# De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten

De levens van de grootste schilders, beeldhouwers en architecten of Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori da Cimabue insino a' tempi nostri ('Het leven van de uitmuntendste Italiaanse architecten, schilders en beeldhouwers van Cimabue tot onze tijd'), zoals het oorspronkelijk bekend was in het Italiaans, is een serie biografieën van kunstenaars, geschreven door de 16e-eeuwse Italiaanse schilder en architect Giorgio Vasari. Het is een van de bekendste en invloedrijkste werken over de kunstenaars van de Italiaanse renaissance, en ook het eerste belangrijke boek over kunstgeschiedenis. De titel wordt in de literatuur vaak verkort tot 'Vite' of 'Levens'. Het werd eerst gepubliceerd in 1550, en werd later nog aanzienlijk uitgebreid voor een tweede editie in 1568. In die twee editie nam Vasari onder meer een hoofdstukje over de schilderkunst in de Nederlanden op. Ook besteedde hij enkele zinnen aan de schilderessen Plautilla Nelli, Lucrezia Quistelli en Sofonisba Anguissola, en noemde hij nog Barbara Longhi en Vittoria Colonna. In de eerste editie had hij slechts één vrouwelijke kunstenaar vermeld: de beeldhouwster Properzia de' Rossi.

## Inhoud en beschreven kunstenaars
### Eerste volume

* Opdracht aan Cosimo de' Medici van 9 januari 1568
* Opdracht aan Cosimo de' Medici uit de editie van 1550
* Inhoudstafel
* Brief van Giovambattista Adriani aan Vasari, een lange verhandeling over de meest vooraanstaande oude kunstenaars (schilderkunst, bronsgieten en beeldhouwkunst)
* Proömium (inleiding) tot het gehele werk
* Inleiding tot de drie kunsten (35 hoofdstukken over technische aspecten en referentieliteratuur):
** 7 hoofdstukken over architectuur
** 7 hoofdstukken over beeldhouwkunst
** 21 hoofdstukken over schilderen
* Proömium (inleiding) tot de biografieën

#### Eerste deel van de biografieën

30 levens – 33 kunstenaars worden genoemd in de kopjes
* Cimabue
* Arnolfo di Lapo met Bonanno Pisano
* Nicola Pisano en Giovanni Pisano
* Andrea Tafi
* Gaddo Gaddi
* Margaritone
* Giotto met Puccio Capanna
* Agostino en Agnolo
* Stefano Fiorentino en Ugolino
* Pietro Lorenzetti (Pietro Laurati)
* Andrea Pisano
* Buonamico Buffalmacco
* Ambrogio Lorenzetti
* Pietro Cavallini
* Simone Martini met Lippo Memmi
* Taddeo Gaddi
* Andrea Orcagna (Andrea di Cione Orgagna)
* Tommaso Fiorentino, genaamd Giottino
* Giovanni da Ponte
* Agnolo Gaddi met Cennino Cennini
* Berna Sanese
* Duccio di Buoninsegna
* Antonio Veneziano (Viniziano)
* Jacopo del Casentino
* Spinello Aretino
* Gherardo Starnina
* Lippo Fiorentino met Lippo di Dalmasio
* Lorenzo Monaco
* Taddeo di Bartolo (Taddeo Bartoli)
* Lorenzo di Bicci met Bicci di Lorenzo en Neri di Bicci

