OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Vakantiereizen/Wandelvakantie/Overijssels Havezatenpad

Het Overijssels Havezatenpad is een Lange-afstand-wandelpad (LAW 12) dat door de Nivon-werkgroep Overijssel sinds 1997 is ontwikkeld. Eind 2005 werd de laatste hand gelegd aan de 300 km lange route van Steenwijk naar Oldenzaal. Deze voert langs ongeveer 52 nog bestaande of inmiddels verdwenen havezaten in Overijssel. Door de medewerking van de waterschappen Regge en Dinkel en Groot Salland zijn stukken graskade van beken en rivieren beschikbaar gekomen voor de wandelaar. Het Havezatenpad vervangt tevens het Overijsselpad, dat al meer dan 25 jaar bestond. Eén van de doelstellingen was om de samenloop van ruim 40 km met het Pieterpad op te heffen. Beide paden hebben nu nog geen hele kilometer gemeen.
De werkgroep heeft met hulp van de gemeente Hof van Twente een trap aangelegd in Goor, tegen het talud van de Diepenheimse brug. Begin augustus 2006 is een wandelgids verschenen waarin het pad in twee richtingen wordt beschreven bij het Nivon (ISBN: 90-70601-91-5).
Het pad is op 14 september 2006 officieel geopend door Overijssels gedeputeerde Carry Abbenhues bij de Noordmolen op landgoed Twickel bij Delden door het plaatsen van de laatste markeringspaal. Op 40 splitsingspunten met andere LAW's zijn een nieuw model richtingwijzers geplaatst, om de wandelaar op het juiste pad te houden. Deze bordjes zijn slechts 9 × 9 cm groot en bestaan grotendeels uit de wit-rode basismarkering. Daaronder wordt met pijlen de richting van de verschillende paden aangegeven. Begin april 2007 is het gedeelte Goor -> Rijssen als tweedaagse NS-wandeling uitgegeven onder de naam Markelose berg.

## Route

De route is verdeeld in de volgende etappes:
* Vollenhove - Zwartsluis (27 km, wandelnetwerk, geschikt voor een weekeindwandeling)
* Oldenzaal - Enschede (23 km)
* Enschede - Delden (22 km)
* Delden - Rijssen (56 km)
* Rijssen - Ommen (50 km)
* Ommen - Zwolle (40 km)
* Zwolle - Zwartsluis (21 km)
* Zwartsluis - Steenwijk (58 km)
In de gids wordt het pad verdeeld in kaarten (3 tot 8 km) en etappes. Ook worden 12 één- en tweedaagse etappesuggesties (15 tot 23 km per dag) gegeven inclusief overnachtings- en openbaar vervoermogelijkheden.
Aanlooproutes naar stations:
* Goor (vanaf Weldam, 2,5 km)
* Rijssen (samen met Marskramerpad, 1,8 km)
* Zwolle (volgt grotendeels Hanzestedenpad, 5 km)

## Foto's

* Giethoorn - Glazen bol
* Brug Twentekanaal
* Meentebrug
* Paasloo - Tonmolen
* Hoonhorst - Den Aalshorst
* Trap in Goor
* Boekelo - Spoordijk
* De openingspaal bij de Noordmolen
* Nieuw overstapje in Vollenhove
* Splitsingsbordjes

## Externe links

* Overijsselse Havezaten
* Nivon
# Vakantiereizen/Wandelvakantie/Maas-Swalm-Nettepad

| RP-10 | Maas-Swalm-Nettepad | 199 km |

## Globale route

Het Maas-Swalm-Nettepad is een streekpad in midden-Limburg met een totale lengte van 199 km. Het pad vormt een driehoek met als noordelijkste punt de stad Venlo en met de basispunten Linne (net onder Roermond) en Gelderath in Duitsland. Het pad is genoemd naar de rivier waar het voor een groot gedeelte langsloopt (de Maas) en de twee die het kruist (de Swalm en de Nette). Het pad kruist ook nog de rivier de Roer.
Er zijn 9 trajecten:
* Maas en Roer, 37 km
* Meinweg en Birgeler Wald, 36 km
* Schwalmtal, 18 km
* Elmpter Schwalmbruch, 17 km
* Elmpter Wald, 14 km
* Meinweg en Elmpler Bach, 14 km
* Nettedal, 40 km
* Maascorridor, 25 km
* Maas en Swalm, 12 km

## Foto's

* Broekbos bij Dalheim.
* De Swalm bij de Hariksee (D).

