# Positieve gezondheid

Positieve Gezondheid (geschreven met twee hoofdletters) is een benadering binnen de gezondheidszorg die niet de ziekte, maar een betekenisvol leven van mensen centraal stelt. De nadruk ligt op de veerkracht, eigen regie en het aanpassingsvermogen van de mens en niet op de beperkingen of ziekte zelf.

## Aanleiding

Het begrip Positieve Gezondheid is een alternatief voor de definitie van gezondheid van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 1948. Die definitie luidt: "Gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden en niet alleen maar de afwezigheid van ziekte of aandoening". Omdat de levensverwachting stijgt en het aantal mensen met één of meer chronische aandoeningen toeneemt, geldt voor steeds meer mensen dat er geen sprake is van volledig fysiek, mentaal en sociaal welbevinden. Dat betekent echter niet dat zij als patiënt behandeld moeten worden. Daarbij wordt het woord 'toestand' als erg statisch en onveranderbaar ervaren. Twee belangrijke Nederlandse organisaties op het gebied van gezondheid, Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie ZonMw en de Gezondheidsraad organiseerden, samen met de arts-onderzoeker Machteld Huber, in 2009 een conferentie over de vraag ‘Wat is gezondheid, een toestand of een vermogen? Centraal stond de vraag of de WHO-definitie nog wel voldeed en zo niet, wat dan een passend alternatief is. Huber stelt de volgende omschrijving voor "gezondheid is het vermogen om je aan te passen en zelf te beslissen hoe om te gaan met de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven".:

## Definitie

De definitie van gezondheid bij positieve gezondheid wijkt in twee opzichten af van de WHO-definitie. Allereerst ziet men gezondheid niet als een statisch gegeven (dus geen toestand van volledig welbevinden zoals de WHO stelde) maar als het vermogen om veerkrachtig te zijn, eigen regie te voeren en zich aan te passen. Zo worden mensen aangesproken op hun vermogen tot actie en niet benaderd als passieve zieke of als patiënt. Positieve Gezondheid betekent dat iemand zingeving ervaart en vaardigheden ontwikkeld heeft om de uitdagingen van het leven aan te kunnen. Gezondheid als middel om een betekenisvol leven te kunnen leiden in plaats van als doel op zich. Een tweede verschil is dat er zes dimensies zijn waarmee men ‘gezondheid’ in kaart kan brengen, anders dus dan de drie (sociaal, fysiek, mentaal) van de WHO. De zes dimensies of indicatoren zijn:
* lichaamsfuncties (bijvoorbeeld: ik voel me gezond en fit),
* mentaal welbevinden (bijvoorbeeld: ik voel me vrolijk),
* zingeving (bijvoorbeeld: ik ken mijn plek, ik heb vertrouwen in mijn toekomst),
* kwaliteit van leven (bijvoorbeeld: ik geniet van mijn leven),
* meedoen (bijvoorbeeld: ik heb goed contact met andere mensen) en
* dagelijks functioneren (bijvoorbeeld: ik kan goed voor mezelf zorgen).
Deze brede en dynamische invulling van gezondheid, met deze zes dimensies wordt 'Positieve gezondheid' genoemd.
De zes dimensies zijn verwerkt in een zogenaamd spinnenwebdiagram. Het spinnenweb is bedoeld als leidraad voor een gesprek, bijvoorbeeld tussen arts en patiënt over diens gezondheid en welbevinden volgens de zes dimensies en de eventuele wens om iets te veranderen. Niet het oordeel van de professional staat centraal, maar dat wat de persoon zelf belangrijk vindt en waar hij of zij aan wil werken.

## Implementatie

Het werk van Huber over positieve gezondheid werd op verschillende plaatsen binnen de gezondheidszorg positief ontvangen en geoperationaliseerd Steeds meer (zorg)professionals en gemeenten nemen positieve gezondheid op in hun beleid. Een voorbeeld van een proefproject is dat van huisarts Hans-Peter Jung in Afferden, Limburg. Hij stelt dat door meer tijd per patiënt uit te trekken en het ‘andere’ gesprek te voeren 25% minder doorverwijzingen plaatsvindt. De huisartsenpraktijk zou 8 à 9% goedkoper zijn dan bij de oude manier.
Volgens het artsengenootschap KNMG en zeventig andere medische en maatschappelijke organisaties bepalen leefstijl en de sociale en fysieke omgeving voor bijna zeventig procent iemands gezondheid. De invloed van medische zorg op gezondheid is maar elf procent. Men pleitte in 2023 in een open brief aan de Nederlandse regering voor een gelijke kans op een zo gezond mogelijk leven voor iedereen.

