# Gertrudiskerk (Nijmegen)

De Gertrudiskerk van Nijmegen was, onder meer volgens kronieken, een vroegmiddeleeuwse parochiekerk die gewijd was aan de heilige Gertrudis. De kerk stond volgens de overlevering vanaf het eind van de 7e tot en met het midden van de 13e eeuw ergens aan de Valkhofheuvel.
Over het algemeen neemt men aan dat dit de allereerste parochiekerk in de Nijmeegse geschiedenis was.

## Locatie

Waar de kerk exact stond, is onbekend. Gemeentesecretaris Herman van Schevichaven hield het op de plek van de – later aangelegde – Voerweg, nabij Kelfkensbos; van deze locatie wordt in beschrijvingen van de kerk het vaakst uitgegaan.

## Geschiedenis

Aangenomen wordt dat de Gertrudiskerk werd gebouwd aan het eind van de 7e of het begin van de 8e eeuw. Dit is de tijd dat de Merovingen het gebied in en rond Nijmegen in handen hadden gekregen, na het definitieve vertrek van de Romeinen enkele eeuwen daarvoor. Als exact bouwjaar is door Johannes Smetius en Johannes in de Betouw 692 genoemd (hun argumentatie hiervoor is niet duidelijk). Historicus Piet Leupen dateert in het Bronnenboek van Nijmegen (1981) de bouw nog iets eerder, in het eerste kwart van de 7e eeuw. Het bouwen van de kerk wordt algemeen in verband gebracht met de kersteningscampagne van bisschop Kunibert van Keulen.
Er is geen schriftelijke overlevering voorhanden uit de tijd zelf waarin deze kerk moet zijn gesticht, waarin melding van de kerk wordt gedaan, noch van de eerste paar eeuwen daarna; de oudste bekende vermelding is pas afkomstig van de 15e-eeuwse kanunnik en chroniqueur Willem van Berchen (zie onder). Wel moet er in ongeveer dezelfde tijd – de 7e-8e eeuw – een kerk in Utrecht zijn geweest, die door koning Dagobert I aan de hiervoor genoemde bisschop Kunibert was geschonken. Dit laatste lijkt erop te wijzen dat de invloed van het aartsbisdom Keulen in deze tijd ver naar het westen reikte. Zodoende kan er dus ook een kerk in het vroegmiddeleeuwse Nijmegen zijn geweest.
De Valkhofpalts, de palts die Karel de Grote naar verluidt omstreeks 770 op het Valkhof liet bouwen, moet zich nabij de Gertrudiskerk hebben bevonden. Het lijkt in het licht daarvan aannemelijk dat de Gertrudiskerk dienst deed als parochiekerk van deze palts.
Mogelijk was de Gertrudiskerk in eerste instantie een eigenkerk van de koning of bisschop.
De kerk zelf moet een vrij bescheiden zaalkerk van steen of hout zijn geweest.
Aangenomen wordt verder dat er naast de kerk een (eenvoudige) school stond. De Latijnse School, die eeuwen later aan het Sint-Stevenskerkhof in het Nijmeegse centrum is gebouwd, zou dan feitelijk een voortzetting van deze eerdere school zijn.

### Afbraak (1254)

De Gertrudiskerk moet omstreeks 1254 zijn afgebroken, op last van graaf Otto II. Zeven jaar daarvoor was de hele stad Nijmegen door koning Willem II van Holland in pand gegeven aan de graaf. De Gertrudiskerk werd nu vervangen door een kerk die in het echte centrum van de stad stond in plaats van aan de rand: de Stevenskerk, die nog altijd bestaat.
De afbraak van de kerk aan het Valkhof zou om meerdere, vooral strategische redenen zijn gebeurd. Omstreeks 1247 waren rond Nijmegen de eerste stadsmuren opgetrokken, maar de kerk zou buiten deze muren zijn komen te liggen. Voor de parochianen zou dit gedurende oorlogstijden te veel risico hebben opgeleverd. Met het verdwijnen van de Gertrudiskerk kon anderzijds de aldaar in 1155 voltooide burcht verder uitgebreid en versterkt worden, zodat de stad als geheel beter verdedigbaar was. Daarnaast speelde er nog een belangrijke culturele factor: op deze manier konden, op twee verschillende plekken in de groeiende stad, het bestuurlijke centrum (het Valkhof) en het religieuze centrum (de echte stadskern) elkaar als het ware in evenwicht houden.

### Vervangende kapel

Naast de Gertrudiskerk lag het Oude Kerkhof. Op deze plek is, nadat de kerk zelf was verdwenen, ter vervanging de Gertrudiskapel gebouwd; deze kapel is in 1579 weer afgebroken ten behoeve van het verder versterken van de stadswallen. Hiervan zijn later wel archeologische resten teruggevonden.

