# Opere italiane (Folengo)/Passio sancti Apollinaris pontificis

../Atto della Pinta ../Nota IncludiIntestazione 15 maggio 2022 25% Da definire
Opere italiane Teofilo Folengo 1911 CC BY-SA 3.0 GFDL Indice:Folengo - Opere italiane, vol. 1, 1911 - BEIC 1820955.djvu //it.wikisource.org/w/index.php?title=Opere_italiane_(Folengo)/Passio_sancti_Apollinaris_pontificis&oldid=- 20220515144129 //it.wikisource.org/w/index.php?title=Opere_italiane_(Folengo)/Passio_sancti_Apollinaris_pontificis&oldid=- 20220515144129
[p. 251 PASSIO SANCTI APOLLINARIS PONTIFICIS
Venerat a Claris dominantem rebus ad urbem moenibus Antiochi, cui claudere limen Olympi et reserare datum (nova vis!) divinitus, heros. Hic, ubi tartareis ad veras cultibus aras 5dimovit multos et puris abluit undis, lucra inhians maiora, pium compellat alumnum, finibus a patriis vestigia cara secutum, si Galilaeus erat. — Quid spectas pergama celsa haec — ait — et Latiis frustra teris otia terris? 10Vade, salutiferae felix disgressus obito credulitatis opus, magni incrementa Tonantis perquirens late, nostrae sub imagine formae, atque Palaestinis errantem humanitus arvis ipsemet hausisti quem quondam et mira patrantem! 15Prima paludosae tibi sunt lustranda Ravennae moenia, primus ibi palans per devia pastor coge pecus, laesum Stygiorum fraude luporum. — Haec ubi dieta dedit, patrium suspexit Olympum, ac venerata tenens sublata tempora dextra, 20sedulus afflatus divini devocat ignes, et superos orat, nutantia coepta secundent. His simili aetherias concepit pectore flammas, fertur ovans in iussa, velut cum spiritus urget laxos pone sinus, volat acta carina per aequor. 25Ergo iter aggreditur laetus, licet imber ocellis profluat invitis; dominos post terga penates arvaque barbaricis linquit celebrata triumphis;
iamque aliud sentit clima, cium tendit in oram litoris Adriaci tnollem tractusque benignos. Aureus occiduas sol declinabat ad undas cum procul exstantes licuit vix cernere muros, Thessalica fundata manu vix humida tecta. Consedit liquidi fessus Redesis ad amnem, atque lrenei novus bospes militis aedes non humiles contemnit; ibi nova gloria fulsit, primitiaeque operimi divinorum, prece lucem reddidit optatam puero stupidosque parentes lustravit simili et sacra circumtulit unda. At mox fama patrem, mirandi conscia facti, moenia ad ipsa vocat, curataque Tecla tribuni est. Et iam bis senos solers exegerat annos, caelestem pastor numerimi quibus auxit et aras, cum duce Saturno increpitus, duxitque Dialis mysta sub aerium pietá testudine templum. llle hominis numen Cretaei despicit, atque: — Dicite, pontifices, hoc — inquit — quid facit aurum daemonis ante oculos? melius potirentur egeni. — llli, indignantes, magno cum turbine ad undas seminecem aequoreas linquunt; ceu funus alumnis tollitur; herois lacrimis pia curat obortis. Ut pugil invictus primas ad proelia vires sensit, rursus adit pugnam, gens impia rursus hunc male multatum iussis a moenibus arcet. Haud satis illius vegetat prudentia pectus; insano quisquis nescit quandoque furori cedere, et irarum praesens exaggerat ignes. Ergo per Aemiliae praeco sanctissimus urbes, sponte exul, rediturus, iter divertit, et altas ignaris reserabat opes melioraque sacra. Consona queis tribuit quondam sua nomina ferrimi moenia perlustrai, pandens nova dogmata et aras. gentis et etruscae te quondam, Felsina, princeps; nec tua contempsit, Caesena, invisere tecta. Inde lares, liquidi quos aspicit amnis Aprusae, commonet, et late semen cadeste per arva pinguia, caesarei Rubico qua conscius ausi labitur Italiae limes, spargebat anhelus.
