# Heerlijkheid ten Bulcke

De heerlijkheid ten Bulcke was tussen 1365 en 1795 een Vlaamse dorpsheerlijkheid, gelegen op het grondgebied van de Meense deelgemeente Rekkem in de Belgische provincie West-Vlaanderen. De dorpsgronden lagen op de oostelijke oever van de Leie langs de verbindingsweg Rekkem-Moeskroen kortbij de huidige Belgisch-Franse grens. In het centrum van haar historisch parochiecentrum staan nog steeds het kasteelhof en de van oorsprong middeleeuwse parochiekerk van Sint-Niklaas. De Rekkemse wijk ten Bulke herinnert aan de oorspronkelijke locatie.

## Betekenis

Bulck is het toponiem voor een hoger gelegen met water omsloten of omheind agrarisch perceel. In het geval van ten Bulcke was de "beluiking" de Purgatoire- en Risquons-toutbeek.

## Geschiedenis
### Voorgeschiedenis

In 1163 was er reeds sprake van een ecclesia of parochiekerk te Rekkem. Dit betreft een Romaanse driebeukige kruiskerk die tot de Franse Revolutie gewijd was aan Onze-Lieve-Vrouw en nu bekend staat als de parochiekerk Sint-Niklaas.
Tussen 1324 en 1328 was er de Opstand van Kust-Vlaanderen eindigend met de nederlaag in de Slag bij Kassel met Nikolaas Zannekin (van Lampernisse). Los van de schade aan eigendommen werden de opstandelingen vervolgd, onteigend en terechtgesteld. Hun eigendommen werden vervolgens herverdeeld onder de Franse getrouwen. Een belangrijke rol was hierbij weggelegd voor de gouverneur van Brugge: Roger Brisetête - Rogier Briseteste (1300-1353) die na het overlijden van zijn eerste 21-jarige echtgenote Margareta van Steelant (1330-1351) huwde met Catherina Van Rechem.
Midden 14de eeuw teisterden de zwarte dood en hongersnood de streek. Eind 1382 volgde een nieuwe confrontatie met een Frans leger in de Slag bij Westrozebeke waarna opnieuw sommige Vlaamse Heren hun bezittingen verloren.

### Ten Bulcke
#### Ontstaan

Vanaf 1365 is er sprake van de heerlijkheid ten Bulcke gehouden door Gillis van Rechem, een heerlijkheid zonder foncier, die net als ten Dale, te Spaus, De Drie Bunders en ter Triest afgesplitst werd van deze van ter Hagen. Via de parochie Van Rechem viel de heerlijkheid onder de controle van de Roede der Dertien Parochieën van de kasselrij Kortrijk.
Het ontstaan van de heerlijkheid was wellicht gedreven door enerzijds de nood aan meer voedsel door de hongersnood en de groei van naburige steden en anderzijds de behoefte aan lokale controle over dit expansief gebied.

#### Algemeen

Ten Bulcke was oorspronkelijk een aaneengesloten geografische gebied maar raakte door de eeuwen heen versplinterd. Het lag ten zuiden van een oude Romeinse heirweg nu gekend als de Dronckaertstraat. In het zuiden werd de heerlijkheid begrensd door de Purgatoire- en de Risquons-toutbeek. Haar openlucht vierschaar bevond zich op een pleintje aan het kruispunt van een onbenoemde weg westelijk van de Schelpenstraat met de strate van MoSSckeroen nar Reckem . Die laatste is nu gekend als de Grote Weg en de Castertstraat (N366 Moeskroen-Rekkem). Mogelijks is voetweg 37 een laatste restant van de onbenoemde weg. De centrale gronden bevonden zich onder en tussen de huidige E17 en het kruispunt van de Castertstraat met de Schelpenstraat. Samen met andere heerlijkheden en gehuchten zoals 't Hemelryck (later Touecquet Pouilleux en Paradijs) en Risquons-Tout lag de heerlijkheid in de Rekkemse vallei. Deze vallei is omgeven door drie heuvels: de Castert (52m) op de grens met Moeskroen, de Halewijnberg (59m) in het Franse Halluin en de Lauweberg (52m) te Lauwe.

#### Agricultuur

Ten Bulcke lag in de vruchtbare Vlaamse Zandleemstreek. Door de introductie van de risterploeg en het drieslagstelsel werden de landbouwgronden nog productiever en rendabeler. Er zijn vermeldingen van haver als zomergewas. Rond de hoeves stonden meestal fruitbomen voor eigen gebruik en er waren ook losse boomgaarden.
De streek had vanaf de 15de eeuw diverse molens. De meeste waren te vinden in het aangrenzend gehucht Castert, ook gekend als Kasteelheuvel of Kattesteert. Vanaf 1451 wordt de molen Dumoulin vermeld. Midden 19de eeuw waren er nog drie molens: de oude staakmolen Dumoulin, de houten Oliemolen en de molen Vandeputte.

