# Lijst van termen in de bouwkunde

Enkele bouwkundige begrippen die gebruikt worden om elementen in (vaak oude) gebouwen te benoemen of een aanduiding zijn voor de stijl waarin het bouwwerk (of een element daaruit) thuishoort. Voor termen in de vestingbouwkunde zie de lijst van vaktermen in de vestingbouwkunde.

## A
### aacht (aagt)

    soort kruipgang bij Limburgse hoeven, die na een tiental meters uitmondt in een ruimte, waarin men rechtop kan staan en ook kan zitten.

### aanzet

    het punt waarop een boog of andere constructie zijn steunpunt verlaat of begint, bij een boog ook wel specifiek geboorte genoemd. Vaak zet de constructie ook aan op een kraagsteen.

### aanzetsteen

    de steen die aan de basis van een boog of gewelf ligt.

### aanrazeren

    het aanvullen met metselwerk of beton van de holten tussen de gewelfkappen.

### abacus

    dekplaat van het kapiteel waarop de architraaf rust.

### absidiool

    absis op kleine grondslag.

### absis, apsis, abside, absidiool

    een halfronde, of veelhoekige, nisvormige ruimte aan een basilica, kerk of kathedraal.

### absiskalot

    bolvormig gewelf dat de absis afsluit (¼ bol).

### acanthus

    versiering van kapitelen in de vorm van de bladeren van de acanthus die sierlijk krullend zijn.

### accoladeboog

    lage boog in de vorm van een accolade.

### afzaat

    hellend bovenvlak van een horizontale lijst of aan een muurdam, meestal uit natuursteen en dienende om het hemelwater af te voeren.

### agora

    in de Griekse stad van de oudheid een centraal gelegen open plein, omgeven door openbare gebouwen en colonnaden, centrum van de politiek. Vgl. forum.

### ajour

    opengewerkt, voorzien van een netwerk van (decoratieve) openingen en spleten, met lichtdoorlating.

### akropolis

    de burcht van een Oud-Griekse stad, waar de belangrijkste tempels en monumenten werden gebouwd, zoals te Athene.

### akroterion

    in de Griekse bouwkunst een gebeeldhouwd monument op de top en aan de hoeken van een timpaan.

### alternerend stelsel

    het volgens een bepaalde regelmaat afwisselen van zuilen en pijlers als dragende delen binnen één gebouw.

### ambo

    gestoelte voor lezingen in oudchristelijke kerken.

### ambulatorium

    omgang van een rond gebouw; ook de kloostergang in een klooster, zie ook deambulatorium.

### amfitheater

    bij de Romeinen een halfrond of ovaal gebouwd theater met schuin oplopende zitplaatsen voor de bezoekers.

### angelustoren

    klein torentje op een kerk of kapel (vaak op de viering) of bij een klooster, waarin het klokje hangt dat het angelus klept.

### antefixen

    ornamentele blokjes op de horizontale daklijst van een Griekse tempel, die dienden om de uiteinden van de onderste halfronde pannen te maskeren.

### anten

    pilaster, die bij een Griekse of Romeinse tempel de uiteinden van de verlengde muren van de cella afsluiten; de zuilen die tussen deze uiteinden zijn geplaatst noemt men zuilen in antis.

### antependium

    de bekleding aan de voorkant van een altaar in de vorm van stof, hout of edelmetaal.

### aquaduct

    een brug voor een waterloop (rivier, kanaal) of waterleiding, waarbij andere verkeersstromen onder het water door worden geleid.

### arcade

    rij bogendragende zuilen of pijlers, vrijstaand of blind dat wil zeggen met de muur tot een eenheid verbonden; in het laatste geval blinde arcade genoemd.

### arcatuur

    arcade van kleine bogen.

### architraaf

    het onderste dragende deel in een hoofdgestel.

### archivolt

    voorzijde van een boog, meestal geprofileerd of van versiering voorzien. In de romaanse en gotische architectuur komt de archivolt meestal in veelvoud, met figuraal en/of ornamenteel beeldhouwwerk voor, als omlijsting van timpanen van kerkportalen (dan ook voussure genaamd).

### argon

    gas dat om zijn isolerende kwaliteit tussen een dubbele beglazing zit.

### atlant

    pijler in de gedaante van een mannelijke figuur; heeft altijd een ondersteunende functie. Afgeleid van Atlas, die de wereldbol draagt. Zie ook: caryatide en herme.

### atrium

    centrale ruimte in een gebouw, oorspronkelijk in een Romeins woonhuis.