## Externe links

* Wandelplatform
# Vakantiereizen/Wandelvakantie/Marskramerpad

Het Marskramerpad bestaat uit drie delen en is het Nederlands deel van Europese wandelroute E-11. De Hanzeweg van de NWB is in het Marskramerpad opgenomen. Verder is het pad onderdeel van de Handelsweg, de Fernwanderweg Harz - Niederlande.
| | LAW-3 Marskramerpad | LAW-3 Marskramerpad |
| LAW-3.1 | Oldenzaal - Deventer | 95 km |
| LAW-3.2 | Deventer - Amersfoort | 100 km |
| LAW-3.3 | Amersfoort - Den Haag | 102 km |

## Bijzonderheden

* 3.1 is het Nederlandse deel van de Handelsweg, van Osnabrück naar Deventer. Dit deel loopt door een afwisselend landschap over het licht glooiende land van Salland en Twente.
* 3.2 kruist de Veluwe van oost naar west. Komende vanuit het IJsseldal loopt de route naar de bossen rond Hoenderloo en via heide en stuifzanden tussen Kootwijk en Stroe richting de Gelderse Vallei.
* 3.3 loopt eerst over de zandgronden in het Gooi en de Utrechtse Heuvelrug, vervolgens door het laagveenlandschap van midden Holland om via de duinenrij te eindigen bij het Kurhaus te Scheveningen.

## Bronnen

* Wandelplatform LAW: Marskramerpad II (2000). ISBN: 90-71068-46-3
* Wandelplatform LAW: Marskramerpad III (2003). ISBN: 90-71068-58-7
* Wandelplatform LAW/Wiehengebirgsverband Weser-Ems e.v.: Handelsweg (2001). Tweetalig (Nederlands, Duits) ISBN: 90-71068-50-1
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bittere veldkers

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Kruisbloemen (Brassicaceae) Geslacht: Veldkers Soort: Cardamine amara |
| Stengel/Tak: | Stengel kantig, gevuld, kaal of onderaan behaard. |
| Blad: | De eironde tot langwerpige blaadjes zijn onduidelijk tot hoekig getand. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | April tot juni. De witte, soms violette bloemen hebben een doorsnede tot 1,2 cm. De helmknoppen zijn paars, de hauwtjes tot 2-4 cm lang. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 15-45 (soms tot 60) cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort:  ? Zon Water ● ≈ - ∼ |
| Lokken: | Deze plant lokt en/of is vatbaar voor De larven van het klein geaderd witje. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bittere veldkers? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | O | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Biggenkruid

Biggenkruid (Hypochaeris) is een klein geslacht uit de composietenfamilie (Compositae of Asteraceae).

## Soorten

In België en Nederland kwamen/komen drie soorten voor:
* Gevlekt biggenkruid (Hypochaeris maculata) (in Nederland uitgestorven)
* Gewoon biggenkruid (Hypochaeris radicata)
* Glad biggenkruid (Hypochaeris glabra)

## Waardplant

Dit geslacht is waardplant voor onder andere de volgende solitaire bijen die de planten uit dit geslacht bestuiven:
* Andrena pilipes (Koolzwarte zandbij)
* Andrena fulvago (Texelse zandbij)
* Dasypoda altercator (Pluimvoetbij)
* Heriades truncorum (Tronkenbij)
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bijvoet

