# Oudgrieks/Blok 1/3-Grammatica: het bijvoeglijk naamwoord

-- Inleiding --
-- Basiscursus --
Inleiding
Een korte geschiedenis
De Donkere Eeuwen
Een bloei van beschaving
Oorlogen en conflicten
De Klassieke Periode
Alexander de Grote en de Hellenistische Periode
Blok 1
Blok 2
Blok 3
Blok 4
Blok 5
Blok 6
Samenvatting
Afsluiting
-- Taaloverzicht --
Klankleer
Alfabet
Vormleer
Lidwoorden
Zelfstandige naamwoorden
Adjectieven
Bijvoeglijke naamwoorden
Werkwoorden
Voornaamwoorden
Bijwoorden
Telwoorden
Syntaxis
De zin
-- Woordenlijst --
WSBN nl-4-42-422-00001 :
Een bijvoeglijk naamwoord is een naamwoord dat extra informatie geeft ®over een zelfstandig naamwoord waar het vlak bij (meestal naast) staat. Bijvoorbeeld:
* Het mooie huis
* De moedige slaaf
* Vele zonnen
* Verschrikkelijke beesten
In het Grieks past het bijvoeglijk naamwoord zich, net zoals vele andere talen met een grammaticaal geslacht, aan aan het zelfstandig naamwoord waarover dit bijvoeglijk naamwoord informatie geeft. Dat wil zeggen: het bijvoeglijk naamwoord krijgt een bepaalde uitgang die zich richt naar het geslacht (mannelijk, vrouwelijk of onzijdig), het getal (enkelvoud of meervoud) en de naamval (nominativus, genitivus, dativus, accusativus of vocativus) van het zelfstandig naamwoord waar het bij hoort (we noemen dit ook wel congruentie). Bijvoorbeeld:
* Ἡ οἰκια ἡ καλη (Het mooie huis)
* Ὁ δουλος ὁ ἀνδρειος (De moedige slaaf)
* Πολλοι ἡλιοι (Vele zonnen)
* Δεινα θηρια (Verschrikkelijke beesten)
-Let op, bijvoeglijke naamwoorden kunnen vóór of achter het zelfstandig naamwoord staan in het Grieks. Staan de bijvoeglijke naamwoorden erachter, dan wordt het lidwoord herhaald (zie de voorbeeldzinnen 1 en 2).
In de woordenlijst staan bijvoeglijke naamwoorden altijd in de nominativus enkelvoud mannelijk (meestal eindigend op -ος), en zonder lidwoord. Als het zelfstandig naamwoord in de zin, waarover het bijvoeglijk naamwoord wat zegt, niet in de nominativus, maar in een ander naamval staat, verandert ook het bijvoeglijk naamwoord naar dezelfde naamval als het zelfstandig naamwoord waarover het bijvoeglijk naamwoord iets zegt, bijvoorbeeld:

## Klinkerstammen
### Niet-contracte klinkerstammen

Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op een -ο (omikron) in het mannelijk en onzijdig en op een -η (ēta) in het vrouwelijk. Als basismodel gebruiken we "ἀγαθός" (goed).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | ἀγαθός | ἀγαθή | ἀγαθόν | ἀγαθώ | ἀγαθά | ἀγαθώ | ἀγαθοί | ἀγαθαί | ἀγαθά |
| Vocatief | ἀγαθέ | ἀγαθή | ἀγαθόν | ἀγαθώ | ἀγαθά | ἀγαθώ | ἀγαθοί | ἀγαθαί | ἀγαθά |
| Accusatief | ἀγαθόν | ἀγαθήν | ἀγαθόν | ἀγαθώ | ἀγαθά | ἀγαθώ | ἀγαθούς | ἀγαθάς | ἀγαθά |
| Genitief | ἀγαθοῦ | ἀγαθῆς | ἀγαθοῦ | ἀγαθοῖν | ἀγαθαῖν | ἀγαθοῖν | ἀγαθῶν | ἀγαθῶν | ἀγαθῶν |
| Datief | ἀγαθῷ | ἀγαθῇ | ἀγαθῷ | ἀγαθοῖν | ἀγαθαῖν | ἀγαθοῖν | ἀγαθοῖς | ἀγαθαῖς | ἀγαθοῖς |
Als tweede voorbeeld de volledige verbuiging van δεινος (verschrikkelijk):

#### Enkelvoud

    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusδεινοςδεινηδεινον genitivusδεινουδεινηςδεινου dativusδεινῳδεινῃδεινῳ accusativusδεινονδεινηνδεινον

#### Meervoud

    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusδεινοιδειναιδεινα genitivusδεινωνδεινωνδεινων dativusδεινοιςδειναιςδεινοις accusativusδεινουςδειναςδεινα

