# Johannes le Francq van Berkhey

Johannes le Francq van Berkhey, ook: Joannes le Franc van Berkhey (Leiden, 23 januari 1729 - aldaar, 13 maart 1812), was een Nederlandse natuuronderzoeker, arts, dichter en schilder.

## Jeugd en opleiding

Johannes le Francq van Berkhey was de zoon van Evert le Francq en Maria Berkhey. Als kind verloor Johannes zijn vader. Hij groeide op bij grootvader Jan Berkhey en voegde later de naam Berkhey aan zijn achternaam toe, o.a. vanwege een legaat van zijn moeder. De lagere school bezocht hij in Katwijk. Daarna ging hij in de kunsthandel van zijn vader werken, wat zijn interesse in kunst en biologie opwekte. In 1747 schreef hij zich in aan de Leidse universiteit, oorspronkelijk voor een studie klassieke talen. In 1761 promoveerde hij op een medisch proefschrift, Expositio de structura florum qui dicuntur compositi.

## Werk

Hij vestigde zich eerst als arts in Amsterdam en drie jaar later, in 1764, op het landgoed Leevliet te Warmond. Daar begon hij zijn hoofdwerk Natuurlyke Historie van Holland, waarvan in 1769 het eerste deel verscheen. Het zesdelige werk werd een succes en werd vertaald in het Duits en Frans. In 1773 werd Le Francq van Berkhey lector in de natuurlijke historie aan de Universiteit Leiden. Hij verzamelde duizenden tekeningen en schetsen van natuurkundige voorwerpen. Hij was ook als dichter zeer actief. Dat hij een vurig aanhanger van Oranje was, liet hij in woord, geschrift en beeld (een vlot in het Rapenburg) weten. Het bracht hem in diverse conflicten, leidde tot de gedwongen verkoop van zijn natuurkundige verzameling en in 1795 zelfs tot zijn ontslag bij de Leidse universiteit.
Koper van de collectie Berkhey was in 1785 het Koninklijk Kabinet van Natuurlijke Historie van Spanje. De collectie kwam terecht in de Real Jardín Botánico, de Spaanse Koninklijke Bibliotheek en het Museo Nacional de Ciencias Naturales. Delen uit de nalatenschap van Le Francq van Berkhey zijn behalve in Spanje ook in Leiden (Erfgoed Leiden en Omstreken en Universiteitsbibliotheek Leiden) en in Den Haag (Koninklijke Bibliotheek) te vinden. Begin 2012 was een deel van de enorme collectie te zien in museum Naturalis in Leiden. In september 2012 kon het Limburgs Museum in Venlo een bijzondere tentoonstelling uit de collectie laten zien, parallel aan de Floriade in Venlo. De Spaanse curator María Pilar de San Pío Aladrén noemt Le Francq van Berkhey een "visionair" en "een van de eersten die een relatie legde tussen kunst en wetenschap". Het schrijversmotto van Le Francq van Berkhey was "vrank en vry". Dat was ook de titel van de dissertatie die Robert Arpots in 1990 over hem schreef.

## Laatste jaren

In 1807 verloor Le Francq van Berkhey bij de Leidse buskruitramp zijn huis en bijna zijn leven. Hij woonde tijdelijk in Huis ten Bosch in Den Haag, waar een daklozenopvang was ingericht, en stierf uiteindelijk in het huis van zijn dochter in Leiden. Le Francq van Berkhey werd begraven in de Hooglandse Kerk.

## Eerbewijzen. Plantengeslacht en planetoïde

Het geslacht Berkheya van de plantenfamilie Asterales is genoemd naar Johannes le Francq van Berkhey. In 2010 werd planetoïde 27567 aan Le Francq van Berkhey opgedragen.

