OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Peper-en-zoutvlinder

De peper-en-zoutvlinder of berkenspanner (Biston betularia) is een vlinder uit de familie van de spanners (Geometridae), met een spanwijdte van 35 tot 60 millimeter. Er zijn twee verschijningsvormen: wit met zwarte spikkeltjes en (vrijwel) geheel zwart. In bossen, parken en tuinen is de peper-en-zoutvlinder algemeen, in mei en juli. De vrouwelijke vlinder is groter dan de mannelijke.
* Biston betularia ♂
* Biston betularia ♂ △

## Larven

De rups neemt de kleur van zijn omgeving aan en is grijsgroen of grijsbruin van kleur tot lichtgroen. De rups heeft een diepe inkeping op de kop, waardoor de oogjes lijken op eindknoppen van het takje waar de rups sterk op lijkt. Hij wordt tot 60 millimeter lang en leeft op bomen en struiken zoals de olm, wilg, beuk, berk, pruim, roos en braam. Als hij verstoord wordt laat hij zich vallen en blijft dan enige tijd bewegingloos liggen.

## De peper-en-zoutvlinder in de evolutietheorie

Oorspronkelijk was alleen de lichte variant van de peper-en-zoutvlinder bekend, tot in het Engeland van de negentiende eeuw plotseling een zwarte variant (carbonaria) opdook. Deze zwarte variant kwam normaal gesproken slechts bij 1 % van de peper-en-zoutvlinders voor, terwijl zwarte exemplaren ook nog eens een zeer lage overlevingskans hadden. Ze vielen namelijk op voor vijanden wanneer ze op een witte berkenstam zaten. Later bleek, dat met het opkomen van de industrie tijdens de Industriële revolutie, deze zwarte variant betere overlevingskansen bood dan de lichtere. Door het vele roet in de lucht waren bomen en gebouwen namelijk zwart verkleurd, met als gevolg dat de lichte variant eerder gezien werd door vijanden. In de steden keerde de verhouding zwart-wit zich om: 99 % van de peper-en-zoutvlinders was zwart en slechts 1 % wit. Later, met het terugdringen van de roetuitstoot, nam de beroeting van bomen en gebouwen af, en nam het aandeel witte peper-en-zoutvlinders weer toe.
Dit verschijnsel werd later gebruikt als voorbeeld van natuurlijke selectie. Het werd veroorzaakt door springende genen, DNA-onderdelen die in het genoom van plaats verwisselen, die daardoor een mutatie veroorzaken.

### Tussenvorm

Een tussenvorm insularia, die zwart is met witte spikkels, kan gevonden worden in minder vervuilde gebieden waar overgevoelige korstmossen niet gedijen maar waar de bast groen is door de alg Pleurococcus.
# Killer Camp

Killer Camp is een Nederlands televisieprogramma van Skyhigh TV gebaseerd op het gelijknamige Amerikaanse Killer Camp. Het programma wordt gepresenteerd door Ruud Smulders en is te streamen op Prime Video.

## Opzet

Onder leiding van kampleider Ruud Smulders gaan elf influencers op zomerkamp in Kamp Watervreugd. Hier doen zij activiteiten om geld te verdienen voor een pot. Wat ze niet weten is dat een van de deelnemers een moordenaar is. Elke avond vertelt Smulders aan het kampvuur een eng verhaal en hierna wordt een moordenaar, klusjesman Boris, aangestuurd om een van de kandidaten om te leggen. Als de overgebleven deelnemers weten te raden wie de moordenaar is gaan zij met de geldpot ervandoor, anders gaat deze naar de moordenaar.

## Seizoenen
### Seizoen 1

Het eerste seizoen van Killer Camp ging op 14 oktober 2022 van start op Prime Video. Aan het eerste seizoen deden de volgende influencers mee: Janice Blok, Thomas Brok (YouTuber), King Faisel (vlogger), Isadee Jansen (model), Leafs (rapper), Antonie Lokhorst (TikTokker), Niek Marijnissen (voormalig De Bachelorette-kandidaat), Anna Nooshin, Iris Rulkens, Ouassima Tajmout (Radio-dj) en Marije Zuurveld (YouTuber). Aan het einde van het seizoen bleek dat Brok de moordenaar was en doordat de andere kandidaten dit niet wisten te raden, ging hij er met de geldpot vandoor.