#### De ιερ-adjectieven

Zoals bij de zelfstandige naamwoorden wordt de eind-ēta een -ᾱ (lange alpha) wanneer er een ι, ε of ρ vóór staat (de zogenaamde ιερ-woorden). In het meervoud is deze verbuiging identiek aan die van ἀγαθός. Als basismodel gebruiken we "νέος" (nieuw)
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | νέος | νέα | νέον | νέω | νέα | νέω | νέοι | νέαι | νέα |
| Vocatief | νέον | νέαν | νέα | νέω | νέα | νέω | νέους | νέας | νέα |
| Accusatief | νέου | νέας | νέου | νέω | νέα | νέω | νέοιν | νέαιν | νέοιν |
| Genitief | νέων | νέων | νέων | νέῳ | νέᾳ | νέῳ | νέοις | νέαις | νέοις |
| Datief | {{{31}}} | {{{32}}} | {{{33}}} | νέῳ | νέᾳ | νέῳ | {{{34}}} | {{{35}}} | {{{36}}} |

#### De adjectieven met twee uitgangen

Sommige bijvoeglijke naamwoorden hebben in het mannelijk en het vrouwelijk dezelfde uitgangen, namelijk die van het mannelijk. Dit komt vooral (maar niet uitsluitend) voor bij samengestelde bijvoeglijke naamwoorden. Als basismodel gebruiken we "ἄδικος" (onrechtvaardig).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | ἄδικος | ἄδικον | ἀδίκω | ἀδίκω | ἄδικοι | ἄδικα |
| Accusatief | ἄδικον | ἄδικον | ἀδίκω | ἀδίκω | ἀδίκους | ἄδικα |
| Genitief | ἀδίκου | ἀδίκου | ἀδίκοιν | ἀδίκοιν | ἀδίκων | ἀδίκων |
| Datief | ἀδίκῳ | ἀδίκῳ | ἀδίκοιν | ἀδίκοιν | ἀδίκοις | ἀδίκοις |

### Contracte klinkerstammen

Tot deze groep behoren de bijvoeglijke naamwoorden met een stam die eindigt op -εο (epsilon-omikron) in het mannelijk en onzijdig en op -εα (epsilon-alpha) in het vrouwelijk. Deze klinkercombinaties worden meestal samengetrokken volgens de contractieregels, behalve wanneer de niet-contracte verbuiging volgens ἀγαθός een α (alpha) in de schijnuitgang heeft. Dan is het resultaat van de contractie ᾶ. Als basismodel gebruiken we "χρυσοῦς" (gouden). De meeste stofnamen vallen onder deze groep.
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | χρυσοῦς | χρυσῆ | χρυσοῦν | χρυσώ | χρυσά | χρυσώ | χρυσοῖ | χρυσαῖ | χρυσᾶ |
| Vocatief | χρυσοῦν | χρυσῆν | χρυσοῦν | χρυσώ | χρυσά | χρυσώ | χρυσοῦς | χρυσᾶς | χρυσᾶ |
| Accusatief | χρυσοῦ | χρυσῆς | χρυσοῦ | χρυσώ | χρυσά | χρυσώ | χρυσοῖν | χρυσαῖν | χρυσοῖν |
| Genitief | χρυσῶν | χρυσῶν | χρυσῶν | χρυσῷ | χρυσῇ | χρυσῷ | χρυσοῖς | χρυσαῖς | χρυσοῖς |
| Datief | {{{31}}} | {{{32}}} | {{{33}}} | χρυσῷ | χρυσῇ | χρυσῷ | {{{34}}} | {{{35}}} | {{{36}}} |
Ook bij deze groep geldt de regel van de ιερ-woorden: een bijvoeglijk naamwoord zoals "ἀργυροῦς (zilver) heeft als nominatief vrouwelijk enkelvoud ἀργυρᾶ.

## Medeklinkerstammen
### Niet-contracte medeklinkerstammen

Als basismodel gebruiken we "ἄφρων" (dwaas).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | ἄφρων | ἄφρον | ἄφρονε | ἄφρονε | ἄφρονες | ἄφρονα |
| Accusatief | ἄφρονα | ἄφρον | ἄφρονε | ἄφρονε | ἀφρονας | ἄφρονα |
| Genitief | ἄφρονος | ἄφρονος | ἀφρόνοιν | ἀφρονοιν | ἀφρόνων | ἀφρόνων |
| Datief | ἄφρονι | ἄφρονι | ἀφρόνοιν | ἀφρονοιν | ἄφροσι(ν) | ἄφροσι(ν) |

### Contracte medeklinkerstammen

Als basismodel gebruiken we "ἀληθής" (waar, echt).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk & vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | ἀληθής | ἀληθές | ἀληθεῖ | ἀληθεῖ | ἀληθεῖς | ἀληθῆ |
| Accusatief | ἀληθῆ | ἀληθές | ἀληθεῖ | ἀληθεῖ | ἀληθεῖς | ἀληθῆ |
| Genitief | ἀληθοῦς | ἀληθοῦς | ἀληθοῖν | ἀληθοῖν | ἀληθῶν | ἀληθῶν |
| Datief | ἀληθεῖ | ἀληθεῖ | ἀληθοῖν | ἀληθοῖν | ἀληθέσι(ν) | ἀληθέσι(ν) |

## Wisselstammen

Een klein aantal bijvoeglijke naamwoorden heeft een gemengde verbuiging. In het mannelijk volgen ze gewoon de medeklinkerstammen, maar in het vrouwelijk krijgen ze er een kenmerkend invoegsel bij (steeds een jod of sigma) en volgen ze de klinkerstammen.

