# Lijst van vaktermen in de heraldiek

Deze pagina bevat een alfabetische lijst van de belangrijkste termen uit de Heraldiek, met verklaringen.

## A
### Aangepunt

    Een paal die aan de bovenkant spits toeloopt.

### Aangesloten

    Figuren die elkaar raken.

### Aangrenzende vlakken

    Een schakering van negen stukken beurtelings van metaal en kleur waarbij het schild door twee horizontale en twee verticale lijnen verdeeld wordt (Geschaakt).

### Aanziend

    Mensen of dieren die de toeschouwer lijken aan te kijken en waarbij het gelaat van voren is te zien.

### Adelaar

    Heraldisch figuur die vooral in Midden-Europa veel wordt gebruikt.

### Afgebroken

    Een paal die van een schildrand uitgaande de tegenovergesteld rand niet bereikt, doch er wel dichtbij komt.

### Afgeplat

    Afgesneden top.

### Afgerukt

    Afgesneden met ruwe kanten.

### Afgesneden

    Koppen van dieren die recht afgesneden zijn, van terzijde gezien. Wanneer de top ontbreekt en horizontaal weggesneden is spreekt met van een keper.

### Afgewend

    naar de andere kant, of van elkaar wegkijkend.

### Agnus Dei

    Een lam van god, dragende een wimpel of vaandel.

### Alliantiewapen

    Gewoonlijk een verdrag of samenwerkingsverband, vooral in de vorm van een huwelijk. Het mannelijke schild staat dan meestal recht en het vrouwelijke links.

### Andreaskruis

    Een kruis dat schuin staat, dus bestaande uit de twee diagonalen van een rechthoek. Het dankt zijn naam aan de apostel Andreas, die aan een dergelijk kruis zou zijn gekruisigd.

### Ankerkruis

    Verkort kruis met ankervormige gebogen uiteinden.

### Arabesk

    Oppervlaktedecoratie die gebruikt worden om reliëf aan te brengen.

### Arcering

    Stelsel van lijnen en punten.

### Argent

    benaming in de heraldiek voor de tinctuur zilver.

### Attribuut

    Afgebeelde heilige woorden.

### Azuur

    benaming in de heraldiek voor de kleur blauw. Wordt vaak voor arcering gebruikt.

## B
### Baldakijn

    Een heraldisch "pronkstuk"

### Balksgewijs

    Horizontaal naast elkaar geplaatste stukken.

### Barensteel

    Een verkorte dwarsbalk voorzien van drie of meerdere verbredingen aan de onderkant wat wordt gezien als "breuk" ter onderscheid van de jongere tak van de oudere te scheiden.

### Bezant

    Bezant, een penning op een wapen als schijfje van goud of zilver weergegeven. Vergelijkbaar met een koek of bol, zie hieronder bij bol.

### Beslagen

    Wijze van aanduiding van bijvoorbeeld het aantal ringen om een hoorn.

### Bezaaid

    Een aantal figuren op een veld van een onbepaald aantal, enkele figuren moeten uit de schildrand komen.

### Blazoen

    De officiële beschrijving van een wapen

### Bol

    Schijfje op een wapen, ook wel koek genoemd. Vergelijkbaar met een bezant of penning.

### Bourgondisch kruis

    Schuingeplaatst kruis van twee knoestige stokken, soms laurierstokken genoemd, vaak eindigend in breed uitlopend omkrullend loofwerk

### Brak

    Op een wapen voorkomende jachthond. In Duitsland geeft een Bracke op een familiewapen vaak aan, dat het wapenvoerende geslacht jachtrecht bezit.

### Brisure

    Een breuk of bijteken in het wapen van een jongere zoon of van een bastaard

### Brocherende over

    in zijn geheel over de onderliggende vlakken en stukken heen geplaatst

## C
### Canton

    Schildhoek

### Cartouche

    Omlijsting van een wapen

### Centaur

    Half mens, half paard

### Chef

    zie Schildhoofd

### Chevron

    zie Keper

### Cordelière

    Een van kunstige knopen voorzien koord dat rond een wapenschild is gelegd

### Coupé

    Een doorsneden schild

### Coupé mi parti

    Een doorsneden schild, waarvan de onderste helft gedeeld is

## D
### Dekkleed

    Ook wel helmkleed genoemd, een op de helm vastgemaakt stuk stof.

