# Kruisherenkerk (Maastricht)

De Kruisherenkerk is een gotische kloosterkerk, die onderdeel is van het Kruisherenklooster in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. Het mergelstenen gebouw dateert grotendeels uit de 15e eeuw en werd in 1966 aangewezen als rijksmonument. Sinds 2005 is in het klooster een luxe hotel gevestigd, het Kruisherenhotel. De kerk fungeert als receptie, lobby, bar en restaurant van het hotel.

## Geschiedenis

Het Maastrichtse Kruisherenklooster was een relatief late vestiging (1438) van de Orde van het Heilig Kruis (Latijn: Ordo Sanctae Crucis, OSC). De kruisheren waren reguliere kanunniken, wat onder meer inhield dat het koorgebed een centrale plaats innam in het leven van de kanunniken. Voor het koorgebed kwam men meerdere keren daags samen in de kerk, die voor dat doel over een extra ruim priesterkoor beschikte. De kanunniken zaten gescheiden van het gewone volk in het koorgestoelte, aan weerszijden van het priesterkoor. Omdat de bouw van de kerk enkele tientallen jaren zou duren, werd in 1438 een noodkerkje in gebruik genomen, waarvan het altaar op 25 juli werd ingezegend door wijbisschop Dionysius van het bisdom Luik.

### Bouwgeschiedenis en bloeitijd

In 1440 legde prior Michael van Testelt de eerste steen voor de bouw van de kloosterkerk. Bouwmeesters waren Petrus Toom (of Toorn) en Johannes van Haeren. Het koor was in 1459 voltooid en werd in de jaren daarna beschilderd, maar een nieuw hoofdaltaar werd pas in 1470 gewijd door wijbisschop Libertus van Broeckem. In 1480 werd de dakruiter met daarin een klokkenspel geleverd door Antonius van Visé vernield door blikseminslag en vervangen door een lagere. Van 1501 tot 1509, tijdens het prioraat van Walter Beckers van Herentals, kwamen het schip en de zijbeuken tot stand, waarmee de kerk na bijna 70 jaar af was.
Diezelfde prior Beckers verrijkte de kerk met tal van kunstvoorwerpen. Van de zijkapellen was er een gewijd aan de aartsengel Michaël, de beschermheilige van de orde. De omstreeks 1510 opgerichte broederschap van Sint-Michaël had hier zijn eigen altaar. In 1512 werd een (verloren gegaan) houten beeld van Sint-Michaël besteld bij de bekende beeldsnijder Jan van Steffeswert. In 1516 werd een triomfbalk in het kerkschip aangebracht, waarop een calvariegroep kwam te staan, met een kruisbeeld en Maria en Johannes. Over dit of een ander Mariabeeld werd in 1515 met Van Steffeswert onderhandeld. Het kruisbeeld werd in 1516 door Meester Jacobus gepolychromeerd. Het bewaard gebleven archief van het klooster vermeldt ook de aanschaf van diverse kostbare liturgische voorwerpen in deze periode. Zo schonk het echtpaar Herman en Yda Alarts omstreeks 1500 stoffen om kazuifels en altaargordijnen van te maken en zilveren voorwerpen voor de eredienst. In 1561 werd door prior Servaes Heinsberch een tien meter hoge sacramentstoren besteld bij de Luikse beeldhouwer Guillaume Jonckeu. Brokstukken hiervan bevinden zich in de collectie van het Bonnefantenmuseum (zie Sacramentstoren Kruisherenklooster).

