# Valkerij

Valkerij is oorspronkelijk de kunst van het vangen en africhten van valken ten behoeve van de jacht. Valkerij is dan ook het jagen met getrainde roofvogels in een voor hen geschikt terrein op voor hen natuurlijke prooien.
Tegenwoordig heeft de valkerij een bescheiden omvang. Nog steeds worden valken afgericht voor de jacht, maar het is doorgaans meer hobby dan beroep. Naast jacht zijn er andere doelen, in het bijzonder recreatie (vogelshows) en verjaging/overlastbestrijding van bijvoorbeeld meeuwen.
Iemand die de valkerij beoefent wordt een valkenier genoemd. Men is pas valkenier als men de kennis en ervaring heeft om een roofvogel zodanig te trainen, dat deze op conditie is en in staat is om prooien te bemachtigen.
Kritiek op de valkerij is er vanuit natuur- en dierenbeschermers.

## Soorten valkerij

De valkerij wordt onderscheiden in de "hoge vlucht" en de "lage vlucht". Bij de hoge vlucht wordt gejaagd met een hoog in de lucht, boven de valkenier, aanwachtende valk al dan niet in combinatie met een hond die het wild opspoort. Bij de lage vlucht vertrekt de jachtvogel vanaf de handschoen van de valkenier om zo een eventuele prooi door middel van een snelle achtervolgingsvlucht te binden.

## Geschiedenis

Reeds in de Oudheid werd de valkerij in het Midden-Oosten beoefend en nog steeds is dit een met passie beoefende sport in Dubai.
In de tijd van Karel de Grote (rond 800), die op het Valkhof in Nijmegen kwam, werd de valkerij op het grondgebied van het huidige Nederland bedreven.
Vooral aan keizerlijke en koninklijke hoven was het een belangrijk en prestigieus tijdverdrijf. Brabanders speelden een aanzienlijke rol in vangst en handel van de valken.
Keizer Frederik II, zelf een enthousiast valkenier, heeft in de 13e eeuw een standaardwerk over de valkenjacht geschreven: De Arte Venandi cum Avibus (Over de kunst van het jagen met vogels). De valkerij van Maria van Hongarije (1505-1558) was een van de meest gerenomeerde en leverde valken aan Europese hoven.
In de Lage Landen ontwikkelde de valkerij zich in Kempense Brabant, gelegen op de trekroute van de slechtvalk. In Arendonk zou al vanaf de 10e eeuw sprake zijn van valkenvangst. Vlak over de grens in Nederland ontwikkelde de valkerij zich in Valkenswaard, Leende en Leenderstrijp vanaf de 16e eeuw. In de 17e, 18e en 19e eeuw waren Valkenswaardse valkeniers werkzaam aan bijna alle Europese vorstenhoven, waar de valkenjacht een geliefd tijdverdrijf was.

## Teloorgang

Met de Franse Revolutie en de moderniseringen van de 19e eeuw kwam ook het einde van de valkerij. De laatste Valkenswaardse valkenier was Karel Mollen (1854-1935). De familie Mollen is wereldwijd bekend, onder andere vanwege de door hen ontwikkelde "Mollenhuif", een specifiek model valkenkapje dat tegenwoordig nog steeds gebruikt wordt.
Tegenwoordig wordt de valkerij vooral bedreven door mensen in hun vrije tijd. Maar beroepsvalkeniers worden steeds meer ingezet ter bestrijding van overlast van grote aantallen vogels, bijvoorbeeld op industrieterreinen. Ook geven zij roofvogeldemonstraties, roofvogel- en valkerijworkshops om zo het oude ambacht levend te houden.
Vaak worden de gebruikte valken voor de vlucht voorzien van een radiotelemetriezendertje, zodat zij op afstand terug te vinden zijn mochten ze verloren vliegen. Wanneer een valk niet hoeft te jagen wordt, tijdens het transport, zijn kop vaak afgedekt met een huif (een soort kapje), zodat hij rustig blijft zitten.
Op 5 januari 2023 werd de valkerij in Nederland ingeschreven bij de Unesco als immaterieel erfgoed.

