# Nederlands/Grammatica/Naslag Nederlands

Inleiding
Inleiding
Nederlands taalgebied
Nederlands geschiedkundig
Lezen
Lezen
Samenvatting
Onderdelen van een tekst
Verbanden
Schrijfdoel en tekstsoort
Schrijven
Correspondentie
Uitdrukkingen en gezegden
Stijlfiguren
Briefindeling
Betoog en beschouwing
Recensie
Enquête
Spreken en luisteren
Instructie
Vragen stellen
Het intakegesprek
De discussie
Het debat
Uitspraak en klemtoon
Etymologie
Grammatica
Grammatica
Zinsleer
Zinsontleding
Woordontleding
Voornaamwoorden
Wederkerende voornaamwoorden
Wederkerige voornaamwoorden
Aanwijzende voornaamwoorden
Persoonlijke voornaamwoorden
Ik
Jij
Gij
Du
U
Hij
Zij
Wij
Jullie
Hen
Hun
Jou of jouw
Hen, hun of zij
Zelfstandige naamwoorden
Meervoud
Verkleinwoord
Bezits-s
Bijvoeglijke naamwoorden
Trappen van vergelijking
Verbuiging
Bijvoeglijke bepalingen
Lidwoorden
Voegwoorden
Als of dan
Als, wanneer of indien
Werkwoorden
Uitgangen
Vervoeging
Hulpwerkwoord, koppelwerkwoord en zelfstandig werkwoord
Regeltjes voor dt
't Kofschip
Gezegde
Lijst van sterke en onregelmatige werkwoorden
Kennen of kunnen
Bijwoorden
Telwoorden
Verwijswoorden
Haar-ziekte
Lijst van veelvuldig gemaakte fouten in het Nederlands
Woorden die veel op elkaar lijken
Hete hangijzers in het Nederlands
Naslag Nederlands
Spelling
Nederlands/Spelling
Open lettergreep
Tussen-n
Paarde(n)bloemregel
Tussen-s
Trema
Accentteken
Interpunctie
Komma
Puntkomma
Haakjes
Dubbele punt
Beletselteken
Koppelteken
Afbreken
Weglatingsteken
Apostrof
Liggend streepje
Ei of ij
Au of ou
Zij of zei
Nog of noch
C of k
Qu of kw
Alle of allen
Hoofdletter
Aardrijkskundige namen
Dieren- en plantennamen
Achternamen
Gebruik van spellings- en grammaticacorrector
Alternatieve spelling
Woorden van vreemde herkomst
Toets
Toets Nederlandse grammatica
Fictie
Rijm
Dichtvormen
Dichterlijke vrijheid
Recensie
Genre en thema
Cabaret
Toetsenbank Nederlands
Toetsenbank Nederlands
Centraal Schriftelijk Eindexamen
Centraal Schriftelijk Eindexamen :
Deze pagina is speciaal bedoeld voor leerlingen in de laatste twee klassen van het Basisonderwijs en leerlingen in de brugklassen van het Voortgezet Onderwijs. Het biedt een overzicht van taalzaken die je tegenkomt in de Nederlandse lesmethodes en het dient als opzoekgids.
Alle onderdelen zijn logisch gerangschikt. Bij elk onderdeel vind je een korte uitleg en een aantal duidelijke voorbeelden. Het geheel heeft daardoor het karakter van een handleiding of werkboek.
Ook voor de leerkracht is het een handig overzicht om te kijken hoe het ook al weer zit. Verder is het te gebruiken om voorbeelden uit te destilleren om klassikaal te behandelen.
N.B. De huidige versie is bijgewerkt voor de spellingsregels van 2006.

# Grammaticale ontleding

Je kunt een zin op twee manieren ontleden. Zo kun je in de eerste plaats kijken naar zinsdelen en in de tweede plaats naar de woorden op zichzelf. Als je kijkt naar de zinsdelen dan noemen we dit redekundig ontleden. Als je kijkt naar de woorden op zichzelf dan noemen we dat taalkundig ontleden.

## Zinsdelen benoemen (redekundig ontleden)

Als je een zin in zinsdelen wilt verdelen en deze ook wilt benoemen, dan doe je het volgende:
* Eerst zoek je naar de persoonsvorm.
* Vervolgens haal je het gezegde uit de zin.
* Dan kijk je wie of wat het onderwerp is.
* Vervolgens probeer je het lijdend voorwerp te vinden.
* Dan kijk je of er een meewerkend voorwerp is.
* De bijwoordelijke bepaling blijft dan over.
* Dan is er nog de bijvoeglijke bepaling, die zegt iets speciaals over het kernwoord.
* De bijstellingstaat altijd achter een zelfstandig naamwoord en zegt er iets meer over.

### De persoonsvorm

Dit is het werkwoord wat verandert als je de zin in een andere tijd zet.
Meestal werkt het ook als je de zin vragend maakt. De persoonsvorm komt dan vooraan de zin te staan.

