# Albert Delahaye

Albert Delahaye (Klimmen, 18 oktober 1915 – Breda, 19 januari 1987) was een Nederlandse archivaris en amateurhistoricus die vooral bekend is geworden vanwege zijn controversiële geschiedkundige theorieën. Dit gold in het bijzonder met betrekking tot de canon van de geschiedenis van Nederland en België vanaf de oudheid tot en met de hoge middeleeuwen. Delahaye keek hier totaal anders tegenaan dan de meeste historici en zorgde zo voor opschudding en irritatie.

## Carrière

Delahaye was de negende uit een gezin van vijftien kinderen. Hij groeide in Klimmen (nu onderdeel van Voerendaal) en volgde van 1926 tot 1932 het gymnasium van de paters Montfortanen. Daarna ging hij studeren aan het Grootseminarie van Oirschot.
Hij trouwde met Frieda Koene (1916-2000). In 1945 werd hun eerste zoon geboren, Régis de la Haye, die bekend werd als theoloog, journalist en archivaris.
Delahaye was opgeleid als archivaris en was van 1946 tot 1957 wetenschappelijk archiefambtenaar (adjunct-archivaris) van Nijmegen. In deze tijd zouden bij hem de twijfels omtrent de historische juistheid van de vastgelegde Nijmeegse geschiedenis zijn opgekomen. In 1955 publiceerde hij hierover in De Gelderlander een eerste artikel.
In 1957 verhuisde het gezin Delahaye van Nijmegen naar Zundert, waar hij toen een aanstelling kreeg als directeur van het Archivariaat West-Brabant. Dit bleef hij tot zijn pensionering op 65-jarige leeftijd in oktober 1980.
Samen met onder meer Jelle Vervloet schreef Albert Delahaye in 1972 een basiswerk over de geschiedenis van Steenbergen, Steenbergen in de Middeleeuwen.

## Delahayes afwijkende opvattingen

De rode draad in Albert Delehayes afwijkende opvattingen is dat de meeste bekende gebeurtenissen uit de canonieke geschiedenis van de Lage Landen vanaf de Romeinse oudheid tot de late middeleeuwen in werkelijkheid helemaal niet aldaar plaatsvonden, maar in het huidige noorden van Frankrijk. Latere geschiedschrijvers (met name vanaf de 15e eeuw) zouden een aantal belangrijke feiten hebben verdraaid, onjuist hebben weergegeven en doelbewust hebben vertekend. De hedendaagse geschiedkundige wetenschap zou zich aldus een rad voor ogen zou hebben laten draaien. Op dezelfde manier zouden ook allerlei (plaats)namen uit oude geschriften binnen de traditionele geschiedwetenschap eeuwenlang verkeerd zijn geïnterpreteerd. Bovendien ontbrak het, volgens Delahaye, aan relevante archeologische vondsten die de geschiedschrijving van vooral Nederland overtuigend staafden.

### Geografie van Noordwest-Europa

Veel van de altijd in Nederland gesitueerde toponiemen zouden volgens Delahaye zuidwestelijker gezocht moeten worden, met name in Frans-Vlaanderen. Volgens Delahaye moest de riviernaam Renus, zoals die is terug te vinden bij Romeinse en vroegmiddeleeuwse schrijvers, niet per definitie als de huidige Rijn geïdentificeerd worden. Volgens hem was het een algemeen woord dat "stroom" betekent. Hij zag dit onder andere in de Franse riviernamen Renon, Rhins en de Renne gereflecteerd.
Op soortgelijke wijze gaf hij een nieuwe interpretatie aan de geschiedschrijving van andere regio's. Zo ging Delahaye niet mee in de aanname dat de Friese missionaris en bisschop Liudger onder andere in Hunsingo en Fivelingo gewerkt zou hebben. Delahaye stelde in plaats daarvan dat Hunusga in de oude teksten Hinges zou kunnen zijn (ten noordwesten van Béthune). Fivelga zou volgens hem in werkelijkheid bij Fiefs (ten westen van Béthune) gezocht moeten worden.

