# Dorestad

Dorestad was tijdens de vroege middeleeuwen een belangrijke en succesvolle interregionale handelsplaats aan de Rijn nabij het huidige Wijk bij Duurstede, in wat nu de Nederlandse provincie Utrecht is. De bloeitijd moet vanaf het einde van de 7e tot het midden van de 9e eeuw zijn geweest.
Dorestad zou zijn bestaan vooral hebben ontleend aan de langeafstands- en regionale handel. Het wordt verder wel beschouwd als een plaats waar uitwisseling plaatsvond tussen christelijke Franken en niet-christelijke Friezen en Vikingen. Het inwonertal van Dorestad tijdens zijn bloeitijd wordt op een paar duizend mensen geschat. Het was in zijn bestaan tot aan het begin van de 8e eeuw vaak de inzet in de oorlog tussen de Friezen en de Franken.
Rond het midden van de 9e eeuw raakte Dorestad geleidelijk in verval, om uiteindelijk helemaal te verdwijnen. Ongeveer op dezelfde plek verrees enkele eeuwen later het huidige Wijk bij Duurstede.
Dorestad raakte hierna zeer lang in de vergetelheid, totdat er in de 19e eeuw weer melding van werd gemaakt.

## Etymologie

De naam Dorostate duikt voor het eerst op aan het einde van de 7e eeuw, en wordt dan genoemd door een geograaf uit Ravenna.Dorestad wordt hier omschreven als patria Frigonum/Frixonum, dus liggende in het land der Friezen.
Algemeen wordt aangenomen dat de plaatsnaam Dorestad, of eigenlijk Dorestate, etymologisch op zijn minst deels van Keltische oorsprong is. De samenstellende delen zijn "dur" (versterking, toegangspoort) en "stade" (oever); samen is dat "versterking / poort aan de oever". De plaatsnaam als "dorestate" is vanaf de 7e eeuw uit bronnen bekend, namelijk op Merovingische munten. Volgens taalhistoricus Lauran Toriaans is de naam Dorestat een samentrekking van Germaans en Keltisch, ontstaan in een Romaans taalgebied met een Keltisch substraat, zoals bijvoorbeeld ook Domburg. Het Keltische dworest (deur) in de betekenis van haven staat naast het Gallische ‘duron’ voor besloten marktplaats. Samengevoegd met het Germaanse ‘statha’, aanlegplaats, leidt dit tot marktplaats met aanlegplaats. Een meer recente en iets andere verklaring, is dat Dorestate een samenstelling is van het Keltische "dworest" (doorgang/deur, waaruit "dorus" is ontstaan), en het Keltische achtervoegsel "-atis" (duidt op bewoners); samen is dat "doorgangbewoners" (P. Schrijver, 2014).

## Geschiedenis
### Ligging

Dorestad staat nog niet aangegeven op de Peutingerkaart, een 3e- of 4e-eeuwse Romeinse reiskaart.
De plaats was gelegen op de plek waar de Lek van de Rijn afsplitste. Uit een schenkingsoorkonde van Karel de Grote uit 777 heeft men opgemaakt dat de plaats niet ver van Utrecht af lag. Op dezelfde plek werden overblijfselen aangetroffen van een voormalig Romeins castellum, met onder meer militaire helmen.
De voornaamste reden dat Dorestad zich als een bloeiende handelsplaats (emporium) ontpopte, lijkt van verkeersgeografische aard. Dorestad bevond zich op het kruispunt van twee belangrijke handelsroutes over water. Via de ene route had de stad een verbinding via de Kromme Rijn, Utrechtse Vecht en het Almere met de Friese gebieden en Wadden. Het verbond in grotere zin in die verbinding het Duitse Rijnland via de Rijn met Scandinavië en het Oostzeegebied.
De tweede handelsroute liep langs de Lek naar de kust en vormde een verbinding tussen het Rijnland en Engeland. Ook kon men via deze verbinding de Schelde bereiken en daardoor Neustrië, het kerngebied van de Salische Franken in Vlaanderen, Brabant en het noorden van Frankrijk.