## Externe link

* Officiële website
* ↑ Jansen, Dennis, Amazon Prime brengt nieuw realitygame-programma met influencers: Killer Camp. Eindhovens Dagblad (14 juli 2022). Geraadpleegd op 8 januari 2025.
* ↑ Jansen, Dennis, ‘Killer camp is een mengelmoes van Expeditie Robinson, De verraders en een horrorfilm’. Brabants Dagblad (14 oktober 2022). Geraadpleegd op 8 januari 2025.
* ↑ Dit zijn de deelnemers van de eerste Nederlandse Killer Camp. RTL (26 september 2022). Geraadpleegd op 8 januari 2025.
# Leonardo Pedersen

Hans Leonardo Pedersen (Kopenhagen, 2 juli 1942) is een Deense jazzmuzikant. Hij speelt saxofoon, klarinet en fluit en is een bigband-leider.
Pedersen richtte in 1958 zijn eerste jazzband op, waaruit later Leonardo Pedersens Jazzkapel voortkwam. Met deze groep toerde hij in 1963 in Denemarken en Zweden, en later ook in Duitsland, Noorwegen en het Verenigd Koninkrijk. In 1968 verscheen zijn debuutalbum Danish Traditional Jazz. Muzikaal staat de bigband in de traditie van de grote swingbands van Count Basie, Quincy Jones en Louis Jordan. Verder trad Pedersen op met onder meer Albert Nicholas, Al Grey, Sweets Edison, Richard Boone, Johnny Griffin, Svend Asmussen en Eddie Lockjaw Davis. In 1983 had de band een eigen tv-show, waarin ook Etta Cameron, Benny Bailey en Benny Waters optraden.
Tussen 1978 en 1988 speelde Pedersen in de groep Barbarossa en van 1986 tot 1989 bij Van Diego. Tevens speelde hij in het Original Danish Polcalypso Orchestra. Pedersen deed mee aan opnames van de 'Hans Knudsen Jazzband', Peter Abrahamsen en Henrik Barner. In 2013 vierde Leonardo Pedersens Jazzkapel in Jazzhus Montmartre haar vijftigste verjaardag.

## Discografie (selectie)

* Edison, Davis & Boone with Leonardo Pedersen's Jazzkapel (Storyville Records, 1977)
# Diodoros van Sicilië

Diodoros van Sicilië, Latijn: Diodorus Sicul(l)us, naar het Oudgrieks: Διόδωρος Σικελιώτης, ca. 90 v.Chr. – ca. 30 v.Chr., was een historicus, die in de tijd van het Magna Graecia op Sicilië woonde. Hij kwam uit Agyrium, Ἀγύριον, Agurion, tegenwoordig Agira. Het enige werk dat hij schreef was de Bibliotheca Historica of Historische Bibliotheek, Βιβλιοθήκη Ἱστορική.

## Bibliotheca Historica

Hij schreef in Rome aan zijn magnum opus ten tijde van Caesar. Het was dan ook een enorme opgave: in totaal besloeg het veertig boeken. Nu zijn nog over delen 1 tot en met 5 en 11 tot en met 20. Van het overige zijn in samenvattingen fragmenten bewaard gebleven. Diodorus begon zijn werk met een indeling op geografische basis. De eerste boeken gaan over het oude Egypte, waar hij ook zelf heen was gegaan, Mesopotamië, India, Scythia Minor, Arabië, Noord-Afrika, het oude Griekenland en Europa.
Hij begon vanaf boek VII zijn versie van de geschiedenis van de wereld. De aanvang begint nog vóór de oorlog om Troje, het laatste dat Diodorus beschrijft is het begin van de oorlog in Gallië tussen Caesar en verschillende Gallische stammen, 58 voor Chr.

