# Achtkarspelen

Achtkarspelen (Nederlandse uitspraak, Friese uitspraak: [axt’kaspələn]) is een gemeente in het oosten van de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telt 28.226 inwoners en heeft een totale oppervlakte van 103,98 km², waarvan 102,23 km² land en 1,75 km² water (1 januari 2024, bron: CBS).

## Geschiedenis

De naam Achtkarspelen verwijst naar de acht oorspronkelijke karspelen van het decanaat Oldehove die over de Lauwers lagen, te weten: Augustinusga, Buitenpost, Drogeham, De Kooten, Kortwoude, Lutkepost, Surhuizum en Twijzel. De grietenij Achtkarspelen nam lang een aparte plaats in Friesland in. In de middeleeuwen behoorde Achtkarspelen tot het bisdom Münster, terwijl de rest van Friesland onderdeel was van het bisdom Utrecht.
De grietenij Achtkarspelen werd in 1851 een gemeente na de invoering van de gemeentewet in Nederland van Thorbecke.

## Monumenten

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:
* Lijst van rijksmonumenten in Achtkarspelen.
* Lijst van oorlogsmonumenten in Achtkarspelen

## Kernen

De gemeente Achtkarspelen telt twaalf officiële kernen, waarvan Surhuisterveen en Buitenpost de grootste zijn.

### Dorpen

Aantal inwoners per kerngebied* op 1 januari 2023:
| Nederlandse naam | Friese naam | Inwoners |
| Surhuisterveen | Surhústerfean | 6.100 |
| Buitenpost | Bûtenpost | 5.905 |
| Harkema | De Harkema | 4.320 |
| Kootstertille | Koatstertille | 2.480 |
| Twijzelerheide | Twizelerheide | 1.795 |
| Drogeham | Droegeham | 1.680 |
| Surhuizum | Surhuzum | 1.265 |
| Augustinusga | Stynsgea | 1.205 |
| Boelenslaan | Boelensloane | 1.200 |
| Twijzel | Twizel | 1.095 |
| Gerkesklooster** | Gerkeskleaster | 785 |
| Stroobos** | Strobos | 315 |
* Kerngebied: de woonkern en het bijbehorende omliggende gebied buiten de bebouwde kom. Gegevens per bebouwde kom zijn niet beschikbaar. ** Gerkesklooster en Stroobos vormen samen een tweelingdorp, onder de naam Gerkesklooster-Stroobos tezamen 1115 inwoners in 2019

### Buurtschappen

Naast deze dorpen bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen, die sinds 2021 uitsluitend eentalig Friese plaatsnaamborden hebben:
| Barghiem (Barghiem) Blauwhuis (Blauhûs) Blauwverlaat (Blauforlaet) Buweklooster (Bouwekleaster) Buwetille (Bouwetille) De Kooten (De Koaten) De Laatste Stuiver (De Lêste Stoer) Dijkhuizen (Dykhuzen) Egypte Gerben Allesverlaat (Gerben Allesforlaet) | Hamsterpein (De Hamsterpein) Hamshorn (Hamsherne) Hiltjemoeiswouden (Hiltsjemuoiswâlden) Jachtveld (It Jachtfjild)) Kortwoude (Koartwâld) Kuikhorne (Kûkherne) (deels) Lutkepost (Lytsepost) Monniketille (Mûntsetille) Ophuis (Ophûs) | Opperkooten (Opperkoaten) Rohel (Reahel) Roodeschuur (Reaskuorre) Surhuizumer Mieden (Surhuzumer Mieden) Uitland (It Utlân) Vierhuizen (Fjouwerhúzen) Westerend (Westerein) Wildpad (It Wyldpaed) Wildveld (It Wyldfjild) |

## Politiek
### College van burgemeester en wethouders

| Functie | Naam | Partij | info |
| Burgemeester | Jouke Douwe de Vries | partijloos | per 30 januari 2025 |
| Wethouders | Harjan Bruining | CDA | |
| Wethouders | Tjibbe Brinkman | FNP | |
| Wethouders | Jelle Boerema | GBA | |
| Wethouders | Lea van der Tuin-Kuipers | CDA | |
| Gemeentesecretaris | Marcel Pieter de Jong | | |

#### Burgemeesters
### Gemeenteraad

De gemeenteraad van Achtkarspelen bestaat sinds 1978 uit 21 zetels. Hieronder de behaalde zetels per partij bij de gemeenteraadsverkiezingen sinds 1935:

#### 1935-1970

| Partij | Partij | 1935 | 1939 | 1946 | 1949 | 1953 | 1958 | 1962 | 1966 |
| | ARP | 7 | 7 | 8 | 7 | 7 | 7 | 7 | 8 |
| | PvdA | | | 5 | 4 | 5 | 6 | 5 | 6 |
| | CHU | 3 | 3 | 3 | 3 | 2 | 3 | 3 | 3 |
| | BP | | | | | | | | 1 |
| | Lijst Holwerda (GPV) | | | | 1 | 1 | | 1 | 1 |
| | VVD | | | | 1 | 1 | 1 | 1 | |
| | CPN | | | 1 | 1 | 1 | | | |
| | VDB | 2 | 2 | | | | | | |
| | SDAP | 3 | 2 | | | | | | |
| | CDU | 2 | 2 | | | | | | |
| | TBN | | 1 | | | | | | |
| Totaal | Totaal | 17 | 17 | 17 | 17 | 17 | 17 | 17 | 19 |
| Opkomst (%) | Opkomst (%) | 92,1 | 92,5 | 89,5 | 89,5 | 94,1 | 93,3 | 92,6 | 92,3 |

