# Latijn/Les 8

| Latijn | Les 1 · 2 · 3 · 4 · 5 · 6 · 7 · 8 · 9 · 10 · 11 · 12 · 13 · 14 · 15 | Het schrift · Uitspraak · Naamwoorden · Werkwoorden | Woordenlijst |
Bijzinnen en voegwoorden; voltooid verleden tijd; U-declinatie; ferre; alter

### Voorbeelden

| 1. | Gladius quem in manu dextra fero acutus est. | Het zwaard dat ik in mijn rechterhand draag is scherp. |
| 2. | Eam non audivi, quia remota fuit. | Ik hoorde haar niet, omdat ze ver weg was. |
| 3. | Postquam sol occiderat, vespertiliones apparuerunt. | Nadat de zon ondergegaan was, verschenen de vleermuizen. |
| 4. | Ubi pugnatores vigilem qui gladium strinxerat viderunt, desierunt pugnare. | Toen de vechters de nachtwacht die zijn zwaard getrokken had zagen, hielden ze op met vechten. |
| 5. | Dum servi laborant, dominus dormiebat. | Terwijl de slaven werkten, sliep de meester. |
| 6. | Amici iam domum ierant, ubi ad cauponam perveni. | Mijn vrienden waren al naar huis gegaan toen ik bij de kroeg aankwam. |
| 7. | Quia equus aeger erat, agricola alterum equum ducit. | Omdat het paard ziek was, brengt de boer het andere paard. |
| 8. | In altera manu gladium et telum tulit. | In de ene hand droeg hij een zwaard in de andere hand een dolk. |

### Het plusquamperfectum: de voltooid verleden tijd

De voltooid verleden tijd, of plusquamperfectum, geeft aan dat een toestand of gebeurtenis op een zeker moment in het verleden al voorbij was. Ik had bemind, wij hadden gewaarschuwd, etc. De vervoeging van het plusquamperfectum is altijd regelmatig en wordt gevormd door achter de perfectumstam een tussenvoegsel -era- te plaatsen gevolgd door dezelfde uitgangen als bij het imperfectum:
* 1 s.
* 2 s.
* 3 s.
* 1 p.
* 2 p.
* 3 p.
* amaveram
* amaveras
* amaverat
* amaveramus
* amaveratis
* amaverant
* monueram
* monueras
* monuerat
* monueramus
* monueratis
* monuerant
* viceram
* viceras
* vicerat
* viceramus
* viceratis
* vicerant
* audiveram
* audiveras
* audiverat
* audiveramus
* audiveratis
* audiverant
Ook esse en ire gedragen zich regelmatig:
* 1 s.
* 2 s.
* 3 s.
* 1 p.
* 2 p.
* 3 p.
* fueram
* fueras
* fuerat
* fueramus
* fueratis
* fuerant
* ieram
* ieras
* ierat
* ieramus
* ieratis
* ierant

### Voegwoorden

De enige voegwoorden (conjuncties) die we tot nog toe tegengekomen zijn, zijn et en sed. Dit zijn nevenschikkende voegwoorden. Nevenschikking (of parataxis) betekent dat de twee samengevoegde zinnen van gelijke waarde zijn; ze zijn elk een onafhankelijke zin . Meestal betekent dat twee hoofdzinnen:
    Exii et ad forum ambulavi.Ik liep naar buiten en wandelde naar het forum. Exii. Ad forum ambulavi.Ik liep naar buiten. Ik wandelde naar het forum. Quaesivi, sed non repperi.Ik zocht maar vond (het) niet. Quaesivi. Non repperi.Ik zocht. Ik vond (het) niet.
Als de twee zinnen daarentegen niet van gelijke waarde zijn spreken we van onderschikking (of hypotaxis). De bijzin speelt dan een ondergeschikte rol aan de hoofdzin. Één zo'n soort bijzin zijn we al tegengekomen, namelijk de relatieve bijzin, die ingeleid wordt door een relativum (zie les 7). Relatieve bijzinnen hebben betrekking op een naamwoord of naamwoordgroep. Andere bijzinnen zeggen iets over de hoofdzin en worden daarom bijwoordelijke bijzinnen genoemd. Ze kunnen een reden geven voor de hoofdzin (omdat), een doel (zodat), gelijktijdigheid (terwijl) etc.
    Domum ii postquam amico discesseram.Ik ging naar huis nadat ik van mijn vriend afscheid had genomen. Discipuli sedulo didicerunt quod magister inspectavit.De leerlingen studeerden ijverig omdat de leraar toekeek. Ubi sol oriebatur, exiimus.Toen de zon opkwam, vertrokken we. Eam non audivi, quia remota fuit.Ik hoorde haar niet, omdat ze ver weg was.
De voegwoorden quod en quia geven een reden aan voor iets wat in de hoofdzin gesteld wordt. De bijzinnen worden daarom causale bijzinnen genoemd.
De voegwoorden postquam en ubi geven een tijdsverhouding tussen de hoofdzin en de bijzin aan en de bijzinnen worden daarom temporele bijzinnen genoemd.
dum (terwijl) leidt ook een temporele bijzin in, maar heeft als bijzonderheid dat het werkwoord in de bijzin in de praesens staat, ook als de actie in het verleden plaatsvindt:
    Dum servi laborant, dominus dormiebat.= Terwijl de slaven werkten, sliep de meester.