## Betrouwbaarheid

Het was niet altijd correct wat Diodorus schreef en zijn waarde voor de geschiedschrijving is soms in twijfel getrokken, bijvoorbeeld in de Encyclopædia Britannica van 1911 en door Theodor Mommsen. Tegenwoordig wordt er meer aandacht besteed aan Diodorus' eigen accenten. Zo kent hij een ethisch-pedagogische waarde toe aan geschiedschrijving en beklemtoont hij, beïnvloed door de Stoa, de eenheid van de wereld.
Toch moet het belang van Diodorus niet worden onderschat. Reeds in zijn eigen tijd werd Diodorus gewaardeerd. Plinius maior, Aelianus, Athenaeus, en Eusebius behoorden tot zijn lezers. Diodorus wordt tegenwoordig van onschatbare betekenis geacht voor een goed begrip van de laatste weken van Alexander de Grote, van Babylon en van de Romeinse magistraten.
# Kyle Chandler

Kyle Martin Chandler (Buffalo, 17 september 1965) is een Amerikaans film- en televisieacteur. Hij won in 2011 een Primetime Emmy Award voor zijn hoofdrol als Eric Taylor in de dramaserie Friday Night Lights. Daarnaast won hij onder meer een Saturn Award in 1997 voor zijn hoofdrol in de dramaserie Early Edition en een Screen Actors Guild Award samen met de gehele cast van de historische dramafilm Argo (2012).

## Biografie

Chandler is de zoon van Sally, een hondenfokker, en Edward Chandler, eigenaar van een boerderij en verkoopmedewerker van een farmaceutisch bedrijf. Hij groeide op in Loganville en in de buurt van Chicago. Hij volgde zijn opleiding (hoofdvak: theater) aan de University of Georgia. Hij is getrouwd met Katherine Chandler en heeft twee dochters, Sydney en Sawyer.

## Filmografie

*Exclusief televisiefilms
* Back in Action (2025) - Chuck
* Godzilla: King of the Monsters (2019) - Dr. Mark Russell
* First Man (2018) - Deke Slayton
* Game Night (2018) - Brooks
* Sidney Hall (2017) - The Searcher
* Manchester by the Sea (2016) - Joe Chandler
* Carol (2015) - Harge Aird
* The Wolf of Wall Street (2013) - Patrick Denham
* Broken City (2013) - Paul Andrews
* The Spectacular Now (2013) - Tommy
* Argo (2012) - Hamilton Jordan
* Zero Dark Thirty (2012) - Joseph Bradley
* Super 8 (2011) - Jackson Lamb
* Morning (2010) - Zakenman
* The Day the Earth Stood Still (2008) - John Driscoll
* The Kingdom (2007) - Francis Manner
* King Kong (2005) - Bruce Baxter
* Angel's Dance (1999) - Tony Greco
* Mulholland Falls (1996) - Kapitein
* Pure Country (1992) - Buddy Jackson

## Televisieseries

*Exclusief eenmalige gastrollen
* Catch-22 - Colonel Cathcart (2019 - 5 afleveringen)
* Bloodline - John Rayburn (2015-2017, 33 afleveringen)
* Friday Night Lights - Eric Taylor (2006-2011, 76 afleveringen)
* Grey's Anatomy - Dylan Young (2006-2007, vier afleveringen)
* The Lyon's Den - Grant Rashton (2003, zes afleveringen)
* What About Joan? - Jake Evans (2001, 21 afleveringen)
* Early Edition - Gary Hobson (1996-2000, 90 afleveringen)
* Heaven & Hell: North & South, Book III - Charles Main (1994, drie afleveringen - miniserie)
* Homefront - Jeff Metcalf (1991-1993, 42 afleveringen)
* One Life to Live - Joey (1990-2003, twee afleveringen)
* Tour of Duty - William Griner (1990, acht afleveringen)

## Externe link

* (en) Kyle Chandler in de Internet Movie Database
* Bibsys: 14015806
* Biblioteca Nacional de España: XX1184820
* Bibliothèque nationale de France: cb14163323b (data)
* Catàleg d'autoritats de noms i títols de Catalunya: 981058509342806706
* CiNii: DA19728550
* Gemeinsame Normdatei: 1016952201
* International Standard Name Identifier: 0000 0001 1444 9499
* Library of Congress Control Number: no2007102838
* Nationale Bibliotheek van Tsjechië: xx0155549
* Nationale Bibliotheek van Israël: 987007432375805171
* Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen: 314141863
* Système universitaire de documentation: 157064751
* Virtual International Authority File: 56819238
* WorldCat (via VIAF): 56819238
# Kime Aalter

