# Naveta d'Es Tudons

Naveta d'Es Tudons, of Naveta van Es Tudons (in het Menorquí-Catalaans betekent naveta "schip", en Es Tudons, letterlijk "de houtduiven", is de naam van de plek), is een megalitische grafkamer op het Baleareneiland Menorca in Spanje. Het ongeveer 5 meter hoge en 14 meter lange stenen bouwwerk bevindt zich in het westelijke deel van het eiland, op ongeveer 5 kilometer van Ciutadella, 200 meter ten zuiden van de Me-1-hoofdweg naar Maó. Het staat op een licht verhoogd terrein in een glooiende vallei. De Naveta d'Es Tudons kan worden bezichtigd, al is de binnenkant van het bouwwerk niet toegankelijk. Het is een van de belangrijkste toeristische attracties van het eiland.

## Geschiedenis

Op Menorca en Majorca zijn enkele tientallen naveta-complexen gevonden die hetzij als woning, hetzij als grafkamer dienst deden, en waarvan er enkelen ook uit twee boven elkaar liggende ruimtes bestonden. Navetas (navetes in Menorquí) zijn lithische constructies die dateren van voor de Talayotische periode. Hoewel de navetas al in de vroege 19e eeuw zijn beschreven, werden de eerste archeologische opgravingen pas in de 20e eeuw uitgevoerd, met name in de jaren zestig en zeventig. De benaming "naveta" werd in 1818 geïntroduceerd door Dr. Juan Ramis vanwege de gelijkenis die de bouwwerken vertonen met een omgedraaide scheepsromp.
De Naveta d'Es Tudons werd tussen 1200 en 750 v.Chr. als gemeenschappelijk ossuarium gebruikt en is de grootste en best bewaard gebleven funeraire naveta in Menorca. De onderste ruimte diende voor het opeenstapelen van de losse beenderen, terwijl de bovenste ruimte waarschijnlijk werd gebruikt voor het laten drogen van recent bijgezette lichamen. Koolstofdatering van de beenderen die zijn gevonden in de verschillende funeraire navetas van Menorca wijst op een gebruiksperiode tussen ongeveer 1130-820 v.Chr., maar navetas als die van Es Tudons zijn waarschijnlijk ouder. Pre-Talayotische constructies zijn met behulp van ongekalibreerde koolstofdatering, op 1640 tot 1400 v.Chr. gedateerd. De navetas die voor gemeenschappelijke grafrituelen werden gebruikt zijn gedateerd op het einde van het tweede millennium - begin eerste millennium v.Chr.
Hoewel de Naveta d'Es Tudons al sinds 3 juni 1931 in het register voor Spaans cultureel erfgoed is opgenomen (RI-51-0003442, gearchiveerd), vonden er pas in de jaren 1959-1960 opgravingen plaats onder leiding van de archeoloog Lluís Pericot García. De grafkamer bleek de botresten van minstens honderd skeletten te bevatten, waarvan er een sporen vertoonde van schedeltrepanatie. Ook werden er verschillende koperen en benen objecten gevonden, waaronder bronzen armbanden en knopen van ceramiek en been, die tentoongesteld worden in het Museu de Menorca in Maó. Het monument werd gerestaureerd en de twee ontbrekende steenlagen werden weer teruggeplaatst. Ter bescherming is een stapelmuur rondom het gerestaureerde monument gebouwd.

