# Ameide (plaats)

Ameide (Alblasserwaards: Termei) is een kleine stad en voormalige gemeente in de gemeente Vijfheerenlanden, in de Nederlandse provincie Utrecht. Het ligt in het noordoosten van de Alblasserwaard en heeft ongeveer 3.955 inwoners (2023). Ameide wordt in het noorden door de rivier de Lek en in het oosten door de Oude Zederik begrensd. Aan de noordwestkant grenst Tienhoven aan de Lek aan Ameide. Ameide en Tienhoven aan de Lek vormen een eenheid binnen de gemeente Vijfheerenlanden. Onderdeel van Ameide is de buurtschap Sluis. Naar alle waarschijnlijkheid is Ameide de oudste nederzetting in de Alblasserwaard en behoorde het tot de oudste steden van Holland.

## Etymologie

De eerste boeren vestigden zich langs het veenriviertje de A, dat uitmondde in de Lek; in het Ingveoons sprak men dan van A-mude (vergelijk plaatsen als Muiden, Leimuiden en Arnemuiden). Door ontronding veranderde dit in Ameide.

## Geschiedenis

De eerste keer dat Ameide in de geschiedenis is vastgelegd is in 1021, in een oorkonde waarin Huis ter Amonde wordt beschreven. Rond 1200 was het gebied rond Ameide geheel ontgonnen. Er werd druk gehandeld in de plaats, die in 1277 stadsrechten kreeg van Floris V, omdat het strategisch gelegen was. Vanwege die strategische positie werd er tussen de graaf van Holland en de bisschop van Utrecht vaak strijd geleverd om de stad, en als gevolg daarvan werden de stadsrechten verschillende keren ontnomen en weer teruggegeven. Door de frequentie van deze gevechten veranderde Ameide regelmatig van eigenaar en kon er zowel vanuit Holland als vanuit Utrecht nauwelijks noemenswaardige invloed worden uitgeoefend. In de praktijk was Ameide dus een zelfstandig staatje. Datzelfde gold ook voor Vianen. Ameide was verbonden met de heerlijkheid Vianen, maar maakte er geen deel van uit. Later kwamen beide steden in handen van de Duitse familie Van Lippe, waardoor Ameide en Vianen daadwerkelijk zelfstandige gebieden werden ten opzichte van Holland en Utrecht. Door de concurrentie van de stad Vianen heeft Ameide nooit groter kunnen worden.

### Heerlijkheid Ameide

Van 1021 tot 1255 was de heerlijkheid Ameide in bezit van de heren van Goor. Tussen 1255 en 1266 moet het zijn overgegaan op de familie Van Herlaar, die al de kastelen Oud- en Nieuw-Herlaar in Sint-Michielsgestel bezat. In 1298 verkondigde Dirk van Herlaar echter dat zijn Huis Herlaar een open huis van de graaf van Holland was, om in 1312 weer te spreken van een leen van de bisschop van Utrecht. Over het eigendom van de heerlijkheid en het kasteel valt dus te twisten, maar zeker is wel dat het in bezit was van de familie Van Herlaar.
In de 14e eeuw werd de heerlijkheid Ameide verbonden met de heerlijkheid Vianen door het huwelijk van Heilwich van Herlaar met Hendrik II van Vianen.

### Overstromingen

De rivier de Lek heeft een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Ameide. Op 24 december 1741 was er een grote dijkdoorbraak nabij Ameide, die ervoor zorgde dat het hele land rondom Ameide onder water kwam te staan. Rond 1744 gebeurde dit weer, echter met minder grote schade dan in 1741.

### Economie

De Lek zorgde ook voor economische activiteit in Ameide, dat in de middeleeuwen en tijdens de Gouden Eeuw een belangrijke overslaghaven was. De welvaart die de stad in die tijd heeft gehad is nog terug te vinden in de vele monumentale panden die de plaats rijk is. De binnenhaven aan de Voorstraat, achter het stadhuis, en de Prinsengracht, de enige echte gracht in Ameide, zijn in het begin van de 20e eeuw gedempt. Van oudsher is de stad gespecialiseerd in de mandenmakerij en andere toepassingen van riet. Tevens is Ameide bekend om de fruitteelt, in het bijzonder kersen. Ameide wordt daarom ook wel de Kersenstad genoemd. Een standbeeld genaamd De Kersenplukker herinnert aan deze voor Ameide zo belangrijke industrie.

