# Hilversum 3

Hilversum 3 was een Nederlandse publieke radiozender van 11 oktober 1965 tot en met 30 november 1985. Na de zenderkleuring op 1 april 1979 werd het station uiteindelijk per 1 december 1985 omgedoopt in Radio 3, dat per 1 januari 1994 verder ging als Radio 3FM en vanaf 1 september 2003 als 3FM. Sinds 19 augustus 2014 heet de radiozender NPO 3FM.

## Zenders

Het was onder druk van de publieke opinie dat minister Maarten Vrolijk van Cultuur de publieke omroepen dwong tot het oprichten van een lichtemuziekzender.
De eerste uitzending vond plaats op maandag 11 oktober 1965 omstreeks 09.00 uur door minister Vrolijk onder het motto "Lichte muziek ter begeleiding van uw dagelijkse bezigheden uitgezonden tijdens de werkuren". Hilversum 3 was de eerste Nederlandse publieke radiozender met een specifiek doel: lichte muziek. De zender werd opgericht als antwoord op de populaire zeezender Radio Veronica. De uitzendingen van Hilversum 3 waren in eerste instantie alle dagen van de week te horen van 09.00 tot 18.00 uur. De 63 uren zendtijd werden verdeeld onder de omroepverenigingen AVRO, KRO, NCRV en VARA.
In heel Nederland werd een derde FM-net gerealiseerd voor Hilversum 3. In Noordoost-Nederland werd de RONO ook via het derde net uitgezonden (o.a. via zender Markelo 98,4 MHz). De regionale omroep startte om 18:00 uur, zodra Hilversum 3 stopte. Datzelfde gold in Limburg voor de programma's van de Regionale Omroep Zuid (o.a. via zender Roermond 94,5 MHz). Hilversum 2 werd vanaf toen in die regio's niet meer onderbroken voor de regionale programma's. In de rest van Nederland was het derde net uitsluitend bestemd voor Hilversum 3 (o.a. zender Lopik 98,9 MHz).
Vanaf 28 december 1965 zond men ook uit via de middengolfzender Jaarsveld op 240 meter (1250 kHz, 10 kilowatt). Er werd in de maanden november tot en met februari uitgezonden van 9:00 tot 15:30 uur, in de maanden maart, april, september en oktober van 9:00 tot 17:00 uur en in de maanden mei tot en met augustus van 9:00 tot 18:00 uur, hoewel in de laatste vier genoemde maanden gebruik van deze zender zou mogen worden gemaakt van 7:00 tot 19:00 uur. Dit beperkte gebruik van deze middengolfzender was om tijdens de avond- en nachturen storing aan zenders in Ierland en Hongarije, die deze frequentie ook gebruikten, te voorkomen. Hilversum 3 was op de middengolf niet in het gehele land te ontvangen. Op 31 maart 1969 wisselden Hilversum 2 en 3 van FM-frequentie. Vanaf 1975 kreeg Hilversum 2 een beter FM-net, waardoor de regionale AM-steunzenders werden ingezet voor Hilversum 3.
Later werd de middengolfzender Lopik op 674 kHz, 445 m, 20 kilowatt ingezet voor Hilversum 3. Deze sterke frequentie is ook vaak in een TROS jingle op de befaamde donderdag te horen geweest: "...and now, more music on The Big Four-Four-Five", wat sloeg op de golflengte 445 m. Deze golflengte kwam overeen met de frequentie 674 kHz. Op 23 november 1978 werd de frequentie gewijzigd naar 675 kHz, waardoor de golflengte veranderde naar 444 m. Door een herindeling van het zenderpark in 1980 kon het vermogen van de middengolfzender omhoog naar 120 kW.
Om via de FM-uitzending in stereo te kunnen uitzenden, was een nieuwe dj-tafel nodig, omdat de oude tafel nog mono was. Deze stereo NOS dj-tafel werd op woensdag 3 september 1975 tussen 18:00 en 19:00 uur tijdens het NOS-programma Joost mag niet eten door dj Joost den Draaijer in gebruik genomen.

