# Monotype-lettertypen

Monotype-lettertypen werden ontwikkeld door de firma Monotype. Deze naam werd door drie verschillende firma's gebruikt:
Twee firma's hadden hun wortels in het "hete lood" of "hot metal" (i.e. jargon in de drukindustrie). Zij misten min of meer de boot toen de computer, offset en fotografische systemen de markt gingen beheersen:
* Lanston Monotype Machine Compagny in Philadelphia, VS
* The Monotype Corporation Limited in Salfords, VK
Een derde firma produceert lettertypen voor computergebruik:
Deze laatste firma is in zekere zin de opvolger van de Engelse Monotype-fabriek. Het heeft de rechten op de ontwerpen overgenomen, en later nog vele ontwerpen meer uit andere bronnen. De resten van het productie-archief en wat er van de machines nog over is, berust bij het:
Nog altijd kunnen daar de originele matrijzen worden gemaakt en onderdelen besteld van de oude machines. De collectie zelf is het eigendom van het Britse Science Museum. Het voortbestaan van het Type Museum wordt bedreigd: het gebouw is geen eigendom meer van het Science Museum, de huisvesting is in zeer slechte staat van onderhoud, en de nieuwe eigenaar wil er luxe appartementen van maken.

## Het hete lood

De twee eerste hierboven genoemde firma's hebben een lange lijst lettertypen geproduceerd, die werden aangeduid met namen en serie-nummers. Die letterontwerpen verworven op den duur een heel goede naam. Het merk "Monotype" was synoniem voor hoge kwaliteit en degelijkheid.
In hun naam werd veel typografisch onderzoek gedaan naar historische letterontwerpen uit de vroege jaren van de typografie. Van die letters werden vele zeer fraaie "revivals" geproduceerd, waaronder de letters Garamond, Baskerville, Bodoni, Bembo, Caslon en vele anderen.
Het grote verschil tussen de twee firma's is dat de Amerikaanse lettertypen niet overeenkomen met de Engelse lettertypen. Gelijknamige letters hebben in de meeste gevallen een andere ontwerper, een ander uiterlijk en bijgevolg een andere uitvoering. De nummers komen al helemaal niet overeen.
Ook verschillen de matrijzen van de twee firma's, wat betreft diepte, het beeld in de matrijs, uitvoering en grootte. De Amerikaanse matrijzen zijn bijvoorbeeld 0,025 mm (.010 inch) minder diep, en bijgevolg moet het inwendige van Amerikaanse gietvormen of "moulds" dus evenveel hoger zijn, om uiteindelijk letters met letterhoogte van 23,3 mm (.918 inch) te kunnen produceren. Het was een van de vele maatregelen, die de twee Monotype-firma's namen om de wereld-markt onder elkaar te verdelen.
Zo had bijvoorbeeld de Engelse firma The Monotype Corporation ltd. in Salfords vele klanten in India, Afrika, en vele delen van Azië. Voor deze landen zijn vele "non-latin-typefaces" gemaakt, Hebreeuws, Singalees, Sanskriet, Javaans, Thais etc.. De Amerikanen hielden Amerika en Canada voor zichzelf.
De zetsel-gietmachines (composition-caster) van Monotype dienden om kant-en-klaar zetsel te gieten: "composition". Dat zetsel bestond uit losse letters. De machine leverde regels op een vaste regel-breedte door de breedte van de spatie te variëren. Deze machines waren automaten, die werden bestuurd met een papierband. Het uittikken van de teksten op de "keyboards" was handwerk en nam veel meer tijd dan het gieten. Om een zetsel-gietmachine in vol bedrijf te houden waren de papierbanden nodig van ten minste drie keyboards. Correctie van het uiteindelijke zetsel was mogelijk door eenvoudig de losse letters te vervangen. En niet hele regels, zoals bij de Linotype.
Op deze machines kan men tot 14 punt pica of didot letterbreedte gieten. Met speciaal daarvoor aangepaste machines en gietvormen kan tot 36 punten zetsel worden gegoten: "large-composition". Deze "large-composition" of "groot-zetsel-matrijzen zijn navenant groter, en er is slechts plaats voor een alfabet in de ook speciale matrijzenramen. Hierdoor is het niet mogelijk in een machine-run romein en cursief te mengen. En zo blijft er altijd handwerk aan te pas komen om het zetsel druk-klaar te maken.
Ook kast-letter werd met Monotype-machines gegoten, uiteindelijk zijn alle geproduceerde letters los, en niet in vaste regels. Tot 36 punten kan dat op de large-composition-caster, maar er was nog een andere machine: de "super-caster" of "supra". Deze machine kon losse letter gieten, maar na ombouwen ook worden gebruikt om interlinie te gieten, regletten, ornamenten, en alle andere materiaal wat in een boekdrukkerij nodig was om zetsel op te bouwen. Letter kon tot 72 punten worden gegoten. Er waren gietvormen met inzetstukken voor de corpsen 14 tot en met 36 punt. Voor de nog grotere corpsen van 42, 48, 60 en 72 was een ander type gietvorm in gebruik.
Door de machine telkens weer om te bouwen, was het mogelijk om een supra-machine alle functies te laten vervullen.