## Verwante begrippen

Positieve gezondheid zou aansluiten bij andere benaderingen in het gezondheidsonderzoek. Zo stelde Aaron Antonovsky voor het begrip salutogenese te gebruiken (als tegenhanger van pathogenese) om daarmee te laten zien dat werken aan gezondheid echt iets anders is dan de genezing of preventie van ziekte. Antonovsky noemt het ervaren van sense of coherence (samenhang) als een belangrijke voorspeller voor het kunnen omgaan met tegenslag en spanning in het dagelijks leven. Ook Victor Frankl benadrukte de rol van zingeving in zijn boek Man's Search for Meaning: An Introduction to Logotherapy. Mildred Blaxter neemt een soortgelijk standpunt in, met haar definitie van gezondheid: “Health can be defined negatively, as the absence of disease, functionally, as the ability to cope with everyday activities, or positively, as fitness or well-being”.
Positieve Gezondheid zou een brug slaan naar de positieve psychologie: een stroming binnen de psychologie waar onderzoek gedaan wordt naar wat maakt dat mensen welbevinden ervaren en floreren. Corey L.M. Keyes ontwikkelde het “Complete State Model of Mental Health”. Volgens Keyes bestaat mentale gezondheid uit een combinatie van emotioneel, psychologisch en sociaal welbevinden. Mensen die zich in het midden van het spectrum bevinden worden als gemiddeld gezond beschouwd, Keyes spreekt van floreren (flourishing) als er sprake is van een hoog niveau van welbevinden en goed functioneren op psychologisch en sociaal gebied en van lijden (languishing) als er sprake is van een laag niveau van welbevinden. Ook Jan Auke Walburg stelt in zijn boek 'Positieve gezondheid, naar een bloeiende samenleving' dat bij gezondheid het menselijk vermogen om tot bloei te kunnen komen het belangrijkst is, en dat het er niet alleen om gaat dat je je kunt aanpassen en zelfredzaam bent. Anderen noemen overeenkomsten met persoonsgerichte zorg en het ICF-model. Eens is men het over het feit dat Positieve gezondheid breder is dan het biopsychosociale model dat kan worden gezien als een van de voorlopers van de nieuwe opvattingen over gezondheid.