## Valkenier worden en zijn in Nederland

Om zich valkenier te kunnen noemen, moet men echt jagen met de roofvogels (wat iets anders is dan een vogelshow). Voor het mogen jagen dient men in Nederland te beschikken over een valkeniersakte, volgens artikel 3.30 van de Wet natuurbescherming. In Nederland mag gejaagd worden met de slechtvalk en met de havik. Daarnaast mag de woestijnbuizerd ingezet worden voor de bestrijding van schade of ter voorkoming daarvan.
Om de valkeniersakte te verkrijgen dient er een schriftelijk theorie-examen te worden gedaan bij de Stichting jachtexamens. Ook dienen er twee stages van elk een jaar te worden doorlopen waarna een mondeling examen volgt, het jachtexamen (valkeniersexamen) bij diezelfde stichting.
In Nederland zijn er in 2023 circa 200 houders van een valkeniersakte in Nederland. Deze zijn grotendeels georganiseerd in verenigingsverband.
Nederland kent drie valkeniersverenigingen: het Nederlandse Valkeniersverbond "Adriaan Mollen" (1938), Equipage Jacoba van Beieren (1987) en Orde der Nederlandse Valkeniers (2000). De drie verenigingen worden gezamenlijk richting de overheid (wet en regelgeving en opleiding) vertegenwoordigd door het Nationaal Overlegorgaan Valkerij Nederland (NOVO).

## Internationale organisatie

De Nederlandse valkerij was een van de medeoprichters van de IAF, de International Association for Falconry and Conservation of Birds of Prey. Hierbij zijn 110 organisaties uit 90 landen aangesloten.

## Valkenvangst

In de Benelux werd vooral de slechtvalk gevangen. Grote valken als de geervalk (giervalk) werden gevangen in de Scandinavische landen en IJsland. In de Kempen bestond het gewoonterecht dat inhield dat de bewoners mochten jagen op klein wild en gevogelte buiten de vrije warande. Omdat de Leenderheide op de trekroute van de slechtvalk lag, en daar ook de voor de valkenvangst benodigde klapekster voorkwam, was dit gebied erg geschikt. Het vangen ging als volgt:
Op een stille plaats op de heide, liefst in de buurt van een moeras, werd de vangplaats of legge ingericht. Een ingegraven plaggenhut met een karrenwiel als zoldering, en voorzien van kijkgaten, camoufleerde de vanger. Dit was de tobhut. Op vijftig meter afstand van de tobhut stonden drie palen, de tobroeden. Op de eerste roede was een houten valk, de dove, bevestigd, die met een lijn in beweging kon worden gebracht. Op de tweede roede zat een tamme valk, de zege, en was tevens een bos veren bevestigd. Op de derde roede zat een tamme lokduif.
Op 90 meter van de tobhut waren vangnetten gespannen en een hokje met een tamme duif, maar een eindje verder was ook een hutje met daarin een tamme klapekster die aan een lijntje zat. Dit was het handwerk. De klapekster kon al vanaf grote afstand waarnemen dat er een roofvogel in aantocht was, vandaar de naam, die van verklappen komt. De klapekster reageert op elke soort anders, wat voor de vanger belangrijke informatie geeft.
Voor zonsondergang ging de valkenvanger naar de tobhut. Als er een valk in aantocht was sloeg de klapekster alarm en vluchtte in zijn hutje. De valkenvanger trok aan de lijn en tobde (bewoog) daarmee de dove. Hierdoor werd de wilde valk aangetrokken. Vervolgens werd de tamme valk met de veren omhooggetrokken, waardoor de wilde valk het idee had dat deze valk een prooi had geslagen. Als de wilde valk naderbij gekomen was, liet de vanger de tamme valk in de heide zakken, en trok aan de lijn waaraan de duif bevestigd is. De duif ging fladderen en de wilde valk trachtte de duif te vangen, maar deze zakte nu de heide in. De valk ging zoeken naar de duif en op een gegeven ogenblik trok dan de vanger de tamme duif uit het hutje. De valk stortte zich op de duif en werd, samen met deze, naar het slagnet getrokken en gevangen.
Als de valk gevangen was moest ze nog wennen aan de mens(zeeg maken) en afgericht worden (treinen).