## Unit-arrangement

De breedte van de "heet-lood"-Monotype-letters wordt uitgedrukt in "units" van de "set". De breedste letter in het alfabet, meestal de hoofdletter "W", werd gemeten in kwart-pica-punten. een unit is dan een achttiende deel daarvan.
Een unit-breedte wordt als volgt berekend, voorbeeld 12 set.
* 18 units 12 set = 12 pica punt breed
* 1 unit 1 set = 1/18 × 1/12 × 1/6 = 1/1296 inch = 0,000771605 inch
* 1 unit 12 set = 12/1296 = 0,00925926 inch
Engelse en Amerikaanse handleidingen hanteren een andere maat voor de pica: the new-pica = 0,1660 inch. Op het Europese vasteland zijn alle wiggen en tabellen in de handleidingen gebaseerd op de "oude" pica = 0,1667 inch en die wiggen kunnen herkend worden aan de extra hoofdletter E (=English). Dat geeft kleine verschillen in de tabellen in de diverse handleidingen. In de praktijk zijn die verschillen echter toch zo klein, dat het weinig verschil maakt, wanneer men giet met een S5-12-wig of S5-12E-wig gebruikt.
Alle letters werden zo ontworpen, dat zij een breedte hebben van een geheel aantal units.
Dus bijvoorbeeld: A=14, B=13, C=14... a=8, b,d,h,k,n,p,q=10, c=8 ... De lijst met deze verhoudingsgetallen werd "unit-arrangement" (U.A.) genoemd. Verschillende lettertypen kunnen eenzelfde U.A. hebben. Bij andere letters kan de unit-arrangement indeling zelfs per corps verschillen. Dat hangt geheel van het ontwerp af: dat geldt bijvoorbeeld voor de Lutetia en wat andere lettertypen van Jan van Krimpen Deze lijsten zijn essentieel voor het indelen van het matrijzenraam, waarin de matrijzen op de rijen in breedte gesorteerd staan. Ook de verschillende "unit-arrangements" hebben nummers gekregen.

## Staartletters: Long en Short descenders

De letters g j p q y ij worden staartletters (Eng. descenders) genoemd. In het cursief hoort daar ook de f naast de lange 's' bij. Veel van de oudere lettertypen waren vooral bedoeld voor het gebruik in krantenkolommen. Times New Roman is een goed voorbeeld, maar er waren er veel meer. Die staartletters werden bij deze lettertypen zeer kort gehouden om zo veel mogelijk tekst op een klein oppervlak te kunnen drukken. Voor luxe uitgaven waren evenwel voor veel lettertypen ook langere varianten van de staartletters beschikbaar – door de letters op een grotere kegel te gieten kon de regelafstand worden aangepast.