### De Bataven

Het woongebied van de Bataven in de oudheid moest zijns inziens niet in de Betuwe worden geplaatst, maar bij Béthune in Noord-Frankrijk. Delahaye trok hieruit de vervolgconclusie dat het gebied waar Julius Caesar het in De bello gallico over heeft (het "Eiland der Bataven") enkel op het laatstgenoemde gebied betrekking heeft. De Bataven zouden uit zichzelf nooit noordelijker (dus in Nederland en België) zijn geweest. Caesar zou zelf helemaal nooit in al deze noordelijke gebieden zijn gekomen, evenmin als andere bekende Romeinse keizers en veldheren.

### Belangrijke gebeurtenissen

Een ander belangrijk argument vormden voor Delahaye de Duinkerke-transgressies, die er volgens hem toe hadden geleid dat grote delen van de Nederlandse en Duitse kuststreek van de 3e en 9e eeuw onder water stonden. Mede daardoor moesten allerlei vroegmiddeleeuwse gebeurtenissen volgens hem ergens anders plaatsgevonden hebben, bijvoorbeeld de invallen van Noormannen in het midden en zuiden van het huidige Nederland en de moord op Bonifatius. Delahaye situeert deze moord in Frans-Vlaanderen en stelt dat de omgeving van Dokkum te nat was voor bewoning. Tot het begin van de 14e eeuw zou er in Noord-Nederland en Friesland überhaupt geen sprake zijn geweest van de Willibrordcultus (die er toen al wél was in Vlaanderen en Frans-Vlaanderen).

### Utrecht

Delahaye vond het bovendien onlogisch dat de heilige Willibrord als bisschop in Utrecht zou hebben gezeteld en tegelijkertijd abt zou zijn geweest van het klooster te Echternach (tegenwoordig in Luxemburg), gezien de grote afstand tussen deze plaatsen.
De huidige stad Utrecht had volgens hem geen geschiedenis vanaf het eind van de oudheid tot aan de 11e eeuw, want de stad bestond toen niet. Het gebied van Utrecht zou gedurende de hele tussenliggende periode ongeschikt zijn geweest voor menselijke bewoning, vanwege de vele moerassen.
De plaats die door de Romeinen als Traiectum wordt aangeduid zou in werkelijkheid het Franse Tournehem-sur-la-Hem zijn, aldus Delahaye. De naam Utrecht zou anderzijds zijn afgeleid van "uit-rek" (in samenhang met het werkwoord "dreggen"). De Romeinse nederzetting op de plek van het latere Utrecht zou Colonia Albiobola Batavorum zijn geweest.

### Wijk bij Duurstede

Tussen de Romeinse en de (laat-)middeleeuwse vondsten in de Nederlandse bodem viel volgens Delahayes bevindingen bijna overal een opvallende lacune. Dit zou ook gelden voor de opgravingen bij Wijk bij Duurstede. Delahaye baseerde hierop de conclusie dat Dorestad onmogelijk op deze plek kan hebben gelegen. De bijzondere vondsten strookten zijn inziens juist niet met andere bekende historische gegevens, zo waren er bijvoorbeeld geen restanten van kerkgebouwen aangetroffen. In werkelijkheid ging het, volgens Delahaye, hier om de plaats die onder andere in de 11e-eeuwse kroniek van Kamerijk wordt genoemd als Munna. Aan de gevonden Fibula van Dorestad hechtte Delahaye geen waarde; het zou hier vermoedelijk om een gestolen of verloren object gaan.
Dorestad moest, volgens Delahaye, in werkelijkheid gelokaliseerd worden bij de Noord-Franse plaats Ouderwijk (Audruicq). Daar zouden zich dus ook alle traditioneel aan Dorestad toegeschreven gebeurtenissen zich hebben afgespeeld, zoals de aanvallen van Noormannen. In dezelfde omgeving meende Delahaye alternatieve kandidaten gevonden te hebben voor de rivieren Renus en Lokkia, die in het Cartularium van bisschop Radboud worden genoemd. Het zou niet om de Rijn en de Lek gaan, maar om de Louqin, een watertje dat uitmondt in de Hem, en die hij als de echte Renus identificeerde. De Lek daarentegen bestond volgens Delahaye c.s. waarschijnlijk nog helemaal niet in de 8e eeuw.

