# Beek en Donk

Beek en Donk is een tweelingdorp, voormalige heerlijkheid en voormalige gemeente in de Nederlandse provincie Noord-Brabant, gelegen in de Peelrand. Beek en Donk telt 10.990 inwoners (1 januari 2023, bron: CBS). Per 1997 ging de gemeente op in de fusiegemeente Laarbeek.

## Ligging en bouwwerken

Net als het buurdorp Aarle-Rixtel heeft Beek en Donk twee historische centra: het Heuvelplein in het zuidelijk gelegen Beek, en het Piet van Thielplein, in het noordelijk gelegen Donk. In oude schriftelijke bronnen worden Aarle en Beek overigens regelmatig in één samenvoeging genoemd: Aarle-Beek. Tussen Beek en Aarle ligt sinds het begin van de twintigste eeuw het Wilhelminakanaal, dat hier aantakt op de Zuid-Willemsvaart die de oostgrens van de woonbebouwing vormt. Aan de overkant van dit kanaal ligt de buurtschap Bemmer.
De Beekse Sint-Michaëlkerk en de Donkse Sint-Leonarduskerk vormen de basis voor de beide kerkgemeenschappen. De 15e-eeuwse Oude Toren van de toenmalige Sint-Michaëlkerk, die overbleef toen dit godshuis in de 19e eeuw afgebroken werd, kijkt uit over de Laarsche Velden en Beekse Akkers. De kerk heeft altijd "eenzaam op de akkers" gestaan, op een ietwat centraal punt tussen enkele gehuchten.
Doordat Beek en Donk uit twee afzonderlijke kernen bestaat, loopt er een strook groen dwars door het dorp, met daarin de Muziektuin, een muziekkoepel uit 1927 met paviljoen. Sinds 2003 staat in deze strook het nieuwe gemeentehuis van de in 1997 nieuwgevormde gemeente Laarbeek, op de plek van het laatste gemeentehuis van Beek en Donk. Net buiten de bebouwde kom van Beek en Donk, in het dal van de Aa, ligt het landgoed met Kasteel Eikenlust. Het park rond het landgoed is toegankelijk maar het huis is privéterrein.

## Geschiedenis

Uit archeologische vondsten blijkt dat de streek van Beek en Donk al menselijke bewoning kende vanaf het Mesolithicum. De benaming Donk verwijst naar dekzandruggen en de voorgangers van de huidige nederzettingen ontstonden omstreeks 650, in de Merovingische tijd, op wat hogere delen van dergelijke ruggen. De bewoning begon in de omgeving van de huidige Oude Toren te Beek en bij de huidige buurtschap Heereind, ten westen van Donk. Van hieruit breidde de bewoning zich van 1300 tot 1500 uit tot lager gelegen delen, zoals Broekkant, Donkersvoort, Donk, Bemmer en de Heuvel te Beek. Op 4 december 1329 werden aan de bevolking de gemeenterechten uitgegeven door Hertog Jan III van Brabant.
In 1392 werd de heerlijkheid Beek en Donk, samen met de heerlijkheden Stiphout en Aarle, in leen gegeven aan Dirk de Rovere. In 1482 kwam de heerlijkheid in het bezit van Jan Oudart. In 1642 werd de heerlijkheid Beek en Donk heruitgegeven en werd Beek en Donk gescheiden van Aarle en Rixtel.
Omstreeks 1400 werd Beek een zelfstandige parochie en uit die tijd dateert de Oude Toren. In 1422 werd te Donk, waar zich ook een edelmanswoning bevond, de Sint-Leonarduskapel gesticht, welke in 1753 werd afgebroken en in 1979 herbouwd.
Industriële bedrijvigheid kwam op gang na de opening van de Zuid-Willemsvaart in 1825. Vanaf 1842 ontwikkelde zich te Donk het bedrijf van Van Thiel, dat spijkers (draadnagels, gaas en later bouwstaal) vervaardigde en wat later Nedschroef en Thibodraad zou worden.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam er een bedrijventerrein bij Beek (Beekerheide ten oosten van de Oranjestraat) en op 1 januari 1997 ging de gemeente Beek en Donk op in de fusiegemeente Laarbeek.

## Heemkunde

Beek en Donk heeft een heemkundige kring, genaamd "De Lange Vonder". Deze kring bezit kopieën van geboorte-, huwelijks- en overlijdensaktes vanaf 1811 tot respectievelijk 1902, 1922 en 1952. Daarnaast worden ook bidprentjes bewaard van mensen die in Beek en Donk zijn geboren, getrouwd of overleden of er hebben gewoond. Ook worden er vele foto's bewaard rondom het thema Beek en Donk. Het materiaal wordt beheerd door vrijwilligers en wordt bewaard in een eigen heemkamer gelegen in de Muziektuin, tegenover het gemeentehuis.