## Uitzending

Fanfare Rock van Horst Fischer was de eerste plaat die op Hilversum 3 werd gedraaid.
De KRO was de eerste omroep die op Hilversum 3 uitzond. Onder meer Henk Terlingen, Henk Bongaarts (thans bekend onder zijn alias Henk van Dorp), Ted de Braak, Bob Bouber, Johnny Hoes, Donald de Marcas en Henk Bouwman maakten programma's voor de KRO op Hilversum 3. Terlingen had onder meer het typetje Hullekie Dullekie dat verzoekplaten draaide. Meta de Vries, Cees van Zijtveld, Theo Stokkink, Krijn Torringa en vanaf medio 1976 Hans van der Togt presenteerden voor de AVRO op Hilversum 3. Muziek Mozaïek van Willem Duys verhuisde van Hilversum 2 naar Hilversum 3. Namens de VARA presenteerden Herman Stok en Felix Meurders.
In het begin werd er alleen overdag uitgezonden. Later zond men ook in de avonduren uit. Vanaf 1972 werd er tot 1 uur in de nacht uitgezonden en vanaf 15 oktober 1973 24 uur per dag.
Toen op zondag 1 april 1979 de zenderkleuring werd ingevoerd gingen de nachtuitzendingen naar Hilversum 1 en werd er uitgezonden van 7:00 uur (zondag 8.00 uur) tot middernacht. Pas per oktober 1992 keerden de nachtuitzendingen terug.
Tot 6:55 uur, in 1974 en 1975 om 5:55 uur ook op zondag en op vrijdag 4:55 uur, was de zender uit de lucht behalve om 6:30 uur wanneer de waterstanden werden voorgelezen en vanaf 6:55 uur (zondag 7:55 uur) klonk, zoals op veel zenders gebruikelijk in die tijd, het pauzeteken; voor Hilversum 3 was dat een synthesizer die de eerste tonen van het Wilhelmus speelde, met daarna de woorden "Hilversum 3", ingesproken door Henk Mouwe. Ook na de zendersluiting klonk het Wilhelmus en daarna was er alleen ruis.
Over de vraag in hoeverre Hilversum 3 een echt alternatief was liepen de meningen uiteen, omdat de zender gevuld werd door de bestaande omroepverenigingen die om toerbeurt een dag met een eigen muzikale inhoud mochten verzorgen. Daarmee ontstond het beeld dat de zender geen eigen gezicht had. De TROS kreeg als kersverse A-omroep vanaf donderdag 23 augustus 1973 zendtijd uitbreiding op Hilversum 3 en werd met dj's als Tom Mulder, Hugo van Gelderen, invaller Robbie Dale, Ad Roland, Gerard de Vries, Chiel Montagne en Ron Brandsteder snel enorm populair.
Nadat de zeezender Radio Veronica per 31 augustus 1974 noodgedwongen moest stoppen, ging het marktaandeel van Hilversum 3 steeds meer omhoog. Al snel werd het de best beluisterde zender van Nederland, met vanaf donderdag 3 oktober 1974 mega luister cijfers met "de beste dag op 3"; de TROS donderdag, dat vanaf die dag tot en met 20 mei 1976 de Tipparade, de tipplaat Alarmschijf, de Nederlandse Top 40 en de Soulshow ging uitzenden en vanaf Hemelvaartsdag 27 mei 1976 de TROS Europarade, de Polderpopparade en de eigen tipplaat de TROS Paradeplaat. Vanaf 1 juni 1978 t/m 21 november 1985 had de TROS de eigen, goed beluisterde hitlijst; de TROS Top 50.