### Opheffing en nieuwe bestemmingen

Tijdens het beleg van Maastricht door de Spanjaarden in 1579 raakten zowel het klooster als de kerk zwaar beschadigd. Van de kerk moest een deel van het gewelf worden vernieuwd. Bij de belegeringen van 1632 en 1673 raakte het kerkdak opnieuw beschadigd. In 1796 werd het klooster door de Franse overheid opgeheven en kregen kerk en klooster een militaire bestemming, eerst als munitiemagazijn, daarna als kazerne. Dat bleef zo na het vertrek van de Fransen in 1814. Waarschijnlijk werd in die tijd een tussenvloer in de kerk aangebracht, mogelijk ten behoeve van een bakkerij en kledingmagazijn voor het garnizoen.
Eind 19e eeuw zorgde Victor de Stuers ervoor dat het vervallen klooster een nieuwe bestemming kreeg als Rijkslandbouwproefstation. De kerk werd in 1912-14 onder leiding van rijksbouwmeester Daniël Knuttel gerestaureerd, waarbij onder de vloer van het koor diverse fragmenten van de 16e-eeuwse sacramentstoren werden aangetroffen. Daarna is de kerk onder meer gebruikt als tentoonstellingsruimte, vergaderzaal en stempellokaal voor werklozen, tot ze in 1941 bij het proefstation werd gevoegd. Echter, nadat het instituut zijn bibliotheek en archief had overgebracht naar de kerk, werd deze gevorderd door de Duitse bezetters. Na de bevrijding van Maastricht in september 1944 maakten de Amerikanen er enige tijd gebruik van, en van 1945-47 Het Nederlandse Beheersinstituut (voor de opslag van inboedels). Daarna kon het proefstation eindelijk bezit nemen van de kerk. In 1953 werd een houten loods in de kerk geplaatst, waarin extra laboratoria werden ondergebracht. Omstreeks 1979 werd het Rijkslandbouwproefstation verplaatst naar de nabijheid van de Landbouwuniversiteit Wageningen, waarna de gemeente Maastricht het gebouw van het Rijk overnam.
Aanvankelijk was het de bedoeling dat kerk en klooster zouden gaan dienen als extra opslag voor het Rijksarchief in Limburg, maar uiteindelijk werd ervoor gekozen het archief op de bestaande locatie, het Oude Minderbroedersklooster, uit te breiden. Tijdens de restauratie van de Sint-Servaasbasiliek en de simultaan daarmee verlopende archeologische opgravingen, was de Kruisherenkerk van 1985-90 in gebruik als tijdelijke parochiekerk van de Sint-Servaasparochie. Een kopie van het borstbeeld van Sint-Servaas en een kleine plaquette met de "huiszegen van Sint-Servaas" verwijzen naar deze episode. Vanaf 1991 had Opera Zuid hier enige tijd haar repetitie- en opslagruimtes.
In 2000 werd het complex verkocht aan de ondernemer Camille Oostwegel, waarna het van 2003-05 werd gerestaureerd en omgebouwd tot luxehotel onder de naam Kruisherenhotel. Tijdens de officiële opening van het hotel op 1 september 2005 werd door emeritus generaal-overste Rein Vaanhold van de Orde der Kruisheren aangestipt dat de nieuwe bestemming, het bieden van gastvrijheid, aansluit bij die van het voormalige klooster.
* De gehavende kerk in 1884
* Verminkte westgevel, 1913
* Opgraving koor, 1913
* De lege kerk, 1928

