# Josephine Baker

Josephine Baker of Joséphine Baker, artiestennaam van Freda Josephine McDonald (Saint Louis (Missouri), 3 juni 1906 – Parijs, 12 april 1975) was een Franse variétéartiest, tweede luitenant van de Vrije Franse strijdkrachten, humanist en filantroop. Ze werd geboren als Amerikaanse, maar op 30 november 1937 kreeg zij de Franse nationaliteit. Op 30 november 2021 werd ze symbolisch bijgezet in het Panthéon te Parijs. Kenmerkend voor haar leven waren: passie, verzet en strijd.

## Afkomst

Over haar afkomst is bekend, dat haar grootmoeder van moeders kant een slavin was geweest, en haar vader is niet met zekerheid bekend. Zelf zei ze, en ook haar moeder beaamde dat, dat haar biologische vader blank en mogelijk van Spaanse afkomst was, zodat zij een mulattin was. Ze had een broer en twee zussen.

## Achternaam

Door haar huwelijk in 1921 met de Amerikaan Willie Baker verkreeg zij diens achternaam. Na de scheiding van hem in 1923 behield zij die echter, omdat zij bij audities merkte dat zij onder de naam Baker steeds meer bekender werd.

## Vroege jaren

Josephine Baker groeide op in armoede in een gesegregeerde samenleving met veel rassenhaat. Als kind was ze dienstmeid bij verschillende families en leefde vanaf haar twaalfde als dakloze. Ze verdiende wat de door op straat voor voorbijgangers te dansen. Op haar vijftiende werd ze opgemerkt door Jones Family Band en de Dixie Steppers, die haar opnamen in hun Vaudeville-gezelschap in Saint Louis, en waarin zij vanaf toen mocht optreden en met hen door de VS reisden. Hierna verhuisde ze naar New York en debuteerde ze begin jaren twintig op Broadway als chorusgirl (koorzangeres) in het zwarte gezelschap de New Plantation Club, waarin zij door haar humoristische uitspattingen opviel en hierdoor meer op de voorgrond trad.

## Vertrek uit de VS

De eerste keer dat zij naar Frankrijk vertrok was in 1925, nadat zij door haar opvallende optreden in de club was gescout door de witte producer Caroline Dudley Reagan, echtgenote van Joseph Delteil en schepper van de beroemde Revue Nègre, met de vraag of zij in Parijs wilde komen optreden in een zwart artiestengezelschap, en waarmee zij, nadat ze hierin had toegestemd, in het Théâtre des Champs-Élysées in La Revue Nègre optrad met haar wereldberoemde Danse Sauvage, slechts gekleed in struisvogelveren en een rokje van namaakbananen, schaamteloos een karikatuur neerzette van hoe de meeste witte mensen iemand van Afrikaanse afkomst indertijd zagen. Toen zij in de restauratiewagen van de boottrein naar Parijs een lunch genoot, was het voor haar de eerste keer dat zij tussen alleen witte mensen zat. In 1926 onderbrak zij de Europese tournée van het gezelschap en keerde terug naar Parijs waar zij zich aansloot bij de Folies Bergère met de act La Folie du Jour. Vanaf toen kreeg zij de bijnamen als: 'Zwarte Venus', 'De Zwarte Parel' en 'De Creoolse Godin'.

## Eerste filmrol

In 1927 speelde zij haar eerste filmrol in de stomme film La Sirène des Tropiques en was tevens de eerste kleurlinge die in een film speelde.

## Eerste Europese eigen optredens

In 1928 maakte zij met haar gezelschap een Europese tour, die veel stof deed opwaaien. Zo werd in Oostenrijk vanuit conservatieve hoek heftig geprotesteerd tegen haar optreden, maar in Zweden, Nederland en Italië oogstte zij veel succes. In München werd in 1929 haar optreden zelfs verboden vanwege het 'kwetsen van de goede zeden'. In 1929 reisde ze met haar geliefde van dat moment, Giuseppe Pepito Abatino, met de Oriënt-Express door Centraal-Europa en deed daar Joegoslavië en Hongarije aan. In Servië gaf zij een liefdadigheidsoptreden ten bate van kinderen die in armoede leefden.
Terug in Parijs verbond zij zich voor een aantal jaren aan de Folies Bergère.

