengebied: Ankeveense Plassen (tussen de knooppunten 38 en 39) en de Spiegelplas (tussen 39 en 1)
** Fort Kijkuit] (net vóór fietsknooppunt 3, aan de Gabriëlweg in Kortenhoef). Met zeer beperkte openingstijden.
** De Vecht (vanaf fietsknooppunt 95); met verspreid liggende buitenplaatsen, die rijke Amsterdammers in de Gouden Eeuw (en later) als zomerresidentie lieten bouwen (omdat het in de zomer stonk in de stad).
** Fort Nieuwersluis (na fietsknooppunt 25, naast fietsknooppunt 2). Met zeer beperkte openingstijden.
* Eindpunt: Breukelen
* Treinstations: Naarden-Bussum, Breukelen

### 20.Forten

* Start: Breukelen
* Fietsroute: vervolg LF Waterlinieroute (knooppunten 84 -85 en verder). Vanaf fietsknooppunt 39 wordt de LF Waterlinieroute verlaten, vervolg met 39 - 98 - 99 - 1.
* Afstand: 38 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Veenweidegebied met diverse plassen (die slecht zichtbaar zijn door bebouwing en begroeiing)
** Fort Tienhoven (op de hoek van de Scheendijk en de Nieuweweg): op een eiland dat niet te bezoeken is
** Fort Maarsseveen (tussen fietsknooppunten 23 en 62, tweede zijweg links aan de Herenweg), nu in gebruik als culturele hub.
** Strandbad Maarsseveense Plassen (bij fietsknooppunt 62 naar links, bij fietsknooppunt 47): buiten-zwembad; vanaf fietsknooppunt 47 rechtdoor naar nr. 61 om de route weer op te pakken (dan wordt een stuk afgesneden, waardoor Fort aan de Klop wordt overgeslagen)
** Fort aan de Klop (bij fietsknooppunt 53), nu met horeca.
** Fort de Gagel (bij fietsknooppunt 61), nu een restaurant
** Fort Ruigenhoek (vlak voor fietsknooppunt 91), alleen vanaf de weg te bekijken Waterliniemuseum
** Fort Blauwkapel (bij fietsknooppunt 90): multifuntioneel terrein met woningen, wandelpaden en ateliers.
** Fort Voordorp (aan de Voordropsedijk, tussen fietsknooppunten 90 en 89, ingang aan de andere kant): nu een evenementenlocatie.
** Fort Rijnauwen (tussen de fietsknooppunten 44 en 41): nu van Natuurmonumenten, met wandelpaden
** Fort Vechten (bij fietsknooppunt 39): met het Waterlinie Museum.
* Eindpunt: Houten
* Treinstations: Breukelen, Utrecht Overvecht, Bunnik, Houten

### 21. Grote-rivierengebied

* Start: Houten
* Fietsroute: 1 - 67 - 66 - 64 - 51 - 52 (pontveer over de Lek naar Culemborg) - 42 - 41 - 40 - 52 - 44 - 45 - 46 - 48 (Leerdam) - 57 - 34 - 33 - 36 - 37 (pontveer Arkel-Spijk) - 38 - 26 - 39 - 53 - 22 - 23. NB De veerpont van Arkel naar Spijk vaart alleen tussen 1 april en 1 oktober. Buiten die tijd kunt u het beste de Linge al bij Leerdam oversteken en langs de andere kant van de Linge naar Gorinchem fietsen (57 - 49 - Hekelum) en in Spijk (38) de route weer oppakken.
* Afstand: 44 km (exclusief uitstapjes)
* Onderweg:
** Amsterdam-Rijnkanaal (bij fietsknooppunt 66)
** Werk aan de Groeneweg (net vóór fietsknooppunt 51): onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, met een wandelpad langs bunkers en loopgraven
** Rivier de Lek met uiterwaarden en kribbes (fietsknooppunten 51 t/m 40)
** Fort Everdingen (bij fietsknooppunt 40), nu brouwerij
** Diefdijk (tussen de fietsknooppunten 40 t/m 48), in stand gehouden om de gevolgen van een onbedoelde dijkdoorbraak te beperken. Aan de Diefdijk:
*** Drie kolken/wielen: (1) De Waai (net na de A2), (2) Wiel van Bassa (waar rechts een afslag naar de Kerkweg is) en (3) Het Wiel (waar de Culemborgsche Vliet (weer) langs de dijk stroomt; een [[w:nl:Vliet (watergang)|vliet heeft dezelfde functie als een sloot en wetering: water uit de polder afvoeren, maar een vliet is iets breder dan een sloot). Ja, we zijn weer in veenweidegebied.
*** Werk aan het spoor Diefdijk: fort aan de overkant van het water, waarvan het terrein doorsneden wordt door de spoorlijn, te bereiken via een bruggetje direct na de spoorlijn.
** Leerdam: vestingwallen
** Lingedijk met daarnaast de Linge en uiterwaarden.
** Twee wielen net na Kedichem: het Oude Wiel en even verder, na de tweede afslag "Onderweg" het Nieuwe Wiel.
** Gorinchem: vestingstad met vestingwallen en een haven
** Met de veerpont (let op: de laatste pont vaart even na 17:00 terug) van Gorinchem naar Woudrichem (vestingstad, Visserij- en Cultuurhistorisch Museum) en/of naar Slot Loevestein.
* Eindpunt: Gorinchem
* Treinstations: Houten, Culemborg. Leerdam, Gorinchem