## Toepassingen

Valkeniers worden in het eerste kwart van de eenentwintigste eeuw nog ingezet om de luchtvaart veiliger te maken, landbouwgebieden te beschermen tegen bovenmatige graaf- en vraatschade en de veiligheid op onder meer begraafplaatsen en vuilnisbelten.

## Kritiek

Er is in de loop van de tijd op verschillende aspecten van de valkerij kritiek geuit. Zo gingen vroeger bij het transport van giervalken vele vogels verloren. Het bestand van giervalken liep bovendien sterk terug door het vangen van dieren voor de valkerij. Ook verliep het trainen niet altijd zachtzinnig: dieren moesten soms hongeren en oogleden werden soms tijdelijk vastgenaaid om het trainen te vergemakkelijken. Recentere kritiek richt zich op het houden van dieren in gevangenschap en het verplaatsen van valken naar een veel warmer klimaat dan wat zij gewend zijn, bijvoorbeeld naar het Midden-Oosten. Door het kruisen en ontsnappen van valken vindt soms faunavervalsing plaats.

## Galerij

* Een woestijnbuizerd, Parabuteo unicinctus
* Start
* Landing
* Aankomst
* Een Woestijnbuizerd met zendertje
* Valken in Dubai
* Valkenier met arend
* Maria Van Bourgondië afgebeeld met valk in de Cronycke van Vlaenderen.
* Valkenjacht in de 16e eeuw

## Begrippen uit de valkerij

Valkeniers hebben in de loop der eeuwen een eigen taalgebruik ontwikkeld. Onderstaande lijst geeft een overzicht van algemeen gebruikte valkerij-termen.

### A
#### Aanleggen

    Jachtvogel trainen op een bepaalde wildsoort.

#### Aanspreken

    Het wild zien en bepalen of er gejaagd mag/kan worden en er dan de vogel opzetten

#### Aansteken

    Zie "stiften"

#### Aansteeknaald

    Naald van metaal, glasvezel of bamboe, vaak driehoekig, die gebruik wordt om gebroken veren te herstellen.

#### Aanwachten

    Wanneer een valk hoog boven de valkenier gaat vliegen en pas aanvalt in duikvlucht wanneer een prooi wordt opgejaagd.

#### Aas

    Het vlees dat men een roofvogel te eten geeft.

#### Aasnagel

    Zie "Talon".

#### Afazen

    De roofvogel de rest van het voedsel geven na een training of jacht.

#### Afdragen

    Het "tam" maken van roofvogels door ze veel te dragen.

#### Afstrijken

    Wegvliegen

#### Afvliegen

    Proberen van de vuist of zitplaats weg te vliegen.

#### Appél

    De snelheid waarmee een roofvogel komt als deze "teruggeroepen" wordt.

#### Aylmeri (Nederlands)

    schoentjes en kortveters (uitgevonden door majoor Guy Aylmer).

#### Aylmeri (Belgisch)

    manchet en schoentjes (uitgevonden door majoor Guy Aylmer).

### B
#### Baard

    Donkere streep van veren onder de ogen van een valk.

#### Balg

    Imitatieprooi van haarwild. Bedoeld voor training en appel.

#### Bekleden

    Het aanleggen van schoenen en bellen bij de vogel

#### Bewits

    Leren riempje om een bel mee aan de poten vast te maken.

#### Bidden

    Het ter plaatse blijven hangen in de lucht.

#### Binden

    Grijpen of vasthouden van een prooi, balg of loer tot op de grond.

#### Blaatvalk

    Lannervalk / "Blauwe poot", meestal duidend op Geer- of Sakervalk

#### Bloedpen

    Nieuwe nog niet volgroeide veer waarbij er nog bloed in de schacht zit.

#### Blok

    Ronde, verhoogde zitplaats voor roofvogels (meestal valken).