## Menagerie

Zij hield er als dierenliefhebster een bonte verzameling dieren in haar huis op na, zoals onder andere een varken, een geit, een chimpansee, witte muizen, een Deense dog en de cheeta, die zij Chiquita noemde, met wie zij aangelijnde wandelingen over straat maakte en daarmee veel bekijks oogstte. Chiquita had ook een rol bij haar optredens in het theater. In de loop van de tijd werden er meer dieren toegevoegd.

## Definitief in Frankrijk

In 1936 wilde zij terugkeren naar de VS en verwachtte een warm onthaal. Maar het werd een koude douche. Op Broadway speelde zij in het toneelstuk Ziegfeld follies, waarvoor Vincente Minnelli de decors en de kostuums had ontworpen, en Ira Gershwin de muziek had geschreven. De theaterrecensenten brandden haar optredens met racistische opmerkingen af; Time Magazine noemde haar een 'negermeid' zonder bijzonder talent. Teleurgesteld, mede vanwege de toegenomen rassendiscriminatie in de VS, keerde zij deze natie de rug toe door terug te keren naar Frankrijk en zich definitief te vestigen in het land waar zij reeds met open armen was ontvangen en op handen werd gedragen. In Parijs voelde zij zich thuis en kon zij zijn wie zij was.

## Le Vesinet

In de Parijse voorstad Le Vesinet kocht zij het dertig kamers tellende herenhuis Le Beau Chêne. Hier gaf zij financiële steun aan de armen uit de omgeving, werd peettante van de kinderen in het plaatselijk weeshuis en stelde de tuin van het huis open voor hen.

## Franse nationaliteit

In 1937 ging zij haar derde huwelijk aan, deze keer met de Franse suikerhandelaar, vliegenier en verzetsstrijder Jean Lion, die van Joodse afkomst was en eigenlijk Jean Levi heette, en hierdoor haar Franse nationaliteit verkreeg. Door vlieglessen van haar man behaalde zij haar 1e-graads vliegbrevet. In 1940 raakte zij zwanger, maar kreeg een miskraam. Het huwelijk werd in 1941 ontbonden, nadat was gebleken dat Lion er een minnares op na hield, en dat beiden een totaal verschillend doel nastreefden.

## Spionageactiviteiten

Over de spionageactiviteiten van Baker was tot 2020 weinig bekend. Oorzaken daarvan waren dat zijzelf niet prat ging op dit werk en er erg weinig over vertelde, dat de geheime diensten weinig tot niets loslieten over spionnen, en omdat archiefstukken over spionage geheim bleven, behalve in uitzonderlijke zaken, indien zij belangrijk waren voor het landsbelang en de geschiedenis. Doordat de toegang tot veel archieven in Frankrijk werd geopend, konden geschiedschrijvers uit de tot dan toe gesloten bronnen putten. De gegevens van de Franse geheime dienst liggen opgeslagen bij Le service da la défence, dat is ondergebracht in het Chãteau de Vincennes.

## Aanzet tot verzet

In 1938 werden tijdens een tournee door Duitsland ammoniakbommen naar haar gegooid, terwijl er leuzen werden gescandeerd dat zij terug moest naar Afrika. Haar show in Berlijn had zij gepland voor een half jaar, maar brak deze na drie weken reeds af wegens verstoringen van haar optredens door nazistische activisten. Door haar anti-raciale houding zette dit voor haar de toon zich te keren tegen nazi-Duitsland. Na de Kristallnacht, waarbij Joden om het leven werden gebracht en Joodse winkels werden vernield, sloot zij zich aan bij de Internationale Liga tegen Racisme en Antisemitisme. Ook in Italië was zij niet welkom doordat Mussolini het haar verbood daar te verschijnen.