Ut satis externis visus est sumpsisse laboris in studiis (illum neque enim mage abesse ferebat 70cura prior) notam redit opportunus ad urbem. Rufus, bis senis praesignis fascibus, altos forte dabat gemitus et sidera dura vocabat, quod dulcem natam praestanti corpore et ore ignarani thalami videat properare sub orcum, 75nec valeant docti succurrere scripta Galeni. Praesulis adventus simul ac perceptus, ad aedes ducitur oratum servis comitantibus altas. Vestibula emenso, nigrantiaque atria passu ingresso celeri, sonuerunt atria luctu: 80tantus et auditus gemitus tantaeque querelae, quanto te ad tumulum, mactanda Polyssena, mater luxit Achilleum, effigiem subitura caninam. Offert se pater, atque oculis humentibus inrit: — O nostri numquam tetigisses limina tecti, S5 infauste infelixque senex, ingresse sinistris auspiciis! irata tuo pede manina sensi. Tu vitam, unde amens potui sperare salutem, subtrahis ante diem iucundaque lumina natae. Tu mihi cuncta brevi solamina tempore demis 90funereoque domum totani moerore replesti. Quae nunc aequipares tantis, quae praemia daninis? aut quo iacturam compenses munere, tlendam aeternis mihi lamentis tletuque perenni? Heu! pereat vox illa, nimis vox improba, labris 95exitio prolata meo, qua arcessere iussi tardanteni mortem, necdum laesisse volentem. Tristia lenibat viridis spes corda, supreniis spes adsueta malis ineliorem credere sortem, cum tenuem spirantem animam taciteque tuerer 100nutantes oculos: nec adhuc exhausta calore membra, thoro tamen nunc funus inutile torpet. — Talia conqueritur Rufus: cui consonat omnis tum domus: ante alios tamen afflictissima mater conduplicat questus, lacrimas, suspiria, planctus. 105At brevibus praesul dictis solatur anhelos: — Parcite — ait — lacrimis, nec funebris ora fatiget iam clamor: sit certa fídes, defuncta puella
nunc stabit rediviva: Dei periisse iubentis credite consilio, pietas quo caelica fiat no clarior infidis: virgo potiore subinde sorte reviviscet, melioris munere vitae. Tartareis, inquam, dubio procul, excita ab oris nunc aderit sospes, iuris modo nulla paterni vis obstet praenosse Deum, amplectique volenti, r 15 per quem de Stygiis superis revocata sit oris.— Adnuitur: petitur lugubris morte recessus funereique thori, quibus exanimata iacebat virgo: manus olii tendit veneratus ad astra ipse pater duplices divina precamina mussans. 120Exin marmoreos contingens molliter artus: — Surge — ait — e tumulo Stygis: auctoremque fatere, virgo, tuum: nec vera sinu formidine condas. — Res mira! accessu mentis penetravit ad aures praesulis imperium: stetit et defleta rubenti 125ore: nec ulla manent veteris vestigia morbi. Haud secus ac colubri cum fervida tossica vincit vis nivis asperior, pigro iacet ille veneno, sibila non mittit nec promicat ore trisulco; quem si quis foveat miseratus forte sub aestu, 130protinus admittit vires reparatque vigorem. Yertuntur subito tristes in iubila luctus: et modo quae planctu, reboant nunc atria plausu. Exclamat pieno sed laetior ore iuvenca: — Hinc vani migrate dei numerosaque divum 135nomina, terrigenum toto indignissima cultu! Unicus ardentis Deus est dominator Olympi, fundatorque orbis debent cui vivida quaeque; intrepidi quem lingua senis canit inscia fraudis. Hunc boreale solum colat: hunc Garamantes et Indi 140occiduae Gades, Morini extremaque Thulae. Te vero, venerande pater, quo parcius aequem mille equidem satis esse reor mercedis, habeto munera (nec spernas) menie, quam fauce recepsti cerberea: haud prohibent (causa est si iusta) parentes. — 145Cui praesul contra: — Averser cur regia dona? proemia tanta? tamen cuius te plasma fateris addico virgo Deo: illi animam vitamque decusque