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Composieten (Asteraceae) Geslacht: Alsem Soort: Artemisia vulgaris |
| Stengel/Tak: | Vaak een roodachtige kleur. |
| Blad: | Aan de onderzijde witviltig behaard. De onderste bladeren zijn gesteeld en veerdelig. De bovenste zijn enkel- of dubbelveerdelig en stengelomvattend. Er zijn lancetvormige slippen aanwezig. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Juli tot september. Bruinachtig geel. Het bloemhoofdje is eivormig tot langwerpig en bevat geen lintbloemen. |
| Vrucht: | De bijvoet draagt een nootje van ongeveer 1 mm lang. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 60-120 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Zand/Zuur. Zon Water ● - ◑ ∼ - – |
| Weren: | Deze plant weert mot (aardbei). |
| Gebruik: | In Noord- en Zuid-Korea wordt bijvoet gebruikt in soepen en salades. Deze wordt in het voorjaar gemaakt van de jonge planten, net voor de bloei. Ook wordt er een gerecht van gemaakt genaamd Ssukbeomul. De bijvoet wordt gemengd met rijstmeel, suiker, zout en water en vervolgens gestoomd. De Mongolen die vroeger in Midden-Mongolië geteisterd werden door wolken Mongoolse grote muggen (ter grootte van kleine garnaaltjes) zetten de Mongoolse bijvoetplant (met zijn typische blauwachtige, harige sappige bladeren) in om de muggen te verjagen op de Mongoolse vochtige graasvelden. Ze hadden bemerkt dat wolven de planten vertrapten ten tijde van muggenplagen, zich vervolgens wentelden in de bladeren, om aldus hun vacht te vrijwaren van muggen. De plant bezit een natuurlijk aroma dat muggen verjaagt. Veehoeders en boeren uit de joerten oogstten de bladeren uit streken rijk aan bijvoet. Men legde de bijvoet in potten of op schalen, boven op smeulende gedroogde paardenmest. De sterke witte rookontwikkeling die hierdoor ontstond, dreef vanuit de talrijke joerten over de graaslanden. Aldus verdreven ze de muggen die anders als gele dekens de paarden, schapen, honden en mensen bedolven. |
| Let op!: | Bijvoetpollen komen vooral voor in augustus en september en veroorzaken bij mensen die daar allergisch voor zijn hooikoortsachtige klachten. Een allergie voor bijvoetpollen gaat vaak samen met een allergie voor selderij, peterselie, wortel, venkel, komijn, dille, paprika en anijs (kruisallergieën). |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bijvoet? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bingelkruid

Bingelkruid (Mercurialis) is een geslacht uit de Wolfsmelkfamilie (Euphorbiaceae). Het geslacht omvat zowel kruidachtige planten als overblijvende, verhoutende planten. Er zijn afhankelijk van het taxonomische gezichtspunt acht tot tien soorten die in Europa voorkomen. Eén soort komt in Azië voor.

### Synoniemen

* Cynocrambe
* Discoplis
* Synema

### Soorten

* Mercurialis annua (Tuinbingelkruid)
* Mercurialis perennis (Bosbingelkruid)

#### Nog niet beschreven

* Mercurialis huetii
* Mercurialis corsica
* Mercurialis elliptica
* Mercurialis reverchonii
* Mercurialis tomentosa
* Mercurialis ovata
* Mercurialis leiocarpa
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bitter barbarakruid