### attiek (attic)

    een versierde verhoging aangebracht onder een kroonlijst.

### axiaalbouw

    de aanleg van een gebouw of delen ervan symmetrisch ter weerszijden van een hoofd- of lengteas.

## B
### badding

    een balk van naaldhout met een afmeting van ca. 65 × 165mm.

### baldakijn

    overhuiving boven een altaar, troon of graf. Kan rusten op zuilen of neerhangen van het plafond.

### baluster

    zuiltje in de vorm van een vaas, meestal aan veranda's e.d. (zie ook: balustrade).

### balustrade

    rij van balusters (zie aldaar) als leuning aan een balkon o.i.d.

### baptisterium

    bouwwerk, dikwijls gescheiden van de kerk, waarin een doopvont is geplaatst.

### barbacane

    vooruitgeschoven versterking ter bescherming van de kasteelingang.

### barok

    een bouwstijl en fase in de architectuur.

### basement

    het verbrede voetstuk van een kolom of pilaster.

### basilica

    bij de Romeinen een grote zaal voor bijeenkomsten, rechtszittingen enz. In de vroegchristelijke en latere bouwkunst een driebeukige kerk (basiliek), waarvan het middenschip met vensters boven de daken der zijbeuken uitrijst. Een pseudobasiliek is een kerk met verhoogd middenschip, echter zonder ramen.

### basilicaal

    als een basiliek.

### basiliek

    zie basilica.

### bastion

    vooruitgeschoven post in een verdedigingswerk voor waarneming en verdediging.

### beglazing

    het glas en overige materialen die nodig zijn om het glas in het kozijn te plaatsen.

### belvédère

    uitkijktoren of hooggelegen zomerhuis, vanwaar men een prachtig uitzicht heeft.

### bêma

    in vroegchristelijke kerken een verhoogd vloergedeelte, meestal in de apsis, bestemd voor de geestelijkheid. Uit de bema ontwikkelde zich het transept.

### beuk

    elk van de door kolommen gescheiden overlangse ruimte van een kerk (middenbeuk, zijbeuk).

### bestek

    omschrijving van een uit te voeren (bouw)werk.

### bifora

    venster gescheiden in twee delen.

### blaasbalg

    een motief die de tussenvariant vormt tussen een vierpas en een vierblad.

### blind

    geen doorgang hebbend.

### blindarcade

    zie arcade.

### blinde boog

    boog die geen opening biedt.

### blindtracering

    tracering die dicht is.

### boerenvlechting, boerenvlechtwerk of vlechting

    metselwerk loodrecht op de schuine kanten van een puntgevel.

### Boheemse kap of Boheems gewelf

    type gewelf.

### boogfries

    een fries aan een boog.

### bordes

    een platform dat twee steken of traparmen van een trap met elkaar verbindt waar de trap vaak van richting verandert en een verhoogd platform voor de ingang van een gebouw, bereikbaar via een aantal treden en/of een hellingbaan.

### borstwering (1)

    een tot borsthoogte opgetrokken verdedigingsmuur.

### borstwering (2)

    het muurgedeelte tussen vloer en raamkozijn, of het buitenmuurgedeelte dat boven de zolder- of dakvloer uitsteekt.

### bosseren (bossering, bossage, gebosseerd)

    de zichtbare stenen ruw behakt.

### bouwbestek

    omschrijving van een uit te voeren (bouw)werk.

### bouwsteiger

    werkvloer aan een bouwwerk met staanders en liggers aan het gebouw bevestigd en met ladders bereikbaar.

### bouworden

    stijl van onder meer zuilen en hun hoofdstel, speciaal van de vijf klassieke bouworden zoals toegepast in het oude Griekenland en Rome. De Grieken ontwikkelden de Dorische, Ionische en Korinthische orde; de Romeinen voegden hier de Toscaanse orde en het composietkapiteel aan toe. Renaissancebouwmeesters namen de Romeinse modellen over en pasten hierop vele variaties toe. Het latere classicisme hield zich strikt aan de Griekse en Romeinse voorbeelden.

### breuksteen

    een natuursteen van onregelmatige vorm, zoals die ongekapt of licht bewerkt uit de groeve is gebroken, of door een ontploffing is verkregen.

### brise-soleil

    in de architectuur vaak permanent aangebrachte schermen aan een gevel of boven de grond of een dak, om de zon te weren en het licht te temperen. Berust op dezelfde principes als de Venetiaanse jaloezieën.

### brugstaven

    platte staven die dienen voor bevestiging en versteviging van (glas-in-lood)ramen, vaak van ijzer, in verband met roestschade tegenwoordig van messing of brons gemaakt.

