# Gnostiek

Categorie Gnosis :
* Gnosis |
* Religies
* Gnostiek • Hermetisme
* Mandeïsme • Manicheïsme
* Stromingen binnen de gnostiek
* Bardaisan • Borborieten
* Basilides • Sethianisme
* Simon Magus • Valentinianisme
* Carpocrates • Cainieten
* Ophieten • Naässenen
* Begrippen
* Abraxas • Archont • Demiurg
* Emanatie • Eon • Hypostase
* Jaldabaoth • Pleroma
* Teksten
* Codex Askewianes
* Codex Berolinensis Gnosticus 8502
* Codex Brucianus
* Codex Tschacos
* Hermetica
* Nag Hammadi-geschriften
* Keulse Mani-Codex
* Boek van de reuzen
* Portaal   Religie |
Esoterie :
* Westerse esoterie |
* Esoterie in de klassieke oudheid |
* Esoterische vakgebieden
* Alchemie
* Occultisme
* Magie
* Astrologie
* Waarzeggerij
* Geomantiek
* Handlijnkunde
* Numerologie
* Tarot
* Esoterische stromingen
* Antroposofie
* Christelijke theosofie
* Esoterisch christendom
* Gnosis
* Golden Dawn
* Hermetisme
* Iatrosofie
* Illuminisme
* Mysticisme
* Neoplatonisme
* Neopythagorisme
* New age
* New thought
* Pythagorisme
* Rozenkruisers
* Theosofie
* Vrijmetselarij
* Esoterische teksten
* De alchemische bruiloft van Christiaan Rozenkruis
* De occulta philosophia libri tres
* Chaldeïsche orakelen
* Ephesia grammata
* Griekse magische papyri
* Grimoire
* Hermetica
* Merseburger toverspreuken
* Monas Hieroglyphica
* Nag Hammadigeschriften
* Orfica
* Picatrix
* Sibillijnse orakelen
* Theologie van de rekenkunde
* Theologia Platonica
* Turba philosophorum
* Esoterici en onderzoekers
* Antoine Faivre
* Arturo Reghini
* Cecco d'Ascoli
* Giovanni Pico della Mirandola
* Giulio Camillo
* Hermes Trismegistus
* John Dee
* Julius Evola
* Marsilio Ficino
* Nicholas Goodrick-Clarke
* Plotinus
* Pythagoras
* Gilles Quispel
* Wouter Hanegraaff
* Kocku von Stuckrad
* Portaal   Esoterie |
De gnostiek was een religie die in de eerste eeuwen na Chr. ontstond en waarbij de verwerving van gnosis centraal stond. Dat was min of meer gelijktijdig met andere religieuze bewegingen waarin gnosis centraal stond, zoals het hermetisme, het mandeïsme en het derde-eeuwse manicheïsme. In de Nederlandse literatuur worden religies met gnosis als kernbegrip gezamenlijk weleens benoemd met het woord gnosticisme. Hoewel de opvatting niet onomstreden is op het vakgebied wordt de gnostiek door de meeste auteurs gezien als de uitdrukkingsvorm van de christelijke gnosis.
Gnosis (γνῶσις) is het Griekse woord voor 'kennis'. In de context van dit artikel is de essentie daarvan het verwerven van het inzicht in de oorsprong, huidige situatie en de bestemming van de mens. Het centrale thema is, dat de mens afkomstig is uit een goddelijke wereld en in zijn aardse situatie een goddelijke kern in zich heeft die afkomstig is uit die wereld. Die kern is verstrikt geraakt in de materie of in het kwaad in de stoffelijke wereld. Demonische krachten, soms ook geïnterpreteerd als hartstochten of het noodlot, trachten die kern gevangen te houden in zijn lichamelijk omhulsel. Wie de werkelijke situatie kent en dus ook weet heeft van zijn goddelijke kern en van de mogelijkheid tot terugkeer naar de goddelijke wereld heeft gnosis.
In de gnostiek valt zelfkennis en godskennis samen. Wie de werkelijke situatie op aarde kent en zich bewust is van zijn goddelijke kern, kent zichzelf. Wie op die manier zichzelf kent, kent ook God en wie God kent, kent zichzelf. Gnosis is dus zowel zelfkennis als godskennis. Het is het opheffen van onwetendheid. In het Boek van Thomas de Strijder wordt vermeld: 'Wie geen weet heeft van zichzelf weet niets, maar wie zichzelf kent heeft ook kennis verworven van de diepte van het Al'. In Ware getuigenis staat: 'Dit is derhalve het ware getuigenis: Als de mens zichzelf kent en God die de waarheid te boven gaat, zal hij gered worden en bekranst met de onvergankelijke krans'.
Het verwerven van gnosis was niet voor iedereen bereikbaar, maar was beperkt tot diegenen, die dat waardig zijn. Het was deels esoterische kennis waarvan de kern geheim diende te worden gehouden.