| 1 | 2 | 3 | 4 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
Bitter barbarakruid komt vooral voor op open, grazige plaatsen op voedselrijke, stikstofrijke, dikwijls iets venige bodem, zoals in wegbermen, ruigtes en akkers. Het Bitter barbarakruid onderscheid zich van de zustersoort Gewoon barbarakruid (B. vulgaris) door de veerdelige stengelbladeren (die van het gewoon barbarakruid zijn ongedeeld), en van het Stijf barbarakruid (B. stricta) door de onbehaarde kelkblaadjes.
| Alle families? | Familie: Kruisbloemen (Brassicaceae) Geslacht: Barbarea Soort: Barbarea intermedia |
| Wortel: | Wortelrozet. |
| Stengel/Tak: | Heeft een meestal vertakte, kantige, onbehaarde tot licht behaarde stengel. |
| Blad: | De plant draagt aan de voet een wortelrozet met veerdelige bladeren met 3 tot 7 paar zijslippen en een wig- tot lancetvormige eindslip. De verspreid staande stengelbladeren zijn korter, met 1 tot 3 paar zijslippen. De bladvoet draagt gewimperde oortjes. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | April tot juni, soms tot augustus. De bloeiwijze is een kleine bloemtros met kelkvormige, viertallige bloemen. De kelkblaadjes zijn onbehaard. De vrijstaande kroonblaadjes zijn lichtgeel en 4 tot 7 mm lang. |
| Vrucht: | De vrucht is een rechtopstaande peul, 1 tot 3 cm lang, met een dikke stompe snavel. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 30-70 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Voedselrijk. |
| Vitamine(s) en mineralen: | Als in de winter verse groenten schaars zijn, bieden de verse blaadjes van Barbarakruid een bron van vitamine C. Behalve een hoog gehalte aan vitamine C bevat het kruid ook nog: karotenoiden, calcium, behoorlijk wat ijzer, magnesium, mangaan, mosterdolie (vandaar de scherpe smaak), Vitamine B1 en B2. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bitter barbarakruid? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 2 | | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bilzekruid

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Nachtschade (Solanaceae) Geslacht: Hyoscyamus Soort: Hyoscyamus niger |
| Rode lijst. | Deze in het wild voorkomende plant staat op de rode lijst in Nederland en/of België. Dat betekent dat ze kwetsbaar of (bijna) uitgestorven zijn. Zaai of plant ze en verspreid overtollig zaad. |
| Wortel: | De wortel is spoelvormig. |
| Stengel/Tak: | De stengel is kleverig. |
| Blad: | De bladeren zijn langwerpig en grof golvend getand. De onderste bladeren zijn stengelomvattend, de bovenste bladeren smal en gesteeld. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Juni tot oktober. De trechtervormige bloem is vuilgeel van kleur en violet geaderd. De bloemen staan in de bladoksels. |
| Vrucht: | De vrucht is een circa 1,5 cm lange, klokvormige doosvrucht, die bij rijpheid worden openspringt. Deze wordt door de kelkbladen omvat. Het zaad is grijsbruin en tot 1 x 1,3 mm groot. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 30-60 cm. |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Voedselrijk Zon Water ● ≁ |
| Lokken: | Deze plant lokt en/of is vatbaar voor soms de coloradokever |
| Gebruik: | De bladeren en ook de gemakkelijker doseerbare zaden, werden voor hun roesopwekkend effect gerookt. Het gebruik is nu verouderd, omdat het gehalte aan giftige stoffen sterk varieert en gemakkelijk tot vergiftiging kan leiden. Tot in de 17e eeuw werd ook bier met het zaad van bilzekruid versterkt. |
| Geneeskracht: | Wordt als geneeskrachtig gezien bij krampen en astma. In de volksgeneeskunde werd de narcotisch en hallucinaties opwekkende gifplant gebruikt voor deze problemen. Omdat het gehalte aan werkzame stoffen sterk kan variëren en daarom onbedoeld gemakkelijk tot vergiftiging kan leiden wordt de plant tegenwoordig niet meer gebruikt voor medische toepassingen, behalve in de homeopathie. De oude volksnamen dolkruid en malwillempjeskruid wijzen op de hallucinogene werking van de plant. |
| Let op!: | De gehele plant is zeer giftig. De belangrijkste gifstoffen zijn de zogenaamde tropane alkaloïden scopolamine, hyoscyamine, atropine. De verschijnselen zijn een opgezwollen buik en hevige krampen. Hierop volgt eerst verlamming en ten slotte de dood. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bilzekruid? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| | | | | 1-2 | | | | |
| | | | | | Z | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bindsla

