# Musique du roi

De Musique du roi is de naam voor het totaal aan instituties die de musici verenigden die belast waren met de vieringen, het vermaak en de voorstellingen van het Franse hof. Die instituties waren alle onderdeel van de Franse hofhouding (Maison du roi), het huishoudelijk bestuur dat in Frankrijk bestond onder het ancien régime en onder de Restauratie tijdens het bewind van Lodewijk XVIII en Karel X.
De basis voor dit complex van instituties werd tussen 1578 en 1585 gelegd door Hendrik III en later, onder Lodewijk XIV uitgebouwd onder Jean-Baptiste Colbert.
Aan het hoofd van de hofhouding stond de Grand maître de France, een van de belangrijkste posities in het koninkrijk. Het Maison du roi omvatte 22 afdelingen, ondergebracht in drie hoofdafdelingen voor civiele, militaire en kerkelijke aangelegenheden, met aan het hoofd van elke afdeling een maître. Voor muziek werd een beroep gedaan op verschillende afdelingen, soms afzonderlijk, soms in combinatie.
* Lodewijk XIII van Frankrijk (1601–1643)
* Lodewijk XIV van Frankrijk (1638–1715)
* Henriëtte Anne van Frankrijk (1727–1752)
Muziek was voor vorstelijke personen, zeker bij de Bourbons, een belangrijk onderdeel van de opvoeding: men speelde klavecimbel, luit, gitaar (Louis XIV) of viola da gamba, soms beoefende men de zangkunst, in uitzonderlijke gevallen componeerde men (Louis XIII), maar altijd beoefende men de dans. Een stoet aan professionele musici diende de vorst, zowel voor muziek met een gebruikskarakter (religieus, militair, ceremonieel) als voor muziek ter verpozing (dans, opera, kamermuziek enz.).
Musici konden op verschillende manieren in dienst komen van een van de afdelingen van de hofhouding belast met muziek. Als regel trad men toe tot de Musique du roi door deelname aan een concours (waarbij met name Lodewijk XIV zich persoonlijk intensief bemoeide), maar daarnaast waren er benoemingen na gebleken kwaliteiten tijdens uitvoeringen aan het hof.
* Posten waren te koop, waarmee de musicus een ambt bekleedde, een office, en daarmee officier werd (NB. het woord officier heeft zowel in het Frans als Engels een ruimere betekenis dan in het Nederlands). Deze gekochte posten waren erfelijk en gingen dus in de handen over van de erfgenamen van de musicus (zie bv. de Familie Couperin). Vanzelfsprekend moesten de musici competent zijn en een niet bekwame erfgenaam kon de post daarom uitbesteden. Gezien de kosten die waren gemoeid met het verwerven van een dergelijk office, waren het vooral leden van de (kleine) bourgeoisie die deze ambten konden verwerven.
* Voor hen die zich het niet konden permitteren om een ambt te kopen bleef alleen de mogelijkheid over toe te treden tot de groep van musiciens ordinaires (de gewone musici), kortweg ordinaires genoemd. Zij dienden doorlopend aan het hof; hiervoor ontvingen zij dagvergoedingen met in aanvulling daarop onkostenvergoedingen en allerlei extra vergoedingen in geld of natura (bij bepaalde feestdagen, van de kerk, bij goede stipte dienstuitoefening) en een pensioen met een min of meer permanent karakter.
* Een derde groep werd gevormd door de musiciens extraordinaires (buitengewone musici), die in tijdelijke betrekking waren en uit de stad (=Parijs) kwamen of de provincie of het buitenland. Zij ontvingen gratificaties en zelfs pensioenen betaald uit de privékas van de koning.
Voor muziek was de verantwoordelijkheid verdeeld over drie afdelingen van het Maison du roi:
* de Chapelle (royale) (letterlijk de 'kapel', maar verwijzend naar alle kerkelijke aangelegenheden);
* de Chambre (betrekking hebbend op de kern van het hof: de directe omgeving van de koning en van zijn functie)
* de Écurie (letterlijk de 'stal'; in de eerste plaats dus gericht op alles wat de paarden betreft, maar daarnaast op alles wat in verband moest worden gebracht met ruiterij)
* De Chapelle had twee autonome afdelingen, met aan het hoofd de Grand aumônier de France (grootaalmoezenier):
** de Chapelle-Oratoire was belast met de religieuze ceremonieën en met het gregoriaans, uitgevoerd door geestelijken, onder leiding van de Maître de l'Oratoire.
** de Chapelle-Musique stond onder leiding van een prelaat, de Maître de Chapelle. De muzikale verantwoordelijkheid lag bij de sous-maître. Belangrijke Franse componisten zijn sous-maître geweest, zoals Eustache du Caurroy en Henry Dumont. Onder Lodewijk XIV werden vier sous-maîtres benoemd, ieder gedurende een kwartaal verantwoordelijk voor de kerkmuziek. De eerste vier waren de al genoemde Nicolas Goupillet, Pascal Colasse, Guillaume Minoret en Michel-Richard Delalande. Zij werden na een groot concours in 1683 benoemd. Delalande verkreeg in de loop der tijd de verantwoordelijkheid over alle vier de kwartalen. De sous-maîtres beschikten over om en nabij de 100 zangers: de groep bas-dessus (sopranen en alten) bestaande uit jonge jongens en Italiaanse castraten, de groep hautes-contre en hautes-tailles (beide tenoren, respectievelijk met een hoge en lagere ligging van de stem), de basses-tailles (baritons), de basses-chantantes (bassen die alleen zongen) en de basses 'pouvant jouer du serpent' (bassen die ook een serpent konden bespelen). Het koor bestond uit leken, niet uit geestelijken; aan het eind van de 17e eeuw konden ook vrouwen, en ook als solistes, van het koor deel uitmaken. De taak omvatte het muzikaal bijdragen aan alle dagelijkse, periodieke en incidentele kerkelijke ceremonieën: de getijde gebeden, het Lof, missen, processies, de Donkere Metten, dopingen, huwelijkinzegeningen, begrafenissen, het zingen van het Te Deum enz. Tijdens de uitvoering van Grand motets kon het koor het beste van zijn kwaliteiten tonen. De belangrijkste hulp van de sous-maître was de organist, een post die door een keur aan vooraanstaande musici is bekleed (Guillaume-Gabriel Nivers, Nicolas Lebègue, François Couperin, Louis Marchand, Jean François Dandrieu, Louis-Claude d'Aquin, François Dagincour…). Zijn taak was vooral het geven van een eenvoudige basso continuo ter ondersteuning van de polyfonie van de zang, het improviseren op thema's uit het gregoriaans en liturgische gezangen componeren. De meeste organisten waren ook klavecinist en voerden wereldlijke muziek uit onder de verantwoordelijkheid van de Chambre (zie hieronder). Na de dood van Joseph Chabanceau de la Barre in 1678 besloot men, evenals later voor de sous-maîtres, de post over 4 kwartalen te verdelen: Jacques Thomelin, Jean-Baptiste Buterne, Nivers en Lebègue waren de eerste vier.
* Michel-Richard Delalande (1657-1726)
* Louis Marchand (1669–1732)
* Louis-Claude d'Aquin (1694-1772)
* Jean-Henri d'Anglebert (1629–1691)
* Marin Marais (1656–1728)
* Elisabeth Claude Jacquet de la Guerre (1665–1729)
* François Couperin (1668–1733)
* Antoine Forqueray (1672–1745)
* Michel de la Barre (1675–1745)
* Kasteel van Versailles
* Jean Racine (1639–1699)
* Tromba marina
* Jachthobo
* Kromhoorn