#### 1970-heden

| Partij | Partij | 1970 | 1974 | 1978 | 1982 | 1986 | 1990 | 1994 | 1998 | 2002 | 2006 | 2010 | 2014 | 2018 | 2022 |
| | CDA (voor 1978: ARP-CHU) | 11 | 11 | 12 | 9 | 8 | 9 | 6 | 8 | 7 | 6 | 6 | 5 | 6 | 6 |
| | FNP | | | | 1 | 2 | 3 | 4 | 3 | 5 | 4 | 5 | 6 | 4 | 4 |
| | CU (voor 2006: CU-SGP) | | | | | | | | | 3 | 2 | 3 | 3 | 3 | 3 |
| | GBA | | | | | | | 2 | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 3 | 3 |
| | PvdA | 6 | 6 | 7 | 7 | 8 | 6 | 5 | 4 | 3 | 6 | 3 | 3 | 2 | 2 |
| | PVV | | | | | | | | | | | | | 1 | 1 |
| | FVD | | | | | | | | | | | | | | 1 |
| | GL | | | | | | | | | | | | | 1 | 1 |
| | VVD | 1 | 1 | 1 | 2 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | |
| | RPF-SGP | | | | 1 | 1 | 1 | 2 | 2 | | | | | | |
| | GPV | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | | | | | | |
| Totaal | Totaal | 19 | 19 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 | 21 |
| Opkomst (%) | Opkomst (%) | 72,3 | 74,0 | 82,3 | 77,7 | 84,8 | 73,8 | 70,2 | 65,8 | 67,2 | 63,1 | 54,1 | 55,9 | 56,7 | 52,8 |

## Openbaar vervoer
### Trein

De gemeente heeft één treinstation: station Buitenpost. Hier stoppen de snel- en stoptreinen van Arriva in de richting van Leeuwarden en Groningen.

### Bus

In de gemeente rijden verschillende buslijnen van vervoerder Qbuzz:
* streekbus 12: Buitenpost - Augustinusga - Surhuizum - Surhuisterveen - Rottevalle - Drachten
* streekbus 13: Drachten - Boelenslaan - Surhuisterveen - Harkema - Drogeham - Kootstertille - Leeuwarden
* streekbussen 39, 133 en 139: Surhuisterveen - Grootegast - Groningen
* streekbus 61: Damwâld - Walterswâld - Driezum - Westergeast - Kollumersweach - Feankleaster - Buitenpost
* streekbus 62: Buitenpost - Kollum - Zwaagwesteinde - Veenwouden - Leeuwarden
* streekbus 63: Buitenpost - Kollum - Dokkum
* buurtbus 101: Kootstertille - Twijzel - Buitenpost - Augustinusga - Gerkesklooster - Stroobos - Lutjegast - Grootegast

## Aangrenzende gemeenten

Aangrenzende gemeenten :
| Dantumadeel Dantumadeel | Noardeast-Fryslân Noardeast-Fryslân | |
| Tietjerksteradeel Tietjerksteradeel | | Westerkwartier Westerkwartier (Gr) |
| | Smallingerland Smallingerland | |
Dorpen: Augustinusga · Boelenslaan · Buitenpost · Drogeham · Gerkesklooster · Harkema · Kootstertille · Stroobos · Surhuisterveen · Surhuizum · Twijzel · Twijzelerheide Buurtschappen: Barghiem · Blauwhuis · Blauwverlaat · Buweklooster · Buwetille · De Kooten · De Laatste Stuiver · Dijkhuizen · Egypte · Gerben Allesverlaat · Hamsterpein · Hamshorn · Hiltjemoeiswouden · Jachtveld · Kortwoude · Kuikhorne (deels) · Lutkepost · Monniketille · Ophuis · Opperkooten · Rohel · Roodeschuur · Surhuizumer Mieden · Uitland · Vierhuizen · Westerend · Wildpad (deels) · Wildveld Friesland: Steden en dorpen Nederland: Provincies · Gemeenten
Achtkarspelen · Ameland · Dantumadeel · De Friese Meren · Harlingen · Heerenveen · Leeuwarden · Noardeast-Fryslân · Ooststellingwerf · Opsterland · Schiermonnikoog · Smallingerland · Súdwest-Fryslân · Terschelling · Tietjerksteradeel · Vlieland · Waadhoeke · Weststellingwerf Steden en dorpen · Voormalige gemeenten · Nederland: Provincies · Gemeenten

### Noten

* 1 2 3 4 De PvdA is ontstaan uit een fusie van VDB, SDAP en CDU.
* 1 2 Op 1 maart 2025 stapte GBA-raadslid Hooghiemstra over naar de FNP.
* 1 2 3 CU-SGP is ontstaan uit een fusie van RPF-SGP en GPV.
* ↑ In juni 2023 ging GBA-raadslid De Vries zelfstandig verder.
* ↑ Per 20 juni 2024 ging FVD-raadslid Van Dijk zelfstandig verder.

### Referenties

* ↑ CSB StatLine - Opendata databank van het CBS
* ↑ Tabel: Bevolking; maandcijfers per gemeente en overige regionale indelingen, 1 januari 2023, Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen
* ↑ www.dekrantvantoen.nl. Gearchiveerd op 26 november 2021.
* ↑ AUDIO: Op ‘e Hichte: maart start met bijzondere verhalen en initiatieven, RTV NOF, 1 maart 2025. Geraadpleegd op 8 maart 2025.
* ↑ Breuk in Gemeentebelangen Achtkarspelen: raadslid Edwin de Vries gaat alleen verder, Friesch Dagblad, 6 juni 2023. Geraadpleegd op 1 mei 2024.
* ↑ Albert van Dijk neemt ook in raad Achtkarspelen afstand van Forum voor Democratie, Omrop Fryslân, 20 juni 2024. Geraadpleegd op 24 juni 2024.