# Kroniek van de Drie Rijken

De Kroniek van de Drie Rijken (Chinees: 三國志, Sanguo zhi) is een boek uit de Vierentwintig Geschiedenissen, de verzameling officiële geschiedenissen van Chinese keizerlijke dynastieën. Het boek is samengesteld door Chen Shou (陳壽, 233–297) tussen 285 en 297 en beschrijft de voorgeschiedenis en het eigenlijke tijdperk van de Drie Koninkrijken gedurende de periode 189-284. Het werk vormt de historische basis voor de nog steeds veel gelezen Roman van de Drie Koninkrijken. Dat boek leverde op zichzelf weer inspiratie op voor veel historische fictie in de vorm van mondelinge overleveringen, literatuur, films, televisieseries en videospellen, waardoor De Kroniek van de Drie Rijken uiteindelijk een bijzonder grote invloed op de Chinese cultuur heeft gehad en nog steeds heeft.

## Ontstaan

Het werk is in de derde eeuw, (onder de Jin-dynastie) samengesteld door Chen Shou (陳壽, 233–297), een voormalig functionaris van de staat Shu. Er lag geen officiële opdracht aan het werk ten grondslag, de samenstelling gebeurde op initiatief van Chen Shou zelf. Hij had wel de beschikking over bestaande historische werken uit de staat Wei (zoals Weishu, 魏書, Boek van Wei, samengesteld door Wang Chen (†266) en Weilüe, 魏略王沈, Beknopte geschiedenis van Wei door Yu Huan) en uit de staat Wu (zoals Wushu, Boek van Shu, 吳書 door Wei Zhao, 韋昭, 204-273), maar niet uit zijn eigen staat Shu. De geschiedenis van dat rijk schreef Chen Shou op vanuit zijn geheugen.
Het exacte jaar waarin het werk werd voltooid is niet bekend. De laatste datum die in de Kroniek wordt genoemd is 284, het jaar waarin Sun Hao, de laatste heerser van Wu overleed. Het werk moet dan ook tussen 284 en 297 (het sterftejaar van Chen Shou) gereed zijn gekomen. Fan Jun (范頵), functionaris aan het keizerlijk hof, deed een voorstel om na de dood van Chen Shou een exemplaar van de Kroniek aan de keizerlijke bibliotheek toe te voegen. Dit gebeurde door in opdracht van de keizer het werk te kopiëren van het exemplaar dat Chen Shou thuis had liggen.

## Probleem van de legitieme doorgifte van het Hemels Mandaat

Chen Shou was in dienst van de Jin-dynastie, die zichzelf beschouwde als de rechtmatige opvolger van Wei. Het deel dat de geschiedenis van Wei beschrijft is dan ook het omvangrijkste deel van de Kroniek geworden. Door Chen Shou werden de heersers van Wei di (帝, keizer) genoemd, die elk hun eigen keizerlijke annalen kregen. De stichter van de dynastie, Cao Cao werd taizu (太祖, 'grote voorouder') genoemd, hoewel hij zich nooit tot keizer heeft laten proclameren. De eerste heerser van Wu werd slechts aangeduid als zhu (主, 'heer'), zijn opvolgers als san zi zhu (三嗣主, de 'drie erfgenamen van de heer'). De eerste heerser van Shu, Liu Bei, kreeg als extra toevoeging de titel xianzhu (先主, 'eerste heer'). Daaruit bleek dat Chen Shou nog steeds sympathie had voor de staat waar hij oorspronkelijk voor had gewerkt. Ook de titulatuur van de keizerinnen verschilde. Voor Wei gebruikte Chen Shou de term houfei (后妃, keizerinnen), voor de andere twee staten feizi (后妃) en feibin (妃嬪), dat echtgenotes betekent. Ook werden voor het gehele werk de jaartitels van Wei (en daarmee hun kalender) gebruikt.

## Commentaar door Pei Songzhi

In de vijfde eeuw kreeg Pei Songzhi (372-451) van keizer Wen (r.424-453) van de Liu Song-dynastie opdracht om het werk verder aan te vullen, omdat de tekst te beknopt was en te veel fouten zou bevatten. Zijn commentaar, dat hij in 429 voltooide, was vanuit historiografisch standpunt op een aantal punten opmerkelijk:
* Pei Songzhi noemde steeds de schrijvers en de titels van de werken die hij als bron had gebruikt.
* Hij beperkte zich tot een beschrijving van de gebeurtenis en zag af van de toen gebruikelijke beoordelingen, die waren beïnvloed door de confucianistische moraal of de doorgifte van het Hemels Mandaat.
* Alle teksten die een bepaalde gebeurtenis beschreven werden bij elkaar gezet, ook niet-officiële versies of onrealistische beschrijvingen. Pei Songzhi beperkte zich niet tot het gezichtspunt van de staat Wei (zoals Chen Shou had gedaan), maar hield ook rekening met de standpunten van de andere koninkrijken, zelfs als dit tot tegenstrijdigheden leidde.
* Bij plaatsnamen waar in de 'Kroniek' beschreven gebeurtenissen hadden plaatsgevonden werden opmerkingen over de geografische ligging toegevoegd.
Het commentaar van Pei Songzhi bevat citaten uit 258 bronnen, waarvan ruim 150 dateren uit de Wei-Jin periode. Bijna al deze bronnen zijn in de loop van de tijd verloren geraakt. Zijn commentaar is minder omvangrijk dan het oorspronkelijke werk van Chen Shou (320.000 tegenover 360.000 karakters. Ook voegde hij 98 fonetische glossen toe. Zijn commentaar maakte de Kroniek van de Drie Rijken tot een afgesloten en samenhangend geheel en is sindsdien integraal aan alle uitgaven van het werk toegevoegd.