## Beschrijving
### Exterieur

De Kruisherenkerk is gebouwd tussen 1440 en 1509. Het is een driebeukige, eigenlijk tweebeukige kloosterkerk in Maasgotische stijl. De westgevel doet qua indeling en materiaalgebruik (Limburgse mergel op een plint van Naamse steen) denken aan die van de Dominicanenkerk en de Oude Minderbroederskerk in Maastricht, die echter twee eeuwen ouder zijn. De gevel wordt gedomineerd door een groot spitsboogvenster, dat in de 19e eeuw was dichtgemetseld en dat bij de restauratie begin 20e eeuw nieuw maaswerk en kleurloos glas in lood kreeg. Daarboven bevindt zich boven een waterlijst een eveneens spitsbogige blindtracering. De topgevel wordt bekroond door een hardstenen kruisbloem (omstreeks 2003 vervangen door een kopie). De westelijke gevel van de noordbeuk heeft een spitsboogvenster en loopt naar buiten toe trapvormig af. De oostelijke gevel van deze beuk is daar het spiegelbeeld van. De noordbeuk telt aan de lange zijde vijf spitsboogvensters, waarvan het meest oostelijke blind is, en daartussen steunberen. Links in de gevel, onder het blinde venster, bevindt zich de hoofdingang van het hotel, die door middel van een koperen, tunnelachtige doorgang geaccentueerd wordt. Vanaf de noordzijde zijn tevens de deels blinde spitsboogvensters van de lichtbeuk te zien. De zuidelijke lichtbeukvensters zijn vanaf de pandhof waarneembaar. Het koor is even hoog als het middenschip. Vijf van de zeven spitsboogvensters van de apsis zijn bij de restauratie begin 20e eeuw opnieuw voorzien van maaswerk en glas. De overige apsisvensters en die van de koortraveeën, tussen het schip en de apsis, zijn blind.
* Westgevel
* Noordgevel
* Moderne entree noordgevel
* Koor

### Interieur
#### Architectuur

De totale lengte van de kerk is circa 42,6 m (binnensmuurs gemeten). De breedte, inclusief de zijbeuken bedraagt circa 17 m. De hoogte van zowel middenschip als koor is 14,85 m; de zijbeuken zijn lager. Het middenschip is 24,5 m lang en 10 m breed. Het bestaat uit vijf traveeën en wordt gedekt door een netgewelf, dat waarschijnlijk pas bij de herstelwerkzaamheden na het beleg van 1579 tot stand kwam. De overgang tussen dit gewelf en het kruisribgewelf van het priesterkoor is goed te zien, doordat de aansluiting niet naadloos is. Het koor bestaat uit twee traveeën en een zevenzijdige apsis. De vijf hoge spitsboogramen zorgen ervoor dat het koor in een zee van licht baadt. De noordbeuk is 4,5 m breed en 7,7 m hoog. De zuilen tussen schip en noordbeuk zijn van Naamse steen. De slechts 2,4 m brede zuidbeuk is geen volwaardige zijbeuk en bestaat in feite uit vijf kapellen, die na een doorbraak van de zuidelijke muur van het schip tussen de steunberen zijn gebouwd. Twee van deze kapellen zijn nog als zodanig te herkennen, onder meer door de aanwezigheid van zijaltaren (zie hieronder).
* Interieur naar het westen
* Aansluiting schip en koor
* Koorvensters
* Noordelijke zijbeuk

#### Schilderkunst

In de meest westelijke zijkapel is een grote wandschildering aangebracht, vermoedelijk uit het tweede kwart van de 16e eeuw. De schildering bestaat uit acht taferelen uit de legende van de heilige Gertrudis van Nijvel. Zes taferelen zijn binnen de spitsboog op de zuidwand van de kapel aangebracht; de twee andere bevinden zich boven het altaar en daartegenover. De wandschilderingen tonen onder andere de geboorte van Gertrudis, Gertrudis die als non de sluier aanneemt, een bisschop die de abdij van Nijvel wijdt, Gertrudis die een brandend huis redt en Gertrudis die een schip op een stormachtige zee redt. Op de westwand is de zogenaamde "Sint-Geerteminnedronk" afgebeeld.
Het koorgewelf bevat 15e- en 16e-eeuwse schilderingen met voornamelijk bloemen- en plantenslingers. Andere delen van het gewelf waren mogelijk eveneens versierd, maar deze zijn bij herstelwerkzaamheden ten gevolge van de vele belegeringen verloren gegaan. Een deel van de koorschilderingen is in 1461 vervaardigd door Meester Gerardus in den Keijser, maar in 1571 zijn ze door een onbekende schilder hersteld en aangevuld. Moeilijk te onderscheiden zijn twee menselijke figuren (een vrouwelijke heilige en een Romein?) ter weerszijde van een kruis, die het wapenschild van de kruisheren vasthouden. Mogelijk is dit een afbeelding van de Heilig Kruisvinding. Naast de florale motieven zijn passiewerktuigen, engelen, borstbeelden van monniken en ridders met banderollen te herkennen. De opschriften op de banderollen zijn slecht leesbaar.
* Overzicht kapel met Sint-Gertrudisschildering
* Detail: Getrudis redt een brandend huis
* Koorgewelfschilderingen met florale motieven
* Detail gewelfschildering met Heilig Kruisvinding(?)