Kime Aalter is een karatevereniging uit het Belgische Aalter.
De club werd opgericht in 1989 door Sensei Marc De Meyer, onder de naam JKA-Shotokan Karateclub 'Kime Aalter'. Kime Aalter (VZW) is aangesloten bij de Vlaamse Karate Federatie met als stamnummer 4043. In 2007 veranderde de naam in Kime Aalter (VZW). Momenteel staat de club onder leiding van hoofdsensei Geert Bruyneel. Er wordt karate in de Shotokan-stijl beoefend. De club organiseert jaarlijks samen met Karate No-Ichigo Landegem en Karate Shinbu Gent van het GALa-Tornooi Ieder seizoen organiseert de club een Shotokan Karate trainingsdag waar de top van België komt lesgeven. De trainingen van de club vinden plaats in de gemeentelijke sporthal van Aalter.

## Externe link

* Website Kime Aalter (VZW)
* ↑ Karateclub Kime blaast 25 kaarsjes uit, HLN
* ↑ Cluboverzicht, JKA-Vlaanderen. Gearchiveerd op 25 mei 2024. Geraadpleegd op 8 april 2024.
* ↑ Kime Aalter (VZW), Companyweb
* ↑ GALa-Tornooi, JKA-Vlaanderen
* ↑ Shotokan Karate trainingsdag O.l.v. Sergio Gneo Sensei, 8ste DAN JKA, JKA-Vlaanderen
# Bisdom Crookston

Het bisdom Crookston (Latijn: Dioecesis Crookstoniensis) is een rooms-katholiek bisdom met als zetel Crookston, in de Amerikaanse staat Minnesota. Het bisdom is suffragaan aan het aartsbisdom Saint Paul and Minneapolis.

## Geschiedenis

Het bisdom werd opgericht op 31 december 1909, uit delen van het bisdom Duluth.

## Parochies

Het bisdom had in 2023 een oppervlakte van 144.574 km$^2$ en telde 269.335 inwoners waarvan 13,2% rooms-katholiek was.

## Bisschoppen

* Timothy J. Corbett (9 april 1910 - 25 juni 1938)
* John Hubert Peschges (30 augustus 1938 - 30 oktober 1944)
* Francis Joseph Schenk (10 maart 1945 - 19 januari 1960)
* Laurence Alexander Glenn (27 januari 1960 - 24 juli 1970)
* Kenneth Joseph Povish (28 juli 1970 - 8 oktober 1975)
* Victor Herman Balke (7 juli 1976 - 28 september 2007)
* Michael Joseph Hoeppner (28 september 2007 - 13 april 2021)
** Richard Edmund Pates (apostolisch administrator: 13 april 2021 - 6 december 2021)
* Andrew Harmon Cozzens (18 oktober 2021 - heden)

## Galerij van afbeeldingen

* Wapen van het bisdom
* Kerkprovincie met aartsbisdom en suffragane bisdommen
* Bisschop Andrew Cozzens (2021-heden)
* Diocese of Crookston. catholic hierarchy (2025). Geraadpleegd op 20 januari 2025.
Saint Paul and Minneapolis (aartsbisdom) · Bismarck · Crookston · Duluth · Fargo · New Ulm · Rapid City · Saint Cloud · Sioux Falls · Winona-Rochester
# Aloisius Joseph Muench

Aloisius Joseph Muench (Milwaukee 18 februari 1889 – Rome 15 februari 1962) was een Amerikaanse priester van de Rooms-Katholieke Kerk. Muench was bisschop van Fargo van 1935 tot 1959, apostolisch visitator in Duitsland van 1945 tot 1951 en daarna apostolisch nuntius tot 1959. In 1951 werd Muench aartsbisschop en in 1959 kardinaal. Tijdens zijn werkzaamheden in Duitsland speelde Muench een essentiële rol om de Duitse medeplichtigheid aan de holocaust af te zwakken, met name door tegen het concept van collectieve schuld te opponeren. Ook was Muench zeer actief bij het verkrijgen van lagere straffen of vrijspraak voor oorlogsmisdadigers, in het bijzonder voor hen die niet eigenhandig hadden gemoord. Daarbij had hij de directe instemming van paus Pius XII.
# Bisdom Fargo

Het bisdom Fargo (Latijn: Dioecesis Fargensis) is een rooms-katholiek bisdom met als zetel Fargo, in de Amerikaanse staat North Dakota. Het bisdom is suffragaan aan het aartsbisdom Saint Paul and Minneapolis.

