# Woordvorming

Eén stamwoord kan in het Esperanto veel diverse woorden opleveren door het toevoegen van verschillende voorvoegsels en achtervoegsels. Dat betekent, dat we in het Esperanto minder woorden hoeven te leren dan in andere talen.
Eén mogelijkheid is het gebruiken van de diverse achtervoegsels:
    skrib' =>
    skribo - schrift
    skriba - schriftelijk
    skribi - schrijven
    skribe - schriftelijk
    interes' =>
    intereso - interesse
    interesa - interessant
    interesi - interesseren
    interese - interessant (zijnde)
Wanneer we een samengesteld woord maken, dan kunnen we de achtervoegsels van het eerste woord al dan niet weglaten, afhankelijk van wat gemakkelijker is uit te spreken.
    skrib' + tabl' => skribotablo / skribtablo - schrijftafel, bureau, desk
Voor- en achtervoegsels zijn erg belangrijk in het Esperanto. Ze zorgen ervoor dat je uit betrekkelijk weinig stamwoorden een grote hoeveelheid afleidingen kunt maken. Stamwoorden zijn de basiswoorden waaruit de taal bestaat. Er bestaan 10 voorvoegsels en 32 achtervoegsels.

## Voorvoegsels

| bo- | verwantschap door huwelijk | patro - vader | bopatro - schoonvader |
| dis- | uiteen; naar vele/diverse richtingen toe | doni - geven | disdoni - uitdelen |
| ek- | (meteen) beginnen | vidi - zien | ekvidi - gauw zien, ontwaren |
| eks- | niet meer | reĝo - koning | eksreĝo - ex-koning |
| fi- | slecht, onprettig | domo - huis | fidomo - een rothuis (de sfeer in het huis) |
| ge- | de twee geslachten tezamen | patro - vader | gepatroj - ouders |
| mal- | omgekeerd; het tegendeel; het tegenovergestelde | bona - goed | malbona - slecht |
| mis- | niet juist; per vergissing | uzi - gebruiken | misuzi - misbruiken |
| pra- | naar het verleden wijzend | tempo - tijd | pratempo - oertijd |
| re- | alweer, nogmaals; omgekeerde richting | veni - komen | reveni - terugkomen |

## Achtervoegsels

| -aĉ- | slecht (kwalitatief) | domo - huis | domaĉo - krot, bouwval |
| -ad- | langdurige of herhalende handeling | kanti - zingen | kantado - voortdurend zingen (een aantal liedjes na elkaar) |
| -aĵ- | iets concreets | alta - hoog | altaĵo - hoogte; heuvel |
| -an- | lid, iets of iemand dat ergens aan toebehoort | Kristo - Christus | kristano - christen |
| -ar- | verzameling, velen als een geheel | arbo - boom | arbaro - bos |
| -ĉj- | schept mannelijke koosnaampjes (na 2-5 letters van de naam) | patro - vader | paĉjo - papa, pappie |
| -ebl- | men kan het doen; mogelijk; -baar | legi - lezen | legebla - leesbaar |
| -ec- | kwaliteit als een abstract idee; eigenschap, -heid | rapida - snel, vlug, rap | rapideco - snelheid |
| -eg- | erg groot, erg sterk | varma - warm | varmega - heet |
| -ej- | plaats, plek, stek, waar? | kuiri - koken | kuirejo - keuken |
| -em- | neiging of staat | dormi - slapen | dormema - slaperig |
| -end- | iets dat men hoort te doen | legi - lezen | legenda - iets dat men hoort te lezen |
| -er- | fragment, een stukje van | sablo - zand | sablero - zandkorrel |
| -estr- | een mens: die leidt, regeert, voorzit | lernejo - school | lernejestro - schooldirecteur, rector |
| -et- | erg klein (nietig); erg zwak | varma - warm | varmeta - lauw |
| -id- | kind; jong dier | hundo - hond | hundido - pup |
| -ig- | veroorzaken dat iets gebeurt of plaatsvindt (actief) | labori - werken | laborigi - aanzetten tot werken |
| -iĝ- | alsof iemand of iets iets ondergaat (passief) | ruĝa - rood | ruĝiĝi - rood worden |
| -il- | instrument, remedie | tranĉi - snijden | tranĉilo - mes |
| -in- | geeft een vrouwelijk geslacht aan | knabo - jongen | knabino - meisje |
| -ind- | is goed om te doen; verdienste; is het waard | legi - lezen | leginda - als iets het waard is te lezen, lezenswaardig, iets wat je zou moeten lezen |
| -ing- | iets, waarin men iets doet, om ze te nemen of vast te houden | glavo - zwaard | glavingo - schede |
| -ism- | denkwijze, systeem | kristano - christen | kristanismo - christendom |
| -ist- | beroep, voortdurende bezigheid/denkwijze | labori - werken | laboristo - werker, arbeider |
| -nj- | vrouwelijke koosnaampje(na 2-5 letters van de naam) | patrino - moeder | panjo - mama, mammie |
| -obl- | hoeveelheid; keren, malen | du - twee | duoblo - dubbel, twee maal |
| -on- | deel | du - twee | duono - helft |
| -op- | achtervoegsel dat verzamelgetallen vormt | du - twee | duope - met z´n tweeen |
| -uj- | achtervoegsel met de betekenis: 1. voorwerp dat het in het stamwoord genoemde kan bevatten 2. land 3. vruchtenboom | 1. mono - geld 2. Anglo - Engelsman 3. pomo - appel | 1. monujo - portemonnaie 2. Anglujo - Engeland 3. pomujo - appelboom |
| -ul- | een mens als zodanig | juna - jong | junulo - jongere |
| -um- | achtervoegsel zonder bepaalde betekenis | komuna - gemeenschappelijk, algemeen; gezond verstand | komunumo - 1.gemeente 2.gemeenschap |
Verschillende voor- en achtervoegsels kunnen tegelijkertijd gebruikt worden.
    patro - vader => bogepatroj - schoonouders
    labori - werken => mallaborema - lui
Vele voor- en achtervoegsels kunnen zelfstandig gebruikt worden.
    ilo - gereedschap, werktuig
    ekas - het begint
Betrekkingswoorden