### Verticale programmering

Hilversum 3 maakte veelal gebruik van een zogenaamde verticale programmering. Iedere dag zond een andere omroep uit, waardoor iedere dag anders klonk. Van 1 mei 1974 tot 28 december 1975 wordt gekozen voor horizontale programmatitels zoals Drie op je boterham, Pep op drie, Drie draait op verzoek, Drie tussen de middag en Drie loopt achter. Elke omroep die uitzendt heeft zijn eigen mensen maar de programma's hebben één naam. De EO op vrijdagmorgen deed echter niet mee. Vaak bleef de omroep echter de eigen naam ook nog als ondertitel gebruiken.
Sinds maandag 30 september 1974 had men de AVRO-maandag, VARA-dinsdag, KRO-woensdag, TROS-donderdag en NCRV-zaterdag. Op vrijdag zond de EO in de ochtend uit terwijl de NCRV in de late ochtend en begin van de middag uitzond en de NOS in de latere middag. Veronica had vanaf 28 mei 1976 tot en met maart 1979 1 uur zendtijd op de vrijdagavond tussen 19:00 en 20:00 uur, wat bij het bereiken van de C status vanaf 6 april 1979 naar de middag werd uitgebreid, terwijl de VPRO de rest van de avond uitzond. Op zondag zond de AVRO in de ochtend uit, de NOS in de middag en de KRO in de avond. In tegenstelling tot de vaste tv-avonden die jaarlijks wisselden op 1 oktober, bleven de vaste radiodagen ongewijzigd.
Enkele radioprogramma's van de NOS werden wel sinds 1972 horizontaal geprogrammeerd: Joost mag niet eten met Joost den Draaijer, NOS Maal met Joost den Draaijer, Felix Meurders en Frits Spits en De Avondspits met Frits Spits. (Echter niet op zondag omdat er dan pas om 8:00 uur werd begonnen in plaats van 7:00 uur).
Zeer populaire dagen waren vanaf 3 oktober 1974 de TROS-donderdag, De beste dag op 3 (de best beluisterde radiodag vanaf 3 oktober 1974 t/m 28 november 1985) met diskjockeys zoals Ron Brandsteder, Hugo van Gelderen, Ferry Maat, Tom Mulder, Annie de Reuver, Ad Roland, Hugo van Gelderen en Gerard de Vries en vanaf 6 april 1979 de vrijdag uitzendingen van Veronica, vooral sinds het de hele dag lang op de volle vrijdag uitzond sinds 6 december 1985 (invoering zender profilering en hernoeming stationsnaam naar Radio 3 per 1 december 1985), met diskjockeys als Lex Harding, Erik de Zwart, Bart van Leeuwen, Peter Teekamp, Adam Curry, Jeroen van Inkel en Alfred Lagarde.
De omroepen hadden ook vaste slogans. Zo was er bijvoorbeeld AVRO's maandag muziekdag, de opwindende VARA dinsdag, de TROS donderdag: de beste dag op 3, de volle Veronica vrijdag enzovoort.
De KRO ondervond vanaf mei 1982 op woensdag veel concurrentie van Veronica op Hilversum 1. Veronica bood op die dag een alternatief aan met programma's met populaire muziek zoals Muziek Terwijl u Werkt, Terug In de Tijd en Nederland Muziekland. In oktober 1983 haalde die omroep dan ook Peter Koelewijn als Hilversum 3 dj voor de ochtendshow binnen in de hoop luisteraars van Veronica terug te winnen, wat maar gedeeltelijk lukte. Daarom verplaatste de KRO vanaf 7 oktober 1984 zijn vaste uitzenddag woensdag naar de zondag.
De EO die al op vrijdagochtend uitzending had kreeg nu ook op woensdagochtend uitzending zodat er op 2 ochtenden in de week geen popmuziek werd uitgezonden maar country, gospel en op vrijdagmorgen zelfs geestelijke liederen en psalmen. De VPRO kreeg op de woensdagmiddag en -avond zendtijd en zond alternatieve popmuziek uit. Alleen van 16:00 tot 19:00 uur was er toen echte popmuziek te beluisteren op Hilversum 3 via de NOS met de Nationale Hitparade en De Avondspits. De woensdag en de vrijdagochtend waren zodoende de minder goed beluisterde uren, omdat de omroepen van die dag een programmering voorschotelde die minder aansprak en men op woensdag met Veronica op Hilversum 1 een alternatief had.
Per vrijdag 6 december 1985 kreeg Veronica wegens het behalen van de A-status en de herprofilering van alle publieke radiozenders en de naamswijziging naar Radio 3 per zondag 1 december 1985, de volle vrijdag toebedeeld en verdween de EO op die ochtend maar bleef op de woensdagochtend.