## Publicaties

* Gods water-roede. Of Welbron der overstroomingen. Ter gelegenheid der inbraken in 'slands dyken, den 23. maart ... in den jare 1751. 1751
* Bemoediging aan den vryen Nederlander over het afsterven van H.K.H., 1759. Onder het pseudoniem Bato Filius
* Expositio characteristica structurae florum qui dicuntur compositi, cum figuris ad naturam expressis ... ex auctoritate ... Joannis Jacobi Schultens ... submittit ..., 1760. Proefschrift Leiden
* 't Bataafsche Athene in drie herderskouten. Leiden, 1760
* Antwoord van Joa. le Francq van Berkhey ... op de vraag ... welken zyn de beste middelen, om onze landen, zoo hoogen als laagen, elk naar zynen aart ten meesten voordeele aan te leggen?, 1762
* Verhandeling over de beste middelen om onze landen, zoo hooge als lage, elk naar zijn aard, ten meeste voordeele aan te leggen. 1763
* Claudius Civilis, hersteller der Bataafsche vryheid. Treurspel Amsterdam 1764
* Antwoord van J. le Francq van Berkhey ... op de vraag, in het jaar 1761, door deeze Maatschappye opgegeeven: Welken zyn de beste middelen, om onzen landen ... ten meesten voordeele aan te leggen? Aan den schryver van het welke op den 24. May 1763 de prijs der goude medaille is toegeweezen, 1765
* 't Bataafsch Atheene; in drie herders-kouten, 1766
* Het Rijnlandsche wedspel, in verscheide landgezangen ter gelegenheid van de plegtige intreede van Zyne Doorlugtige Hoogheid Willem den Vyfden ... binnen Leyden ..., Leiden 1766
* De Amsterdamsche schouwburg verheerlijkt door het treurspel Leo de Groote, opgesteld door Mej. de Lannoy. 1767
* Puntdigtjes op den fellen brand op de Hoogstraat te Leyden, van den 3 October 1766, 1767. De versjes hebben betrekking op de totstandkoming van drie nieuwe gebouwen op de plaats van de brand
* De gehoonde Batavier, ter gelegenheid dat de Engelsen met Spanjen en Vrankryk oorlogende, en met de Republiek in vrede zynde, in het einde van Oogstmaand 1762 het Hollands oorlogschip De Dankbaarheid gevoerd by den edelen manhaften Zee-kapitein, Salomon Dedel, ondankbaarlyk overweldigden, 1767
* Het huwelijk van Telemachus en Antiope in Ithaka in drie bedrijven, Amsterdam 1768
* Hekeldigt voor den heere Jan Nomsz, ter afgedwongen verdediging van AKAKIADĒS, 1769.
Akakiades is pseudoniem van Joannes Le Francq van Berkhey
* Het orakel in den tempel der Nederduitsche dichteren. Leiden 1769. Hierachter, behorend bij het gedicht van Berkhey: Joost van [den] Vondel's Waterbel, [hekeldicht]. Naar aanl. v.d. strijd over Joan. Nomsz' treurspel: Zoroaster (1768). Ondertekend: Labore Fortunatur Virtus Bonorum
* Zotklap voor de naamlooze cabale van lasteraars van J. le Fr. v.B. of de zoogenaamde Verdedigers des Heeren Nomsz, wegens Zoroaster en tegen het hekeldicht van Alcibiades. 1769
* Natuurlyke Historie van Holland. 1769-1778 (4 delen). Franse vertaling: Histoire géographique, physique, naturelle et civile de la Holland, Bouillon, 1781 , Duitse vertaling: Naturgeschichte von Holland, Leipzig, 1779-1782
** Eerste deel
** Tweede deel
** Tweede deels, tweede stuk
** Derde deel
** Derde deel, tweede stuk
** Derde deel, derde stuk
** Vierde deels, eerste stuk
* Leidens burgertranen op de grafzerken der Edele Groot Achtbare Heeren Mr. Johan v.d. Mark, mr. Jacob Pla, burgermeesteren; en mr. Johan Alexander van Lanschot, meesterknaap van Holland. Leiden 1771
* Eer-zang voor den kunstryken heere Jacobus Houbraken, en dankbetuiging aan de kunstlievende heeren Pieter van den Bogaerde, en Jan Pothoven, 1772