## Inhoud

Sanguo zhi omvat 65 juan , maar is in feite een combinatie van drie boeken, een voor elk rijk. De Weishu (魏書, Boek van Wei, ook wel Weizhi, 魏志, Geschiedenis van Wei) bevat 30 juan (waaronder de vier annalen). De Shushu (蜀書, Boek van Shu) bevat 15 en de Wushu (吳書, Boek van Wu) 20 juan. Zij bestaan uitsluitend uit biografieën. Sanguo zhi wijkt af van de indeling van de Shiji en het Boek van de Han door slechts onderscheid te maken tussen annalen en biografieën. In Sanguo zhi ontbreken de verhandelingen.
| dynastieke geschiedenis | benji (annalen) | shijia (erfelijke geslachten | biao (tabellen) | zhi (verhandelingen) | liezhuan (biografieën) | Totaal aantal juan |
| Sanguo zhi | 4 | - | - | - | 61 | 65 |

### Boek van Wei

Bevat 4 juan Ji (紀, annalen), keizerlijke biografieën in strikt annalistische vorm die een chronologisch overzicht bieden van de belangrijkste gebeurtenissen, bezien vanuit het keizerlijke hof. Na de keizers volgt een juan collectieve biografieën van keizerinnen, gevolgd door 25 juan zhuan (傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën). De biografie beperkte zich tot het beschrijven van gebeurtenissen die het exemplarische karakter van de betreffende persoon duidelijk moesten maken. In een hoofdstuk kunnen ook twee of meer personen worden behandeld, als zij tot hetzelfde type persoon behoren. Er is verder nog een collectieve biografie (juan 29) van waarzeggers en voorspellers. Het laatste hoofdstuk beschrijft de betrekkingen met de verschillende, voornamelijk oostelijke buurvolkeren. Ook is hierin het hoofdstuk Xirong (Westelijke Rong) uit de Weilüe opgenomen.
Juan 1-30:
| juan | Titel | Vertaling | Opmerkingen |
| 1. | Wudi ji (武帝紀) | annalen van keizer Wu | Cao Cao, eigenlijke stichter van het Koninkrijk Wei |
| 2. | Wendi ji (文帝紀) | annalen van keizer Wen | Cao Pi (r.220-226) |
| 3. | Mingdi ji (明帝紀) | annalen van keizer Ming | Cao Rui (r.226-239) |
| 4. | san shaodi ji (三少帝紀) | annalen van de drie jonge keizers | Cao Fang (r.239-253), prins van Qi (Qi wang, 齊王) Cao Mao (r.254-259), hertog van het district Gaogui (Gaoguixiang gong, 高貴鄉公) Cao Huan (r.260-265), prins van Chenliu (Chenliu wang, 陳留王) |
| 5. | houfei zhuan (后妃傳) | biografieën van keizerinnen | Bevat: Bian, keizerin Wuxuan, vrouw van Cao Cao (Wuxuan Bian huanghou, 武宣卞皇后, 159-230) Zhen, keizerin Wenzhao, vrouw van Cao Pi (Wenzhao Zhen huanghou, 文昭甄皇后, 183-221) Guo, keizerin Wende, vrouw van Cao Pi (Wende Guo huanghou, 文德郭皇后, 184-235) Mao, keizerin Mingdao, vrouw van Cao Rui (Mingdao Mao huanghou, 明悼毛皇后, †237) Guo, keizerin Mingyuan, vrouw van Cao Rui (Mingyuan Guo huanghou, 明元郭皇后, †264) |
| 6. | Dong er Yuan Liu zhuan (董二袁劉傳) | biografieën van Dong, de beide Yuan(s) en van Liu | Bedoeld zijn: Dong Zhuo (董卓, †192), inclusief Li Jue (李傕, †198) en Guo Si (郭汜, †197) Yuan Shao (袁紹, †202), inclusief zijn zonen Yuan Tan (袁譚) en Yuan Shang (袁尚) Yuan Shu (袁術, †199) Liu Biao (劉表, 142-208) |
| 7. | Lü Bu Zang Hong zhuan (呂布臧洪傳, †198) | biografieën van Lü Bu en van Zang Hong | Bedoeld zijn: Lü Bu (呂布, †198), inclusief Zhang Miao (張邈, †195) en Chen Deng (陳登) Zang Hong (臧洪, 160-195), inclusief Chen Rong (陳容) |
| 8. | er Gongsun Tao si Zhang zhuan (二公孫陶四張傳) | biografieën van de beide Gongsun(s), van Tao en de vier Zhang(s) | Bedoeld zijn: Gongsun Zan (公孫瓚, †199) Gongsun Du (公孫度, 150-204), inclusief zijn zonen Gongsun Kang (公孫康), Gongsun Gong (公孫恭) en zijn kleinzoon Gongsun Yuan (公孫淵) Tao Qian (陶謙, 132-194) Zhang Yang (張楊, †198) Zhang Yan (張燕) Zhang Xiu (張繡, †207) Zhang Lu (張魯, †216) |