#### Beeldhouwkunst

Zowel de in de kerk bewaard gebleven bouwsculptuur, als de in 1913 onder de kerkvloer teruggevonden sculpturen getuigen van een rijk verleden. Indrukwekkend zijn de forse Maaskapitelen, die de bundelpijlers tussen het schip en de noorderzijbeuk sieren. De kruisribgewelven zijn versierd met gebeeldhouwde sluit- en kraagstenen. Vooral de vier koorconsoles met reliëfs van de vier evangelistensymbolen zijn fraai uitgewerkt.
Tegen de koorwanden zijn twee reliëfs aangebracht. Het grootste bevindt zich tegen de zuidwand en bestaat in feite uit vier onder elkaar geplaatste onderdelen. Het herinnert aan een vidimus uit 1482, waarbij de deken van het Sint-Servaaskapittel een privilege van paus Johannes XXII uit 1318 bevestigde, dat de kruisheren het recht verleende de mis te celebreren, offergaven te innen, enz. Het reliëf is in de 19e eeuw beschadigd door het aanbrengen van een tussenvloer in de kerk. Desondanks zijn de pauselijke tiara en de sleutels van Petrus duidelijk te herkennen. Daarboven is het kruis van de kruisheren geschilderd. Het is niet duidelijk of de onderste afbeelding (een astrologische klok of zonnewijzer?) enige relatie heeft met de rest. Mogelijk houdt het verband met prior Mathias Mijnecom, die vanwege zijn uitgebreide kennis op het gebied van wiskunde en tijdrekening "Astronomas" werd genoemd. Een kleiner reliëf op de tegenoverliggende koorwand toont het jaartal 1595, twee in gebed gevouwen handen en een hart met de letters IHS (Jezus) en MA (Maria), dat door een zwaard doorboord wordt. In de twee zuidelijke kapellen zijn twee barokaltaren bewaard gebleven, opgebouwd van mergel en versierd met stucwerk in Lodewijk XIV-stijl.
* Koorconsole met stierenkop (Lukas)
* Pauselijk reliëf met tiara en sleutels, 1482?
* Reliëf in het koor met doorboord hart, 1595
* Barok zijaltaar met stucwerkversiering

