# Ichthyosaurus

Ichthyosaurus (Grieks voor vis-hagedis) is een geslacht van uitgestorven zeereptielen binnen de orde Ichthyosauria. Ichthyosaurus leek sterk op tegenwoordige dolfijnen. Fossielen van Ichthyosaurus zijn gevonden in het Onder-Jura (Hettangien en Sinemurien) van Engeland.
De geslachtsnaam wordt vaak foutief gebruikt als synoniem voor iedere ichthyosauriër. Behalve Ichthyosaurus zijn er echter nog een vijftigtal andere ichthyosauriërgeslachten die vaak sterk in bouw afwijken. Ichthyosaurus was toevallig daarvan de eerst benoemde en heeft zijn naam aan de groep gegeven.

## Naamgeving
### Ichthyosaurus wordt benoemd

De eerste goede vondsten van ichthyosauriërs werden begin negentiende eeuw gedaan op de zuidkust van Engeland, door Mary Anning. In 1814 werd een specimen van Anning beschreven door professor Everard Home in de eerste serieuze wetenschappelijke publicatie die aan een ichthyosauriër gewijd was. Tussen 1814 en 1819 beschreef hij verdere vondsten.
Home worstelde erg met het vraagstuk tot welke diergroep het nieuwe type behoorde. In 1819 dacht hij dat het dier het midden hield tussen een salamander als Proteus en de hagedissen en benoemde het nu als Proteosaurus. Hiermee was hij echter twee jaar te laat: in 1817 was het door Karl Dietrich Eberhard Koenig al aangeduid als Ichthyosaurus, 'vissauriër' vanuit het Grieks ἰχθύς, ichthys, 'vis'. Weliswaar gebruikte Koenig deze naam informeel zodat het nomen nudum bleef — pas in 1825 zou hij haar echt publiceren — maar zij werd in 1819 overgenomen door De la Beche die in een lezing dat jaar drie ichthyosaurussoorten benoemde. De voordracht zou pas in 1822 gepubliceerd worden en toen had zijn vriend William Conybeare al een beschrijving van die soorten gepubliceerd, samen met die van een vierde soort. De typesoort daaronder was Ichthyosaurus communis, gebaseerd op een later verloren gegaan typespecimen. Conybeare vond dat Koenigs naam prioriteit had boven Proteosaurus. Volgens de huidige regels is dat niet meer zo maar Proteosaurus raakte meteen in onbruik en werd zo een nomen oblitum, een vergeten naam. Conybeares Ichthyosaurus intermedius is vermoedelijk een jonger synoniem van I. communis.

### Verdere soorten

In de loop van de negentiende eeuw werden eerst alle nieuwe ichthyosauriërsoorten bij het geslacht Ichthyosaurus ondergebracht. Daarna gebeurde dit althans bij slecht materiaal dat ondanks de geringe kwaliteit een aparte soort werd toegekend. Die, vaak betreurde, gewoonte werd tot ver in de twintigste eeuw voortgezet. Het resultaat was een totaal van ruim honderdtwintig ichthyosaurussoorten, het merendeel ongeldig. Veel van deze soorten zijn later aparte geslachten geworden.
Sommige soorten worden tegenwoordig echter wel als geldig beschouwd omdat ze kennelijk nauw verwant zijn aan Ichthyosaurus communis. Er worden zelfs in de eenentwintigste eeuw op die basis nog nieuwe soorten in het geslacht benoemd. Mogelijk geldige soorten zijn Ichthyosaurus breviceps Owen 1881, Ichthyosaurus conybeari Lydekker 1888, Ichthyosaurus anningae Lomax & Massare 2015, Ichthyosaurus larkini Lomax & Massare 2017 en Ichthyosaurus somersetenesis Lomax & Massare 2017. Het gaat hierbij steeds om vormen uit de Liasgroep (Hettangien–Pliensbachien) van Dorset en Somerset.

