# LilyPond

LilyPond is muziek­notatie­software. De ontwikkelgroep van LilyPond wil goed opgemaakte en prettig leesbare bladmuziek van de beste kwaliteit maken, naar voorbeeld van traditioneel gegraveerde bladmuziek. Het idee is dat mooie en goed leesbare bladmuziek musici steunt en stimuleert.
Het maken van bladmuziek met LilyPond gebeurt in twee stappen. Eerst beschrijft de gebruiker de muziek in LilyPondnotatie. Vervolgens start de gebruiker LilyPond, dat op basis van de beschrijving bladmuziek maakt.

## Opmaak

LilyPond maakt de bladmuziek automatisch op en heeft daarvoor een redeneermechanisme of algoritme. Het optimaliseert keuzes voor onder andere het aantal maten in een notenbalk en het aantal notenbalken of systemen op een pagina. Het programma vermijdt botsingen tussen noten, tekst, dynamische tekens en andere muzieksymbolen.
De gebruiker kan alle instellingen van het redeneermechanisme voor de typografische opmaak aanpassen. Aanwijzingen en instellingen zijn mogelijk voor het hele compositie, voor delen en voor individuele noten en muzieksymbolen. Alle instellingen en aanwijzingen voor de opmaak zijn onderdeel van de beschrijving van de muziek.

### Enkele typografische mogelijkheden

* Alle lettertypen die op de computer zijn geïnstalleerd zijn ook beschikbaar voor LilyPond.
* Er zijn ook alternatieven voor het notenschrift.
* De gebruiker kan eigen afbeeldingen, tekeningen en symbolen toevoegen.

### Voorbeelden van typografische optimalisering

* De standaarden van het 'lettertype' van het notenschrift wijzigen mee met de grootte van de notenbalk. Bij kleinere notenbalken worden de noten niet alleen kleiner, maar ook ronder en wordt de relatieve lijndikte van notenbalken groter.
* Eventuele hulplijnen worden iets korter als er een wijzigingsteken voor de noot staat. Het wijzigingsteken kan daardoor dichter bij de noot geplaatst worden, wat de muziek leesbaarder maakt.
* Als de richting van de stokken verandert van boven naar beneden of andersom kan de afstand tussen noten groter of juist kleiner lijken. Door op die plaatsen de afstanden tussen de noten iets kleiner of juist iets groter te maken lijkt het of de tussenruimte tussen de noten steeds gelijk is. Dit is 'optische spatiëring'.
* Ook de afstand tussen noten geeft de duur van de noten weer. De afstand tussen kwartnoten is bijvoorbeeld ongeveer twee keer zo groot als de afstand tussen achtste noten. Dit is 'proportionele spatiëring'. Standaard gaat LilyPond hier losjes mee om, maar er is ook een instructie die ervoor zorgt dat LilyPond proportionele spatiëring strikt toepast.

## Gebruiksmogelijkheden van LilyPond

Lilypond biedt dezelfde gebruiksmogelijkheden als de meeste andere muzieknotatiesoftware. Hieronder staan enkele specifieke mogelijkheden:

### Enkele mogelijkheden voor speciale muziek

* LilyPond ondersteunt oude muziekschriften zoals gregoriaans en mensurale notatie. Het ondersteunt ook wereldmuziek en eigentijdse muziek.
* Instrumentspecifieke symbolen voor onder andere koperblaas- en strijkinstrumenten, piano, accordeon en harp zijn aanwezig.
* Muziek voor tokkelinstrumenten zoals de gitaar ondersteunt LilyPond met bijvoorbeeld tabulaturen en alternatieve stemmingen.

### Productiviteit

LilyPond heeft voorzieningen om de productiviteit te verhogen.
* LilyPond heeft modellen voor onder andere piano, koorwerken en orkest. In een model staan standaardbeschrijvingen van tekstregels, notenbalken, systemen, titels en dergelijke. De gebruiker hoeft alleen de muziek in te voeren, en bij koorwerken natuurlijk ook de liedteksten. De gebruiker kan de modellen ook aanpassen.
* De gebruiker beschrijft alle partijen. Hij kan herhalingen en terugkerende thema's kopiëren en eventueel transponeren, wat schrijfwerk voorkomt. Hij kan meerdere edities maken van een compositie of een deel daarvan. Bij herhalingen die niet exact gelijk zijn kan de gebruiker voor elke herhaling een editie maken.
* Omdat de gebruiker alle partijen beschrijft is 'extractie' van een of enkele partijen uit een compositie niet nodig. De gebruiker geeft in de beschrijving van de muziek aan welke producten de uitgave van de compositie omvat, bijvoorbeeld een (orkest)partituur, de partijen voor alle instrumenten, een (piano)reductie en geluidsbestanden van het hele orkest en per partij. Als hij LilyPond start maakt het programma de aangegeven producten.
* LilyPond maakt elke keer nadat het is gestart een nieuwe editie van de compositie. Wijzigingen, uitbreidingen en inkortingen van de beschrijving van de muziek zijn in het resultaat niet gemarkeerd of herkenbaar en hebben geen invloed op de kwaliteit ervan.