| 1 | 2 | 3 | 4 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
Vroeger werden de kroppen ongeveer tien dagen voor de oogst dichtgebonden voor het verkrijgen van geler gekleurde bladeren, vandaar de naam bindsla.
| Alle families? | Familie: Composieten (Asteraceae) Geslacht: Sla Soort: Lactuca sativa var. longifolia |
| Bodem: Meer onder dezelfde omstandigheden? | Verklaring van gebruikte afkortingen/symbolen bij zon/water. Grondsoort: Alle grond Water Compost: veel ∼ Kalium: geen |
| Goede buren: | Goede buren voor deze plant: Aardappel, aardbei, asperge, boon, erwt, kervel, komkommer, kool, maïs, prei, raap, radijs, rode-biet, schorseneer, selderie, spinazie, ui, wortel. |
| Slechte buren: | Slechte buren voor deze plant: Peterselie, tomaat, tuinboon, venkel, zonnebloem. |
| Lokken: | Deze plant lokt en/of is vatbaar voor Bindsla is vatbaar voor valse meeldauw. |
| Gebruik: | Wordt vers en gekookt gegeten. |
| Recepten: | Recepten vind je in het Kookboek. |
| Vitamine(s) en mineralen: | C, B1, B2. |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bindsla? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
| 4-6 WM | Zie zaaitijd. Werk voor het zaaien wat compost zo'n 10 centimeter onder de aarde. Na het zaaien rol je met een deelroller om de grond plat en vlak te maken. Zaai geen sla op een bed waar andijvie heeft gestaan. | 4 | 7 | 1 | | 1 | | |
| 5-6 WM | Zie (uit)planten. Verplant alleen bij aanhoudend vochtig weer of begiet aanhoudend tot de wortels zijn aangeslagen. Bindsla heeft een grote stikstof behoefte. | | | | | | 20 | 30 |
| 7-9 | Verzorgen: Bind als de plant bijna volwassen is een touwtje vrij hoog, zodat de kern niet bekneld wordt, om de plant. Vaak sluiten ze zich zelf, dat ligt aan het ras. | | | | | | | |
| 7-9 | Zie oogsten en bewaren. Naar behoefte afsnijden en eten. | | | | | | | |
| 7-9 | Zie vermeerderwijze. Laat twaalf planten van ongeveer dezelfde grootte staan en selecteer op snelle uitschieters en slechte planten. Uiteindelijk houd je er vier over die je steunt. Verwijder gescheurde blaadjes. Als zich een pluisje vormt is het zaad rijp. Snij de bloemstengels af en droog ze na op een luchtige droge plek. Wrijf de schermen tussen de handen en blaas het kaf weg. | | | | Z | | | |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bittere wilg

| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Klik op een foto voor een vergroting. Ander gewas? Zoek in het Register.
| Alle families? | Familie: Wilgen (Salicaceae) Geslacht: Wilg Soort: Salix purpurea |
| Blad: | De bladeren zijn 2-8 x 1-2 cm groot. In tegenstelling tot de meeste andere wilgensoorten zijn de bladen vaak tegenoverstaand in plaats van afwisselend geplaatst. De bladeren zijn vlak onder de top het breedst en aan de onderzijde blauwgroen. |
| Bloei: Bloem: Meer van dezelfde kleur? | Vroeg in het voorjaar. De bloemen zijn kleine katjes. Ze zijn vaak paarsachtig van kleur, waar de soort haar naam aan te danken heeft. De katjes van de meeste andere soorten zijn wit, geel of groen. |
| Hoogte/Lengte: Meer van dezelfde hoogte? | ± 200-600 cm. |
| Goede buren: | Goede buren voor deze plant: planten uit de kensoort voor de klasse van de wilgenvloedbossen en -struwelen (Salicetea purpureae). |
| FAQ: | Vragen en/of antwoorden over de Bittere wilg? |
| Maan(d) | Werk | KK | KT | LT | VW | ZD | PA | RA |
# Leer jezelf ecologisch tuinieren/Bitterkruid