### 22. Biesbosch

* Start: Gorinchem
* Fietsroute en afstanden: naar keuze:
** Naar Biesboschcentrum Dordrecht
*** Met de fiets op de trein (R-net, buiten de spits, zie fiets in de trein op Merwedelingelijn) naar station Dordrecht-Stadspolders. Stap uit aan de noordkant van het station, LA Groenezoom, 2e straat RA Loswalweg en die uitfietsen tot aan de Wantijdijk. Daar RA de dijk op (bovenlangs) en weer fietsknooppunten volgen: 83 -80 - 89 = 5 km.
*** Met de fiets: Neem bij fietsknooppunt 50 de veerpont naar Werkendam en fiets verder via de fietsknooppunten 30 (Werkendam) - 22 - 10 - 11 (met fort Steurgat, zuidelijkste fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, nu wooncomplex) - 27 - 4 - 2 (veerpont naar Dordrecht) - 43 - 44 - 83 - 80 - 89 = 17 km (naar keuze een iets langere tocht dwars door de Biesbosch).
** Naar Biesboschcentrum Werkendam:
*** Met de fiets op de trein: (R-net, buiten de spits, zie fiets in de trein op Merwedelingelijn) naar station Dordrecht-Stadspolders. Stap uit aan de noordzijde van het station en ga direct RA en de fietstunnel onderdoor. Dan RA, met de bocht mee en aan het eind de Noordendijk op. Die blijven volgen tot aan de Zeedijk, daar LA en de fietsknooppunten weer oppakken: 44 - 43 - Veerpong Kop van 't Land - Werkendam - 2 - 8 - richting 20; na de brug is het Biesbosch Museumeiland met het informatiecentrum = 8 km.
*** Met de fiets: Neem bij fietsknooppunt 50 de veerpont naar Werkendam. Dan fietsknooppunten 31 - 80 - 23 - 30 - 22 - 10 - 11 - 9 - 6 - 21 - 22 - 20 - richting 8; na de brug is het Biesbosch Museumeiland met het informatiecentrum. = 19 km (dwars door de Biesbosch).
** Naar (VVV) Drimmelen:
*** Met de fiets op de trein: (R-net, buiten de spits, zie fiets in de trein op Merwedelingelijn) naar station Dordrecht. Stap daar over op de stoptrein naar Lage Zwaluwe. Stap uit aan de oostkant van het station. Fiets over de Sreeplandsedijk richting het noordoosten, negeer de afslag naar de Reedijk maar blijf rechtdoor fietsen, over de Dirk de Botsdijk en de Flierstraat naar fietsknooppunt 90 - 21 - 97. Vanaf station Lage Zwaluwe: 13 km.
*** Met de fiets: Neem bij fietsknooppunt 50 de veerpont naar Werkendam, fiets verder via de fietsknooppunten 30 - 22 - 12 - 18 - 32 - 35 - 24 - 42 - 40 - 44 - 97 = 26 km (fietstocht langs de rand van de Biesbosch).
* Onderweg (maak een keuze, of verblijf er meerdere dagen):
** Boottocht:
*** vanuit Biesboschcentrum Dordrecht: ga naar Reserveren/Activiteitenkalender, fluistervaartocht)
*** vanuit Drimmelen: Fluistertocht
** Museumeiland: zie Ruimte voor rivieren
** Grienden zien en beleven: Wandeling (5 km) vanuit Biesboschcentrum Dordrecht, Baanhoekweg 53, 3313 LP Dordrecht (op het oostelijk deel van het Eiland van Dordrecht): Griendmuseumpad (deze website biedt ook praktische informatie); dit pad is alleen open van april tot oktober; een kaartje staat op Wandelen met Hella even over het midden
** Fietsen:
*** Rondje Biesbosch (via Werkendam, Lage Zwaluwe, Drimmelen en Dombosch) of
*** Fietsroute Biesbosch (vanaf Werkendam; 23 km, bijna de helft korter)
* Eindpunt van de fietstocht: Biesbosch
* Treinstations: Gorinchem, Dordrecht, Lage Zwaluwe (voor Drimmelen)
Wie maar niet genoeg kan krijgen van vestingwallen, kan nog doorfietsen naar Willemstad (vanaf station Dordrecht zo'n 38 km, dichtstbijzijnde station: Zevenbergen), en/of (al of niet met de trein) naar Bergen op Zoom.

