# District Grootloge van Merkmeesters in Nederland

Het District van Merkmeesters in Nederland is een Nederlandse obediëntie, oftewel een koepel van vrijmetselaarsloges, die is opgericht in in 1958 en waarbinnen zowel volgens de ritus van de 'Mark Masonry' (Merkmeester) als die van 'Royal Ark Mariner' wordt gewerkt. Lidmaatschap van een Merkmeesterloge is een van de mogelijke vervolgpaden voor vrijmetselaren in Nederland vanuit de symbolieke – of 'blauwe' - loges van de Orde van Vrijmetselaren onder het Grootoosten der Nederlanden, waar de basisgraden van leerling, gezel en meester worden verleend.
Bestuurlijk orgaan van het District is de District Grootloge, dit is de Nederlandse vertegenwoordiging van de Engelse 'Grand Lodge of Mark Master Masons of England and Wales and its Districts and Lodges Overseas'. De Grand Lodge of Mark Master Masons overziet de toepassing van zowel de ritus van Merkmeester als die van Royal Ark Mariner. Beide riten kennen slechts een enkele graad, de graad van Royal Ark Mariner is inhoudelijk geen vervolg op die van Merkmeester maar kan alleen worden verleend na het verkrijgen van de graad van Merkmeester.
Leden van een Merkmeesterloge zijn automatisch ook lid van het District. Om lid te kunnen worden van een Merkmeesterloge moet men minstens een jaar meester vrijmetselaar in een symbolieke loge zijn.
De grondslag van de ritus van Merkmeester ligt in het gegeven dat middeleeuwse steenhouwers over individueel herkenbare merktekens beschikten, die zij aanbrachten op door hen opgeleverde werkstukken. Deze traditie werd in de zeventiende eeuw onderdeel van de werkwijze van vrijmetselaarsloges in Schotland. De eerste vermelding van een aparte graad van Merkmeester dateert uit 1769 in Engeland. Het inwijdingsritueel van de graad van Merkmeester verwijst symbolisch naar de bouw van de Tempel van Salomo.
De ritus van Royal Ark Mariner is in de tweede helft van de achttiende eeuw eveneens ontstaan in Engeland. Hoewel het inhoudelijk een op zichzelf staande ritus is, is het toezicht erop sinds 1871 ondergebracht bij de Grand Lodge of Mark Master Masons. Een Royal Ark Marinerloge is altijd gekoppeld aan een Merkmeesterloge en heeft hetzelfde rangnummer en veelal ook dezelfde naam. Het inwijdingsritueel van de graad Royal Ark Mariner verwijst symbolisch naar het verhaal van de zondvloed en de Ark van Noach. Zowel de ritus van Merkmeester als die van Royal Ark Mariner worden in obediënties over de hele wereld toegepast.
Het embleem van het District is rond, en bevat in het midden een wapenschild. Op de kwartieren linksboven en rechtsonder van het wapenschild is de Nederlandse leeuw afgebeeld, op de twee andere een sluitsteen in een boog tussen een rood en een blauw veld. Dit laatste is een verwijzing naar het embleem van de Grand Lodge of Mark Master Masons. In de rand van het embleem staat het motto van het District.

## Merkmeesterloges

Anno 2024 zijn er eenentwintig Merkmeesterloges actief in Nederland, een loge is slapend. Aan vijftien van de actieve merkmeesterloges is een loge verbonden van de Royal Ark Mariners.
| Nr | Merkmeesterloge | Royal Ark Mariner loge | Zetel |
| 1220 | Concord | Concord | Rotterdam |
| 1283 | Jacob van Lennep | Jacob van Lennep | Den Haag |
| 1384 | Zaradatha | Zaradatha | Leiden |
| 1344 | Adon Hiram | Adon Hiram | Groningen |
| 1376 | Mosam Trajectam | Mosam Trajectam | Roermond |
| 1384 | Gijsbrecht van Amstel | | Amsterdam |
| 1390 | Hamerkin | | Deventer |
| 1414 | Schieland | | Rotterdam |
| 1421 | Succoth | | Haarlem |
| 1434 | The Netherlands Installed Mark Masters Lodge (*) | The Netherlands Installed Commanders' Lodge (*) | Bilthoven |
| 1488 | Libanon | Libanon | Terneuzen |
| 1504 | Moriah | Ararat | Alkmaar |
| 1516 | Het Sticht | Het Sticht | Amersfoort |
| 1533 | Twente | Dinkel | Enschede |
| 2547 | Thuredrecht | Thuredrecht | Dordrecht |
| 1562 | Marckdael | | Breda |
| 1565 | Hollandia | Hollandia | Den Haag |
| 1579 | De Sluitsteen | De Sluitsteen | Wageningen |
| 1580 | De Keursteen | De Keursteen | Leeuwarden |
| 1601 | Den Aks | Den Aks | Eindhoven |
| 1741 | Coronet | | Maastricht |
| 1799 | Delta (**) | Delta (**) | Goes |
(*) Engelstalig (**) Slapend
Elke Merkmeesterloge c.q. Royal Ark Mariner loge kent een een eigen bestuur, wat vrijwel dezelfde vorm heeft als dat van een symbolieke loge met enkele toevoegingen. Er is een Voorzittend Meester - binnen de Royal Ark Mariners Commandeur genaamd - welke wordt bijgestaan door een secretaris en een thesaurier. Daarnaast zijn er een aantal meer ceremoniële bestuursleden, ook wel officieren genoemd.
Binnen de ritus van de Merk vrijmetselarij is er naast het inwijdingsritueel ook een ritueel voor de installatie van een Voorzittend Meester van een Merkmeesterloge. Hetzelfde geldt voor de installatie van een Commandeur van een Royal Ark Mariner loge.