### Soortenlijst

    Ichthyosaurus immanis Koenig, 1820: nomen dubium
    Ichthyosaurus communis Conybeare, 1822: typesoort
    Ichthyosaurus platyodon Conybeare, 1822: = Temnodontosaurus
    Ichthyosaurus intermedius Conybeare, 1822: wellicht geldige soort, wellicht jonger synoniem Ichthyosaurus communis
    Ichthyosaurus tenuirostris Conybeare, 1822: = Leptonectes
    Ichthyosaurus coniformis Harlan, 1824: nomen nudum
    Ichthyosaurus latifrons Koenig, 1825: nomen dubium
    Ichthyosaurus grandipes Sharpe, 1830: jonger synoniem Leptonectes
    Ichthyosaurus chiroparamekostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Ichthyosaurus communis
    Ichthyosaurus chiropolyostinus Hawkins, 1834: nomen dubium
    Ichthyosaurus chiroligostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Temnodontosaurus platyodon
    Ichthyosaurus chirostrongulostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Leptonectes
    Ichthyosaurus strongylostinus Hawkins, 1834: jonger synoniem Leptonectes
    Ichthyosaurus acutirostris Owen, 1840: geldige soort, apart nog onbenoemd geslacht
    Ichthyosaurus thyreospondylus Owen, 1840: nomen dubium, materiaal is verloren gegaan
    Ichthyosaurus trigonus Owen, 1840: = Macropterygius
    Ichthyosaurus lonchiodon Owen, 1840: jonger synoniem Temnodentosaurus platyodon
    Ichthyosaurus latimanus Owen, 1840: jonger synoniem Ichthyosaurus communis
    Ichthyosaurus giganteus Leach vide Owen, 1840: nomen nudum
    Ichthyosaurus trigonodon Theodori, 1843: = Temnodontosaurus trigonodon
    Ichthyosaurus campylodon Carter, 1846: = Pervushovisaurus
    Ichthyosaurus fischeri Rouillier, 1847: synoniem Pervushovisaurus
    Ichthyosaurus longirostris Mantell, 1848: = Eurhinosaurus longirostris
    Ichthyoaurus thyreospondylus Owen, 1849: nomen dubium
    Ichthyosaurus atavus Quenstedt, 1851-52 = Contectopalatus
    Ichthyosaurus longipennis Mantell, 1851
    Ichthyosaurus microdon Wagner, 1852
    Ichthyosaurus posthumus Wagner, 1852: nomen dubium
    Ichthyosaurus leptospondylus Wagner, 1853: = Aegirosaurus
    Ichthyosaurus kurskensis Eichwald, 1853: nomen dubium
    Ichthyosaurus hexagonus Theodori, 1854: nomen dubium
    Ichthyosaurus sinuatus Theodori, 1854: nomen dubium
    Ichthyosaurus ingens Theodori, 1854: nomen dubium
    Ichthyosaurus planartus Theodori, 1854: nomen dubium
    Ichthyosaurus crassicostatus Theodori, 1854: nomen dubium
    Ichthyosaurus macrophthalamus Theodori, 1854: species indertermata
    Ichthyosaurus nasimowii Fahrenkohl, 1856: nomen dubium
    Ichthyosaurus quadriscissus Quenstedt, 1858: = Stenopterygius
    Ichthyosaurus triscissus Quenstedt, 1858: jonger synoniem Stenopterygius
    Ichthyosaurus zollerianus Quenstedt, 1858: nomen dubium
    Ichthyosaurus amalthei Quenstedt, 1858: nomen dubium
    Ichthyosaurus posthumus Quenstedt, 1858: nomen dubium
    Ichthyosaurus cuvieri Valenciennes, 1861
    Ichthyosaurus normanniae Valenciennes, 1861
    Ichthyosaurus leucoptraeus Burmeister & Giebel, 1862: nomen dubium
    Ichthyosaurus strombecki Meyer, 1862: nomen dubium
    Ichthyosaurus brachyspondylus Owen, 1865: nomen dubium
    Ichthyosaurus lacunosae Quenstedt, 1867: nomen dubium
    Ichthyosaurus chalarodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, het type is de wervel CAMSM J29777
    Ichthyosaurus hygrodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, het type is de wervel CAMSM J29780
    Ichthyosaurus megalodeirus Seeley, 1869: nomen nudum, syntypen zijn CAMSM J65710–J65765
    Ichthyosaurus doughtyi Seeley, 1869: nomen nudum
    Ichthyosaurus platymerus Seeley, 1869: nomen nudum
    Ichthyosaurus bonneyi Seeley, 1869: nomen nudum
    Ichthyosaurus australis MCoy, 1869: = Longirostria
    Ichthyosaurus angustidens Seeley, 1869: nomen nudum
    Ichthyosaurus marchio Sandberger, 1870: nomen dubium
    Ichthyosaurus advena Phillips, 1871: nomen nudum
    Ichthyosaurus aequalis Phillips, 1871: nomen dubium
    Ichthyosaurus dilatatus Phillips, 1871: nomen dubium