### bundelpijler

    een pijler met een bloemvormige gelobde doorsnede.

## C
### caisson

    verdiept liggend ornamenteel paneel aan plafonds, gewelf en koepels.

### caldarium

    zaal met gelegenheid tot het nemen van een warmwaterbad in de Romeinse thermen.

### campanile

    Italiaanse naam voor een (meestal vrijstaande) klokkentoren.

### cannelures

    de verticale groeven in een zuilenschacht.

### cartouche

    door kruisversiering omlijst schild, meestal met een opschrift of heraldisch motief.

### caryatide of kariatide

    gebeeldhouwde vrouwenfiguur, die als ondersteuning gebruikt wordt in plaats van een zuil. Een mannelijke figuur met dezelfde functie is een atlant (zie aldaar). Zie ook herme.

### cassette

    zie caisson.

### cella

    hoofdruimte van een klassieke tempel.

### centerpen

    pen die men gebruikt om de bekisting tijdens het betonstorten op zijn plaats te houden

### centraalbouw

    symmetrische bouwaanleg rondom een (meestal denkbeeldige) verticale as.

### chevet

    Franse benaming voor het geheel van apsis, kooromgang en straalkapellen in een gotische kerk.

### circus

    in de Romeinse architectuur een langwerpig en smal bouwwerk met afgeronde einden en oplopende bankenrijen ter weerszijden rond de centrale ruimte; in Engeland de naam voor een ringvormig gebouwde reeks huizen, heden ten dage voor een rond plein, tent met een centrale piste waarin clowns en acrobaten optreden, en ook voor een knooppunt van wegen.

### clerestorium

    zie lichtbeuk.

### colonnade

    zuilenrij die hoofdgestel of bogen draagt. Zie ook: arcade.

### colonnet

    (colonne fuselée) in de ornamentkunst (bouwkunst) een kandelaar- of bastaardzuiltje.

### cordon

    horizontale geleding of band, ook riem genoemd, in een bouwwerk vb in natuursteen

### contrefort

    zie: steunbeer.

### contrescarp

    in de vestingbouwkunde de van de vesting afgekeerde grachtboord.

### courtinemuur

    bij een middeleeuwse burcht de muur tussen de waltorens of bolwerken, voorzien van een weergang en borstwering.

### cyclopische muur

    in de prehistorische (Griekse) bouwkunst muurwerk van opeengestapelde grote en onregelmatige keien zonder metselverband.

## D
### dag

    de ruimte aan de binnenzijde van een wandopening.

### dagkant

    de zijde van de dag loodrecht op de wand

### dagmaat

    de binnenwerkse maat van een wandopening, ook wel dagzijde of dagvlak.

### dakstoel

    een constructie om een dak te ondersteunen, haaks op het te ondersteunen dakvlak.

### dakruiter

    het torentje op de nok van een gebouw.

### deambulatorium

    kooromgang in een romaanse kerk.

### deelzuiltje

    zuil die vensteropening in twee delen verdeelt.

### diagonaalrib of diagonaalboog

    een diagonaal lopend gewelfrib of graat.

### diamantgewelf

    een type gewelf.

### diamantkop

    piramidevormige versiering

### dilatatievoeg

    een voegconstructie die het mogelijk maakt, dat verschillende onderdelen van een gebouw onafhankelijk van elkaar kunnen krimpen, uitzetten of zakken.

### doksaal

    is een houten of stenen wand die het schip scheidt van het priesterkoor, niet te verwarren met oksaal

### domotica

    ook wel huisautomatisering of smart homes genoemd, is de toepassing van elektronica en huisnetwerken ten behoeve van de automatisering van processen in en om een woning, een kantoor of een klein bedrijf.

### donjon

    middeleeuwse woontoren ter verdediging van een burcht

### dorische orde

    de oudste van de drie Griekse bouworden.

### dorpel

    de horizontale onder- of bovenregel van een kozijn of raamwerk

### draadnagel

    een machinaal vervaardigde spijker van getrokken staaldraad met opgestuikte kop.

### drieblad

    motief van drie cirkels met puntige uiteinden die als geheel omsloten is.

### driebladboog

    boog gebaseerd op een drieblad.

### drielob

    motief van drie cirkels met open onderkant.

### drielobbige hoefijzerboog

    boogtype met drielob en hoefijzervorm in een.

### drielobboog

    boogtype met drielob als vorm.

### driepas

    motief van drie cirkels die geheel omsloten is.

### driesnuit

    motief van drie visblazen in een cirkel.