### Verwoesting

In 1672 werd Ameide tijdens de Hollandse Oorlog geplunderd en verwoest door Franse troepen. Zij hadden in de nacht van 27 november eerst al de Schans bij Ameide overrompeld.

### Gemeente

Aan de gemeente Ameide werd op 1 januari 1812 de gemeente Tienhoven toegevoegd. Reeds op 1 april 1817 werd Tienhoven weer een zelfstandige gemeente. Per 1 januari 1986 werd Ameide deel van de gemeente Zederik. Op haar beurt werd de gemeente Zederik op 1 januari 2019 heringedeeld in de gemeente Vijfheerenlanden, waarmee Ameide administratief verhuisde van de provincie Zuid-Holland naar de provincie Utrecht.

### Groei

In de 20e eeuw is Ameide verschillende keren uitgebreid met woonwijken en daardoor betrekkelijk fors gegroeid. In de 21e eeuw zijn met name tijdens de economische crisis in korte tijd veel bouwplannen gerealiseerd. Daardoor heeft Ameide een winkelcentrum gekregen en is het dorpshuis vervangen door een multifunctioneel centrum. Tevens is er een volledig nieuw verzorgingstehuis gebouwd op de plek van het oude bejaardentehuis, met daaromheen een nieuwe woonwijk. Door inbreiding is er ook in het oude stadscentrum meer woonruimte gecreëerd. Plannen voor een jachthaven zijn niet van de grond gekomen.

### Waterschap

Van 1277 tot 1985 was het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard en zijn opvolgers in Ameide gevestigd, waarna het werd overgeplaatst naar Gorinchem. In 2005 is dit opgegaan in Waterschap Rivierenland, gevestigd in Tiel.
* Wapen heren van Vianen en Ameide
* Wapen van Vianen
* Wapen van Ameide

## Monumenten

Ameide telt dankzij haar geschiedenis als stad relatief veel monumenten. Naast de hervormde kerk uit 1361 (afgebrand in 1953 en heropgebouwd in 1955) en het stadhuis uit 1644 zijn er veel oude woonhuizen, waarvan de oudste dateren uit de 17e eeuw. Ook het monumentale pand van het hoogheemraadschap staat er nog en is aan de voorgevel voorzien van het wapenschild van het hoogheemraadschap. Een deel van Ameide is een beschermd stadsgezicht. De kerk en het stadhuis zijn waarschijnlijk de enige gebouwen die de brandstichting door de Fransen in 1672 hebben overleefd, dankzij onderhandeling door de plaatselijke predikant destijds.
In de kerktoren hangt een 1100 kg zware klok die dateert van 1608. In 1943 is de klok door de Duitse bezetter uit de toren gegooid om omgesmolten te worden tot wapentuig. Samen met vele andere klokken zou deze per schip naar Duitsland gaan, maar het schip is door het ondergronds verzet tot zinken gebracht. Na de oorlog zijn de klokken weer teruggebracht naar de plek waar ze thuishoorden. Zo ook die van Ameide. In 1953 is de klok bij de kerkbrand weer naar beneden gevallen. In 2015 is de klok gerestaureerd en is de schade van 1943 en 1953 gerepareerd. De klok luidt elk half uur en luidt ook voor de aanvang van kerkdiensten, bij uitvaarten en met Nieuwjaar.
Het stadhuis deed vroeger tevens dienst als waag en gevangenis. Het is tegenwoordig in gebruik bij de Historische Vereniging Ameide en Tienhoven en is tevens een populaire trouwlocatie. Het carillon speelt elk kwartier op een kenmerkend deuntje, voorafgaand aan de klokslag van de kerktoren. Op het hele uur worden langere stukken gespeeld, die periodiek afgewisseld worden, soms ook naar aanleiding van speciale gelegenheden of gebeurtenissen.
Geen officieel monument, maar wel een opvallend staaltje industrieel erfgoed was de voormalige meelfabriek. Het hoge gebouw stond direct buiten het stadscentrum. Verschillende historische woonhuizen moesten worden gesloopt voor de bouw van de meelfabriek halverwege de 20e eeuw. Na enkele jaren van leegstand is de fabriek in 2021 gesloopt, om plaats te maken voor enkele woningen die qua bouwstijl aansluiten bij de omliggende historische panden.