# Quenya/Voltooide tijd
## Regelmatige werkwoorden

Deze tijd vormen we als volgt:
* herhaal de kernklinker en plaats deze voor de stam
* verleng, indien mogelijk, de kernklinker
* voeg de uitgang -ië toe (-ier in het meervoud)
We vinden dus bvb.
    mat- "eten" → amátië
    tec- "schrijven" → etécië
    not- "tellen" → onótië
De A-stammen en U-stammen verliezen de eindklinker vooraleer ze -ië toevoegen:
    mapa- "nemen" → amápië
    palu- "uitspreiden" → apálië

## Uitzonderingen
### werkwoorden met een niet-verlengbare kernklinker

Werkwoorden met een kernklinker die we niet kunnen verlengen, vallen uiteen in drie types:
* Als de stam op een medeklinkergroep eindigt, dan kunnen we de kernklinker wel niet verlengen maar verder volgen we de regelmatige vorming:
       menta- "zenden" → ementië
       nasta- "prikken" → anastië
       nurru- "grommen" → unurrië
* Als de kernklinker zelf lang is, dan plaatsen we een korte versie voor het werkwoord:
       móta- "werken" → omótië
* Als de kernklinker een tweeklank is, dan gebruiken we de eerste klinker van de tweeklank als voorvoegsel:
       hauta- "stoppen" → ahautië
       poita- "zuiveren" → opoitië
       vaita- "omhullen" → avaitië
       suila- "groeten" → usuilië
       tiuta- "verdikken" → itiutië

### werkwoorden beginnend met een klinker

Als een werkwoord al met een klinker begint, dan gebruiken we geen voorvoegsel:
       anta- "geven" → antië
       allu- "wassen" → allië
       ulqua- "scheuren" → ulquië
       ita- "bruisen" → ítië

### werkwoorden met een voorvoegsel

Sommige werkwoorden bestaan uit een voorvoegsel dat voor een ander werkwoord staat. In dit geval vormen we de voltooide tijd van dat ander werkwoord en plaatsen het voorvoegsel er nadien voor:
       enyal- "terugdenken, herinneren" → en + ayálië → enayálië

### werkwoorden op -ya

Bij werkwoorden op -ya vervallen deze beide letters:
    hanya- "begrijpen" → ahánië
    tulya- "leiden" → utúlië
Enkele oude werkwoorden eindigen op -tya, zij volgen naar alle waarschijnlijkheid dezelfde regel:
    paitya- "terugbetalen" → apaitië
Enkele werkwoorden hebben een klinker net voor deze -ya. In dit geval krijgen we in de voltooide tijd mogelijk een -n- tussen stam en uitgang:
       aya- "eren" → ánië
       laya- "bloeien" → alánië
       naya- "rouwen" → anánië
       paya- "straffen" → apánië
       vaya- "omhullen" → avánië
       oya- "zalven, wrijven" → ónië
       loya- "dorst hebben" → olónië
       séya- "blijken, lijken" → esénië
       súya- "ademen" → esúnië
       ahya- "veranderen": zoals je op de pagina Quenya/Fonologie vindt, moeten we de combinatie hy als een eenheid zien en vinden we dus waarschijnlijk ahyánië als voltooide tijd.
Enkele werkwoorden maken gebruik van een oude stam en hebben dus geen nood aan een extra n:
       feuya- "verafschuwen" → efévië (oude stam phew)
       mauya- "dwingen, moeten" → ambávië (oude stam mbaw, zie ook hieronder: historische invloeden)
       tiuya- "zwellen" → itíwië (oude stam tiw)
Het werkwoord tuia- komt van de oude stam tuy, we kunnen dus hier niet zonder een n:
       tuia- "ontkiemen" → utúnië

## Historische invloeden op de voltooide tijd

Hoogst waarschijnlijk zijn er een aantal werkwoorden die beïnvloed worden door een historische vorm. Het probleem ligt hier bij de klinker die we als voorvoegsel in de voltooide tijd toevoegen en dit omdat er aan het begin van een Quenya woord minder medeklinkers toegestaan zijn dan in het midden van een woord.
Bij de meeste werkwoorden stelt er zich geen probleem omdat de beginmedeklinker ook in het midden toegelaten is: tul- "komen" heeft utúlië "is gekomen" als voltooide tijd. Er is dus geen probleem omdat t zowel aan het begin als in het midden toegelaten is (merk op: de Passieve infinitief vertoont dezelfde invloeden omdat het voorvoegsel a- ook de beginletter in een middenletter verandert).

