# Ritsumazijl

Ritsumazijl (ook Ritzumazijl; Fries: Ritsumasyl) is een dorp, of buurtschap in de gemeente Waadhoeke, in de Nederlandse provincie Friesland. Ritsumazijl ligt direct ten westen van Leeuwarden, tussen Marssum en Deinum. In 2023 had de plaats 65 inwoners.

## Geografie

Ritsumazijl ligt op het punt waar het Deinumerrak, de Marssumervaart en het Zijlsterrak samenkomen.
Ritsumazijl kan, afhankelijk van de definitie zowel worden gezien als dorp, of als buurtschap. De plaats heeft niet de dorpsstatus en is geen zelfstandig dorp en wordt dan ook niet vermeld in de lijst met kernen van de gemeente Waadhoeke. Toch heeft de plaats een duidelijk afgebakende bebouwde kom met blauwe plaatsnaamborden, wat zou pleiten om de plaats als dorp te beschouwen. Qua adressen is Ritsumazijl verdeeld over de dorpen Marssum en Deinum.

## Geschiedenis

Ritsumazijl is aan het einde van de 15e eeuw of in het begin van de 16e eeuw ontstaan bij de brug van de Hogedijk over de Harlingertrekvaart, ter plaatse het Zijlsterrak (Fries: Sylsterrak). In 1507 werd (de voorloper van) het Zijlsterrak aangelegd en al in 1511 werd er gesproken van een nieuwe nederzetting bij dit kanaal als buurtje van het iets noordelijker gelegen Ritzum. Er wordt vanuit gegaan dat de nieuwe nederzetting pas is ontstaan na de aanleg van de Zijlsterrak, hoewel de naam 'rytsma syl sclaet' in 1470 en 1540 al voorkomt.
De nederzetting bij de sluis groeide, waardoor er een verschuiving plaatsvond van Ritzum naar de nieuwere nederzetting. In 1622 werd deze nieuwe nederzetting vermeld als Ritzumerzyl, de zijl (sluis) van de oorspronkelijke nederzetting Ritzum. De oorspronkelijke nederzetting werd vervolgens Ritsumaburen genoemd. Mogelijk is de extra toevoeging ter onderscheiding van het later ontstaande Ritsumazijl. In de tweede helft van de twintigste eeuw verdween Ritsumaburen van de kaart.

### Naam

De plaats Ritsumaburen werd onder andere vermeld als Ritzum in 1365 en als Ridtsen in 1511. De oorspronkelijke naam zou duiden op de woonplaats (um) van de persoon 'Ritse', of 'rik', met de betekenis ‘rijk'. Rond 1700 werd het element buren toegevoegd aan de plaatsnaam (Ritzuma Buiren) als betekenis van een buurt of nederzetting.

### Terp

Bij Ritsumaburen lag een terp die waarschijnlijk de oorsprong vormde van de buurtschap. De terp, in 1511 geduid als Ritsema terp werd in 1908 afgegraven. Bij de afgraving werden diverse vondsten gedaan. Er werden diverse terra sigillata (aardewerken gebruiksvoorwerpen) zoals scherven van een versierde kom uit de 2e of 3e eeuw gevonden. Ook werden er scherven aangetroffen van latere datums.
Ten zuiden van het Zijlsterrak zou eveneens een terp hebben gelegen. Bij een uitgebreid onderzoek in 2014 werd echter geconstateerd dat er geen verhoging in het gebied te herkennen was noch dat er een afgegraven terrein herkenbaar was. Boorproeven leverde geen aanwijzingen op voor een terp.

### Schenkenschans

In 1661 werd ten oosten van de plaats een schans aangelegd, de Schenkenschans. Tussen 1857 en 1980 heeft daar een steenfabriek gestaan, die naam droeg van de schans. Hier was tot 1998 een stortplaats voor bouw- en sloopafval. Nadat de stortplaats gesloten was Energie Kenniscentrum Leeuwarden op de stortplaats gebouwd. Daarnaast werd een zonnepark gebouwd.