    Ichthyosaurus ovalis Phillips, 1871: nomen dubium
    Ichthyosaurus enthekiodon Hulke, 1871: = Nannopterygius
    Ichthyosaurus gaudensis Hulke, 1871: = Nannopterygius gaudensis
    Ichthyosaurus nordenskioldii Hulke, 1873: nomen dubium
    Ichthyosaurus polaris Hulke, 1873: = Pessosaurus
    Ichthyosaurus australis Hector, 1874: = Eosaurus australis
    Ichthyosaurus rheticus Sauvage, 1876: nomen dubium
    Ichthyosaurus crassimanus Tate & Blake, 1876: = Temnodontosaurus crassimanus
    Ichthyosaurus longipes Wurstemberger, 1876: jonger synoniem Stenopterygius
    Ichthyosaurus ascissus Wurstemberger, 1876: nomen dubium
    Ichthyosaurus biscissus Wurstemberger, 1876: nomen dubium
    Ichthyosaurus indicus Lydekker, 1879: nomen dubium
    Ichthyosaurus zetlandicus Seeley, 1880: = Temnodontosaurus zetlandicus
    Ichthyosaurus breviceps Owen, 1881: geldige soort
    Ichthyosaurus latifrons Owen, 1881: jonger synoniem van Stenopterygius triscissus
    Ichthyosaurus longifrons Owen, 1881: jonger synoniem van Stenopterygius triscissus
    Ichthyosaurus campylodon Kipriyanov, 1881 non Carter 1846
    Ichthyosaurus playtodon Seemann, 1882: nomen dubium
    Ichthyosaurus polyptychodon Koken, 1883: nomen dubium
    Ichthyosaurus hildesiensis Koken, 1883: nomen dubium
    Ichthyosaurus fortimanus Owen, 1884: = Protoichthyosaurus fortimanus
    Ichthyosaurus longimanus Owen, 1884: nomen dubium
    Ichthyosaurus aduncus Quenstedt, 1885: nomen dubium
    Ichthyosaurus pottsi Hector, 1886
    Ichthyosaurus cornalianus Bassani, 1886: = Mixosaurus
    Ichthyosaurus conybeari Lydekker, 1888: geldige soort
    Ichthyosaurus ceramensis Martin, 1888: nomen dubium
    ?Ichthyosaurus marathonensis Etheridge, 1888: synoniem van Longirostria
    Ichthyosaurus latifrons Koenig, 1889: jonger synoniem Eurhinosaurus
    Ichthyosaurus quenstedti Zittel, 1890: nomen dubium
    Ichthyosaurus torulosi Quenstedt, 1891: nomen dubium
    Ichthyosaurus atavus Fraas, 1891, partim: nomen dubium
    Ichthyosaurus ingens Fraas, 1891: nomen dubium
    Ichthyosaurus arietis Fraas, 1891: nomen dubium
    Ichthyosaurus psilonoti Fraas, 1891: nomen dubium
    Ichthyosaurus numismalis Fraas, 1892: nomen dubium
    Ichthyosaurus burgundiae Gaudry, 1892: = Temnodontosaurus burgundiae
    Ichthyosaurus bodenbenderi Dames, 1893: nomen dubium
    Ichthyosaurus immanis Philippi, 1895: nomen dubium
    Ichthyosauurus bambergensis Bauer, 1901: nomen dubium
    Ichthyosaurus extremus Boulenger, 1904: = Brachypterygius
    Ichthyosaurus platydactylus Broili, 1907: = Platypterygius
    Ichthyosaurus kokeni Broili, 1908: nomen dubium
    Ichthyosaurus steleodon Bogolobov, 1909
    Ichthyosaurus brunsvicensis Broili, 1909: nomen dubium
    Ichthyosaurus acutirostris Fraas, 1913 non Owen, 1840: nomen dubium
    Ichthyosaurus megacephalus Drevermann, 1914: jonger synoniem Stenopterygius
    Ichthyosaurus crassicostatus Drevermann, 1922: jonger synoniem Stenopterygius
    Ichthyosaurus californicus Camp, 1942: nomen dubium
    Ichthyosaurus franciscanus Camp, 1942: nomen dubium
    Ichthyosaurus (Platypterygius) hercynicus Kuhn, 1946: non Platypterygius Huene 1922
    Ichthyosaurus (Platypterygius) kiprijanoffi Kuhn, 1946: non Platypterygius Huene 1922
    Ichthyosaurus inexpectatus Rusconi, 1948: nomen dubium
    Ichthyosaurus saladensis Rusconi, 1948: nomen dubium
    Ichthyosaurus sanjuanensis Rusconi, 1948: nomen dubium
    Ichthyosaurus incessus Huene, 1949: jonger synoniem Stenopterygius
    Ichthyosaurus janiceps McGowan, 1996: = Macgowania
    Ichthyosaurus prostaxalis (Appleby, 1979) Maisch & Hungerbuhler, 1997: = Protoichthyosaurus prostaxalis Appleby, 1979
    Ichthyosaurus prosostealis (Appleby, 1979) Maisch & Hungerbuhler, 1997: = Protoichthyosaurus prosostealis Appleby, 1979
    Ichthyosaurus anningae Lomax & Massare, 2015: geldige soort
    Ichthyosaurus larkini Lomax & Massare, 2017: geldige soort
    Ichthyosaurus somersetenesis Lomax & Massare, 2017: geldige soort

