# Lelo voor Georgië

Lelo voor Georgië of simpelweg Lelo (Georgisch: ლელო საქართველოსთვის, Lelo Sakartvelostvis) is een sociaalliberale politieke partij in Georgië. De partij werd in 2019 opgericht door de zakenmannen Mamoeka Chazaradze en Badri Dzjaparidze. Lelo won bij de verkiezingen van 2020 en 2024 zetels in het parlement. De partij liet in februari 2025 al hun parlementszetels annuleren als onderdeel van de boycot van het parlement in protest tegen de in hun ogen vervalste verkiezingen.

## Naamgeving

De naam Lelo refereert aan het traditionele Georgische teamspel, een voorloper van rugby en betekent ook een 'try' scoren in een rugbywedstrijd. Bij de presentatie van de partij las oprichter Chazaradze een gedicht voor van dichter Galaktion Tabidze, waarin Georgië als "lelo" wordt afgeschilderd en gered moet worden.

## Geschiedenis

Mamoeka Chazaradze, CEO van de grootste consumentenbank van Georgië TBC, kondigde in juli 2019 de oprichting aan van een publieke beweging die zou evolueren in een politieke partij. De directe aanleiding was het gewelddadig neerslaan van demonstraties in Tbilisi in juni 2019. Ook zakenpartner Badri Dzjaparidze werd betrokken bij de oprichting. Lelo werd op 12 september 2019 formeel gelanceerd in oppositie tegen Georgische Droom. De datum werd gekozen voor de politieke symboliek van de 112e herdenking van de moord op Ilia Tsjavtsjavadze, de vooraanstaande Georgische liberale verlichter uit de 19e eeuw die streed voor Georgische zelfbeschikking in het tsaristische Rusland.
De twee heren waren zakelijk gebrouilleerd geraakt met de autoriteiten onder Georgische Droom, met name rond de bouw van de diepzeehaven van Anaklia. Drie maanden later fuseerden splinterpartij Ontwikkelingsbeweging van voormalig parlementsvoorzitter Davit Oesoepasjvili en de partij Nieuwe Rechtsen met Lelo en werd de partij onder de naam 'Lelo voor Georgië' geregistreerd.

### Verkiezingen 2020-2021

De partij deed het daaropvolgende jaar mee met de parlementsverkiezingen, waarin het de eenmalig verlaagde kiesdrempel wist te behalen met ruim drie procent van de stemmen, goed voor vier zetels. De uitslag van de verkiezingen werd betwist door de gehele oppositie. De verkozen leden van Lelo weigerden maandenlang zitting te nemen in het parlement, net als het grootste deel van de oppositie. Na ruim een jaar werden de zetels van partijleiders Chazaradze en Dzjaparidze geannuleerd. De zetels bleven vacant, omdat de partij de kieslijst ook had laten annuleren.
Bij de gemeenteraadsverkiezingen een jaar later behaalde Lelo 2,71% van de stemmen en kreeg in totaal 27 zetels verspreid over gemeenteraden in het land, waarvan twee in hoofdstad Tbilisi. De partij maakte bezwaar tegen de gang van zaken tijdens de verkiezingen en claimde dat deze waren gemanipuleerd. Partijleiders eisten hertellingen in onder meer Batoemi en Tbilisi.

### Verkiezingen 2024

In 2023 en 2024 steunde Lelo de massaprotesten tegen de invoering van de 'Wet op buitenlandse agenten'. De partij ondertekende vervolgens in de zomer van 2024, in aanloop naar de parlementsverkiezingen in oktober 2024, het 'Georgisch Handvest' dat werd geïnitieerd door president Salome Zoerabisjvili. Het handvest, dat de pro-westerse oppositie verenigde, zette doelen uiteen voor een mogelijke toekomstige regering, waaronder de terugkeer op het pad van EU-lidmaatschap en het daartoe terugdraaien van wetten die dit pad in de weg staan.
In de zomer van 2024 consolideerde de Georgische pro-westerse oppositiepartijen zich in aanloop naar de verkiezingen. In 2020 waren een aantal van deze partijen dankzij de eenmalig verlaagde kiesdrempel van een procent in het parlement gekozen, maar voor 2024 zou de vijf procent drempel terugkeren. Lelo besloot in juli de alliantie 'Sterk Georgië' op te richten, nadat gesprekken over toetreding tot een alliantie rond de nieuwe partij Achali mislukten. In de alliantie zaten de partijen Voor de Mensen en Vrijheidsplein, die geen van beiden zetels in het parlement hadden. Later voegde de partij Burgers zich bij de coalitie. President Zoerabisjvili probeerde de coalitie te complementeren met de partij Voor Georgië van voormalig premier Giorgi Gacharia, maar die gesprekken mislukten door onoverbrugbare verschillen. Gacharia besloot zelfstandig mee te doen met de verkiezingen.
De coalitie van Lelo behaalde in de betwiste verkiezingen volgens de officiële resultaten bijna negen procent van de stemmen, goed voor veertien zetels. Net als in 2020 boycotte de partij met de gezamenlijke oppositie het parlement, uit protest tegen de in hun ogen gestolen verkiezing. Dit keer werd de boycot volgehouden en dienden alle verkozen leden een verzoek in tot beëindiging van hun parlementszetel. Dit werd op 5 februari 2025 gehonoreerd door de parlementaire meerderheid van Georgische Droom. De partij had ook de kieslijst laten annuleren, waardoor de zetels vacant bleven.