### Programma's

Op Hilversum 3 (en vanaf 1 december 1985 Radio 3) werden programma's uitgezonden die naam maakten in het Nederlandse radiolandschap zoals:
* Los Vast (NCRV) met Eddy Becker, later Jan Rietman. Populaire muziek live uitgezonden vanaf diverse locaties, waaronder de beroemde concerten in De Kuip met aansluitend als onderdeel de Dik Voormekaarshow, een komisch radioprogramma van André van Duin en Ferry de Groot.
* Weeshuis van de hits (KRO) met Peter van Bruggen, die geassisteerd werd door het (fictieve) weesjongetje Morrison.
* Hitweek (KRO) met Tom Blomberg.
* Manneke Pop (KRO) met Peter van Dam
* Paviljoen Drie (VARA), waarin parlementáár medewerker Dolf Brouwers onzinnige telefoongesprekken voerde.
* Steen en Been Show (VARA) met Jack Spijkerman, die vele plaatjes begeleidde op zijn neusfluitje of mondharmonica en onzinnige telefoongesprekken voerde.
* Vara's Vuurwerk (VARA) met Henk Westbroek.
* Verrukkelijke 15 (VARA) met o.a. Jeroen Soer, Rob Stenders en Luc van Rooij.
* Ronflonflon (VPRO) met Jacques Plafond, waarin de presentator dwars door de platen heen praatte en zijn mening over een plaat niet onder stoelen of banken stak.
* Koning Zzakk in Muzykland (VPRO) met Piet Adriaansen en Adeline van Lier, pophistorie met als motto "een vogelvlucht door de hedendaagse lichte muziek".
* Soulshow (TROS) met Ferry Maat waarin veel soul- en discomuziek werd gedraaid. Dit programma werd ook al uitgezonden via Radio Noordzee Internationaal, maar beleefde op de TROS-donderdag zijn hoogtij-dagen.
* Havermoutshow (TROS) met Tom Mulder best beluisterde ochtendshow op de Nederlandse radio vanaf mei 1979 tot mei 1987.
* vijftig pop of een envelop (TROS) met Tom Mulder best beluisterde spelprogramma ooit op de Nederlandse radio.
* TROS Europarade (TROS) met Ferry Maat en later Ad Roland de beste Europese hits in een overzicht.
* Polderpopparade (TROS) de beste Nederlandstalige hits met Ad Roland.
* De LP en CD show (TROS) met Wim van Putten.
* Hilversum 3 Top 30/Nationale Hitparade (NOS/TROS) vanaf 23 mei 1969 tot 31 januari 1993 met onder anderen Felix Meurders, Frits Spits, Tom Blomberg, Ferry Maat, Peter Teekamp, Martijn Krabbé en Daniel Dekker.
* TROS Top 50 (TROS) met Ferry Maat, Ad Roland, Kas van Iersel, invaller Peter van Dam en Erik de Zwart.
* de Nederlandse Top 40 (TROS) met Ferry Maat vanaf 3 oktober 1974 tot en met 20 mei 1976 en (Veronica) met Lex Harding, Erik de Zwart en Gijs Staverman vanaf 28 mei 1976 tot en met 18 december 1993.
* Gouden Uren (TROS) met o.a. Ad Roland, Ferry Maat, Peter Teekamp (vanaf 7 april 1988), Daniël Dekker en Edwin Diergaarde.
* TROS Nachtwacht (TROS) met o.a. Peter van Dam, Ferry Maat, Ad Roland, Tom Mulder, Daniel Dekker.
* Arbeidsvitaminen (AVRO) met diverse dj's.
* Hollands Glorie (AVRO) met Krijn Torringa.
* Candlelight (AVRO) met Jan van Veen.
* De Avondspits (NOS) met Frits Spits het enige horizontaal geprogrammeerde programma, van maandag t/m zaterdag tussen 18:00 en 19:00 uur.
* Goud van Oud (Veronica) met Peter Teekamp (tot 1 april 1988) en later Bart van Leeuwen.
* Bart en de Zwart (Veronica) met Bart van Leeuwen en Erik de Zwart.
* Curry en van Inkel (Veronica) met Adam Curry en Jeroen van Inkel. Populairste radioprogramma op de vrijdagavond van 12 oktober 1984 tot en met 16 oktober 1987.
* Ook Goeiemorgen (Veronica) met Jeroen van Inkel. Populairste ochtendshow van de Nederlandse radio vanaf 22 mei 1987 tot en met 2 oktober 1992 op Radio 3.
* Countdown Café (Veronica) met Alfred Lagarde en Kees Baars
* D'Rob Of D'r Onder (Veronica) met Rob Stenders van juni 1988 tot en met 30 augustus 1991 en van 7 november 1992 tot en met 26 augustus 1995 op Radio 3.