### Ruimtelijke indeling en gebouwen

Door middel van archeologische opgravingen is tot 1994 circa 55 hectare in Wijk bij Duurstede blootgelegd. Met name tussen 1967 en 1977 heeft de toenmalige ROB naar aanleiding van bouwplannen het grootste archeologische onderzoek in Nederland gedaan, met opgravingen over een oppervlakte van 30 hectare. Mede uit deze onderzoeken onderscheidt men vandaag de dag drie specifieke delen in de agglomeratie van het voormalige Dorestad;
* Benedenstad: het noordelijk deel, heden gelegen in de stadsbebouwing van Wijk bij Duurstede
* Bovenstad: het zuidelijk deel, heden gelegen bij het dorp Rijswijk. Hierin valt ook het castellum
* Middendeel: het gebied tussen de Beneden- en Bovenstad
Het noordelijk deel bleek bij de opgravingen uit drie zones te bestaan: de haven, een daarop aansluitende zone met dichte bebouwing van vermoedelijk handelslieden en in het achterland een zone van verspreide bebouwing met boerderijen. De haven van Dorestad bestond aan de waterkant uit houten steigerconstructies op palen in de rivier de Rijn. De Rijn verlegde echter langzaam zijn loop in oostelijke richting en de steigers moesten telkens worden verlengd, waardoor een uitgebreid complex van platformconstructies ontstond. Van deze constructies schat men het aantal verticale palen op wellicht 150.000 tot 200.000 stuks. Resten van het zuidelijk deel van Dorestad zijn in de loop der eeuwen door de veranderende rivierloop grotendeels weggespoeld, bij baggerwerkzaamheden worden nog wel restanten aangetroffen. Andere restanten zijn ook als herbruikt bouwmateriaal terug te vinden.
Mogelijk is er sprake geweest van lintbebouwing langs de rivier die 3 kilometer lang is geweest, met honderden huizen en duizenden inwoners. Ook waren er in Dorestad twee grote begraafplaatsen waarvan tijdens de opgravingen duizenden graven tevoorschijn kwamen. Dorestad zelf was niet omwald. In de wijk De Geer lag een versterking met een grachtenstructuur, mogelijk een vluchtburcht.
De huizen werden van hout gemaakt. Bij de huizen bevonden zich meestal meerdere waterputten veelal gemaakt van eikenhouten vaten, vermoedelijk herbruikte wijnvaten. Jaarringonderzoek op het eikenhout van de vaten toont een vermoedelijke herkomst uit Rijnland-Hessen met dateringen van de bomenkap tussen 685 en 835. In een jaarringonderzoek naar aanleiding van de opgravingen tussen 1967 en 1977 op bijna 2000 stuks hout van verschillende boomsoorten, komen dateringen voor van bomenkap in de periode tussen 650 en 850.
De boerderijen konden afmetingen van 25 bij 8 meter hebben met lange gebogen wanden waardoor de plattegrond enigszins op die van een schip leek. De boerderijwanden waren gemaakt van een vlechtwerk met leem, het dak van riet of stro. De boerderij was qua binnenruimte onderverdeeld en had meestal een inpandige veestal. In Amersfoort is op landgoed Schothorst een boerderij gereconstrueerd gebaseerd op de opgravingsgegevens.

### Economie

Uit de archeologische vondsten en de tolregisters is geprobeerd af te leiden wat voor soort handel er in Dorestad precies werd bedreven. Er lijken zowel goederen te zijn verhandeld voor het dagelijks gebruik alsook luxe en exotische goederen. Wat door archeologen terug werd gevonden was voornamelijk aarde- en glaswerk, zoals Keulse potten uit het Midden Rijn-gebied in Duitsland, en maalstenen uit de Eifel. Verder gaat het om wijn uit Hessen, grote hoeveelheden barnsteen uit de Baltische staten en uit Scandinavië afkomstige slijpstenen. In de tolregisters van Dorestad staat handel vermeld van pelzen, textiel, verfstoffen, zout, voedsel, honing en ook slaven en jachthonden.
Tevens moeten er ambachten zijn uitgeoefend en producten zijn vervaardigd: onder meer uit glas, hout, steen, leer en al dan niet edele metalen. Uit been en gewei werden kammen en uit brons sieraden en sleutels gemaakt. Van ruwe barnsteen werden voorwerpen vervaardigd als spinklosjes en kralen, waarbij de kralen ook wel van glas werden gemaakt. In de handelsplaats en directe omgeving vond een vrij omvangrijke agrarische productie plaats, met vele boeren die de handelsplaats en haar bewoners van voedsel voorzagen.
Dorestad was wijd en zijd bekend doordat het een eigen munt bezat. Rond 640 was muntmeester Madelinus hier werkzaam. Tot aan circa 690 werden er gouden munten geslagen, daarna veel zilveren sceatta's. Deze waren een tijdlang het voornaamste betaalmiddel in West- en Noord-Europa. In de Karolingische tijd werden er in Dorestad munten geslagen met een opschrift van Pepijn de Korte, Karel de Grote en Lodewijk de Vrome. Muntgeld waarvan wordt verondersteld dat het in Dorestad is geslagen, is tot in Rusland teruggevonden.
De hierboven genoemde oorkonde uit 777 vermeldt ook dat er in Dorestad oeverbelasting (ripaticum) werd geheven.

