# Valkhofpalts

De Valkhofpalts stond, volgens de overlevering, vanaf ca. 770 gedurende bijna drie eeuwen aan het Valkhof in Nijmegen. Het was een van de paltsen die Karel de Grote verspreid over zijn rijk liet bouwen, na zijn koningskroning in 768 te Noyon.
De palts moet in 1047 definitief zijn verwoest, toen Nijmegen inmiddels bij het Heilige Roomse Rijk hoorde. Op vrijwel dezelfde plek werd ongeveer eeuw later de bouw van de burcht voltooid door keizer Frederik I Barbarossa.
De oudste bekende vermelding van de palts komt voor in een oorkonde uit 777. Er wordt daarom algemeen van uitgegaan dat Karel de Grote de palts rond die tijd heeft laten bouwen, dan wel dat het bouwwerk toen net was voltooid.
In dezelfde periode verrezen de Akense koningspalts en de keizerpalts Ingelheim.
Mogelijk stond er in de tijd daarvoor op dezelfde plek aan het Valkhof al een Merovingisch paleis, maar daarover is niets naders bekend.

## Documentatie

De geschiedenis van Nijmegen tot en met de middeleeuwen is met name uitvoerig beschreven door de 15e-eeuwse chroniqueur Willem van Berchen in diens Gelderse kroniek (geschreven omstreeks 1473). Veel van wat er tegenwoordig over de palts aan het Valkhof bekend is, is zodoende via hem overgeleverd. Daarnaast is de reconstructie van de palts gebaseerd op enkele teruggevonden archeologische restanten (zie ook #Overblijfselen).
Een vroegere beschrijving van de palts wordt bijvoorbeeld gegeven Karel de Grotes persoonlijke biograaf Einhard, in diens Vita Karoli Magni:
   [...] Inchoavit et palatia operis egregii, unum haud longe a Mogontiaco civitate, iuxta villam cui vocabulum Ingilenheim, alterum Noviomagi super Vahalem fluvium, qui Batavorum insulam a parte meridiana praeterfluit [...]
(vertaling: "Hij bouwde ook twee prachtige paltsen, één die weliswaar niet zo groot is als die in de stad Mainz, maar wel net zoals in Ingelheim en de andere te Noviomagus [Nijmegen] aan de rivier de Waal, die aan de zuidelijke kant langs het eiland der Bataven stroomt [...]")
In de hier genoemde oorkonde, gedateerd 8 juni 777, schenkt Karel de Grote onder meer landgoederen aan de kerk van Utrecht.
De palts is omstreeks 908 ook beschreven door Regino van Prüm ("een geweldig groot en uitzonderlijk gebouw") en in 1080 door Lambert van Hersfeld ("uitzonderlijk, zonder weerga") en iets later door Rahewin (leerling van Otto van Freising).

## Bouw

Op de plek waar de palts werd gebouwd had zich tot enkele eeuwen eerder, in de Romeinse tijd, een versterking (castellum) bevonden. De grond werd mogelijk hiervoor geëgaliseerd en enkele aanwezige grachten werden gedempt. Het precieze bouwjaar is niet bekend, noch is duidelijk hoelang de bouw duurde. Mogelijk was de palts ook nog niet helemaal voltooid ten tijde van Karel de Grotes overlijden, in 814.
Aangenomen wordt dat er bij de bouw veel oude Romeinse baksteen, die nog op het Valkhof was achtergebleven, opnieuw werd gebruikt. Men beheerste de techniek van het zelf stenen bakken op dat moment niet zelf, dit zou pas enkele eeuwen later opnieuw worden opgepakt. Wellicht was daarbij het meeste hergebruikte materiaal afkomstig van het castellum.