### druppel

    een visblaas zonder toten

### dwarsbalk

    balk in een balklaag die dwars of haaks tussen twee andere balken loopt

## E
### eclecticisme

    samengestelde stijl, bestaande uit elementen van ten minste twee verschillende stijlperioden

### echinus

    convex of ovaal stenen kussen onder de abacus van een Dorisch kapiteel

### eierlijst

    bol lijstwerk met decoratie van afwisselend eivormen en pijlpunten

### empirestijl

    stijlperiode ontworpen door en voor Napoleon Bonaparte

### entablement of hoofdgestel

    het horizontale bouwdeel boven de zuilenrijen van de klassieke architectuur. Het bestaat uit architraaf, fries en kroonlijst.

### entasis

    lichte bolling van het profiel van een zuil

### exedra

    een halfronde nis of uitbouw.

### ezelsrug

    gemetselde afwaterende muurafdekking.

### ezelsrugboog

    een boog bestaande uit twee gelijkvormige boogdelen die licht- en uitgezwenkt zijn en die bij de ontmoeting een spits vormen, komt voor in een pinakel als een soort 'bekroning' of 'afsluiting' boven een venster of casement.

## F
### fasciae

    geleding van een Ionische of Korinthische architraaf, bestaande uit twee of drie onversierde horizontale banden

### flamboyant

    decoratieve laatgotische stijl, gekenmerkt door ojiefbogen en vloeiende lijnen (in Engeland: Curvilinear style)

### Florentijnse boog

    een type boog waarbij de binnenwelflijn en de buitenwelflijn niet concentrisch verlopen.

### formeel

    tijdelijke ondersteuningsconstructie voor het metselen van bogen en gewelven

### fries

    middelste deel van een entablement tussen de architraaf en de kroonlijst, soms gedecoreerd met een figurenreliëf

### fronton

    bekroning van een gevel, ingang, of venster, in de vorm van een driehoek, boog of een afgeleide vorm van deze.

## G
### gargouille

    waterspuwer in de vorm van een demonische dierfiguur aan (Franse) gotische kathedralen

### gebint

    een portaalvormige houten draagconstructie in een boerderij

### geboorte

    het punt waar een boogconstructie aansluit op de loodrechte dagkanten van de muuropening

### geheng

    scharnierend smeedwerk

### geleding

    verticaal op elkaar volgende leden of onderdelen

### gestileerd bladwerkkapiteel

    een type bladwerkkapiteel

### getoogd

    een muuropening met gebogen vorm met hoeken

### getoogde strek

    een strek met getoogde vorm

### getordeerd

    een gedraaide vorm

### gevel

    gedeelte van het gebouw dat van buitenaf zichtbaar is, uitgezonderd het dak

### gewelf

    gebogen schaalvormige bouwconstructie

### gewelfkap

    een gewelf één rechte of gebogen veld waaruit een gewelf is opgebouwd

### gewelfrib

    de ribbe van een ribgewelf

### gewelfsleutel

    een sluitsteen met specifieke functie voor kruisgewelven

### gordelboog

    een boog tussen twee gewelfvlakken in, loodrecht op de muren waartussen het gewelf is gespannen

### gording

    houten ligger of balk, aangebracht in de lengterichting van een kap, waarvan twee zijden evenwijdig zijn aan het te dragen dakvlak

### gotiek

    een bouwstijl uit de Middeleeuwen

### graatgewelf

    gewelf dat bestaat uit graten

### Grieks kruis

    kruis waarvan de vier armen gelijke lengte hebben

### grondwerk

    voorbereiding van ondergrond van het bouwwerk

## H
### hagioscoop

    een opening lager dan de overige vensters in een kerk of kathedraal.

### hallenkerk

    gotisch kerktype, waarbij de hoogtes van het middenschip en de zijbeuken gelijk zijn

### hart

    een visblaas met één toot

### helmteken

    voor een geslacht/familie kenmerkend teken op een helm.

### herme

    taps toelopende kolom of pilaster die uitloopt in een kop of buste van Hermes, kleinzoon van Atlas. Zie ook: Kariatide en atlant.

### hoefijzerboog

    type boog met hoefijzervorm.

### hoekkeper

    constructie-onderdeel op de uitwendige aansluiting tussen twee dakschilden, voor zover niet horizontaal.

### hogel

    een gebeeldhouwd gotisch ornament ter versiering van pinakels, daklijsten.

### hol en bol gebogen driehoek

    een motief als onderdeel van tracering.

