# Boxmeer (plaats)

Boxmeer (dialect: Boksmèr) is een stad in de gemeente Land van Cuijk, in de Nederlandse provincie Noord-Brabant. Op 1 januari 2023 telde de plaats 12.545 inwoners, verdeeld over 6.049 woningen, met een gemiddelde WOZ-waarde van € 306.000, op een oppervlakte van 11,16 km².
Het ligt hemelsbreed 23 kilometer ten zuiden van Nijmegen en 14 kilometer ten noorden van Venray.

## Etymologie

Oorspronkelijk heette het dorp Mere. In de tweede helft van de 13e eeuw werd dit te leen gegeven aan Jan Boc de Mere. De naam van deze heer werd aan die van het dorp verbonden: Boc's Mere werd Boxmeer.

## Geschiedenis

Rond Boxmeer zijn uit de Romeinse tijd sporen van bewoning bekend; de Romeinse heerweg Nijmegen-Maastricht liep door Boxmeer, over de huidige Heerstraat en 't Zand.
Uit stukken is bekend dat in de tweede helft van de 13e eeuw de (dan nog) graaf van Gelre het dorp Mere in leen gaf aan een zekere Jan Boc de Mere; deze woonde op het dan al bestaande kasteel. Langzaam maakte Boxmeer zich los van de invloed van het Land van Cuijk en Gelre, terwijl het ook onafhankelijk van het hertogdom Brabant wist te blijven: de heerlijkheid Boxmeer werd een vrije heerlijkheid. Dat bleef het ook toen het omliggende Land van Cuijk tijdens de Tachtigjarige Oorlog in Staatse handen viel; Boxmeer werd een enclave waar de katholieke godsdienst vrij uitgeoefend mocht worden. Dit betekende ook het behoud van de Boxmeerse Vaart, de jaarlijkse Heilige-Bloedprocessie die sinds begin 15e eeuw gehouden wordt. De parochie werd bestuurd door de plaatselijke Karmelieten, wat ook nu nog het geval is. Het eigendom van Boxmeer ging over op de heren van den Bergh, nog later op die van Hohenzollern-Sigmaringen. Op 21 oktober 1794 werd Boxmeer door Franse Revolutionaire troepen bezet, op 18 december 1797 werd de Heerlijkheid Boxmeer afgeschaft en op 23 januari 1798 werd het gebied toegevoegd aan het Roerdepartement als onderdeel van de Cisrheniaanse Republiek, een zusterrepubliek van de Eerste Franse Republiek.
Op 5 januari 1800 werd het gebied van de voormalige heerlijkheid Boxmeer bij verdrag door Frankrijk verkocht aan de Bataafse Republiek, die het samen met enkele andere gebieden bestuurde onder de naam "Gecedeerde Landen". De Gecedeerde Landen werden uiteindelijk op 26 september 1805 toegevoegd aan het departement Bataafs-Brabant. Na de oprichting van het Koninkrijk Holland (1806) werd dit hernoemd tot Departement Brabant. Tussen 1810 en 1814 maakte Boxmeer nog onderdeel uit van het kanton Nijmegen binnen het Departement Monden van de Rijn in het Eerste Franse Keizerrijk van Napoleon Bonaparte. Daarbij werd het dorp Sint Anthonis in 1810 van Boxmeer losgemaakt als Sint Anthonis en Ledeacker; de nieuwe gemeente moest klein beginnen. Sinds 1815 ligt Boxmeer in de provincie Noord-Brabant van het Koninkrijk der Nederlanden.