## Geschiedenis

Het bisdom werd opgericht op 10 november 1889, als het bisdom Jamestown, uit delen van het apostolisch vicariaat Dakota. Op 6 april 1897 veranderde het van naam naar bisdom Fargo. Het verloor gebied bij de oprichting van het Bismarck (1909).

## Parochies

Het bisdom had in 2021 een oppervlakte van 91.030 km$^2$ en telde 421.135 inwoners waarvan 16,5% rooms-katholiek was.

## Bisschoppen

* John Shanley (29 november 1889 - 16 juli 1909)
* James O’Reilly (18 december 1909 - 19 december 1934)
* Aloisius Joseph Muench (10 augustus 1935 - 5 december 1959; aartsbisschop op persoonlijke titel sinds 28 oktober 1950, kardinaal in 1959)
* Leo Ferdinand Dworschak (23 februari 1960 - 8 september 1970; hulpbisschop sinds 10 april 1947)
* Justin Albert Driscoll (8 september 1970 - 19 november 1984)
* James Stephen Sullivan (29 maart 1985 - 18 maart 2002)
* Samuel Joseph Aquila (18 maart 2002 - 29 mei 2012; coadjutor sinds 12 juni 2001)
** David Dennis Kagan (apostolisch administrator: 18 juli 2012 - 19 juni 2013)
* John Thomas Folda (8 april 2013 - heden)

## Galerij van afbeeldingen

* Wapen van het bisdom
* Kerkprovincie met aartsbisdom en suffragane bisdommen
* Shanley High School in Fargo
* Bisschop Samuel Joseph Aquila (2002-2012)
* Diocese of Fargo. catholic hierarchy (2025). Geraadpleegd op 20 januari 2025.
Saint Paul and Minneapolis (aartsbisdom) · Bismarck · Crookston · Duluth · Fargo · New Ulm · Rapid City · Saint Cloud · Sioux Falls · Winona-Rochester
# Monnaie de Paris

De Monnaie de Paris is het Franse nationale munthuis in Parijs. De Franse Munt werd in het leven geroepen door het Edict van Pîtres onder Karel II van Frankrijk. Het is de oudste nog steeds actieve Franse overheidsinstelling. Tussen 1358 en 1879 waren er verschillende muntateliers onder officieel gezag van de Munt. In 1770 neemt de Munt haar intrek in het Hôtel de la Monnaie aan de Quai Conty in Parijs (naar ontwerp van Denis Antoine). In 1973 werd in Pessac (Gironde) een muntfabriek gebouwd, waar de Franse frank en sinds 1998 de Franse euromunten worden geslagen.
De Monnaie de Paris slaat ook munten voor andere landen, waaronder de Luxemburgse euromunten en de Maltese euromunten.

## Externe link

* Monnaie de Paris
# Konnex Records

Konnex Records is een Duits platenlabel, dat zich gespecialiseerd heeft in jazz. Het werd in 1984 in Berlijn opgericht door Manfred Schieck (overleden in 2016).

## Geschiedenis

Schieck richtte zich op het uitbrengen van hedendaagse jazz en nam in het begin muziek van Britse musici als John Stevens, Trevor Watts, Keith Tippett, Ken Hyder en Allan Holdsworth op, wier werk halverwege de jaren 70 maar weinig werd opgenomen. Daarnaast nam hij werk op van Zbigniew Namysłowski, Toto Blanke en Klaus Lenz. De muziek kwam uit op zijn label Vinyl, maar Schleck was gedwongen die naam te veranderen en het label ging View heten.
In 1984 richtte Schieck als tweede label Konnex Records op, dat zijn paraplu-label werd. Hij nam niet alleen muziek van gevestigde namen als Charlie Mariano, Sonny Fortune, Peter Brötzmann, Anthony Braxton, Tony Oxley, Theo Jörgensmann, Ingrid Sertso, Christoph Spendel, Cecil Taylor en Ali Haurand op. Ook ging hij zich richten op nieuw talent, bijvoorbeeld Holger Mantey, Achim Kaufmann, Henriette Müller, Felix Wahnschaffe, Kim Efert, Pascal Niggenkemper en Carl Ludwig Hübsch. Het label kwam tevens met muziek uit het grensgebied van de geïmproviseerde muziek, van musici als Jon Rose, John Blum en Antonis Anissegos.
Konnex Records gebruikte naast View ook andere labels, voor muziek uit andere genres. Op Dossier kwam techno en Industrial uit, Atonal was er voor de avant-garde-muziek (bijvoorbeeld werk van Art Zoyd en de pianist David Tudor).