### Christelijke plaats

Naar verluidt speelde Dorestad tevens een belangrijke rol in de kerstening van de regio en mogelijk op een nog grotere schaal. De – later heilig verklaarde – Angelsaksische missionaris Bonifatius (672/675-754), die in 716 vanuit Londen de overtocht maakte naar het Europese vasteland, bezocht volgens de overlevering Dorestad alvorens verder te reizen naar Utrecht. Hij arriveerde daar waar nu de haven van Wijk bij Duurstede is. Hij zou bij elkaar zeker zesmaal in Dorestad zijn geweest.
In vroegmiddeleeuwse kerkelijke bronnen wordt weleens verhaald dat Dorestad een groot aantal kerken had. Odbert verhaalde in de 11e eeuw dat 55 kerken in Dorestad door de Vikingen waren vernietigd en tevens dat de handelsplaats daarbij was platgebrand. Ondanks de grootschalige opgravingen zijn echter nooit sporen van een grote brand of het afslachten van vee en mensen teruggevonden.
Theutbertus wordt wel genoemd als bisschop van Dorestad. In oorkonden worden schenkingen van goederen aan de Utrechtse kerk vermeld.
Echter, concrete aanwijzingen – in de vorm van archeologische vondsten – dat Dorestad inderdaad een dergelijke belangrijke functie had als vroegchristelijke plaats, ontbreken vooralsnog vrijwel volkomen. Bij opgravingen in het grafveld op De Heul werden resten van een gebouwtje aangetroffen dat mogelijk een kerkje was, al is over dit laatste niet iedereen het eens. De oorkonde uit 777 vermeldt in dit verband een Bovenkerk (Upkirika) die in de Bovenstad stond. In de gehele agglomeratie zouden zich vrijwel zeker nog andere kerkelijke gebouwen moeten hebben bevonden.

### Veroveringen

Pepijn van Herstal veroverde de stad omstreeks 690 op de Friese koning Radboud (zie de Slag bij Dorestad). Rond 719 kwam Dorestad in de strijd tussen de Friezen en Franken definitief in Frankische handen, door toedoen van Karel Martel. Omstreeks 840 droeg Lotharius I de stad over aan de Deense broers Rorik en Harald.