## Architectuur

De Naveta d'Es Tudons heeft de vorm van een omgedraaid schip, met de achtersteven als trapeziumvormige gevel en de boeg als afgeronde apsis. Het grondplan heeft de vorm van een halve ellips. Aan de buitenkant is het bouwwerk 14,5 m lang, 6,5 m breed en 4,55 m hoog; de oorspronkelijke hoogte moet circa 6 m zijn geweest. De ligging van het bouwwerk is ZZW/ONO, de ingang bevindt zich aan de ZZW-kant, in het midden van de licht hellende gevel.
De voorkant, zijwanden en apsis van het gebouw bestaan uit opeenvolgende horizontale, steeds iets terugwijkende, rijen grote rechthoekige of vierkante kalkstenen blokken die met een hamer zijn bijgewerkt en zijn samengevoegd zonder mortel; Dit geheel rust op een fundering van op de smalle kant geplaatste blokken van nog grotere omvang.
De smalle, lage deuropening (0,57 m x 0,75 m) heeft een sponning waarin een afsluitende stenen plaat rustte. De ingang, die vroeger afgesloten was, leidt door een korte, met platte stenen beklede doorgang naar een 1,3 m lange voorkamer en vervolgens door een andere korte doorgang naar de onderste hoofdruimte (7,45 m x 2,45 m), waarvan het plafond is gemaakt van grote horizontale stenen platen die in de zijwanden zijn ingebracht en een gemiddelde overspanning hebben van 1,5 m op een hoogte van 2,25 m boven de vloer. Daarboven bevindt zich een tweede hoofdruimte die bereikbaar is langs het bovengedeelte van de voorkamer. Deze bovenste ruimte is iets korter (7,10 m) en smaller (1,90 m) dan de onderste en heeft een soortgelijk, hoewel veel lager (0,85 m) plafond van horizontale stenen platen. Deze hebben gaten, vermoedelijk voor de ventilatie.

## Folklore

Volgens Phil Lee, auteur van The Rough Guide to Menorca, kunnen folkloristische mondelinge overleveringen over de oorspronkelijke functie van de navetas tot in de moderne tijd hebben voortbestaan, aangezien de Menorcanen zich tot ver in de 19e eeuw afzijdig hielden van deze monumenten.
De wat recentere folklore verhaalt over de tragische geschiedenis van twee reuzen die streden om de liefde van hetzelfde meisje. Ze kwamen overeen dat de één een naveta zou bouwen en de ander een waterput zou graven; de eerste die zijn werk zou voltooien mocht met het meisje trouwen. Net toen de reus die de naveta bouwde zich gereed maakte om de laatste steen op het gebouw te plaatsen, bereikte de ander het grondwater in de put. Razend van jaloezie gooide de eerste reus de laatste steen (de steen die ontbreekt aan de bovenkant van de gevel) in de waterput en doodde daarmee de andere reus. Maar, vol wroeging over zijn daad, doodde hij vervolgens zichzelf. Uiteindelijk stierf het meisje als oude vrijster en werd begraven in de naveta.

## Galerij

* Gevel, west-zuid-west (2008)
* Zijaanzicht, zuid-zuid-oost (2007)
* Zijaanzicht, noord-noord-west (2004)
* Apsis (2006)
* ↑ Het monument wordt soms ook wel Nau d'Es Tudons of Naueta d'Es Tudons genoemd. In het Menorquí-Catalaans is Naueta een diminutief van nau.
* 1 2 Grinsell 1975, p. 194
* ↑ James 1957, p. 67
* 1 2 Gerster 2007, p. 250 (Es Tudons in Menorca, Spain)
* 1 2 3 Fernández Miranda 1997, pp. 60–61
* ↑ Navetas, Menorca, Baleares Islands. The History Of The Spanish Architecture.
* 1 2 3 4 5 Grinsell 1975, p. 193
* ↑ Hoskin & Morales Núñez 1991, p. 25
* 1 2 Chapman & Grant 1997, pp. 69–71
* 1 2 Phil Lee, The Rough Guide to Menorca, Rough Guides, 2001, 288 p. 187.
* ↑ Blake & Knapp 2005, p. 170
* ↑ Micó, Rafael (2006). Radiocarbon dating and balearic prehistory: reviewing the periodization of the prehistoric sequence. Radiocarbon 48 (3): 421–434. ISSN: 0033-8222. Geraadpleegd op 8 mei 2012.
* ↑ Lagarda i Mata, Ferran, Es Tudons. Menorcaweb.net. Gearchiveerd op 28 september 2006. Geraadpleegd op 8 mei 2012.
* ↑ Naveta des Tudons. MenorcaWeb.com.
* ↑ Dominique Auzias, Jean-Paul Labourdette, Baléares, Ibiza — Minorque — Majorque, Le Petit Fûté, 2012, 336 p., p. 281 : "Inutile de vous extasier sur le mur de pierre sèche qui entoure la Naveta, il est de construction récente"
* ↑ Peet 1912, p. 73
* ↑ Cartailhac 1892
* ↑ Guillemard 1907, pp. 465–467
* ↑ Naveta dels Tudons (Ciutadella, Menorca). artehistoria. Gearchiveerd op 6 februari 2012. “Toda la construcción se ejecutó mediante sillares de buen tamaño dispuestos en hiladas regulares, excepto el zócalo hecho a base de bloques de mayor tamaño que sirven de cimentación.”
* ↑ Tektonika, a photo gallery - an exhibit of photographs of the stonework of the Balearic Islands & the Catalan mainland. Stonefoundation.org. Gearchiveerd op 30 september 2006.