### Molens

Op een kaart van Schotanus uit 1664 werd in het dorp Ritsumazijl, aan de kant van Deinum een molen aangegeven. Deze molen, de Molen van Ritzumazijl was een korenmolen die voor 1622 zou gebouwd zijn. De korenmolen was een middenkruier van het type standerdmolen. De molen zou tegen 1832 zijn verdwenen, mogelijk op zijn vroegst zelfs in 1728. In 1718 werd de molen nog aangegeven op een andere kaart van Schotanus.
Ten noordoosten van Ritsumazijl werd in 1859 aan het Zijlsterrak een poldermolen gebouwd. Deze molen was een grondzeiler en stond in het oosten van de Ritsumazijlpolder, ook wel de Ritsumerpolder. In de loop van de twintigste eeuw raakte de molen buiten werking. In 1965 werd de molen door brand verwoest, waarschijnlijk ontstaan door spelende kinderen..

### Ontwikkeling van het dorp vanaf de 20e eeuw

In de loop van de twintigste eeuw breidt de buurtschap langzaam uit aan de westkant van het dorp. De draaibrug bij Ritsumazijl was een tijdlang een belangrijke schakel in de scheepvaartverbinding tussen Leeuwarden en het noordwesten van Friesland. Door de aanleg van het Van Harinxmakanaal en een nieuwe brug ten zuiden van Ritsumazijl, werden de oude vaarroute en de draaibrug vanaf 1950 overbodig. De draaibrug werd vervangen door een dam, waardoor er geen doorgaan scheepverkeer meer mogelijk was. De aansluiting met het hoofdverkeersweg ging verloren door de aanleg van de N31.
In 1989 spraken de bewoners van Ritsumazijl zich uit tegen de komst van een Leeuwarder scheepsrestauratiebedrijf. In 1991 ging de gemeente Menaldumadeel op verzoek van de gemeente Leeuwarden akkoord met de komst van een vijftal woonboten, die bij de Schenkenschans lagen. Een halfjaar eerder was een merendeel van de bewoners van Ritsumazijl nog tegen het plan, omdat ze aantasting van het dorpsbeeld vreesden. De woonboten kwamen aan de oostkant van het dorp te liggen, aan de noordelijke oever van het Zijlsterrak.
Op 28 september 2018 werd een nieuwe beweegbare brug in gebruik genomen. De doorvaarthoogte in gesloten toestand is anderhalve meter. Een jaar later werd in november een nieuwe fietsbrug in gebruik genomen in het fietspad van Ritsumasyl naar de Trekwei. Het wegdek van de brug werd gemaakt van biocomposiet, dat bestaat uit vezels van vlas met een coating van natuurlijke hars.
In december 2022 werd Ritsumazijl uitgekozen om symbolisch de eerste officiële plek te zijn waar de borden op en langs de vaarwateren omgezet werden van het Nederlands naar het Fries. Zo werd 'cameratoezicht' 'kameratafersjoch'.

### Grenscorrecties

Eind 1977 werd in verschillende plaatsen in de gemeente Menaldumadeel geprotesteerd tegen een plan lag onder meer Ritsumazijl bij de gemeente Leeuwarden te voegen. Er waren al eerder een enkele delen overgegaan naar de gemeente Leeuwarden. In 2018 ging de gemeente Menaldumadeel op in de grotere fusiegemeente Waadhoeke.
In 2019 organiseerde de dorpsbelangenverenigingen van de dorpen Blessum, Boksum, Deinum, Marssum en Ritsumazijl een peiling om te zien of een draagvlak zou zijn om bij de gemeente Leeuwarden aan te sluiten. Daaruit bleek dat een grote meerderheid tegen een eventuele grenscorrectie of herindeling was en bij de gemeente Waadhoeke te willen blijven. In de jaren 1990 was er al een grenscorrectie geweest, waarbij onder meer een deel van de Ritsumazijlpolder in de gemeente Leeuwarden kwam te liggen.