Bitterkruid (Picris) is een geslacht van planten in de composietenfamilie (Asteraceae), onderfamilie (Cichorioideae). De wetenschappelijke geslachtsnaam Picris is afgeleid van het Griekse picros, dat bitter betekent.
Het geslacht kent eenjarige, tweejarige en overblijvende soorten in 40-50 soorten waarvan de meeste voorkomen in het Middellandse Zeegebied.

## Soorten

Volgens de 22e editie van de Flora van Heukels komen in Nederland voor:
* Dubbelkelk (Picris echioides)
* Echt bitterkruid (Picris hieracioides)
Echt bitterkruid kent de volgende ondersoorten:
* Picris hieracioides subsp. hieracioides
* Picris hieracioides subsp. grandiflora (Ten.) Arcang
* Picris hieracioides subsp. spinulosa (Gussone) Arcang
* Picris hieracioides subsp. japonica (Thunb.) Krylov
* Picris hieracioides subsp. kamtschatica (Ledeb.) Hultén
* Picris hieracioides subsp. longifolia (Boiss. & Reut.) P.D.Sell
# Heksenvervolging in Europa (1300-1720)/Verheviging van de heksenvervolging

Inleiding
Begin
Rechtsgang
Toename
Reformatie en protestantisme
Heksensabbat
Waterproef
Martelen
Wurgen en verbranden
Hoogtepunt
In Europa en Amerika
In Nederland
Amersfoort en Utrecht
Asten
Roermond
Ontstaan
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Verheviging
Dresen-Coenders
Joseph Klaits
Aflopen
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Malleus maleficarum
Bronnen en Links :
14. Verheviging van de heksenvervolging
Na 1550 gingen de aantallen geëxecuteerde heksen scherp omhoog. Over de oorzaak hiervan worden de ideeën van Dresen-Coenders en J. Klaits vergeleken.
* Dresen-Coenders. Verheviging van de heksenvervolging>>>
* Joseph Klaits. Verheviging van de heksenvervolging>>>
# Heksenvervolging in Europa (1300-1720)/Waterproef, een Godsoordeel