## Beschrijving

Ichthyosaurussoorten waren anderhalf tot drie meter lang, met een gewicht rond de vijftig kilogram. Ze hadden een lange, scherpe snuit. Ze waren gebouwd om snel te kunnen zwemmen, net als de hedendaagse tonijn zich voortstuwend met alleen de staart.
I. communis leek sterk op de verwant Ophthalmosaurus. Een verschil is dat in het verhemelte vooraan de ploegschaarbeenderen van de snuitpunt gedrongen worden doorat de interne vleugels van de praemaxillae elkaar raken.

## Fylogenie

Ichthyosaurus was een basale vertegenwoordiger van de Thunnosauria, een subgroep van ichthyosauriërs. Stenopterygius en de Ophthalmosauridae, waaronder Ophthalmosaurus en Platypterygius, worden beschouwd als naaste familieleden. Het volgende is een voorbeeldcladogram volgens Patrick S. Druckermiller en Erin E. Maxwell (2010):
| Thunnosauria | Ichthyosaurus  Stenopterygius  Ophthalmosauridae   Aegirosaurus  Ophthalmosaurus  Mollesaurus  Athabascasaurus  Brachypterygius  Arthropterygius  Caypullisaurus  Platypterygius  Maiaspondylus |

## Levenswijze

Net als de hedendaagse walvissen, ademde Ichthyosaurus lucht en was levendbarend. Hoewel het een reptiel was dat afstamde van dieren die eieren legden, is viviparie niet zo vreemd. Alle lucht ademende waterdieren moeten ofwel aan land komen om eieren te leggen (zoals schildpadden en zeeslangen) of anders bevallen van een jong in het water (zoals walvissen en dolfijnen). Gezien hun gestroomlijnd lichaam, dat helemaal is aangepast om snel te kunnen zwemmen, zou het voor Ichthyosaurus vrijwel onmogelijk zijn geweest om aan land te komen.
De oorbotten van Ichthyosaurus waren stevig gebouwd, waarschijnlijk gebruikt om trillingen van het water naar het binnenoor over te brengen. Naast horen was zicht ook belangrijk om te kunnen jagen. De oogbol werd daarom beschermd door een opliggende scleraalring van verbeende platen. Ichthyosaurus-coprolieten bewijzen dat hij zich voedde met vis en inktvis.

## Afbeeldingen

* Ichthyosaurus acutirostris
* ↑ Ichthyosaurus | Dinocast. www.dinocast.nl. Gearchiveerd op 5 augustus 2023. Geraadpleegd op 31-12-2022.
* ↑ Ichthyosaurus. www.prehistoric-wildlife.com. Gearchiveerd op 31 december 2022. Geraadpleegd op 31-12-2022.
* ↑ Fossilworks: Ichthyosaurus. www.fossilworks.org. Geraadpleegd op 31-12-2022.
* ↑ E. Home, 1814, "Some Account of the Fossil Remains of an Animal More Nearly Allied to Fishes Than Any of the Other Classes of Animals", Philosophical Transactions of The Royal Society of London 104: 571-577
* ↑ Home, E., 1819, "An account of the fossil skeleton of the Proteo-Saurus", Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 109: 209–211
* ↑ E. Home, 1819, "Reasons for giving the name Proteo-Saurus to the fossil skeleton which has been described", Philosophical Transactions of the Royal Society of London 109: 212-216
* ↑ C. König, 1825, Icones Fossilium Sectiles, Londen
* ↑ W.D. Conybeare, 1822, "Additional notices on the fossil genera Ichthyosaurus and Plesiosaurus", Transactions of the Geological Society of London, Series 2 1: 103-123
* Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Ichthyosaurus op de Duitstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.