## Cultuur en recreatie

De dorpen Boksum, Blessum, Deinum en Ritsumazijl vormen een gemeenschap met een aantal gezamenlijke faciliteiten. Ritsumazijl staat anno 2024 bekend als een knooppunt van diverse wandel- en fietspaden. Bij de plaats liggen in de Deinumerrak steigers in het water voor pleziervaart..
* ↑ Cijfers van het CBS van de weg/woonkern Ritsumasyl in Deinum via allecijfers.nl (datagegevens van 2023) Geraadpleegd op 3 november 2024
* ↑ Cijfers van het CBS van de weg/woonkern Ritsumasyl in Marssum via allecijfers.nl (datagegevens van 2023) Geraadpleegd op 3 november 2024
* ↑ Kernen en inwoners | Gemeente Waadhoeke. www.waadhoeke.nl. Geraadpleegd op 24 januari 2025.
* 1 2 3 'Friese Plaatsnamen: Alle steden, dorpen en gehuchten' (2007), Karel F. Gildemacher via etymologiebank.nl, pagina Ritsumaburen Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ 'Friese Plaatsnamen: Alle steden, dorpen en gehuchten' (2007), Karel F. Gildemacher en 'Nederlandse plaatsnamen verklaard' (2018), G. van Berkel en Kees Samplonius via via etymologiebank.nl, pagina Ritsumazijl Geraadpleegd 3 november 2024.
* ↑ Dorpswebsite marssum.info, pagina geschiedenis kopje Het verre verleden Geraadpleegd 3 november 2024.
* ↑ Excerpta Romana. De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland deel 3, A.W. Byvanck 1947 (over de vondsten uit Ritsumaburen en Ritsumazijl) Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ De Haak om Leeuwarden (Gemeenten Menameradiel en Leeuwarden, Friesland) Een Archeologisch Bureauonderzoek Steekproefrapport 2014-08/13Z definitieve, gewijzigde versie 12 december 2016 via archisarchief.cultureelerfgoed.nl (PDF) Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ encyclopedie-grofkeramiek.nl, pagina 'B.V. Steenfabriek 'Schenkenschans', Stichting Historie Grofkeramiek Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ Leeuwarden - Energiecampus Bestemmingsplan 7 juli 2017, Energie Kenniscentrum Leeuwarden via planviewer.nl (PDF) Geraadpleegd op 3 november 2024
* ↑ Nederlandse Molendatabase, pagina Molen van Ritzumazijl, Deinum, Fryslân Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ Nederlandse Molendatabase, pagina Ritsumerpolder, Ritsumaburen Deinum, Fryslân Geraadpleegd op 3 november 2024
* ↑ 'Molen tussen Leeuwarden en Ritsumazijl afgebrand', Leeuwarder Counrant 7 september 1965 via delpher.nl Geraadpleegd op 3 november 2024.
* ↑ 'Ritsumazijl wil geen scheepswerf', Leeuwarder Courant 26 september 1989 via delpher.nl Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Raad akkoord met komst van woonschepen naar Ritsumazijl', Leeuwarder Courant 21 juni 1991 via delpher.nl Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Ritsumazijl zegt 'nee' tegen komst van woonboten', Leeuwarder Courant 23 november 1990 via delpher.nl Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Ritsumasyl heeft weer een beweegbare brug!', Leeuwarden Vrij-Baan (gemeente Leeuwarden, provincie Friesland en Rijkswaterstaat) 15 juni 2018 Geraadpleegd op 2 november 2024.