### hoofdgestel

    een breed, horizontaal lijstwerk voornamelijk uit de Griekse en Romeinse bouwkunst.

### hoogzaal

    zie oksaal

## I
### In Antis

    term waarmee een porticus wordt aangeduid die in één lijn ligt met de flankerende muurdelen (anten)

### Inboeten

    het vervangen van metselwerk, natuursteen of glas, op een plek waar het oorspronkelijke werk kapot is

### Ionische orde
## K
### kalenderen

    tellen van het aantal slagen met een heiblok dat nodig is om een heipaal een bepaalde afstand te laten zakken.

### kalf

    horizontale tussendorpel in een kozijn, tussen deur of raam en het glasvlak of raam erboven

### kandelaber

    grote kaarsenstandaard of houder van een olielamp met een driedelige voet.

### kapiteel

    bekroning van een zuil, pijler of pilaster, vaak voorzien van beeldhouwwerk.

### kathedraal

    of dom, is de kerk waar de bisschop zetelt.

### keizerlijke trap

    een staatsietrap met een dubbel uitgevoerde onderste of bovenste steek

### kelkkapiteel

    een type bladkapiteel.

### keper

    een bepaalde rib van een dak.

### keperboog

    overwelving in driehoeksvorm.

### kilkeper

    constructieonderdeel op inwendige hoek tussen twee dakschilden.

### kim

    aansluiting tussen wand en vloer.

### knobbelkapiteel

    een type kapiteel.

### knopkapiteel of knoppenkapiteel

    een type bladkapiteel.

### knorrenkapiteel

    een type kapiteel

### koekoek

    bepaalde kelder- of dakconstructie voor daglichttoetreding en/of ventilatie

### koor

    ruimte in een kerk waar zich het hoofdaltaar bevindt.

### koorgestoelte

    een rij zitplaatsen tegen de zijwanden van het koor van een kerk of kathedraal.

### kozijn

    omranding van een of meer glasvlakken, ramen, deuren of een combinatie hiervan.

### kraagsteen

    uit het muurwerk kragend element waar andere bouwdelen op rusten

### kroonlijst

    lijstwerk dat een entablement bekroont

### kruisbloem

    gebeeldhouwd versieringselement in de vorm van een kruis, als bekroning van pinakels etc.

### kruisdak

    dakconstructie waarbij twee snijdende daken elkaar kruisen

### kruisribgewelf

    gewelf met vierhoekige of vierkante plattegrond, waarvan de gewelfkappen steunen op een stelsel van diagonale, dwars-en langsribben; deze gewelfvorm is de basis van de gotische bouwwijze

### kruisgraatgewelf

    gewelf dat ontstaat waar twee tongewelven elkaar loodrecht snijden.

### kruising

    plaats in een kerk of kathedraal waar het schip en de dwarstransepten elkaar kruisen, ook wel viering genoemd.

### kruisverband

    bepaald type metselverband

### krulkapiteel

    een type kapiteel van de klassieke bouwkunst.

### kussenkapiteel

    een type kapiteel in Griekse bouwkunst.

### kwast

    onregelmatigheid in hout op de plaats waar een zijtak in de dikker wordende boom is opgenomen.

## L
### lancetboog

    smallere spitsboog.

### laddervenster

    venstertype met een horizontale onderverdeling van roeden die doet denken aan de sporten van een ladder.

### lantaarn

    een opengewerkte bekroning van een grote koepel of een toren.

### latei

    een draagconstructie om belastingen boven wanddoorbrekingen op te vangen.

### lessenaarsdak

    een dakvorm met slechts één hellend dakvlak.

### lierne

    decoratieve rib in een gotisch gewelf, die niet uit de muur voorkomt en de middensluitsteen niet raakt.

### liseen

    verticale, naar voren springende stroken zonder voetstuk of bekroning.

### loggia

    een open ruimte of galerij, door kolommen gedragen, in huidige betekenis: een open ruimte achter het gevelvlak, meestal op de verdieping.

### loofwerk

    een doorlopend ornament dat voorzien is van florale motieven

### luchtboog

    bogen voor het overbrengen van horizontale krachten (spatkracht), van het bouwwerk naar de verticale steunberen.

### lunet

    steekkap, die ontstaat door de haakse doorsnijding van een tongewelf door een lager tongewelf en wordt beëindigd door een halfronde opening

## M
### maaswerk

    decoratieve vulling van bijvoorbeeld een Gotisch venster, kan zijn uitgevoerd in metselwerk of in natuursteen, ook genoemd tracering.

### makelaar

    Verticale balk in een spant voor het ondersteunen van de nokgording en het samenbrengen van de twee spantbenen.

