# Farmsum

Farmsum (Gronings: Faarmsom) is een dorp in de gemeente Eemsdelta in de Nederlandse provincie Groningen, dat direct grenst aan de plaats Delfzijl. Het dorp telt 1.665 inwoners (2023).
Tot het kerspel Farmsum behoorden vanouds de buurtschappen Tuikwerd, Amsweer en Geefsweer. Aan het Damsterdiep ligt de buitenplaats Vliethoven, vroeger ook de gehuchten Tichelwerk en De Vennen, de herenboerderij Blykstee (afgebrand in 1961) en het huis Valom. In het achterland waren het gehucht Maarswal en de boerderij Gommelburg te vinden, verder de verlaten wierde van Rickelsweer of Rondebosch, de huizen Moordhut en Bulterij, en de gehuchten Ideweer en Schaapbulten (beide kerkelijk onder Meedhuizen). De hoge akkers achter de zeedijk, nu deel van het industrieterrein Oosterhorn, werden het Oosterveld genoemd.

## Geschiedenis

Het noordwestelijke oude deel van het dorp is gelegen op een wierde. Omstreeks het jaar 1000 werd voor het eerst gesproken van het dorp Farmsum: Fretmarashem. Deze naam laat zich verklaren als 'woonplaats van Fretmar ("Vredemaar")'. In het jaar 1228 was er sprake van Fermeshem. Aan het einde van de 14de eeuw werd de naam als Fyrmesen geschreven en nog later als Fermissum en Farremsem. De rechtspraak, ook de proosdij over het oosten van Fivelingo en de Oldambten, was toen in handen van de Ripperda's, de bewoners van de borg Huis te Farmsum. Ook leden van de familie Rengers en de familie Van Welvelde hebben de borg bewoond.
Begin 14e eeuw werd een laat-romanogotische kerk gebouwd.
In de Franse tijd is Farmsum kortstondig, in 1809, een zelfstandige gemeente geweest. De Fransen hadden het plan om van Farmsum en Delfzijl een tweelingvesting te maken. Dit zou betekenen dat ook Farmsum een fortresse zou worden, maar van het plan kwam niets terecht. Tijdens het beleg van Delfzijl (1813-1814) had Farmsum zwaar te lijden onder de beschietingen en uitvallen van de Fransen en omdat het schootsveld rond de vesting vrijgemaakt moest worden. In deze periode werd het Huis te Farmsum afgebroken.
De middeleeuwse kerk was halverwege de negentiende eeuw zo bouwvallig geworden, dat in 1855 de toren moest worden afgebroken. In 1869 werd de hele kerk gesloopt, waarna de huidige hervormde kerk van Farmsum werd gebouwd, een waterstaatskerk ontworpen door Cornelis Wind.
Farmsum was vroeger door lange kleilanen met de hooilanden in het achterland verbonden. Dit waren van oost naar west de Tuikwerderlaan, Kruislaan, Amsweersterweg, Gommelburglaan (ook wel Venlaan of Venjerlaan genoemd), Leege Halkelaan (1820: Leeghylkenweg), Riggelsweerlaan, Breedelaan (nu Koveltempweg), Maarlaan, Opvaartlaan en Stinkvaartlaan. De Gommelburglaan of Meedhuizerweg vormde de hoofdweg naar buurdorp Meedhuizen. De Breedelaan leidde via Geefsweer en Schaapbulten naar Wagenborgen; de Stinkvaartlaan liep daaraan parallel.
Langs de Breedelaan werd omstreeks 1655 de eerste Joodse begraafplaats in de provincie Groningen in gebruik genomen.
Door de aanleg van het Eemskanaal (1877) ontstond er een extra barrière tussen Farmsum en Delfzijl. Het bedrijventerrein langs het Damsterdiep, met steenfabrieken, zaag - en oliemolens en scheepswerven, kwam op een schiereiland te liggen. Bij Amsweer en Farmsum kwamen bruggen over het kanaal. Later werd nog een spoorbrug voor de Noordoosterlocaalspoorweg, later voor het Woldjerspoor aangelegd.
Met de verbreding en verlenging van het Eemskanaal in 1967 werd Farmsum grotendeels afgesneden van zijn achterland. De directe verbindingen naar Amsweer, Geefsweer en Meedhuizen te vervallen. In plaats daarvan kwam de Vennenweg op de zuidelijke oever van het kanaal, die aansloot op de Geereweg (N362) naar Scheemda. Zuidelijker werd de Holeweg aangelegd, die later werd uitgebouwd tot een dwarsverbinding tussen N33 en Geereweg. Tussen het Oude Eemskanaal en het Afwateringskanaal werd vervolgens het bedrijventerrein Farmsumerpoort ontwikkeld. Het Oude Eemskanaal bleef echter een belangrijke scheidslijn vormen, waardoor Farmsum lange tijd de status van een afzonderlijk dorp behield.
De belangrijkste oost-west verbinding was vanouds de middeleeuwse Stadsweg van Groningen naar Oost-Friesland. Die liep aan de zuidkant van het Damsterdiep (Farmsumerweg), via Farmsum naar Weiwerd en Oterdum. Hij kwam door stads- en havenuitbreidingen in de jaren '70 te vervallen en werd vervangen door moderne autowegen.
Het gebied werd vroeger doorsneden door watergangen als Oude Leesk (met de Flikkezijl), Roestenburgermaar, Farmsumermaar (sinds 1870 Afwateringskanaal van Duurswold), Geefsweerstermaar en Stinkvaart of Opvaart naar Wagenborgen. Het Weiwerdermaar voerde het water uit het achterland van Weiwerd naar de zeesluis bij Farmsum.

### Twintigste eeuw

Farmsum heeft een eigen spoorwegstopplaats gehad. Deze stopplaats Farmsum diende van 1910 tot 1934 voor de treinen van de spoorlijn Zuidbroek - Delfzijl en van 1929 tot 1941 voor die van het Woldjerspoor. Dat is in 1942 opgebroken, maar het koffiehuis bestaat nog.
Ook had Farmsum een halte aan de tramlijn Winschoten - Delfzijl.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zouden vanuit de kerktoren de laatste Duitse schoten in Nederland zijn gelost. Farmsum werd op 2 mei 1945 bevrijd.
In augustus 2018 was een tankopslag bij Farmsum het toneel van een blokkade door Code Rood.

## Monumenten

* De hervormde kerk van Farmsum
* De in 1977 verplaatste korenmolen Aeolus.

## Molukse bevolking

In Farmsum woont een kleine Molukse gemeenschap die door de Nederlandse regering hun eigen woonwijken toegewezen kregen na de aankomst in 1951.

## Bedrijvigheid

Farmsum telt meer dan 320 bedrijven. Zuidelijk van de bebouwing van Farmsum ligt aan het Eemskanaal de Farmsumerhaven. Deze vervult een functie als ligplaats voor schepen en biedt ruimte voor overslagactiviteiten.

## Allerlei

* De plaatselijke voetbalvereniging is VV Farmsum.