## Bezienswaardigheden

* Aan de rand van het dorp zijn van Kasteel Boxmeer, voormalige residentie van de heren en vrouwen van Boxmeer, de 18e-eeuwse delen bewaard gebleven. In de kelders van het kasteel zijn twee kleine musea over de geschiedenis van de heerlijkheid Boxmeer. Aan het kasteel vastgebouwd is een gebouwencomplex van de Zusters van Julie Postel, sinds 1897 eigenaar van het kasteel; oorspronkelijk deed het dienst als ziekenhuis, tegenwoordig herbergt het verzorgingstehuis Sint Anna, waar plaats is voor geestelijken uit verschillende ordes en voor leken.
* Aan het begin van de oprijlaan van het kasteel staat de Nepomukkapel, gewijd aan Johannes Nepomucenus; een barokgebouwtje uit 1737, ter bescherming tegen de gevaren van het water. Deze kapel is opgericht door de douairière Maria Truchsess von Waldburg Zeil, gravin-douairière tot den Bergh-Hohenzollern, als vervanging van de kapel van het kasteel, die werd afgebroken bij de verplaatsing van de toegangspoort. De Karmelieten lazen er eens per week de Mis, maar in 1795 kwamen de Fransen en verdween deze godsdienstoefening. De Protestanten wilden deze, nu leegstaande, kapel als kerkgebouw gebruiken, maar zij kregen geen toestemming hiervoor. In 1840 kwam de kapel aan de Karmelieten. Deze verwaarloosden haar echter. In 1973 werd de kapel gerestaureerd en kreeg gebrandschilderde ramen.
* Tegenover de kapel staat de Protestantse kerk uit 1822, tegenwoordig onderdeel van de PKN. Deze eenvoudige zaalkerk bezit sinds 1926 een orgel dat in 1873 gebouwd is door de Amsterdamse orgelbouwer Hermanus Knipscheer en voordien in de Hervormde kerk te Koudekerk aan den Rijn stond.
* De Sint-Petrusbasiliek in het centrum van Boxmeer dateert uit de jaren vijftig van de 20e eeuw en werd ontworpen door architect Hendrik Willem Valk nadat de oorspronkelijke kerk in 1944 door oorlogsgeweld werd verwoest en de restanten ervan in 1946 onverhoeds werden gesloopt. In het interieur van de kerk is nog meubilair uit de vroegere kerk te vinden en ook in de crypte zijn overblijfselen van deze kerk aan te treffen.
* Het Karmelietenklooster vlak bij de kerk werd tussen 1653 en 1709 gebouwd. Het klooster bestaat uit vier vleugels die om een kloostergang gegroepeerd zijn. Het werd gesticht door Albrecht van den Bergh en Madeleine de Cusance. In het klooster bevinden zich achttien prachtige glas-in-loodramen uit de zeventiende eeuw, met ontwerpen van Abraham van Diepenbeeck. Andere bijzondere stukken die we in het klooster aantreffen zijn zes olieverfschilderijen uit het Kasteel met daarop drie generaties graven en gravinnen van het Huis Bergh en het Huis Hohenzollern, uit de 17e en de 18e eeuw. Het klooster zelf wordt op passende wijze geflankeerd door de Latijnse school uit 1707 en een poortgebouw uit 1653. Dit is voorzien van Renaissance versieringen. In dit klooster werkte de componist Benedictus Buns (1641-1716).
* Het Karmelietessenklooster is in 1672 gesticht in het oorspronkelijke Huis Elzendael. De zusters bleven tot 1975 en hebben tot 1994 nog in het voormalig noviciaatsgebouw van het Karmelietenklooster gewoond, waarna ze verhuisden naar het Kloosterverzorgingstehuis Sint-Anna. Het gebouw kent uitbreidingen van 1682 en later. Het bestaat uit vier vleugels die om een kruisgang zijn gegroepeerd. Er is een kapel met een 17e-eeuws zuilenaltaar dat gerestaureerd is in 1960.
* De Rochuskapel, aan de Steenstraat, is een zeskantig bakstenen gebouwtje, dat van een met leien gedekt koepeldak is voorzien. Het stamt uit 1742 en is gebouwd nadat de uit ongeveer 1500 stammende kapel op 't Zand, gewijd aan Onze Lieve Vrouw van Smarten, door overstroming werd verwoest. Toen is er een beeld van de Heilige Rochus aangespoeld, dat afkomstig was uit de oude kapel. Ook het Mariabeeld uit de oude kapel werd teruggevonden en in de parochiekerk geplaatst en later bij de Karmelieten. Het altaar van de Sint-Rochuskapel is in 1851 naar de parochiekerk verplaatst. Er is een reliek van de Heilige Rochus in de kapel aanwezig geweest en ook het beeld is voorwerp van devotie. De verering van de heilige is ook tegenwoordig niet geheel uitgestorven.
* Huize de Weijer, aan De Raetsingel 1, was vanaf ongeveer het jaar 900 een hoeve, en werd later een pastoorswoning, samen met de nabijgelegen hoeve van Ingen Elsen. In 1606 kreeg de pastoor een nieuwe woning en vanaf 1660 werd De Weijer een woning voor de drossaards van Boxmeer. In 1844 kwam er een leerschool voor jongens in het gebouw en in 1865 werd het een klooster voor de zusters van de Sociëteit van Jezus, Maria en Jozef. Dit klooster bleef bestaan tot 1972. In 1936 kochten de zusters ook de hoeve van Ingen Elsen aan. In 1974 kwam het geheel aan de gemeente Boxmeer en werd het verbouwd tot een cultureel centrum.
* Het Zandhuis, aan 't Zand 17 is gebouwd tussen 1718 en 1737 met een middentravee in Lodewijk XVI-stijl. Hier woonde de rentmeester van de heer van Boxmeer. Tijdens de Tweede Wereldoorlog deed het dienst als raadhuis. In 1945 werd het huis ernstig beschadigd en in 1949 gerestaureerd. Op de voorgevel bevindt zich een bokkenkop die refereert aan heer Boc. In het interieur vindt men rijke versieringen van stucwerk.
* Het Spieker bevindt zich aan de Sasse van Ysseltstraat en stamt uit de 18e eeuw. Het diende als tiendschuur, werd gerestaureerd en is tegenwoordig een woonhuis.