# Heraclitus over de natuur/Methode van onderzoek

Gedetailleerde inhoudsopgave
Het leven van Heraclitus
Het boek van Heraclitus
Inleiding tot de fragmenten
De fragmenten
Het woord, het ene wijze, het universele, het particuliere
De voorgangers en de onbekwaamheid
De methode en de bekwaamheid
De strijd, het zich afzonderende, het sturende en de rechtvaardigheid
De fraaie ordening van het veranderende vuur
De wet
Het goddelijke
De onmondigen en de volwassenen, de goden en de mensen
De wisseling der seizoenen, de wisseling van dag en nacht, de verandering van het weer
De zon als het levengevende
De voeding
Ziekte en genezing
Leven en dood, waken en slapen, de levensloop
De ziel, het gemoed, de verandering in ons
De mensen en de dieren; de landbouw
De arbeid en het menselijke kunstproduct
De godsdienstige mensen
Het onjuiste handelen
Het juiste handelen
Aantekeningen bij de fragmenten
Fragmenten, begrippen en gedachten bij Pseudo-Hippocrates
Andere projecten en externe links :
| (grc) « χρὴ γὰρ μάλα πολλῶν ἵστορας εἶναι. » | (nl) « Want het is nodig zeer veel onderzoek te doen. » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 35.) ||
De te onderzoeken zaken zijn veelvuldig, terwijl die alle in het onderzoek moeten worden meegenomen, teneinde inzicht te verwerven in het geheel der dingen.
| (grc) « Θαλῆς (δοκεῖ πρῶτος ἀστρολογῆσαι). » | (nl) « Thales (schijnt als eerste de sterrenkunde te hebben beoefend). » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 38.) ||
In tegenstelling tot Homerus, die een aantal eeuwen eerder leefde dan Thales, en die Heraclitus ook sterrenkundige noemde (zie: De onbekwame leermeesters), was Thales daarentegen een man die deze kwalificatie echt verdiende. De Efeziër noemt in de overgeleverde fragmenten Anaximander en Anaximenes niet, maar zal waarschijnlijk, net als over Thales, in positieve zin over hen gesproken hebben. Want hij lijkt in de traditie van de Milesische natuurfilosofen te staan, zoals verderop zal blijken. Heraclitus noemde in ieder geval Thales, maar of hij hem ook de eerste sterrenkundige noemde, is volgens de formuleringen van Diogenes Laërtius, waarvan het betreffende fragment vandaan komt, verre van zeker.
| (grc) « ἐὰν μὴ ἔλπηται, ἀνέλπιστον οὐκ ἐξευρήσει, ἀνεξερεύνητον ἐὸν καὶ ἄπορον. » | (nl) « Indien het onverwachte niet verwacht wordt zal hij het niet ontdekken, het blijft onnaspeurbaar en ontoegankelijk. » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 18.) ||
Zonder veronderstellingen die de onderzoeker niet aanvaard en waar hij niet vooraf rekening mee houdt, is de waarheid, die wij immers adequaat voorstellen, niet te vinden of bereiken. Want door gebruik te maken van de hypothese, verkregen door een intuïtief en creatief denkproces, vinden wij eerder de aard der dingen dan door louter waarneming, die immers leidt tot relatief weinig inzichten.
| (grc) « ἀπιστίῃ γάρ διαφυγγάνει μὴ γιγνώσκεσθαι. » | (nl) « Want bij onvertrouwdheid ontsnapt het aan de aandacht en wordt dan niet gekend. » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 86.) ||
Waaraan geen aandacht wordt gegeven, daar is men immers ook niet mee vertrouwd. Vertrouwd zijn betekent: langdurig de aandacht op iets gevestigd hebben. Anderzijds is het ook zaak vertrouwen te stellen in het verkregen inzicht aangaande de werkelijkheid, omdat dit inzicht anders aan ons ontsnapt. Want dat waarin de onderzoeker geen vertrouwen heeft, laat hij spoedig terzijde liggen. Alleen door vertrouwd te zijn met het inzicht en het kenobject is dus adequate kennis van het geheel der dingen mogelijk.
| (grc) « τὸ μὴ δῦνόν ποτε πῶς ἄν τις λάθοι; » | (nl) « Hoe zou ooit iemand wat nooit ondergaat kunnen ontgaan? » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 16.) ||
Zo ontgaat ons bijvoorbeeld het licht van de zon niet, zodat dit kan worden gekend. Anderzijds echter hebben de mensen geen aandacht voor de dingen en moeten zij het adequate inzicht missen, zodat hen veel ontgaat.
| (grc) « φύσις κρύπτεσθαι φιλεῖ. » | (nl) « Natuur pleegt zich te verbergen. » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 123.) ||
De aard der dingen kan alleen gevonden worden door inzicht te hebben in de dingen, zodat de adequate voorstelling die deze dingen ons geven overeenkomt met de aard der dingen op zich. Heraclitus is dus niet een zuivere empirist, daar de waarneming niet de enige kenbron is. Want wij kunnen, terwijl wij waarnemen, de aard der dingen niet vinden. Dit schijnt volgens de Efeziër namelijk alleen te kunnen door inzicht te verwerven in de waarneembare dingen.
| (grc) « ἀγχιβασίην. » | (nl) « … naderbijtreding. » |
| (Heraclitus, fragment DK 22 B 122.) ||
Dit fragment, waarvan ons slechts één woord is overgeleverd en dat door Heraclitus zelf is gevormd en bedacht volgens de originele bron (de Suda), lijkt echter in de context te passen van wat in dit hoofdstuk aan de orde komt. Want door het waarneembare te benaderen (letterlijk: dichtbij komen), bereiken wij de aard der dingen die slechts door te denken toegankelijk is, zodat wij dus ook te rade moeten gaan bij ons verstand en dit dus ook bij wijze van spreken moeten benaderen.