| 9. | zhu Xiahou Cao zhuan (諸夏侯曹傳) | biografieën van de diverse Xiahou(s) en Cao(s) | Bedoeld zijn: Xiahou Dun (夏侯惇, †220), inclusief Han Hao (韓浩) en Shi Huan (史渙, †209) Xiahou Yuan (夏侯淵, †219) Cao Ren (曹仁, 168-223), inclusief zijn broer Cao Chun (曹純, †210) Cao Hong (曹洪, †232) Cao Xiu (曹休, †228), inclusief zijn zoon Cao Zhao (曹肇) Cao Zhen (曹真, †231), inclusief zijn zoons Cao Shuang (曹爽, †249), Cao Xi (曹羲, †249) en Cao Xun (曹訓, †249) en verder He Yan (何晏, †249), Deng Yang (鄧颺, †249), Ding Mi (丁謐, †249), Bi Gui (畢軌, †249), Li Sheng (李勝, †249) en Huan Fan (桓範) Xiahou Shang (夏侯尚, †225), inclusief zijn zoon Xiahou Xuan (夏侯玄, 208-254) |
| 10. | Xun Ju Xun You Jia Xu zhuan (荀彧荀攸賈詡傳) | biografieën van Xun Ju, Xun You en Jia Xu | Bedoeld zijn: Xun Yu (荀彧, 163-212), inclusief zijn zoon Xun Yun (荀惲) en zijn kleinzoons Xun Han (荀甝) en Xun Yi (荀霬) Xun You (荀攸, 157-214) Jia Xu (賈詡, 147-223) |
| 11. | Yuan Zhang Liang Guo Tian Wang Bing Guan zhuan (袁張涼國田王邴管傳) | biografieën van Yuan, Zhang, Liang, Guo, Tian, Wang, Bing en Guan | Bedoeld zijn: Yuan Huan (袁渙) Zhang Fan (張範, †212), inclusief zijn broer Zhang Cheng (張承, †218) Liang Mao (涼茂) Guo Yuan (國淵) Tian Chou (田疇, 169-214) Wang You (王脩) Bing Yuan (邴原, 158-212) Guan Ning (管寧, 158-241), inclusief Wang Lie (王烈, 142-219) en Zhang Zun (張臶, 136-240), verder? Hu Zhao (胡昭, 162-250) en Jiao Xian (焦先) |
| 12. | Cui Mao Xu He Xing Bao Sima zhuan (崔毛徐何邢鮑司馬傳) | biografieën van Cui, Mao, Xu, He, Xing, Bao en Sima | Bedoeld zijn: Cui Yan (崔琰, 163-216) Mao Jie (毛玠, †216) Xu Yi (徐奕) He Kui (何夔) Xing Yong (邢顒, †223) Bao Xun (鮑勳, †226) Sima Zhi (司馬芝, †ca.223) |
| 13. | Zhong Yao Hua Xin Wang Lang zhuan (鍾繇華歆王朗傳) | biografieën van Zhong Yao, van Hua Xin en van Wang Lang | Bedoeld zijn: Zhong Yao (鍾繇, 151-230), inclusief? Zhong Yu Hua Xin (華歆, 157-231) Wang Lang (王朗, †228), inclusief? zijn zoon Wang Su (王肃, 195-256) |
| 14. | Cheng Dong Guo Liu Jiang Liu zhuan (程郭董劉蔣劉傳) | biografieën van Cheng, Dong, Guo, Liu, Jiang en Liu | Bedoeld zijn: Cheng Yu (程昱, 141-220), inclusief? Cheng Xiao Dong Zhao (董昭, 156-236) Guo Jia (郭嘉, 170-207) Liu Ye (劉曄, †234) Jiang Ji (蔣濟, †249) Liu Fang (劉放, †250) |
| 15. | Liu Sima Liang Zhang Wen Jia zhuan (劉司馬梁張溫賈傳) | biografieën van Liu, Sima, Liang, Zhang, Wen en Jia | Bedoeld zijn: Liu Fu (劉馥. †208) , inclusief? Liu Jing Sima Lang (司馬朗, 171-217) Liang Xi (梁習, †230) Zhang Ji (張既, †223) , inclusief? Zhang Ji Wen Hui (溫恢) Jia Kui (賈逵, 174-228) |
| 16. | Ren Su Du Zheng Cang zhuan (任蘇杜鄭倉傳) | biografieën van Ren, Su, Du, Zheng en Cang | Bedoeld zijn: Ren Jun (任峻, †204) Su Ze (蘇則, †223) Du Ji (杜畿, 133-224) Zheng Hun (鄭渾) Cang Ci (倉慈) |
| 17. | Zhang Yue Yu Zhang Xu zhuan (張樂于張徐傳) | biografieën van Zhang, Yue, Yu, Zhang en Xu | Bedoeld zijn: Zhang Liao (張遼, 169-222) Yue Jin (樂進, †218) Yu Jin (于禁, †221) Zhang He (張郃, †231) Xu Huang (徐晃, †227) |
| 18. | er Li, Zang Wen Lü Xu Dian er Pang Yan zhuan (二李臧文呂許典二龐閻傳) | biografieën van de beide Li(s), van Zang, Wen, Lü, Xu, Dian, de beide Pang(s) en van Yan | Bedoeld zijn: Li Dian (李典, 174-209) Li Tong (李通, ca.168-ca.209) Zang Ba (臧霸), inclusief? Sun Guan (孫觀) Wen Pin (文聘) Lü Qian (呂虔), inclusief? Wang Xiang (王祥) Xu Chu (許褚, †ca.230) Dian Wei (典韋, †208) Pang De (龐德, †219) Pang Yu (龐淯), inclusief? Mu Zhao E (母趙娥) Yan Wen (閻溫), inclusief? Zhang Gong (張恭) |
| 19. | Rencheng Chen Xiao wang zhuan (任城陳蕭王傳) | biografieën van de prinsen van Rencheng, Chen en Xiao | Bedoeld zijn drie zonen van Cao Cao: Cao Zhang, Prins Wei van Rencheng (任城威王曹彰, 189-223) Cao Zhi, Prins Si van Chen (陳思王曹植, 192-232) Cao Xiong, Prins Huai van Xiao (蕭懷王曹熊, 195-220) |