### Beperkingen

Beperkingen ten opzichte van andere muzieknotatiesoftware.
* LilyPond is bedoeld voor het maken van mooie bladmuziek, andere mogelijkheden zijn beperkt of niet aanwezig. LilyPond biedt bijvoorbeeld geen optische herkenning van bladmuziek.
* Het notenschrift van LilyPond is niet compatibel met de standard music font layout (SMuFL). Dat beperkt de keuzemogelijkheden voor andere notenschriften.
* LilyPond heeft een steile leercurve.
* Als een gebruiker het eindresultaat wil verfijnen kan dat leiden tot een vaak herhaald proces van het aanpassen van de beschrijving van de muziek, het opnieuw maken van bladmuziek en die weer beoordelen.

## Het beschrijven van de muziek

De gebruiker beschrijft de muziek in LilyPondnotatie. Voor het beschrijven van de muziek is alleen een teksteditor nodig. Alle tekens die voor deze notatie nodig zijn zitten op vrijwel elk toetsenbord. Bij het maken of lezen van de beschrijving is LilyPond dus niet nodig, wat gebruikers veel vrijheden geeft:
* Gebruikers bepalen zelf in welke volgorde ze algemene opmaakvoorkeuren, partijen en liedteksten in beschrijven. Gebruikers kunnen onderdelen van de beschrijving van een compositie ook in meerdere tekstbestanden onderbrengen.
* Door opmaakvoorkeuren bij elkaar te plaatsen wordt het makkelijker om werken, of delen daarvan, in dezelfde stijl op te maken. Dit komt overeen met het idee van style sheets. Aanwijzingen voor de opmaak van individuele noten kunnen ook in apart tekstbestand worden geplaatst. Dit maakt het makkelijker om muziek snel te beschrijven en om de opmaak consequent te houden.
* De gebruiker kan zijn muziekbeschrijvingen, of delen daarvan, delen met anderen. Dat maakt samenwerking en onderlinge hulp mogelijk. Het delen van beschrijvingen van opmaakvoorkeuren helpt een groep gebruikers muziek in een gelijke stijl op te maken.
* De tekstgebaseerde invoer maakt het schrijven van partituren ook mogelijk voor gebruikers met beperkingen, omdat spraakherkenningssoftware en voorleessoftware gebruikt kunnen worden.

### Invoeren met toetsenbord of spraakherkenningssoftware

Gebruikers kunnen beschrijvingen van muziek maken met alle programma's die platte tekst maken. Platte tekst is tekst zonder opmaak. Alle broncode-editors en teksteditors zijn bruikbaar, en vrijwel alle tekstverwerkers. Veel gebruikers gebruiken broncode-editors die syntaxiskleuring bieden. Daarnaast is een toetsenbord of spraakherkenningssoftware en eventueel voorleessoftware nodig. Een muis is niet per se nodig.

### Invoeren via een grafische interface

Invoeren van muziek via een grafische interface en een realtime previewfunctie is mogelijk via programma's als LilyPondTool, Frescobaldi en Denemo. Sommigen daarvan hebben syntaxiskleuring, automatische aanvulling van sleutelwoorden en/of extra LilyPond-modellen.

### Invoeren met een klavier

Er zijn programma's die invoer met een toetsenblok of met een MIDI-klavier ondersteunen.

### Importeren en converteren

Er is ondersteuning voor het converteren van MIDI- en MusicXML-bestanden naar LilyPondnotatie.

## Uitvoer

De standaarduitvoer is in Portable Document Format (PDF) en PostScript (PS). Scalable Vector Graphics (SVG) en Encapsulated PostScript (EPS) zijn ook mogelijk. Ook is uitvoer in Portable Network Graphics (PNG) mogelijk, maar de resolutie van dit bestandsformaat is beperkt.
Daarnaast kan LilyPond muziek als audiobestanden uitvoeren. Audiobestanden hebben het MIDI-bestandsformaat. Uitvoer naar MusicXML biedt LilyPond niet.

## Voorbeelden van gebruik
### Distributie van vrije bladmuziek

Het Mutopia-archief en Musipedia verspreiden vrije bladmuziek en maken hiervoor gebruik van lilypond. De beschrijvingen van de muziek in LilyPondnotatie zijn ook beschikbaar.

### Voorbeeld met MediaWiki

In de beschrijving hieronder staan de eerste twee maten van 'Op een grote paddenstoel' in LilyPondnotatie.
De uitleg hiervan staat verderop onder het kopje LilyPondnotatie. Hieronder staat precies dezelfde beschrijving, maar nu zonder de aanduiding dat deze beschrijving als code zichtbaar moet zijn. Dankzij de ondersteuning van de MediaWikisoftware is dit notenschrift het resultaat:

### Notatievoorbeeld zonder MediaWiki

Hieronder een beschrijving van 'Fire Breathers!' van de Finse componist Urpo Lankinen.
Deze beschrijving is met LilyPond omgezet in het notenschrift dat hieronder staat.

## LilyPondnotatie

De taal of syntaxis van de LilyPondnotatie bestaat hoofdzakelijk uit noten, commando's, commentaar en uitbreidingen.