## Periode Tweede Wereldoorlog

Toen in 1939, na de inval van nazi-Duitsland in Polen, Jacques Abtey, het hoofd van de Franse verzetsbeweging Résistance, merkte dat Baker zich, ten gevolge van de discriminatoire houding van Duitsland jegens kleurlingen zeer tegen het Duitse regime uitliet, en doordat zij op veel politiek interessante plekken optrad en haar verschijning een goede dekmantel zou vormen, mondde dat uit in zijn verzoek aan haar samen met hem spionagetaken te willen verrichten. Door haar beroemdheid kon zij zichzelf gemakkelijk uitnodigen op cocktailparty's op van ambassades, zoals die van Italië en Japan, waar zij informatie over de plannen van Mussolini kon vergaren of die van Portugal waarbij zij aan informatie over troepenbewegingen van de Duitsers kon komen. Zo werd zij als 'honorair correspondent' aan het Deuxième Bureau van de Franse militaire inlichtingendienst toegevoegd voor spionagewerk. Zij begon hiermee in haar woonplaats, het tot de agglomeratie van Parijs behorende Le Vésinet. Vrijwel direct na haar aanstelling, kwam zij na bezoek aan een attaché van de Italiaanse ambassade met de verontrustende mededeling aan haar compagnon Abtey, waarvan nog geen enkele leider van de vrije landen land nog op de hoogte was: Mussolini zou een bondgenootschap sluiten met nazi-Duitsland, en met Hitlers plannen voor de verovering van Frankrijk meespelen.

### Spionage

Omdat zij beschikte over een vliegbrevet, sloot ze zich in 1939 aan bij de luchtvaartafdeling van het Franse Rode Kruis, de Infirmières pilotes secouristes de l'Air (IPSA) en ving vluchtelingen op. Haar aantekeningen over wat zij hadden ervaren, verborg zij op haar handpalmen, onderarmen onder haar mouwen en op briefjes op lichaamsplekken waar het ongepast zou zijn haar daar te onderzoeken.
Nadat zij in 1941 was gescheiden van Lion, verliet zij Le Vesinet en vertrok naar Dordogne. Daar huurde zij het verlaten Château des Milandes, waarin zij samen met Abtey, met wie zij ondertussen een relatie had gekregen, en haar artiestengezelschap verbleef en een radiozend- en ontvangstinstallatie in de toren van het gebouw aanbracht. Ook ving zij hier Joodse vluchtelingen uit Oost-Europa op, en voorzag hen van valse paspoorten. In de kelders hield zij verzetslieden verscholen en had zij een wapen- en munitieopslag. Zij wist echter de Duitsers, die iets vermoedden en die het kasteel wilden inspecteren, met haar charmes om de tuin te leiden, en vrijwel direct daarna met haar gezelschap, menagerie en attributen te vluchten door de nabije grens over te steken naar de vijandige dictatuur Spanje, terwijl zij liet voorkomen dat Abtey haar reismanager was; hij had in zijn paspoort bij 'beroep' de vermelding Artiest staan. Ook toen zij met haar gezelschap verder reisde naar het neutrale Portugal, verrichtte zij ook daar via de ambassades van de asmogendheden spionageactiviteiten voor Vrij Frankrijk, door het verzamelen van informatie over Duitse troepenverplaatsingen, Japanse op handen zijnde oorlogsactiviteiten, over havens en vliegvelden en alles door te spelen naar de Franse regering in ballingschap te Londen. Deze informatie droeg zij openlijk bij zich, maar was verborgen in aantekeningen met onzichtbare inkt op de partituren van haar theatermuziek. Ook droeg zij foto's bij zich van Duitse landingsvaartuigen die zouden moeten worden ingezet bij de aanval op Groot-Brittannië bij de operatie Seelöwe. Vanuit Portugal werd al deze informatie doorgespeeld naar Londen.

