# Gerard Wisse

Gerard Wisse (Middelburg, 24 maart 1873 – Doorn, 19 november 1957) was een Nederlandse predikant in de Gereformeerde Kerken in Nederland van 1898 tot 1921 en daarna in de Christelijke Gereformeerde Kerken. Hij was tevens enkele jaren verbonden als docent aan de Theologische Hogeschool van de Christelijke Gereformeerde Kerken te Apeldoorn. Daarnaast legde Wisse de grondslag voor de Spaans Evangelische Zending, die op 1 juli 1950 werd opgericht. Binnen de rechterflank van de gereformeerde gezindte wordt nog steeds met waardering over zijn geschriften gesproken.
Biografie Gerard Wisse werd geboren op 24 maart 1873 in Middelburg. Al jong werd hij geraakt door de prediking van Mattheus Keulemans (1836-1902). In zijn Memoires beschreef Wisse hoe hij op tienjarige leeftijd bad, schreide over zijn zonden en werkzaam was met de doopsbelofte. Hij bestudeerde werken van Hollandse oudvaders zoals Wilhelmus à Brakel, Bernardus Smytegelt en Engelse puriteinen zoals John Bunyan. Geleidelijk groeide bij hem het verlangen om predikant te worden.
In 1892 begon hij theologie te studeren in Kampen onder Herman Bavinck. Tegelijkertijd volgde hij privélessen bij filosoof Gerard Bolland en onderhield een vriendschappelijke correspondentie met hem. Ondanks hun verschillen zag hij geen bedreiging voor zijn christelijk geloof. Wisse organiseerde filosofiecursussen in Zeist om verschillende filosofische stromingen te bespreken. Hij gebruikte deze bijeenkomsten om het moderne ongeloof te bekritiseren en het christelijk geloof te verdedigen. Zijn apologetisch werk werd gewaardeerd, onder andere door Klaas Schilder tijdens Wisse's tijd als predikant in Kampen.
In 1898 legde Wisse kandidaatsexamen af en diende de Gereformeerde Kerken in Gouda, Leiden, Driebergen, Kampen en Bodegraven. In 1920 verliet hij de Gereformeerde Kerken en sloot zich aan bij de Christelijke Gereformeerde Kerk, waar hij snel een prominente rol kreeg. Hij diende vervolgens de gemeenten Arnhem en Utrecht.
In juni 1928 werd hij door de synode tot docent aan de Theologische School in Apeldoorn benoemd voor de ambtelijke vakken, apologetiek en wijsbegeerte. Wisse kreeg in deze functie waardering maar ook kritiek op zijn functioneren. Zijn eigenzinnige optreden riep spanningen op.
In 1936 publiceerde Wisse in De Wekker een serie artikelen die later in boekvorm werden uitgegeven: De ambtelijke bediening van den Christus in de gelovigen
Evenals andere collega’s uit die tijd bestreed Wisse de denkbeelden van de Zwitserse theoloog Karl Barth.
In 1936 beëindigde Wisse zijn werk aan de Theologische Hogeschool van Apeldoorn met de reden dat dit was vanwege zijn gezondheid en die van zijn vrouw. Er kunnen echter ook andere redenen zijn geweest. Wisse voelde zich beperkt in zijn vrijheid om in het openbaar te spreken, en zijn pogingen om afstand te nemen van zijn verantwoordelijkheden als hoogleraar leidden tot toenemende irritatie bij zijn collega's. Er waren geruchten dat hij een relatie had met zijn huishoudster. In openbare verklaringen bleven zijn collega's Van der Schuit, Van der Meiden en J.W. Geels waardering voor Wisse uitspreken.
Na zijn docentenloopbaan werkte Wisse nog enkele jaren als predikant in Amsterdam-Oost, hoewel hij in Doorn woonde. Tot zijn emeritaat op 1 juli 1946 was hij predikant in Middelburg, waar hij ook de Tweede Wereldoorlog meemaakte.

