OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Michel de Montaigne/Essais: Verschillende edities

Montaigne begon in 1572 aan de Essais te werken. Hij bleef ze na de eerste editie uitbreiden en redigeren tot aan zijn dood in 1592. De vier eerste edities werden nog tijdens zijn leven gepubliceerd. Het exemplaar van editie 1588 dat Montaigne tot aan zijn dood bleef bewerken (maar dat onvolledig en onuitgegeven bleef) kreeg de naam 'Exemplaire de Bordeaux'. De laatste, postuum verschenen uitgave was een initiatief van zijn 'fille d'alliance ' Marie de Gournay, die er zelf commentaren aan toevoegde.
Alles bij elkaar hebben moderne uitgevers dus de keuze om zich te baseren op een van de volgende edities:
* de eerste editie van 1580 met Livre I en Livre II, "Texte A" genoemd;
* de tweede editie van 1582 met toevoegingen van Montaigne aan de oorspronkelijke tekst;
* de derde editie van 1587, identiek aan die van 1582 (daarom wordt in plaats hiervan die van 1588 soms de 'derde editie' genoemd)
* de vierde editie van 1588 met talrijke toevoegingen en verbeteringen, alsook Livre III. "Texte B" genoemd.
* na zijn dood in 1592 liet Montaigne het "Exemplaire de Bordeaux" na, zijn exemplaar van de editie van 1588 met talrijke handgeschreven toevoegingen, "Texte C" genoemd;
* ten slotte bestaat er nog een postume editie uit 1595, die van Marie de Gournay en Pierre de Brach, een vriend van Montaigne. Over de vraag of hun toevoegingen – die niet in de Bordeaux-kopie staan – wel authentiek van Montaigne zelf zijn, tast men in het duister.
Tot in de negentiende eeuw werd het Bordeaux-exemplaar genegeerd door uitgevers, die genoegen namen met het reproduceren van de tekst van Marie de Gournay. Reeds in 1802 besefte Naigeon, secretaris van Diderot, het belang ervan, wat leidde tot de uitgave van de tekst. Een echte doorbraak kwam er echter pas met een uitgave door Fortunat Strowski in 1906, en vervolgens door Pierre Villey, Arthur Armaingaud, Albert Thibaudet en Maurice Rat. Dankzij hun werk kreeg de tekst van het Bordeaux-exemplaar een prominente plaats in moderne uitgaven, met name van La Pléiade in 1963.
# Meten en onzekerheid/Opgaven

Hoofdstukken :
1. Onderzoek
2. Het onderzoeksproces
3. Meten
4. Onzekerheid
5. Meetonzekerheid
Literatuurlijst
Opgaven :
Deze opgaven zijn bedoeld om als zelfstudie te werken met het boek. Via het beantwoorden van de opgaven verdiep je je kennis.

## Hoofdstuk 1. Onderzoek
### 1. Snelheidsmeting bij een oversteekplaats

In verband met klachten over te hard rijdende auto’s bij een oversteekplaats nabij een winkelcentrum, heeft de gemeente besloten om een onderzoek te doen naar de snelheden ter plaatse. Voordat het onderzoek wordt uitgevoerd, is eerst een meetplan opgesteld. Hierin staat, naast een korte beschrijving van de aanleiding en het doel van het onderzoek dat het onderzoek zal worden uitgevoerd met zo onopvallend mogelijk geplaatste radarapparatuur. Ook staat beschreven wanneer het onderzoek moet plaatsvinden: 3 willekeurige periodes van 2 aaneengesloten uren, overdag maar buiten de spits, ergens in de maanden september en oktober. a) Wat voor type onderzoek gaat het hier om: observatie-onderzoek, experiment, enquête/interview of modelstudie? b) Karakteriseer het onderzoek door steeds de juiste te kiezen van de volgende tegenstellingen: fundamenteel versus toegepast onderzoek, theoriegericht versus praktijkgericht onderzoek, beschrijvend versus toetsend onderzoek en kwantitatief versus kwalitatief onderzoek.