### Noord-Afrika

In Lissabon ontving zij in 1941 een telegram vanuit Londen, waarin haar en Abtey verzocht werd een verzetsorganisatie op te zetten in de door de Duitsers bezette Franse koloniën in Noord-Afrika. Zij werden gestationeerd in Casablanca in Marokko. Ze bezat een huis in Marrakesh en kon vandaaruit de eb- en vloedbewegingen op de stranden van de noordkusten van Marokko en Algerije (destijds Franse koloniën) doorgeven aan Londen. In juni van dat jaar werd zij wegens een miskraam, en een daarop volgende buikvliesontsteking opgenomen in het ziekenhuis in Casablanca. Zij onderging diverse operaties, waarbij ook haar baarmoeder werd verwijderd. Zij werd hiervoor voor een periode van 19 maanden opgenomen in het hospitaal in Casablanca. Hier kreeg zij doorlopend bezoek, waarbij haar kamer fungeerde als plek om informatie uit te wisselen tussen informanten en verzetslieden. Ten gevolge hiervan landden op 9 november 1942 de alliantie van Amerikanen en Britten aan de noordkust van Noord-Afrika (operatie Torch). Hierna verliet zij het hospitaal en zette zich geheel in om als onbezoldigd soldaat het Vrije Frankrijk te dienen en op eigen kosten optredens te organiseren. Om het Franse leger te motiveren organiseerde zij daarmee een tour door de woestijn in haar jeep langs diverse Franse Noord-Afrikaanse en in het Midden-Oosten gelegen Franse legerplaatsen, van Algerije tot aan Jeruzalem. In Algiers ontving zij in 1943 van generaal De Gaulle een klein gouden Lotharingerkruis, dat zij daarna liet veilen. De opbrengst schonk zij aan het Franse verzet.

### Franse luchtmacht

Op 23 mei 1944 werd zij officieel aangenomen bij de Franse luchtmacht voor de duur van de oorlog. Zij kreeg de rang van tweede luitenant met de functie van propagandaofficier.

### Bevrijding

Toen Frankrijk was bevrijd, keerde zij in oktober 1944 terug naar haar geliefde Parijs, waar zij werd door de bevolking als een held werd onthaald, terwijl zij in een auto werd gereden en ladingen bloemen toegeworpen kreeg.

### Buchenwald

In 1945 trad zij in Berlijn op voor de geallieerden en toen gevraagd werd door het geallieerd oppercommando of er een artiest naar kamp Buchenwald wilde gaan om de gevangenen een hart onder de riem te steken, was zij de enige die zich daarvoor aanmeldde. Het kamp was getroffen door tyfus en de gevangenen waren uitgemergeld. Ondanks dat zij zwaar werd getroffen door wat zij daar aantrof, trachtte ze de gevangenen toch te troosten en troost te bieden.

### Onderscheidingen

Voor haar verzetsactiviteiten kreeg zij, ondanks tegenwerking vanuit het Franse leger, maar pas na de tussenkomst van generaal Gaston-Henri Billotte (de persoonlijke stafchef van generaal De Gaulle), generaal René Bouscat (stafchef van de luchtmacht), en Alla Dumesnil-Gillet (de hiërarchische meerdere van Joséphine Baker in Noord-Afrika, die rapporten schreef over haar dienstverband tijdens de oorlog), eindelijk in 1961 de officiële erkenning die ze verdiende voor haar patriottische inzet: de onderscheidingen Croix de Guerre en Ordre national de la Légion d'honneur door generaal Martial Valin in de tuin van haar kasteel op haar luchtmacht uniform gespeld.

## Regenboog-kinderen

Om te onderstrepen dat zij voor iedereen gelijke kansen en rechten nastreefde, nam zij uit verschillende delen van de wereld kinderen op en voedde die op met de voor hen belangrijke waarden van het leven, zoals humanisme, godsdienst et cetera. Zij bood haar pleegkinderen huisvesting op haar Château des Milandes dat zij in 1947 had gekocht, en nodigde vele prominenten uit te komen kijken naar de kinderen, hoe die daar in alle vrijheid speelden en opgroeiden. Vanwege dat de kinderen van allerlei rassen afkomstig waren en allerlei kleuren hadden, noemde zij hen de Regenboog-kinderen. Zij schreef in samenwerking met haar toenmalige echtgenoot Jo Bouillon hierover in 1957 het boek La tribu arc-en-ciel, dat in Nederland in 1958 als De Regenboog-kinderen werd uitgebracht, samengesteld en geïllustreerd door Piet Worm.

