# Sittard

Sittard (Limburgs: Zitterd) is een stad in Nederlands-Limburg, in het overgangsgebied tussen Midden-Limburg en het Zuid-Limburgse heuvelland. Het is een van de oudste plaatsen in Nederland en de op twee na oudste stad (een plaats die ooit stadsrechten had) op het grondgebied van het huidige Limburg (1243), na Maastricht (de facto in 1229) en Roermond (1232).
Sittard vormt sinds 2001 tezamen met het zuidwestelijk aangrenzende, in de voormalige Westelijke Mijnstreek gelegen gemeente Geleen en de gemeente Born, de gemeente Sittard-Geleen. Door deze fusie is de gemeente Sittard-Geleen qua inwonertal (ongeveer 92.624) de derde van de provincie geworden.

## Etymologie

De naam Sittard is afgeleid van Siter, van het Oudhoogduitse sîte, hoogte of berghelling en de plaats lag dan ook tegen een helling, de Kollenberg. Dit gebied was gunstig gelegen tussen de Geleenbeek en de Roode Beek.

## Geschiedenis

Het oorspronkelijke achterland van Sittard vormt het historische Land van Zwentibold rond de Graetheide. De geschiedenis van dit gebied gaat terug tot de zevende eeuw. Deze geschiedenis hebben de stad en de streek echter niet gedeeld met het tegenwoordige Zuid-Limburg. Sittard, Born en Susteren hebben maar een relatief korte tijd deel uitgemaakt van het Hertogdom Limburg. Deze drie plaatsen hebben vanaf 1400 een Gulikse geschiedenis.
De oorspronkelijke nederzetting die later de stad Sittard werd is vermoedelijk ontstaan in de Karolingische tijd, tussen 700 en 1000, al zijn er ook al duidelijke sporen van bewoning in de Merovingische periode. Zij wordt voor het eerst als Sitter vermeld in 1157. Op de betreffende plek ontstonden destijds drie nederzettingen: Haagsittert, Broeksittard en de huidige stad Sittard.
Sittard groeide vanaf de 11e eeuw sterk uit en kreeg in 1243 stadsrechten van hertog Hendrik IV van Limburg. In de eeuwen daarna leed de stad geregeld oorlogsschade. In 1677, ten tijde van de Hollandse Oorlog, werd zij in een door Franse troepen aangestoken stadsbrand bijna volledig verwoest.
In de loop der eeuwen hoorde Sittard beurtelings bij het hertogdom Gulik, de Eerste Franse Republiek, het Eerste Franse Keizerrijk (département de Roër), het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, België (in de periode 1830-39) en de Duitse Bond. Pas in 1867 werd de stad definitief bij Nederland gevoegd.
In de jaren 60 en 70 van de 20e eeuw is het centrum van Sittard sterk gesaneerd, waarbij veel oude gebouwen zijn vervangen door moderne. Ook is er een geheel nieuw winkelcentrum aangelegd.

## Inwonertal

In 2023 telde de stad Sittard 37.490 inwoners. Op een oppervlakte van 1798 hectare land is dat een bevolkingsdichtheid van 2077 inwoners/km². Van de voormalige gemeente Sittard maakten tussen 1982 en 2001 naast Sittard zelf ook de kleinere kernen Broeksittard, Einighausen, Guttecoven, Limbricht, Munstergeleen en Windraak, (met gezamenlijk zo'n 12.000 inwoners) deel uit. Ten tijde van haar opheffing op 1 januari 2001 had de gemeente Sittard meer dan 49.000 inwoners en Geleen bijna 34.000.

## Ligging

Sittard ligt ingeklemd tussen twee rijksgrenzen in de flessenhals van de provincie Limburg, waar Nederland nog geen tien kilometer breed is. In het oosten en noordoosten grenst het aan Duitsland, nabij de gemeente Selfkant, en in het westen aan de Maas, die de grens met België vormt. Sittard ligt op het noordelijke uiteinde van het Plateau van Graetheide en het Plateau van Doenrade, waartussen het Geleenbeekdal gelegen is.

## Dialect

Het traditionele dialect van Sittard hoort tot de Oost-Limburgse dialecten. Het meest kenmerkend aan dit dialect is de zogeheten Sittardse diftongering.

## Bezienswaardigheden

Een deel van Sittard is geklasseerd als beschermd stadsgezicht. Het oude stratenplan in het centrum van Sittard is nog duidelijk aanwezig. Ook de omwalling is nog grotendeels zichtbaar en een wandelpad voert over een deel van dit tracé.

