# Kritiek van de democratie

Sinds democratie ontstond in de klassieke oudheid, is er kritiek van de democratie. In een democratie wordt een zekere mate van kritiek en zelfs protest beschouwd als belangrijk. Kritiek uiten is deel van de vrijheden die worden gegarandeerd en van het democratische debat.
Sommige kritiek komt voort uit de vergelijking met andere politieke organisatievormen. Die andere organisatievormen kunnen verschillende richtingen uitgaan:

## Kritiek: burgers zijn niet geschikt om macht te krijgen

Deze kritiek gaat erover dat bij een democratie alle burgers macht hebben, ook burgers die niet bekwaam zijn. Zo zijn sommige kiezers slecht geïnformeerd over politiek en beleid, of niet geïnteresseerd. Dit zou leiden tot slechte bestuurders en slecht bestuur. De Griekse filosoof Plato was onder meer om deze reden tegenstander van democratie. Hij pleitte voor een heerschappij van de "meest geschikten".
Verder bouwend op deze kritiek wordt soms voorgesteld om bepaalde testen op te leggen. Slechts gekwalificeerde burgers mogen dan een stem uitbrengen of zich kandidaat stellen. Zulke testen benadelen echter bepaalde groepen, bijvoorbeeld kortgeschoolden of laaggeletterden. Daarnaast kan het misbruikt worden door machthebbers om de stem af te nemen van kiezers met een voor hen ongewenst profiel.
Een andere formulering van deze kritiek, is dat het in een democratie van belang is om burgers op te leiden en te informeren over democratie, politiek en beleid. Zo heeft over de eeuwen heen de ontwikkeling van communicatiemiddelen een rol gespeeld in de democratisering.

## Kritiek op het toekennen van de macht aan een meerderheid (meerderheidsdenken)

Deze kritiek gaat erover dat in een democratie een meerderheid beslissingen kan nemen die nadelig zijn voor andere groepen. In verregaande gevallen spreekt men over tirannie van de meerderheid. Om dit te voorkomen, staan in de grondwet vaak belangrijke vrijheden en beschermingen, die slechts kunnen gewijzigd worden met een bijzondere meerderheid.
Onder meer groepen die slecht vertegenwoordigd zijn in een democratie, kunnen nadeel ondervinden van meerderheidsdenken.
De politieke strijd tussen verschillende groepen kan leiden tot spanning en polarisatie in de samenleving.

## Kritiek: democratie is kwetsbaar en gevoelig voor afbraak door kwaadwilligen

Democratieën zijn kwetsbaar in die zin dat tegenstanders schijnbaar volgens de wettelijke regels de macht kunnen verwerven, en de democratie vervolgens gedeeltelijk of helemaal kunnen afschaffen.
Een andere formulering van deze kritiek is dat een samenleving waar tolerantie onvoldoende begrensd is, intoleranten de macht kunnen grijpen. Dit noemt men de paradox van tolerantie.
Om de macht te verwerven, gebruiken tegenstanders een waaier aan technieken:
* Met propagandatechnieken worden kiezers misleid en wantrouwen in het systeem gezaaid. Hiervoor kunnen massamedia misbruikt worden, zoals televisie of sociale media. Zo claimde Andrés Sepúlveda dat hij gedurende acht jaar met een team van hackers belangrijke politieke campagnes in Latijns-Amerika vervalste. Hij stal campagnestrategieën, manipuleerde sociale media om valse golven van steun en afkeer te creëren en installeerde spyware bij opponenten. Zo hielp hij onder meer in Mexico Peña Nieto aan een verkiezingsoverwinning bij de presidentsverkiezingen.
* Soms worden onder het mom van terreurbestrijding wetten ingevoerd die rechten en vrijheden onder druk zetten.
* Valse politieke tegenstanders kunnen worden gebruikt om echte oppositie te ondermijnen. Om democratieën minder kwetsbaar te maken, worden soms regels voorgesteld die de invloed van geld beperken.