### Dexter

    (heraldisch) rechts, bij een schuine lijn: van (heraldisch) rechtsboven naar linksonder. Het tegenovergestelde van sinister.

### Drieberg

    Een figuur op een wapen, bestaande uit drie halfronde toppen in de schildvoet waarbij de middelste het hoogste is.

### Droogscheerdersschaar

    Schaar met vierkant afgehakte einden

### Doorsneden

    een horizontaal in twee delen verdeeld schild

### Dubbele burcht

    Burcht met twee rijen kantelen elkaar

### Dubbelkoppige adelaar

    Een heraldische adelaar met twee koppen.

### Dubbelstaartig

    Leeuwenstaart waarvan de staart halverwege in twee delen is gesplitst

### Dwarsbalk

    Een balk in een balklaag die dwars of haaks tussen twee andere balken loopt, vaak als raveling (uitsparingsconstructie) voor een rookkanaal, trapgat of luik

### Dwarsbalksgewijs

    Onder elkaar geplaatst zoals bij een dwarsbalk

## E
### Eenhoorn

    Fabeldier, een paard of veulen met een hoorn op zijn hoofd, een geitenbaard en gespleten hoeven.

### En chef

    In het schildhoofd geplaatst

### En pointe

    In de schildvoet geplaatst

### En sautoir

    Geplaatst als een schuinkruis

## F
### Fasce of Faas

    Dwarsbalk

### Fasces

    Een bundel roeden

### Flank

    Zijkant van het schild

### Fleur-de-lys

    (ook fleur-de-lis of Franse lelie) wordt gebruikt in de heraldiek, waar ze vooral geassocieerd wordt met Frankrijk.

### Fleuron

    Een kroonblad

### Friese adelaar

    De zwarte adelaar, die de rechterhelft van het schild vult, wordt ook wel de Friese adelaar of, in een pleonasme, de "Friese halve adelaar" genoemd.

## G
### Gaande leeuw

    Een van de tientallen verschillende wijzen waarop in de heraldiek leeuwen worden afgebeeld

### Gaffel

    Drie stroken, verticaal en rechts en links diagonaal, over het veld gericht, die elkaar in het midden van het schild raken, in een Y-vorm. Een verkort gaffel staat bekend in de Engelse heraldiek als een "Shakefork".

### Gecarteleerd

    Een schild met kwartieren

### Gedeeld

    een verticaal doormidden gedeeld schild (zie het schild bij Agnus dei)

### Gefaasd

    Gedwarsbalkt

### Gegeerd

    het veld is verdeeld in een aantal (normaal acht) driehoeken, gelijk aan een taart of pizza. Bij verdeling in een ander aantal dan acht stukken wordt het aantal stukken in de beschrijving aangegeven. Volgens Johannes Rietstap begint de eerste geer (vlakverdeling op het schild) bij een wapenbeschrijving in de rechterbovenhoek, om vervolgens linksom te gaan. Heraldisch links en rechts is beschouwd van de schildrager, het tegenovergestelde van de kijker.

### Generaliteitsleeuw

    Het wapen van de Unie van Utrecht, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en is een voorloper van het Wapen van het Koninkrijk der Nederlanden. Zie ook Nederlandse leeuw

### Gekanteeld

    Lijn die voorzien is van kantelen

### Gekattoneerd

    Het plaatsen van figuren, twee boven en twee beneden als kwartieren

### Geknopt

    Een afwijkende kleur van de knop in een heraldische bloem

### Gepaald

    Mi Parti, een geometrische verdeling van het schild.

### Geschakeerd

    voorzien van een dam- of schaakbordmotief. Het kan hierbij om een heel wapen, een deel of zelfs een dwarsbalk of paal gaan

### Getralied

    Door elkaar gevlochten rechter- en linkerschuinbalken

### Gevoegd

    Zichtbare voegen in muurwerk

### Gewone stukken

    Alle stukken die niet tot herautstukken worden gerekend zoals delfstoffen, dieren, planten en dingen.

### Gravenkroon

    een kroon van drie bladeren of negen parels

### Groot wapen

    Wapencompositie voorzien van alle rechtmatig te voeren heraldische pronkstukken.