### Aanvallen door Vikingen en onderlinge twisten tussen de Frankische vorsten

Aanvankelijk waren de Vikingen ook een goede handelspartner voor Dorestad. In de 9e eeuw begonnen de Vikingen de stad echter aan te vallen en te plunderen. De eerste keer zou dit zijn gebeurd in 834, de laatste keer in 863.
Door de opmars van de Franken onder Karel de Grote voelde de Deense koning Siegfried zich bedreigd. Karels inname van Noordalbingië om ook de Saksen ten oosten van de Elbe te onderwerpen, leidde tot een broedertwist tussen de facties van Siegfrieds zonen Halfdan en Godfried. Na Godfrieds overlijden kwam Halfdans zoon Klakk-Haraldr Halfdansson op de Deense troon, maar die werd door Godfrieds zonen verdreven.
Lotharius, de oudste zoon van Lodewijk de Vrome, de zoon van Karel de Grote, maakte gebruik van de diensten van de Deense clan van de verdreven koning Klakk-Haraldr, die in 814 naar het Frankische Rijk was uitgeweken. Haraldr was vazal van Lodewijk geworden met een standplaats in Saksen. In 819 werd Haraldr door Lodewijks onderhandelingen met de Denen medekoning in Denemarken. In 826 werden Haraldr en zijn clan in Mainz gedoopt en hij kreeg het Oost-Friese graafschap Rüstringen in leen, waar mogelijkerwijs ook de gouwen Östringen, Wangerland, Harlingerland en een deel van Norderland bij hoorden. Haraldr werd uit Denemarken verdreven en bracht zijn laatste 25 jaar in het graafschap door, waarschijnlijk in Jever (Gîvers uit het Gudrun-epos?).
Toen Lotharius in conflict kwam met zijn vader Lodewijk na diens herindeling van het Rijk in 829, gaf hij Haraldr junior, Klakk-Haraldrs neef, de opdracht de belangen van Lodewijk in Frisia te schaden: doorvoerroutes onveilig maken en Dorestad plat branden. De toevoer van goederen naar het kerngebied van de Frankische aristocratie zou daardoor stagneren. Lodewijk zou dan aan Lotharius' wensen moeten toegeven. Dorestad werd dan ook jaarlijks geplunderd tot vader en zoon zich te Worms in 839 verzoenden. Frisia werd tussen Lotharius en zijn halfbroer Karel de Kale verdeeld, waarbij de Maas de grens werd. Lotharius droeg Dorestad over aan Harald junior en zijn broer Hroerekr (Rorik). Met het Verdrag van Verdun in 843 eindigde de broedertwist en werd het Rijk opnieuw verdeeld, waarbij Lotharius, mede door zijn trouwe Denen, geheel Frisia ten noorden van de Schelde, deel van zijn Middenrijk mocht noemen.
Na het overlijden van Lodewijk de Vrome in 840 ontbrandde een nieuwe machtsstrijd tussen zijn drie zonen. Echter, in Frisia had Lotharius een stevige positie door de Deense warlords, die in Rüstringen, Dorestad en op Walcheren zaten. Het verwoestende effect van de burgeroorlogen stond in geen verhouding tot de 'relatief bescheiden' gevolgen van de Vikingaanvallen. De Friezen en Denen konden het helemaal niet zo slecht met elkaar vinden: ze deelden handelsbelangen (de Friezen handelden met Scandinavië), Frisia bleef verwant aan de heidense Noordzeecultuur (de heidense Germaanse goden waren de Friezen vertrouwd), de Friezen voelden zich door de Franken overheerst met hun centralistische bestuurswijze en christelijke zendingsdrang. De Friezen verdedigden Walcheren dan ook niet toen in 837 de Denen er aanvielen. De Friese graaf Gerulf de Oudere in Westergo werd van nalatigheid beschuldigd, maar kreeg in 839 zijn bezittingen terug.

### Verval

Aan het einde van de 9e eeuw raakte Dorestad in verval. Het is niet duidelijk wat aan deze neergang ten grondslag heeft gelegen. Een of meer van de volgende factoren speelden mogelijk een rol:
* Het verzanden en zich verplaatsen van de Rijn (864) maakte handel in Dorestad onpraktisch. Tijdens hevig noodweer in 863 zou volgens dr. R. van Luttervelt door de bevolking een nooddam in de Rijn zijn opgeworpen om het wassende water via de zijtak de Lek af te voeren. De daardoor veroorzaakte verzanding van de riviermond in Katwijk, zou dit onomkeerbaar hebben gemaakt.
* De hierboven beschreven plunderingen door Vikingen.
* Verschuiving van de machtsverhoudingen door de rijksdelingen na de dood van Lodewijk de Vrome, opvolger van Karel de Grote, waarna het Karolingische rijk uiteenviel. Dorestad kwam eerst te liggen in het Middenrijk van Lotharius I. De handelsplaats kreeg daarmee nu een weinig gunstige positie tussen het West- en Oost-Frankische rijk. Door de toenemende invloed van West-Francië op Dorestad verloor de plaats bovendien de goede verbinding met het commercieel belangrijke achterland van Oost-Francië. De kooplieden weken nu uit naar gunstiger gelegen handelsplaatsen zoals Deventer en Tiel.
* De verregaande feodale desintegratie van het Frankische Rijk aan het eind van de 9e eeuw had tot gevolg dat de koningen hun macht kwijtraakten. In plaats daarvan was het nu de beurt aan lokale machthebbers. Hierdoor verloren de koningen hun interesse in Dorestad en werden de havenwerken niet meer uitgebreid.
* Het ontbreken van een kerkelijk centrum, waardoor de vorst en elite minder geïnteresseerd waren in Dorestad. Wel had de Utrechtse kerk bezittingen in Dorestad gekregen van de Frankische koningen in een poging om meer grip te krijgen op de lokale elite, maar dit had tot onpraktische verbrokkeling geleid van de bezitsverhoudingen.
Misschien droegen al deze factoren in meer of mindere mate bij tot het verval van Dorestad, waarvan uiteindelijk alleen nog een agrarische nederzetting overbleef. Na het verval verschoof een deel van de handelsactiviteiten naar Tiel en Deventer en in een latere fase werd de stad Utrecht een religieus, handels- en bestuurlijk centrum. Dorestad en het gebied eromheen viel daarna onder het gouw Opgooi.