#### Bewoners

Gezien het agrarisch karakter waren de meeste bewoners actief in de landbouw. Sommige bewoners van ten Bulcke verhuisden in de beginperiode al naar aangrenzende gebieden als Aalbeke, Lauwe, Rekkem en Kortrijk, maar na 1400 ook naar aangrenzende roedes en kanselrijen. In de nieuwe gebieden werden ze bekend onder hun herkomstfamilienaam Van den Bulcke of Bulkaert.
Nadat in 1396 Margaretha van Male van haar hoogbejaarde tante Johanna van Brabant het hertogdom Brabant verkreeg, verschijnt Lambert Van den Bulcke in de bijvang van Lier te Nijlen en op latere leeftijd in de stad Lier. Hij is de directe stamvader van de familie Van den Bulck(e) in de provincie Antwerpen en via nazaten ook van de Van den Bulken rond Lansingerland in de Nederlandse provincie Zuid-Holland.

#### Beheer

De heer had het recht op gevonden goederen, nalatenschappen van bastaarden en vreemdelingen. Hij mocht ook de lagere boetes opleggen.
Het lokaal beheer gebeurde door een baljuw en een volle schepenbank met zeven schepenen. De baljuw mocht een stedehouder en sergant aanstellen. In de vierschaar was hij voorzitter en soms ook aanklager in zaken van de lokale lagere rechtspraak. Het Kasteelhof in centrum van Rekkem wordt vermeld als de verblijfplaats van baljuws. In 1618 onder heer Piere D'Ablaing was de baljuw Pieter de Bersacques.

#### Renteboek van de heerlijkheid Vanden Bulcke (1618)

Pieter de Bersacques was een gezworen landmeter, baljuw, ontvanger en opsteller van het Rentebouck vande heerlichhede vanden Bulcke inde prochie van Reckem. Hij was de vader van Louis de Bersaques. Het renteboek is een set van 72 grotendeels perkamenten pagina's van klein formaat. De eerste en laatste 12 zijn onbeschreven. In het midden bevinden zich 48 pagina's met informatie en kaarten.
In 1618 waren de gronden van ten Bulcke verdeeld over minstens 5 gebieden. Het grootste gebied lag rond de vierschaar waarvan de oostelijkste delen behoorden aan de hoeve Deurwaarders, gelegen oostelijk van de Moeskroenstraat in het verlengde van de Schelpenstraat (afb. 4). Verder waren er meerdere percelen aan weerszijde van de toenmalige Lage Weg nu gekend als de Neerweg, een grote groep oostelijk van de Bosweg aan de grens met Lauwe, een los perceel aan dezelfde Bosweg tussen Deurwaarders en Bas Fossés - Lage sloten en één buiten het oorspronkelijk geografisch gebied in oud-Rekkem op de Priester Coulonstraat zuidelijk van Steenland (afb. 1). Grond 9 staat niet in het renteboek en was dus rentevrij of niet langer in bezit.
* Gronden volgens het Renteboek van ten Bulcke (1618), Hoge Raad van Adel - Den Haag, archief van Slingelandt, inventarisnr. 1454
* (1) Eerste grond: hoek Priester Coulonstraat en De Clemmende Put
* (2) Tweede grond
* (3) Gronden 3 tot 8
* (4) Dorp met vierschaar en gronden 10 tot 27
* (5) Gronden 28 tot 34

### Nageschiedenis

Na de Franse Revolutie (1789-1799) en de Bataafse Revolutie van 1795 werden de heerlijkheden in de Nederlanden afgeschaft. De lokale heerlijkheden werden toen opnieuw samengevoegd om de gemeente Rekkem te vormen.
In 1848 werd in het aangrenzend gehucht Risquons-Tout het uit Parijs vertrokken anti-royalistisch revolutionair Belgisch legioen verslagen.
De E17/A14 te Rekkem, die over een deel van ten Bulcke ligt, werd in september 1970 geopend als toenmalige E3.
Vanaf 1977 maakt Rekkem deel uit van de stad Menen.

## Heren van ten Bulcke
### Van Poldersveldt

In 1795 werd het Ancien régime met de daarbij horende heerlijkheden afgeschaft om vervangen te worden door de Franse communes of gemeenten.

## Nabijgelegen

Aalbeke, Castert, Halluin, Lauwe, Rekkem, Moeskroen, Neuville-en-Ferrain, Paradijs, Risquons-Tout, Purgatoire (nl:Vagevuur).