### U-declinatie

De U-declinatie (of 4e declinatie) is een wat kleinere groep woorden waarvan de stam eindigt op een u. Er zijn twee afzonderlijke vervoegingen, voor het mannelijk en vrouwelijk enerzijds en het onzijdig anderzijds. De woorden op -us zijn op een paar uitzonderingen na mannelijk.
In de vorige lessen zijn we er al een paar tegen gekomen:
| risus, -us (m) | gelach |
| ruditus, -us (m) | gebalk |
Hier zijn de verbuigingen van currus, wagen, en cornu, hoorn:
* nom.
* gen.
* dat.
* acc.
* abl.
* currus
* currus
* currui
* currum
* curru
* currus
* curruum
* curribus
* currus
* curribus
* cornu
* cornus
* cornu
* cornu
* cornu
* cornua
* cornuum
* cornibus
* cornua
* cornibus
Ook het Latijnse woord voor naamval, casus, is een woord uit de U-declinatie.
Twee belangrijke woorden uit de U-declinatie die vrouwelijk zijn:
| domus, -us (f) | huis |
| manus, -us (f) | hand |

#### Domus

Behalve dat domus vrouwelijk is heeft het ook een paar vormen die uit de O-declinatie geleend zijn. De onregelmatige vormen zijn vet gedrukt:
* nom.
* gen.
* dat.
* acc.
* abl.
* domus
* domus
* domui
* domum
* domo
* domus
* domuum of domorum
* domibus
* domos
* domibus
Onthoud ook de volgende uitdrukkingen:
* domi = thuis
* domo = van huis
* domum = naar huis
De vorm domi vraagt om nadere uitleg. In een periode voordat het Latijn geschreven werd kende het nog een andere naamval, de zogenaamde locativus, die aangaf waar iets was of plaatsvond. domi was de locativus enkelvoud van domus en is als versteende taalvorm in het Latijn bewaard gebleven. De locativus zullen we nog een keer tegenkomen.
    Domi sumus.= Wij zijn thuis. Domum iistis.= Jullie gingen naar huis. Domo iistis.= Jullie gingen (weg) van huis. (ablativus zonder voorzetsel)

### Ferre

Ferre (dragen) is een onregelmatig werkwoord uit de consonant-declinatie. We zijn ferre al tegengekomen in les 2. De stamtijden zijn ferre, tuli en latum. De praesensstam wordt gevormd door -re van de infinitvus te halen. De vormen die afgeleid zijn van de perfectumstam (tuli) zijn allemaal regelmatig. In onderstaand schema zijn alle vormen van de tijden die we kennen gegeven. De drie onregelmatige vormen zijn vet gedrukt:
* 1 ev.
* 2 ev.
* 3 ev.
* 1 mv.
* 2 mv.
* 3 mv.
* fero
* fers
* fert
* ferimus
* fertis
* ferunt
* ferebam
* ferebas
* ferebat
* ferebamus
* ferebatis
* ferebant
* tuli
* tulisti
* tulit
* tulimus
* tulistis
* tulerunt
* tuleram
* tuleras
* tulerat
* tuleramus
* tuleratis
* tulerant

### Alter

Alter (de een, de ander) is een zogenaamd adiectivum pronominalium. Het zijn woorden die een soort kruising vormen tussen een voornaamwoord en een bijvoegelijke naamwoord. Er zijn er een handvol van en ze worden grotendeels vervoegd als de adiectiva van groep 1. Enkel de vormen van de genitvus en dativus enkelvoud wijken af.
Hier is de verbuiging van alter, altera, alterum:
* nom.
* gen.
* dat.
* acc.
* abl.
* alter
* alterius
* alteri
* alterum
* altero
* alteri
* alterorum
* alteris
* alteros
* alteris
* altera
* alterius
* alteri
* alteram
* altera
* alterae
* alterarum
* alteris
* alteras
* alteris
* alterum
* alterius
* alteri
* alterum
* altero
* altera
* alterorum
* alteris
* altera
* alteris
Alter in de betekenis van ander is altijd een andere van twee mogelijkheden (de één of de ander):
    Quia equus aeger erat, agricola alterum equum ducit.= Omdat het paard ziek was, bracht de boer het andere paard.
Hier moet de uitdrukking alterum equum met het andere paard vertaald worden in tegenstelling tot een ander paard, want alter geeft aan dat er maar twee mogelijkheden zijn. (Wanneer de boer meer keuzes had gehad voor andere paarden, zou er een vorm van alius gestaan hebben; die vormen worden in een volgende les voorgesteld).
Vanwege de keuze tussen twee mogelijkheden wordt alter dan ook vaak gebruikt bij lichaamsdelen die in paren voorkomen:
    In altera manu gladium et telum tulit.In de ene hand droeg hij een zwaard in de andere hand een dolk.

### Terminologie
#### Plusquamperfectum

    De voltooid verleden tijd.