* Joannis Le Francq van Berkhey, med. doct. Sermo inauguralis de antiqua et nobili urbe Lugduno-Batavorum, suo situ ad historiae naturalis delicias et exercitium opportunissima: ... publice dictus A. D. 1 novembris 1773. Accedunt aliquot additamenta, quae ad materiae illustrationem faciunt, 1773
* Het verheerlijkt Leiden bij het tweede eeuwgetijde van deszelfs heuglijk ontzet. In den jaare CIC IC LXXIIII. in dichtmaat uitgesprooken, in de Gasthuis kerk dier stad, op den vierden van Wynmaand MDCCLXXIV Leiden 1774
* Dankbetuiging aan den dichter J. de Kruiff voor zijn beschouwingen en verbeteringen in het Verheerlijkt Leiden. Leiden 1775
* Verzen en gedichten voor het Gen.: ‘Veniam pro Laude’; Leiden verrukt op het tweede eeuwgetijde der Hoogeschool, zinnespel. Leiden 1775
* Ernstige berisping en aanmerkingen op de Berigten en Prijsvragen over het storten van olie, traan en teer, voorgesteld door F.v. Lelyveld. Amsterdam 1775
* Opgave van eenige proeven, ten bewijze dienende dat veele van Hollands duinen, die gansch nutteloos ledig liggen ... zouden kunnen verbeterd en gebezigd worden, 1775
* Leyden verrukt, op het tweede eeuwgetijde der oprichting van de Hollandsche Hooge Schoole binnen haare muuren. Zinne-spel, 1775
* Het verneedert en verheerlykt 's Graavenhaage, eeuwzang, 1776
* Gedichten. Amsterdam 1776-79, 2. Bde.
** I Deel
** II Deel
* Rondeeltjes, 1777. Bevat Rondeeltje voor de bestuurders v.h. dichtlievend genootschap: "Kunst liefde spaart geen vlyt", te 's Gravenhage, en een Omgekeerd rondeeltje voor de hoofdleden v.h. dichtlievend genootschap "Kunst word door arbeyd verkreegen", in Leyden
* Vriendentranen bij het sterfbedde van J.C. Schütz. Leiden 1778
* Beschrijving van een aanmerkelijke snaphaan, met het wapen en de spreuk des Heeren van der Does Noortwyk, 1573, enz. benevens twee stukken geschut gevonden in de verlatene legerschanzen der Spanjaarden. Leiden 1778
* Nieuwe uitgave der kaart van Joost Jansz. 1778. Amsterdam 1778
* De Poëtische snapper. 1778
* Antwoord op de vraage, voorgesteld door de Hollandsche Maatschappye der Weetenschappen, te Haarlem: Welke boomen, heesters en planten zyn'er, behalven den Helm (Arundo arenaria) en den Sleedoorn (Prunus sylvestris), dewelke op de zandduinen ter weeringe der zandverstuivinge kunnen geplant worden? Kan men ook eenige andere planten aan onze zee-stranden met voordeel gebruiken? Zyn daar mede hier te lande al eenige proeven gedaan? En welke is de uitkomst daar van geweest?, 1778
* Provisioneel antwoord van Jan le Francq van Berkhey aan Frans van Lelyveld, op zijn nodig bericht aan het publiecq, 1778
* Verhandeling over het Nationale turfgebruik in Holland of onderzoek in hoeverre het nuttig is. Amsterdam 1779
* Zinspelende gedichtjes op de geestige prentjes, geëtst door P. de Mare. Leiden 1779, Amsterdam 1806
* Gouden Jvbelzang. Leiden 1779
* Natuurlyke historie voor kinderen ingericht naar de uitgave van G.C. Raaff, verb. en verm. en in samenspraken overgebracht. Leiden 1780,
* Procve eener aanleiding tot de Nederduitsche taalkunde door J.C. Schütz uit deszelfs handschrift medegedeeld door J. le Fr. v.B. overgedr. uit: Brender à Brandis': Taal, Dicht- en Letterkundig kabinet. Amsterdam 1781
* Vaderlijk afscheid aan zijn zoon, gereed op 's lands vloot te dienen. Amsterdam 1781
* De Oranje boomen door Vrank en Vry, met vervolgen. 1782
* Eerbare proefkusjes van Vaderlandsche Naif en de Arkadische vrijery van Dichtlief en Gloorroos. Amsterdam 1782