## Opgravingen

In verband met vrees voor de veepest was in 1839 het gebruik van botten van pas overleden dieren stilgelegd. Deze botten werden vaak vermalen tot beendermeel om de grond te kunnen bemesten. Direct ten noorden van Wijk bij Duurstede bevonden zich echter zeer grote hoeveelheden oude dierenbotten in de grond, die gebruikt konden worden om toch aan botten te kunnen komen. Door middel van zogeheten beendergraverijen werd een vermeld aantal van minstens een half miljoen kilo botten opgegraven. Maar ook werden er daarbij grote hoeveelheden ander materiaal aangetroffen zoals scherven, munten en sieraden. Het voorgaande leidde in de winter van 1841-1842 tot de eerste archeologische opgraving onder leiding van L.J.F. Janssen, destijds conservator van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Aan de hand van deze vondsten werd voor het eerst een (nog voorzichtig) wetenschappelijk verband gelegd met Dorestad.
Vanaf de jaren 20 van de 20e eeuw werd de archeologische zoektocht naar Dorestad hervat. In eerste instantie werd dit gedaan door Jan Hendrik Holwerda (die enkele jaren daarvoor bij Nijmegen het Oppidum Batavorum meende te hebben gevonden). Na de Tweede Wereldoorlog ging de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek ermee door. Vanaf 1967 werd er onder leiding van Wim van Es veel uitvoeriger in de bodem gezocht, met behulp van draglines en hydraulische kranen.
Het afgegraven gebied bedroeg uiteindelijk ca. 70 hectare, waarmee dit een van de grootste archeologisch afgravingen ter wereld is geworden. Vooral aan de linkeroever van de Kromme Rijn werden over een afstand van enkele honderden meters sporen ontdekt die men toeschreef aan intensieve bewoning en nijverheid.
Een van de beroemdste archeologische vondsten van Nederland is de Fibula van Dorestad (zie afbeelding). Zij is in 1969 gevonden in een waterput in Dorestad. Hoe het kostbare sieraad daar terechtkwam, is een groot raadsel. Er is wel gesuggereerd dat iemand het wilde verbergen voor de aanvallende Vikingen.

### Dierlijk voedsel

Via de aangetroffen restanten van dieren zoals Dorestads keukenafval in de vorm van de bij meerdere opgravingen aangetroffen botten, is er inzicht in welke dieren er in Dorestad werden gegeten. Geschreven bronnen uit de vroege middeleeuwen geven daarbij aanvullende informatie.
Bijna de helft (47%) van het gewicht aan teruggevonden botten was afkomstig van runderen. Samen met varkens (31%) en schapen (10%) vormden zij de voornaamste bron van vlees. Kip en andere gevogelte, geit, wilde zoogdieren en dergelijke komen in percentages voor van ten hoogste enkele procenten, eenzelfde uitkomst is te zien onder de zoet- en zoutwatervissen zoals snoek, paling en haring en weekdieren zoals mosselen.