## Buiten de route

Niet alles dat met het thema "Nederland en het water" te maken heeft, past binnen één fietsroute. Enkele aanvullingen die buiten de route vielen:
* Dwars door Nederland: NAP-route (of een gedeelte ervan) - op de scheidslijn van land onder (westelijk van de route) en boven (oostelijk van de route) de zeespiegel
* Eerste Maasvlakte en Tweede Maasvlakte (ten zuiden van Hoek van Holland)
* Den Haag:
** Panorama Mesdag
** Haagse School (19e-eeuwse stroming in de schilderskunst met onderwerpen als het strand en de duinen; o.a. te zien in het Kunstmuseum Den Haag)
** Scheveningse Pier; let op: wegens verbouwing kan hij gesloten zijn, onderzoek dat van tevoren
* Amsterdam:
** Rondvaart door Amsterdam (grachten en/of haven), met woonboten in de grachten
** Scheepvaartmuseum: gereconstrueerd VOC-schip en tentoonstellingsruimtes
* In Friesland: Terp van Hegebeintum
** Nationaal Park Lauwersmeer (gedeeltelijk provincie Groningen)
** Nationaal Park Schiermonnikoog
** Op de LF Kustroute en LF Elfstedenfietsroute, tussen Holwerd (veerboot naar Ameland) en Franeker:
*** Terp Hogebeintum (bij knooppunt 13), hoogste terp van Nederland. Openstelling voor publiek: zie Terp Hegebeintum (informatiecentrum, kerk en museum). Terpen werden opgeworpen om bij hoogwater een droge plek te hebben, zowel voor mensen als voor vee. Waterraderen in Borculo (Achterhoek)
*** Kweldergebied Noarderleech: ga bij knooppunt 73 (in Marrum) even van de route af: LA Botniaweg, Hoge Herenweg, volg bordjes naar Kweldercentrum Noarderleech; terug naar de route, afhankelijk van uw doel: dezelfde weg terug naar Marrum, òf naar het zuiden: terug via de Noorderleeg, bij de Zeedijk RA, bij de bocht niet het bruggetje over maar RA het fietspad op (langs de sloot), rechtdoor Vijfhuisterdijk, met de sloot mee LA Roodschuursterlaan, aan het eind bij knooppunt 53 de fietsroute weer oppakken
** De Alde Feanen (Nationaal Park) (ten zuidoosten van Leeuwarden)
* In Drenthe: Emmer-Compascuum: Veenpark (op fietsafstand van station Emmen, in zuidoost-Drenthe)
* Waterraderen en watermolens, zie Watermill wheels in the Netherlands voor locaties (in het oosten van het land)
* Sprengen en beken op de Veluwe
* Nederlands Watermuseum in Arnhem
* In de provincie Utrecht: Buitenplaatsen langs de Vecht (fietsroute ten zuidwesten van Hilversum)
* In Zuid-Holland: Poldermolens bij Kinderdijk
** Poldermolens bij Kinderdijk
** Rhoonse en Carnisse Grienden, te bereiken per fiets vanaf treinstation Barendrecht en metro-station Rhoon (onderdeel van de Rotterdamse metro).
* Vennen in Noord-Brabant, bijvoorbeeld bij Oisterwijk
* Sculpturen over golven in Nederland
* Oppervlaktewater in Nederland - klik op de links voor meer afbeeldingen over het onderwerp en lokaties (die in het betreffende Wikipedia-artikel niet altijd zijn vermeld)
* Ruimte voor rivieren
* Bezoek/excursie/rondleiding Waterzuiveringsinstallatie, van rioolwater en/of voor drinkwater (dergelijke rondleidingen lijken alleen bestemd voor groepen en schoolklassen, dus neem de kans waar om als begeleider mee te gaan als er een excursie voor bijvoorbeeld uw kinderen op stapel staat).