### melkmeisje

    Een deurkozijn met aan beide zijden een smal raam op een borstwering. (Ook wel: schouderkozijn)

### meneel

    zie montant.

### metselen

    stenen met specie tegen en op elkaar leggen.

### moneel

    zie montant.

### monofora

    een venster met slechts één opening, gebruik in context met bifora, trifora en polifora.

### montant

    geprofileerde verticale onderverdeling van een (kerk)raam, kan zijn uitgevoerd in metselwerk of in natuursteen.

### motief
## N
### narthex

    portaal voor het schip en de zijbeuken van een middeleeuwse kerk.

### negge of neg

    zichtbare muurgedeelte bij een kozijnopening, dwars op het gevelvlak, aan de buitenzijde vroeger vaak afgeschuind of geprofileerd.

### netgewelf

    een gewelf met vele, elkaar kruisende ribben.

### neut

    het onderste deel van een kozijnstijl, vroeger meestal uitgevoerd in hardsteen, tegenwoordig ook vaak van composiet, ook kunststeen genoemd

## O
### oksaal

    ook wel orgelgalerij of zangkoor genoemd, is een balkon aan de westzijde van het schip van een kerk voor het koor of het orgel, nu synoniem van doksaal omdat deze uit vele kerken zijn verdwenen

### opstand

    afbeelding van de voorgevel van een gebouw

### orde

    stijl van onder meer zuilen en hun hoofdstel, speciaal van de vijf klassieke bouworden zoals toegepast in het oude Griekenland en Rome. De Grieken ontwikkelden de Dorische, Ionische en Korinthische orde; de Romeinen voegden hier de Toscaanse orde en het composietkapiteel aan toe. Renaissancebouwmeesters namen de Romeinse modellen over en pasten hierop vele variaties toe. Het latere classicisme hield zich strikt aan de Griekse en Romeinse voorbeelden.

### overkluizing

    het dichten van een gracht of sloot door er een "dak" op te bouwen en het wateroppervlak wel toegankelijk te laten

### overstek

    een gedeelte van een bouwwerk dat ten opzichte van het onderliggende deel vooruitsteekt.

### oranjerie

    koude kas of aanbouw aan het huis (met vensters op het zuiden) om niet-winterharde gewassen in te laten overwinteren.

## P
### pandhof

    binnenplaats omgeven door een kloostergang.

### palmet

    ornament in de vorm van een gestileerd palmblad.

### peerspits

    een dakbekroning in de vorm van een peer.

### Pendentief

    boldriehoek of holle gewelfzwik die de hoeken van een vierkante of veelhoekige ruimte verbindt met een ronde koepel

### pijler

    pilaar; hoekige (soms ook ronde of samengestelde), vrijstaande ondersteuning van een boog, een hoofdgestel etc. Zie ook zuil.

### pilaster

    een vooral in de gevelarchitectuur van de renaissance en barok toegepaste vierkante of halfronde halfzuil in het muurwerk, voorzien van een basement en een kapiteel.

### pinakel

    spits toelopende bekroning in de vorm van een gotisch torentje.

### piscina

    reinigingsbekken soms in een nis, gebruikt voor de erediensten in kerken.

### plint

    voetplaat.

### polychromeren

    met vele kleuren beschilderd (bijvoorbeeld beelden).

### polifora

    een venster gescheiden in meerdere delen.

### porring, pijl of steek

    de afstand tussen het hoogste punt van een segmentboog (binnenbooglijn) en de lijn die de geboorten van de boog verbindt.

### porringpunt

    het (denkbeeldig) punt waar de voegen tussen de boogstenen (bak- of natuursteen) bij bepaalde boogconstructies op gericht zijn.

### pseudo-basiliek

    basiliek zonder vensters in de hoofdbeuk.

### pseudotransept

    een transept met lagere zijarmen dan het middenschip.

## R
### renaissance

    stijlperiode in de 15e en 16e eeuw, gekenmerkt door o.a. realisme en klassieke motieven.

### retabel

    bovenbouw van een altaar.

### rib van een gewelf (gewelfrib)

    stenen strook tegen de onderzijde van een gewelf, die ofwel om louter esthetische ofwel om esthetische alsook functionele redenen is aangebracht.

### ribgewelf

    een gewelf dat opgebouwd is uit ribben.

### risaliet

    een gedeelte van de gevel dat over de gehele hoogte vooruitspringt.

### rocaille

    een schelpmotief in rococo-interieurs.