## Geschiedenis
### Ontstaan van de Merk vrijmetselarij

In 1717 werd de Premier Grand Lodge of England opgericht in Londen, met als doel alle symbolieke loges in Engeland onder zich te verenigen. De Premier Grand Lodge richtte zich echter uitsluitend op de drie symbolieke (basis)graden. Een groot aantal loges beschouwden het toen al bestaande Royal Arch ritueel als behorend tot 'the True and Antient Masonry' en wilden dit ook blijven beoefenen als onderdeel van hun werkzaamheden. Zij sloten zich daarom niet aan en in 1751 verenigden genoemde loges zich in de 'Antient Grand Lodge', zodat er vanaf dat moment twee obediënties in Engeland bestonden.De meeste loges van de Antient Grand Lodge hadden een Royal Arch kapittel dat dezelfde naam en hetzelfde nummer droeg en waarin zij logeleden inwijdden in de Royal Arch.
Er is bewijs dat vrijmetselaren in Schotland al vanaf 1599 symbolisch het merkteken gebruikten bij hun werkzaamheden, maar niet van een bijbehorend rituaal. In Engeland werd voor het eerst melding gemaakt van het toekennen van de graad van Merkmeester in 1769 in het Royal Arch kapittel 'Friendship' in Portsmouth. Hierna werd de graad snel meer toegepast in Engeland. De Merk vrijmetselarij bestond daarbij uit twee graden: na de gezellengraad in een symbolieke loge kon een kandidaat 'Mark Man' worden gemaakt en na het bereiken van de meestergraad worden bevorderd tot 'Mark Master Mason'. De laatste graad vormde daarmee een verbinding tussen de Meestergraad en de Royal Arch en werd daarom aanvankelijk zowel verleend in symbolieke loges - van de Antient Grand Lodge én van de Premier Grand Lodge - als in Royal Arch kapittels. Ook in Ierland en Schotland vond de graad steeds meer weerklank.
In 1813 werden de Premier Grand Lodge en Antient Grand Lodge samengevoegd tot wat nu de United Grand Lodge of England (UGLE) is. De positie van de Merk vrijmetselarij in Engeland kwam hiermee in het gedrang, daar de nieuwe Grand Lodge geen vervolgpaden toestond behoudens de Royal Arch. De Merk vrijmetselarij werd hierdoor na verloop van tijd vooral buiten Engeland beoefend in Schotland, Ierland en Noord-Amerika, en nog slechts in enkele Engelse loges.
In 1851 wisten zes Engelse vrijmetselaars - overigens zonder medeweten van de Grand Lodge of Scotland - toestemming te verkrijgen van het Schotse Royal Arch kapittel 'Bon Accord' in Aberdeen om elders Merkmeesterloges te stichten. Zij richtten in Londen de Merkmeesterloge 'Bon Accord' op en verscheidene vooraanstaande vrijmetselaars werden hier lid van. Na een mislukte poging in maart 1856 om de Merk vrijmetselarij in Engeland onder het toezicht van de United Grand Lodge of England te brengen, werd op 23 juni 1856 de Grand Lodge of Mark Master Masons opgericht. De beide eerder toegepaste graden werden daarna gecombineerd tot de graad van Mark Master Mason welke alleen in zelfstandige Merkmeesterloges kon worden verleend. Initieel werden Engelse Merkmeesterloges opgericht vanuit zowel de Grand Lodge of Scotland als de nieuwe Grand Lodge of Mark Master Masons, vanaf 1878 gebeurde dit alleen nog vanuit de laatste. Anno 2025 bestaat de Grand Lodge of Mark Master Masons nog steeds en de Merk vrijmetselarij is uitgegroeid tot het - op de Royal Arch na - meest beoefende vervolgpad in Engeland voor meester vrijmetselaars.
Het motto van de Grand Lodge is de Latijnse tekst 'Lapis reprobatus caput anguli’ oftewel 'de steen die werd verworpen, is tot een hoeksteen geworden'. Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst Psalmen 118:22, en heeft als betekenis dat een ieders bijdrage uiteindelijk belangrijk kan blijken te zijn.