## Kritiek: de machthebbers in de democratie vormen een elite

In een democratie ligt de macht in theorie bij het volk, dat gelijkwaardig is. Toch werd bij de oprichting van veel democratieën, na debat, beslist om een bepaalde elite te behouden. Deze elite wordt gevormd door onder meer verkozenen, partijleiders, hoge magistraten en hoge ambtenaren. Ze bestaat vooral uit mensen uit hogere sociale kringen en met specifieke opleidingen, en geniet een bepaalde status en voordelen. Een argument dat soms wordt gebruikt ter verdediging van deze aanpak, is dat op die manier meer gewone burgers hun toestemming kunnen geven aan het bestuur, bijvoorbeeld via verkiezingen, dan bijvoorbeeld wanneer bestuurders door loting bepaald worden. Bij loting is er geen manier voor gewone burgers om hun goedkeuring of afkeuring te uiten over de manier waarop de macht is georganiseerd.
Toch kent het principe van het loten van bestuurders ook voorstanders, zoals auteur David Van Reybrouck, die erop wijzen dat het veel van de tekortkomingen van representatieve democratieën verhelpt. Ook vormen van directe democratie worden soms voorgesteld om de macht van de politieke elite te verminderen. Politicoloog Robert Dahl stelde voor om in gevorderde democratieën groepen in te schakelen van bijvoorbeeld duizend gelote burgers, om prioriteiten te stellen of om specifieke grote problemen aan te pakken. Hij noemde deze groepen "minipopuli", die hij zag als een aanvulling op, eerder dan een vervanging van, wetgevende organen.

## Kritiek: democratieën zijn duur en inefficiënt

Een aantal mechanismen en praktijken eigen aan een democratie gaan gepaard met kosten en inefficiënties.
Enkele voorbeelden:
* Parlementen en andere representatieve organen, waar voorstellen geanalyseerd en beoordeeld worden, hebben een kostenplaatje. Zo kost het Europees parlement en de daaraan gelinkte infrastructuur en organisatie ongeveer 2,5 miljard euro in 2025.
* Soms kan het, door dynamieken en mechanismen eigen aan democratieën en haar instellingen, onredelijk lang duren voor bepaalde beslissingen worden genomen. Zo wordt in de Verenigde Staten regelmatig gefilibusterd.
* Politici kunnen de neiging hebben om (vermeend) onpopulaire maatregelen te vermijden, en populaire maatregelen te verkiezen, ook al is dat nadelig voor de samenleving. Zo is in Frankrijk jarenlang gedebatteerd over het verhogen van de pensioenleeftijd. Dit is gedurende vele jaren onder druk van burgers uitgesteld.
* Dat burgers verregaande rechten en vrijheden genieten, en er een hoge rechtszekerheid is, kan innovatieve of ingrijpende projecten vertragen of verhinderen. Hierdoor kan het resultaat negatief zijn voor de samenleving. Een voorbeeld hiervan is NIMBY (Not In My Back Yard).
* Veel inspanningen gaan naar lobbyen, waar grote kosten tegenover staan, maar wat ook tot beslissingen kan leiden die in het voordeel zijn van degene die lobbyt, maar in het nadeel van de samenleving als geheel. In dit verband spreekt men soms van een democratisch tekort.