#### Tweede deel van de biografieën

Voorwoord
52 levens – 63 kunstenaars worden genoemd in de kopjes, evenals een groep kunstenaars (zie Vittore Carpaccio)
* Jacopo della Quercia
* Niccolò Aretino met Galasso Galassi en Cosmè Tura
* Dello Delli
* Nanni di Banco
* Luca della Robbia met Andrea en Girolamo della Robbia
* Paolo Uccello (Paolo di Dono)
* Lorenzo Ghiberti
* Masolino met Paolo Schiavo
* Parri Spinelli
* Masaccio
* Filippo Brunelleschi
* Donatello
* Michelozzo Michelozzi met Pagno di Lapo Portigiani
* Antono Filarete en Simone met Bernardo Ciuffagni
* Giuliano da Maiano
* Piero della Francesca
* Fra Angelico (Beato Angelico) met Zanobi Strozzi, Domenico di Michelino en Attavante
* Leon Battista Alberti
* Lazaro Vasari
* Antonello da Messina
* Alesso Baldovinetti
* Vellano da Padova
* Filippo Lippi met Fra Diamante en Jacopo del Sellaio
* Paolo Romano, Maestro Mino en Chimenti Camicia met Baccio Pontelli
* Andrea del Castagno en Domenico Veneziano
* Gentile da Fabriano en Antonio Pisanello (Vittore Pisanello)
* Pesello en Francesco Pesellino (Francesco Peselli)
* Benozzo Gozzoli met Melozzo da Forlì en Zanobi Macchiavelli
* Francesco di Giorgio en Vecchietta (Lorenzo di Pietro)
* Antonio en Bernardo Rossellino
* Desiderio da Settignano
* Mino da Fiesole
* Lorenzo Costa met Ludovico Mazzolino
* Ercole Ferrarese
* Jacopo, Giovanni en Gentile Bellini met Benedetto Coda, Jacopo da Montagnana en Nicolò Rondinelli
* Cosimo Rosselli
* Il Cecca (Francesco di Giovanni)
* Don Bartolomeo Abate di San Clemente
* Gherardo miniatore
* Domenico Ghirlandaio met Benedetto, David Ghirlandaio en Sebastiano Mainardi
* Antonio en Piero Pollaiuolo met Maso Finiguerra
* Sandro Botticelli
* Benedetto da Maiano
* Andrea del Verrocchio met Agnolo di Polo, Francesco di Simone Benedetto en Santi Buglioni
* Andrea Mantegna met Francesco Squarcione, Dario da Treviso, Marco Zoppo, Lorenzo da Lendinara en Nicolò Pizzolo
* Filippino Lippi met Alonso Berruguete
* Bernardino Pinturicchio met Nicolò Alunno en Gerino da Pistoia
* Francesco Francia met Caradosso (Cristoforo Foppa)
* Pietro Perugino met Bacchiacca, Rocco Zoppo, Domenico di Paris, Eusebio d San Giorgio en Andrea Aloigi detto l'Ingegno
* Vittore Carpaccio (Vittore Scarpaccia) en andere Venetiaanse en Lombardische schilders met Stefano da Verona, Altichiero, Jacopo Avanzi, Jacobello del Fiore, Guariento (bij Vasari: Guerriero), Giusto de' Menabuoi, Vincenzo Foppa (vermoedelijk dezelfde als Vasari's Vincenzo Bresciano), Vincenzo Catena, Cima da Conegliano, Alvise Vivarini, Marco Basaiti, Bartolomeo Vivarini, Giovanni di Niccolò Mansueti, Vittore Belliniano, Bartolomeo Montagna, Benedetto Diana, Giovanni Buonconsiglio, Simone Bianco, Tullio Lombardo, Vincenzo Civerchio, Girolamo Romanino, Alessandro Bonvicino detto il Moretto, Francesco Bonsignori, Giovanni Francesco Caroto en Francesco Torbido detto il Moro
* Jacopo detto l'Indaco (Jacopo Torni) met Francesco Torni
* Luca Signorelli met Tommaso Bernabei detto il Papacello

### Tweede volume
#### Derde deel van de biografieën

Voorwoord
49 levens – 65 kunstenaars worden genoemd in de kopjes, evenals verschillende kunstenaarsgroepen
* Leonardo da Vinci met Gian Giacomo Caprotti, Giovanni Antonio Boltraffio en Marco d'Oggiono
* Giorgione da Castelfranco
* Antonio da Correggio met Andrea Solari (Andrea del Gobbo)
* Piero di Cosimo
* Donato Bramante (Bramante da Urbino)
* Fra Bartolomeo di San Marco
* Mariotto Albertinelli
* Raffaellino del Garbo
* Pietro Torrigiano (Torrigiani)
* Giuliano da Sangallo en Antonio da Sangallo de Oudere
* Raffael (Raffaello da Urbino)
* Guglielmo da Marcilla
* Simone del Pollaiuolo (il Cronaca)
* Domenico Puligo
* Andrea da Fiesole en anderen uit Fiesole
* Vincenzo da San Gimignano en Timoteo da Urbino
* Andrea Sansovino (Andrea dal Monte Sansovino)
* Benedetto da Rovezzano
* Baccio da Montelupo en Raffaello da Montelupo
* Lorenzo di Credi
* Lorenzetto en Boccaccio Boccaccino
* Baldassare Peruzzi
* Giovan Francesco, genaamd il Fattore, en Pellegrino da Modena
* Andrea del Sarto met Andrea Sguazzella, Pier Francesco Foschi en Jacopino del Conte
* Properzia de' Rossi met Amico Aspertini, Plautilla Nelli, Sofonisba Anguissola en Alessandro Allori
* Alfonso Lombardi, Michelagnolo da Siena, Girolamo Santacroce, Dosso en Battista Dossi
* Giovanni Antonio da Pordenone (Giovanni Antonio Licinio) en andere Friulische schilders
* Giovanni Antonio Sogliani
* Girolamo da Treviso
* Polidoro da Caravaggio en Maturino da Firenze
* Rosso Fiorentino
* Bartolomeo Ramenghi (Bartolomeo da Bagnacavallo) en andere Romagnolische schilders
* Francia Bigio
* Morto da Feltre (Morto da Feltro, Lorenzo Luzzo) en Andrea di Cosimo Feltrini
* Marco Calabrese
* Parmigianino (Francesco Mazzola)
* Jacopo Palma de Oudere en Lorenzo Lotto
* Fra Iocondo, Liberale da Verona en anderen uit Verona
* Francesco Bonsignori (Francesco Monsignori)
* Falconetto
* Francesco en Girolamo dai Libri
* Francesco Granacci
* Baccio d'Agnolo
* Valerio Belli (Valerio Vicentino), Giovanni da Castel Bolognese, Matteo dal Nasaro Veronese en anderen
* Marcantonio Raimondi (Marcantonio Bolognese) en anderen
* Antonio da Sangallo
* Giulio Romano
* Sebastiano del Piombo (Sebastiano Viniziano)
* Perino del Vaga