## Verkiezingen

Een overzicht van de verkiezingsuitslagen voor de partij. Lelo deed in 2020 zelfstandig mee met de verkiezingen. In 2024 was de partij de leidende partij van de 'Sterk Georgia' coalitie die bestond uit vier partijen en werd er deelgenomen onder het kiesnummer 9 van Lelo. Naast Lelo zaten daarin Voor de Mensen, Burgers en Vrijheidsplein. Van deze drie had alleen Burgers al zetels in het parlement.
In 2020 werden 120 van de 150 zetels verkozen door middel van evenredige vertegenwoordiging via gesloten partijlijsten met een kiesdrempel van een procent. De overige 30 zetels werden verkozen door enkelvoudige districten met een tweerondensysteem. Vanaf 2024 gold een geheel evenredig kiestelsel met een kiesdrempel van vijf procent.
| Verkiezing | Leider | Lijst Nr. | Proportioneel | Proportioneel | Proportioneel | Proportioneel | District zetels | Totaal zetels | +/- | | Opmerking |
| Verkiezing | Leider | Lijst Nr. | Stemmen | % | # | Zetels | District zetels | Totaal zetels | +/- | | Opmerking |
| 2020 | Mamoeka Chazaradze | 56 | 60.712 | 3,15 | (4) | 4 | 0 | 4 / 150 | Nieuw | Oppositie | |
| 2024 | Mamoeka Chazaradze | 9 | 182.922 | 8,81 | (4) | 14 | - | 14 / 150 | 8 | Oppositie | |

## Ideologie

Bij de oprichting werd Lelo omschreven als een centrumrechtse liberaal-conservatieve partij, maar de partij trok ook actief een aantal links georiënteerde leden aan. Sindsdien wordt de partij voornamelijk bestempeld als een centristische liberale partij, met een Sociaalliberaal en pro-Europees profiel. De Georgische versie van Kieskompas plaatst de partij in het cultureel-liberale en economisch-linkse kwadrant.
Ondanks het relatief sociaalliberale profiel, kent de partij sociaalconservatieve standpunten, met name rondom Lgbt-rechten zoals het homohuwelijk en adoptierecht van stellen van het gelijke geslacht. Ook verklaarde de partij steun voor het voorstel van de regerende Georgische Droom om de rol van de Georgisch-Orthodoxe Kerk in de grondwet vast te leggen. Partijleider Chazaradze benadrukte daarbij dat hij betrokken was bij de totstandkoming van het concordaat in 2002 tussen de kerk en de staat.
Op economisch gebied is de partij voorstander van vrije markteconomie, de invoering van een minimumloon, ouderschapsverlof en overwerkvergoeding, maar verzet zich tegen de instelling van een werkloosheidsverzekering. De partij zou daarnaast open staan voor progressieve onderwerpen zoals het bestrijden van luchtvervuiling en het verbeteren van de veiligheid op de werkplek. Lelo profileert zichzelf sterk pro-Europees en is voorstander van Georgisch lidmaatschap van de Europese Unie en de NAVO. Bij laatstgenoemde zou volgens de partij lidmaatschap ook mogelijk moeten zijn zonder artikel-5 dekking voor de door Rusland bezette gebieden Abchazië en Zuid-Ossetië.

## Internationale relaties

Lelo is sinds 2 juni 2022 volwaardig lid van de Europese liberale koepelpartij ALDE, waarmee op dat moment vijf Georgische partijen aan de Europese liberale waren verbonden.