| 20. | Wu Wen shi wang gong zhuan (武文世王公傳) | biografieën van prinsen en hertogen uit de tijd van Wu en Wen | Bedoeld worden: 21 zonen van Cao Cao (Wudi): Cao Ang (曹昂), prins Min van Feng (豐愍王, ca.177-197) Cao Shuo? Cao Le (曹鑠), prins Shang van Xiang (相殤王) Cao Chong (曹沖), prins Ai van Deng (鄧哀王, 196-208) Cao Ju (曹據), prins van Pengcheng (彭城王) Cao Yu (曹宇), prins van Yan (燕王) Cao Lin (曹林), prins Mu van Pei (沛穆王, †256) Cao Gun (曹袞), prins Gong van Zhongshan (中山恭王, †235) Cao Xuan (曹玹), prins Huai van Jiyang (濟陽懷王) Cao Jun (曹峻), prins Gong van Chenliu (陳留恭王, †235) Cao Ju (曹矩), prins Min van Fanyang (范陽閔王) Cao Gan (曹幹), prins van Zhao (趙王, 214-261) Cao Zishang (曹子上), hertog Shang van Linyi (臨邑殤公) Cao Biao (曹彪), prins van Chu (楚王, 195-251) Cao Ziqin (曹子勤), hertog Shang van Gang (剛殤公) Cao Zicheng (曹乘), hertog Shang van Gucheng (穀城殤公) Cao Zizheng (曹子整), hertog Dai van Mei (郿戴公, †218) Cao Zijing (曹子京), hertog Shang van Ling (靈殤公) Cao Jun (曹均), hertog An van Fan (樊安公, †219) Cao Ziji (曹子棘), hertog Shang van Guangzong (廣宗殤公) Cao Hui (曹徽), prins Ling van Dongping (東平靈王, †242) Cao Mao (曹茂), prins van Leling (樂陵王) 8 zonen van Cao Pi (Wendi): Cao Xie (曹協), prins Ai van Zan (贊哀王) Cao Rui (曹蕤), prins Dao van Beihai (北海悼王, †233) Cao Jian (曹鑒), prins Huai van Dongwuyang (東武陽懷王, †225/226) Cao Lin (曹霖), prins Ding van Donghai (東海定王, †251) Cao Li (曹禮), prins Ai van Yuancheng (元城哀王, 208-229) Cao Yong (曹邕), prins Huai van Handan (邯鄲懷王, †229) Cao Gong (曹貢), prins Dao van Qinghe (清河悼王, †223) Cao Yan (曹儼), prins Ai van Guangping (廣平哀王, †223) |
| 21. | Wang Wei er Liu Fu zhuan (王衛二劉傅傳) | biografieën van Wang, Wei, de beide Liu(s) en van Fu | Bedoeld zijn: Wang Can (王粲, 177-217), inclusief? Xu Gan (徐幹), Chen Lin (陳琳), Ruan Yu (陳琳), Ying Yang (應瑒), Liu Zhen (應瑒); Handan Chun Deng (邯鄲淳等), Ying Qu (應璩), Ruan Ji (阮籍), Ji Kang (嵇康) en Wu Zhi (吳質) Wei Ji (衛覬) Liu Yi (劉廙, 188-221) Liu Shao (劉劭, ca.168/171/182-ca.245), inclusief? Mao Xi (繆襲), Zhong Zhang Tong (仲長統) en Su Lin Deng (蘇林等) Fu Gu Fu Jia? (傅嘏, 209-255) |
| 22. | Huan er Chen Xu Wei Lu zhuan (桓二陳徐衛盧傳) | biografieën van Huan, de beide Chen(s), van Xu, Wei en Lu | Bedoeld zijn: Huan Jie (桓階) Chen Qun (陳群, †236), inclusief? Zi Tai (子泰) Chen Jiao (陳矯, †237) Xu Xuan (徐宣, †236) Wei Zhen (衛臻) Lu Yu (盧毓, 182-257) |
| 23. | He Chang Yang Du Zhao Pei zhuan (和常楊杜趙裴傳) | biografieën van He, Chang, Yang, Du, Zhao en Pei | Bedoeld zijn: He Qia (和洽), inclusief? Xu Shao (許劭) Chang Lin (常林) Yang Jun (楊俊, †222) Du Xi (杜襲, †231) Zhao Yan (趙儼, 170-243) Pei Qian (裴潛), inclusief? Zi Xiu (子秀) |
| 24. | Han Cui Gao Sun Wang zhuan (韓崔高孫王傳) | biografieën van Han, Cui, Gao, Sun en Wang | Bedoeld zijn: Han Ji (韓暨, †238) Cui Lin (崔林, †244) Gao Rou (高柔, 174-263) Sun Li (孫禮, †250/51) Wang Guan (王觀, †260) |
| 25. | Xin Pi Yang Fu Gaotang Long zhuan (辛毗楊阜高堂隆傳) | biografieën van Xin Pi, Yang Fu en Gaotang Long | Bedoeld zijn: Xin Pi (辛毗, †ca.235) Yang Fu (楊阜) Gaotang Long (高堂隆), inclusief? Zhan Qian (棧潛) |
| 26. | Man Tian Qian Guo zhuan (滿田牽郭傳) | biografieën van Man, Tian, Qian en Guo | Bedoeld zijn: Man Chong (滿寵, †242) Tian Yu (田豫, †252) Qian Zhao (牽招) Guo Huai (郭淮, †255) |
| 27. | Xu Hu er Wang zhuan (徐胡二王傳) | biografieën van Xu, Hu en de beide Wang(s) | Bedoeld zijn: Xu Miao (徐邈, 171-249) Hu Zhi (胡質, †250) Wang Chang (王昶, †259) Wang Ji (王基, 190-261) |
| 28. | Wang Guanqiu Zhuge Deng Zhong zhuan (王毌丘諸葛鄧鍾傳) | biografieën van Wang, Guanqiu, Zhuge, Deng en Zhong | Bedoeld zijn: Wang Ling (王淩, 172-51), inclusief? Linghu Ju (令狐愚) Guanqiu Jian (毌丘儉, †255), inclusief? Wen Qin (文钦) Zhuge Dan (諸葛誕, †258), inclusief? Tang Zi (唐咨) Deng Ai (鄧艾, 197-264), inclusief? Zhou Tai (州泰) Zhong Hui (鍾會, 225-264), inclusief? Wang Bi (王弼) |
| 29. | fangji zhuan (方技傳) | biografieën van voorspellers en magiërs | Genoemd worden: Hua Tuo (華佗, †208?) Du Kui (杜夔), inclusief? Ma Jun (馬鈞) Zhu Jianping (朱建平) Zhou Xuan (周宣) Guan Lu (管輅, 209-256) |
| 30. | Wuhuan Xianbei Dongyi (烏丸鮮卑東夷傳) | biografieën van de Wuhuan, Xianbei en Dongyi | Beschreven worden: Xiongnu (匈奴) Wuhuan (烏丸) Xianbei (鮮卑) Dongyi (東夷) inclusief Fuyu (夫餘, Buyeo), Koguryŏ (Gaogouli, 高句麗, noordelijk deel van Korea), Oostelijke Woju (東沃沮), Yilou (挹婁), Hui (濊), Han (韓, zuidelijk deel van Korea) en Wo (倭, Japan). Het hoofdstuk Xirong (Westelijke Rong uit de Weilüe is aan het slot van dit hoofdstuk als een aanhangsel opgenomen. |

