# De lingua latina

De lingua Latina ('Over de Latijnse taal') is een grammaticaal traktaat geschreven door Marcus Terentius Varro, dat werd samengesteld tussen 47 en 45 voor Christus. Het behandelt fundamentele taalkundige begrippen, die worden toegepast op het Latijn. Het is dus geen typische grammatica.

## Over de auteur

Marcus Terentius Varro (116-27 v.Chr.) was een Romeinse geleerde en schrijver, die werd geboren in Rieti en tot de senatorenklasse behoorde. Varro wijdde zijn leven aan de studie van uiteenlopende disciplines en beschikte tevens over een uitgebreide kennis van zowel de Griekse als de Latijnse literatuur. In Rome werd hij onderwezen door de beroemde Lucius Aelius Stilo, die ook Cicero had opgeleid. Daarna studeerde hij in Griekenland filosofie onder de leiding van Antiochus van Ascalon. Hij leefde in de zogenaamde ‘gouden eeuw’ van de Romeinse literatuur, en zijn tijdsgenoten omvatten beroemde figuren zoals Vergilius, Caesar en Cicero. Opmerkelijk is dat Varro geen tijdgenoten citeert, hoewel ook zij werkten aan de ontwikkeling van de Latijnse taalkunde. Na een woelige politieke carrière, waarbij hij aan het kortste eind trok door de kant van Caesar te kiezen, trok hij zich terug op zijn landgoederen in Cumae en Tusculum, om de rest van zijn leven toe te wijden aan het studeren en schrijven. Varro liet een omvangrijk oeuvre na dat hem al tijdens zijn leven roem bracht, hoewel slechts een klein deel daarvan bewaard is gebleven.
Naast zijn werk aan de lingua Latina schreef Varro ook diverse andere grammaticale traktaten, die in drie perioden kunnen worden onderverdeeld. In de vroegste periode richtte Varro zich voornamelijk op specifieke onderwerpen, zoals het alfabet en de relatie tussen het Latijn en het Grieks. In de tweede periode, waaronder ook de lingua Latina valt, behandelde hij aspecten zoals spelling, accentuering, metrum en stijl. Uit de laatste periode is alleen een educatief werk bekend, waarin Varro op didactische wijze de verschillende aspecten van de Latijnse taal uiteenzet.

## Inhoud

Omdat Varro de linguïstische fenomenen van het Latijn wil blootleggen, richtte hij zich op het achterhalen van de onderliggende processen van taal in het algemeen. Hij onderscheidt drie grote delen in het werk, in overeenstemming met de aard van de Latijnse taal:
* De naamgeving van woorden
** Boek I: opdracht aan Cicero en inleiding
** Boeken II-IV: verschillende principes van etymologie
** Boeken V-VII: voorbeelden van etymologie, toegepast op de verschillende domeinen van de Latijnse woordenschat
* Aanpassingen aan de vorm van originele woorden, declinatio
** Boeken VIII-X: analogie en anomalie in taal
** Boeken XI-XIII: voorbeelden van analogie
* Het samenbrengen van woorden om een betekenis uit te drukken, syntaxis
** Boeken XIV-XXV: het samenbrengen van woorden, volgens de Stoïcijnse analyse van preposities

### Etymologie

In de oudheid had etymologie een iets andere betekenis dan de hedendaagse. De antieke schrijvers richtten zich het vinden van de oorspronkelijke vorm van een woord door te kijken naar zijn relatie met soortgelijke woorden. Net zoals een vader en een zoon herkenbare gelaatskenmerken delen, delen woorden volgens deze benadering ook vormelijke kenmerken met elkaar. Varro onderscheidt in dit verband vier belangrijke processen: toevoeging, verlies, verandering van plaats en afwisseling van letters of lettergrepen. Zijn focus ligt daarbij voornamelijk op de structuur en opbouw van woorden. Deze visie op etymologie is gebaseerd op een rationele opvatting van taal, waarin taal wordt gezien als een getrouwe weerspiegeling van zowel gedachten als de werkelijkheid.

### Analogie

Wanneer een taalkundig proces gedreven wordt door analogie, ontstaat dit uit een verlangen naar gelijkheid, wat leidt tot meer consistentie in de taal. Varro’s visie komt sterk overeen met dat van Plato in Dialogen: het proces van naamgeving is onregelmatig, omdat het door de mens wordt bepaald, maar de uiteindelijke regelmaat die zichtbaar wordt in de verbuigingen van de naamwoorden en de vervoegingen van de werkwoorden, wijzen op de kracht van regelmaat in taal. Zoals ook in de antieke etymologie naar voren komt, is het deze regelmaat die ervoor zorgt dat gelijkaardige zaken dezelfde stam krijgen. Evenzo worden woorden die eindigen op dezelfde kenletters, en die volgens gelijkaardige principes zijn afgeleid (bijv. sodalitas van sodalis en civitas van civis), op dezelfde manier verbogen (bijv. sodalitatis en civitatis). Voor zijn visie op analogie laat Varro zich, zoals hij zelf aangeeft, inspireren door onder andere de taalkundigen van de school van Aristarchus van Samothrace.
Varro bespreekt ook het tegenovergestelde van analogie, namelijk anomalie, waarbij hij vooral verwijst naar Krates van Mallos als voorstander van deze stroming. Binnen deze stroming bestaat er een overtuiging in de neiging tot ongelijkheid in taal, door middel van het gebruik van bepaalde vormen.