## Computer-aanpassingen

Nadat de "hete-metaal"-firma's moesten stoppen vanwege de overgang van hoogdruk naar offset door steeds meer drukkerijen, met Lanston-Monotype in Amerika voorop, werden de letterontwerpen "aangepast" voor computergebruik. En is er bijgevolg een verschil met de oude loodletters. De vaste verhoudingen tussen de breedte van de letters in de "unit-arrangements" wordt vaak als een "nadeel" ervaren. Dit is een discussie die al met verve werd gevoerd in "oude tijden" door bijvoorbeeld een typograaf als Jan van Krimpen.
Het ontwerp van loodletters kan niet zonder meer worden overgenomen aangezien door de druk bij hoogdruk de inkt naar opzij wordt gedrukt, en het uiteindelijke letterbeeld bijgevolg breder is dan het beïnkte oppervlak van de loden letter. Maar niet altijd evenveel breder, want dat is afhankelijk van vele factoren zoals bijvoorbeeld het oppervlak van het gebruikte papier, de drukspanning, de legger (= bekleding van de cilinder of degel van de pers) en nog meer. Hierdoor kan een goed gedrukte tekst in hoogdruk een sterker kalligrafisch uiterlijk hebben.
Veel digitale letter-fonts uit de begintijd van het digitale tijdperk hebben hiervan de kenmerken. De bladspiegel wordt dan veel te schraal en te iel.

## De lijst

Onderstaande alfabetische lijst heeft vooral betrekking op de letters van de Engelse "hot metal" firma. De hieronder vermelde nummers zijn afkomstig van de Engelse "specimen-blades", een viertal edities van de boekjes "Monotype book of information", en enige aanvullende informatie van het "Type-museum" in Londen.
In de jaren zestig van de 20e eeuw heeft Monotype vele lettertypen uit de handel genomen. De aanwezige "patterns" de originelen waarmee de punches worden gemaakt, de punches en de hele voorraad nog aanwezige matrijzen, werden daarbij vernietigd. Waarmee het lettertype daadwerkelijk van de aardbodem verdween. Behalve... de matrijzen in bezit van diverse drukkerijen. De voorbeeld-bladen van deze lettertypen zijn bijzonder moeizaam te vinden, en ontbreken in veel verzamelingen.
Een klein aantal Amerikaanse letter-ontwerpen zijn aan de lijst toegevoegd, en worden met "Am" en hun nummer aangeduid. Amerikaanse matrijzen wijken af van die in Engeland werden geproduceerd. Amerikaanse matrijzen werden 0,0025 mm (.0010 inch) minder diep gegraveerd. Bijgevolg waren de Amerikaanse gietvormen inwendig 0,0025 mm (.0010 inch) hoger vergeleken met gietvormen die uit de fabriek in Salfords UK kwamen. Amerikaanse matrijzen op een Engelse gietvorm geven een bijgevolg te lage letter.
Voor wat betreft de computer-letter van Monotype Imaging, Inc., die lijst verandert voortdurend en kan beter op de website van de firma worden opgezocht..
Loden letter geeft aan een letter-ontwerp in hoogdruk of boekdruk totaal andere kwaliteiten in de afdruk, dan met andere drukprocessen. Doordat de letter met enige kracht in het papier wordt gedrukt wordt de inkt naar de randen van de letter gedrukt. Er ontstaat wat heet een "kraalrand". Dit wordt nog versterkt doordat bij de loden letter niet alleen het oppervlak, maar ook de schuine randen eromheen wat inkt aannemen, en later bijdragen aan het letterbeeld in de afdruk.
De inkt wordt naar buiten gedrukt,
* hierdoor is de afdruk iets groter dan het vlakke oppervlak van de loden letter zelf
* en is er ook iets minder inkt in het midden van de zwarte vlakken van de letter.
Hetgeen met een kleine microscoop gemakkelijk kan worden geconstateerd.
De kraalrand en het ophelderen in het centrum dragen beide bij aan het kalligrafisch effect van het letterontwerp in de afdruk. En... niet in de laatste plaats... bij boekdruk is er een veel ruimere keuze mogelijk in geschikte (vaak duurdere) papiersoorten, waarop gedrukt kan worden.
In offset of andere moderne druk-technieken komen het letterbeeld op de plaat en de letter in de afdruk veel meer overeen. De verschillen tussen de letters onderling in de gedrukte tekst zijn veel minder groot. Het gebruik van veelal gestreken papier-soorten bij offset draagt daar nog extra aan bij.
Een letter-ontwerper dient terdege rekening te houden met al deze eigenaardigheden. Simpel de ontwerp-tekening overnemen, die de basis was voor oppervlak van een lood-letter, en die zonder enige aanpassing als offset- of computer-letter gebruiken, dat levert op zijn best een weinig fraai resultaat.