# Harris-lijn

Een Harris-lijn, groeistoplijn van Parks of groeistoplijn is een lijn met een verhoogde botdichtheid die de positie van de groeischijf weergeeft op het moment van stopzetting van de lengtegroei van het lange bot. Ze is zichtbaar op een röntgenfoto of in dwarsdoorsnede, maar ook beschreven op CT-scans en op MRI. De leeftijd waarop de lijnen zijn gevormd, kan worden geschat op basis van een röntgenfoto. Harris-lijnen vormen zich vaker op het scheenbeen (vooral de onderste helft), maar kunnen zich theoretisch op elk lang bot vormen. Zo zijn ze bijvoorbeeld beschreven op middenvoetsbeentjes, spaakbenen, opperarmbeenderen en zelfs wervellichamen. Harris-lijnen kunnen ook in de loop van het leven verdwijnen.
Harris-lijnen worden vaak gezien als gevolg van jeugdige ondervoeding, ziekte, verwonding of langdurige immobiliteit. Andere onderzoeken tonen echter aan dat Harris-lijnen een gevolg van normale groei en groeispurten zijn in plaats van puur een gevolg van voedings- of ziektestress en veel voorkomen bij de botgroei bij kinderen en adolescenten. De lijnen zijn vernoemd naar Henry Albert Harris (1886-1968), hoogleraar anatomie aan de Universiteit van Cambridge of Edwards Albert Park (1877–1969), Amerikaanse kinderarts.
Met name tekorten aan eiwitten en vitamines, longontsteking, pokken, inname van giftige stoffen (alcohol) en psychologische problemen, osteoporose, hypo- of hyperparathyreoïdie, het syndroom van Cushing, de ziekte van Paget, blootstelling aan straling of zelfs leukemie, die leiden tot vertraagde lengtebotgroei, kunnen resulteren in de vorming van Harris-lijnen. Tijdens het proces van endochondrale botgroei resulteert het stoppen van osteoblastische activiteit in de afzetting van een dunne laag bot onder de kraakbeenkap, wat mogelijk Harris-lijnen vormt. Vervolgens is het herstel, noodzakelijk voor het herstel van osteoblastische activiteit, ook betrokken bij de vorming van Harris-lijnen. Wanneer volwassen kraakbeencellen opnieuw worden geactiveerd, hervat de botgroei, wat een verdikking van de benige laag veroorzaakt. Daarom manifesteert volledig herstel van periodes van chronische ziekte of ondervoeding zich ook als transversale lijnen op röntgenfoto's. Lijnen zijn meestal dikker bij langdurige en ernstige ondervoeding. De vorming van Harris-lijnen bereikt doorgaans een piek in lange botten rond de 2-3 jaar na de geboorte en wordt zeldzaam na de leeftijd van 5 jaar. Harris-lijnen komen vaker voor bij jongens dan bij meisjes.

## Gebruik in de paleoantropologie

In de paleoantropologie zijn Harris lijnen van belang doordat ze na de dood blijven bestaan en zijn waargenomen op skeletten die 45.000 jaar oud zijn. Hoewel deze lijnen onbetrouwbaar zijn voor het beoordelen van de gezondheidstoestand op individueel niveau, zijn ze wel nuttig voor het beoordelen van de gezondheidstoestand van een bevolking. Dit is de reden waarom verschillende onderzoeken hebben geprobeerd te zoeken naar de aanwezigheid van Harris-lijnen op de skeletten van oude populaties.
In onderzoeken waarin oude en moderne populaties werden vergeleken, was het aantal Harris-lijnen hoger in premoderne populaties, wat een slechtere gezondheid weerspiegelde.
* Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Growth arrest linesoldid=1233387572 op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
* Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Stries d'arrêt de croissance op de Franstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.
* 1 2 Christina Papageorgopoulou, Susanne K. Suter, Frank J. Rühli et Frank Siegmund, « Harris lines revisited: prevalence, comorbidities, and possible etiologies », American Journal of Human Biology: The Official Journal of the Human Biology Council, vol. 23, no 3, mai 2011, p. 381–391 (ISSN 1520-6300, PMID 21387459, DOI 10.1002/ajhb.21155, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)
* 1 2 3 4 5 Michał Jerzy Kulus et Paweł Dąbrowski, « How to calculate the age at formation of Harris lines? A step-by-step review of current methods and a proposal for modifications to Byers’ formulas », Archaeological and Anthropological Sciences, vol. 11, no 4, 1er avril 2019, p. 1169–1185 (ISSN 1866-9565, DOI 10.1007/s12520-018-00773-5, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)
* ↑ (1933). Bone Growth in Health and Disease: The Biological Principles Underlying the Clinical, Radiological, and Histological Diagnosis of Perversions of Growth and Disease in the Skeleton.. JAMA 101 (27): 2143. DOI: 10.1001/jama.1933.02740520053040.
* 1 2 Seres, David S. (2005). Surrogate nutrition markers, malnutrition, and adequacy of nutrition support. Nutrition in Clinical Practice 20 (3): 308–313. ISSN: 0884-5336. PMID 16207668. DOI: 10.1177/0115426505020003308.
* ↑ Wolbach, S. B. (1947). Vitamin-A deficiency and excess in relation to skeletal growth. The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume 29 (1): 171–192. ISSN: 0021-9355. PMID 20284696.
* ↑ Platt, B. S., Stewart, R. J. (1962). Transverse trabeculae and osteoporosis in bones in experimental protein-calorie deficiency. The British Journal of Nutrition 16: 483–495. ISSN: 0007-1145. PMID 13943979. DOI: 10.1079/bjn19620047.
* ↑ Hughes, C., Heylings, D. J., Power, C. (1996). Transverse (Harris) lines in Irish archaeological remains. American Journal of Physical Anthropology 101 (1): 115–131. ISSN: 0002-9483. PMID 8876817. DOI: <115::AID-AJPA8>3.0.CO;2-U 10.1002/(SICI)1096-8644(199609)101:1<115::AID-AJPA8>3.0.CO;2-U.
* 1 2 Jaewon Beom, Eun Jin Woo, In Sun Lee et Myeung Ju Kim, « Harris lines observed in human skeletons of Joseon Dynasty, Korea », Anatomy & Cell Biology, vol. 47, no 1, 2014, p. 66 (ISSN 2093-3665 et 2093-3673, PMID 24693484, PMCID PMC3968268, DOI 10.5115/acb.2014.47.1.66, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)
* 1 2 S. Ameen, L. Staub, S. Ulrich et P. Vock, « Harris lines of the tibia across centuries: a comparison of two populations, medieval and contemporary in Central Europe », Skeletal Radiology, vol. 34, no 5, 1er mai 2005, p. 279–284 (ISSN 1432-2161, DOI 10.1007/s00256-004-0841-3, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)
* ↑ John E. Lobdell, « Harris Lines: Markers of Nutrition and Disease at Prehistoric Utqiagvik Village », Arctic Anthropology, vol. 21, no 1, 1984, p. 109–116 (ISSN 0066-6939, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)
* ↑ Karin L. Sandness et John R. Green, « LINES OF ARRESTED GROWTH IN LONG BONES OF PREHISTORIC AND HISTORIC NEBRASKA NATIVE AMERICANS », Plains Anthropologist, vol. 38, no 143, 1993, p. 211–216 (ISSN 0032-0447, lire en ligne [archive], consulté le 6 juillet 2022)