### Nijmegen
#### De "Nijmegen/Noyon"-kwestie

Delahaye heeft waarschijnlijk nog de meeste opschudding veroorzaakt met zijn eigen visie op de geschiedenis van Nijmegen. De in de kronieken beschreven Romeinse geschiedenis van Oppidum Batavorum en Ulpia Noviomagus Batavorum en daaropvolgend het vroegmiddeleeuws Nijmegen was, aldus Delahaye, in werkelijkheid een ontbrekend deel in de geschiedenis van het Noord-Franse Noyon. Deze plaats heette in de Romeinse tijd eveneens Noviomagus; de Romeinen gaven deze naam aan meer plaatsen binnen hun rijk.
Op de plek van het huidige Nijmegen lag in de oudheid inderdaad een Romeinse nederzetting. Deze plaats had volgens Delahaye echter nooit een rol van betekenis gespeeld, noch zou deze van Trajanus Romeinse stadsrechten hebben gekregen. Bovendien zou de plek reeds omstreeks 104 alweer door de Romeinen zijn opgegeven, niet pas aan het begin van de Frankisch-Merovingische tijd. Aan het Valkhof gebeurde, volgens Delahaye, gedurende de eerste bijna duizend jaar daarna niets van historische betekenis. Het Romeinse Noviomagus is ongetwijfeld dezelfde plek als het Noviomagus waar Karel de Grote omstreeks 777 een palts liet bouwen. Deze palts zou volgens Delahaye in werkelijkheid eveneens te Noyon hebben gestaan. Nijmegen zelf heette in de 12e eeuw inderdaad Noviomagus (ook in officiële documenten uit deze periode), een naam die daarna zeer snel fonologisch veranderde, maar had daarvoor deze naam nooit gehad. Delahaye bleef bij de stelling dat Nijmegen in de basis Duits (want horend bij het Heilige Roomse Rijk) moest zijn.
Delahaye legde de schuld van de verwarring tussen Noyon en Nijmegen in de eerste plaats bij 12-eeuwse Duitse historici, meer specifiek de auteurs van de Annales Fuldenses. Zij zouden zich door een gebrek aan topografische kennis vergist hebben in de locatie van Noviomagus. Dit zou mede in de hand zijn gewerkt door het uiteenvallen van het Frankische Rijk in de 9e eeuw; de communicatie tussen de verschillende landstreken werd vanaf die tijd bemoeilijkt. Nog een andere belangrijke factor was de neergang van Noyon als bestuurlijk centrum en de opkomst van Nijmegen in ongeveer dezelfde tijd.

## Tegenreacties op Delahayes ideeën

Delahayes theorieën hebben tot op de dag van vandaag aanhangers, hoewel ze in wetenschappelijke kringen over het algemeen niet serieus genomen werden en op irritatie en onbegrip stuitten.
Delahaye heeft zelf heeft nooit afstand genomen van zijn tegendraadse visies, ondanks talrijke tegenwerpingen van historici, taalkundigen, archeologen en historisch-geografen. Bodemvondsten uit bijvoorbeeld Wieuwerd (Midden-Friesland) maakten geen indruk op hem. In opeenvolgende geschriften stelde hij niettemin zijn visies toch iets bij. Ook kwam hij meermalen met zijns inziens verbeterde identificaties van plaatsnamen.
Al in jaren vijftig kreeg hij van diverse kanten fel weerwoord, onder meer van hoogleraar B.H. Stolte. Tot Delahayes grootste tegenstanders behoorde de kerkhistoricus en hoogleraar middeleeuwse geschiedenis te Nijmegen Reinier Post. Het hek was echt van de dam toen Delahaye in het openbaar het bestaan van de Valkhofpalts in twijfel trok. Zijn positie werd helemaal onhoudbaar toen hij bleef vasthouden aan zijn eigen visie op de vroege geschiedenis van Nijmegen. Hij legde hierop zijn functie als stadsarchivaris neer. Ook de stelling dat Willibrord en een aantal andere missionarissen vooral of alleen in Frans-Vlaanderen actief zouden zijn geweest, maar zeker niet in het huidige Midden- en Noord-Nederland, is hij altijd hartstochtelijk blijven verdedigen.