## Twijfel

Vooral sinds het begin van de 21e eeuw zijn sommige (revisionistische) historici vraagtekens gaan plaatsen bij de situering van het historische Dorestad op de plek van Wijk bij Duurstede.
Hoewel er hier zeker sporen van middeleeuwse bewoning zijn gevonden, lijkt dit gezien de omvang eerder te wijzen op een vrij bescheiden lintdorp van vooral vissers dan op een voor die tijd zeer grote en welvarende stad. Bovendien ontbreken er vooralsnog overtuigende aanwijzingen dat Dorestad een eigen muntslag had. Van de vele (wellicht tientallen) kerkgebouwen die de stad volgens de overlevering gehad zou hebben, is tot nu toe zelfs nooit enig bewezen archeologisch spoor aangetroffen. Evenmin zijn er tot nu toe sporen gevonden van een fort of burcht uit de middeleeuwen, terwijl het voor de hand ligt dat de stad iets dergelijks had. Ook lijkt de nogal geïsoleerde ligging van Dorestad slecht verenigbaar met de veronderstelde functie als belangrijk tussenstation voor de handel tussen Engeland en Francië; er was geen rechtstreekse aansluiting op een belangrijke rivier in de onmiddellijke nabijheid, evenmin waren er belangrijke eilanden vlak in de buurt. De Duinkerke-transgressies (vooropgesteld dat deze werkelijk hebben plaatsgevonden) zouden het daarnaast voor Dorestad nog een heel stuk ingewikkelder hebben gemaakt om zich als een belangrijke internationale handelsplaats te ontplooien. Een ander punt is dat de archeologische metaalvondsten die tot op heden op de veronderstelde plek van Dorestad zijn gedaan, overwegend in de Romeinse tijd zijn gedateerd. Slechts een gering deel hiervan (8%) lijkt uit de Karolingische tijd te stammen, terwijl juist die periode voor Dorestad veruit het belangrijkst is. Nog een ander punt is de Lek: hoewel algemeen wordt aangenomen dat deze rivier al bestond in de tijd van Dorestad, is er bij de Lek nooit iets gevonden wat met de stad in verband te brengen valt; langs de Lek ontbreekt ieder spoor van bewoning uit de vroege middeleeuwen. Blijkbaar werd de rivier, hoewel deze in de nabijheid van Dorestad lag en gemakkelijk bevaarbaar is, niet gebruikt als extra uitvalsroute, ook niet nadat andere routes in de 9e eeuw waren afgesloten. Dit lijkt een aanwijzing dat de Lek pas enkele eeuwen later is ontstaan.
De plaats die in kronieken als Dorestad ("Dorestate") wordt benoemd heeft volgens deze revisionistische visie inderdaad bestaan. Echter, ze zou hebben gelegen op de plek van het huidige Noord-Franse Ouderwijk (Audruicq). De plaats die in de Nederlandse geschiedeniscanon sinds de 19e eeuw voor Dorestad wordt gehouden, zou in werkelijkheid Munna zijn, een plaats die wordt beschreven door de vroege chroniqueurs Melis Stoke en Alpertus van Metz en die volgens hun overlevering voornamelijk als schuilplaats voor rovers diende. Dezelfde plaats zou in de 11e-eeuwse kroniek van Kamerijk worden genoemd.
De Nederlandse archivaris en (amateur)historicus Albert Delahaye (1915-1987) zorgde als een van de eersten voor veel controverse met deze en andere revisionistische theorieën. De gedane archeologische vondsten bij Wijk bij Duurstede werden door hem afgedaan als geroofde bezittingen.

## Trivia

* Alcuinus van York schreef omstreeks 782, nadat hij was teruggekeerd van een reis naar Rome, bij wijze van groet/"ansichtkaart" een gedicht aan zijn reizende vrienden, dat hij verstuurde over de Rijn. Hij noemt hier Utrecht als een plaats met weiden waar hij een bord pap met boter en honing kon krijgen. Dorestad kon echter volgens Alcuinus beter links gelaten worden; ene norse Hrotberct, een gierige koopman, gaf daar waarschijnlijk geen onderdak. Het gedicht, onderdeel van de "Alcuini Carmina", is in 1881 door het Duitse onderzoeksinstituut MHG opgenomen in deel 1 van de Poetae Latini Aevi carolini.
* De voorstelling over het platbranden van Dorestad is lange tijd in stand gebleven. Onder meer J.H. Isings beeldde het in 1927 uit in een schoolplaat.
* Vanwege de (waarschijnlijk grotendeels of helemaal mythische) verwoesting door de Vikingen heeft de stad als bijnaam "het Nederlandse Troje".
* Museum Dorestad is gewijd aan de geschiedenis van de handelsplaats.

## Literatuur

Luit van der Tuuk: Dorestad onthuld. De geschiedenis van een vroegmiddeleeuws handelscentrum. Omniboek, 2024. ISBN 9789401912334