### Hitschijven

In de jaren zeventig hadden de omroepen (behalve de TROS die vanaf 3 oktober 1974 t/m 20 mei 1976 de Alarmschijf als hitschijf op donderdag draaide) de koppen bij elkaar gestoken en gezamenlijk de Troetelschijf omarmd, in antwoord op de Alarmschijf van zeezender Radio Veronica en later de TROS. Maar toen Veronica als Aspirant omroep vanaf 28 mei 1976 de Alarmschijf weer neer ging zetten in haar eigen zendtijd op Hilversum 3, wilde elke omroep een eigen hittip hebben, waarbij doublures zeker niet waren uitgesloten.
De schijven:
* Maandag AVRO's Radio en TV-Tip
* Dinsdag VARA's Parkeerschijf
* Woensdag KRO's Kiesschijf later VPRO Disque Pop de la Semaine
* Donderdag TROS Paradeplaat
* Vrijdag Veronica Alarmschijf
* Zaterdag NCRV Exclusiefschijf (sinds 1976), later Favorietschijf (vanaf 1978)
* Zondag KRO Speciale aanbieding (sinds 7 oktober 1984)
Vervolgens verkoos Frits Spits van de NOS in De Avondspits een NOS Steunplaat te hebben en tijdens de Nationale Hitparade een Nationale Toekomst (1982-1983).

### Hitparades

Al snel werden er pogingen ondernomen om een zekere harmonie in de zender aan te brengen. Zo adopteerde men in mei 1969 een eigen hitparade: de Hilversum 3 Top 30 die vanaf april 1971 de naam Daverende Dertig kreeg toebedeeld door Felix Meurders en vanaf eind juni 1974 verderging als de Nationale Hitparade (nog steeds een top 30) met gezamenlijk verkozen Tip 30 en Troetelschijf. Per 1 juni 1978 kwam de TROS met haar eigen TROS Top 50; dit duurde voort tot en met donderdag 21 november 1985.
In hetzelfde jaar dat de Nationale Hitparade startte, begon de TROS vanaf 3 oktober 1974 onverwacht met het uitzenden van de Tipparade, de Nederlandse Top 40 (de opvolger van de Radio Veronica Top 40) en de tipplaat de Alarmschijf; beide hitlijsten en de tipplaat die de TROS als A-omroep naar Hilversum 3 haalde, totdat Veronica als aspirant-omroep dat zelf op zich wilde nemen en beide hitlijsten en de tipplaat per Hemelvaartsdag 27 mei 1976 terug kreeg. Daarop startte de TROS met de TROS Europarade, de Polderpopparade en de tipplaat Paradeplaat. Op 1 juni 1978 werd de TROS Top 50 gestart, waarmee echter op 21 november 1985 werd gestopt door de invoering van de zenderprofilering en naamswijziging naar Radio 3 per 1 december 1985 en de TROS per 5 december 1985 de Nationale Hitparade ging uitzenden op Radio 3.
De AVRO zat ook niet stil en in 1978 dook de Toppop Hitparade op, een opinie-hitlijst waar fanclubs grote invloed op konden uitoefenen. In 1980 stopte de lijst omdat die invloed te groot werd geacht.
Om het aantal hitlijstjes nog verder op te voeren, hanteerden de VARA en de VPRO respectievelijk ook nog de Verrukkelijke 15 en De Moordlijst.