## Correlatieven

Correlatieven zijn vraagwoorden en de woorden die daar antwoord op geven. Ze zijn geordend in een apart systeem. Het bestaat uit vijf voorvoegsels en negen achtervoegsels die onderling op verschillende wijzen te combineren zijn. Let wel: je kunt ze niet zonder meer met woordstammen en andere voor- en achtervoegsels combineren.
| Voorvoegsel | Korte uitleg |
| ki- | wat, wie, vraagwoord |
| ti- | 'aanwijswoord' |
| i- | iemand |
| ĉi- | alles, iedereen |
| neni- | niemand |
| Achtervoegsel | Korte uitleg |
| -o | onbepaalde zaak |
| -u | individu, bepaalde zaak |
| -a | eigenschap |
| -el | manier, wijze |
| -e | plaats, locatie |
| -am | tijd |
| -om | hoeveelheid |
| -al | reden |
| -es | bezittende, eigenaar |
Samen vormen ze een tabel:
| kio - wat | tio - dat | io - iets | ĉio - alles | nenio - niets |
| kiu - wie; welk(e) | tiu - die | iu - iemand; een of andere | ĉiu - iedereen; iedere | neniu - niemand; geen enkele(n) |
| kia - wat voor een, zoals | tia - zo'n, dergelijke | ia - een of andere soort, enigerlei | ĉia - allerlei | nenia - geen enkele soort, generlei |
| kiel - hoe, zoals | tiel - zo | iel - op een of andere manier | ĉiel - op alle mogelijke manieren | neniel - op geen enkele wijze, onder geen beding |
| kie - waar | tie - daar | ie - ergens | ĉie - overal | nenie - nergens |
| kiam - wanneer | tiam - toen, dan | iam - ooit, eens | ĉiam - altijd | neniam - nooit |
| kiom - hoeveel, (zoveel) als | tiom - zoveel | iom - iets, een beetje | ĉiom - alles, de gehele hoeveelheid | neniom - niets, geen enkele hoeveelheid |
| kial - waarom | tial - daarom | ial - om een of andere reden | ĉial - overal om, om alle redenen | nenial - nergens om, om geen enkele reden |
| kies - wiens, van wie, waarvan | ties - diens | ies - iemands | ĉies - ieders | nenies - niemands |