### Kerken en kapellen

* De Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van het Heilig Hart, van 1877, in Sittard-Centrum
* De Sint-Petrus' Stoel van Antiochiëkerk, uit de 14de eeuw, in Sittard-Centrum
* De Sint-Michielskerk, kloosterkerk van 1660, in Sittard-Centrum.
* De voormalige Hervormde kerk, van 1680, in Sittard-Centrum
* De Gemmakerk in de wijk Sanderbout, van 1952.
* De Antonius van Paduakerk in de wijk Ophoven, van 1918.
* De Christus' Hemelvaartkerk in de wijk Vrangendael, van 1965.
* De Sint-Jozefkerk in de wijk Stadbroek, van 1954, gesloopt in 2001
* De Onze-Lieve-Vrouw Geboortekerk in de wijk Broeksittard, van 1934
* De Bernadettekerk in de wijk Baandert, van 1966
* De Sint-Pauluskerk in de wijk Limbrichterveld, van 1986
* De Christus Koningkerk in de wijk Leyenbroek, van 1928
* De Heilig Hart van Jezuskerk in de wijk Overhoven, van 1929-1931
* De Sint-Rosakapel van 1675, op de Kollenberg
* De Mariakapel, van 2008
* De Jezuïetenkapel, neogotische voormalige kerkhofkapel nabij Ursulinenhof, met fresco van Jo Havenith uit 2017 en een gedenksteen met namen van hier ooit begraven Jezuïeten.
* De Koningin des Hemelskapel, bakstenen kapel aan De Wieer, tegenoven nummer 4.
* De Onze-Lieve-Vrouw-van-Smartenkapel, kapel in baksteen en natuursteen, op de Kollenberg
* Het Mariapark, neogotisch bouwwerk van 1891, aan Oude Markt in Sittard-Centrum
* De Johanneskerk, protestantse kerk van 1966
* De Nieuw-Apostolische kerk, van 1936
* De Kerk van het Apostolisch Genootschap, van 1955

### Kloosters

* Huis Watersley, 1752 en 1897, kloostercomplex ten zuidoosten van het centrum, voornamelijk Franciscanen, vanaf 1967 zorginstelling, nabij de Kollenberg
* Dominicanenklooster, 1657, klooster en school, verbonden met Sint-Michaëlskerk, in Sittard-Centrum.
* Klooster Sint Agnetenberg, aan Plakstraat 24 in Sittard-Centrum, oorspronkelijk Dominicanessenklooster.
* Klooster van de Missiezusters van Onze-Lieve-Vrouw van de Apostelen aan Weidom 2, in Broeksittard
* Klooster van de Missionarissen van het Heilig Hart aan Leyenbroekerweg 111-113 in de wijk Leyenbroek
* Gemmaklooster, aan Leyenbroekerweg 52, in de wijk Leyenbroek
* Klooster van de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid, aan Walramstraat 23, in de wijk Sittard-Centrum
* Klooster van de Dochters van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart, aan Oude Markt 18-20 in Sittard-Centrum, van 1890
* Klooster van de Karmelietessen van het Goddelijk Hart van Jezus, van 1925, op kruising Kollenberg en Leyenbroekerweg, met glas-in-loodramen van Jos Hermans.
* Ursulinenklooster, van 1642 en 1860, aan Oude Markt 5 in Sittard-Centrum
* Klooster Mariahof, van 1936-1937, aan Geldersestraat 26 in de wijk Overhoven
* Klooster van de Paters van het Heilig Hart van Jezus van Bétharram, van 1926, aan Geldersestraat 39 in de wijk Overhoven

### Verdedigingswerken

* Vestingwerken van Sittard met Fort Sanderbout.

### Woonhuizen

* Het Kapittelhuis, een voormalig kanunnikenhuis uit de 17e of 18e eeuw.
* Gruizenstraat 7-9 is een vakwerkhuis met uitgekraagde bovenverdieping, met het jaartal 1593.
* Markt 20, een hoekhuis van ongeveer 1600, met overkraagde vakwerkzijgevel, in 1971-1972 gerestaureerd.
* Limbrichterstraat 16, twee aaneengebouwde huizen met overkraagde bovenverdieping in vakwerk uit de 17e eeuw, en moderne pui.
* Ophoven 3, met uitkragende vakwerkverdieping en bakstenen benedenbouw.
* Kloosterplein 4, oorspronkelijk een 17e-eeuwse tiendschuur van het kapittel, met drie graanzolders. Een deel werd na een brand van 1880 hersteld.
* Kritzraedthuis aan Rosmolenstraat 2, van 1620.
* Helstraat 3, van 1630. Bakstenen huis met puntgevel.
* Helstraat 39-41, van 1627
Hiernaast tal van andere monumentale woonhuizen, deels van latere datum, deels met slechts in de kern nog elementen van oudere datum.

### Boerderijen

* Dorpstraat 35 te Broeksittard, hoeve van 1781,
* Dorpstraat 42 te Broeksittard, oorspronkelijk 17e-eeuwse gesloten hoeve, vakwerk aan de binnenplaats.
* Kruisstraat 28 te Broeksittard, gesloten hoeve, mogelijk 1747, vakwerk aan de binnenplaats.
* Hoeve Lahrhof, aan Lahrstraat 93, van 1760, aan de voet van de Kollenberg
* Hoeve Bergerhof, gesloten hoeve met poortgebouw, in Stadspark Sittard.
* Ophoven 3, in Ophoven.
* Ophovenerhof, aan Molenweg 53 in de wijk Ophoven. Bakstenen gesloten hoeve, van 1763.
* Molenweg 22 in de wijk Ophoven. Bakstenen hoeve met vakwerk, kern 17e-eeuws, gevel met inrijpoort van 1802.
* Watersleyhof, aan Watersley 2. Gesloten bakstenen hoeve, vermeld in de 16e eeuw, huidige gebouwen 18e en 19e eeuw, schuur van 1856.

### Musea

* Museum De Domijnen, tot 2015 "Het Domein": stedelijke archeologie en geschiedenis, aan Kapittelstraat 6.
* Museum Het Nieuwe Domein: hedendaagse kunst, aan Ligne 5.

### Molens

* Ophovenermolen, watermolen op de Geleenbeek. Deze bevindt zich aan de rand van het Stadspark Sittard, aan Molenweg 56.
* Stadbroekermolen, watermolen op de Molenbeek, aan de Jacqueline Roufsweg 1.
* Molen van Hochstenbach, aan Paardestraat 40.