#### Hypotaxis

    Onderschikking.

#### Parataxis

    Nevenschikking.

#### Locativus

    Een niet meer gebruikte naamval die nog in vaste uitdrukkingen en een bepaalde groep woorden uit de Consonant-declinatie voorkomt.

#### Temporele bijzin

    Een bijzin die door een voegwoord dat een tijdsverhouding uitdrukt met de hoofdzin verbonden is.

#### Causale bijzin

    Een bijzin die door een voegwoord dat een reden of oorzaak uitdrukt met de hoofdzin verbonden is.

#### Adiectiva pronominalia

    Adiectiva met een sterk pronominaal karakter.

### Woordenlijst

| alter, altera, alterum | de een, de ander (van de twee) |
| apparere, apparui, - (E) | verschijnen, tevoorschijn komen |
| Aventinus, -i | De Aventijnse heuvel in Rome |
| cornu, -us (n) | hoorn |
| currus, -us (m) | wagen, strijdwagen |
| dexter, -tra, -trum | rechts |
| dictator, dictatoris (m) | dictator; dictatorem dicere = tot dictator verkiezen |
| discedere, discessi, discessum (C) | uiteen gaan; ab A[abl] discedere = van A afscheid nemen |
| dolere, dolui, dolitum (E) | pijn doen |
| domus, -us (f) | huis |
| dormire, dormivi, dormitum (I) | slapen |
| dum | terwijl |
| exercitus, -us (m) | leger |
| exire, exii, exitum (I) | vertrekken (wordt verbogen als ire) |
| Fabius Maximus (m) | Fabius Maximus, dictator in Rome |
| ferre, tuli, latum (C) | dragen |
| fossa, -ae (f) | kanaal, sloot, gracht; fossa ducere = een kanaal graven |
| fructus, -us (m) | vrucht |
| genu, -us (n) | knie |
| hortus, -i (m) | tuin |
| iam | al, reeds |
| incolere, incolui, incultum (C) | bewonen |
| inter (+acc) | tussen |
| lacus, -us (m) | meer; Lacus Trasumenus = het Trasimeense meer waar Hannibal in 217 v. Chr. een Romeins leger versloeg. |
| latus, lateris (n) | kant |
| Lucius Tarquinius Priscus (m) | Lucius Tarquinius Priscus, de vijfde koning van Rome. |
| mandare, mandavi, mandatum (A) | opdracht geven (om te); A[dat] B[inf] mandare = A opdracht geven om te B. |
| manus, -us (f) | hand |
| occidere, occidi, occasum (C) | ondergaan (van hemellichaam) |
| Palatium, -i (n) | De Palatijnse heuvel in Rome |
| palus, paludis(f) | moeras |
| pervenire, perveni, perventum (I) | aankomen; ad A[acc] pervenire = bij A aankomen |
| postquam | nadat |
| pugnator, pugnatoris (m) | vechter |
| quaerere, quaesivi, quaesitum (C) | zoeken |
| quia | omdat |
| quod | omdat |
| remotus, -a, -um | ver (weg) |
| reperire, repperi, repertum, (I) | vinden |
| sedulo | ijverig |
| siccati erant | waren drooggelegd (van siccare = droogleggen) |
| sinister, -tra, -trum | links |
| sol, solis (m) | zon; sol oriebatur = de zon kwam op. |
| stringere, strinxi, strictum (C) | trekken (van zwaard) |
| superare, superavi, superatum (A) | overwinnen, verslaan |
| ubi | toen |
| vallis, vallis (f) | vallei, dal |
| vespertilio, vespertilionis (f) | vleermuis |

### Oefeningen

* Verander de volgende imperfectum vormen in de overeenkomstige plusquamperfectum vormen.
    Voorbeeld: reperiebam → reppereram
* quaerebamus
* plaudebatis
* ululabam
* ibant
* ducebas
* feriebatis
* pugnabat
* erat
* ferebamus
* circumsedebant
* Een stukje geschiedenis van Rome
    Ubi Lucius Tarquinius Priscus rex Romanorum, Romani montes Romae incolebant. Quod valles inter montes paludes erant, rex homini fossas ducere mandavit. Postquam paludes siccati erant, in vallem inter Aventinumque Palatium Circum Maximum constituit. In altero lato Palatii forum constituit.
* Geef de verbuiging van (let op de declinatie):
* manus
* genu
* risus
* hortus
* fructus
* circus
* Vertaal de volgende zinnen:
* Romani, postquam ad lacum Trasumenum exercitus Hannibalis ei superaverat, Fabium Maximum dictatorem dixerunt.
* Dum Quintus discit, Fabius dormiebat.
* Domum venit, quod sol occidit.
* Fructus in manu domum tuli.
* Genu dextrum dolet, sed genu sinistrum non dolet.
* Postquam exercitum Gallorum superaverat, Caesar in Italia iit.
| Latijn | Les 1 · 2 · 3 · 4 · 5 · 6 · 7 · 8 · 9 · 10 · 11 · 12 · 13 · 14 · 15 | Het schrift · Uitspraak · Naamwoorden · Werkwoorden | Woordenlijst |