#### Grafzerken

In de kerk bevinden zich diverse grafzerken, zonder uitzondering van niet-religieuzen en vrijwel allemaal in de 19e eeuw verplaatst. Blijkbaar wensten veel Maastrichtenaren in deze kerk begraven te worden. Toch is het opmerkelijk dat geen zerken van kloosterlingen en andere geestelijken bewaard zijn gebleven. Uit de archieven is bekend dat dezen ook soms in de kerk begraven werden. Uit dezelfde archieven is bekend dat de jezuïetenprediker Hendrik Denijs in 1571 zijn laatste rustplaats vond in het koor van de Kruisherenkerk en dat drie jaar later de deken van het Sint-Servaaskapittel, Nicolaas van der Straeten, in hetzelfde graf ter aarde werd besteld.
Sommige nog bestaande zerken zijn later hergebruikt, zoals die van jonker Gerard van der Marck en zijn vrouw uit 1482, hergebruikt in 1618 voor Arnt Proenen en zijn vrouw, waarvan slechts de bovenste helft bewaard is gebleven. De zerk van Elisabeth en Vaes Nuellens uit 1510 is versierd met een voorstelling van het Lam Gods en de evangelistensymbolen in de vier hoeken. In een kapel verderop is tijdens de restauratie begin 20e eeuw een grote gebeeldhouwde zerk uit 1605 ingemetseld, die ooit het graf bedekte van Johan Sdrogen, burgemeester en schepen, en zijn echtgenote Verona Weertz. In de meest oostelijke kapel staat tegen de grafsteen uit 1639 met afgekapt wapenschild van Lysbeth Coenegracht, weduwe van Herman Jekermans. Tegen de muur van de noorderbeuk staat de deels afgesleten, 16e-eeuwse grafsteen van de familie van burgemeester Mathijs Nollens, die tevens waard was van een taveerne op de Houtmarkt. Tegen dezelfde muur, tegenwoordig alleen zichtbaar door de glazen achterwand van de toiletten, bevindt zich de 17e-eeuwse zerk met gebeeldhouwde wapenschilden van de families Meesters en Selen. Ernaast staat de zerk van burgemeester Andries van Stockhem en zijn vrouw Catharine.
* Grafzerken uit 1580 en 1633
* Grafzerk uit 1639
* Detail grafzerk ca. 1650
* Grafzerk uit 1740

### Aanpassingen hotel

Ten behoeve van het in 2003-05 gerealiseerde hotel, zijn in de kerk twee vrijstaande entresols gebouwd volgens het box in box-principe, wat inhoudt dat deze toevoegingen 'los' in het bestaande kerkgebouw zijn geplaatst en daardoor reversibel zijn. Op de kleine entresol in de noordbeuk is een lees- en studieruimte ingericht. De grote entresol is gebouwd in de lengterichting van het middenschip en het koor. Eronder bevindt zich een wijnbar en een glazen 'wijnkelder'. Het op de entresol gelegen restaurant biedt uitzicht op de gotische kerkramen en de gewelven. Dat laatste wordt enigermate belemmerd door de grote lichtinstallaties van de Duitse kunstenaar Ingo Maurer. Andere ingrepen in het gebouw, zoals de koperen tunnel bij de noordelijke entree, het eivormige kantoor naast de westelijke entree, de glazen lift, de loopbruggen en de toiletgroep, kunnen eveneens verwijderd worden zonder structurele schade aan te richten.
* Glazen liftschacht
* Kleine entresol noorderbeuk
* Grote entresol, lichtsculpturen
* Loungehoek in zijkapel

