# Michaelina Wautier

Michaelina Wautier of Woutiers (Bergen, 1604 – Brussel, 1689) was een barokke kunstschilderes uit de Zuidelijke Nederlanden. Hoewel haar oeuvre beperkt is, wijst het op een uitzonderlijk talent. Ze was bedreven in een veelheid aan formaten en genres, van bloemstuk en portret tot historiestuk. Ze kreeg opdrachten voor altaarstukken en mythologische taferelen.
Veel van haar werk is lang aan andere kunstenaars toegeschreven, zoals Thomas Willeboirts Bosschaert, Jacob van Oost, haar broer Charles Woutier, Pierre Bedeau en Artemisia Gentileschi.

## Biografie

Over het leven van Michaelina Wautier is vrijwel niets bekend. Ze kwam uit Bergen in Henegouwen. Lange tijd vond men geen doopcertificaat van haar, tot aannemelijk werd gemaakt dat ze op 2 september 1604 gedoopt is in de Saint-Nicolas d'Havré onder de naam Maria Magdalena Watier. Haar ouders, Charles Wautier en Jeanne George, hadden samen zes kinderen, van wie Michaelina het enige meisje was. Uit een eerder huwelijk had de vader nog vijf kinderen.
Rond 1642 installeerde Michaelina's jongere broer Charles (1609-1703) zich in Brussel. Vermoedelijk leefde ze toen al bij hem. Ze leidden een vrijgezellenbestaan in een statig huis nabij de Kapellekerk. Haar gedateerde werk, negen doeken, is geschilderd tussen 1643 en 1659. Vier van haar schilderijen maakten deel uit van de kunstverzameling van aartshertog Leopold Willem, zoals blijkt uit een bewaarde boedelbeschrijving (1659). Hoewel dit op zich al aangeeft dat ze in haar tijd groot aanzien moet hebben genoten, komt haar naam in geen enkele historiografische bron of lofdicht voor.
Haar broer Charles Woutiers trad in 1651 toe tot de Sint Lucasgilde in Brussel, maar zelf is ze niet vermeld. Beide Wautiers tonen de invloed van Michael Sweerts, een schilder die in Brussel een academie oprichtte waar ongetwijfeld naaktmodellen naar het leven werden geschilderd. Het zou verklaren waarom Michaelina Wautier dit zo goed beheerste.

## Patronage

Gedurende zijn gouverneurschap van de Spaanse Nederlanden (1647-1656) kocht aartshertog Leopold Willem werken van alle belangrijke schilders, die tot 1641 in de schaduw van Peter Paul Rubens en Antoon van Dyck hadden geleefd. De aartshertog was zowel een patroon van de kunstenaars uit zijn tijd als een verzamelaar van de schilderijen van Oude Meesters. Het feit dat Michaelina Wautier in de gunst stond van Leopold Willem, een van de grootste kunstverzamelaars uit zijn tijd, werpt een licht op de kwaliteit van haar oeuvre.
* Vier werken uit de verzameling van de aartshertog
* Triomf van Bacchus
* Sint Joachim
* Sint Jozef
* Sint Joachim met boek
In 1659 werd een boedellijst gemaakt van de verzameling van de aartshertog, waarvan vier werken door Michaelina Wautier werden geschilderd. Daarbij was een schilderij van Sint Joachim dat omschreven werd als ‘Original von Jungfraw Magdalena Woutiers von Mons oder Berghen, Henegaw i Niderlandt’. Verder was er een buste van Sint Jozef, een tweede schilderij van Sint Joachim en ten slotte een bacchusstoet.

## Stijl

De schilderijen van Michaelina Wautier zijn van een grote schoonheid. Haar stijl doet vermoeden dat ze net als haar broer Charles in Italië studeerde. Ze schilderde portretten, bloemen en godsdienstige en mythologische taferelen.
In tegenstelling tot de gangbare opvatting dat vrouwelijke kunstenaars een voorkeur hadden voor kleine formaten, maakte Michaelina Wautier grote tot zeer grote schilderijen.
Michaëlina Wautier ondertekende ook al haar werken, op haar schilderijen na. Dit vermoedelijk om het duidelijk te onderscheiden van het werk van haar broer maar ook om te onderstrepen dat zij, als vrouw, het werk maakte. Zij vermeldde haar volledige naam, gevolgd door "fecit" en soms door "invenit", om de originaliteit van de gebruikte iconografie te onderstrepen.