## Politiek en sociaal leven

Niet alleen op kerkelijk gebied was Wisse actief maar ook op politiek en sociaal terrein. Een groot deel van zijn leven steunde Wisse de Anti-Revolutionaire Partij (ARP) Als zodanig voerde hij talloze debatten, onder andere met de socialisten Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra. Wisse had ook relaties met ‘den ouden Bram’ (Abraham Kuyper). Viel er een avond te debatteren en kon Kuyper niet, dan stuurde hij soms een telegram naar Wisse met de tekst: "Ga daar heen en knap de zaak op." In zijn latere leven werd Wisse sympathisant van de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP)
Wisse was actief op kerkelijk, politiek en sociaal gebied. Hij steunde de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), voerde debatten met socialisten zoals Domela Nieuwenhuis en Troelstra, en had connecties met Abraham Kuyper. Kuyper stuurde soms telegrammen naar Wisse met het verzoek om in zijn plaats een debat te voeren. Later sympathiseerde Wisse met de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). In zijn werk bekritiseerde hij het morele verval van Nederland en waarschuwde tegen verwereldlijking en genotscultuur. Hij had een afkeer van radio en vooral televisie.
Wisse was een geboren redenaar. Als jongen van zeventien sprak hij al in de achterbuurten van Middelburg waarbij hij de jeugd desnoods van de kermis ging ophalen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog ontpopte hij zich tot tijdredenaar wat inhield dat hij redes hield over de tekenen van de tijd. Wisse zag alle tijdsomstandigheden en gebeurtenissen in het licht van Gods openbaring. Ook vroeg hij aandacht voor deze thematiek in de zondagse prediking en ten gehore van hier gemobiliseerde Nederlandse en Engelse militairen.
In oktober 1939 hield hij in Rotterdam een tijdrede over De hedendaagse Jodenvervolging in de huidige wereldspanning. Hierin zei hij: "In onze dagen komt in de haat tegen Israël de vijandschap uit tegen de God van de Jood, Die ook onze God is. En daarom kiezen wij in dit conflict de partij voor de jood." In 1933 waarschuwde Wisse tegen het fascisme en nationaalsocialisme. Hij schreef diverse artikelen zoals: Niet het Hakenkruis, maar het Christuskruis.
In november 1957, de maand waarin hij stierf, hield hij zijn laatste tijdrede in een stampvolle Koninginnekerk in Rotterdam over de Russische kunstmaan door de Russen, de satelliet Spoetnik. Hij interpreteerde deze ruimtepresentatie als een beeld van het godsdienstig namaakwerk. De echte maan is - naar Hooglied 6: 1 - beeld van schoonheid van Christus' bruidskerk. Lichamelijk is dit optreden een grote inspanning. Elf dagen later voelt hij het nog. "Die maan heeft me geen goed gedaan", schreef hij. De zondag voor deze ontboezeming preekt hij nog een keer in Driebergen.
Op dinsdag 19 november 1957 overleed Wisse tijdens het doornemen van de post.

#### Waardering

Voor zijn werk is nog steeds belangstelling. Zo verschenen regelmatig herdrukken van zijn werk en ook wordt over zijn persoon nog gepubliceerd. Ook in Amerika is belangstelling voor Wisse. Twee van zijn werkjes werden in het Engels vertaald waaronder Christus ambtelijke bediening in de gelovige en het boekje over de vraag: Mag ik ten avondmaal gaan?
Het aantal boeken dat Wisse schreef ligt op de 100 waarvan als bekendste De droefheid naar God (1926). In zijn leven hield hij meer dan 10.000 redevoeringen.
In 1993 verscheen een biografie van Wisse geschreven door Joh. de Rijke en deze is getiteld Gerard Wisse, een profetisch prediker. Dit boek beschrijft behalve diens levensgeschiedenis uitvoerig zijn werken. Twee jaar later verscheen een biografie van Wisse geschreven door H. van der Ham getiteld Professor Wisse. Deze beschrijving is meer stichtelijk van aard. Behalve een levensgeschiedenis bevat dit boek ook meditaties van Wisse.

#### Kritiek

Tijdens zijn leven kreeg Wisse ook kritiek ten aanzien van zijn persoonlijkheid en levenswandel. In een biografie Een wereld op zichzelf, Prof. Gerard Wisse (1873-1957) werd op basis van schriftelijk bronnenonderzoek en mondelinge overleveringen betoogt "dat het beeld dat Wisse van zichzelf geschapen heeft in zijn Memoires en door eerdere biografen zou zijn overgenomen bijgesteld moet worden." Wisse zou ijdel zijn geweest, zich goed hebben laten betalen, ontrouw geweest zijn en een buitenechtelijk kind verwekt hebben. Op het boek kwam kritiek: "dat de bronnen die Van Driel noemt nogal subjectief gekleurd zijn. Het ontbreekt vaak aan harde bewijzen." De auteur van het boek, historicus Niels Van Driel, verdedigde zich met "mijn boek is niet gebaseerd op losse, zelfgeselecteerde bronnen, maar op alle schriftelijke bronnen waarvan ik het bestaan kon vermoeden: notulen van alle geledingen van (kerkelijke) vergaderingen en eigentijdse correspondentie, hier en daar aangevuld met getuigenverklaringen." De emeritus Prof. dr. A. Baars vond het uitgangspunt van dit boek over Wisse "legitiem", maar bleef vragen houden bij zaken die werden gepresenteerd als feiten. Hij noemde onderdelen uit het boek "suggestief." "De waarheid komt niet aan het licht, het boek blijft steken in hardnekkige geruchten."