* ↑ 'Trots op brug en plein na gênante overlast', Leeuwarder Courant 28 september 2018 Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Ritsumazijl krijgt biologische fietsbrug van vlas', Omrop Fryslân 12 december 2017 Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Eerste fietsers over brug van biocomposiet', De Ingenieur 21 november 2019 Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Borden bij het Friese vaarwater voortaan ook in het Fries, eerste bord bij Ritsumazijl', Omrop Fryslân, 4 december 2022 Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'In Menaldumadeel nieuw protest tegen herindelingsplannen', Leeuwarder Courant 20 december 1977 via delpher.nl Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ 'Grensdorpen in Waadhoeke willen niet bij gemeente Leeuwarden horen', Omrop Fryslân 10 oktober 2019 Geraadpleegd op 4 november 2024.
* ↑ Kadasterkaarten uit 1992, 1993 en 2023 die de oude gemeentegrens en nieuwe gemeentegrens aangeven, en de gemeentegrens na de verlegde N31/Haak Om Leeuwarden Geraadpleegd op 4 november 2024.
Steden, dorpen en gehuchten: Achlum · Baijum · Beetgum · Beetgumermolen · Berlikum · Blessum · Boer · Boksum · Deinum · Dongjum · Dronrijp · Engelum · Firdgum · Franeker · Herbaijum · Hitzum · Klooster-Lidlum · Marssum · Menaldum · Minnertsga · Nij Altoenae · Oosterbierum · Oude Leije (klein deel) · Oudebildtzijl · Peins · Pietersbierum · Ried · Ritsumazijl · Schalsum · Schingen · Sexbierum · Sint Annaparochie · Sint Jacobiparochie · Slappeterp · Spannum · Tzum · Tzummarum · Vrouwenparochie · Welsrijp · Westhoek · Wier · Winsum · Zweins Buurtschappen: Arkens · Barrum · Bonkwerd · De Kampen · De Poelen · De Vlaren · Dijkshoek · Dijksterhuizen · Doijum · Fatum · Hatsum · Het Hooghout · Holprijp · Kie · Kiesterzijl · Kingmatille · Klooster Anjum · Koehool · Koum · Laakwerd · Lutjelollum · Miedum · Nieuwebildtzijl · Oosterend · Oosthoek · Rewerd (deels) · Roptazijl (deels) · Salverd · Schildum · Sopsum · Stad Niks · Tallum · Teetlum · Tolsum · Tritzum · Tjeppenboer · Vrouwbuurtstermolen (deels) · War · Weakens · Westerend · Zwarte Haan Voormalige buurtschappen: Franjumerburen · Langwerd · Memerd Friesland: Steden en dorpen Nederland: Provincies · Gemeenten
Steden, dorpen en gehuchten: Aegum · Baard · Beers · Britsum · Cornjum · Finkum · Friens · Goutum · Grouw · Hempens · Hijlaard · Hijum · Huins · Idaard · Irnsum · Jellum · Jelsum · Jorwerd · Leeuwarden · Lekkum · Lions · Mantgum · Miedum · Oosterlittens · Oude Leije · Ritsumazijl (klein deel) · Roordahuizum · Snakkerburen · Stiens · Swichum · Teerns · Warstiens · Wartena · Warga · Weidum · Wirdum · Wytgaard Buurtschappen: Abbengawier · Angwier · Baardburen · Bartlehiem (deels) · Barrahuis · De Hem · Domwier · Fons · Groote Bontekoe · Gotum · Hezens · Horne · Hofland · Hoptille · Marwird · Midsburen · Naarderburen · Noordend · Oude Schouw (deels) · Poelhuizen · Rewerd (deels) · Schillaard · Schrins · Tichelwerk · Tjaard · Tjeintgum · Truurd · Tsienzerburen · Vensterburen · Vierhuis · Vrouwbuurtstermolen (deels) · Wammerd · Wiel · Wieuwens · Wilaard · Zuiderburen · Zuiderend Voormalige buurtschappen: De Drie Romers · Hoek Friesland: Steden en dorpen Nederland: Provincies · Gemeenten