# Ossetisch

Het Ossetisch (ирон æвзаг, iron ævzag) is een Iraanse taal, die wordt gesproken door de Osseten.

## Verspreiding

Het Ossetisch wordt gesproken door ongeveer 580.000 Osseten. Zij leven aan de beide zijden van de Kaukasus, in het opstandige Georgische gebied Zuid-Ossetië en in de Russische deelrepubliek Noord-Ossetië. De in Hongarije wonende Jász spraken ook een dialect van het Ossetisch. Hun taal stierf uit in de 17e eeuw.

## Geschiedenis

Het Ossetisch gaat terug op de taal van de Alanen, een Iraanse nomadenstam die deel uitmaakte van het volk der Sarmaten. Oorspronkelijk woonden de Osseten aan de oevers van de Don, maar in de Middeleeuwen trokken zij naar hun huidige woongebied om te ontsnappen aan invallen van de Mongolen. Er zijn al voor die periode enkele tekstfragmenten gevonden in het Ossetisch.
Tot de 18e eeuw bestond er geen Ossetische schrijftaal. De Ossetische legenden en verhalen werden mondeling van generatie op generatie overgeleverd. Toen de Kaukasus in de 18e eeuw onder Russische heerschappij kwam, begonnen orthodoxe missionarissen het cyrillische alfabet te gebruiken. Voordien werden alleen zeer sporadisch tekstfragmenten aangetroffen in het Ossetisch. Die fragmenten waren geschreven in het Georgische of het Griekse alfabet. In 1798 werd de eerste catechismus gedrukt in het Ossetisch.

## Literatuur

Ondanks het betrekkelijk geringe aantal sprekers bestaat er een eigen Ossetische literatuur. Een van de belangrijkste figuren die in het Ossetisch schreef, was Kosta Chetagoerov, die vandaag door de Osseten wordt gezien als hun nationale dichter en als de grondlegger van de moderne Ossetische literatuur. Een andere bekende Ossetische dichter was Arsen Kotsojev. Er waren ook Osseten die in het Russisch schreven, zoals Gaito Gazdanov.

## Verwantschap

Het Ossetisch behoort tot de Noordoost-Iraanse talen binnen de Indo-Europese taalfamilie. Daarmee is het Ossetisch verwant aan het Sogdisch en het Yaghnobi. Hogerop is de taal ook verwant aan het Perzisch (Zuidwest-Iraans) en het Koerdisch (Noordwest-Iraans). Het Ossetisch is bijgevolg ook verwant aan de meeste talen van Europa, waaronder het Nederlands.
Vergelijking met andere Indo-Europese talen :
| Nederlands | vuur | maand | nieuw | moeder | zus | nacht | neus | drie | rood | geel | groen | wolf |
| Ossetisch | арт art | мӕй mæĭ | нӕуӕг næwæg | мад mad | хо xo | ӕхсӕв æxsæv | фындз fındz | ӕртӕ ærtæ | сырх sırx | бур bur | цъӕх c'æx | бирӕгъ biræg' |
| Pasjtoe | اور ōr | مياشت myāšt | نوی nəway | مور mōr | خور xōr | شپه špah | پوزه pōzah | درې drē | سور sur | زيړ zyaṛ | شين šin | لېوه lēwə |
| Koerdisch | agir / ar | meh/heyv | nu | mak/dayik | xwişk | şev | poz | sê | sor | zerd/bor | kesk/şîn | gur / wir |
| Mazanderani | tash | mung | nou | mār | khakher | shu | feni | se | serkh | zard | suz | werg |
| Perzisch | آتش ātaš | ماه māh | نو now | مادر mādar | خواهر xwāhar | شب šab | بینی / پوزه pozeh / bini | سه seh | سرخ sorx | بور/ زرد zard / bur | سبز sabz | گرگ gorg |
| Sanskriet | अग्नि॔ः agníḥ | मा॔स/मा॔सः mā́s/mā́saḥ | न॔वः/न॔व्यः návaḥ/návyaḥ | मा॔ता mā́tā | स्व॔सा svásā | न॔क/न॔क्तिः nák/náktiḥ | न॔स/ना॔सा nás/nā́sā | त्र॔यः tráyaḥ | रुधिर॔ः rudhiráḥ | पि॔त pít | ह॔रिः háriḥ | वृ॔कः vṛ́kaḥ |
| Duits | Feuer | Monat | neu | Mutter | Schwester | Nacht | Nase | drei | rot | gelb | grün | Wolf |
| Latijn | ignis | mēnsis | novus | māter | soror | nox | nasus | trēs | ruber | flāvus, gilvus | viridis | lupus |
| Grieks | φωτιά fôtiá | μήνας mếnas | νέος néos | μητέρα mêtéra | αδελφή adelfế | νύχτα nýhta | μύτη mýtê | τρία tría | κοκκινός kokkinós | κίτρινος kítrinos | πράσσινος prássinos | λύκος lýkos |
| Armeens | հուր hur | ամիս amis | նոր nor | մայր mayr | քույր k'uyr | գիշեր gišer | քիթ k'it' | երեք yerek' | կարմիր karmir | դեղին değin | կանաչ kanač | գայլ gayl |
| Litouws | ugnis | mėnuo | naujas | motina | sesuo | naktis | nosis | trys | raudonas | geltonas | žalias | vilkas |
| Russisch | огонь ogon' | месяц mesâc | новый novıĭ | мать mat' | сестра sestra | ночь noč' | нос nos | три tri | красный krasnıĭ | жёлтый žëltıĭ | зелёный zelënıĭ | волк volk |
| Iers | tine | mí | nua | máthair | deirfiúr | oíche | srón | trí | dearg/rua | buí | glas | faolchú |