### Ontstaan van de Royal Ark Mariners

Het verhaal van de Ark van Noach en de zondvloed werd al gebruikt in mysteriespelen in de zeventiende eeuw, en werd van daaruit al in vroege Engelse vrijmetselaarsrituelen genoemd. De eerste vermelding van een formele graad van Royal Ark Mariner komt echter pas voor in het verslag van een logebijeenkomst in Bath in 1790. Daarna werd de graad op verschillende manieren in een groot aantal loges in Engeland verleend.
Een 'Grandlodge of Royal Ark Mariners' werd opgericht op 13 mei 1870 door een zekere Morton Edwards in Londen. Omdat ook in een aantal Merkmeester loges de graad van Royal Ark Mariner werd verleend ontstond er een conflict met de al eerder in 1856 opgerichte Grand Lodge of Mark Master Masons. Het conflict liep verder op toen de Grand Lodge of Mark Master Masons - eveneens in 1870 - aankondigde dat er door hen een 'Royal Ark Grand Council' zou worden opgericht, wat zou toezien op de toepassing van de ritus van Royal Ark Mariner. Dit omdat de graad van Royal Ark Mariner al sinds 1790 in Merkmeesterloges werd verleend.
De onenigheid duurde voort totdat de Grand Lodge of Mark Master Masons de rechten op de graad van Royal Ark Mariner op 10 juni 1884 simpelweg kocht van Morton Edwards. Sindsdien is de toepassing van de ritus van Royal Ark Mariner altijd onder het toezicht gebleven van de Grand Lodge of Mark Master Masons.
Het motto van de Royal Ark Mariners is de Latijnse tekst 'Ponam que foedus meum tecum', oftewel 'ik zal mijn verbond met u sluiten'. Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst Genesis 6:18, en refereert aan de steun die men van de Opperbouwmeester van het Heelal hoopt te ontvangen.

### Jacob van Lennep

De schrijver, dichter, taalkundige en politicus Jacob van Lennep (1802-1868) was verantwoordelijk voor een eerste poging om de Merk vrijmetselarij in Nederland in te voeren. Hij was een actief vrijmetselaar en onder meer voorzittend meester van de Amsterdamse loge Willem Fredrik en voorzitter van het kapittel van de Orde der Hoge Graden met dezelfde naam. In 1842 werd hij lid van het Opperbestuur van de Orde der Hoge Graden en in 1846 werd hij lid van het Hoofdbestuur van de Orde der Vrijmetselaren. In 1867 werd hij benoemd tot gedeputeerd grootmeester van de Orde der Vrijmetselaren.
Begin 1843 ondernam van Lennep samen met een bevriende vrijmetselaar een avontuurlijke reis naar Schotland. Aldaar aangekomen ontdekten zij dat de Nederlandse maçonnieke werkwijzen vrijwel onbekend waren en dat men er geheel andere toepaste: de Royal Arch, de Merk vrijmetselarij, de graad van de Knights Templar en de Royal Order of Scotland. Van Lennep en zijn vriend werden in al deze nieuwe werkwijzen ingewijd.
Bij terugkomst in Nederland werd op 20 maart 1844 in Amsterdam het eerste kapittel in Nederland van de Royal Arch opgericht. In dit kapittel - genaamd 'Amsterdam' - werd ook de graad van Merkmeester beoefend. In de jaren daarna werden verschillende vrijmetselaars opgenomen in het kapittel, maar de laatste vermelding van activiteiten was op 4 mei 1850. Niet lang daarna werd het van de rol van Schotse Royal Arch kapittels afgevoerd. Ook de tegelijkertijd opgerichte priorij van de Knights Templar en de Provincial Grand Lodge van de Royal Order of Scotland verdwenen. Vermoedelijk heeft de in 1853 uitgevoerde herziening van het rituaal van de Orde der Hoge Graden hier een rol in gespeeld.

### Invoering in Nederland

In 1958 werd de eerste Merkmeesterloge in Nederland 'Concord' opgericht in Rotterdam, waarna er snel meer volgden. Deze loges werkten aanvankelijk onder direct gezag van de Grand Lodge of Mark Master Masons in Londen. In 1972 werd de District Grootloge van Merkmeesters voor Nederland gevestigd, die tot op heden het gezag van de Engelse Grand Lodge op Nederlands grondgebied vertegenwoordigt. Aan het hoofd van de District Grootloge staat een 'District Grand Master', welke verantwoording aflegt aan de grootmeester in Engeland. De District Grand Master is tevens voorziter van het bestuur van de District Grootloge wat - in afspiegeling van het bestuur van een Merkmeesterloge - verder bestaat uit verschillende functionarissen zoals de grootsecretaris en de grootthesaurier.