#### Boog

    Zie: Sprengel

#### Braakbal

    Haar, veren, beentjes en ander onverteerbaar materiaal dat enige tijd na de maaltijd wordt uitgebraakt door de roofvogel.

#### Brauwen

    Voordat de huif gebruikt werd maakte men gaatjes in de oogleden die met een dun draadje dat onder of boven de kop werd vastgeknoopt konden worden gesloten

#### Breel

    In de lengte doorsneden lederen riempje dat om de vleugel (elleboogsgewricht)van een onrustige valk wordt geschoven zodat deze de vleugels niet meer kan uitslaan.

#### Broek

    Veren bekleding aan de buitenzijde loopbeen. Functioneel bij afremmen van de vogel en ter verwarming bij opgetrokken poot.

#### Bumblefoot

    Bacteriële infectie, meestal onder de klauw.

### C
#### Cagie

    Traditioneel rechthoekig rek die gedragen kan worden om jachtvogels in het veld te vervoeren.

#### Casting jacket

    "Dwangbuis" voor roofvogels. Wordt gebruikt als er bepaalde handelingen aan de vogel moeten worden uitgevoerd.

#### Crèche-reared imprint

    Roofvogel die vanuit het ei met de hand zijn grootgebracht, maar met soortgenoten bijeen zaten. Deze vogels worden vaak laners.

### D
#### Dekveren

    De twee middelste staartveren.

#### Doorgang

    Het onder veerwild doorschieten en weer opstijgen van een valk.

#### Draal

    Twee aan elkaar bevestigde roestvrijstalen ringetjes die t.o.v. elkaar kunnen draaien. Aan de draal worden de riempjes en de langveter vastgemaakt.

#### Duale imprint

    Roofvogels die door pleegouders is grootgebracht. Er is sociale interactie met de kweker.

#### Duimvleugel

    Allereerste (erg korte) primaire vleugelveer. Geven extra lift geven bij lage vliegsnelheden.

### F
#### Fitten

    Herstellen van gebroken veren

#### Fretmerken

    Zie "Hongermerken".

#### Frons

    Aandoening van keel en luchtpijp.

### G
#### Gewel

    Zie "Braakbal".

### H
#### Hacken

    Een jonge roofvogel een tijdje loslaten in de natuur. Meestal wordt de vogel op een vaste plaats bijgevoerd.

#### Hagert

    Zie "Haggard".

#### Hagard

    Zie "Haggard"

#### Haggard

    Wilde vogel die minstens een maal heeft gemuit in de natuur.

#### Hakbord

    Voederplaats voor jonge roofvogels die een tijdje worden losgelaten in de natuur.

#### Hand

    klauwen van de valk heten hand en die van de havik voet.

#### Havikier

    Iemand die jaagt met een havikachtige

#### Heffen

    Zwaar hijgen door benauwdheid.

#### Hoge vlucht

    Jacht met een valk.

#### Hongermerken

    Zwakke plekken in veren door tijdelijk stress zoals voedselgebrek.

#### Hoog

    Weldoorvoed

#### Hoogrek

    Zitplaats voor roofvogels voor binnenshuis. Wordt meestal gebruikt in het begin van hun training.

#### Horst

    Nest van een roofvogel.

#### Huif

    Kapje voor over de kop van roofvogels. Dient om roofvogels rustig te houden.

### I
#### Imprint (100%)

    Roofvogel die met de hand is grootgebracht zonder contact met soortgenoten maar wel in sociale interactie met de kweker. Vaak vogels met schreeuwgedrag.

### J
#### Jachtgewicht

    Gewicht waarbij jachtvogels de beste "jachtspirit" hebben.

### K
#### Kagie

    Zie "Cagie".

#### Klapekster

    Grauwe klauwier die gebruikt werd bij het invangen van de valken omdat deze vogel de tobbers waarschuwde als er een valk kwam aanvliegen

#### Kneden

    Knijpen met de klauwen om de prooi te doden

#### Krop

    Uitstulping van de slokdarm waarin het voedsel tijdens het eten wordt opgeslagen (uilen hebben geen krop).