## Klankleer

Medeklinkers :
| | | labiaal | dentaal alveolaar | postalveolaar palataal | velaar | velaar | uvulaar | uvulaar |
| | | labiaal | dentaal alveolaar | postalveolaar palataal | — | lab. | — | lab. |
| plosief | stemh. | b | d | | ɡ | ɡʷ | | |
| plosief | steml. | pʰ ~ p | tʰ ~ t | | kʰ ~ k | kʷʰ ~ kʷ | q | qʷ |
| plosief | ejectief | pʼ | tʼ | | kʼ | kʼʷ | | |
| affricaat | stemh. | | z ~ d͡z | d͡ʒ | | | | |
| affricaat | steml. | | s ~ t͡s | t͡ʃ | | | | |
| affricaat | ejectief | | t͡sʼ | t͡ʃʼ | | | | |
| fricatief | stemh. | v | ʒ ~ z | ʒ ~ z | | | ʁ | |
| fricatief | steml. | f | ʃ ~ s | ʃ ~ s | | | χ | χʷ |
| nasaal | nasaal | m | n | | | | | |
| lateraal | lateraal | | ɫ ~ l | | | | | |
| vibrant | vibrant | | r | | | | | |
| approximant | approximant | | | j | | w | | |
Klinkers :
| | voor | centraal | achter |
| gesloten | i | | u |
| halfgesloten | | ɘ | |
| midden | e | | o |
| bijna-open | | ɐ | |
| open | | a | |