### Veranderingen

Op zondag 1 april 1979 werd de zenderkleuring ingevoerd, zodat elke publieke radiozender een eigen profiel kreeg. Hilversum 3 werd het station met voornamelijk popmuziek, waardoor praat- en sportprogramma's moesten verdwijnen. NCRV zaterdagsport, de achterban speelde op zaterdag en niet op zondag, bleef wél omdat er op Hilversum 2 op zaterdag geen plaats voor was, maar er werd hierin ook popmuziek gedraaid. Een ander afwijkend programma dat mocht blijven was De Muzikale Fruitmand met geestelijke liederen en psalmen van de EO. Door de lezers van de Hitkrant werd nog een actie gevoerd om het programma van Hilversum 3 te weren, omdat deze muziek niet erg door de lezers van de Hitkrant werd gewaardeerd en men popmuziek wenste te horen. Een alternatieve zender was er toen nog niet. Ook Ronflonflon met Jacques Plafond was afwijkend en was meer een hoorspel, maar tussendoor werd wel muziek gedraaid. Ronflonflon was echter wel het best beluisterde VPRO-programma. Ook Ko de Boswachtershow van de AVRO op zondagmorgen was geen popprogramma maar een kinderprogramma. Voorts zond de EO gospel en countrymuziek uit terwijl de VPRO veelal (onbekende) alternatieve popmuziek uitzond. Daarom hadden deze programma's een relatieve lage luisterdichtheid mede omdat vanaf mei 1982 op woensdag het publieke Veronica op Hilversum 1 populaire programma's uitzond.
Bij het bereiken van de C-status van Veronica in maart 1979, kreeg deze omroep per 6 april 1979 meer zendtijd op de vrijdagmiddag waarbij de NOS moest inleveren en de NOS met de Nationale Hitparade naar de zondagmiddag verhuisde. Op zondag verdween de NOS met Langs de Lijn per 1 april 1979 naar Hilversum 2 welk programma in het kader van de zenderkleuring niet op Hilversum 3 zou thuis horen en kregen VARA en TROS zendtijd op de late zondagochtend en de middag.
Op 24 maart 1982 bereikte Veronica de zogenaamde B-status (na eerder de TROS), waardoor de omroep vanaf 8 oktober 1982 op vrijdag nog meer zendtijd kreeg op Hilversum 3 ten koste van de EO, NCRV en VPRO terwijl de AVRO, VARA, TROS en KRO op zondag zendtijd moesten af staan aan de NOS.
Per 7 oktober 1984 verhuisde de KRO van de woensdag naar de zondag omdat het op woensdag veel concurrentie ondervond van Veronica op Hilversum 1. Op de woensdag kwamen toen EO (ochtend), VPRO (vroege middag en avond) en de NOS (met de Nationale Hitparade) in de late middag. Uiteindelijk kreeg Veronica vanaf 6 december 1985 de gehele vrijdag ter beschikking na het behalen van de A-status.
Af en toe werd er nog weleens een wijziging in de dagen doorgevoerd, maar Hilversum 3 heeft jarenlang deze verticale programmering weten te handhaven.
Op zondag 1 december 1985 wordt een nieuw schema en de zender profilering voor de Nederlandse publieke radiozenders ingevoerd. Tevens doen de zenders afstand van de historische naam 'Hilversum' en worden ze omgedoopt in 'Radio'. Radio 1 wordt de nieuws- en actualiteitenzender, Radio 2 de lichte muziekzender, Radio 3 de nationale popzender, Radio 4 de klassieke muziekzender en Radio 5 de zender voor o.a. minderheden en gesproken woord. De NOS verloor veel zendtijd op Radio 3, de Nationale Hitparade werd vanaf dat moment uitgezonden door de TROS, die met de TROS Top 50 was gestopt. De NOS behield alleen nog de horizontale uren (De Avondspits) van maandag t/m zaterdag tussen 18:00 en 19:00 uur. Ook werden diverse FM-frequenties van de zenders aangepast.
Per maandag 5 oktober 1992, toen de nationale popzender de hete adem van de commerciëlen in zijn nek voelde, begon men een geheel nieuwe horizontale programmering in te voeren onder een zogenaamde sandwichformule, waarbij onbekende nummers tussen nieuwe hits en gouwe ouwe waren te horen. Zie voor het verdere verloop en uitleg over deze nieuwe manier van uitzenden in het artikel NPO 3FM.

## Trivia

* Herman van Veen maakte in 1984 een nummer met de titel Hilversum III, voor zijn zestiende studioalbum Signalen. In mei dat jaar werd het nummer op vinylsingle uitgebracht.

## Literatuur

* Arjan Snijders, eindred.: Erik Klap, Vincent Weggemans (2015) 50 jaar 3FM: van vrolijke puinhoop naar serious radio. Hilversum: FC Klap. ISBN 9789085670391