# Venlo (stad)

Venlo (Dialect: Venlo) (uitspraak) is een stad in het noordelijke deel van de Nederlandse provincie Limburg en de stedelijke kern van de gelijknamige gemeente. De stad telt 69.440 inwoners (per 2023, bron: CBS). Samen met Blerick, Tegelen, Velden, Lomm en Arcen vormt Venlo een stedelijk gebied van 103.789 inwoners (per 2024, bron: CBS). Blerick is echter vanouds een afzonderlijk dorp, dat pas tijdens de Tweede Wereldoorlog opgenomen is in de gemeente Venlo. Hetzelfde geldt voor Tegelen, dat in 2001 samen met het dorp Belfeld bij de gemeente is gevoegd. De stad Venlo omvat alleen het gedeelte van de gemeente tussen de A73, de Duitse grens, de A67 en de Maas. Andere kerkdorpen binnen de gemeente Venlo zijn: 't Ven, Hout-Blerick, Boekend, Steyl, Belfeld, Arcen, Velden en Lomm.
Venlo is een handels-, transport- en industriestad. De stad is het centrum voor de wijde omgeving alsmede koopcentrum voor het naburige Duitse Ruhrgebied. De gemeente Venlo grenst direct aan de Duitse districten Kleef en Viersen. Venlo is gelegen aan een bocht in de Maas en heeft een historisch centrum, al heeft de Tweede Wereldoorlog veel schade aangericht.

## Taal

Venlo kent een karakteristiek stadsdialect, dat in grondslag nog Limburgs is, maar ook al enkele kenmerken heeft van de Brabants-Limburgse overgangsdialecten. Daarmee vormt het een overgangsdialect. Taalkundig wordt dit overgangsgebied aangeduid als het Noord-Limburgse mich-kwartier. De bewoners koesteren dit Venloos, dat algemeen wordt gebruikt. Mede dankzij de rijke carnavalstraditie, die liedjes in het Venloos geliefd heeft gemaakt, houdt het Venloos levend.
Het Tegels onderscheidt zich duidelijk van het Venloos. Ik stond onder een boom bij de school klinkt in het Tegels als ich sjting ónger einen boum beej de sjoeël en in Venloos als ik stónd ónder einen boum beej de schoeël. Het Venloos heeft in Blerick het Blericks verdrongen, dat nu enkel nog te horen is in Hout-Blerick en Boekend. Het Veldense en Lomms dialect heeft zich in de richting van het Venloos ontwikkeld en staat nu relatief dicht bij het Venloos. Het oude Blericks en Veldens bevonden zich in verschillende opzichten tussen het Tegels en het Venloos: ik stóng ónger einen boum beej de schoeël. Arcen is de noordelijkste plaats waar het Limburgs gesproken wordt; boven Arcen gaan de betoningslijn en de du (dich) / gij -grens Duitsland in. Het Arcens valt nog wel net binnen het mich-gebied, maar het heeft ook al wat meer de klankkleur van het Horster dialect; Arcens: ik stónd ónder ieënen boeëm beej de schoeël.

## Geschiedenis
### Oudheid

Venlo ligt op een strategische positie, op een belangrijke kruising van wegen bij een oversteekplaats over de Maas. De nederzetting werd al in de vroeg-Romeinse tijd (50 v. Chr.-70 na Chr.) bewoond. Er zijn diverse vondsten van aardewerk, munten en sieraden aangetroffen die wijzen op bewoning door Romeinse militairen en geromaniseerde handelaren. Archeologisch onderzoek in en langs de Maas heeft niet aangetoond dat hier een brug heeft gelegen. Na de derde eeuw blijft de nederzetting bij de huidige binnenstad van Venlo een aantal eeuwen onbewoond. Er zijn geen sporen uit de laat-Romeinse tijd bekend. Wel zijn er sporen van bewoning tot in de zevende eeuw gevonden aan de westzijde van de Maas, in Blerick, langs de noord-zuidverbinding Nijmegen-Maastricht-Tongeren.

### Middeleeuwen

In 1991 werd bij archeologisch onderzoek een uit 900 daterende gracht blootgelegd. Dit geeft aan dat in de 9e eeuw al een dorp van enige omvang in dit gedeelte van de latere stad lag.
In de middeleeuwen was de stad Venlo een belangrijke handelsplaats aan de Maas, zelfs te vergelijken met Duitse plaatsen als Keulen, Spiers en Worms. Venlo behoorde tot het Gelderse Overkwartier en in 1481 trad Venlo tot het Hanzeverbond toe. Hoewel het Hanzeverbond toen al over zijn hoogtepunt heen was betekende Venlo's lidmaatschap toch een erkenning als handelsstad.

### Nieuwe Tijd

Het hertogdom Gelre kwam als laatste gewest bij de val van Venlo in 1543 de facto, en bij het Traktaat van Venlo de jure in handen van keizer Karel V, die het met de rest van zijn Nederlandse bezittingen verenigde. Vanaf 1590 was Gelre gesplitst in een noordelijk en een zuidelijk deel en behoorde het zuidelijke, het Overkwartier, tot de Zuidelijke Nederlanden. In de 17e eeuw was Venlo afwisselend Spaans en Staats bezit. De Spaanse Successieoorlog leidde vervolgens tot het Barrièretraktaat, waarbij het Overkwartier tijdens de Vrede van Utrecht in 1713 werd opgedeeld tussen Pruisen, de Oostenrijkse Nederlanden en de Nederlandse Republiek. De stad werd onderdeel van de Republiek en kwam te liggen in het Generaliteitsland Staats-Opper-Gelre.
Heel Staats-Opper-Gelre werd in 1794 door de Fransen veroverd. Na hun vertrek ging Venlo tot de nieuwgevormde provincie Limburg behoren, binnen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Anders dan de rest van Limburg werd Venlo (evenals het gebied van de stad Maastricht) geen lid van de Duitse Bond. Bij de Belgische Opstand koos bijna geheel Limburg, en ook Venlo, de kant van de Belgen maar bij de vredesregeling werd Limburg gesplitst en kwam Venlo bij Nederland. Halverwege de 19de eeuw werden de stadsmuren gesloopt en breidde de stad zich flink uit over de buitengebieden en langs de toegangswegen.
De 21 oudste foto's van Venlo dateren van 1857-1861 en bevinden zich in een album van de militaire arts Petrus Jan van der Grijp dat begin 2020 door het Gemeentearchief Venlo is verworven.