## Schrift

Het Ossetisch wordt sinds 1844 geschreven in een aangepaste versie van het cyrillisch alfabet. Tussen 1923 en 1938 werd het Latijnse alfabet gebruikt. In Zuid-Ossetië was het Georgisch alfabet in zwang tussen 1938 en 1954.
| Cyrillisch (1938-heden) | Cyrillisch (Sjögren) (1844) | Cyrillisch (Miller) (1881) | Cyrillisch (lerarencongres) (1917) | Latijns (1923-1938) | Georgisch (Zuid-Ossetië) (1938-1954) | IPA |
| А а | А а | А а | А а | A a | ა | [a] |
| Ӕ ӕ | Ӕ ӕ | Ӕ ӕ | Ӕ ӕ | Æ æ | ჽ | [æ] |
| Б б | Б б | Б б | Б б | B b | ბ | [b] |
| В в | В в | В в | В в | V v | ვ | [v] |
| Г г | Г г | Г г | Г г | G g | გ | [g] |
| Гъ гъ | Ҕ ҕ | Г̓ г̓ | H h | Ꜧ ꜧ, H h | ღ | [ʁ]/[ɦ] |
| Д д | Д д | Д д | Д д | D d | დ | [d] |
| Дз дз | Ꚉ ꚉ | Ꚉ ꚉ | Z z | Dz dz | ძ | [d͡z] |
| Дж дж | Ԫ ԫ | Џ џ | G g | Dž dž | ჯ | [d͡ʒ] |
| Е е | Е е | Е е | Е е | E e | ე | [je] |
| Ё ё | — | — | — | — | — | [jo] |
| Ж ж | Ж ж | Ж ж | Ж ж | Ž ž | ჟ | [ʒ] |
| З з | З з | З з | З з | Z z | ზ | [z] |
| И и | І і | І і | І і | I i | ი | [i] |
| Й й | Ј ј | Ј ј | Ј ј | J j | ჲ | [j] |
| К к | К к | К к | К к | K k | ქ | [k] |
| Къ къ | Ӄ ӄ | К̓ к̓ | Ӄ ӄ | Kh kh | კ | [kʼ] |
| Л л | Л л | Л л | Л л | L l | ლ | [l] |
| М м | М м | М м | М м | M m | მ | [m] |
| Н н | Н н | Н н | Н н | N n | ნ | [n] |
| О о | О о | О о | О о | O o | ო | [o] |
| П п | П п | П п | П п | P p | ფ | [p] |
| Пъ пъ | Ҧ ҧ | П̓ п̓ | Ҧ ҧ | Ph ph | პ | [pʼ] |
| Р р | Р р | Р р | Р р | R r | რ | [r] |
| С с | С с | С с | С с | S s | ს | [s] |
| Т т | Т т | Т т | Т т | T t | თ | [t] |
| Тъ тъ | Ꚋ ꚋ | Т̓ т̓ | Ꚋ ꚋ | Th th | ტ | [tʼ] |
| У у | У у, Ў ў | У у, Ў ў | У у, Ў ў | U u, W w | უ, ჳ | [u]/[w] |
| Ф ф | Ф ф | Ф ф | Ф ф | F f | ჶ | [f] |
| Х х | Х х | Х х | Х х | X x | ხ | [χ] |
| Хъ хъ | Ԛ ԛ | Ԛ ԛ | Ԛ ԛ | Q q | ყ | [q] |
| Ц ц | Ц ц | Ц ц | Ц ц | C c | ც | [t͡s] |
| Цъ цъ | Ҵ ҵ | Ц̓ ц̓ | Ҵ ҵ | Ch ch | წ | [t͡sʼ] |
| Ч ч | Ч ч | Ч ч | Ч ч | Č č | ჩ | [t͡ʃ] |
| Чъ чъ | Ꚓ ꚓ | Ч̓ ч̓ | Ꚓ ꚓ | Čh čh | ჭ | [t͡ʃʼ] |
| Ш ш | Ш ш | — | — | Š š | შ | [ʃ] |
| Щ щ | — | — | — | — | — | [ɕ] |
| ъ | — | — | — | — | — | — |
| Ы ы | Ѵ ѵ | Ѵ ѵ | Ѵ ѵ | Y y | ჷ | [ə] |
| ь | — | — | — | — | — | — |
| Э э | — | — | — | — | — | [ɛ] |
| Ю ю | — | — | — | — | — | [ju] |
| Я я | — | — | — | — | — | [ja] |

## Tekstvoorbeeld

De onderstaande tekst is een uittreksel uit de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in het Ossetisch.
| Nederlands | Ossetisch | Romanisatie |
| Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen. | Адæймæгтæ се ’ппæт дæр райгуырынц сæрибарæй æмæ æмхуызонæй сæ барты. Уыдон æххæст сты зонд æмæ намысæй, æмæ кæрæдзийæн хъуамæ уой æфсымæрты хуызæн. | Adæjmægtæ se ’ppæt dær rajguyrync særibaræj æmæ æmxuyzonæj sæ barty. Uydon æxxæst sty zond æmæ namysæj, æmæ kærædzijæn quamæ uoj æfsymærty xuyzæn. |