### Godslam

    zie Agnus Dei

### Griffioen

    Grijpvogel, ook wel vogelgrijp. Heraldisch fabeldier, half adelaar, half leeuw.

## H
### Haal

    Haak in de schoorsteen waar een ketel aan hangt.

### Hartschild

    Een vijfde kwartier in het centrum van het schild.

### Helmkroon

    Een kroon geplaatst op de helm boven het schild

### Helmteken

    is een symbool of teken op een helm. Vaak wordt een helmteken als sculptuur bijvoorbeeld boven een wapenschild aan een timpaan toegevoegd (als ornament).

### Heraldische kleuren

    Een beperkt aantal kleuren. Men maakt onderscheid tussen heraldische kleuren, metalen en pelswerk.

### Herautstukken

    Geometrische figuren die gevormd worden vanuit de schildrand uitgaande lijnen

### Hermelijn

    Een pelswerk, een heraldische kleur die een regelmatige verdeling is van twee tinten.

### Hoed

    Vaak gebruikt als helmteken

### Hollandse tuin

    Een omheining met een hek aan de voorzijde.

### Huismerk

    Gelijnd hoekig teken waarmee een persoon of een boerderij en het daarbij behorende bezit worden aangeduid.

## I
### Ingehoekt

    Driehoekige punten die vanuit de schildrand uitgaan

### Ingeschulpt

    Ronde uitgesneden tanden die naar het betreffende stuk gericht staan

## J
### Jeruzalemkruis

    Een verkorte krukkenkruis waarin in elk ontstane kwartier weer een kleiner kruis is geplaatst

## K
### Karbonkel

    Lelierad, figuur met een naaf en acht spaken die elk een leliestaf vormen

### Keel

    Rood (kleur)

### Keizerskroon

    De keizers van een aantal Europese keizerrijken en die van de keizerrijken die in de Europese koloniën ontstonden droegen een keizerskroon en voerden in hun heraldische wapen ook deze kroon.

### Keper

    Twee stroken rechts en links diagonaal over het veld gericht, die elkaar in het boven-midden van het schild raken

### Klimmende leeuw

    Een leeuw gezien van de zijkant, de stand van poten zodanig dat het lijkt alsof hij "klimt"

### Koek

    zie Bol

### Kromstaf

    In de geschiedenis in meerdere tijdsperioden en gebieden een bepaalde staf. Naast een voorwerp voor praktisch gebruik is het daarin een attribuut van een vooraanstaand persoon of een godheid. De kromstaf werd onder meer al ver voor de jaartelling in het Oude Egypte gebruikt door nomadische herders en als attribuut bij farao's.

### Kroon

    Als symbool boven op de helm als helmkroon en pas later boven het adellijke wapenschild.

### Krulkruis

    Een ankerkruis met spriraalvormige uiteinden

### Krukkenkruis

    Een verkort kruis waarvan elk uiteinde met een dwarsbalk is voorzien

### Kwartier

    Een vierde of kleiner deel van een schild

### Kwartileren

    Vermeerderen van een schild

## L
### Laffe leeuw

    Een omkijkende leeuw

### Leeuw

    Een populair wapendier

### Lelierad

    zie Karbonkel

### Lictorenbundel

    zie Fasces

### Lozanje of Losange

    Ruit

### Luipaard

    zie Gaande leeuw

## M
### Malie

    Ruitvormige uitgesneden ruit

### Markiezenkroon

    een kroon van vijf fleurons

### Merlet

    Eend zonder poten en snavel

### Molenijzer

    Figuur voorgesteld als een viertaksrijn met gebogen armen

### Morenkop

    Moor als figuur

### Motto

    Een kenspreuk waarmee een korte tekst wordt bedoeld, die de lijfspreuk van iets of iemand weergeeft.

### Muurkroon

    Een kroon die gemodelleerd is naar een fort of kasteel.

## N
### Nassaus blauw

    Voorgeschreven rijkskleur

### Natuurlijke kleur

    Wanneer een heraldische kleur beperkingen geeft

### Nederlandse leeuw

    zie ook Generaliteitsleeuw

### Nederlandse Maagd

    Zinnebeeld van het Nederlandse gemenebest

## O
### Ombrellino

    Bijzondere vorm van baldakijn en een van de insignes van de pausen van Rome

### Omgewend

    Wapenfiguren die heraldisch gezien naar links kijken

### Omziend

    Wapenfiguren waarvan het hoofd omgedraaid is

### Ondergrond

    Hetgeen wat buiten het schild is, daar waar de schildhouders op rusten.