### werkwoorden beginnend met d

Laat ons dan eens naar de Oud-Elfse werkwoorden dant "vallen" en dab "toelaten" kijken. De letter d is in Quenya geen afzonderlijke letter meer, noch in het begin noch in het midden van een woord. Maar in de evolutie van Oud-Elfs naar Quenya veranderde een d aan het begin van een woord in een l en in het midden van een woord in een r.
Deze beide werkwoorden evolueerden dus naar: lanta- "vallen" en lav- "toelaten" (de b veranderde in een v maar dit veroorzaakt geen probleem omdat deze v nooit op het einde van een woord voorkomt).
Maar in de voltooide tijd veranderde deze d echter in een r:
       lanta- "vallen" → arantië
Als we dit ook op lav- toepassen dan vinden we een mooi gevolg hiervan: in het Oud-Elfs was er ook een werkwoord lab "likken". In Quenya is dit werkwoord eveneens tot lav- geëvolueerd, hun voltooide tijden zijn echter verschillend gebleven:
       lav- "toelaten" → arávië
       lav- "likken" → alávië

### werkwoorden beginnend met mb/nd/ng

Buiten de werkwoorden met d zijn er nog enkele groepen: in het Oud-Elfs konden de medeklinkergroepen mb-, nd- of ng- aan het begin van een woord voorkomen. In Quenya kan dit niet langer, maar in het midden van een woord zijn ze wel bewaard.
De werkwoorden namba- "hameren" en núta- "ondergaan (van zon en maan)" zijn afkomstig van de Oud-Elfse stammen ndam en ndú. In de voltooide tijd vinden we dus:
       namba- "hameren" → andambië
       núta- "ondergaan" → undútië
Volgende vier werkwoorden begonnen oorspronkelijk met mb-: mar- "wonen" (mbar), manca- "handelen" (mbakh), martya- "bestemmen" (mbarat) en masta- "bakken" (mbas). En dus zijn de voltooide tijden als volgt:
       mar- "wonen" → ambárië
       manca- "handelen" → ambancië
       martya- "bestemmen" → ambartië
       masta- "bakken" → ambastië
De werkwoorden beginnend met ng- kan je in Tengwar-schrift nog steeds onderscheiden omdat ze ook nu nog geschreven worden met de Tengwa ñoldo of ngoldo (Tengwa 19). In uitspraak is er echter geen verschil tussen ñoldo en de gewone n (númen).
Op dit moment kennen we twee werkwoorden in deze categorie: nol- "ruiken" (ngol) and nanda- "harp spelen" (nganad):
       nol- "ruiken" → ongólië
       nanda- "harp spelen" → angandië

### werkwoorden beginnend met h

Bij werkwoorden met h ligt het ingewikkelder omdat een begin-h zowel van kh- als sk- afkomstig kan zijn. In het midden van een woord geeft de eerste combinatie een h en de andere evolueerde tot x.
Volgende werkwoorden behoren tot deze tweede groep: halya- "verbergen" (skal), harna- "verwonden" (skar), hat- "splitsen" (skat) en helta- "uitkleden" (skel). Dit geeft volgende voltooide tijden:
       halya- "verbergen" → axálië
       harna- "verwonderen" → axarnië
       hat- "splitsen" → axátië
       helta- "uitkleden" → exeltië
Als de begin-h deel uitmaakt van de combinaties hy-, hl- of hr- dan vinden we volgende effecten (momenteel zijn er geen werkwoorden met hr- gekend):
       hyar- "klieven" → aryárië
       hlar- "horen" → allárië
Bij de combinatie hw- zien we volgende veranderingen:
       hwesta- "ademen" → eswestië
       hwinya- "ronddraaien" → iswínië

### werkwoorden beginnend met s

De laatste reeks onregelmatigheden vinden we bij de beginletter s. Deze s is ofwel een zuivere s (Tengwa 29 silmë) ofwel afkomstig van th (Tengwa 9 súlë) (volgende pagina bevat meer info over Tengwar).
In Oud-Elfs was de zuivere s eigenlijk een z. Deze z werd dus s aan het begin van een woord, maar r in het midden.
De werkwoorden beginnend met súlë worden niet beïnvloed (in Tengwar worden ze zelfs nog steeds met súlë geschreven).
       salpa- "sippen" → aralpië
       ser- "rusten" → erérië
       sil- "schijnen (licht)" → irílië
       sir- "vloeien" → irírië
       suc- "drinken" → urúcië
>> Quenya >> Quenya/Werkwoorden >> Quenya/Voltooide tijd