### Expliciete weerleggingen

Een stortvloed aan nieuwe publicaties op het gebied van geologie, archeologie, geschiedschrijving en taalkunde moest aantonen dat Delahayes opvattingen op allerlei punten ongegrond waren.
De hoogleraren Jules Bogaers en Piet Leupen probeerden in 1982 gezamenlijk Delahayes visie op de geschiedenis van Nijmegen puntsgewijs te ontkrachten. Bogaers betoogde dat als Nijmegen en het Noviomagus dat op de 4e-eeuwse Peutingerkaart staat aangegeven, verschillende plaatsen zouden zijn, ook allerlei routes, plaatsen en rivieren op de kaart niet konden kloppen. Hierna gaf Leupen een toelichting bij een door Delahaye opgemerkte passage uit het Bronnenboek van Nijmegen (1981) waarin het lijkt te gaan over de 'bisschop van Noviomagus [Nijmegen]', die onmogelijk bestaan kan hebben. Volgens Leupen interpreteerde Delahaye dit helemaal foutief en ging het in werkelijkheid over de bisschopswijding van Gerard I van Kamerijk in 1012 door de keizer.
In reactie op Delahayes visie op (het ontbreken van) de geschiedenis van Utrecht schreef de Belgisch taal- en naamkundige en paleograaf Maurits Gysseling in 1980 het artikel Lag Nederland in Frankrijk? Dit artikel moest de beweringen van Delahaye over de Peutingerkaart en over de herkomst van de namen Trajectum en Noviomagus (Utrecht en Nijmegen) weerleggen. Gysseling wilde ook aantonen dat Delahaye de herkomst van nog veel meer oorspronkelijk Romeinse toponiemen verkeerd uitlegde, zodat er van de geloofwaardigheid van Delahayes stellingen uiteindelijk niets zou overblijven.
In het artikel De oorsprong van de Sint Maartensverering in Utrecht beargumenteerde Martin W.J. de Bruijn dat de door Delahaye vermeende breuk (bij het aantreden van Baldrik) in de opvolging van de Utrechtse bisschoppen niet aangetoond kon worden. Mediëviste Martine De Reu van de Universiteit Gent concludeerde in 1989 dat Delahayes identificaties "op historische gronden zeer onwaarschijnlijk, soms zelf onmogelijk" zijn. Naar haar mening had Delahaye geenszins bewezen "dat Nederland een stuk geschiedenis van Noord-Frankrijk 'gestolen' heeft".

## Navolging

In de afwijzing van Delahayes argumenten zagen Delahaye cum suis juist bewijs dat er nog steeds sprake was van een complot om bepaalde historische feiten verkeerd weer te geven. Zijn volgelingen lieten zich slechts ten dele overtuigen door de tegenargumenten.
Het gedachtegoed van Delahaye werd ook na zijn dood nog met verve verdedigd, onder meer door zijn zoon Guido Delahaye. Tot Delahayes overige gelijkgezinden behoort de Vlaamse classicus Joël Vandermaele (1930-2017), die in een aantal publicaties trachtte aan te tonen dat bekende werken als Beowulf, het Gudrunlied en het (fictieve) Oera Linda Boek zich in feite afspelen in Frans-Vlaanderen.
Historisch geografen beklaagden zich dat Delahayes medestanders zich onttrokken aan het publieke debat, maar de heemkundetijdschriften wel overstelpten met misleidende artikelen.
Een aantal critici van de gangbare visie op de Nederlandse geschiedenis vormden een subgroep binnen de Studiekring Eerste Millennium (SEM), waarin ze Delahayes theorieën nader willen onderzoeken, zonder deze per definitie voor waar aan te nemen.
Delahayes opvattingen inclusief actualisaties hiervan staan tegenwoordig op sommige internetsites, waarvan noviomagus.info – de persoonlijke site van Guido Delahaye – de meest uitgebreide is.