### Ordeketen

    Gouden of zilveren versiersel, bestaande uit schakels, dat over beide schouders wordt gedragen door ridders in sommige ridderorden

### Over alles heen

    Een herautstuk of figuur bedekt andere stukken deels of geheel

### Overtopt

    Het ene stuk zweeft boven het andere

## P
### Paalsgewijs

    Onder elkaar geplaatste figuren (als een paal)

### Palen

    Het vermeerderen van een wapenschild met een extra veld naast het voorgaande

### Paaslam

    zie Agnus Dei

### Pal

    Paal; een horizontaal in een aantal delen verdeeld vlak; wordt vaak omschreven als "een <aantal> palen <kleur of metaal> op een veld van <metaal of kleur>", waarbij bij een oneven aantal de kleinste hoeveelheid stukken worden beschreven als "pals" of"palen"; bij een even aantal als "gepaald van <totaal aantal palen> <kleur of metaal> en <metaal of kleur>"

### Parti

    Gedeeld

### Penning

    zie Bezant

### Pentagram

    Drudenvoet, een stervormige figuur met vijf punten

### Pijlenbundel

    In de heraldiek het zinnebeeld van de kracht die men gezamenlijk heeft

### Pronkstuk

    In de heraldiek een van de buiten het wapenschild aangebrachte elementen

## R
### Raadselwapen

    Een wapen dat wat betreft kleur en metalen niet aan de regels voldoet, bijvoorbeeld kleur op kleur

### Raaf

    staat symbool voor overvloed en vrijgevigheid.

### Respectant

    Bijzonder heraldisch gebruik bij alliantiewapens

### Riddertoernooi

    Letterlijk "spel met speren" waarbij gewapende ridders met zwaarden tegen elkaar vochten

### Rijksbanier

    In de heraldiek een boven het wapen uitstekend vaandel of gonfalone aan een speer dat door keizers en koningen in hun wapens werd opgenomen

### Rijkskleuren

    Een schild van azuur, met daarop een voorstelling geheel in goud, zoals in het Rijkswapen

### Rijksstandaard

    Een van de regalia van het Koninkrijk der Nederlanden

### Rijkswapen

    Het officiële heraldische schild van een staat

### Rijn

    zie Molenijzer

### Roos

    Een heraldische bloem, meestal met vijf of zes bladeren, een roos voorstellende

### Rudolfinische keizerskroon

    Bepaald type keizerskroon

## S
### Sabel

    Zwart (kleur)

### Saksenros

    Steigerend wit of zwart paard dat op vele gemeente-, stads- en streekwapens met een Saksische oorsprong voorkomt

### Saladins Adelaar

    Arabische Adelaar

### Sautoir

    Sint Andrieskruis, een schuinkruis

### Schabrak

    Paardendek in de kleuren van het wapen

### Scharlakenrood

    Heraldische kleur

### Schijfje

    Vlak rond schijfje van kleur of metaal. Zie resp. koek en bezant

### Schilddekking

    De aankleding van het schild, helm, helmteken, dekkleed en wrong

### Schildhoofd

    Het veld dat boven aan het wapenschild is geplaatst

### Schildhouder

    Een figuur dat een wapenschild vasthoudt.

### Schildvoet

    Het veld dat onder aan het wapenschild is geplaatst

### Schildzoom

    Een om het wapen aangebrachte rand. Deze kan gekarteld of golvend zijn en van iedere kleur, tinctuur (metaal) of vorm van vair zijn

### Schoof

    Samengebonden graanhalmen, heraldisch symbool

### Schoorsteenhaal

    Zie Haal

### Schuinstreep sinister

    Ook wel bastaardbalk, (verkorte) linkerschuinstaak of (verkorte) linkerschuinstreep (niet te verwarren met de linkerschuinbalk) is in de heraldiek een gebruikelijke aanduiding van een bastaard.

### Sinister

    De benaming voor links; het tegenovergestelde van dexter

### Sinopel

    Groen (kleur)

### Slangenkopkruis

    Verkort kruis met aan ieder uiteinde een slangenkop

### Sleutels van Petrus

    De symbolische weergave om de hemelpoort en de wereld ontsluiten

### Sprekend wapen

    Een wapen waarin de afbeelding verwijst naar de naam van de drager ervan.

