# Psychomachia

De Psychomachia (Grieks: Ψυχομαχία/Psukhomakhía, strijd der zielen/strijd van de ziel/strijd voor de ziel) van de Latijnse dichter Prudentius (ca. 348 - 405) uit de late oudheid is een van de eerste en meest invloedrijke middeleeuwse christelijke allegorieën, de eerste in een lange traditie van werken als Roman de la Rose, Elckerlijc en Piers Plowman. Stilistisch is de Psychomachia een middeleeuws epos dat nauw verwant is aan de klassieke Latijnse poëzie, zoals de Aeneis, van Vergilius.

## Inhoud

Het epos is verdeeld in twee delen: de praefatio ("voorwoord") en het eigenlijke gedicht, dat 915 hexameter lang is. In het gedicht beschrijft Prudentius het conflict tussen de personificaties van deugden en zonden als een gevecht in de stijl van de Aeneis van Vergilius. Het christelijke geloof strijdt met heidense idolatrie, aangemoedigd door duizend christelijke martelaren. Kuisheid wordt aangevallen door lust, maar zij slaat haar vijand neer met een zwaard. Woede valt geduld aan, maar is niet bij machte om het te verslaan en vernietigt in plaats daarvan zichzelf. Op vergelijkbare wijze vechten verschillende zonden met eraan tegengestelde deugden en worden telkens verslagen. Ook verschijnen Bijbelse figuren die als voorbeeld dienen voor deugden, bijvoorbeeld Job als voorbeeld van het geduld.
Hoewel zeven deugden zeven zonden verslaan, gaat het niet om de bekende zeven hoofdzonden, noch de drie goddelijke deugden en de vier kardinale deugden, die pas veel later werden vastgelegd door de Kerk van Rome.

## Voorwoord

De 68 jambische trimeters van het voorwoord herhalen een passage uit het Oude Testament die vertelt hoe Abraham Lot redde door hem te helpen de heidense steden Sodom en Gomorra te ontvluchten voordat ze werden vernietigd. De 318 slaven van Abraham die in deze Bijbelse tekst worden genoemd, komt overeen met het getal TIH in de Griekse nummering. Dit vertegenwoordigd tevens het Tau-kruis en de eerste twee letters van de naam van Jezus, in het Grieks ΙΗΣΟΥΣ. De verschijning van drie engelen die de zwangerschap van Sara aankondigen is een allegorische voorafbeelding van het theologische dogma van de christelijke drie-eenheid, God in drie personen: Vader, Zoon en Heilige Geest. Zo kondigt Prudentius met deze Bijbelse uiteenzetting het centrale thema van zijn werk aan en plaatst het tegelijkertijd in zijn religieuze context. De strijd tussen heidense ondeugden en christelijke deugden speelt zich af in het theater van de menselijke ziel, net als de uiteindelijke constructie van de tempel der wijsheid.

## Manuscripten

Middeleeuwse manuscripten zijn vaak geannoteerd met glossen en vergezeld van verluchtingen, wat getuigt van de populariteit van de tekst. De Psychomachia had inderdaad een grote invloed op de kunst van de Middeleeuwen, zowel op allegorische poëzie als op schilderkunst en beeldhouwkunst. Het is een van de meest geciteerde oude gedichten in de Middeleeuwen. Door de populariteit van de tekst zijn er relatief veel manuscripten van overgebleven. In totaal kennen we ongeveer 300 Psychomachia-manuscripten waarvan er 19 verlucht zijn.

#### Verluchte handschriften

* Parijs, Bibliothèque Nationale France, Cod. Latin 8085, Aurelius Clementis Prudentius (f.55v-70r), perkament, 875-900, Latijn
* Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België, MS 9987-91; Prudentius, Psychomachia (f.100r-129r), perkament, ca.890, Latijn
* Parijs, Bibliothèque Nationale France, Cod. Latin 8318; Prudentius, Psychomachia (f.49-64), perkament, 9e eeuw, Latijn
* Leiden, Bibliotheek der Universiteit, Cod. Burmanniani in quarto 3; Prudentius, Psychomachia, perkament, tweede helft 9e eeuw, Latijn
* Bern, Burgerbibliothek, Cod. 264; Prudentius, Carmina, perkament, ca.900, Latijn en Duits
* Parijs, Bibliothèque Nationale France, Cod. Latin 18554, Aurelius Clementis Prudentius (f.140r-168r), perkament, 850-1000, Latijn
* Cambridge, Corpus Christi College, MS 23; Prudentius, Psychomachia en andere gedichten, perkament, 10e eeuw, Latijn
* Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België, MS 10066-77; Prudentius, Psychomachia, perkament, 10e eeuw, Latijn
* Londen, British Library, Add MS 24199, part 1; Miscellany (Prudentius, Psychomachia), perkament, 10e eeuw, Latijn
* Londen, British Library, Add MS Cotton Cleopatra C VIII; Prudentius, Psychomachia, perkament, 10e eeuw, Latijn
* München, Staatsbibliothek, CLM. 29031b; Prudentius, Psychomachia, perkament, 10e eeuw, Latijn
* Leiden, Universiteitsbibliotheek, Cod. Voss. Lat 8˚ 15; Prudentius, Psychomachia (f.37-62), perkament, ca.1025, Latijn
* Keulen, Dombibliothek, MS 81; Prudentius, Psychomachia (f.65v-94v), perkament, eind 10e/begin 11e eeuw, Latijn
* Lyon, Bibliothèque du Palais des Arts, MS. PA 22; Prudentius, Psychomachia, perkament, 11e eeuw, Latijn
* Brussel, Koninklijke Bibliotheek van België, MS. 9968-72; Prudentius, Psychomachia (f.74r-115r), perkament, 11e eeuw, Latijn
* London British Library, Add Cotton MS Titus D XVI; Prudentius, Psychomachia (f.2-34), perkament, 12e-13e eeuw, Latijn
* Parijs, Bibliothèque Nationale France, Cod. Latin 15158; Prudentius, Psychomachia (f.48r-65r), perkament, 1289, Latijn