## Praktische zaken

* Openbaar vervoer:
** Langs de Zeeuwse kust en op de Zuidhollandse eilanden, tot aan Maassluis zijn geen treinstations. Ook elders op de route kunnen treinverbindingen schaars zijn, zie daarvoor steeds de opsomming onderaan een traject.
** OV-reisplanner voor trein, bus, tram, metro, boot, voor heel Nederland
** Fiets mee in de trein. Let op: alleen voor kleine gezelschappen van maximaal 4 personen; de ruimte voor fietsen in treinen is zeer beperkt, meestal hooguit zo'n 3 à 4 fietsen per rijtuig; soms is er slechts één rijtuig per trein en andere mensen willen ook hun fiets meenemen. Zoek in de NS-reisplanner naar rustige treinen (hoe minder poppetjes, hoe rustiger), dan heb je de meeste kans om direct mee te kunnen.
** Fiets mee in de Rotterdamse metro; de Rotterdamse metro bestrijkt een breed gebied, zie Lijnennetkaart van RET
* Fietsroutes van Nederlandfietsland.nl
* Reserveer op tijd overnachtingen. Accomodatie op de Waddeneilanden kan niet vroeg genoeg geboekt worden, zeker in het hoogseizoen (juli-augustus) is alles al maanden, zo niet een jaar van tevoren volgeboekt. Dit geldt in iets mindere mate ook voor andere populaire maanden (mei-juni, september-oktober) en de rest van de kust.

## Gevraagd

1) Verbeteringen Omdat dit geen officiële fietsroute is, kan iedereen dit artikel aanpassen met zinnige correcties, aanvullingen, verbeteringen en suggesties, zowel in de tekst als de trajecten. Als het maar het thema recht doet: Nederland en het water. Bij twijfel graag gebruik maken van de Overleg-pagina (tab links boven).
    In het bijzonder:
   * Friesland is onder andere bekend om zijn vele meren. Maar fietstochten met mooi zicht op die meren zijn er niet of moeilijk te vinden, bijna altijd verhindert wel iets het zicht op het meer (je weet dat het er moet zijn, maar je krijgt het zelden te zien, hooguit af en toe een glimp). Wie wel een dergelijke fietstocht kent: graag toevoegen!
2) Foto's Foto's die je zelf op deze fietsroute (of elders in de wereld) hebt gemaakt van landschappen of objecten, kun je uploaden in Wikimedia Commons, dan kunnen ze ook gebruikt worden voor dit artikel, in Wikipedia of andere onderdelen van de Wikimedia-groep. Wikimedia Commons vervult in die groep de functie van beeldbank (maar bestanden mogen ook gratis door de rest van de wereld worden gebruikt, mits men zich aan de voorwaarden houdt). Het meest gewild zijn foto's van onderwerpen die nog niet in Commons zijn opgenomen. Er zijn wel voorwaarden aan verbonden, zo mogen het bijvoorbeeld geen vakantiekiekjes zijn, met je reisgezelschap pontificaal in beeld terwijl de bezienswaardigheden er bekaaid af komen. Zie Handboek Wikimedia Commons voor meer informatie en instructies.