## Rechtenactivisme

Baker zette zich na de oorlog in voor de rechten van Afro-Amerikanen. Zo weigerde ze zelf in gesegregeerde zalen op te treden. In 1951 werd haar de toegang tot een club in New York geweigerd. Grace Kelly, die wel binnengelaten was, besloot meteen het pand te verlaten met al haar vrienden en nooit meer terug te komen. Hierna werden Baker en Kelly goede vrienden. In 1963 was ze de enige vrouwelijke spreker tijdens de March on Washington, waar ook Martin Luther King zijn befaamde speech met "I Have a Dream" uitsprak. Na de moord op Martin Luther King in 1968, werd haar gevraagd om zijn plaats in te nemen. Ze bedankte voor de eer, omdat ze haar pleegkinderen te jong vond om hun moeder te verliezen.

## Terug in VS

Pas in 1973 werd zij na haar succesvolle carrière in Europa in de VS als ster gewaardeerd met haar zangoptreden in New York’s Carnegie Hall en kreeg zij staande ovaties.

## Overlijden

Op 12 april 1975, vier dagen na de opening van een succesvolle première van een nieuwe revue ter ere van haar 50-jarig jubileum op het podium, werd Baker dood in bed gevonden. Ze had een hersenbloeding gehad. Door de Franse regering werd zij geëerd door 21 saluutschoten, een uitzonderlijke gebeurtenis. Ze werd begraven in het Cimetière de Monaco in Monte Carlo. Op Château des Milandes is een expositie van wassen beelden, kleding en voorwerpen te zien over haar leven.

## Panthéon

Op 30 november 2021 werd Joséphine Baker geëerd door middel van een zogenoemd cenotaaf in het Panthéon te Parijs, de erebegraafplaats voor grootheden uit de Franse geschiedenis, zoals Voltaire, Victor Hugo, Marie Curie, Pierre Curie en Louis Braille. Het was een eerbetoon vanwege haar verzetswerk in de Tweede Wereldoorlog, inzet als activiste voor gelijke rechten en haar maatschappelijk belang in brede zin. Baker ligt, samen met haar man en een deel van haar familie, begraven in Monaco, hetgeen zo blijft op verzoek van haar familie. Bij haar cenotaaf werd wat aarde uit Monaco gelegd, benevens aarde uit Parijs en Saint Louis, alsmede het Château des Milandes in de Dordogne, waar zij met haar familie heeft gewoond.

## Optredens in Nederland

Op 14 augustus 1928 arriveerde Josephine Baker per trein in Nederland voor een reeks optredens in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam, waarbij zij door enthousiaste menigten werd onthaald, die haar bloemen toewierpen. In Den Haag zong zij in het voormalige Scala-theater zelfs in het Nederlands een lied. Over Den Haag zei zij: In geen stad ben ik zo schitterend en enthousiast ontvangen als hier. Het Hollandse volk is niet koud zoals men beweert, het is een hartelijk volk. Hierna reisde ze naar Amsterdam, waar ze van 1 t/m 3 september dansvoorstellingen gaf in het Concertgebouw, met elke avond een aansluitend optreden tot middernacht in restaurant Trianon achter het Concertgebouw. Baker wilde op de laatste dag van haar optredens ook handtekeningen verkopen in het voormalige café Mille Colonnes aan het Rembrandtplein (waar nu Escape is gevestigd), ten bate van een radiofonds voor blinden. Door geruzie werd dat verplaatst naar de volgende dag, waarbij Baker uiteindelijk 140 gulden voor het goede doel wist in te zamelen, destijds een aanzienlijk bedrag. Ook in latere jaren is Baker nog een aantal malen in Nederland geweest, zoals in de Oudejaarsshow in 1964 in Theater Carré.