### Boek van Shu

Bevat 15 juan aan zhuan (傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën). De twee keizers worden aangeduid als zhu (主, heer). Juan 34 bevat biografieën van de echtgenotes en zonen van de beide keizers.
Juan 31-45:
| juan | Titel | Vertaling | Opmerkingen |
| 31. | Liu er mu zhuan (劉二牧傳) | biografieën van de beide gouverneurs Liu | bedoeld zijn: Liu Yan (劉焉, †194) Liu Zhang (劉璋, †219) |
| 32. | xian zhu zhuan (先主傳) | biografie van de eerste heer | bedoeld is Liu Bei (r.221-222) |
| 33. | hou zhu zhuan (後主傳) | biografie van de latere heer | bedoeld is Liu Shan (r.223-263) |
| 34. | er zhu feizi zhuan (二主妃子傳) | biografieën van de vrouwen en zonen van de beide heren | Bevat: Gan, concubine van de eerste heer (xianzhu Gan hou, 先主甘后), postuum: keizerin Zhaolie (Zhaolie huanghou, 昭烈皇后, †210) Mu, keizerin van de eerste heer (xianzhu Mu hou, 先主穆后, †245, familienaam Wu, 吳) Jing Ai, keizerin van de latere heer (houzhu Jing Ai Zhang zhou, 後主敬哀張后 †237, familienaam Zhang, 張) Zhang, keizerin van de latere heer (houzhu Zhang zhou, 後主張后, familienaam Zhang, 張) Liu Yong, zoon van de eerste heer, (Liu Yong met omgangsnaam Gongshou, Liu Yong zi Gongshou, 劉永字公壽) Liu Li, zoon van de eerste heer, (Liu Li met omgangsnaam Fengxiao, Liu Li zi Fengxiao, 劉理字奉孝, †244) Liu Xuan, (zoon van de latere heer Prins Xuan, houzhu taizi Xuan, 後主太子璿, 224-264) |
| 35. | Zhuge Liang zhuan (諸葛亮傳 ) | biografie van Zhuge Liang | Zhuge Liang (諸葛亮, 181-234), inclusief zijn zonen Zhuge Qiao (諸葛喬, 199-223) en Zhuge Zhan (諸葛瞻, 227-263) en verder Dong Jue (董厥) |
| 36. | Guan Zhang Ma Huang Zhao zhuan (關張馬黃趙傳) | biografieën van Guan, Zhang, Ma, Huang en Zhao | Bedoeld zijn: Guan Yu (關羽, †219) Zhang Fei (張飛, †221) Ma Chao (馬超, †222) Huang Zhong (黃忠, †220) Zhao Yun (趙雲, †229) |
| 37. | Pang Tong Fa Zheng zhuan (龐統法正傳) | biografieën van Pang Tong en Fa Zheng | Pang Tong (龐統) Fa Zheng (法正) |
| 38. | Xu Mi Sun Jian Yi Qin zhuan (許麋孫簡伊秦傳) | biografieën van Xu, Mi, Sun, Jian, Yi en Qin | Bedoeld zijn: Xu Jing (許靖) Mi Zhu (麋竺) Sun Qian (孫乾) Jian Yong (簡雍) Yi Ji (伊籍) Qin Mi (秦宓) |
| 39. | Dong Liu Ma Chen Dong Lü zhuan (董劉馬陳董呂傳) | biografieën van Dong, Liu, Ma, Chen, Dong en Lü | Bedoeld zijn: Dong He (董和) Liu Ba (劉巴) Ma Liang (馬良) Chen Zhen (陳震) Dong Yun (董允) Lü Yi (呂乂) |
| 40. | Liu Peng Liao Li Liu Wei Yang zhuan (劉彭廖李劉魏楊傳) | biografieën van Liu, Peng, Liao, Li, Liu, Wei en Yang | Bedoeld zijn: Liu Feng (劉封) Peng Yang (彭羕) Liao Li (廖立) Li Yan (李嚴) Liu Yan (劉琰) Wei Yan (魏延) Yang Yi (楊儀) |
| 41. | Huo Wang Xiang Zhang Yang Fei zhuan (霍王向張楊費傳) | biografieën van Huo, Wang, Xiang, Zhang, Yang en Fei | Bedoeld zijn: Huo Jun (霍峻) Wang Lian (王蓮) Xiang Lang (向朗) Zhang Yi (張裔) Yang Hong (楊洪) Fei Shi (費詩) |
| 42. | Du Zhou Du Xu Meng Lai Yin Li Qiao Xi zhuan (杜周杜許孟來尹李譙郤傳) | biografieën van Du, Zhou, Du, Xu, Meng, Lai, Yin, Li, Qiao en Xi | Bedoeld zijn: Du Wei (杜微) Zhou Qun (周群) Du Qiong (杜瓊) Xu Ci (許慈) Meng Guang (孟光) Lai Min (來敏) Yin Mo (尹默) Li Zhuan (李譔) Qiao Zhou (譙周, 201-270), Qiao was de leraar van Chen Shou en wordt met respect door hem beschreven. Xi Zheng (郤正) |
| 43. | Huang Li Lü Ma Wang Zhang zhuan (黃李呂馬王張傳) | biografieën van Huang, Li, Lü, Ma, Wang en Zhang | Bedoeld zijn: Huang Quan (黃權) Li Hui (李恢) Lü Kai (呂凱) Ma Zhong (馬忠) Wang Ping (王平) Zhang Ni (張嶷) |
| 44. | Zhang Wan Fei Yi Jiang Wei zhuan (蔣琬費禕姜維傳) | biografieën van Zhang Wan, Fei Yi en Jiang Wei | Zhang Wan (蔣琬) Fei Yi (費禕) Jiang Wei (姜維) |
| 45. | Deng Zhang Zong Yang zhuan (鄧張宗楊傳) | biografieën van Deng, Zhang, Zong en Yang | Bedoeld zijn: Deng Zhi (鄧芝) Zhang Yi (張翼) Zong Yu (宗預) Yang Xi (楊戲) |