## 8e-9e eeuw

De palts diende vooral als adellijke residentie en deels als bestuurscentrum (villa regia). Er moeten aparte bijgebouwen zijn geweest voor het hofpersoneel en hier gelegerde militairen. Wellicht was er plaats voor enkele honderden personen.
Karel de Grote zou hier zelf in ieder geval zijn geweest tijdens het paasfeest van maart 777, en in de zomer van datzelfde jaar. Daarna kwam hij er nog een aantal keer tussen 796 en 808 of 814. Hij combineerde dan vaak de paasviering met het regelen van allerhande bestuurlijke kwesties.
In 806 liet Karel de Grote (inmiddels keizer) er bovendien de verdeling van zijn rijk tussen zijn drie zonen Karel, Lodewijk en Pepijn bezweren. De palts in Nijmegen was volgens historici "Karel de Grotes meest geliefkoosde verblijfplaats, na Aken".
Lodewijk de Vrome zou in 815 de Vastentijd aan het Valkhof hebben doorgebracht. Hij zou er in totaal zes keer een landdag gehad hebben. In 827 voerde hij hier bovendien vredesbesprekingen met de Deense koning Horik I; blijkbaar met weinig succes, want elf jaar later werd de stad door Deense Vikingen aangevallen. In 830 zou er ook nog een belangrijk familieberaad zijn geweest om de burgeroorlog te beëindigen.
Verspreid over wat het nu het hele Rijk van Nijmegen is lagen naar men aanneemt boerderijen, die de palts van voedsel voorzagen. Ook het Reichswald tot aan Xanten hoorde kennelijk bij het gebied dat onder bestuur van de palts stond, vanwege de jacht en bosbouw.

### Eerste verwoesting

In overgeleverde kronieken wordt gemeld dat Noormannen afkomstig uit Denemarken rond 880 – of misschien al een paar jaar eerder – de palts innamen, nadat ze eerst een plundertocht langs de Rijn hadden gehouden. Ze gebruikten de palts hierna zelf als winterverblijfplaats, tijdens een belegering door Lodewijk de Jongere. Bij hun vertrek, het jaar daarop, (waarvoor ze losgeld betaald zouden hebben) staken ze de palts in brand. Onduidelijk is hoeveel schade de palts hierbij opliep; hij werd niet lang daarna weer herbouwd.

## 10e - 11e eeuw

De herbouwde palts speelde gedurende de 10e een deel van de 11e eeuw nog een belangrijke rol, tijdens de Ottoonse en de Salische tijd. De keizers die daarna over het Duitse rijk regeerden – zoals Otto I, Otto III, Hendrik II, Koenraad II en Hendrik III – brachten herhaaldelijk een bezoek aan deze plek, voor hun regeringsdaden. Koninklijke en keizerlijke hofdagen vonden dan ook vaak hier plaats. Er is wel gesuggereerd dat ook de strategische ligging van Nijmegen vanaf de tweede helft van de 9e eeuw, als grensstad ten opzichte van andere delen van het rijk, hierbij een meespelende factor was. Over de bestuurlijke zaken die er in deze tijd werden geregeld zijn weinig precieze details bekend; van de bewaard gebleven oorkonden was ongeveer de helft bedoeld voor ontvangende partijen (personen of instellingen) in het hertogdom Lotharingen of het gebied dat nu Nederland is.
Keizer Otto III is naar verluidt geboren in het Ketelwoud, terwijl zijn moeder – keizerin Theophanu, van oorsprong een Byzantijnse prinses – onderweg was van Aken naar de palts in Nijmegen. Hij was er een van een tweeling, de andere pasgeborene overleefde het niet. In 991 overleed Theophanu zelf in de palts.
Op 8 mei 997 was Otto III aanwezig in de palts. Hij bemiddelde met succes in een geschil tussen de abt van het klooster Elten en graaf Balderik van Kleef over door graaf Wichman aan het klooster geschonken bezittingen.
In de 11e, of misschien al aan het eind van de 10e eeuw, werd in of nabij de palts de Sint-Nicolaaskapel gebouwd. Dit is een van de weinige romaanse bouwwerken die in deze omgeving tot op heden bewaard zijn gebleven. Deze kapel werd gebouwd naar voorbeeld van de Karolingische paltskerk in Aken. Tot en met de 19e eeuw werd algemeen aangenomen dat deze kapel vanaf het begin een integraal onderdeel van de palts zelf was geweest. De kapel zou in dat geval dus ook al in de 8e eeuw zijn gebouwd. Dit idee is later goeddeels losgelaten; volgens nieuwere inzichten heeft de kapel toch geen Karolingische kern. Bovendien dateert de kapel pas van omstreeks het jaar 1000 of nog iets later. De kapel zou kunnen zijn gesticht door Otto III en dan wellicht zijn opgedragen aan diens moeder, die niet lang daarvoor aan het Valkhof was overleden. Sommige bronnen veronderstellen dat de kapel door Theophanu zelf gesticht werd; dan zou de kapel tussen 972 en 991 zijn gebouwd.
Keizer Koenraad II is volgens de overlevering gedurende het grootste deel van 1026 in de palts geweest.