### rococo

    stijlperiode uit de 18e eeuw, gekenmerkt o.a. door een overwoekering van het ornament.

### rolwerk

    soort ornamentiek die in gekrulde vormen uitloopt.

### romaans

    uit de periode van de romaanse stijl (omstreeks 1000/1250), die wat de kerkbouw betreft gekenmerkt wordt door kubusachtige ruimten met rondbogen, tongewelven en dikke muren.

### romaans kapiteel

    type kapitelen uit de romaanse architectuur.

### rondboog

    een boog die een halve cirkel beschrijft.

### rondboogvenster

    een venster in de vorm van een rondboog.

### ronde pas

    een motief in een tracering.

### ruiter (bouwkunde) of nokruiter

    een verticaal gestelde plank over de volle lengte van de nok ter ondersteuning van de nokvorsten.

### rustica

    ruw blokwerk in de sokkel van de gevels van gebouwen, in de omlijsting van poorten of in cordons.

## S
### schacht

    het gedeelte van een zuil dat zich tussen basement en kapiteel bevindt.

### schalk

    colonnet of halfzuil als flandering van een pijler.

### scheiboog

    boog in een kerk die de middenbeuk scheidt van de zijbeuken.

### schip

    de ruimte van een kerk of kathedraal rondom het spreekgestoelte.

### schouderkozijn

    zie melkmeisje.

### scotia

    het holle deel van de voet van meestal een zuil

### sluiting

    zie koorsluiting.

### sluitsteen

    middelste steen van een gemetselde boog, vaak in natuursteen uitgevoerd.

### sokkel

    een blok steen dat het onderste deel vormt van een zuil of beeld.

### souterrain

    een verdieping die gedeeltelijk onder het maaiveld ligt

### spaarveld

    uitsparing of verdiept gedeelte in de dikte van een muurveld.

### spant

    een houten of stalen constructie ter ondersteuning van de gordingen en het dakbeschot.

### specie

    mengsel van zand, water en cement om in de bouw te gebruiken, bijvoorbeeld bij metselen.

### steekkap

    klein gewelf of kapconstructie dat in een groter gewelf of kap insnijdt.

### spitsboog

    een boogvorm van twee symmetrische cirkeldelen die elkaar in de top snijden.

### spitsboogvenster

    een venster met aan de bovenzijde de vorm van een spitsboog.

### spitstongewelf

    een spitsboogvormig tongewelf.

### steek

    een ononderbroken opeenvolging van ten minste drie treden bij een rechte trap.

### stergewelf

    gewelf in de vorm van een ster.

### steunbeer

    ver uitstekende muurdam of verzwaring om horizontale krachten te verdelen in het metselwerk.

### straalgewelf

    gewelf boven een veelhoekig vlak.

### stootvoeg

    verticale voeg tussen twee metselstenen in muurwerk; de open variant heet een open stootvoeg

### straalkapel

    kapel (straalvormig) aangebouwd aan het koor of de kooromgang van een kerk.

### stylobaat

    de vloer waarop bijvoorbeeld zuilen geplaatst worden.

## T
### tamboer

    ringvormige of veelhoekige onderbouw waarop een koepel rust.

### T-dak

    dakconstructie waarbij de nokken van twee kappen een T-vorm hebben.

### teerlingkapiteel

    een type kapiteel.

### tektonisch kapiteel

    een type kapiteel.

### terracotta

    (Latijn: gebakken aarde) ongeglazuurd aardewerk.

### tierceron

    rib in een gotisch gewelf tussen gordel- en kruisribben.

### timpaan (ook tympaan)

    driehoekige gevelplaat, vaak op zuilen geplaatst of boven vensters.

### tongewelf

    bepaalde tunnelvormige gewelven waarbij met name de boogvorm over de gehele lengte hetzelfde is.

### toot

    scherpe punt als gevolg van niet complete cirkels in maaswerk van sierlijke vensters.

### tootboog

    een boogconstructie met toten.

### Toscaanse orde

    uit de Romeinse bouwkunst afkomstige orde, vergelijkbaar met de Dorische orde uit de Griekse bouwkunst. De Toscaanse orde is te herkennen aan het gebruik van gladde zuilen.

### tracering

    decoratieve vulling van bijvoorbeeld een Gotisch venster, kan zijn uitgevoerd in metselwerk of in natuursteen, ook genoemd maaswerk.

### Trasraam

    Een trasraam of cementraam is het gedeelte van een gemetselde muur van gewoonlijk 5 à 6 lagen onder tot 5 à 6 lagen boven het maaiveld.

### transept

    dwarsschip, dwarspand van bijvoorbeeld een kerk.