#### Kroppen

    Zie "Volazen".

#### Krijten

    zie "Lanen".

#### Kringen

    In cirkels omhoog vliegen.

#### Laag

    Een ondervoede jachtvogel.

#### Lage vlucht

    Jacht met andere jachtvogels dan valken (b.v. havik, sperwer).

#### Lanen

    Schreeuwen van roofvogels (meestal bij imprintvogels)

#### Lange lijn

    Zie "Vlieglijn".

#### Langveder

    Zie "Langveter".

#### Langveter

    Stuk touw van plm. 1 meter waarmee roofvogels kunnen worden vastgezet.

#### Lanneret

    Mannelijke lannervalk.

#### Leg/Legge

    Vangplaats en installatie om roofvogels te vangen.

#### Loer

    Imitatieprooi van veerwild. Bedoeld voor training en appel.

#### Loeren

    Roofvogels lokken met behulp van een loer.

#### Lossen

    Het van de vuist laten afvliegen van de jachtvogel.

#### Losgooien

    Zie "Lossen".

#### Loswerpen

    Zie "Lossen".

### M
#### Maagsteentjes

    Kleine ronde kiezelsteentjes die worden ingeslikt om de vertering te helpen.

#### Malie

    Zie "Hongermerken"

#### Manchetten

    Belgische benaming voor de brede leren riempjes rond de poten van roofvogels. (Nederlandse benaming: "Schoentjes").

#### Mantelen

    Het met de vleugels afschermen van voedsel en prooi.

#### Milaan

    Wouw.

#### Muiten

    Ruien.

#### Muithuis

    Vertrek waarin jachtvogels tijdens de muit worden geplaatst.

#### Musket

    Mannelijke sperwer.

#### Muytervalk

    Valk die voor de eerste keer heeft gemuit in gevangenschap.

### N
#### Nestling

    Jonge vogel, als kuiken uit het nest genomen.

### O
#### Opstoten

    Het opjagen van prooi uit zijn schuilplaats.

#### Opsteilen

    Stijgen

#### Optuigen

    Vogel voorzien van alle tuigage.

#### Opvoederen

    Zie "Afazen".

### P
#### Passagier

    Doortrekkende valk tijdens de migratie.

#### Pen

    Veer

#### Pluim

    Zie "Pen".

#### Pluimen

    Poetsen van de veren door een vogel.

#### Primairen

    Primaire vleugelveren. Uiterste veren aan de vleugel.

### R
#### Reushuif

    Huif met een grote opening waardoor de vogel zijn braakbal kwijt kan.

#### Rivieren

    Het zigzaggend afzoeken van het terrein naar wild door een jachthond.

#### Ruiven

    Zie "Muiten"

#### Rode valk/havik

    Valk of havik in jeugdkleed.

#### Roer

    Zie "Loer".

#### Roesten

    Rusten van een roofvogel in staande houding.

#### Ruiven

    Zie "Muiten".

### S
#### Sakreet

    Mannelijke sakervalk.

#### Schoenen

    een roofvogel slaat zijn klauwen in de prooi.

#### Schoentjes (Nederlands)

    Brede leren riempjes om de poten van roofvogels (Belgische benaming hiervoor is: "Manchet").

#### Schoentjes (Belgisch)

    Korte riempjes aan de poten van roofvogels (Nederlandse naam hiervoor is: "Kortveter").

#### Schudden

    De veren lichtjes opheffen en uitschudden.

#### Secundairen

    Secundaire vleugelveren. Liggen naast de primaire veren. Grootste deel van de vleugel.

#### Slaan

    Een prooi "slaan" zonder deze te vangen. / Het vangen en doden van een prooi door jachtvogels.

#### Slippen

    Een vogel bij de jacht van de hand lossen.

#### Smeltsel

    Ontlasting van een roofvogel.

#### Sociale imprint

    zie Imprint (100%)

#### Sok

    Valkenzak voor pas gevangen roofvogels.