## Geraadpleegde literatuur, noten en verwijzingen

* Boogard, J. van den, en S. Minis (2001): Monumentengids Maastricht. Primavera Pers, Leiden. ISBN 90-74310-52-4
* Hasselt, H.P.A. van (1903): 'Geschiedenis van het klooster der kruisheren te Maastricht', in: Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg (PSHAL), jrg. 39, pp. 3-137. LGOG, Maastricht (online tekst)
* Keyser-Schuurman, Willy (1984a): Het Kruisherenklooster (Maastrichts Silhouet #17). Stichting Historische Reeks Maastricht, Maastricht. ISBN 907035621X
* Keyser-Schuurman, Willy (1984b): Inventaris van het archief van het Kruisherenklooster te Maastricht 1438-1796 (inventarisreeks van het RAL nr. 32). Rijksarchief in Limburg, Maastricht
* Nispen tot Sevenaer, E.O.M. van (1926/1974): De monumenten in de gemeente Maastricht, Deel 1 en 2. Arnhem (online tekst pp. 147-466 en pp. 688-701)
* Term, J. van, en J. Nelissen (1979): Kerken van Maastricht. Vroom & Dreesmann, Maastricht
* Ubachs, Pierre J.H., en Ingrid M.H. Evers (2005): Historische Encyclopedie Maastricht. Walburg Pers, Zutphen / RHCL, Maastricht. ISBN 90-5730-399-X
* ↑ Het altaar was toegewijd aan het Heilig Kruis, Onze Lieve Vrouw, Johannes de Evangelist en de heilige Helena.
* ↑ Het nieuwe hoofdaltaar, waarvan de altaarsteen was geschonken door de magister-generaal van de orde, werd op 4 december 1470 toegewijd aan het Heilig Kruis en Sint-Sebastiaan. Het rechter zijaltaar werd gewijd aan Sint-Denijs, Sint-Cornelius, Sint-Laurentius en alle heilige martelaren. Het linker zijaltaar was gewijd aan Onze Lieve Vrouw, Sint-Ursula (en metgezellinnen), Sint-Cecilia, Sint-Barbara en alle heilige maagden.
* ↑ Van de tot nu toe bekende werken van Van Steffeswert is geen beeld van Sint-Michaël bekend.
* ↑ De replica van het borstbeeld (van de hand van kunstenares Marie-Claire Krell) en de plaquette zijn in 2012 door stichting De Vief Köp aangeboden aan de directie van het Kruisherenhotel.
* ↑ De zuidelijke zijbeuk is zeer smal en bestaat slechts uit enkele kapellen. De zuidbeuk is vanaf de straatzijde niet waarneembaar.
* ↑ Gertrudis geldt onder andere als beschermheilige van reizigers. Voordat men op reis ging, dronk men elkaar een voorspoedige reis en behouden terugkeer toe, de Sint-Geerteminnedronk of Gertrudisdronk.
* ↑ De omstreeks 1900 nog complete zerk mat 265 × 140 cm en het volledige randschrift luidde: (hier ligt begrave) Joncker Geraert vā der Marck, die sterft int joir mcccclxxxii-xxv dach Octobris ende syn huysvrou Joffer Kathryn va der Borch die sterf ano mccccxcviii(-xxx dach January). In de 17e eeuw werd daaraan toegevoegd: Hyr ligt oeck begrave die eersa/me Arnt Proene, peimeester deser / goder stadt sterff ao. xvcxviii den / xxxviii novembris en joffrou mari / paris sȳ huisfrou sterf ao. xvc / en xxvi de xxi dach Decembris.
* ↑ De zerk meet 200 × 110 cm. Rondom de voorstelling van het Lam Gods bevindt zich een versleten omschrift. Het randschrift (deels in het Latijn) luidt: Sepultura honeste matrone Elysabet Nuellens proli [umque] suarum que obīj̄t Ao Dni XVc decimo mensis january die undecima q̄ aie Reqescāt in pace A. Aan het boveneind van de zerk is daaraan toegevoegd: Hyr lecht begraven Vaes / Nuellens die sterff int jaer / ons Heren M Vc en de xliiii.
* ↑ De afmetingen van de zerk zijn 255 × 125 cm. Boven de cartouche met wapenschilden bevindt zich het volgende opschrift: Hier light begraven der eersame/vrome en discrete h. Iohan / Sdrogen Borgemr en Schepen / Deser Stadt, sterf ao 1604 / den 28en deceb̄. ende Iof Verona / Weertz syn huysvē. sterf ao... / 16... de....
* ↑ De afmetingen zijn 170 × 85 cm. Het opschrift luidt: Hier ligt begraven / Lysbyet Connegracht / die Weduwve Herman / ieckermans sterf Ao / 1639 den 19 meert. Bidt voer de Zielen.
* ↑ Deze grafsteen meet 185 × 130 cm. Alleen het opschrift op de onderste helft is leesbaar: hier licht begraven emeren / tiana · nollens · dochter van / burgemr mathis nollens / ende maria van Buel [in den] Burch op de / holtmerct ende is gestorven / int iaer ons heeren 1580 den 22 / dach december.