### Nieuwe verwoesting (1047) en eerste tijd daarna

In 1047 werd de palts opnieuw in brand gestoken, tijdens een opstand tegen keizer Hendrik III onder Godfried II van Opper-Lotharingen, de hertog van Brabant en Lotharingen Omtrent de gebeurtenissen aan het Valkhof van de eerste tijd daarna is weinig duidelijk. Keizer Hendrik IV zou in 1075 nog in de stad zijn geweest. In 1125 zou ook de zieke keizer Hendrik V, op zijn reis naar Utrecht, Nijmegen hebben aangedaan. Dit lijken dus aanwijzingen dat er hier toen weer een bruikbare residentie was.

## Overblijfselen

Van de oorspronkelijke palts zijn, ondanks de uitvoerige beschrijvingen in kronieken, tot op heden weinig echt duidelijke archeologische sporen teruggevonden. Het materiaal dat wel is overgeleverd en dat wordt verondersteld aan de palts toebehoord te hebben, is schaars. Daarnaast is de herkomst hiervan niet altijd even zeker.
In het Valkhof Museum bevindt zich een Karolingisch kapiteel, waarvan wordt aangenomen dat het van de palts afkomstig is. Het is van kalksteen en dateert volgens de schattingen uit de periode 775-800 n.Chr.

## Visuele reconstructies

Met name sinds de 18e eeuw zijn er allerlei visuele reconstructies van het Valkhof met de palts gemaakt, onder meer door Jacobus Buys en Cornelis Springer. De palts wordt hier veelal in een romaanse bouwstijl vormgegeven. Vooralsnog berusten deze reconstructies louter op fantasie.

## Relatie met de latere Valkhofburcht

Mogelijk was de palts na 1047 simpelweg verdwenen, waarna ongeveer een eeuw later de burcht ervoor in de plaats kwam. Volgens andere bronnen zou het bouwwerk echter slechts gedeeltelijk in brand zijn gestoken (o.a. Jan Hendrik Klappert denkt dit). De 12-eeuwse burcht van Barbarossa zou dan een (gedeeltelijke) heropbouw, dan wel imitatie van de vroegere palts zijn. Er is ook nog geopperd dat de nog bruikbare delen van de palts bij de bouw van de burcht werden gerestaureerd.

## Twijfel aan historiciteit

Een kleine, maar fanatieke groep amateurhistorici stelt, in navolging van met name de archivaris Albert Delahaye (1915-1987), dat de 8e-eeuwse palts te Noviomagus die in de overgeleverde geschriften wordt vermeld helemaal niet aan het Valkhof stond, maar in Noyon. Belangrijke argumenten hiervoor zijn bijvoorbeeld de ogenschijnlijk onlogische ligging van Nijmegen aan de rand van het Karolingische rijk, in combinatie met het feit dat Noyon zelf indertijd de kroningsplaats van Karel de Grote was en bovendien een bisschopsstad, terwijl het net als Nijmegen de Romeinse naam Noviomagus droeg. Dit alles zou de verwarring in de hand hebben gewerkt. Deze theorie wordt door vakhistorici echter algemeen afgewezen.

## Varia

* Mede op grond van het bovenstaande (wellicht ook vanwege de latere keizer Barbarossa) heeft Nijmegen de bijnaam "Keizerstad" gekregen. Ook de naam van het Keizer Karelplein herinnert tot op de dag van vandaag aan de Karolingische tijd.
* Op de hoek van de Vleeshouwerstraat en de Veerponttrappen is op de zijwand van het Holland Casino Nijmegen tegenwoordig een muurschildering aangebracht, die het leven van Theophanu uitbeeldt.