### Twintigste eeuw

Op 9 november 1939 vond in Venlo het Venlo-incident plaats, waarbij twee Britse agenten door de Duitse Gestapo werden gevangengenomen.
Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog leed Venlo veel schade, mede doordat de frontlinie drie maanden lang door het centrum liep. Tot oktober 1944 was Venlo nauwelijks getroffen door de oorlog maar dat veranderde toen de gevechtsfronten Limburg naderden. Bij hevige geallieerde bombardementen op de strategische Maasbrug en het nabije Duitse vliegveld, werd het stadscentrum deels verwoest en kwamen veel burgers om. De stad werd op 1 maart 1945 bevrijd door de Amerikanen van het 9e Leger tijdens de Operatie Grenade.

## Bezienswaardigheden

Door de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn veel historische gebouwen uit de Venlose binnenstad verdwenen zoals de middeleeuwse woningen nabij de Maasbrug (Kwartelenmarkt), de synagoge en de kloostercomplexen aan de zuidkant. Daarnaast is rond de Tweede Wereldoorlog een aantal (laat)middeleeuwse panden gesloopt. Na een uitgebreid bouwkundig onderzoek blijkt Venlo een aantal huizen met een Middeleeuwse kern te bezitten. Deze zijn verborgen achter merendeels nieuwere gevels en staan voornamelijk in de Gasthuisstraat, de Vleesstraat en in de Lomstraat.
Venlo-stad telt ten tijde van dit schrijven 93 rijksmonumenten. In totaal telt de hele gemeente 236 rijksmonumenten en daarnaast telt de gemeente nog 234 gemeentelijke monumenten.

### Kerken

* Sint-Martinusbasiliek, de historische hoofdkerk van Venlo
* Heilig Hartkerk, van omstreeks 1922, aan Veldenseweg 2
* Heilige Geestkerk, van 1966, later gesloopt.
* Heilige-Familiekerk, van 1939, aan Belletablestraat 21
* Sint-Jacobskapel, van 1533, aan Maasschriksel, niet als kapel in gebruik
* Sint-Joriskerk, van 1509 en later, aan Sint Jorisstraat 16, is een protestants kerkgebouw
* Minderbroederskerk of Jongerenkerk, van 1612, aan Minderbroedersstraat 1
* Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangenkerk, aan Sinselveldstraat 35, van 1915.
* Sint-Nicolaaskerk te Genooi, aan Van Postelstraat 53, van 1960.
* Sint-Michaëlkerk, te 't Ven, aan de Straelseweg, 1966-2006 en 2007.
* Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van Genooi, te Genooi

### Kloosters

* Mariaweide
* Klooster Mariadal
* Heilige Geestklooster, gesloopt in 1928
* Huize Manresa, voormalig retraitehuis van de Jezuïeten
* Klooster Dominicanessen van Bethanië
* Klooster Maria Auxiliatrix, gesticht in 1911 door de Zusters van Onze-Lieve-Vrouw van Tegelen
* Klooster Nazareth in buurtschap 't Ven, aan Straelseweg 329.
* Klooster Onze Lieve Vrouwe van Loreto, aan Monseigneur Zwijsenstraat, van 1960.
* Klooster Op Stalberg, aan Stalbergweg 1.
* Sint-Martinusklooster aan Sint-Martinusstraat 2-54.
* Trans-Cedron, verwoest in 1944, aan de Nieuwstraat.

### Burgerlijke bouwkunst

* Het stadhuis van Venlo (1597) aan de Markt
* Huize Schreurs, renaissancehuis aan Grote Kerkstraat 19021
* Romerhuis, laatgotisch huis aan hoek Kwartelenmarkt/Wijngaardstraat
* Huize Ottenheym, laatgotisch huis aan Vleesstraat 7
* Parade 62-64, laatgotisch dubbelhuis van omstreeks 1550.
* Ald Weishoès, aan Grote Kerkstraat 31, renaissancegebouw uit 1611
* Huize Stalberg, aan Stalbergweg 268, vanouds een boerderij

### Verdedigingswerken

Zie: Vestingwerken van Venlo voor het hoofdartikel over dit onderwerp. Slechts enkele kleine stukken van de verdedigingswerken zijn overgebleven: In de tuin van klooster Mariaweide en De Luif bij de Havenkade.

### Musea

* Limburgs Museum, cultuurhistorisch museum, aan Julianapark.
* Museum van Bommel van Dam, museum voor moderne kunst, aan Deken van Oppensingel
* Jean Laudy Museumkapel, museum voor Venlose schilders, aan Grote Kerkstraat 29
* Jan Klaassens Museum, herinneringen aan een Venloos voetballer, aan Parade 67a
* Politiemuseum Venlo, aan Dokter Blumenkampstraat 1
* Jocus Museum Venlo, Domicanenplein

### Diversen

* Vliegbasis Venlo-Herongen (voormalig Duits vliegveld uit WOII)