## Kritiek: democratie is sterk gebonden aan een specifieke context

Deze kritiek komt er op neer dat democratie niet zomaar toegepast kan worden op een land. Democratie heeft door de eeuwen heen een aantal evoluties ondergaan, die zijn samengegaan met maatschappelijke en sociale veranderingen. Zo hebben participatieve en representatieve bestuursvormen in de late middeleeuwen bijgedragen tot het ontstaan van democratie in haar huidige vorm. Ook het canoniek recht, dat benadrukte dat leiders goedkeuring van leden moeten krijgen, is van invloed op huidige westerse democratieën. De opkomst van individualisme en een voorkeur voor keuzevrijheid vergemakkelijkte de ontwikkeling van democratische processen.
Een voorbeeld waar de waarheid van deze stelling bleek speelde zich af in Afghanistan toen de Verenigde Staten gedurende meer dan een decennium probeerde haar vorm van rechtsstaat daar in te voeren. Dit faalde, onder meer door een gebrek aan erkenning van de bestaande lokale rechtsorde.
* ↑ (en) Ober, Josiah (1/7/2009). Democratic Athens as an Experimental System: History and the Project of Political Theory. Princeton/Stanford Working Papers in Classics Paper No. 110512 2009
* ↑ (en) Mill, John Stuart (1859). On Liberty.
* ↑ (en) Ekiert, Grzegorz (1/12/2023). Democracy and Authoritarianism in the 21st Century: A sketch. Ash Center Policy Briefs 2023
* ↑ (en) Kalu, N. Kalu (1/1/2023). A Functional Theory of Government, Law, and Institutions, p. 161.
* ↑ (en) Habermas, Jürgen (2011). Key Concepts. Acumen Publishing, p. 140-155. ISBN 9788131604779.
* ↑ (en) The Gallerist, PLATO | Criticism of democracy (23 januari 2023). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Dahl, Robert A. (24 juli 1991). Democracy and Its Critics. Yale University Press. ISBN 9780300049381.
* ↑ (en) Brennan, Jason (2016). Against Democracy: New Preface. Princeton University Press 2016. DOI:https://doi.org/10.2307/j.ctvc77mcz.
* ↑ (en) Voting Then & Now. The Rise and Fall of Jim Crow. Educational Broadcasting Corporation. Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Swaby, Aliyya, The Fight Against an Age-Old Effort to Block Americans From Voting. ProPublica (12 september 2022). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Serena, Katie, How Literacy Tests Were Used To Stop Black Americans From Voting. All That's Interesting (22 december 2023). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Glaeser, Edward L. (31 mei 2007). Why does democracy need education?. J Econ Growth 2007. DOI:10.1007/s10887-007-9015-1.
* ↑ (en) Livingstone, Sonia (6 maart 2013). The mass media, democracy and the public sphere. London School of Economics. ISBN 9780415077378.
* ↑ Levitsky, Steven, Ziblatt, Daniel (2025). When Should the Majority Rule?. Journal of Democracy 36 (1): 5–20. ISSN: 1086-3214.
* ↑ (en) Dworkin, Ronald (1977). Taking Rights Seriously. The University of Chicago Press.
* ↑ (en) Conversi, Daniele (20 december 2011). Majoritarian democracy and globalization versus ethnic diversity?. Democratization 2011. DOI:https://doi.org/10.1080/13510347.2011.626947.
* ↑ (en) Martin-Gutierrez, Samuel (21 maart 2022). Multipolar social systems: Measuring polarization beyond dichotomous contexts. Chaos, Solitons & Fractals 2022. DOI:https://doi.org/10.1016/j.chaos.2023.113244.
* ↑ (en) Laebens, Melis G., Beyond Democratic Backsliding: Executive Aggrandizement and its Outcomes. The varieties of democracy institute. V-Dem Institute (1 september 2023). Geraadpleegd op 19 februari 2025.
* ↑ (en) Rawls, John (1971). A Theory of Justice. Harvard University Press. ISBN 9780674000780.
* ↑ (en) Sanchez, Gabriel R., Misinformation is eroding the public’s confidence in democracy. Brookings (26 juli 2022). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Robertson, Jordan, How to Hack an Election. Bloomberg Businessweek (31 maart 2016). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Saul, Ben, Rampant abuse of counter-terrorism laws threaten human rights globally, warns UN expert. UN Human Rights Council (12 maart 2024). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Jovanović, Srđan Mladenov (1 januari 2020). A New Political Scarecrow? The Political Program and Activity of the "Serbian Right". Suvremene teme. Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ Annelien, De Dijn, Eén euro, één stem. De Groene Amsterdammer (26 oktober 2022). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) The Code of Conduct together with The Guide to the Rules relating to the Conduct of Members. House of Commons (12 december 2022). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Study: US is an oligarchy, not a democracy. BBC (17 april 2014). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Manin, Bernard (1 januari 1997). The Principles of Representative Government. Cambridge University Press, p. 94 - 131.
* ↑ Van Reybroeck, David (3 oktober 2016). Tegen verkiezingen. De Bezige Bij. ISBN 9789023443551.
* ↑ (en) Dahl, Robert A. (1989). Democracy and its Critics, p. 340.
* ↑ (en) Buchanan, James M. (1962). The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy. University of Michigan Press.
* ↑ (en) Lipscy, Phillip Y. (24 juli 2018). Democracy and Financial Crisis. International Organization. Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ Europees Parlement. Begroting on line. Publicatiebureau Europese Unie (27 november 2024). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Reynolds, Molly E., What is the Senate filibuster, and what would it take to eliminate it?. Brookings (9 september 2020). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ Pensioenleeftijd in Frankrijk staat opnieuw ter discussie. NOS Nieuws (14 januari 2025). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Showalter, Reed, Democracy for Sale: Examining the Effects of Concentration on Lobbying in the United States. Series on corporate power. American Economic Liberties Project (1 augustus 2021). Geraadpleegd op 18 februari 2025.
* ↑ (en) Henrich, Joseph (8 september 2020). The Weirdest People in the World. Harvard University, p. 407-415. ISBN 9780141976211.
* ↑ (en) Swenson, Geoffrey (2017). Why U.S. Efforts to Promote the Rule of Law in Afghanistan Failed. International Security. Geraadpleegd op 18 februari 2025.