### Boek van Wu

Bevat 20 juan aan zhuan (傳, exemplarische overleveringen, vaak aangeduid als biografieën). De keizers worden als erfgenamen van de heer van Wu aangeduid met hun persoonsnaam. Juan 50 bevat biografieën van de echtgenotes en juan 51 en 59 van de zonen van de keizers.
Juan 46-65:
| juan | Titel | Vertaling | Opmerkingen |
| 46. | Sun po lu tao ni zhuan (孫破虜討逆傳) | biografie van Sun die de lafaards versloeg en (Sun) die de opstandelingen bestreed | Bedoeld zijn: Sun Jian (孫堅) Sun Ce 孫策) |
| 47. | Wu zhu zhuan (吳主傳) | biografie van de heer van Wu | Bedoeld is Sun Quan (孫權), keizer van Wu (r.222-252) |
| 48. | san si zhu zhuan (三嗣主傳) | biografieën van de drie erfgenamen van de heer | Bedoeld zijn de drie opvolgers van Sun Quan als heerser van Wu: Sun Liang (孫亮, r.252-257) Sun Xiu (孫休, r.257-263) Sun Hao (孫皓, r.263-280) |
| 49. | Liu Yao Taishi Ci Shi Xie zhuan (劉繇太史慈士燮傳) | biografieën van Liu Yao, Taishi Ci en Shi Xie | Bedoeld zijn: Liu Yao (劉繇) Taishi Ci (太史慈) Shi Xie (士燮) |
| 50. | feipin (bin?) zhuan (妃嬪傳) | biografieën van keizerlijke concubines | Vrouwe Wu (Wu furen, 吳夫人, †202), vrouw van Sun Jian, postuum: keizerin Wulie (武烈皇后) Vrouwe Xie (Xie furen, 謝夫人), vrouw van Sun Quan Vrouwe Xu (Xu furen, 徐夫人), vrouw van Sun Quan Vrouwe Bu (Bu furen, 步夫人), vrouw van Sun Quan Vrouwe Wang van Langxie (Langxie Wang furen, 琅邪王夫人), vrouw van Sun Quan Vrouwe Wang van Nanyang (Nanyang Wang furen, 南陽王夫人), vrouw van Sun Quan Vrouwe Pan (Pan furen, 潘夫人), keizerin van Sun Quan Vrouwe Quan (Quan furen, 全夫人), keizerin van Sun Liang Vrouwe Zhu (Zhu furen, 朱夫人), keizerin van Sun Xiu Vrouwe He (He ji, 何姬), vrouw van Sun He, keizerin-weduwe Vrouwe Teng (Teng furen, 滕夫人), keizerin van Sun Hao |
| 51. | zongshi zhuan (宗室傳) | biografieën van de familie van het regerende huis | Genoemd worden: Sun Jing (孫靜) Sun Fen (孫賁) Sun Fu (孫輔) Sun Yu (孫翊) Sun Kuang (孫匡) Sun Shao (孫韶) Sun Huan (孫桓) |
| 52. | Zhang Gu Zhuge Bu zhuan (張顧諸葛步傳) | biografieën van Zhang, Gu, Zhuge en Bu | Bedoeld zijn: Zhang Zhao (張昭) Gu Yong (顧雍) Zhuge Jin (諸葛瑾) Bu Zhi (步騭) |
| 53. | Zhang Yan Cheng Kan Xue zhuan (張嚴程闞薛傳) | biografieën van Zhang, Yan, Cheng, Kan Xue | Bedoeld zijn: Zhang Hong (張紘) Yan Jun (嚴峻) Cheng Bing (程秉) Kan Ze (闞澤) Xue Zong (薛綜) |
| 54. | Zhou Yu Lu Su Lü Meng zhuan (周瑜魯肅呂蒙傳) | biografieën van Zhou Yu, Lu Su en Lü Meng | Zhou Yu (周瑜), hier bevindt zich ook de klassieke beschrijving van de Slag bij de Rode Muur Lu Su (魯肅) Lü Meng (呂蒙) |
| 55. | Cheng Huang Han Jiang Zhou Chen Dong Gan Ling Xu Pan Ding zhuan (程黃韓蔣周陳董甘淩徐潘丁傳) | biografieën van Cheng, Huang, Han, Jiang, Zhou, Chen, Dong, Gan, Ling, Xu, Pan Ding | Bedoeld zijn: Cheng Pu (程普) Huang Gai (黃蓋) Han Dang (韓當) Jiang Qin (蔣欽) Zhou Tai (周泰) Chen Wu (陳武) Huang Xi (黃襲) Gan Ning (甘寧) Ling Tong (淩統) Xu Sheng (徐盛) Pan Zhang (潘璋) Ding Feng (丁奉) |