## Externe linken

* Kaart van Rekkem. Stad Menen. Ten Bulcke onderaan rechts in B3 rond Grote Weg-E17 en wijk ten Bulke op kruising B3-C4
* Molens van Rekkem. Molenechos.org.

## Trivia

* Deze heerlijkheid mag niet verward worden met heerlijkheid Bulcke en Hoeve Goed ten Bulcke op het grondgebied van Anzegem.
* In Rekkem is er een wijk ten Bulke die nu oostelijk van de Schelpenstraat ligt en een in 2011 aangelegd bufferbekken ten Bulcke langs de Purgatoirebeek (nl=Vagevuurbeek).
* Gezien het woord bulck een toponiem is, vinden we dit vandaag ook nog steeds terug in Vlaamse en Nederlandse namen van gebieden, wijken en straatnamen.

## Bronverwijzing

* (fr) Priester Alphonse-Marie Coulon, Histoire de Reckem (1878).
* Ernest Warlop & R.Soete (1979). Oud-Rekkem. Familia et Patria, Kortemark-Handzame, p. 196-201.
* Ernest Warlop, De heerlijkheid ten Bulcke in Rekkem, in De Leiegouw, jg. 4, XXVI, (1984), p. 391-409.
* Renteboek van ten Bulcke, Archief Hoge Raad van Adel - Den Haag, archief van Slingelandt, inventarisnr. 1454 (1618).
* Baron Léon de Herckenrode (1866). Nobiliaire des Pays-Bas et du comté de 1724-94 Bourgogne, Volume 2. Drukkerij F. en E. Gyselinck, Gent.
* Taxandria, Gedenkschriften van den Geschied- en Oudheidkundigen Kring der Kempen - 10de jaargang Nr 1 71. Gearchiveerd op 14 mei 2023. Geraadpleegd op 13 mei 2023.
* Jolien De Bouw, Mysteries ontrafeld: waarom ligt het Paradijs in Rekkem?. VRT (augustus 2022).
* https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/56288 Hoeve Kasteelhof
* https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/56295 Parochiekerk Sint-Niklaas
* https://www.genealogieonline.nl/
Referenties
* ↑ Catherina Van Rechem (pagina 56, item 125). Gearchiveerd op 25 mei 2023.
* ↑ Margriete Bristest. Gearchiveerd op 25 mei 2023.
* ↑ Renteboek ten Bulcke, Archief Hoge Raad van Adel - Den Haag, archief van Slingelandt, inventarisnr. 1454 , (1618) "Percelen Ten Bulcke bij de vierschaere vanden Bulcke"
* ↑ Renteboek van ten Bulcke (1618): hoeve tekeningen en grondenpercelen met boomgaarden bij de nrs. 2, 5 en 8
* ↑ OnroerendErfgoed.be, Rekkem. “Rekkem kende vanaf de 15de eeuw een heuse molentraditie. Voornamelijk in het hoger gelegen gehucht Castert, ook wel Kattesteert genoemd, werden een aantal molens opgericht. Zo kende de molen Dumoulin zijn eerste vermelding in 1451”
* ↑ OnroerendErfgoed.be, Rekkem. “Halfweg de 19de eeuw was er nog sprake van drie molens: de Oude Staakmolen of molen Dumoulin, de houten Oliemolen en de Molen Vandeputte.”
* ↑ E. Warlop & R.Soete (1979). Oud-Rekkem, p. 199 "De families Vandenbulcke en Bulckaert danken hun naam aan ten Bulcke in Rekkem"
* ↑ De heerlijkheid ten Bulcke in Rekkem, in De Leiegouw, jg. 4, XXVI (1984), p. 396-403.
* ↑ "Blanche en zijn peird" reden als eersten op E17 tussen Lauwe en Kortrijk. VRT (5 okt. 2022). “In september 1970 was het eerste stuk van de E17 - toen nog E3 - tussen Rekkem en Kortrijk klaar / De volledige E17 (E3) tussen Rekkem en Antwerpen was in 1973 klaar”
* ↑ E. Warlop en R. Soete. Oud-Rekkem, p. 53-55 "Robbrecht van Lampernisse - Op zijn schild prijkten er drie kepers zoals in het wapen van de stad en van de oude heren van Menen (en ook foto's van zegels)"
* ↑ https://www.heraldry-wiki.com/wiki/Menen Herhaldiek stad Menen