### Derde volume
#### Derde deel van de biografieën (vervolg)

24 levens – 29 kunstenaars worden genoemd in de kopjes
* Domenico Beccafumi
* Giovann'Antonio Lappoli
* Niccolò Soggi
* Niccolò detto il Tribolo
* Pierino da Vinci
* Baccio Bandinelli
* Giuliano Bugiardini
* Cristofano Gherardi
* Jacopo da Pontormo
* Simone Mosca met Francesco Mosca, genaamd Moschino
* Girolamo en Bartolomeo Genga en Giovanni Battista Belluzzi (Giovanbatista San Marino)
* Michele Sanmicheli met Paolo Veronese (bij Vasari: Paulino) en Paolo Farinato
* Giovannantonio detto il Sodoma da Verzelli
* Bastiano detto Aristotile da San Gallo
* Benedetto Garofalo en Girolamo da Carpi met Bramantino en Bernardino Gatti detto il Soiaro
* Ridolfo, David en Benedetto Ghirlandaio
* Giovanni da Udine
* Battista Franco met Jacopo Tintoretto en Andrea Schiavone
* Francesco Rustici
* Giovanni Angelo Montorsoli
* Francesco Salviati met Giuseppe Porta
* Daniello Ricciarelli da Volterra
* Taddeo Zucchero met Federico Zuccari
* Michelangelo Buonarroti met Tiberio Calcagni en Marcello Venusti
In de eerste uitgave van 1550 was de laatste biografie die van Michelangelo (1475-1564), die toen nog leefde. In de tweede editie van 1568 is de bijgewerkte biografie van Michelangelo het laatste van de 155 hoofdstukken waarvan de titel begon met "Vita di". Daarna volgen verdere hoofdstukken over kunstenaars en hun werken, die ook onder de "levens" worden gerekend:
* Francesco Primaticcio met Giovanni Battista Ramenghi (Bagnacavallo de Jongere), Prospero Fontana, Niccolò dell'Abbate, Domenico del Barbieri, Lorenzo Sabatini, Pellegrino Tibaldi, Luca Longhi, Livio Agresti, Marco Marchetti, Giovanni Boscoli en Bartolomeo Passarotti
* Titiaan met Jacopo Bassano, Giovanni Maria Verdizotti, Johan Stefan van Kalkar (Giovanni fiammingo) en Paris Bordone
* Jacopo Sansovino met Andrea Palladio, Alessandro Vittoria, Bartolomeo Ammanati en Danese Cattaneo
* Leone Leoni (Lione Aretino) met Giovanni Giacomo della Porta, Guglielmo della Porta en Galeazzo Alessi
* Giulio Clovio
* Diverse Italië: Girolamo Siciolante da Sermoneta, Marcello Venusti, Iacopino del Conte, Dono Doni, Cesare Nebbia en Niccolò Circignani (genaamd Pomarancio) Nederlanden (en Duitsland): Jan van Eyck, Rogier van der Weyden, Albrecht Dürer en anderen
* Bronzino en de Accademia del disegno met Raffaellino del Colle, Benedetto Pagni da Pescia, Alessandro Allori, Giovanni Maria Butteri, Cristofano dell'Altissimo, Stefano Pieri, Giovanni Stradano, Santi di Tito, Benvenuto Cellini, Francesco da Sangallo, Andrea Calamech, Giovanni Battista Fiammeri, Vincenzo de' Rossi, Francesco Camilliani en Stoldo Lorenzi
* Giorgio Vasari (autobiografie)