# Handelingen van de apostelen

Handelingen van de apostelen (Koinè-Grieks: Πράξεις τῶν Ἀποστόλων, Práxeis tôn Apostólōn; Latijn: Actus apostolorum of Acta apostolorum, "daden van de apostelen"), vaak Handelingen genoemd of verder afgekort "Hand.", is een boek in het Nieuwe Testament van de Bijbel. Het boek werd in het Koinè-Grieks geschreven.
Handelingen vormt samen met het Evangelie volgens Lucas een tweedelig werk dat traditioneel aan de evangelist Lucas wordt toegeschreven. Tijdens de canonvorming van het Nieuwe Testament zijn de twee delen apart van elkaar in het Nieuwe Testament terechtgekomen en ze worden in de standaardvolgorde gescheiden door het evangelie volgens Johannes.
Handelingen begint met de hemelvaart van Jezus. Daarna volgen verhalen over Pinksteren, de uitstorting van de Heilige Geest, het ontstaan van het vroege christendom en de zendingsreizen van de apostel Paulus. Het boek eindigt met de verkondiging door Paulus in Rome, waar hij naar reisde omdat hij na een aanklacht een beroep op de keizer deed.

## Naam en datering

De naam "Handelingen van de apostelen" stamt waarschijnlijk uit de 2e eeuw. Deze diende om dit werk te onderscheiden van de talrijke apocriefe 'handelingen' die in die tijd ontstonden, zoals Handelingen van Petrus, Handelingen van Paulus en Handelingen van Johannes.
In de Bijbelwetenschap is de consensus dat Handelingen rond 90 n.Chr. werd geschreven. De vroegst mogelijke datum kan worden bepaald op basis van het gegeven dat de auteur van het tweedelig werk Lucas-Handelingen afhankelijk was van het Evangelie volgens Marcus, dat volgens de consensus in zijn definitieve vorm moet zijn geschreven na 70 n.Chr. vanwege de kennis van de vernietiging van de Joodse tempel in Jeruzalem. De laatst mogelijke redactiedatum wordt vaak afgeleid van het feit dat Handelingen geen enkele verwijzing bevat naar de Jodenvervolging in de laatste jaren van de regering van Domitianus (81-96) en de auteur niet weet van enige verzameling brieven van Paulus, waarvan de verspreiding wordt verondersteld rond het jaar 100.

## Auteur

Handelingen en het Evangelie volgens Lucas hebben vrijwel zeker dezelfde auteur. Ze vormen samen een tweedelig werk met een consistente stijl, vocabulaire en theologie. Beide delen bevatten een proloog, maar een auteur wordt niet genoemd.
Vroege uitleggers namen aan dat Handelingen geschreven werd door een vaste medewerker van Paulus. De tekst spreekt op een aantal plaatsen namelijk over "wij" en "ons" (16:10-17, 20:5-16, 21:1-18, 27:1-28:16). Op basis van de passages waarin de apostel Paulus Lucas noemde, die waarschijnlijk een arts was en Paulus op zijn reizen vergezelde, was de eerste vermelding van Lucas als schrijver van Handelingen die van Ireneüs in ca. 180. Hij benadrukte dat Lucas en Paulus "onafscheidelijk" waren. Ook andere kerkvaders, waaronder Tertullianus, Origenes en Eusebius schreven Handelingen en daarmee ook het Lucasevangelie aan Lucas toe.
Een ander argument dat Lucas de auteur van Lucas en Handelingen was, was dat deze door een arts geschreven zouden moeten zijn omdat ze medische vakkennis zouden veronderstellen of een bijzondere aandacht voor medische onderwerpen zouden laten zien. De medische kennis die uit Lucas en Handelingen blijkt en gebruikte (vak)termen, stijgen echter niet boven het resultaat van een solide algemene opleiding uit.
De aanname dat Lucas de auteur van deze werken was, wordt tegenwoordig door de meeste onderzoekers verworpen. Een van de redenen voor het betwijfelen van het auteurschap van Lucas is het verschil tussen het beeld van Paulus dat in Handelingen wordt gegeven en het beeld van Paulus en zijn theologie dat we in de brieven van Paulus aantreffen. De verschillen maken het onwaarschijnlijk dat Handelingen door iemand is geschreven die lange tijd zeer nauw met Paulus samenwerkte, zoals Ireneüs dat veronderstelde. Dit betekent ook dat het Evangelie volgens Lucas hoogstwaarschijnlijk niet door Lucas is geschreven.
Er zijn ook geen aanwijzingen dat de auteur de brieven van Paulus kende of gelezen heeft. Het beeld dat hij van Paulus' leer had, zou dan beperkt geweest zijn, wat de verschillen tussen Handelingen en de brieven van Paulus kan verklaren. Het is natuurlijk ook mogelijk dat Lucas Paulus' theologie niet goed begreep. De consensus onder Bijbelwetenschappers is echter dat het aanwijzen van Lucas als auteur onderdeel was van het proces van canonvorming van het Nieuwe Testament, waarbij anonieme werken werden toegeschreven aan personen die zo dicht mogelijk bij Jezus stonden.
Er zijn ook onderzoekers die vasthouden aan Lucas als auteur of die deze mogelijkheid in ieder geval open houden. Handelingen bevat maar een beperkt aantal 'wij'-passages en het is dus mogelijk dat de auteur Paulus slechts op enkele reizen vergezeld heeft. Het is ook mogelijk dat de auteur van Handelingen hier andere bronnen ingevoegd heeft, zoals dagboeken of reisverslagen van een medereiziger van Paulus. In ieder geval gaat het om een beperkt aantal passages die betrekking hebben op delen van de reizen van Paulus, en die vrij plotseling beginnen en eindigen. Er is nog een aantal plekken die mogelijk op een overgang tussen verschillende door de auteur gebruikte bronnen wijzen (bijvoorbeeld 6:1 en 15:1-5).

### Profiel

De auteur van Lucas en Handelingen had goede kennis van Romeins procesrecht. Hij was ook goed bekend met zowel de joodse theologie als met hellenistische gebruiken. Dit duidt op een breed georiënteerde opvoeding en opleiding. Zijn vertelperspectief is keer op keer dat van een stedeling. Zijn intensieve behandeling van vraagstukken op het gebied van armoede en rijkdom hebben geleid tot het vermoeden dat hij een vrijgelaten slaaf zou kunnen zijn geweest. Dit soort overwegingen blijft speculatief.
Traditioneel werd aangenomen dat Handelingen in Antiochië werd geschreven, maar Efeze is waarschijnlijker. De auteur is 'thuis' in de Egeïsche Zee en Efeze is het brandpunt waar de juistheid en betekenis van Paulus' missie wordt bevestigd (Handelingen 19).
Tot zeker het midden van de 20e eeuw werd 'Lucas' gezien als prototype van het vroege heidenchristendom. Sinds die tijd is het beeld verschoven naar een sterkere worteling in de joodse geloofstraditie, goed bekend in de "Geschriften" en met een gedetailleerde kennis van cultische uitvoeringspraktijken. Dit duidt op een joodschristelijke afkomst. Vermoedelijk groeide hij op in de diaspora, misschien in Griekenland zoals zou kunnen blijken uit zijn geografische kennis.