## Literatuur

Selectie uit de geschriften van Wisse:
* Het Tolstoyisme, Kampen 1899
* Het sociale vraagstuk en de Staats(overheids)bemoeiing, Kampen 1901
* Handleiding bij de beoefening der Gereformeerde Geloofswaarheden, Kampen 1902
* Gij zult niet echtbreken, Moraal van het zevende gebod, Wageningen 1903
* Doe dat tot dat Hij komt, Verhandeling over het Heilig Avondmaal, Kampen 1906
* Het Pessimisme, Kampen 1907
* Geloof en Wetenschap, Kampen 1908
* De moderne Theosophie, Kampen 1909
* Uit het zieleleven, over geloofszekerheid, Kampen 1911
* De gereformeerde geloofsleer, Kampen 1911 (derde verbeterde druk)
* De Titanic en de Ark, Kampen 1912
* Het Spiritisme, Kampen 1913
* Jaarwisseling in wereldoorlog, Nijverdal 1915
* De wereldraadselen (Contra Haeckel) een boek inzonderheid voor ongelovigen en twijfelaars, Nijverdal 1915
* Een gebedsklacht onder de oordelen Gods 1917
* God en religie (een apologetische bijdrage), Dordrecht 1922
* Religie en christendom (een apologetische bijdrage), Dordrecht 1925
* De droefheid naar God, Dordrecht 1926
* De onvergeeflijke zonde (Over de zonde tegen de Heilige Geest), 1927
* De slang in het paradijs, Utrecht 1926
* Van Golgotha naar de olympiade, 1928
* Wie zal ons de steen afwentelen? en voor Petrus apart 1930
* Uit den Verbondsschat, Dordrecht 1931
* De ambtelijke bediening van den Christus in de gelovigen, Amsterdam 1937
* De zeven kruiswoorden, Amsterdam 1938
* De kroonprinses door God gekroond 1938
* De drie gezellinnen op de Pelgrimsreis, Dordrecht 1941
* De drie beesten uit de Openbaring, Dordrecht 1946
* Is Jezus de Christus? (een apologetische bijdrage), Utrecht 1949
* Mag ik ten avondmaal gaan? Utrecht, 1949
* Memoires, onvergetelijke bladzijden uit mijn levensboek, Utrecht 1953
* De Russische kunstmaan waargenomen door een religieuze kijker, Utrecht 1957
* Homiletiek, Verklaring en toepassing van het Woord Gods, Kampen 1980
* Wisse, G. De rechte godsvrucht, redactie H. van der Ham, (1994)
* De Heilsfeiten, van advent tot pinkstertriumf, Heruitgave onder redactie van Prof. dr. A. Baars (2007)
* De rechte godsvrucht, Heruitgave van brieven, meditaties en verhandelingen van Prof. G. Wisse met biografische inleiding onder redactie van ds. H. van der Ham (2007)
* Vrije genade, een selectie uit zijn preken. Met een inleiding van Prof. dr. A. Baars (2010)
* Pastorale brieven rond de heilsfeiten van een oude Doornse oefenaar (2011)
* Tijdredes van Prof. G. Wisse en andere predikanten in: Verheft de Banier deel II (2018)

#### Over Wisse geschreven

* Rijke, Joh. de, Gerard Wisse. Een profetisch prediker (1993)
* Ham, H. van der, Professor Wisse. Aspecten van leven en werk (1995)
* Koops, E., "'De leeuw heeft gebruld.' Het gereformeerde gedachtegoed over de moderne cultuur voor en tijdens de Eerste Wereldoorlog" (ongepubliceerde doctoraalscriptie, Groningen 2003) m.n. 77-78.
* Bosma, E.G., Oude waarheid en nieuwe orde. Bevindelijk gereformeerden en het nationaalsocialisme 1920-1950 (2015)
* Driel, C.M. van, Een wereld op zichzelf. Prof. Gerard Wisse (1873-1957) (2020)
* Stolk, M., 'De eigen wereld van Prof. G. Wisse', in: Reformatorisch Dagblad (26 november 2020)
* Kempeneers, M.A., 'Niet in de geest van Noachs zonen', in: Reformatorisch Dagblad (30 november 2020)
* Driel, C.M. van, 'Reactie op boek Wisse niet in de geest van Calvijn', in: Reformatorisch Dagblad (3 december 2020)
* Baars, A., 'Een eenzijdig beeld van Wisse', in: Reformatorisch Dagblad (10 december 2020)
* ↑ Reformatorisch Dagblad, 30 November 2020, Ds. M.A. Kempeneers, "Boek over Wisse niet in de geest van Noachs zonen". Gearchiveerd op 15 juli 2023.
* ↑ Reformatorisch Dagblad, 3 december 2020, Dr. C.M. van Driel, "Reactie op boek Wisse niet in de geest van Calvijn". Gearchiveerd op 3 december 2020.
* ↑ Reformatorisch Dagblad, Prof. dr. A. Baars, "Een eenzijdig beeld van Wisse", 10 december 2020.
* Biografisch Portaal: 60090988
* Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren: wiss029
* Gemeinsame Normdatei: 119172631
* International Standard Name Identifier: 0000 0000 4863 3780
* Library of Congress Control Number: no2005043631
* Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen: 069059586
* Virtual International Authority File: 27875536
* WorldCat: E39PBJvtf8df44MhVXGHJKYgKd