#### Spitshuis

    Afdak waaronder een roofvogel wordt vastgemaakt; meestal een omgekeerde "V".

#### Sprengel

    Zie "Sprenkel".

#### Sprenkel

    Boogvormige zitplaats voor roofvogels.

#### Staartbeschermer

    Beschermer die m.n. bij havikachtigen om de staartveren wordt gedaan om veerbreuk te voorkomen.

#### Steekhuif

    Een huif met speciaal treksysteem, vaak gebruikt voor een reushuif.

#### Stiften

    Herstellen van afgebroken veren.

#### Stoten

    Zie "Slaan".

### T
#### Tableau

    Het gejaagde wild aan het eind van een jachtdag volgens vast ritueel uitgelegd.

#### Takkeling

    Een jonge vogel die het nest heeft verlaten maar nog wordt gevoerd door de ouders.

#### Taleken

    Zie "Tarsel".

#### Talon

    Achterste teen van een roofvogel.

#### Tarsel

    Mannelijke roofvogel. De naam is afgeleid van het Franse "tierce" (1/3) omdat mannelijke roofvogels vaak 1/3 lichter zijn dan vrouwelijke roofvogels.

#### Tertsel

    Zie "Tarsel".

#### Tobben

    Vangen van valken met slagnetten vanuit de "tobhut".

#### Tobhut

    Hut van waaruit de valkenvanger aan de lijnen van het slagnet kan trekken.

#### Tracken

    Eigenhandig opjagen of losmaken van het wild.

#### Treinen

    Trainen van jachtvogels.

#### Trossen

    Wegvliegen met een prooi, balg of loer.

### U
#### Uitgemuit

    Voltooide muit.

### V
#### Valkenier

    Een jager die een afgerichte jachtvogel gebruikt om te wild te vangen (niet per se hetzelfde als "roofvogeltrainer").

#### Valkentand

    Verharding in de kromming van de snavel bij valken waarmee vaak de halswervels van de prooi worden doorgebeten.

#### Valkerij

    Het voor de jacht trainen van en het jagen met roofvogels.

#### Valksor

    Valk in zijn eerste verenkleed.

#### Vangklauw

    Zie "Talon".

#### Vederspel

    Zie “valkerij”.

#### Vinger

    Teen van een roofvogel.

#### Vlieggewicht

    Optimaal gewicht waarbij roofvogels een goed appel hebben.

#### Vlieglijn

    Lang touw waaraan roofvogels worden gevlogen tijdens het begin van de training.

#### Vluchtbedrijf

    Zie “valkerij”.

#### Voedselimprint

    Roofvogel die met de hand zijn grootgebracht zonder contact met soortgenoten en zonder sociale interactie met de kweker. Sterke neiging tot lanen, mantelen, agressie en prooi wegdragen.

#### Volgewicht

    Gewicht van een roofvogel nadat deze zich heeft volgegeten.

#### Volazen

    De roofvogel zich laten vol eten.

#### Voorlaat

    Een doorgaans levende prooi die door de valkenier voor de jachtvogels wordt losgelaten om deze het jagen te leren. In Nederland bij wet verboden.:

#### Vuistvogel

    Of handvogel. Jachtvogel die vanaf de vuist gevlogen wordt en uit zichzelf terugkeert. Staat tegenover de loervogel, die met vlees moet worden gelokt.

### W
#### Washuid

    De naakte huid rond de bek waarin de neusgaten liggen.

#### Weidespel

    Zie “valkerij”.

#### Werpriem

    Lederen riempje aan de schoen (manchet) vaak zonder slit waardoor de roofvogel niet aan b.v. takken blijft hangen.

#### Wijf

    Vrouwelijke roofvogel

#### Wildvang

    Jonge vogel in het wild gevangen voor de eerste muit.

### Y
#### Yarak

    "Jachtspirit" (Oosterse term).

### Z
#### Zeeg maken

    Het "tam" maken van een roofvogel.

#### Zwemen

    Valk die zich laat afdrijven, in de termiek gaat vliegen.

#### Zwemmen

    Zie "Bidden"