# Italiaans/Les04
## Onderwerp les 4

In deze les (Lezione Quattro) worden een van de verleden tijden en het delend lidwoord behandeld. Dit is aardig veel. Vanzelfsprekend komen er ook een aantal woorden bij, aangezien een goede woordenschat één van de belangrijkste dingen om een taal te leren is.

## Voltooid tegenwoordige tijd

In deze les wordt één verleden tijd behandeld: de voltooid tegenwoordige tijd (il passato prossimo in het Italiaans). Deze wordt gebruikt om aan te geven dat iets geweest is en dus niet meer aan de gang is. De voltooid tegenwoordige tijd wordt (meestal) als volgt gevormd:
Een vorm van 'essere' of 'avere' + een infinitief met -re eraf en -to, -ta, -ti of -te erachter. Voorbeeld: 'fumare' (roken) 'ho fumato' (ik heb gerookt)
De uitgang erachter wordt bepaald door het hulpwerkwoord waar het mee vervoegd wordt.

### Werkwoorden die vervoegd worden met avere

Deze werkwoorden zijn het gemakkelijkst, want de uitgang is regelmatig. De vorm eindigt altijd op -to. Als het werkwoord op -ere eindigt, haal je -ere eraf en plak je er -uto achter. Er is een ezelsbruggetje om te bepalen of je werkwoorden met essere of avere vervoegt. Met essere worden werkwoorden vervoegd die een plaatsbepaling (partire, venire, andare, rimanere) of transformatie (morire, nascere) uitdrukken. En meestal kun je het ook afleiden uit het Nederlands.
De werkwoorden uit de voorgaande lessen worden in het leeroverzicht met de stam weergegeven. De stam is namelijk niet van elk werkwoord even regelmatig.
Voorbeeld:
| Credere | geloven |
| Ho creduto | Ik heb geloofd |
| Hai creduto | Jij hebt geloofd |
| Ha creduto | Hij/zij/u/het heeft geloofd |
| Abbiamo creduto | Wij hebben geloofd |
| Avete creduto | Jullie hebben geloofd |
| Hanno creduto | Zij hebben geloofd |
Veelgebruikte werkwoorden die vervoegd worden met 'avere' zijn: (LET OP: Deze werkwoorden zijn leerstof voor de toets).
| Werkwoord | Voltooid deelwoord | Vertaling |
| aprire | aperto | openen |
| chiudere | chiuso | sluiten |
| dire | detto | zeggen |
| fare | fatto | doen/maken |
| leggere | letto | lezen |
| prendere | preso | nemen/pakken |
| potere | potuto | kunnen |
| rispondere | risposto | antwoorden |
| ridere | riso | lachen |
| scrivere | scritto | schrijven |
| vedere | visto | zien |
NB. Een aantal van deze werkwoorden is onregelmatig. U hoeft ze nog niet te kunnen vervoegen in de onvoltooid tegenwoordige tijd, wel in de voltooid tegenwoordige tijd.

### Werkwoorden die vervoegd worden met essere (zijn)

Deze zijn ingewikkelder. De vormen kunnen eindigen op:
    -o
    -a
    -i
    -e
Namelijk:
| | Geslacht |
| -o | mannelijk enkelvoud |
| -a | vrouwelijk enkelvoud |
| -i | mannelijk meervoud |
| -e | vrouwelijk meervoud |
Voorbeelden:
| Partire | vertrekken |
| Sono partito | ik ben vertrokken als het onderwerp mannelijk enkelvoud is. |
| Sei partita | jij bent vertrokken als 'jij' vrouwelijk enkelvoud is. |
| Siamo partiti | wij zijn vertrokken als minstens één persoon bij 'wij' mannelijk is. (mannelijk meervoud) |
| Siete partite | jullie zijn vertrokken als iedereen bij 'jullie' vrouwelijk is. (vrouwelijk meervoud) |
Het hele rijtje:
| Sono partito | partita |
| Sei partito | partita |
| È partito | partita |
| Siamo partiti | partite |
| Siete partiti | partite |
| Sono partiti | partite |
Houd bij deze werkwoorden goed in de gaten of Sono meervoud of enkelvoud is.
Een aantal werkwoorden die met essere vervoegd worden:
| Werkwoord | Voltooid deelwoord vervoegd | Vertaling |
| essere | stato/stata/stati/state | zijn | geweest |
| morire | morto/morta/morti/morte | sterven | gestorven |
| venire | venuto/venuta/venuti/venute | komen | gekomen |
| rimanere | rimasto/rimasta/rimasti/rimaste | blijven | gebleven |
| nascere | nato/nata/nati/nate | geboren worden | geboren |
| scomparire | scomparso/scomparsa/scomparsi/scomparse | verdwijnen, heengaan=overlijden | verdwenen |
NB: Deze werkwoorden zijn onregelmatig. U hoeft van de werkwoorden voorlopig alleen de infinitief te weten en ze kunnen vervoegen in de voltooid tegenwoordige tijd.