## Hoofdstuk 2. Het onderzoeksproces
### 2. Meetplan

Bestudeer het meetplan Metingen luchtkwaliteit proeftuin (Hooghwerff & Van Blokland, 2007; zie: ) en beantwoord de onderstaande vragen voor beide meetplannen. De vragen zijn gebaseerd op de bovengenoemde aspecten: a) Wat is het doel van de metingen? b) Welke variabelen worden gemeten? c) Welk meetinstrument wordt gebruikt voor welke meetvariabele? d) Waar wordt gemeten? Wat is de meetopstelling? e) Wanneer wordt gemeten? Aan welke randvoorwaarden moet zijn voldaan om te kunnen meten?
# Michel de Montaigne/Geraadpleegde bronnen

Geraadpleegde bronnen

## Franstalig

* Michel de Montaigne: Les essais; uitgeverij Garnier-Flammarion, 1969
* Bigorie de Lachamps: Essais de Montaigne
* Guy de Pernon, Les essais en traduction moderne
* Maxime Lanusse: Montaigne
* W.D.Cooper: Montaigne
* Paul Bonnefon: Montaigne, l'homme et l'oeuvre
* Digitale versie van het 'Exemplaire de Bordeaux' uit 1588 met nota's van Montaigne voor een volgende editie

## Engelstalig

* John Florio: Montaigne's Essays
* Charles Cotton: Essays of Michel de Montaigne
* Lucas Collins: Montaigne
* Stanford Encyclopedia of Philosophy
# Michel de Montaigne/Essais: Au lecteur

Aan de lezer,
Lezer, je hebt hier een bonafide boek; het waarschuwt je van meet af aan dat ik mezelf niets anders dan een vertrouwd en persoonlijk doel stelde: ik besteedde er helemaal geen aandacht aan of het jou dienstig zou zijn of mij glorie zou brengen. Mijn vermogens zijn niet tot een dergelijk ontwerp in staat. Ik heb het opgedragen aan het bijzondere goed van mijn verwanten en vrienden, zodat zij, nadat ze mij verloren hebben (wat ze binnenkort moeten doen), daarin enkele kenmerken van mijn toestanden en humeuren kunnen terugvinden, en daardoor vollediger en levensechter de kennis die ze van mij hadden kunnen behouden. Als het mijn bedoeling was geweest om de gunst van de wereld te zoeken, zou ik mezelf zeker hebben getooid met geleende schoonheden: ik verlang integendeel gezien te worden zoals ik op mijn eigen oprechte, eenvoudige en gewone manier overkom, zonder berekendheid en kunstgrepen: want het is mijzelf die ik schilder. Mijn gebreken daarin zullen levendig getoond worden, alsook mijn onvolkomenheden en mijn natuurlijke vorm, voor zover het publieke respect mij dat heeft toegestaan. Als ik tussen die volken had geleefd, die (zeggen ze) nog steeds leven onder de zoete vrijheid van de primitieve wetten van de natuur, verzeker ik u dat ik mezelf heel graag geheel en volledig naakt zou hebben geschilderd. Dus, lezer, ik ben de stof van mijn boek: er is geen reden waarom je je vrije tijd zou moeten besteden aan zo’n lichtzinnig en ijdel onderwerp. Daarom dus: adieu. van Montaigne, op deze eerste maart 1580.
Vertaler: Jules Grandgagnage
Au Lecteur.
C’Est icy vn liure de bonne foy, lecteur. Il t’aduertit dés l’entrée, que ie ne m’y ſuis proposé aucune fin, que domeſtique & priuée : Ie n’y ay eu nulle conſideration de ton ſeruice, ny de ma gloire : Mes forces ne ſont pas capables d’vn tel deſſein. Ie l’ay voué à la commodité particuliere de mes parens & amis : à ce que m’ayant perdu (ce qu’ils ont à faire bien toſt) ils y puiſſent retrouuer aucuns traits de mes conditions & humeurs, & que par ce moyen ils nourriſſent plus entiere & plus vifue, la connoiſſance qu’ils ont eu de moy. Si c’euſt eſté pour rechercher la faueur du monde : ie me fuſſe mieus paré et me preſanterois en une marche eſtudiee. Ie veus qu’õ m’y voie en ma façõ ſimple, naturelle & ordinaire, ſans contantion & artifice : car c’eſt moy que ie peins. Mes defauts s’y liront au vif. & ma forme naïfue, autant que la reuerence publique me l’a permis. Que ſi i’euſſe eſté entre ces nations qu’on dict viure encore ſous la douce liberté des premieres loix de nature, ie t’aſſeure que ie m’y fuſſe tres-volontiers peint tout entiér, & tout nud. Ainſi, lecteur, ie ſuis moy-meſmes la matiere de mon liure : ce n’eſt pas raiſon que tu employes ton loiſir en vn ſubiect ſi friuole & ſi vain. A Dieu donq, de Montaigne, ce premier de Mars mille cinq cens quattre uins.