## Ĉi

Het woord ĉi drukt nabijheid uit (iets wat dichtbij is) en wordt gebruikt met de ti en ĉi-woorden, ofwel ervoor, ofwel erachter.
    tie ĉi / ĉi tie - hier
    tiu ĉi / ĉi tiu - deze
    ĉio ĉi / ĉi ĉio - alles hier, dit alles

## Ajn

Het woord ajn betekent 'dan ook' of 'ook maar'
    kiam ajn - wanneer dan ook
    kiu ajn - wie dan ook

## Verwijzende voornaamwoorden

De ki-woorden worden ook als verwijzend (betrekkelijk) voornaamwoord gebruikt.
    Tio, kion li diris, estas bona. - Dat, wat hij zei, is goed
    La knabino, kiu staras tie. - Het meisje, dat daar staat
    Ĝi estas granda kiel domo. - Het is zo groot als een huis

## Telwoorden
### Hoofdtelwoorden

    0 - nul
    1 - unu
    2 - du
    3 - tri
    4 - kvar
    5 - kvin
    6 - ses
    7 - sep
    8 - ok
    9 - naŭ
    10 - dek
    100 - cent
    1000 - mil
Andere getallen worden gevormd door het bij elkaar zetten van de hoofdtelwoorden.
    11 - dek unu
    12 - dek du
    20 - dudek
    25 - dudek kvin
    237 - ducent tridek sep
    1983 - mil naŭcent okdek tri
    2002 - du mil du
Tientallen en honderdtallen worden bij een woord samen gezet: dudek, tridek, ducent, tricent Al het andere moet worden uitgesproken en geschreven als aparte woorden, ook duizendtallen dek unu, dek du, du mil
De hoofdtelwoorden worden niet verbogen Mi vidas tri domojn. - ik zie drie huizen

### Rangtelwoorden

Rangtelwoorden worden gevormd door telwoorden op a te laten eindigen. Zij worden verbogen als bijvoeglijke naamwoorden.
    unua - eerste
    dua - tweede
    deka - tiende
    okdek-naŭa - negenentachtigste
    Mi skribas la unuan leteron. - ik schrijf de eerste brief

## Deelwoorden

Deelwoorden zijn woorden die een handeling of een daad presenteren als een eigenschap: schrijvende, geslagen, gesloten, enz. In het Esperanto bestaan er 6 verschillende soorten deelwoorden.
(Vergelijk met -as tegenwoordige tijd, -is verleden tijd en -os toekomende tijd. )

### Actieve (bedrijvende) deelwoorden

De actieve deelwoorden drukken een eigenschap uit van diegene die (of datgene dat) de handeling uitvoert.
    skribanta - schrijvend, ... die aan het schrijven is,
    skribinta - geschreven hebbend, ... die geschreven heeft
    skribonta - ... die zal schrijven
    skribanta knabo - een jongen die aan het schrijven is, een schrijvende jongen
    skribinta knabo - een jongen die geschreven heeft
    Mi estis skribanta. - Ik was aan het schrijven.
    Ili estos skribantaj. - Zij zullen aan het schrijven zijn.
    Ŝi estis skribonta. - Zij zou gaan schrijven.
De uitgang -o geeft de persoon aan, die de handeling uitvoert:
    skribanto - iemand die aan het schrijven is, een schrijvende persoon
    skribinto - iemand die geschreven heeft
    skribonto - iemand die zal schrijven
Deelwoorden kunnen ook als bijwoord gebruikt worden:
    Skribante li pensis pri ŝi. - Terwijl hij aan het schrijven was, dacht hij aan haar.

### Passieve (lijdende) deelwoorden

Passieve deelwoorden beschrijven datgene/diegene waar iets mee gedaan wordt:
    skribata - ... die (dat) op dit moment geschreven wordt
    skribita - geschreven, ... die (dat) geschreven is
    skribota - te schrijven, ... die (dat) geschreven zal worden
    skribata letero - een brief die (op dit moment) wordt geschreven
    skribita letero - een geschreven brief (die reeds geschreven is)
    La letero estas skribata de mi. - De brief wordt door mij geschreven.
    La letero estis skribata de ŝi. - De brief werd door haar geschreven.
    La letero estis skribita de li. - De brief was door hem geschreven.