### transeptsluiting

    het uiteinde van de beide dwarsarmen van het transept.

### travee

    ruimte-eenheid, die beantwoordt aan één venster, boog of gewelf.

### trifora

    venster gescheiden in drie delen.

### triforium

    loopgang tussen de scheibogen en de vensters van de hoofdbeuk. Ook een in de muur uitgespaarde doorgang tussen de arcade van een schip en de hoge ramenreeks, of tussen de galerij en de hoge ramenreeks. Het is naar het schip toe met arcaden geopend. Er kunnen ook alleen maar blindarcaden zijn, waarachter geen doorgang loopt. Sommige schrijvers noemen de galerij een triforium.

### triomfboog

    boog tussen het schip of de viering van een kerk en het koorgedeelte.

### trullo

    Zuid-Italiaans bouwwerk met kegelvormig dak.

### tweesnuit

    motief van twee visblazen in een cirkel.

### typologie

    leer van de indeling van gebouwen in soorten met gemeenschappelijke eigenschappen

## U
### uitkraging

    een in metselwerk geleidelijk verlopende overstek.

### uitzetraam

    aan bovenzijde scharnierend raampje

## V
### veelpas

    motief van meerdere cirkels die geheel omsloten is.

### verjongen

    naar boven toe taps toelopen van een kolom, gedenknaald of kerktoren.

### vide

    een open ruimte die over twee of meerdere verdiepingen doorgaat.

### viering

    het gedeelte van een kerk of kathedraal waar dwars- en langsschip elkaar kruisen. Wordt ook wel kruising genoemd.

### vieringtoren

    Vaak wordt de viering bekroond met een vieringtoren. Als het gewelf wordt open gemaakt kan het daglicht via de ramen van de toren in het interieur van de kerk binnendringen.

### vierblad

    motief van vier cirkels met puntige uiteinden die als geheel omsloten is.

### vierpas

    motief van vier cirkels die geheel omsloten is.

### viersnuit

    motief van vier visblazen in een cirkel.

### vijfsnuit

    motief van vijf visblazen in een cirkel.

### visblaas

    sierlijk motief van een ronde tracering die aan een kant puntig toeloopt.

### vlechting

    zie boerenvlechting.

### vleugel

    deel van een gebouw, zijlings aangebracht aan een hoofdgebouw.

### vleugeldeur

    twee deuren die tegen elkaar sluiten.

### vliering

    de ruimte boven de hanenbalk van een dakconstructie.

### vlinder

    hulpmiddel bij het uitzetten en metselen van een ellipsboog

### vlucht

    het geheel tussen de twee niveaus bij een trap die onderbroken wordt door bordessen en op vlucht bouwen: een gevel bewust uit het lood zetten.

### voluut

    spiraal- krul- of kruisvormige versiering, veelal gebruikt ter versiering van kapitelen in de Griekse bouwkunst. Ook op topgevels.

### voluutkapiteel

    een type kapiteel van de klassieke bouwkunst.

### vorkmontant of vorktracering

    tracering met Y-vorm.

## W
### waaierboog

    boog bestaande uit verschillende kleine cirkelvormige segmenten.

### wenkbrauw

    uitkragende decoratieve band aan de bovenzijde van een deur of venster in metselwerk of gepleisterd.

### welfsel

    halfrond metselwerk tussen de dragende balken van een plafond. Aan de bovenkant van de welfsels kan men dan een vloer leggen met een grote draagkracht. Aan de onderzijde worden de welfsels soms bedekt met hardboard of gipsplaten. De welfsels worden dan "holle welfsels". Hetzelfde principe op grotere schaal toegepast creëert een gewelf.
    In Vlaanderen is welfsel een ander woord voor vloerelement.

### westwerk

    versterkt torenachtig blok ten westen van het schip van een kerk in de romaanse architectuur. Vaak bevat dit gedeelte een westkoor.

## Z
### zaalkerk

    eenbeukig, rechthoekig kerkgebouw.

### zadeldak

    opgaand dak met twee schuine zijden of dakvlakken.

### zuil

    kolom of drager gevormd door een schacht met een ronde doorsnede, die meestal wordt gedragen door een basement en bekroond door een kapiteel.

### zijbeuk

    evenwijdige ruimte aan weerszijden van het schip van een kerk, wordt/werd veel gebruikt voor processies in de kerk, vaak bevinden zich hier kapelletjes, en ook kan men hier vaak de kruiswegstaties aantreffen.

### zolder

    de bovenste verdieping direct onder het dak van een gebouw.