## Voetnoten

* ↑ Enkele exemplaren van de editie 1595 vermelden "ce 12 juin 1580", en in de editie van 1588 staat te lezen "ce 12 juin 1588".
* ↑ Website over Montaigne
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine knotszegge

Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Cypergrassen (Cyperaceae) Geslacht: Zegge Soort: Carex hartmanii |
| Rode lijst. | Deze in het wild voorkomende plant staat op de rode lijst in Nederland en/of België. Dat betekent dat ze kwetsbaar of (bijna) uitgestorven zijn. Zaai of plant ze en verspreid overtollig zaad. |
| Wortel: | Vormt lange wortelstokken. |
| Blad: | De behaarde bladeren zijn grijs- of blauwgroen en kort toegespitst. De grondstandige bladscheden zijn bruin tot roodbruin en vormen een fijnmazig net. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Mei en juni. De aar aan de top van de bloeiwijze is 15-35 mm lang en tot 5 mm breed. Deze aar heeft voornamelijke vrouwelijke bloemen, alleen onderaan zitten enkele mannelijke bloemen. De 3 of 4 zijdelings zittende aren hebben enkel vrouwelijke bloemen. De bovenste, zijdelings geplaatste aren zijn ovaal en korter dan de cilindrisch gevormde onderste aren. Ze staan ook dichter bij elkaar. De kafjes van de vrouwelijke bloemen hebben een lang uittredende middennerf. De vrouwelijke bloem heeft drie stempels. Het onderste schutblad is even lang of korter dan de bloeiwijze. Het donkerbruine, toegespitste cladoprofyllum is ongeveer even lang als de vrucht. Het 2-3 mm lange en 1,5-2 mm brede, kale urntje is duidelijk generfd. Het urntje is een soort schutblaadje dat geheel om de vrucht zit. |
| Vrucht: | De groene vrucht is een driekantig, 2-3 mm lang nootje met een tweetandige snavel. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 30-70 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Vochtige duinvalleien. Zon Water ○ ∼ |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine knotszegge? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | O | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine leeuwenbek

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
De kleine leeuwenbek kan door zijn meestal onvertakte bloemstengel, lijnvormige tot spatelvormige bladeren en kleinere bloemen onderscheiden worden van het marjoleinbekje.
| Alle families? | Familie: Weegbree (Plantaginaceae) Geslacht: Kierleeuwenbek Soort: Chaenorhinum minus |
| Stengel/Tak: | De bloemstengel is meestal onvertakt maar tot bossig vertakt, rechtopstaand, grijsgroen en bezet met kleverige haren. |
| Blad: | De bladeren zijn lijn- tot spatelvormig, onderaan tegenoverstaand, hogerop verspreid langs de stengel, kortgesteeld, gaafrandig en met stompe top. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Juni tot oktober. De bloemen staan afzonderlijk op lange stelen in de oksels van de bovenste stengelbladeren. De kelk staat rechtop en is diep verdeeld in vijf ongelijke spatelvormige lobben. De bloemkroon is tot 9 mm lang, lichtpaars met bleekgeel gehemelte, min of meer buisvormig, achteraan uitlopend in een kort kegelvormig spoor, naar voor openend met twee bloemlippen, een bovenste tweelobbige lip en een onderste drielobbige. Het gehemelte sluit de buis niet volledig af. Er zijn vier meeldraden en een bovenstandig vruchtbeginsel. |
| Vrucht: | De vrucht is een doosvrucht. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 25 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Kalkhoudende en verstoorde bodems, matig voedselrijk. Zon Water ● ≁ - ∼ |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine leeuwenbek? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 1 | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine ooievaarsbek

| 1 | 2 | 3 | 4 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
De kleine ooievaarsbek lijkt veel op de zachte ooievaarsbek. De kleine heeft alleen korte haren, de stempels zijn van binnen gelig en de behaarde deelvruchten hebben geen fijne dwarsrichels, terwijl de zachte ook lange haren tussen de korte haren heeft, de stempels van binnen paars zijn en de deelvruchten onbehaard zijn met fijne dwarsrichels.
| Alle families? | Familie: Ooievaarsbek (Geraniaceae) Geslacht: Ooievaarsbek Soort: Geranium pusillum |
| Wortel: | Heeft een penwortel. |
| Stengel/Tak: | De stengel, bladsteel en bloemsteel zijn alleen bezet met korte haren. |
| Blad: | Het blad is handgelobd. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Mei tot de herfst. Bleek blauwpaarse, zelden paarsrode, 2-5 mm lange bloemen. De kroonbladen zijn hartvormig. De stempels zijn van binnen gelig. |
| Vrucht: | De vrucht is een vijfdelige kluisvrucht. De deelvruchten zijn behaard en hebben geen dwarsricheltjes. De kelkbladen omsluiten de deelvruchten niet. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 5-40 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Voedselrijk. Zon Water ● - ◔ ≈ |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine ooievaarsbek? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 1 | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine kroosvaren

| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine kroosvaren? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine leeuwenklauw

| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine leeuwenklauw? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine leeuwentand