## Kritiek

Het feit dat het woord ‘gezondheid’ gebruikt wordt voor een toestand en ook voor het omgaan met die toestand wordt soms als verwarrend beschouwd. Mensen kunnen op een gezonde en ongezonde manier omgaan met hun eigen (on)gezondheid. Andere kanttekeningen betreffen de vraag of iedereen wel in staat is zelf de regie te voeren over hun eigen gezondheid en de kwestie of deze visie op gezondheid niet (onbedoeld) medicaliserend kan werken. Als het hele leven tot de gezondheidszorg gaat behoren wordt het terrein dat de huisarts moet bestrijken misschien wel erg groot. Anderen wijzen op de uitdagingen rondom het meetbaar maken van het concept en de overlap met een ontwikkeling als patiëntenparticipatie (shared decision-making in medicine). Dat is "het benutten van de specifieke ervaringsdeskundigheid van patiënten en/of hun naasten".
* ↑ (en) Huber, M., Knottnerus, J. Green, L. et al. (26 juli). How should we define health?. BMJ 2011. DOI:10.1136/bmj.d4163.
* ↑ WHO (1948). Preamble to the Constitution of the World Health Organization. Geneva, World Health Organization.
* ↑ Institute for positive health. Geraadpleegd op 26 maart 2019.
* ↑ Institute for positive health, Spinnenweb voor volwassenen. Gearchiveerd op 29-12-2019. Geraadpleegd op 29-12-2021.
* ↑ Dr. Marian Kaljouw en Dr. Katja van Vliet, Naar nieuwe zorg en zorgberoepen: de contouren. Rapport over een toekomstgerichte opleidingen- en beroepenstructuur in Nederland. (10 april 2015). Gearchiveerd op 12 februari 2019. Geraadpleegd op 06-01-2019.
* ↑ Zon Mw parelprojecten. Gearchiveerd op 12-2-2019. Geraadpleegd op 06-01-2019.
* ↑ de Gruijter, Marjan, Meedenkers aan het woord. Focusgroepen over ‘Zorg voor Gezondheid in 2030’. Verwey Jonker Instituut (najaar 2014). Geraadpleegd op 06-01-2019.
* ↑ Huber, Machteld, Hans Peter Jung (13-10-2015). Persoonsgerichte zorg is gebaat bij kennis van ziekte én gezondheid.. Bijblijven 2015 (31): 589-597. DOI:10.1007/s12414-015-0072-7.
* ↑ van Steekelenburg, Ellen; Ingrid Kersten, Machteld Huber, ‘Positieve gezondheid’ in Nederland Wie, wat, waarom en hoe? Een inventarisatie (maart 2016). Geraadpleegd op 06-01-2019.
* ↑ Jung, H.P., Jung T, Liebrand S, Huber M, Stupar-Rutenfrans S, Wensing M. (16-02-2018). Meer tijd voor patiënten, minder verwijzingen?. Huisarts en Wetenschap 2018. DOI:DOI:10.1007/S12445-018-0062-y.
* ↑ Positief Gezonde Gemeenten. iresearch. Gearchiveerd op 12 februari 2019. Geraadpleegd op 19 januari 2019.
* ↑ Jung, Hans Peter,, Thomas Jung, Sil Liebrand, Machteld Huber, Snežana Stupar-Rutenfrans, Michel Wensing (maart 2018). Meer tijd voor patiënten, minder verwijzingen. Gearchiveerd op 12 februari 2019. Huisarts en Wetenschap 2018: 39-41. DOI:10.1007/s12445-018-0062-y.
* ↑ Open brief KNMG en anderen over ziek worden door armoede dd. 16 februari 2023
* ↑ Frankl, Victor Emile, Allport, G.W. (2011). De zin van het bestaan. Donker BV [1946]. ISBN 9789061001737.
* ↑ (en) Blaxter, Mildred. (2004). Health.. Cambridge: Polity Press. ISBN 9780745648453.
* ↑ (en) Keyes, C.L.M.Keyes, Lopez, S.J. (juli 2002). Toward a Science of Mental health. Handbook of Positive Psychology.. New York: Oxford University Press.. DOI:10.1093/oxfordhb/9780195187243.013.0009, 45-59. ISBN 9780195187243.
* ↑ (en) Westerhof, G.J., Keyes, C.L.M. (juni 2010). Mental Illness and Mental Health: The Two Continua Model Across the Lifespan. Journal of Adult Development juni 2010 (17(2)): 110–119. DOI:10.1007/s10804-009-9082-y.
* ↑ Walburg, J.A., Jan Auke (oktober 2015). Positieve gezondheid, naar een bloeiende samenleving. Bohn Stafleu van Loghum. ISBN 9789036810401.
* ↑ Van der Stel, Jaap (9 juni 2016). Definitie ‘gezondheid’ aan herziening toe.. Medisch Contact 2016 (23): 18-19
* ↑ Poiesz, T., Caris, J., & Lapré, F. (20 juli 2016). Gezondheid: Een definitie?. TSG Tijdschrift Gezondheidswetenschappen, 94(7), 2016: 252-255
* ↑ Huber, M. (1-12-2016). Antwoord op ‘Gezondheid: een definitie?’ van Poiesz, Caris en Lapré.. Tijdschrift Gezondheidswetenschappen 2016 (8): 292-296
* ↑ van Staa, A., Cardol, M. & Dam, A. van (november 2017). Positieve gezondheid kritisch beschouwd. Tijdschrift voor positieve psychologie. 2017 (4)
* ↑ Vormen patiëntenparticipatie. www.patientenfederatie.nl. Geraadpleegd op 12 april 2022.