* De Zeetriumph der Bataafsche vrijheid op de Doggersbank. Amsterdam 1782, 2 Bde.
* Vaderlandsche bijzonderheden. Amsterdam 1785-87, 3. Bde.
* Cronyk der stad Leiden. 1783
* Aan mijne medeburgeren. Leiden 1783
* Beredeneerde aanmerking over den tegenwoordigen toestand van land en lugtgesteldheid in zijn vaderland. Leiden 1783
* De Leidsche Stedemaagd en haren getrouwen burger. Leiden 1786
* De toren van de Leidsche Saai- of Festijn halle andermaal sprekende ingevoerd. Leiden 1807
* De politieke koemarkt. Leiden 1807
* Verzameling der Leidsche Keuren Hekeldichten van een echten vrank en vryen ouwerwetschen Patriot, met een beknopte sleutel, van 1783 tot 1788. Leiden 1789
* Dichtmatige redevoering over de plichten der Weezen, met geschiedkundige aanmerkingen. Leiden 1789
* De koopzaal van het Oude-Zijds heeren Logement te Amsterdam in dichtmaat (A'dam 1890); Het feestvierend Leiden. Leiden 1793
* Vergelijkende aanmerkingen der waarnemingen door kundige onderzoeklievende mannen in de voorige veesterften geboekstaafd, tegen die welke in het Rapport wegens den staat der veeziekten zijn waargenomen in Dec. 1796 door S.J. Brugmans, beoordeeld. 1797
* Jock en ernstige akademische vertellingen mijner jeugd. Leiden 1798
* De Bataafsche menschelijkheid of de gevolgen der Tweedracht, betoogd uit de rampen v.h. vaderland. Leiden 1801
* Natuurkundige vergelijkingen ter betooge over de koepokken. Leiden 1801
* De menschelijkheid van den Leidschen kuiper. Leiden 1803
* De Haagsche Parade of de promotie door politiek vaderl. Vernuft. Leiden 1803
* Vrijmoedige en welmeenende voorstellingen om te kunnen dienen ter overweging van een ontwerp ter stichting van eene veeartsenijkundige school in ons gemeene best. Haarlem 1804
* Ernstige en boertige vertellingen mijner jeugd. Leiden 1804
* De Leidsche spinster. Leiden 1804
* Bloemhert, hofzang voor de vaderl. Flora. Haarlem, 1804
* Natuurkundige historie van het rundvee in Holland. Leiden 1805-1811, 6. Bde.
* Lijkgedachtenis van zijne doorluchtige Hoogheid Prins Willem V. Amsterdam 1806
* Oud-Hollandsche Vriendschap gevolgd van Utrechts Eeuwschets. Leiden 1807
* Gedenksteen der dankbaarheid voor het herbouwd huis, naast de verwoeste puin van Leiden op de Koepoortsgracht. Den Haag 1808
* Nagelaten gedichten. Haarlem 1813
* Op de roekelooze proefnemingen met de lugtbollen 1783
* Leydsch Oranje burgers tafellied 1787
* Het rampspoedig nootlot, van den ontijdig gebleven... 1782
* Aan den weled. achtbaaren heere Barthoud Adriaan van Assendelft... 1781

## Literatuur

* Het onbedwingbare hart. Een keuze uit het werk van de Leidse dichter Johannes le Francq van Berkhey (1729-1812). Ed.: Rick Honings. Zoeterwoude, Astraea, 2012. ISBN 978-90-75179-31-6
* Pasión por las flores. Dibujos de la colección Van Berkhey / Passie voor bloemen. Tekeningen uit de Van Berkhey collectie / Passion for flowers. Drawings from the Van Berkhey collection. Leiden, NCB Naturalis, 2012. ISBN 9788415272281
* La coleccion van Berkhey del Real Jardín Botánico. Un Atlas del reino vegetal en el siglo XVIII. Edición científica, María Pilar de San Pío Aladrén. Barcelona, Lunwerg, 2007. ISBN 9788497854320
* Robert Arpots: Vrank en Vry. Johannes Le Francq van Berkhey (1729-1812). Proefschrift Nijmegen, 1990. ISBN 90-9003619-9
* P.J. Blok & P.C. Molhuysen: Johannes le Franc van Berkhey. In: Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek. Deel 4, 1918
* A.J. van der Aa: Johannes le Francq van Berkhey. In: Biographisch woordenboek der Nederlanden. Deel 6, 1859