## Lijdend voorwerp in de voltooid tegenwoordige tijd

Ook als het hulpwerkwoord avere is, wordt soms de voltooid tegenwoordige tijd verbogen:
| L'hai visto? | Heb je hem/het gezien? |
| L'hai vista? | Heb je haar gezien? |
| Li hai visti? | Heb je ze/hen (m of gemengd gezelschap) gezien? |
| Le hai viste? | Heb je ze/hen (alleen vrouwelijk) gezien? |
| en ook | |
| Hai dato la lista a Giorgio? | Sì, gliel'ho data. (Heb je de lijst aan Sjors gegeven? Ja, ik heb hem aan hem gegeven.) |
| | Hier wordt het meewerkend voorwerp gli (aan hem) + la (lista) = gliela, + ho => gliel'ho. Uitspraak: ljuh-loh (snel) |
Uit de eerste twee voorbeelden blijkt precies waarom: Lo en la worden voor een klinker ingekort tot l', maar dan is niet meer duidelijk of het om een mannelijk of vrouwelijk persoon gaat. Geen probleem, dat is toch al te horen door een verbuiging van het participio passato (voltooid deelwoord). Ook als het partikel ne wordt voorgeplaatst wordt het participio passato verbogen, afhankelijk van waar het op slaat.

## Het delend lidwoord

Verbindingen van di en het lidwoord il, l', la heten het delend lidwoord. In het Nederlands kennen we dit niet. Het Italiaans gebruikt delende lidwoorden als het gaat om een onbepaalde hoeveelheid. Vaak is, anders dan in het Frans, het delend lidwoord niet verplicht.
Een voorbeeldzin in het Nederlands waarin een Italiaan een delend lidwoord zal gebruiken:
Hier zou in deze zin het delend lidwoord moeten staan:
Het delend lidwoord delle is hier het meervoud van un': un' arancia: een sinaasappel, delle arance: sinaasappels. (Merk op dat de i wegvalt in het meervoud arance, die ie-klank zit al in de ce.)
Meer voorbeelden:
    Mangio del pane: ik eet brood.
    Ho dei libri: ik heb boeken.
    Ci sono delle belle ragazze: er zijn mooie meisjes (dus vóór een bijvoeglijk naamwoord, anders dan in het Frans)
    Conosco delle cose interessanti: ik weet interessante dingen
    Dare del tu: jij zeggen, tutoyeren
    Il senso/significato delle parole: de betekenis van (de) woorden
Maar net als in het Nederlands
    Porto scarpe nere: ik draag zwarte schoenen (la scarpa, de schoen; nero, zwart)
    Non ho tempo: ik heb geen tijd
    Non ho parole: ik heb er geen woorden voor (filmtitel)
    Hai cioccolata olandese?: heb je Nederlandse chocola?

### Vorm

voor mannelijk enkelvoud:
    del voor mannelijke woorden die beginnen met een medeklinker (behalve door een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z', zie onder)
    dell' voor mannelijke woorden die beginnen met een klinker
    dello voor mannelijke woorden die beginnen met een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z'
voor vrouwelijk enkelvoud:
    della voor vrouwelijke woorden die beginnen met een medeklinker
    dell' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een klinker
voor het mannelijk meervoud:
    dei voor mannelijke woorden die beginnen met een medeklinker (behalve bij een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z', zie onder)
    dell' voor mannelijke woorden die beginnen met een klinker
    degli voor mannelijke woorden die beginnen met een 's' die gevolgd wordt door een medeklinker of een 'z'
voor het vrouwelijk meervoud:
    delle voor vrouwelijke woorden die beginnen met een medeklinker
    dell' voor vrouwelijke woorden die beginnen met een klinker

### Juist niet

GEEN delend lidwoord in de volgende gevallen:
1. In opsommingen
    Fragole, limoni, arance: aardbeien, citroenen, sinaasappels
2. Na een woord voor een hoeveelheid. Pas op: wel di of d'gebruiken.
    Bevo un litro di latte: ik drink een liter melk.
    Per favore, un' po' d'acqua: Wat water, alstublieft.
3. Bij een hoedanigheid, geen hoeveelheid.
    Bevo vino, non acqua: ik drink wijn, geen water
4. Voor abstracties
    Avere pazienza: geduld hebben
    Avere tempo: tijd hebben
5. Na andere voorzetsels dan di
    Con amore: met liefde, graag
    Sto da amici: ik ben bij vrienden
6. Voor een aanwijzend voornaamwoord (questo, quello)
    Fa di queste cose: Hij/zij/het/u doet zulke dingen.