Inleiding
Begin
Rechtsgang
Toename
Reformatie en protestantisme
Heksensabbat
Waterproef
Martelen
Wurgen en verbranden
Hoogtepunt
In Europa en Amerika
In Nederland
Amersfoort en Utrecht
Asten
Roermond
Ontstaan
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Verheviging
Dresen-Coenders
Joseph Klaits
Aflopen
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Malleus maleficarum
Bronnen en Links :
7. Waterproef, een Godsoordeel
Godsoordelen waren overblijfselen van de Germaanse wetgeving. Ze dienden als middel om de schuld of onschuld van een aangeklaagde vast te stellen. Het idee erachter was dat de aangeklaagde een "proef" moest doen waarvoor hij kon "slagen" (dan was hij onschuldig) of "zakken" (dan was hij schuldig). Men veronderstelde dat God de onschuldige zeker niet onterecht zou laten veroordelen en hem dus zou komen helpen om te "slagen" tijdens het Godsoordeel.
Al in 1215 werden alle Godsoordelen door paus Innocentius III verboden. Redenen voor dit verbod waren:
* Godsoordelen waren een vorm van tovenarij en je mocht geen tovenarij met tovenarij bestrijden.
* Verder daagde de mens God uit met het Godsoordeel, want God werd eigenlijk gedwongen om op te treden. Ondanks dit verbod van de paus ging men gewoon door met de waterproef en soms ook met de vuurproef.
Er waren diverse soorten van Godsgerichten.
* Het tweegevecht. Mensen die voor bepaalde misdrijven waren aangeklaagd, konden in plaats van een normaal proces een gerechtelijk tweegevecht aanvragen. Dit werd in Engeland pas in 1819 geheel afgeschaft.
* De verdachte moest zijn handen in kokend water steken.
* De vuurproef. Je moest over een witheet stuk ijzer lopen of een witheet stuk ijzer in je handen houden. Na een paar dagen bekeek men de huid: die mocht geen tekenen van verbranding vertonen. Het was vrijwel onmogelijk om voor deze proef te "slagen". In de Malleus maleficarum (1486) werd afgerekend met de vuurproef.
* De waterproef. De beschuldigde werd met gebonden handen en voeten in het water gegooid en als ze bleef drijven, was het een heks en werd ze gemarteld of meteen geëxecuteerd. Als ze zonk was ze onschuldig. Ze werd dan met een touw naar boven getrokken en mocht naar huis. Het was eigenlijk gemakkelijk om voor deze proef te "slagen": je moest gewoon uitademenen, dan zonk je en na verloop van enige tijd werd je weer opgehesen. Maar veel mensen konden niet zwemmen en raakten mogelijk in paniek en gingen spartelen om boven te blijven. De waterproef werd in 1593 in Holland verboden en in 1595 in Brabant.
* Ook was er 'de heilige bete' waarbij je een stuk brood (met kaas) moest opeten zonder je te verslikken.
In kleine gemeenschappen, waarin iedereen vast geloofde in de werkzaamheid van deze middelen, waren ze mogelijk ook werkzaam. Mensen die zich schuldig voelden, "braken" al vóór de proef en bekenden. Of ze voelden zich zó zenuwachtig, dat ze de proef niet konden doorstaan. Het directe "ingrijpen" van God, zoals dat in deze Godsoordelen werd verondersteld, weerhield mogelijk veel mensen ervan om misdaden te begaan.
# Heksenvervolging in Europa (1300-1720)/Wurgen en verbranden

Inleiding
Begin
Rechtsgang
Toename
Reformatie en protestantisme
Heksensabbat
Waterproef
Martelen
Wurgen en verbranden
Hoogtepunt
In Europa en Amerika
In Nederland
Amersfoort en Utrecht
Asten
Roermond
Ontstaan
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Verheviging
Dresen-Coenders
Joseph Klaits
Aflopen
Dresen-Coenders
Keith Thomas
Joseph Klaits
Malleus maleficarum
Bronnen en Links :
9. Wurgen en verbranden
De heksenjagers wilden het liefst dat de heks werkelijk bekende en oprecht spijt had van haar daden. In onze ogen mag dat een vorm van sadisme lijken. Maar veel heksenjagers hadden mogelijk oprechte zorg voor het zieleheil van de vermeende heks. Het moet voor de vermeende heksen een onthutsende teleurstelling zijn geweest om te ontdekken dat God hen niet kwam helpen tijdens het Godsoordeel en ook niet tijdens de marteling. Dus begonnen zij te denken dat zij wel schuldig moesten zijn. Er zijn gevallen beschreven waarin heksen hun rechters oprecht en huilend dankten na hun veroordeling.
Heksen die niet alleen bekend hadden, maar zich ook nog afwendden van de duivel en zich bekeerden tot Christus, werden eerst gewurgd voordat ze verbrand werden. Als hun misdaden echter tè groot waren, dan werden ze levend en bij volle bewustzijn verbrand, net zoals de heksen die zich niet bekeerd hadden.
De heksen moesten verbrand worden omdat de kwade werken van de heks met haar verbranding teniet gedaan zouden worden. Haar ophangen was niet voldoende, want dan konden haar slechte eigenschappen op haar kinderen overgaan. Zelfs heksen die zich bekeerd hadden, moesten verbrand worden om hun ziel te bevrijden van de duivel zodat ze toch nog naar de hemel konden gaan.

## Noten

* ↑ Het idee dat God niet bestond en dus ook niet kon komen helpen, konden zij onmogelijk denken.