### Indeling in de woordklassen

Omdat mensen onderverdeeld zijn in agnationes (‘families’) en gentilitates (‘edele stammen’), voelt Varro de noodzaak om ook zijn woorden te classificeren in ‘families’ of soortgelijke groepen. Daarnaast vermeldt hij dat de Grieken hun oratio hebben onderverdeeld in vier delen, en dat hij, in navolging van hen, ook het Latijn zal indelen in vier delen. Op die manier maakt hij duidelijk dat hij de analyse van het Grieks probeert toe te passen op het Latijn en dus schatplichtig is aan de Grieken, net zoals waarschijnlijk zijn tijdsgenoten. Hij maakt zijn een eerste indeling van woordklassen op basis van de veranderlijke of onveranderlijke aard van woorden. Vervolgens maakt hij een onderscheid tussen namen en andere verbale elementen. Binnen deze twee categorieën maakt hij ten slotte een onderscheid tussen ‘eerder’ en ‘later’, waarbij dit niet verwijst naar de afleidende aard van taal, maar naar de semantische aard van de woorden.
Verder in het werk keert Varro terug naar zijn oorspronkelijke indeling van de woorden en verdeelt hij de veranderlijke woorden in op basis van een andere set parameters: naamval en tijdswaarde. Hij maakt vier categorieën:
* Woorden die een naamval hebben en geen tijdswaarde
* Woorden die een tijdswaarde hebben en geen naamval
* Woorden die zowel een naamval als een tijdswaarde hebben
* Woorden die geen naamval en geen tijdswaarde hebben
Voor deze tweede indeling van de woordklassen beroept Varro zich op de autoriteit van Aristoteles, die dezelfde indeling voor de werkwoorden gebruikte. Daarnaast lijkt Varro zich voor deze indeling ook geïnspireerd te hebben op Dion, een Alexandrijnse filosoof, die een indeling maakte in drie categorieën: op basis van naamvallen, tijden, en woorden die geen van alle beide bevatten. Het is echter niet duidelijk of Varro Dion werkelijk begreep, of dat hij hem enkel noemde om extra autoriteit aan zijn theorie toe te voegen.

### Declinatio

Varro heeft het uitgebreid over de declinatio, oftewel het veranderen van woorden. Volgens hem is het Latijn (en taal in het algemeen) begonnen met een beperkt aantal worden, die door het proces van declinatio een reeks van nieuwe woorden hebben gevormd. De ‘verzonnen’ woorden zijn dus bewust eenvoudig gehouden, zodat ze makkelijk kunnen worden aangeleerd, terwijl de afgeleide woorden ontelbaar zijn, zodat een spreker precies kan uitdrukken wat hij bedoelt. De aanpassing gebeurt op basis van hun relatie tot de dingen die ze (moeten) benoemen. Zo is de mannelijke naam Terentius aangepast naar de vrouwelijke variant Terentia, of om een onderscheid aan te duiden tussen de dingen die ze benoemen, zoals equus (‘paard’) en eques (‘ruiter’).
Deze term verwijst de dag van vandaag voor ons vooral morfologische inflectie voor zowel naamwoorden als werkwoorden, maar Varro maakt onderscheid twee betekenissen:
* Declinatio naturalis: morfologische verandering van woorden, oftewel morfologische inflectie
* Declinatio voluntaria: de processen van naamgeving en woordcreatie, oftewel derivationele morfologie
Om dit onderscheid te verduidelijken, geeft Varro het voorbeeld van de naamgeving van Romeinse slaven. Hierbij wordt de naam van de eigenaar (het proces van impositio of naamgeving) volgens een bepaald principe afgeleid tot de naam van de slaaf, waarmee zowel het principe van de naamgeving en afleiding als van inflectie worden aangeduid, omdat de naam van de slaaf natuurlijk kan verbogen worden. Varro maakt dit onderscheid om eventuele onregelmatigheden in de taal te elimineren en zo een verzoening te bewerkstellingen tussen aanhangers van de anomalie en de analogie: de voluntaria is onregelmatiger omdat het gestuurd wordt door de voluntas (‘wil’) van één persoon. De natuurlijke verandering anderzijds wordt gestuurd door een noodzakelijke regelmaat. Zodra iemand een patroon tussen woorden heeft ontdekt, kan hij dit toepassen op ontelbaar andere woorden, en daardoor ontelbaar andere woorden creëren.
In de declinatio naturalis maakt Varro nog verdere onderverdelingen. Zo kan men van naamwoord het verkleinwoord afleiden, een aanpassing op basis van de grootte (bijv. homunculus van homo), of meervoud, een aanpassing op basis van de hoeveelheid (bijv. homines van homo). Dit subtype heeft betrekking op de zaak als geheel. Een tweede subtype betreft een aanpassing met betrekking tot een deel van de zaak (bijv. mammosae ‘vrouwen met grote borsten’). Een derde subtype heeft betrekking op de relatie van de spreker met het naamwoord, wat verwijst naar de zes verschillende naamvallen. Ook de trappen van vergelijking vormen een apart subtype (bijv. albius van albus). Voor de werkwoorden vermeldt Varro aanpassingen op het gebied van tijd (heden, verleden en toekomst), persoon, actief of passief, en getal.