* ↑ Inventaris van het archief van de Rekenkamer, daarna Bureau de Finances, te Rijsel. Denombrementen en andere stukken van de grafelijke leenhoven, Kasteel van Kortrijk, 1399-1681. “van Rechem, Adriaene z. v. Jan - denombrement - Rekkem - heerlijkheid ('den Beulcke': renteleen). 1502.”
* ↑ Persoonsnamen in het Kortrijkse 1300-1350. DBNL. “REKKEM: 1323 van Gillis van Rechem, OLV 258 bis = 1338 als Gillis van Rechem ontfanghen heeft, H 84. Zie ook Psnn.K.K. en K.Psnn.”
* ↑ Genealogie Online, Gilles van Rechem seigneur de Rechem, chevaler de Jerusalem. Gearchiveerd op 1 juli 2023.
* 1 2 3 OnroerendErfgoed.be, Hoeve Kasteelhof. Gearchiveerd op 18 februari 2023. “Ten Bulcke wordt tot aan de Franse Revolutie bestuurd door de adelijke families van Rekkem, van Walem en d'Ablaing”
* 1 2 Ernest Warlop & R.Soete (1979). Oud-Rekkem. Familia et Patria, Kortemark-Handzame, p. 196.
* ↑ Genealogie Online, Florence de Rechem vicomtesse d'Oudenarde. Gearchiveerd op 1 juli 2023.
* 1 2 (fr) Alphonse-Marie Coulon, Histoire de Reckem (1878). “Seigneurie de ten Bulcke. Elle avait bailli et èchevins. En 1502 elle appartenait à Jean de Rechem, fils de Adrien et en 1606 à Marguariete Haermaer, veuve de Pierre D'Ablym.”
* ↑ Inventaris van het archief van de Rekenkamer, daarna Bureau de Finances, te Rijsel. Denombrementen en andere stukken van de grafelijke leenhoven, Kasteel van Kortrijk, 1399-1681. Rekenkamer van Rijsel. “Stuk 1956 - Harmaer, Magdaleene wed. v. Pieter Dablijn - denombrement - Rekkem - renteleen ten Bulcke 1607.”
* ↑ Het land van Aalst (1954 nr. 6)- SINT·GORIKS·OUDENHOVE. Gearchiveerd op 24 mei 2023. “Raellen (wapen: doorsneden met goud en zwart en drie everzwijnskoppen van het een in het andere, geplaatst 2 en 1)”
* ↑ Nobiliaire des Pays-Bas et du comté de 1724-94 Bourgogne, Volume 2 - Raellen
* ↑ Heemkundige vereniging - Het Land van Aalst, Het land Van Aelst 221 (1761). Gearchiveerd op 25 februari 2023. Geraadpleegd op 15 februari 2023. “Jor. Jan Baptiste Raellen, Heere van ten-Bulcke, etc. Bailliu van den Lande ende Prinsdomme van Gaverèn, tot Gendt, op de Groensel-mart.”
* ↑ Taxandria, Gedenkschriften van den Geschied- en Oudheidkundigen Kring der Kempen - 10de jaargang Nr 1 71 (1761). Gearchiveerd op 14 mei 2023. Geraadpleegd op 13 mei 2023. “Jean-Baptiste Raellen, seigr. de Ten Bulcke, bailli de la ville et du pays d'Alost, grandbailli de la principauté de Gavre, né à Gand en 1696. Il obtient confirmation de noblesse en 1721 et épouse en 1717 Agathe-MarieThérèse Dommer de Poldersveldt, née en 1695 + 1767.”
* ↑ Actum, int collegie, desen 21 april 1772, als greffier P.J. Raellen de ten Bulcke.
* ↑ Land van Aalst (1983 nr. 2-2). Gearchiveerd op 24 mei 2023. “Een Jonker Pieter-Jan Raellen van Ten Bulcke werd in 1757 tot griffier van Aalst benoemd.”
* ↑ Huwelijken Sint-Michiels Zuid-parochie Gent, 1654-1796. Gearchiveerd op 14 mei 2023. “Raellen Petrus Joannes huwt met Vander Meere Maria Anna op 1720 - 9 - 7 in de parochie Sint-Michiels-Zuid in het bijzijn van de getuige Vander Meere Joannes en getuige Raellen Joannes Baptiste”
* ↑ Het Rijksarchief in België, Plaatsingslijst van het persoonsarchief van Pieter Joannes Ghyselinck, (17de eeuw) 1735-1803 (1806). Gearchiveerd op 20 juli 2023. “Stukken betreffende zijn notarisambt. 181 - 193 Minuten van verkoopsakten van goederen van mijnheer Raelen, later in eigendom van jonkheer Gisbertus Dommer de ten Bulcke. 1778- 1791, pagina 19. 194 - 195 Minuten van verkoopsakten van goederen van jonkheer Gisbertus Dommer de ten Bulcke. 1792, 1795 pagina 20”