### Bronnen

* (en) Blake, Emma, Arthur Bernard Knapp (2005). The archaeology of Mediterranean prehistory. John Wiley & Sons- Blackwell, Oxford. ISBN 978-0-631-23267-4.
* (fr) Cartailhac, Émile (1892). Monuments primitifs des îles Baléares. É. Privat, Toulouse. (Public domain)
* (en) Chapman, Robert, Annie Grant (1997). Encounters and transformations: the archaeology of Iberia in transition. Sheffield Academy Press, Sheffield, "Prehistoric subsistence and monuments in Mallorca". ISBN 978-1-85075-593-7.
* (en) Fernández Miranda, Manuel (1997). Encounters and transformations : the archaeology of Iberia in transition. Sheffield Academy Press, Sheffield, "Aspect of Talayotic culture". ISBN 978-1-85075-593-7.
* (en) Gerster, Georg (2007). The Past from Above: Aerial Photographs of Archaeological Sites. Getty Publications, Los Angeles, California, pp. 416. ISBN 0892368179.
* (en) Grinsell, Leslie V. (1975). Barrow, pyramid, and tomb : ancient burial customs in Egypt, the Mediterranean, and the British Isles. Westview Press, Boulder, Colorado. ISBN 0-89158-504-4.
* (en) Guillemard, F.H.H. (1907). The Balearic Islands and their Antiquities. Proceedings of the Cambridge Antiquarian Society 11 (3): 465–467 (George Bells & Sons).
* (en) Hoskin, Michael, Morales Núñez, Juan José (1991). The Orientations of the Burial Monuments of Menorca. Journal for the History of Astronomy Archaeoastronomy Supplement 22: 15–41. Geraadpleegd op 3 mei 2012.
* (en) James, Edwin Oliver (1957). Prehistoric religion: a study in prehistoric archaeology. Barnes & Noble, New York. ISBN 9781111767211.
* (es) Lagarda Mata, Ferran (2010). Menorca Arqueológica II: La Naveta des Tudons y otros monumentos cercanos (Ciutadella de Menorca). FLM-Editor, Sobradiel. ISBN 9788496810150.
* (en) Peet, T. Eric (1912). Rough Stone Monuments and Their Builders. Harper & Brothers, London, "France, Spain and Portugal". (Public domain)
* (es) Veny, C. (1987). Las navetas de Menorca. Proceedings of the conference "Un millennio di relazioni fra la Sardegna e i Paesi del Mediterraneo: 443–72 (Edizioni Della Torre: Cagliari)​.
* (en) Grinsell, Leslie V. (1981). The Naveta of Els Tudons (Menorca). Antiquity 55: 196–99.
* Dit artikel of een eerdere versie ervan is een (gedeeltelijke) vertaling van het artikel Naveta d'Es Tudons op de Engelstalige Wikipedia, dat onder de licentie Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen valt. Zie de bewerkingsgeschiedenis aldaar.

### Aanbevolen literatuur

* (en) Borlase, William Copeland (1897). The dolmens of Ireland, their distribution, structural characteristics, and affinities in other countries. Chapman & Hall, London, 699–700. Geraadpleegd op 8 mei 2012.
* (ca) Mascaró Pasarius, Josep (1968). Prehistoria de las Balears. Gráficas Miramar, Palma de Mallorca.
* (es) Serra Belabre, María Luisa, Orfila León, Juan Antonio (1977). Historia de Menorca. ISBN 844003881X.
* (es) Pérez, Rafael Micó. Cronología absoluta y periodización de la prehistoria de las Islas Baleares. Archaeopress, Oxford. ISBN 1841718157.

### Externe links

* (en) Officiële website van het bureau voor tourisme van Spanje - Es Tudons Prehistoric Burial Site.