| 56. | Zhu Zhi Zhu Ran Lü Fan Zhu Huan zhuan (朱治朱然呂範朱桓傳) | biografieën van Zhu Zhi, Zhu Ran, Lü Fan Zhu Huan | Zhu Zhi (朱治) Zhu Ran (朱然) Lü Fan (呂範) Zhu Huan (朱桓) |
| 57. | Yu Lu Zhang Luo Lu Wu Zhu zhuan (虞陸張駱陸吾朱傳) | biografieën van Yu, Lu, Zhang, Luo, Lu, Wu en Zhu | Bedoeld zijn: Yu Fan (虞翻) Lu Ji (陸績) Zhang Wen (張溫) Luo Tong (駱統) Lu Mao (陸瑁) Wu Can (吾粲) Zhu Ju (朱據) |
| 58. | Lu Xun zhuan (陸遜傳) | biografie van Lu Xun | Lu Xun (陸遜) |
| 59. | Wu zhu wu zi (吳主五子傳) | biografieën van de vijf zonen van de heer van Wu | Bedoeld zijn de vijf zonen van Sun Quan: Sun Deng (孫登) Sun Lu (孫盧) Sun He (孫和) Sun Ba (孫霸) Sun Fen (孫奮) |
| 60. | He Quan Lü Zhou Zhongli zhuan (賀全呂周鍾離傳) | biografieën van He, Quan, Lü, Zhou en Zhongli | Bedoeld zijn: He Qi (賀齊) Quan Cong (全琮 Lü Dai (呂岱) Zhou Fang (周魴) Zhongli Mu (鍾離牧) |
| 61. | Pan Jun Lu Kai zhuan (潘濬陸凱傳) | biografieën van Pan Jun en Lu Kai | Pan Jun (潘濬) Lu Kai (陸凱) |
| 62. | Shi Yi Hu Zong zhuan (是儀胡綜傳) | biografieën van Shi Yi en Hu Zong | Shi Yi (是儀) Hu Zong (胡綜) |
| 63. | Wu Fan Liu Dun Zhao Da zhuan (吳範劉惇趙達傳) | biografieën van Wu Fan, Liu Dun en Zhao Da | Wu Fan (吳範) Liu Dun (劉惇) Zhao Da (趙達) |
| 64. | Zhuge Teng er Sun Puyang zhuan (諸葛滕二孫濮陽傳) | biografieën van Zhuge, Teng, de beide Sun(s) en Puyang | Bedoeld zijn: Zhuge Ke (諸葛恪) Teng Yin (滕胤) Sun Jun (孫峻) Sun Lin (孫綝) Puyang Xing (濮陽興) |
| 65. | Wang Lou He Wei Hua zhuan (王樓賀韋華傳) | biografieën van Wang, Lou, He, Wei en Hua | Bedoeld zijn: Wang Fan (王蕃) Lou Xuan (樓玄) He Shao (賀邵) Wei Yao (韋曜) Hua He (華覈) |

## Chinese tekst
### Tekst in klassiek Chinees

De Zhonghua uitgave van de Vierentwintig Geschiedenissen is de meest gebruikte uitgave. De teksten zijn voorzien van leestekens, ingedeeld in paragrafen en geschreven in traditionele karakters. Zowel van de oorspronkelijke als van de herziene uitgave zijn talrijke herdrukken verschenen, die onderling op details kunnen afwijken.
* 陳壽, 三國志 (65卷), 北京 (中華書局), (Chen Shou, Sanguo zhi (65 juan), Beijing (Zhonghua shuju), oorspronkelijke druk 1959. Herziene herdruk 1982 in 5 delen, 1564pp., ISBN 978-7-10100-307-9:
       三國志. 1, 卷1-9 [魏書一] (Sanguo zhi. 1, juan 1-9, [Wei shu yi])
       三國志. 2,卷10-20 [魏書二] (San guo zhi. 2, juan 10-20, [Wei shu er])
       三國志. 3,卷21-30 [魏書三] (San guo zhi. 3, juan 21-30, [Wei shu san])
       三國志. 4,卷31-45 [蜀書] (San guo zhi. 4, juan 31-45, [Shu shu])
       三國志. 5,卷46-65 [吴書] (Sanguo zhi. 5, juan 46-65 [Wu shu])
De Zhonghua-uitgave is ook beschikbaar via het project Scripta Sinica van de Academia Sinica, Taipei, Taiwan (zie: externe links).