## Bezienswaardigheden
### Bezienswaardigheden te Beek

* De oude toren; De oude toren is een restant van de rond 1400 gebouwde kerk. Het schip en de zijbeuken van de kerk zijn kort na 1809 afgebroken, nadat het in verval was geraakt en op instorten stond. De toren is in de jaren 60 van de 20e eeuw gerestaureerd. Ter vervanging werd er op het Heuvelplein een nieuwe waterstaatskerk gebouwd in 1834. Deze werd twee jaar na de bouw in gebruik genomen.
* Sint-Michaëlkerk; De Sint-Michaëlkerk is een kerk gebouwd en in gebruik genomen in 1935. Architect was Hendrik Willem Valk. Deze is gebouwd toen zijn voorganger, een waterstaatskerk die op het Heuvelplein stond, te klein werd en ook bouwtechnische gebreken vertoonde. Deze verving op haar buurt een schuurkerk. Weliswaar kregen de katholieken in 1809 de kerk bij de Oude Toren weer terug, maar deze was in een slechte staat. De pastoor vond de waterstaatskerk overigens niet mooi, hij noemde deze eens een schaterlach van de duivel in een volle kathedraal. Nadat de nieuwe St.-Michaëlkerk gereed was werd de oude waterstaatskerk in 1936 afgebroken. Opvallend aan deze kerk is het gebruik van ruwe schone baksteen, ook in het interieur. De kerk bezit een mooi houten Mariabeeld uit de 18e eeuw, dat zich bevindt in de Mariakapel. Ook is er een kapel die gewijd is aan pater Eustachius van Lieshout. Naast de kerk staat een Christus Koningbeeld uit 1931, herplaatst in 1982.
* Het Heuvelplein te Beek is een stemmig driehoekig dorpsplein met bomen, een prieellinde en enkele karakteristieke oude huizen. Van hieruit liepen wegen naar vele richtingen. Ook was hier het bestuurlijk centrum van de gemeente. De Waterstaatskerk werd midden op het plein gebouwd maar in 1936 gesloopt, waardoor het plein weer intact was. Daarnaast vindt men er:
** Het oude raadhuis; dit gebouw aan het Heuvelplein is in 1866 gebouwd en deed dienst tot 1971. Sindsdien worden er exposities gehouden. Ook is het sinds 2006 weer mogelijk om huwelijken te laten voltrekken in het oude raadhuis.
** Klooster der Zeven Zusters; Voorheen was dit het Sint-Josephklooster. Dit klooster is geopend in 1895. Architect was Heykants uit Erp. De naam Zeven Zusters heeft betrekking op de zeven zusters die er aanvankelijk in trokken. Zij behoorden tot de congregatie van de Zusters van Liefde van Schijndel. Tot 1985 hebben deze zusters het onderwijs verzorgd. In 2004 is het klooster grondig gerenoveerd en zijn er woningen in gebouwd. Ook zijn er achter het klooster een groot aantal woningen bijgebouwd.
* Kasteel Eikenlust; gesitueerd ten noorden van de grote weg naar Gemert. Het kasteel behoort al generaties lang tot de familie De Jong van Beek en Donk.

### Bezienswaardigheden te Donk

* Sint-Leonarduskerk; De neogotische Sint-Leonarduskerk is in 1897 in gebruik genomen. Architect was Caspar Franssen. De parochie splitste zich in 1884 af van de reeds bestaande Sint-Michaëlparochie. In 1929 werd de kerk vergroot onder architectuur van Cor Roffelsen. Deze kerk is vooral door toedoen van de industrieel Piet van Thiel tot stand gekomen en er zijn muurschilderingen te vinden, waarin de kleinkinderen van Van Thiel als engeltjes werden afgebeeld.
* Op de begraafplaats naast de Leonarduskerk bevindt zich het eregraf van Piet van Thiel. De grafsteen is gedupliceerd en het origineel bevindt zich tegen de kerkmuur, waar het in 2006 geplaatst is. Op de steen bevindt zich het gedicht:
       't Werk en de Kerk was 't doel van mijn leven
       Arbeid gezegend, verrezen Gods Huis
       Hoopvol, mijn God, na een rusteloos leven
       Vind ik hier rust in de schaduw van 't Kruis
* Naast het graf van Piet van Thiel vindt men nog de graven van tal van andere leden van de uitgebreide familie, alsmede een grafkelder die aan deze familie toebehoort.
* Bronzen beeld van De Spijkermaker uit 1993, van Antoon Grassens. Dit beeld herdenkt het bedrijf van Piet van Thiel, en in het bijzonder de spijkersmeden die daar werkten. Het levensechte beeld toont bovendien een aantal kenmerkende gereedschappen. Het bevindt zich op het Piet van Thielplein.
* Villa Vrededael, uit 1896, een fraaie fabrikantenvilla, gebouwd in opdracht van Van Thiel.
* Villa Leefdael, uit 1860, eveneens een fraaie fabrikantenvilla met torentje, die circa 1967 een buitenafdeling werd van Huize Padua en waar later onder meer een Grieks restaurant en een aantal bedrijven werden gevestigd.
* Historische fabrieksgebouwen van de firma Van Thiel, aan de noordoostelijke zijde van de Zuid-Willemsvaart. Ze stammen uit 1907 en zijn gerestaureerd. Ze hebben sinds 2000 een herbestemming gekregen, onder meer als onderkomen van een meubelzaak. Het interieur is goeddeels intact gelaten, inclusief gietijzeren pilaren.
* Bronzen beeldje Ingekeerd (Ainsi-soit-elle), uit 1994, gemaakt door Maïté Duval, een vrouwelijk naakt in het park tussen Beek en Donk.