* ↑ Deze zerk meet 205 × 110 cm. Het opschrift luidt: hier licht begraven den eersaemen / Ardt Meesters sterf den 15 meirt / ao 1633 ende jan selen ao 1637 / den 7 october ende marcellus selen / soene van jan selen iamerlijck vermoort jonckman synde ao 1663 / den 23 october ende Elisabeth van / Offenbeeck hunner beyder huysvrouwe sterf ao 16.. den /. Op een tussengevoegde regel: ende jan meesters sterf ano 1664 / meert ende anna selen sterf den / 19 december 1691(?).
* ↑ Het opschrift luidt: ... jof catharine van stockhem weduw wile sr johan nysmans zaliger die starf den / 3 may 165.. ende heer andries van stockhem / in synen leven borchemeester deser stadt / maestricht die starf den 25 october 166... Op de rand: bidt godt voor die sielen....
* ↑ Informatie over rijksmonumentnummer 27253
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), p. 18.
* ↑ Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst. Deel VIII, I (1926), pp. 255-256. Gearchiveerd op 5 september 2023.
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), p. 21.
* ↑ P.J. te Poel en Th.J. van Rensch (1992): 'De Maastrichtse beeldsnijder Jan van Steffeswert', pp. 44-45, 66-67. In: PSHAL, jrg 128. LGOG, Maastricht. ISSN 0167-6652.
* ↑ Th.J. van Rensch (2000): 'Jan Bieldesnider niet in hout alleen'. In: P. te Poel (red.): Op de drempel van een nieuwe tijd. De Maastrichtse beeldsnijder Jan van Steffeswert (tentoonstellingscatalogus), p. 49. Bonnefantenmuseum, Maastricht. ISBN 9053493352.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 242
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), pp. 21-23
* ↑ Van Term/Nelissen (1979), pp. 40-41
* 1 2 'Kruisheren' op website zichtopmaastricht.nl.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 254
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), pp. 694-695
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), p. 40
* ↑ Van Term/Nelissen (1979), p. 41
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), pp. 45-47
* ↑ R. Maessen (1990): 'Terugblik op vijf jaren gebruik Kruisherenkerk'. In: De Sint Servaas (restauratie-informatie bulletin #50, april 1990), p. 404. Stichting Restauratie De Sint Servaas, Maastricht
* ↑ Mededeling van Bastiaan Klomp, gastheer/directeur Kruisherenhotel, 2 november 2017.
* ↑ 'Geschiedenis' op operazuid.nl
* ↑ Kruisherenhotel, Maastricht op website herbestemming.nu
* 1 2 Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), pp. 244-254
* ↑ Van den Boogard/Minis (2001), p. 65: 'Kruisherenklooster'
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), pp. 7-9
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), pp. 12-13.
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), pp. 19-20
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), pp. 245-246
* ↑ Keyser-Schuurman (1984b), pp. 114-115: nr. 10; p. 179: nr. 198
* ↑ Van Hasselt (1903), p. 44.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 249
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), p. 28
* ↑ Keyser-Schuurman (1984a), p. 24
* ↑ Ubachs/Evers (2005), p. 143: 'Denijs s.j., Hendrik'; p. 517: 'Straeten, Nicolaas van der'
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 252 (afbeelding). Gearchiveerd op 5 september 2023.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 252 (afbeelding). Gearchiveerd op 5 september 2023.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), pp. 252-253.
* 1 2 Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 253.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), p. 252 (afbeelding). Gearchiveerd op 5 september 2023.
* ↑ Van Nispen tot Sevenaer (1926/1974), pp. 253-254.
* ↑ Paul Groenendijk & Piet Vollaard (2009): Architectural guide to the Netherlands, p. 336 (online tekst). Gearchiveerd op 5 september 2023.
Overzicht van kerkgebouwen, kapellen, moskeeën, synagoges, tempels en andere gebedshuizen in de gemeente Maastricht per CBS-wijk * betekent: in onbruik of in gebruik voor niet-religieuze doeleinden; ** betekent: (grotendeels) gesloopt, verdwenen