## Woorden

De klemtoon is vet aangegeven.
56. i giorni = de dagen
57. domenica = zondag
58. lunedì = maandag (denk om accent op de i bij de dagen!)
59. martedì = dinsdag
60. mercoledì = woensdag
61. giovedì = donderdag
62. venerdì = vrijdag
63. sabato = zaterdag
64. i mesi = de maanden
65. gennaio = januari
66. febbraio = februari
67. marzo = maart
68. aprile = april
69. maggio = mei
70. giugno = juni
71. luglio = juli
72. agosto = augustus
73. settembre = september
74. ottobre = oktober
75. novembre = november
76. dicembre = december
77. le stagioni = de seizoenen
78. la primavera = de lente
79. l'estate v = de zomer
80. l'autunno m = de herfst
81. l'inverno = de winter
82. undici = elf = 11 (samentrekking van uno + dieci)
83. dodici = twaalf = 12 (uit due + dieci)
84. tredici = dertien = 13
85. quattordici = veertien = 14
86. quindici = vijftien = 15
87. sedici = zestien = 16
88. diciassette = zeventien = 17
89. diciotto = achttien = 18
90. diciannove = negentien = 19
91. venti = twintig (ventuno = eenentwintig, ventidue = tweeëntwintig) = 20
92. trenta = dertig = 30
93. quaranta = veertig = 40
94. cinquanta = vijftig = 50
95. sessanta = zestig = 60
96. settanta = zeventig = 70
97. ottanta = tachtig = 80
98. novanta = negentig = 90
99. cento = honderd = 100
100. l'arancia v = de sinaasappel (meervoud: le arance)
101. la mela = de appel
102. le Alpi = de Alpen
103. il letto = het bed
104. la prima colazione = het ontbijt
105. povero = arm (niet veel geld hebben), arm (zielig)
106. la birra = het bier
107. la bicicletta = de fiets
108. l'errore v = de fout
109. gratis/gratuito (uitspraak "gratoe-ieto") = gratis
110. i soldi = het geld
111. grande = groot
112. piccolo = klein
113. verde = groen
114. azzurro = blauw
115. rosso = rood
116. i nonni = de grootouders
117. il nonno = de opa
118. la nonna = de oma
119. esso = het
120. il cuore = het hart
121. il tempo = het weer, maar ook:
122. il tempo = de tijd
123. a = in (bij plaatsnamen)
124. l'anno m = het jaar
125. il formaggio = de kaas
126. il libro = het boek
Na deze les kent u al 126 woorden. In Les 8 leren we nog meer getallen.

## Oefeningen

1. Vertaal de gevraagde vorm van het werkwoord in de voltooid tegenwoordige tijd.
1. Ik heb gerookt.
2. Jij hebt gehad.
3. Jij bent geweest.
4. Jullie zijn gekomen.
5. Wij hebben geloofd.
2. Zet de werkwoorden in de gevraagde vorm (door elkaar heen!)
1. essere (voltooid tegenwoordige tijd, 1e enkelvoud)
2. credere (onvoltooid tegenwoordige tijd, 3e meervoud)
3. piacere (voltooid tegenwoordige tijd, 2e enkelvoud)
4. dire (voltooid tegenwoordige tijd, 3e meervoud)
5. venire (onvoltooid tegenwoordige tijd, 2e meervoud)
3. Vul het juiste delende lidwoord in.
1. Hai ... formaggio.
2. Hai una tasca di... arance? (tasca = tas/zak)
3. Ha ... mele
4. Ho uno mela, ... fragole e ... tasche.
5. Hanno ... nonni.
4. Vertaal bovenstaande zinnen.
5. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Nederlands.
1. È venuto a Milano.
2. Le arance.
3. Chi è Carla?
4. Il lago azzurro.
5. Hai dei letti?
6. Vertaal de volgende woorden en zinnen naar het Italiaans
1. Jij hebt aardbeien gehad.
2. Ik ben een opa.
3. Groen
4. De zee is blauw.
5. Het rode hart.
De antwoorden zijn hier te vinden: Italiaans/Les04_Antwoorden