## Optredens in België

In mei 1930 slaagde Frans Wijnants er in om Josephine Baker zes optredens te laten geven in de Antwerpse Hippodroom.

## Modellenwerk

Baker stond model voor de schilders Kees van Dongen, Pablo Picasso en Tsuguharu Foujita.

## Privéleven

In 1941 had ze een miskraam, waarna haar baarmoeder verwijderd moest worden. Later adopteerde ze twaalf kinderen uit alle delen van de wereld; deze werden daarom wel de regenboogkinderen (la tribu arc-en-ciel) genoemd. Jo Bouillon hielp haar bij deze adopties. Een tijdlang woonde ze met haar kinderen in het Kasteel Les Milandes in Castelnaud-la-Chapelle in de Dordogne. Hier schreef Josephine in 1957 De Regenboog-kinderen, samen met Piet Worm, Nederlands schrijver en illustrator, die dit kinderboek, dat in Nederland een aantal herdrukken kende en in een aantal talen is verschenen, voorzag van kleurrijke tekeningen.
Baker heeft relaties gehad met:
* Willie Wells, in 1919 (1e huwelijk)
* William Howard Baker, in 1921 (2e huwelijk)
* Giuseppe Pepito Abatino, in 1926 (publiciteitsstunt)
* Jean Lion, van 1937 tot 1940 (derde huwelijk)
* Jo Bouillon (Frans orkestleider), van 1947 tot 1957, (vierde huwelijk, echtscheiding in 1961)
* Robert Brady (Amerikaans artiest), van 1973 tot 1974
Ook had ze kortstondige relaties met bekende bewonderaars, zoals:
* De maharadja van Kapurthala
* Charles-Edouard Jeanneret (Le Corbusier)
* Ernest Hemingway
Josephine Baker was biseksueel. Gehuwd geweest met meerdere mannen, onderhield zij haar hele volwassen leven ook relaties met vrouwen. Er is echter nooit publiekelijk aandacht besteed aan dit deel van haar persoonlijkheid. Haar beroemde geliefden waren onder anderen de Franse schrijfster Colette en Frida Kahlo. Een van haar kinderen, Jean-Claude Baker, vermeldt in de biografie over zijn moeder bovendien Clara Smith, Evelyn Sheppard, Bessie Allison en Mildred Smallwood, die ze allemaal in het circuit ontmoette tijdens haar eerste jaren op het podium in de Verenigde Staten. Haar lied J'ai Deux Amours kan op verschillende wijzen worden uitgelegd: de liefde voor Frankrijk, en met name Parijs; de liefde voor Amerika en Frankrijk; de liefde voor zowel mannen als vrouwen.

## Mode-icoon

Gedurende de jaren dat zij in Parijs woonde, investeerde zij veel in haar garderobe, die uit rijk versierde, statige en elegante kledingstukken bestond en waarbij ze een 'grande dame de couture' weerspiegelde. Tot haar ontwerpers behoorden onder meer: Paul Poiret, Madeleine Vionnet, Jean Paul Gaultier, Marc Jacobs, Christian Louboutin en Pierre Balmain. Ze was persoonlijk bevriend met en de muze van Christian Dior, van wie zij in de 60-er jaren van de vorige eeuw kleding droeg bij haar (burgerrechten)optredens in de VS. Het modehuis Dior ontwierp de lente/zomercouturecollectie 2023 met stoere rokkostuums, fluwelen kledingstukken en zijden lamé (voor glitter en glamour) als eerbetoon aan Baker.

## Speelfilms

* La Sirène des tropiques (1927) (Siren of the Tropics)
* Zouzou (1934)
* Princesse Tam Tam (1935)
* Moulin Rouge (1940)
* Fausse alerte (1945) (The French Way)
* An jedem Finger zehn (1954) (Ten on Every Finger)
* Carosello del varietà (1955)
* Grüsse aus Zürich (1963) (televisie)

## Discografie

* Chansons Américaines (1951)
* Encores Américaines (1951)
* Paris mes Amours (1959)
* Olympia (1968)
* The Fabulous Josephine Baker (1962) - compilatie