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Composieten (Asteraceae) Geslacht: Leeuwentand Soort: Leontodon hispidus |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 5-25 cm. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine leeuwentand? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 2 | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine lisdodde

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
De plant komt voor langs oevers, op drijftillen en in rietlanden en is geschikt om in een middelgrote of grote vijver te planten.
| Alle families? | Familie: Lisdodde (Typhaceae) Geslacht: Lisdodde Soort: Typha angustifolia |
| Blad: | Heeft slanker blad dan de grote lisdodde (Typha latifolia). In hoogte ontlopen ze elkaar niet veel. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Juni en juli. Mannelijke en vrouwelijke lichtbruine aren waaraan de bloemen zitten. Bij rijpheid zijn de vrouwelijke aren geel- tot groenachtig. De vrouwelijke bloemen bevinden zich in de oksels van de kleine schutbladen. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± <200 cm. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine lisdodde? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine maanvaren

Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
De planten groeien verspreid of in kleine groepjes bij elkaar.
| Alle families? | Familie: Addertong (Ophioglossaceae) Geslacht: Maanvaren Soort: Botrychium simplex |
| Rode lijst. | Deze in het wild voorkomende plant staat op de rode lijst in Nederland en/of België. Dat betekent dat ze kwetsbaar of (bijna) uitgestorven zijn. Zaai of plant ze en verspreid overtollig zaad. |
| Wortel: | Heeft een kort, rechtopstaand rizoom. |
| Blad: | Elke plant bestaat uit één blad met twee componenten, een bladvormig, onvruchtbaar deel of trofofoor, en een iets langere, vruchtbare sporofoor, op een met een gemeenschappelijke succulente steel . De bladen overwinteren niet. De onvruchtbare trofofoor is tot 7,5 cm lang, ongedeeld, eirond tot afgerond spiesvormig, ondiep ingesneden, lichtgroen van kleur en zacht en vlezig aanvoelend. De vruchtbare sporofoor is tot 10 cm lang, een enkele, rechtopstaande steel met een opvallende, onvertakte tros groene tot bruine sporenhoopjes. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Voedselarme zandgrond. Zon Water ◑ ∼ - ≈ |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine maanvaren? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | O | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine majer

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Amaranten (Amaranthaceae) Geslacht: Amarant Soort: Amaranthus blitum |
| Rode lijst. | Deze in het wild voorkomende plant staat op de rode lijst in Nederland en/of België. Dat betekent dat ze kwetsbaar of (bijna) uitgestorven zijn. Zaai of plant ze en verspreid overtollig zaad. |
| Stengel/Tak: | Kale, vaak rood aangelopen stengel. Soms zijn de stengels uitgespreid en sterk vertakt, waardoor een mat gevormd wordt. |
| Blad: | De eivormige, 1 - 6 cm lange en 0,5 - 4 cm brede bladeren zijn aan de top uitgerand of afgeknot. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Juli tot in de herfst. Groenachtige, eenslachtige bloemen. De bovenste bloemen vormen een schijnaar zonder bladeren, de middelste bloemkluwens zitten in de oksels van de stengelbladeren. Soms wordt er alleen een schijnaar gevormd. De bloem heeft meestal drie, 0,8 - 1,5 mm lange bloemdekbladen met breedvliezige randen en een iets korter, 0,5 mm lang schutblaadje. De mannelijke bloemen, die meestal aan de top van de schijnaar zitten hebben drie meeldraden. De stijl van de vrouwelijke bloem heeft drie stempels. |
| Vrucht: | De zwarte of roodbruine, 1 - 1,8 mm grote vrucht is een ruitvormig-ellipsvormig, afgeplat, zwak rimpelig, openspringend (dehiscent) nootje met een spitse top dat geen groene nerven heeft. Het zaad vult het grootste deel van het nootje. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 40-80 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Matig voedselrijk. Zon Water ○ ≁ |
| Gebruik: | De kleine majer is een archeofyt en werd al in de bronstijd als een soort spinazie gegeten. Vanwege de veel arbeid vragende oogst en de geringe kwaliteit werd de kleine majer in de zestiende eeuw verdrongen door de spinazie. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine majer? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 1 | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Kleine maagdenpalm