## Afbakening

Op het vakgebied is de afbakening van begrippen als gnostiek en gnosticisme een steeds terugkomend punt van debat. Een eerste moeilijkheid is al dat de termen in verschillende taalgebieden verschillend worden gebruikt. De gnostische religie heeft ook vele varianten. Sommige auteurs hanteren de term gnostiek alleen voor de groep grote mythologische constructies uit de tweede en derde eeuw. In die constructies is sprake van een breuk in de goddelijke wereld waar de wezenskern van de mens uit afkomstig is. Het belangrijkste kenmerk daarvan is het onderscheid tussen een hoogste god en een lagere, de demiurg. Het gevolg van een dergelijke afbakening zou zijn dat geschriften als bijvoorbeeld het Evangelie van Thomas niet als gnostisch beschouwd zou moeten worden. Dat kent geen beschrijving van de goddelijke wereld en het bestaan van een hogere en een lagere god komt in de tekst niet voor. De meeste auteurs geven echter op basis van het esoterische karakter van de tekst er de voorkeur aan dit evangelie toch als gnostisch te beschouwen. Andere auteurs geven voor de grote mythologische constructies de voorkeur aan een term als de mythologische gnosis.
Ook het feit dat in de gnostiek sprake is van meerdere verlossers leidt tot debat. Sommige onderzoekers spreken alleen van christelijke gnosis als Jezus Christus als verlosser optreedt. Anderen vinden herkenbaar christelijke elementen daarvoor voldoende. Er zijn ook onderzoekers die gezien de grote onderlinge verschillen in gnostische opvattingen en geschriften van opvatting zijn dat termen als gnostiek niet meer gehanteerd zouden moeten worden. De Amerikaanse onderzoeker Michael A. Williams heeft voorgesteld hiervoor de term 'biblical demiurgical traditions' te hanteren.

## Beelden over gnostiek

Kennis over de gnostiek was lange tijd vrijwel geheel afhankelijk van geschriften van de kerkvaders. Die beschreven dat als een vorm van ketterij die bestreden diende te worden. Dat beeld is lange tijd bepalend geweest voor de opvattingen over gnostiek. Het werd op die wijze ook tot in de twintigste eeuw beschreven in de Europese literatuur. De term gnosticism werd in de vroegmoderne tijd voor het eerst in 1669 gebruikt door Henry More, een van de theologen die behoorden tot de kring van de platonisten van Cambridge. Dat was in een commentaar op zeven brieven aan zeven kerken in het tweede en derde hoofdstuk van de Openbaring van Johannes. Hij gebruikte de term om een leer van een zieneres in Thyateira te kenschetsen, die haar volgelingen zou verleiden tot 'de zogenaamde verborgenheden van Satan'.
In meer eigentijdse opvattingen is de gnostiek geen ketterse afwijking van een orthodoxe standaard, maar een stroming die onderdeel uitmaakt van de veelvormigheid van het vroege christendom.