### Staak

    Een smalle paal

### Streep

    Balk, een smalle dwarsbalk

### Streepkruis

    Zeer smal kruis, bijvoorbeeld over een gecarteleerd wapen dat is gevierendeeld, meestal bij schilden waarvan het veld uit een kleur bestaat

### Stukken

    Alle figuren op een wapenveld

### Standaard

    Een type vlag of vaandel

### Stedenmaagd

    Verpersoonlijking van een stad of land is een motief dat al in de oudheid op Griekse munten terug te vinden is

### Ster

    Als vaststaand element aan de hemel vormen in verschillende tradities een symbool.

## T
### Toegewend

    Wapenfiguren die zich zichtbaar naar elkaar toekeren daardoor elkaar aankijken.

### Tinctuur

    In de heraldiek wordt met een tinctuur een metaal aangeduid.

### Tranché

    (Rechts)geschuind

## U
### Uitgaande

    Uitgaande van de snijlijn, een figuur komt uit de lijn, bijvoorbeeld een Friese adelaar

### Uitgerukt

    Zichtbare wortels bij bomen en planten

### Uitgeschulpt

    Rond uitgesneden tanden die van het desbetreffende stuk afgericht zijn. Kleine tanden noemt men uitgetand.

### Uitkomend

    Wanneer figuren verschijnen uit een ander stuk, zoals bij het helmteken

## V
### Vair

    Een pelswerk, een heraldische kleur die een regelmatige verdeling is van twee tinten

### Valdeur

    Deur van tralies meestal voorzien van scherpe punten vaak opgehaald in de poort van een burcht

### Van het veld

    Het beschreven stuk heeft dezelfde kleur als het veld

### Van hetzelfde

    Het beschreven stuk heeft dezelfde kleur als het vorige beschreven stuk

### Veld

    oppervlakte van het schild

### Verlicht

    De vensters in een bouwwerk hebben een afwijkende kleur

### Vermeerdering

    het toevoegen van kwartieren en velden aan het wapenschild.

### Verwen

    Kleuren

### Vlag

    Een stuk textiel dat bedoeld is om een bepaalde boodschap uit te drukken. Een vlag wordt gewoonlijk aan een vlaggenmast of vlaggenstok bevestigd.

### Vlucht

    Een helmteken in de vorm van vleugels

### Vogelgrijp

    Zie griffioen

### Vorstenhoed

    Het ceremoniële hoofddeksel van de Duitse vorsten en prinsen

### Vrijheidshoed

    Symbool voor vrijheid, dat wordt gebruikt in onder andere schilderkunst, op wapenschilden en op munten.

### Vrijkwartier

    Het vrijkwartier is afgebeeld in het rechter- of linkerbovenhoek waar anders het schildhoofd is afgebeeld

## W
### Wapen

    Herkenningskleuren en/of symbolen van een persoon

### Wapenmantel

    Een heraldisch pronkstuk. Rond een wapen wordt een geplooide, al dan niet opgebonden mantel gehangen.

### Wapentent

    of baldakijn is een heraldisch pronkstuk. De koepel boven de wapentent herinnert aan de ronde tenten van de middeleeuwse ridders en de paviljoens of baldakijnen boven een troon.

### Wassende en afnemende maan

    De wassenaar is een bekend heraldisch symbool en is ook een belangrijk symbool van de Islam. In West-Europa komt hij vaak terug in wapens van plaatsen met een verleden in de Kruistochten, zoals Dokkum en natuurlijk Wassenaar.

### Wildeman

    Vrijwel naakte, met eikenloof omgorde woestelingen als schildhouders of figuur in het wapen gebruikt. Meestal dragen de wildemannen een houten knots.

### Wolfsangel

    Een heraldisch symbool en een in Noord-Europa bekende rune en huismerk(teken).

### Wrong

    In de heraldiek de opgerolde doek tussen de helm en het helmteken, welke op het wapenschild geplaatst zijn.

## Z
### Zilver

    Zilverkleurig of wit

### Zoom

    zie schildzoom

### Zoomsgewijs

    Langs de schildrand geplaatst als een zoom