| 1 | 2 | 3 | 4 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Maagdenpalm (Apocynaceae) Geslacht: Maagdenpalm Soort: Vinca minor |
| Geschikt als/voor: | Stinsenplant, bodembedekker. |
| Rode lijst. | Deze in het wild voorkomende plant staat op de rode lijst in Nederland en/of België. Dat betekent dat ze kwetsbaar of (bijna) uitgestorven zijn. Zaai of plant ze en verspreid overtollig zaad. |
| Stengel/Tak: | De niet-bloeiende stengels zijn kruipend, de bloeiende takken rechtopstaand. |
| Blad: | De eivormige tot elliptische bladeren zijn slechts 3-4 cm lang, in tegenstelling tot de 8 cm lange bladeren van de grote maagdenpalm. |
| Groenblijvend. | Deze plant is groenblijvend en/of winterhard. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Maart-april, weinig in andere maanden. Bloemkroon 2-3 cm in doorsnede, blauw, zelden wit. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 15-30. cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Enigszins voedselrijke grond in loofbossen en houtwallen. Zon Water ● - ◔ ∼ |
| Goede buren: | Goede buren voor deze plant: gewassen uit de kensoort voor het eiken-haagbeukenbos (Stellario-Carpinetum). |
| Geneeskracht: | Wordt als geneeskrachtig gezien bij o.a. suikerziekte. In de reguliere geneeskunde zijn er geen andere toepassingen. In de kruidengeneeskunde wordt hij wel aanbevolen bij een breed assortiment van ziekten als hoge bloeddruk, verkoudheid, oogirritaties, aderverkalking en infecties. In traditionele Surinaamse medicijnen wordt de plant gebruikt tegen malaria en om de menstruatie te verlichten. Bewijs voor werkzaamheid in deze toepassingen ontbreekt. Gebruik lijkt gezien de grote giftigheid ook niet raadzaam. |
| Let op!: | De plant bevat giftige alkaloïden waarvan vincamine het grootste deel uitmaakt. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Kleine maagdenpalm? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Sociale geschiedenis van het Romeinse rijk/Magie

Inleiding
Ouders
Kinderen
Slaven
Huisgenoten
Vrijgelatenen
Beschermheerschap
Openbare ambten
Mecenaat
Werk
Technologie
Vermogen
Rechtspraak
Publieke opinie
Vermaak
Keuken
Kleding
Seksualiteit
Notabel gedrag
Magie
Religie
Filosofie
Bronnen en links :
19. Magie
Het volk en ook de rijken geloofden sterk in magie. Zij geloofden dat anderen hen op bovennatuurlijke wijze kwaad konden doen.
1) Degenen die zich tekort gedaan voelden en zich niet konden verweren door middel van lichaamskracht of de wapenen of door de hulp van het gerecht in te roepen, namen hun toevlucht tot het uitspreken of opschrijven van vervloekingen.
2) Kinderen leerden bezweringsformules op school.
3) Astrologie werd als uiterst wetenschappelijk beschouwd en stond in hoog aanzien. Er werden al geboortehoroscopen gemaakt in het antieke Rome. Vooraanstaande mensen deden niets zonder eerst hun astroloog te raadplegen.
4) Auguren (vogelwichelaars) waren priesters die het vliegen, zingen of schreeuwen van vogels zagen als gunstige of ongunstige voortekenen waar ze de wil van de goden uit af konden leiden. Ook donder en bliksem waren belangrijke voortekenen. Tevens werden wel de loop en de geluiden van kippen en andere dieren beschouwd. De overheid nam geen belangrijke beslissingen zonder de augures te raadplegen. Ook voor een huwelijk werden ze geraadpleegd.
De Romeinen beschouwden ook toevalligheden als niezen en struikelen als voortekenen.
5) Dromen werden vaak als voorspellend opgevat. Men raadpleegde dan een dromenduider.
6) De Romeinen geloofden massaal in spoken.
7) Men geloofde in het boze oog van jaloerse mensen die hun slachtoffer daarmee kwaad konden aandoen. Om zich hiertegen te beschermen lieten de rijken bij de ingang van hun huis een spitse fallus of een schorpioen afbeelden of uithakken. Die zouden het boze oog van de afgunstige doorboren. Daarnaast schreef men: "crepeer, afgunstige" (rumpere, invidia edax). Er was veel angst voor de publieke opinie en voor de buren en hun afgunst.

## Noten

* ↑ Het geloof in spoken is mogelijk van alle tijden maar de Grieken en Romeinen konden zich beroepen op de zeer geleerde Plato, die immers gezegd had dat de ziel onsterfelijk was, dus spoken moesten kunnen bestaan