# Quenya/Verleden tijd
## Regelmatige werkwoorden

De standaarduitgang in de Verleden tijd is -në.
Volgende werkwoorden krijgen de regelmatige uitgang:
* A-stammen met een lange kernklinker die niet op -ya eindigen:
       hauta- "stoppen" → i elda hautanë "de elf stopte"
       lussa- "fluisteren" → lussanemmë "wij beiden fluisterden"
       móta- "werken" → mótanelyë "jij werkte"
* U-stammen met een lange kernklinker:
       nurru- "grommen" → nurrunen "ik gromde"
* Primitieve werkwoorden op -r, -n of -m:
       tir- "kijken" → tirnes "hij keek"
       tam- "tikken" → tamnentes "zij tikken het"
       cen- "zien" → cennen i alda "ik zag de boom"

## Primitieve werkwoorden
### nasale inversie

Primitieve werkwoorden die eingen op -t, -c, -p, -l, -qu ondergaan een zogenaamde nasale inversie omdat de -n van de uitgang ervoor geplaatst wordt en niet erachter (de reden is dat de medeklinkergroepen tn, cn, pn, ln, cwn niet toegelaten zijn).
       mat- "eten" → mantë "at"
       hat- "breken" → hantë "brak"
       tac- "vastmaken" → tancë "maakte vast"
       pequ- "kammen" → penquë "kamde"
Als een primitief werkwoord op p eindigt, dan eist de Quenya/Fonologie dat np in mp veranderd wordt:
       top- "bedekken" → tompë "bedekte"
en n in combinatie met l verandert in ll:
       wil- "vliegen" → willë "vloog"
Er is nog een groep die nasale inversie ondergaat: de werkwoorden op -d.
Maar in modern Quenya verandert een losse d in een r. Dit betekent dat we bij een werkwoord op r moeten oppassen omdat dit eigenlijk een vermomd werkwoord op d kan zijn. Bij deze werkwoorden vinden we dus een verleden tijd op -ndë.
Tot deze groep behoren volgende werkwoorden:
       har- "zitten" → handë "zat"
       hyar- "ploegen" → hyandë "ploegde"
       nir- "drukken" → nindë "drukte"
       quir- "roeren" → quindë "roerde"
       quor- "stikken" → quondë "stikte"
       rar- "pellen" → randë "pelde"
       rer- "zaaien" → rendë "zaaide"
       ser- "rusten" → sendë "rustte"
       sir- "vloeien" → sindë "vloeide"

### klinkerverlenging

De primitieve werkwoorden op -v of -s krijgen evenmin de uitgang -në, in plaats daarvan hebben ze -ë en een verlenging van de kernklinker:
       tuv- "vinden" → túvë "vond"
       tyav- "proeven" → tyávë "proefde"
       sis- "stoven" → sísë "stoofde"

## A-stammen/U-stammen met een korte kernklinker

Je kan deze werkwoorden op de regelmatige wijze vervoegen maar het verdient echter de voorkeur om de eind-a of -u te laten vallen en ze te vervoegen alsof het om primitieve werkwoorden ging:
       capa- "springen" → campë "sprong" (of capanë)
       cava- "graven" → cávë "groef" (of cavanë)
       maca- "smeden" → mancë "smeedde" (of macanë)
       lala- "ontkennen" → lallë "ontkende" (of lalanë) (niet te verwarren met lala- "lachen")
       naqua- "stelen" → nanquë "stal" (of naquanë)
       hlapu- "blazen" → hlampë "blies" (of hlapunë)
       lutu- "drijven" → luntë "dreef" (of lutunë)
Volgende twee werkwoorden kunnen niet regelmatig vervoegd worden:
       papa- "beven" → pampë "beefde"
       pata- "slaan" → pantë "sloeg"
De werkwoorden op -wa hebben ook een speciale uitgang in de verleden tijd:
       fawa- "ruiken" → fangwë "rook" (of fawanë)
       rawa- "lopen" → rangwë "liep" (of rawanë)
De werkwoorden op -ha zijn altijd regelmatig:
       nyeha- "wenen" → nyehanë "weende"
Merk op: de kernklinker van maxa- "koken" en ruxa- "verpulveren" is lang want x is eigenlijk een afkorting voor cs.

## A-stammen op -ya

Deze werkwoorden hebben twee verschillende vormen in de verleden tijd al naargelang ze wel of niet transitief gebruikt worden.
Een werkwoord wordt transitief gebruikt indien het een lijdend voorwerp heeft.
* als een werkwoord op -ya transitief gebruikt wordt dan is de verleden tijd regelmatig.
* als een werkwoord op -ya niet-transitief gebruikt wordt, dan vormen we de verleden tijd door -ya te laten vallen en te doen alsof het een primitief werkwoord is.
Er zijn dus drie gevallen:
* transitieve werkwoorden die altijd een lijdend voorwerp hebben, ze zijn altijd regelmatig:
       harya- "hebben, bezitten" → haryanë "had, bezat"
          haryanes rocco "hij bezat een paard"
* intransitieve werkwoorden (deze hebben nooit een lijdend voorwerp), ze worden altijd als een primitief werkwoord vervoegd:
       lamya- "klinken" → lamnë "klonk"
          i nyelli lamner "de bellen klonken"
* transitieve werkwoorden die soms een lijdend voorwerp hebben en soms niet, ze hebben dus twee verleden tijden:
       ulya- "gieten, overstromen" → ulyanë "goot, overstroomde" en ullë "goot, overstroomde"
          i nís ulyanë nén "de vrouw goot water"
          i sírë ullë "de rivier overstroomde"
       yerya- "verslijten, verouderen" → yeryanë "versleet" en yernë "verouderde"
          i nér yeryanë i colla "de man versleet de mantel"
          i nér yernë "de man verouderde"

## Onregelmatige verleden tijden

Sommige werkwoorden zijn volledig onregelmatig:
    anta- "geven" → ánë "gaf"
    caw- "buigen" → caunë "boog"
    ista- "weten" → sintë "wist"
    lala- "lachen" → landë "lachte"
    lelya- "gaan" → lendë "ging"
    lenna- "gaan" → lendë "ging"
    lesta- "achterlaten" → lendë "liet achter"
    lom- "verbergen" → lombë "verborg"
    onta- "scheppen" → ónë "schiep"
    serta- "binden" → sérë "bond"
    ten- "tonen" → tengë "toonde"
    vinta- "uitdoven" → vintë "doofde uit"
Twee werkwoorden hebben zowel een regelmatige als een onregelmatige vorm:
    atalta- "instorten" → atalantë/ataltanë "stortte in"
    orta- "staan, opstaan" → orontë/ortanë "stond, stond op"
De onregelmatigheden van enkele speciale werkwoorden kan je op een aparte pagina vinden.
>> Quenya >> Quenya/Werkwoorden >> Quenya/Verleden tijd