### De zin in zinsdelen verdelen

Als tussenstap en hulpmiddel kun je een zin in zinsdelen verdelen. hiervoor gelden de volgende regels:
- de persoonsvorm is altijd een zinsdeel - alles wat voor de persoonsvorm staat is een zinsdeel - elk deel van de zin wat je voor de persoonsvorm kunt zetten en waardoor de zin nog steeds klopt, is een zinsdeel.
Wat is de persoonsvorm? Dit is gelijk het eerste zinsdeel.
En 'tijdens de vakantie' is dan het tweede zinsdeel, want dit staat voor de persoonsvorm. Nu gaan we zoeken naar de overige zinsdelen.
Hoe kun je de zin zo veranderen dat ze nog steeds klopt?
'Iedere dag' is dus ook een zinsdeel. De verdeling van de zin ziet er dan als volgt uit:
Ter controle kunnen we de volgorde van de zinsdelen nog eens op een andere manier wijzigen.
En ook:
Technisch gezien klop de zin hierboven wel, ook al zou je het normaal niet op deze manier zeggen.

### Het werkwoordelijk gezegde

Alle werkwoorden bij elkaar noemen we het werkwoordelijk gezegde.
Het werkwoordelijk gezegde in de eerste zin is: heeft uitgepakt.
Het werkwoordelijk gezegde in de tweede zin is: zijn gelopen.

### Het naamwoordelijk gezegde

Het naamwoordelijk gezegde wordt gevormd in combinatie met een koppelwerkwoord. De bekendste koppelwerkwoorden zijn:
- zijn - worden - blijven
Minder bekende koppelwerkwoorden zijn:
- blijken - schijnen - lijken - heten - dunken - voorkomen
Het koppelwerkwoord koppelt het onderwerp aan een zelfstandig naamwoord of een bijvoeglijk naamwoord.
naamw. gez. = wordt kapper
Het naamwoordelijk gezegde bestaat uit een:
- werkwoordelijk deel van het gezegde, dit zijn alle werkwoorden. - naamwoordelijk deel van het gezegde, de zelfstandige of bijvoeglijke naamwoorden.
naamw. gez = is een slimme meid werkw. deel = is naamw. deel = een slimme meid

### Het onderwerp

Het onderwerp kun je vinden door te vragen: wie/wat + gezegde
pers. vorm = gaat werkw. gez. = gaat verhuizen
wie gaat verhuizen?
ond. = mijn oom

### Het lijdend voorwerp

Het lijdend voorwerp kun je vinden door te vragen: wie/wat + gezegde + onderwerp.
pers. vorm = heb werkw. gez. = heb gekregen
wie heeft gekregen?
ond. = ik
wat heb ik gekregen?
lijd. voorw. = veel cadeaus

### Het meewerkend voorwerp

Het meewerkend voorwerp kun je vinden door te vragen: aan wie of voor wie + gezegde + onderwerp (+lijdend voorwerp).
pers. vorm = heb werkw. gez. = heb uitgeleend
wie heeft uitgeleend?
ond. = ik
wat heb ik uitgeleend?
lijd. voorw. = mijn fiets
aan wie heb ik (mijn fiets) uitgeleend?
meew. voorw. = mijn broer

### De bijwoordelijke bepaling

Alle zinsdelen die na het ontleden nog over zijn- dus geen gezegde, onderwerp, lijdend voorwerp of meewerkend voorwerp - dat zijn bijwoordelijke bepalingen.
pers. vorm = maakt werkw. gez. = maakt
wie maakt?
ond. = mijn moeder
wat maakt mijn moeder?
lijd. voorw. = een wandeling
aan wie (of voor wie) maakt mijn moeder (een wandeling)?
meew. voorw. = -
welke zinsdelen blijven over?
bijw. bep. = elke week, door het bos
NB. deze zin bevat dus geen meewerkend voorwerp en twee bijwoordelijke bepalingen.

### De bijvoeglijke bepaling

De bijvoeglijke bepaling komt voor in een zinsdeel en zegt iets over het kernwoord.
pers. vorm = heeft werkw. gez. = heeft
wie heeft?
ond. = de hond van de buren
wat heeft de hond van de buren?
lijd. voorw. = zes kleine puppies
aan wie (of voor wie) heeft de hond van de buren (zes kleine puppies)?
meew. voorw. = -
welke zinsdelen blijven over?
bijw. bep. = -
Wat zijn kernwoorden in de zin en wordt er iets over gezegd?
bijv. bep. = van de buren (zegt iets over hond)
bijv. bep. = kleine (zegt iets over puppies)

### De bijstelling

Een bijstelling is een bijvoeglijke bepaling zonder gezegd. ze staat altijd direct achter het woord of de woordgroep waarnaar ze verwijst en vertelt daar iets meer over.
In deze zin verwijst een gouden ketting met oorbellen naar juwelen en vertelt er iets meer over.
bijst. = een gouden ketting met oorbellen (bij juwelen)
In deze zin verwijst mooie stad achter de duinen naar Den haag en vertelt er iets meer over.
bijst. = mooie stad achter de duinen (bij Den haag)

## Woordsoorten benoemen (taalkundig ontleden)

Elk woord dat je in een zin tegenkomt kun je benoemen. Oftewel ieder woord behoort tot een bepaalde woordsoort.