## Trivia

* Zowel in Ierland als Schotland kan de graad van Merkmeester worden toegekend in een kapittel van de Royal Arch, als eerste stap in dit vervolgpad. In Schotland kan de graad van Merkmeester ook nog steeds worden toegekend in een symbolieke loge, als onderdeel van de gezellengraad. In onder meer Noord- en Zuid-Amerika is de graad van Merkmeester onderdeel van de York ritus.
* De Grand Lodge of Mark Master Masons is gevestigd in Mark Masons Hall in St. James Street, Londen. In de bibliotheek van Mark Masons Hall hangt prominent het ontvangstbewijs van de aankoop van de rechten op de Royal Ark Mariner graad voor £25,-. Naast de Fraternity of Royal Ark Mariners houdt de Grand Lodge ook toezicht over verschillende andere Engelse vervolgpaden, in totaal tien stuks.
* De sluitsteen is het belangrijkste symbool in de Merk vrijmetselarij en staat onder meer voor voltooiing; het is ook het centrale element wat alles bij elkaar houdt. Op afbeeldingen wordt de sluitsteen vaak voorzien van de letters 'H T W S S T K S', de afkorting van ‘Hiram the widow's son, sent to King Solomon’. Dit is een verwijzing naar de bijbeltekst 1 Koningen 7: 'Koning Salomo stuurde een bode en liet Hiram uit Tyrus halen. Hij was de zoon van een vrouw die weduwe was uit de stam van Naftali, en zijn vader was een man uit Tyrus, een koperwerker. Hij was vol van wijsheid en inzicht, en van de kennis om allerlei werk in koper te maken'. De bouwmeester Hiram Abiff speelt een belangrijke rol in verschillende rituelen binnen de vrijmetselarij.
* Het vervolgpad van de 'Royal and Select Masters' verbindt in ritueel opzicht het Heilig Koninklijk Gewelf met de Merk vrijmetselarij. Voor toetreding tot de Royal and Select Masters is ingewijd zijn in zowel het Heilig Koninklijk Gewelf als de Merk vrijmetselarij dan ook een voorwaarde. In Nederland zijn 'councils' van dit vervolgpad gevestigd in Bilthoven en Den Haag.

## Appendix
### Referenties

* ↑ Heilig Koninklijk Gewelf - Links. www.hkgnederland.nl. Geraadpleegd op 21 april 2024.

### Bronnen

* 'Thoth', uitgave Ritus en Tempelbouw, 1981-II. D.C.J. van Peype, 'De introductie van de Royal Arch in Nederland (1844-1948)'
* 'Thoth', uitgave Ritus en Tempelbouw, 1998-5. G.W.B. Borrie, 'Jacob van Lennep als vrijmetselaar - De maçonnieke biografie'
* 'The Square Magazine', 1999-25. C. Gavin, 'The Mark degree'
* 'Thoth', uitgave Ritus en Tempelbouw, 2002-5/6. A. Goethals, 'Engelse werkwijzen'
* 'Freemasonry Today', uitgave United Grand Lodge of England, december 2019, D. Heath, 'Meeting the Mark'
* 'Freemasonry Today', uitgave United Grand Lodge of England, maart 2020, D. Heath, 'The ancient mariners'

### Literatuur

* (en) Springett, Bernard H. (1968). The Mark degree. Lewis Masonic, London.
* (en) Handfield-Jones, R.M. (1968). Grand Lodge of Mark Master Masons 1856-1968. Grand Lodge of Mark Master Masons, London.
* (en) Jones, Bernard E. (1979). Freemasons Guide and Compendium. Harrap & Company Ltd, London. ISBN 9780245561252.
* (en) Jackson, Keith B. (2012). Beyond the craft, 6th edition. Lewis Masonic, Eaton Socon. ISBN 9780853184058.

### Externe links

* District Grootloge van Merkmeesters voor Nederland: www.merkmeesters.nl
* (en) The Grand Lodge of Mark Master Masons: www.markmasonshall.org/orders/mark-master-mason
* (en) The Ancient and Honourable Fraternity of Royal Ark Mariners: www.markmasonshall.org/orders/royal-ark-mariner
* Grootoosten der Nederlanden: www.vrijmetselarij.nl
* Vrijmetselarijmuseum: www.vrijmetselarijmuseum.nl
* Archief Vrijmetselarijmuseum: collecties.vrijmetselarijmuseum.nl
* Stichting Ritus en Tempelbouw: www.ritusentempelbouw.nl
Lijst van vrijmetselaars uit Nederland