## Oeuvre (selectie)

Portret van een bevelhebber uit het Spaanse leger (1646), olieverf op doek, 63 x 56,5 cm, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België, Brussel. Het werk is rechts bovenaan gesigneerd ‘Michaelina Woutier / 1646'. Wautier geeft een zeer realistische voorstelling van een man, van wie de identiteit niet gekend is. De manier waarop deze persoon is opgevat en weergegeven doet sterk denken aan een ander portret dat zich in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten in Brussel bevindt, gemaakt door C. Wautier in 1656, waarschijnlijk haar broer. Het doek werd in 1812 door het museum aangekocht van een Brusselse kunsthandelaar.
Het mystieke huwelijk van de Heilige Catharina (1649), olieverf op doek, 181 x 243 cm, Grand Séminaire de Namur
Het Gehoor (De fluitspeler) (1650), olieverf op doek, 70 x 61 cm, locatie onbekend. Eén van een serie van vijf doeken met jongens over de vijf klassieke zintuigen. Een jonge knaap met een pet speelt op een blokfluit, het gaatje voor de pink van de onderste (rechter)hand is duidelijk te zien. Het doek werd in 1999 in Parijs geveild.
Bloemenkrans met libelle, opgehangen tussen twee dierenschedels, (1652), olieverf op paneel, 41,1 x 57,4cm, private collectie.
Bloemenkrans met vlinder, opgehangen tussen twee dierenschedels, (1652), olieverf op paneel, 42 x 57cm, particuliere bruikleen aan het Noordbrabants Museum in 's Hertogenbosch.
Studie van een jongeman, 1653
Portret van de jezuïet Martino Martini, 1654
De heilige Johannes de evangelist, ca. 1655
Jongeman een pijp rokend, 1656, olieverf op doek, 68,5 x 58,5 cm.
Opvoeding van Maria (1656), olieverf op doek, 147 x 124cm, Kunsthandel Hoogsteder & Hoogsteder, Den Haag. Het doek geeft Maria als kind weer, dat leert lezen van haar ouders, Joachim en Anna. De clair-obscureverlichting van dit schilderij is in de stijl van Caravaggio.
Jonge tabaksnuiver, ca. 1650–55
De heilige Joachim lezend in een boek, ca. 1650–56
Sint Jozef (ca. 1650-56), olieverf op doek, 76 x 66 cm, Kunsthistorisches Museum Wien. Ook dit schilderij was eigendom van aartshertog Leopold Willem. Sint Jozef wordt met warmte en als een indrukwekkende verschijning neergezet.
De Maria-Boodschap (1659), olieverf op doek, 200 x 134cm, Musée Promenade Marly le Roi, Louveciennes. Dit schilderij werd lang toegeschreven aan de Franse schilder Pierre Bedeau tot de overschildering verwijderd werd tijdens de restauratie. Dit doek heeft opvallende kleuren, kobaltblauw en diep rood. De figuren bezitten een grote plasticiteit, ondanks de enorme afmetingen van het schilderij. Michaelina Wautier signeert en dateert Michaelina Wautier Fecit 1659. Het doek had origineel een grotere hoogte, maar werd meermaals ingekort.
Triomf van Bacchus (Bacchusstoet), olieverf op doek, 270 x 354cm, Kunsthistorisches Museum Wien. Dit monumentale schilderij was geïnspireerd op de Metamorfosen van Ovidius. Wautier schilderde dit meesterwerk rond 1650 en mogelijk heeft ze zichzelf als een uitdagende bacchante geportretteerd. In dit virtuoos geschilderde werk toont ze haar kennis van de mannelijke anatomie. Dit doek werd in de boedelbeschrijving van aartshertog Leopold Willem beschreven als ‘Original von N. Woutiers’.
Sint Joachim In de boedellijst van aartshertog Leopold Willem omschreven als ‘Original von Jungfraw Magdalena Woutiers von Mons oder Berghen, Henegaw i Niderlandt’.
Portret van een bevelhebber (Pierre Wautier?)
Studie van een vrouw
Zelfportret
Sint-Jan de Doper als knaap
Twee meisjes als de heiligen Agnes en Dorothea, Olieverf op doek, 89,7 x 122 cm, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.
Twee bellenblazende jongens, olieverf op doek, 90.5 x 121.3 cm, Seattle Art Museum.
Studie van een jongen
Studie naar een antieke buste

## Tentoonstellingen

In 2018 werd een eerste retrospectieve aan haar gewijd in het Museum aan de Stroom en het Rubenshuis te Antwerpen.