## Referentie

* Jürgen Wölfer Jazz in Deutschland – Das Lexikon. Alle Musiker und Plattenfirmen von 1920 bis heute. Hannibal Verlag: Höfen 2008, ISBN 978-3-85445-274-4
# Treinongeval bij Çorlu

Het treinongeval bij Çorlu was een fataal treinongeluk dicht bij de stad Çorlu in de provincie van Tekirdağ, Noordwest-Turkije. Het ongeluk vond plaats op 8 juli 2018 en resulteerde in 24 doden en 318 gewonden, waarvan 42 zwaar.

## Ongeluk

Op 8 juli 2018, om 17:15 plaatselijke tijd, ontspoorden vijf draaistellen van de zes wagens lange trein onderweg van Uzunköprü naar Halkalı, Istanboel dicht bij het dorpje Sarılar, Çorlu, Tekirdağ. Van de 362 passagiers en zes bemanningsleden aan boord, overleden er 24 en 318 raakten gewond.
Het Turkse Ministerie van Verkeer en Infrastructuur maakte in een korte verklaring direct na het ongeval bekend dat de ontsporing plaatsvond nadat de spoorlijn door hevige regenval van zijn oorspronkelijke positie was afgegleden.
Sommige Russische nieuwsbronnen meldden dat onder de gewonden Russische toeristen waren. De Turkse Hoge Raad voor Radio en Televisie (RTÜK) had na het incident een tijdelijk verbod opgelegd op het uitzenden van het ongeval, dat later opgeheven werd.
* 1 2 3 (tr) "Tekirdağ'da tren kazasında hayatını kaybedenler toprağa veriliyor", 10 juli 2018. Gearchiveerd op 1 april 2019. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (tr) "Tekirdağ Çorlu'daki tren kazasının nedeni ortaya çıktı! Tren kazasındaki ölü ve yaralı sayısı", 9 juli 2018. Gearchiveerd op 13 november 2019. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* 1 2 3 (en) "Train accident death toll rises in NW Turkey", 9 juli 2018. Gearchiveerd op 31 juli 2018. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (tr) "Tekirdağ Çorlu'daki tren kazasının nedeni belli oldu", 8 juli 2018. Gearchiveerd op 18 oktober 2020. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (en) "Turkish train death toll rises to 24", 9 juli 2018. Gearchiveerd op 13 november 2019. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (en) "Train derailment kills at least 24 in northwestern Turkey", 8 juli 2018. Gearchiveerd op 1 augustus 2021. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (tr) "Tekirdağ'da yolcu treni devrildi: 24 ölü, 124 yaralı", 9 juli 2018. Gearchiveerd op 24 november 2020. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
* ↑ (en) "Turkey train derails en route to Istanbul, killing 10", 8 juli 2018. Gearchiveerd op 29 juni 2021. Geraadpleegd op 17 juni 2021.
# Sandelhout (houtsoort)

Het sandelhout wordt liefst geleverd door bomen van de soort Santalum album (familie Santalaceae).
Nederland had indertijd plantages op Timor en Soemba (Soemba werd ook wel het sandelhout-eiland genoemd). Tegenwoordig zijn er plantages in India, maar deze kunnen de vraag niet dekken. Andere soorten uit hetzelfde genus werden en worden ook gebruikt, met name soorten in Australië (zoals Santalum spicatum) en in Hawaï (Santalum ellipticum en Santalum paniculatum).
Sandelhout kan massief gebruikt worden, of vermalen tot wierookstokjes geperst worden.
Er kan een etherische olie uit gewonnen worden die veel in parfums en overige cosmetica wordt toegepast. Tot de ontdekking van de penicilline werd deze olie gebruikt tegen geslachtsziekten en was daardoor ook toen al erg kostbaar. Het werd in grote hoeveelheden geëxporteerd naar Europa, de Arabische landen en China.