## Receptie

Varro werd door zijn ‘opvolgers’ vaak geciteerd, maar uit de besprekingen blijkt dat de taalkundige inhoud van zijn werk een mindere indruk had gemaakt op de Romeinse lezers. Hij werd als persoon gedramatiseerd door Aulus Gellius en werd daarna vooral gezien als het bewijs van de discussie over de natuur van taal, tussen de ‘analogisten’ en de ‘anomalisten’. De latere grammatici lazen hem selectief, en citeerden enkel de stukken dat hun eigen visies ondersteunden. Na verloop van tijd verdween het werk naar de achtergrond, tot het in 1355 door Giovanni Boccaccio werd ‘ontdekt’. Vanaf dat moment werd zijn werk intensief bestudeerd door de Italiaanse humanisten en speelde het een rol in de ontwikkeling van de taalkundige visies in de Renaissance. Vooral zijn blik op morfologie werd als modern beschouwd en zou daarom toonaangevend blijven vanaf het humanisme. Varro verschilde op dit punt van de Grieken, door een onderscheid te maken tussen inflectie en afleiding van woorden. Ook Varro’s visie op analogie zou een blijvende invloed uitoefenen. Zo zou de analogie een belangrijke rol spelen in de toonaangevende Institutiones grammaticae van Priscianus. Hoewel hij deze visie van Varro overnam, zou hij het onderscheid tussen de inflectie en afleiding van woorden niet behouden.

## Overlevering

Niet alle delen van het werk zijn voor ons bewaard gebleven: er zijn slechts zes van de originele vijventwintig boeken integraal overgeleverd, namelijk boeken vijf tot en met tien. De rest van de boeken is fragmentarisch overgeleverd door taalkundigen en gelijkaardige bronnen. In deze overgeleverde delen behandelt Varro een deel van etymologie en analogie. Omdat Varro regelmatig zijn woorden recapituleerde, kan er een beeld worden gevormd van wat er in de verloren delen behandeld is. De rest van de informatie kunnen we afleiden uit citaten van onder andere Priscianus of parafrases van Gellius. Ook Sextus Pompeius Festus zou enkele van zijn etymologieën hebben afgekeken van Varro.
Het belangrijkste manuscript dat zorgde voor de overlevering was de Codex Laurentius LI. 10, fos 2-34, dat nog steeds toegankelijk is in Florence. Het manuscript werd geschreven in de 11e eeuw in Beneventaans schrift en is het archetype waarop latere manuscripten teruggaan. Deze latere manuscripten kunnen nuttig zijn om beeld te bieden van de tekst op plaatsen waar het manuscript moeilijk leesbaar is. De latere manuscripten dateren uit de 15e-16e eeuw. Het Fragmentum Cassinense is wellicht het oudste fragment van de lingua Latina dat tot ons gekomen is. Het stamt uit de 11e eeuw en is afkomstig uit de beroemde abdij van Montecassino.

## Edities

In de 15e en 16e eeuw verschijnen er tal van edities van de lingua Latina in onder ander Venetië en Milaan, waarbij de uitgevers elkaar telkens corrigeerden. In de 17e eeuw nemen de uitgaven aanzienlijk af. Pas in de 19e eeuw is er een hernieuwde interesse in het werk en beginnen er wetenschappelijke kritische edities te verschijnen. In 1910 werd een editie in de Teubner-reeks gepubliceerd door Götz en Schöll, gevolgd door een editie in de Loeb-reeks door Roland Grubb Kent, die ook een goede vertaling van het werk biedt. Sinds deze laatste editie, werden enkel nog specifieke hoofdstukken door onderzoekers opnieuw uitgegeven, tot W.D.C. de Melo in 2019 met een vernieuwde editie kwam. In deze editie wordt een volledige tekstuitgave geboden, is er een uitgebreide inleiding voorzien, alsook een Engelse vertaling.
* 1 2 3 4 5 6 7 de Melo, Wolfgang David Cirilo (2019). Varro: De lingua Latina: introduction, text, translation and commentary. Oxford University Press.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Law, Vivien (2003). The History of Linguistics in Europe, from Plato to 1600. Cambridge University Press.
* ↑ Taylor, Daniel J. (1987). The history of linguistics in the classical period. J. Benjamins Pub. Co.
* 1 2 3 4 5 6 7 Keith, Allan (2013). The Oxford handbook of the history of linguistics. Oxford University Press.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Matthews, Peter (1994). History of Linguistics, volume II: Classical and Medieval Linguistics. Longman Group UK Limited, "Greek and Latin Linguistics".