## Literatuur

* Katlijne Van der Stighelen (red.), Michaelina Wautier, 1604-1689. Triomf van een vergeten talent, 2018, ISBN 9789085867623
* Michaelina — De leading lady van de barok (pdf), MAS, 2018
* Katlijne Van der Stighelen, 'Une robustesse bien extraordinaire chez une femme': de schilderijen van Michaelina Woutiers, in: Monique Darge en Leen Huet (eds.), An Unexpected Journey: Women and Art, 1996, p. 286-294
* Katlijne Van der Stighelen, 'Prima inter pares'. Over de voorkeur van aartshertog Leopold-Wilhelm voor Michaelina Woutiers (ca. 1620-na 1682), in: Katlijne Van der Stighelen en Hans Vlieghe (eds.), Sponsors of the Past. Flemish Art and Patronage, 1550-1700, 2005, p. 91-116
* Portret van de jezuïet Martino Martini, missionaris in China (1654)
* Opvoeding van Maria (1656)
* De pijproker (1656)
* Twee meisjes als de heiligen Agnes en Dorothea
* Twee bellenblazende jongens
* Portret van een bevelhebber Wautier, vermoedelijk haar broer Pierre
* Portret van een vrouw, uit de collectie van The Phoebus Foundation
* Het gehoor of 'De blokfluitist', 1650, Olieverf op doek, 68x58 cm.

## Externe link

* Biografische gegevens bij het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
* ↑ Katlijne Van der Stighelen (red.), Michaelina Wautier, 1604-1689. Triomf van een vergeten talent, 2018, p. 4
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Jordi Vigué, Grote Meesters van de Westerse Schilderkunst. Schilderessen, Zuid Boekproducties, 2003, ISBN 9789058410351
* 1 2 Tentoonstellingscatalogus, Katlijne van der Stighelen, Mirjam West, e.a. Elck zijn waerom. Vrouwelijke kunstenaars in België en Nederland 1500-1955, Ludion, Gent, 1999, 400 p. Tentoonstelling liep van 17 oktober 1999 tot 16 januari 2000 in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Antwerpen.
* 1 2 3 4 Machteld De Schryver en Karen Geurts, Over beeldende kunstenaressen in Brussel.
* ↑ Sponsors of the Past: Flemish Art and Patronage 1550-1700. Proceedings of the Symposium Organized at the Katholieke Universiteit Leuven, December 14-15, 2001. Edited by Hans Vlieghe and Katlijne Van der Stighelen. Turnhout: Brepols Publishers, 2005. 238 pp. ISBN 2-503-51500-2.
* 1 2 Mirjam Westen, Waarom? Daarom! Elck zijn Waerom, Museum voor Moderne Kunst Arnhem, Historisch Museum Arnhem, Museumkrant Tweede jaargang No 1 februari 2000 (pdf)
* ↑ Van Deinsen, Lieke, Schepers, Bert; Streckx, Marjan; Vlieghe, Hans; Watteeuw, Bert (2024). Campaspe Talks Back: Women Who Made a Difference in Early Modern Art. Brepols, Turnhout, p. 166-172. ISBN 978-2-503-61305-5.
* ↑ Nicholas S. Lander, Recorder Iconography
* ↑ Drawings prove the main draw for collectors at New York’s Master Week sales. The Art Newspaper - International art news and events (4 februari 2019). Geraadpleegd op 8 februari 2023.
* ↑ Een bloemguirlande. Het Noordbrabants Museum. Gearchiveerd op 6 februari 2023. Geraadpleegd op 6 februari 2023.
* ↑ Van de Weyer, Marc, "Bloei", Het belang van Limburg, 28/01/2023.
* ↑ Veerle De Vos, Mysterieus portret in Antwerpen: wie is de man in Chinese kleren in het MAS?. VRT (1 juli 2018). Geraadpleegd op 1 juli 2018.
* ↑ Musée Promenade Marly le Roi. Gearchiveerd op 13 mei 2020.
* ↑ Michaelina: De leading lady van de barok, Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, 2018.
* Biblioteca Nacional de España: XX1517817
* Bibliothèque nationale de France: cb177724905 (data)
* Gemeinsame Normdatei: 130842907
* International Standard Name Identifier: 0000 0000 2069 2121
* Library of Congress Control Number: n2018041746
* Nationale Bibliotheek van Israël: 987007933281605171
* Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen: 419098232
* RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis: 85684
* Système universitaire de documentation: 191234931
* Union List of Artist Names: 500040840
* Virtual International Authority File: 23254617
* WorldCat: E39PCjygKT4jDw99MkjBmCMfmd