## Fotogalerij

* Santalum album (bron: Koehler, 1887)
* Santalum album
* Santalum album
* olie
# Rethel (plaats)

Rethel is een gemeente in het Franse departement Ardennes (regio Grand Est). De gemeente telde 7.435 inwoners op 1 januari 2022. De plaats is de onderprefectuur van het arrondissement Rethel.

## Geschiedenis

De plaats werd al bewoond tijdens de Gallo-Romeinse periode en eerder. In Rethel werden twee Keltische graven uit de La Tène-periode gevonden. En in 1980 werd in een veld een Gallo-Romeinse zilverschat gevonden. Het ging om 16 zilveren objecten begraven in een koperen ketel uit de 3e eeuw. De schat wordt bewaard in het museum van Sant-Germain-en-Laye.
In de 10e eeuw werd een feodaal kasteel gebouwd op een hoogte waarrond de plaats zich ontwikkelde. Rethel werd een graafschap en later een hertogdom. De plaats kreeg een stadsomwalling in 1357. Deze werd versterkt in 1444.
Op 15 december 1650 versloeg een Frans leger onder bevel van César de Choiseul, graaf van Plessis-Praslin er een leger van Spanjaarden en Franse frondeurs geleid door Henri de la Tour d’Auvergne (Turenne). In 1652 werd de stad toch ingenomen door de Spanjaarden onder leiding van de Grote Condé, maar een jaar later werd ze terug ingenomen door Turenne, die zich toen weer achter de Franse koning had geschaard.
De stadsmuren werden in de 18e en 19e eeuw geslecht en het kasteel werd vernield na de Franse Revolutie. In de 19e eeuw ontwikkelde er zich industrie. Zowel in 1914 als in 1940 leed de schade zware oorlogsschade.

## Geografie

Rethel ligt in de vallei van de Aisne op de grens tussen de geografische streken de Porcien in het noorden en de Champagne in het zuiden. De plaatst ligt verder aan het Canal des Ardennes, dat hier parallel aan de Aisne loopt.
De oppervlakte van Rethel bedroeg op 1 januari 2022 18,58 vierkante kilometer; de bevolkingsdichtheid was toen 400,2 inwoners per km².
De onderstaande kaart toont de ligging van Rethel met de belangrijkste infrastructuur en aangrenzende gemeenten.

## Demografie

Onderstaande figuur toont het verloop van het inwonertal (bron: INSEE-tellingen).
Vanwege een beveiligingsprobleem met de MediaWiki Graph-software is het momenteel niet mogelijk deze grafiek weer te geven. Zodra de software is bijgewerkt zal de grafiek vanzelf weer zichtbaar worden.

## Verkeer en vervoer

De autosnelweg A34 loopt tot Rethel.
In de gemeente ligt het station Rethel.

## Afbeeldingen

* Kerk Saint-Nicolas
* Canal des Ardennes
* De Aisne
* Treinstation

## Geboren

* Jacques Boucher de Crèvecœur de Perthes (1788-1868), amateurarcheoloog

## Overleden

* Margaretha van Brabant (1323-1380), gravin van Vlaanderen
* Georges Pasquier (1877-1965), wielrenner
# Joseph Ritchie

Joseph Ritchie (Otley, 1788 - Murzuk, 20 november 1818) was een Britse chirurg, die bekend is geworden als leider van een expeditie naar de Sahara.
Ritchie vertrok in maart 1818 vanuit Tripoli, samen met George Francis Lyon en John Bedford. De intentie was dat zij in vermomming de Sahara zouden oversteken naar de Niger, en deze in een boot afvaren naar de monding. Kort na hun aankomst in Murzuk waren alle drie de mannen ernstig ziek. De andere twee herstelden uiteindelijk, maar Ritchie overleed op 20 november in Murzuk, en werd daar begraven. Lyon en Bedford reisden nog oostwaarts tot Zuila, maar keerden daarna terug naar de kust.