### Lidwoorden

Er zijn drie lidwoorden: de, het en een. Ook 't en 'n mag je als lidwoord beschouwen.
Het huis. De vreselijke ruzie. 't Maakt mij niets uit.

### Zelfstandige naamwoorden

    Zie ook Nederlands/Grammatica/Zelfstandige naamwoorden
Een zelfstandig naamwoord is de naam van een mens, dier, plant of ding. Een zelfstandig naamwoord kan voorkomen als enkelvoud (een) of meervoud (twee of meer).
Voor een zelfstandig naamwoord kun je altijd een lidwoord zetten.

### Bijvoeglijke naamwoorden

Een bijvoeglijk naamwoord zegt iets over een zelfstandig naamwoord. Het kan zowel voor als achter het zelfstandig naamwoord staan.

### Werkwoorden

Het werkwoord (Latijn: verbum) is een woord dat in bijna alle talen van de wereld samen met het onderwerp en eventueel een voorwerp de basis vormt van een zin.
Werkwoorden drukken een actie (doen, gooien), toestand (zijn, staan, drijven) of een gebeurtenis (sterven, glinsteren) uit.

#### Zelfstandige werkwoorden

Een zelfstandig werkwoord kan op zichzelf het gezegde in de zin zijn. Het geeft de handeling in de zin aan.

#### Hulpwerkwoorden

Een hulpwerkwoord vormt samen met andere werkwoorden het gezegde. Het hulpwerkwoord geeft niet de handeling aan maar 'helpt' het zelfstandige werkwoord.
De gezegden in de zinnen hierboven zijn alle werkwoorden in de zin:
- zou doen - moet opruimen - mag uitlaten

#### Koppelwerkwoorden

Een koppelwerkwoord vormt samen met een ander woord (meestal een zelfstandig of bijvoeglijk naamwoord) het naamwoordelijk gezegde. Koppelwerkwoorden: zijn, worden, blijven, blijken, schijnen, lijken, heten, dunken en voorkomen.

### Voornaamwoorden
#### Persoonlijk voornaamwoord

    Zie ook Nederlands/Grammatica/Persoonlijke voornaamwoorden

#### Vragend voornaamwoord

(vn)

#### Betrekkelijk voornaamwoord
### Telwoorden
#### Onbepaald rangtelwoord
### Voorzetsel
### Tussenwerpsel
# Spelling
## Liggend streepje

Het liggend streepje wordt gebruikt in:
1. woorden met een letter- of cijfercombinatie
2. woorden met Sint of St.
3. samengestelde titels
4. woorden met ex-, loco-, vice-
5. aardrijskundige namen
6. woordcombinaties
7. namen van gehuwde vrouwen
8. samenstellingen
9. lettergreepverdeling
10. samenstellingen om te voorkomen dat ze verkeerd worden uitgesproken

## Hoofdletters
# Leestekens

Een leesteken is een teken dat in tekst gebruikt wordt om de leesbaarheid te verbeteren. Soms geeft een leesteken ook aanwijzingen over de betekenis en uitspraak van de zin. De verzameling en het gebruik van leestekens heet interpunctie.

## Punt

In de taal plaatst men een punt aan het einde van een zin om duidelijk te maken dat de zin is afgelopen. Bij een punt is het gebruikelijk om even te wachten alvorens de volgende zin te lezen. Een punt wordt gevolgd door een spatie, waarna de volgende zin begint met een hoofdletter.

## Uitroepteken
# Verkleinwoorden
# Het werkwoord

Het werkwoord (Latijn: verbum) is een woord dat in bijna alle talen van de wereld samen met het onderwerp en eventueel een voorwerp de basis vormt van een zin. Werkwoorden verschillen als woordsoort wezenlijk van naamwoorden, doordat ze geen verwijzende functie hebben maar een actie (doen, gooien), toestand (zijn, staan, drijven) of een gebeurtenis (sterven, glinsteren) uitdrukken.

## Tijden van het werkwoord

Een werkwoord of het gezegde geeft de gebeurtenis in de zin aan. Een gebeurtenis kan zich in het heden, verleden of de toekomst afspelen. Aan de vorm van het werkwoord kun je zien in welke tijd het zich afspeelt.

### Onvoltooid tegenwoordige tijd

Ik loop nu; op dit moment. Ik ben er mee bezig en het is nog niet afgelopen.