## Overgeleverd materiaal/het ontbreken hiervan

Van deze kerk wordt gewag gemaakt door Van Berchen in diens Gelderse kroniek, die omstreeks 1473 moet zijn geschreven. Later zijn onder meer Smetius en De Betouw hierin meegegaan.
Van de kerk zelf is echter geen enkele duidelijke afbeelding (bijvoorbeeld in de vorm van een tekening of gravure) bewaard gebleven, noch is er ook maar een enkele plattegrond overgeleverd uit de betreffende tijd zelf; pogingen tot visuele reconstructie van de stad uit deze tijd inclusief de Gertrudiskerk zijn pas veel later gedaan, door bijv. de stadsarchivaris Friedrich Gorissen in diens Stede-Atlas van Nijmegen.

## Vermeende ontdekte restanten

Tot op heden zijn er geen archeologische relicten teruggevonden waarvan met zekerheid is vastgesteld dat het overblijfselen van de Gertrudiskerk betrof.
In 1997 – ten tijde van de aanbouw van het Valkhof Museum – stuitte men bij archeologisch onderzoek van de bodem op restanten van muren, waarvan aanvankelijk werd gedacht dat het de kelder van een pastorie was. Deze pastorie zou dan aan de Gertrudiskerk kunnen hebben toebehoord. Later werd dit idee bijgesteld en concludeerde men dat het hier om een stuk oude stadsmuur ging, dan wel om natuursteen uit de Romeinse tijd. Omstreeks 2015 werd de nieuwe conclusie getrokken dat het toch ging om een kelder, die echter al in de 11e eeuw in brand werd gestoken, en zodoende niet bij de Gertrudiskerk kan hebben gehoord. De brandstichting zelf zou verband kunnen houden met de opstand tegen keizer Hendrik III onder Godfried II van Opper-Lotharingen in 1047.

## Gertrudis of Stefanus?

Enkele bronnen melden dat de oorspronkelijke kerk aan het Valkhof ook al aan de heilige Stefanus was gewijd, en dus niet aan Gertrudis van Nijvel. De Stevenskerk die nog altijd in het Nijmeegse centrum staat, zou dan feitelijk vooral een herbouw van de vroegere Valkhofkerk zijn. Veruit de meeste bronnen gaan daarentegen uit van een aan Gertrudis gewijde kerk aan het Valkhof.

## Twijfel aan historische waarheid

De tot op heden omstreden amateurhistoricus Albert Delahaye opperde omstreeks 1955 als eerste dat de vroegmiddeleeuwse kerk aan het Valkhof nooit bestaan heeft. Precies hetzelfde zou zijns inziens opgaan voor de Karolingische palts; deze zou in het Franse Noyon (waar Karel de Grote in 768 immers ook tot koning werd gekroond) hebben gestaan. In werkelijkheid zou Karel de Grote een dergelijke "gewone" parochiekerk in de nabijheid van zijn palts niet hebben kunnen toestaan, aldus sommige van Delahayes volgelingen.
Aanvullend daarop is gesteld dat de kerk aan het Valkhof die halverwege de 13e eeuw zou zijn afgebroken, in werkelijkheid de nog bestaande Sint-Nicolaaskapel is. Dit zou in dat geval dus ook vermoedelijk de echte eerste parochiekerk van Nijmegen zijn geweest.
* ↑ 53 De kerk van Sint-Gertrudis, levendweb.nl
* 1 2 Gertrudis, noviomagus.info
* 1 2 Kanunnik Willem van Berchen (ca. 1415 -1493), noviomagus.info
* 1 2 3 Onder Gelders gezag, het verval, de bouwer en heimwee naar de burcht.Hoofdstuk 5, 6, 7 en 8: p.128-228., noviomagus.info
* ↑ Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland (deel 2). Inmerc, Wormer, "Middeleeuwen en Nieuwe Tijd", pp. 155-156. ISBN 90 6611 2301.
* ↑ Karolingisch Nijmegen: de palts en zijn omgeving - Jaarboek Numaga 2014, A.den Braven, p.21
* ↑ Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland (deel 2). Inmerc, Wormer, "Middeleeuwen en Nieuwe Tijd", pp. 156. ISBN 90 6611 2301.
* ↑ Nijmeegs oudste school, noviomagus.nl
* ↑ C. Postma, Nederland in vroeger tijd 18e eeuwse beschrijving van steden en dorpen in Nederlanden · Volumes 6-7, 1964, p. 125
* ↑ De Stephanusfeesten te Nijmegen in 1937, noviomagus.nl
* ↑ Nijmegen – St. Stevenskerk, muizenest.n
* ↑ Gertrudiskapel, Gertrudis ofwel St.Geertruide, Huis van de Nijmeegse Geschiedenis
* ↑ Gertrudiskapel, Parochiekerk op het Valkhof, Mijn Gelderland
* ↑ Friedrich Gorissen (1912-1993), noviomagus.info
* ↑ Datering Middeleeuwse kelder Kelfkensbos ontrafeld, Mijn Gelderland
* ↑ Nijmegen. Geschiedenis van de oudste stad van Nederland (deel 2). Inmerc, Wormer, "Middeleeuwen en Nieuwe Tijd", pp. 159. ISBN 90 6611 2301.
* ↑ Karel de Grote is er nooit geweest., noviomagus.info
* ↑ De ware geschiedenis van Nijmegen., noviomagus.nl (Gastredactie)