### Tekst in het baihuawen

Sanguo zhi is vaak in het modern Chinees vertaald. Onderstaande uitgave is verzorgd door Fang Beichen (方北辰, *1942) en is uitgebreid geannoteerd. Fang is gespecialiseerd in Sanguo zhi en gaf leiding aan het Drie Koninkrijken Cultureel Onderzoekscentrum (三国文化研究中心, Sanguo wenhua yanjiu zhongxin), verbonden aan de afdeling geschiedenis van de Universiteit van Sichuan te Chengdu.
* 方北辰, 三国志注译, 西安 (陕西人民出版社), (Fang Beichen, Sanguo zhi zhuyi, Xi'an (Shaanxi renmin chubanshe) 1995. 3 delen, 2771pp., ISBN 722403455X. Het werk is uitgegeven in Vereenvoudigde Chinese karakters.

### Commentaren

In 1936 heeft Lu Bi (盧弼, 1876–1967) alle op dat moment bekende commentaren op Sanguo zhi verzameld en geannoteerd. Dat werk is vele malen herdrukt, waaronder:
* 盧弼, 三國志集解, 北京 (中华书局) 1982 (Lu Bi, Sanguo zhi ji jie, Beijing (Zhonghua shuju) 1982, 1157pp., ISBN 7101010199

### Aanvullingen

Sanguo zhi kent uitsluitend annalen en biografieën. Veel geleerden, met name onder de Qing-dynastie, hebben het werk willen aanvullen met chronologische tabellen en verhandelingen, zoals die over geografie en literatuur. Veel van deze aanvullingen zijn verschenen in de reeks Ershiwushi bubian (二十五史補編, Aanvullingen op de Vijfentwintig geschiedenissen). Onderdelen van deze reeks zijn vele malen herdrukt, zo ook onderstaand werk specifiek voor Sanguo zhi:
* "二十五史补编" 编委会编, 三国志补编 ("Ershiwushi bubian" bian weihui bian, Sanguo zhi bubian, Beijing (tushu guan chubanshe), 2005, 722pp., ISBN 7501327343
Ook Liu Gongren (劉公任) heeft deze leemte willen opvullen door het samenstellen van Nieuwe verhandelingen van de Drie Koninkrijken:
* 王祖彝, 三国 新 志 [七 卷], 台北 (世界书局) 1960 (Liu Gongren, Sanguo xin zhi [7 juan], Taibei (Shijie shuju) 1960, 235pp.

## Vertalingen

Er is geen volledige vertaling van de Sanguo zhi in westerse talen. Wel is er een thematische vertaling:
* Cutter, Robert Joe en William Gordon Crowell, Empresses and Consorts. Selections from Chen Shou's Records of the Three States with Pei Songzhi's Commentary, Honolulu (University of Hawaii Press) 1999, ISBN 978-0-82481-945-3.
Aan het eind van juan 30 is het hoofdstuk Xirong (Westelijke Rong) uit de Weilüe opgenomen. Dit onderdeel is vertaald door John E. Hill:
* Klik hier voor deze vertaling.
Sima Guang (1019-1086) heeft voor de periode van de Drie Koninkrijken in zijn annalistisch werk Zizhi tongjian (de Doorlopende spiegel tot hulp bij het bestuur) grote delen overgenomen uit Sanguo zhi. De betreffende periode uit Zizhi tongjian is vertaald door Achilles Fang en later ook door Rafe de Crespigny. Zij hebben de onderdelen die uit Sanguo zhi afkomstig waren duidelijk aangegeven, maar hun vertalingen zijn in principe die van Zizhi tongjian:
* Fang, Achilles, The Chronicle of the Three Kingdoms (220-265). Chapters 69-78 from the Tzu chih t'ung chien of Ssu-ma Kuang (1019-1086), Cambridge Mass. (Harvard University Press), 1952-1965, 2 delen (deel 1 onder redactie van Glen W.Baxter, deel 2 onder Bernard S. Solomon).
* De Crespigny, Rafe, To Establish Peace. Being the Chronicle of Later Han for the Years 189 to 220 AD as Recorded in Chapters 59 to 69 of the Zizhi tongjian of Sima Guang, Canberra (Australian National University) 1996, 2 delen, ISBN 073152537X.

## Literatuur

* (en) Cuttler, Robert Joe,Sanguo zhi in: Chennault, Cynthia L. e.a. (eds.), Early Medieval Chinese Texts. A Bibliographical Guide, Berkeley (Institute of East Asian Studies) 2015, (China Research Monograph 71), ISBN 978-1-55729-109-7, pp. 250–257.
* (en) De Crespigny, Richard Rafe Champion, The Records of the Three Kingdoms. A Study in the Historiography of the San Kuo Chih, Canberra (Australian National University Press) 1970, (Occasional paper. The Australian National University. Centre of Oriental Studies, 9), ISBN 978-0-70810-167-4.
* (de) Leese-Messing, Kathrin , Tradition im Wandel. Historiographiegeschichtliche Studien zu Chen Shous "Sanguo zhi", Dissertation Ludwig-Maximilians-Universität 2014, Wiesbaden (Harrassowitz Verlag) 2016 (Lun Wen - Studien zur Geistesgeschichte und Literatur in China, 21), ISBN 978-3-44710-675-7.
* (zh) Zhang Shunhui (met Cui Shuting en Wang Ruiming), Sanguo zhi cidian, Jinan (Shandong jiaoyu chubanshe) 1992, (崔曙庭, 张舜徽, 王瑞明; 三国志辞典; 济南 (山东教育出版社) 1992), ISBN 7532810666.
** Woordenboek van de Drie Koninkrijken. Tekst in vereenvoudigde Chinese karakters, 729pp.