### Niet-contracte wisselstammen

Als basismodel gebruiken we "μέλας" (zwart).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | μέλας | μέλαινα | μέλα | μέλανε | μελαίνα | μέλανε | μέλανες | μέλαιναι | μέλανα |
| Vocatief | μέλανα | μέλαιναν | μέλαν | μέλανε | μελαίνα | μέλανε | μέλανας | μελαίνας | μέλανα |
| Accusatief | μέλανος | μελαίνης | μέλανος | μέλανε | μελαίνα | μέλανε | μελάνοιν | μελαίναιν | μελάνοιν |
| Genitief | μελάνων | μελαινῶν | μελάνων | μέλανι | μελαίνῃ | μέλανι | μέλασι(ν) | μελαίναις | μέλασι(ν) |
| Datief | {{{31}}} | {{{32}}} | {{{33}}} | μέλανι | μελαίνῃ | μέλανι | {{{34}}} | {{{35}}} | {{{36}}} |

### Contracte wisselstammen

Als basismodel gebruiken we "ἡδύς" (aangenaam).
| | Enkelvoud | Enkelvoud | Enkelvoud | Tweevoud | Tweevoud | Tweevoud | Meervoud | Meervoud | Meervoud |
| | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig | Mannelijk | Vrouwelijk | Onzijdig |
| Nominatief | ἡδύς | ἡδεῖα | ἡδύ | ἡδεῖ | ἡδεία | ἡδεῖ | ἡδεῖς | ἡδεῖαι | ἡδέα |
| Vocatief | ἡδύν | ἡδεῖαν | ἡδύ | ἡδεῖ | ἡδεία | ἡδεῖ | ἡδεῖς | ἡδείας | ἡδέα |
| Accusatief | ἡδέος | ἡδείας | ἡδέος | ἡδεῖ | ἡδεία | ἡδεῖ | ἡδέοιν | ἡδείαιν | ἡδέοιν |
| Genitief | ἡδέων | ἡδειῶν | ἡδέων | ἡδεῖ | ἡδείᾳ | ἡδεῖ | ἡδέσι(ν) | ἡδείαις | ἡδέσι(ν) |
| Datief | {{{31}}} | {{{32}}} | {{{33}}} | ἡδεῖ | ἡδείᾳ | ἡδεῖ | {{{34}}} | {{{35}}} | {{{36}}} |

## Onregelmatig

Er zijn ook onregelmatige bijvoeglijke naamwoorden in het Grieks, waaronder πολυς (veel) en μεγας (groot). De verbuiging hiervan is deels afwijkend:
Bijvoeglijk naamwoord μεγας enkelvoud
    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusμεγαςμεγαλημεγα genitivusμεγαλουμεγαληςμεγαλου dativusμεγαλῳμεγαλῃμεγαλῳ accusativusμεγανμεγαληνμεγα
Bijvoeglijk naamwoord μεγας meervoud
    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusμεγαλοιμεγαλαιμεγαλα genitivusμεγαλωνμεγαλωνμεγαλων dativusμεγαλοιςμεγαλαιςμεγαλοις accusativusμεγαλουςμεγαλαςμεγαλα
Bijvoeglijk naamwoord πολυς enkelvoud
    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusπολυςπολληπολυ genitivusπολλουπολληςπολλου dativusπολλῳπολλῃπολλῳ accusativusπολλυνπολληνπολυ
Bijvoeglijk naamwoord πολυς meervoud
    naamvalmannelijkvrouwelijkonzijdig nominativusπολλοιπολλαιπολλα genitivusπολλωνπολλωνπολλων dativusπολλοιςπολλαιςπολλοις accusativusπολλουςπολλαςπολλα
* De stam bij πολυς is eigenlijk πολλ-, behalve bij de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi.
* De stam bij μεγας is eigenlijk μεγαλ-, ook hier weer met uitzondering van de mannelijke en onzijdige nominativi en accusativi.

## Opmerkingen

* ↑ Het bijvoeglijk naamwoord νέος kent geen contractie omdat het oorspronkelijk een ϝ (digamma) bevatte, die de contractie tegenhield: νέϝος (uitspraak: newos).