virgineum serva; dabitur super astra corona. — Virgine sacrata ritus temnuntur inanes: 150multaque diluitur caelesti aspergine turba. Caesaris at simul haec ab delatoribus aures lividulis didicere, virum iubet extera pelli ilicet ad regna Ausoniis e finibus ille, si, perstans, renuat Tarpeia sacra tenere. 155Messalinus atrox data iussa facessit, et addit imperiis auctor plagas sudanti ministro, verberaque ardenti perfundit fonte cruenta: sancta super duris allidit cautibus ora, dum facienda monet contrariaque improbat ultro. 160Tetra catenatum post haec in carceris antra trudit, ut attenuet dimota longius esca. Quarta dies aderat, cum pabula caelica pastus (quem tamen exurie defectum prorsus iniquus crediderit iudex) ventosa per aequora fertur 165Illyrico exilio: quem tres, pia turba, ministri consecuere: truces etiam custodia certi aethnica: naufragium quos partim liquit in undis iratis, partim servatos fluctibus atris ipse Corinthiaci pater illustravi arena 170litoris in fulva, trita quam apprenderat alno. Nussiacos muros subeunt hinc passibus aequis; et pietas ducebat eo, pandendaque lippis vivida lux fidei; sed ridet Graeca voluptas sobria iussa: capit solum perlustrior humus; 175quem castigarat longis elephantia lustris sana lues animo, nullis medicabilis herbis ulceribus scabies foedis mox cessit, adacto pontificis digito: nituerunt membra repente horrida nunc; qualis Syrus olim restitit unda 180dux, cum septena Iordanis lotus hebraei est. Flumina Danubii magno certantia Nilo inde petunt, seseque plagis frigentibus addunt, aethereis facibus per Olimbae regna feruntur Sauromatasque vagos, quos succus pascit equinus, 185Medorum sobolem. Thamyracae hinc moenia lustrant: ex quibus elapsi (nam barbara turba furebat) Threicios peragrant fines, loca proxima iusso
exilio: ac urbem taciti subiere Ferinthi, seminaque ignoti spargebant caelica vulgo. 190Attamen effigies mugitu pandit Osiris. Nam responsa diu consueta petentibus (etsi plurima, prae solito, mactatur victima, et aras largior infandas veneratur dextera thure) continet: inconsultam plebem ad tecta remittit. 195Vix tandem daemon statua sic hiscit ab aurea: — Ignoratis: agros vestros petreius alumnus ingressus, prohibet solitas effondere voces. (Juod nisi bistonia fuerit regione fugatus, actum erit, o populi vesiro de mimine fidi: 200nee fantem (ut quondam) vobis me audire licebit. Ingentes strepitus attenta silentia rumpunt, et clamor quantus, miscent dum proelia campis agmina sanguineis catafracta, resultat in auras! Plebs indocta furit: mora nulla, inquiritur urbe 205mox pater: offensum ivisu miserabile!) raptant iinpete barbarico, vix percontata morarum tempora vel causas, aut quem contendat in orbem Neve viro sileant consulti oracla Serapis, stirps Diomedea edomitos hastilibus illos 210saevius Ausoniam tendenti carbasa versus navarcho mandat patriis abducere terris. Est data sic illis redeundi occasio et oras cernere sic Italas, ac scindere stagna paludis lenta Ravennatis, subiisse et Thessala tecta. 215Officio pater ipse piis exceptus honoro est: turba inimica I)eo, contra, indignata tumultus excitat insanos verbis odiumque refundit praestanteinque virum idolis pervertere duris tentat ab integro ductum Titanis ad aras 220non sine verberibus verbisque tumentibus ira. Ile sed (elíusa prece) tempia profana fragore diruit borri bili : Phoebi simulacra mina trita gravi cecidere; chaos discussa profundum larva petit maerens: nec paucos lapsa repente 225collidunt delubra: iacent occulta sub altis corpora ruderibus magno educenda labore. His excita magis plebes trahit improba Tauri ==Pagina:Folengo,_Teofilo_–_Opere_italiane,_Vol._III,_1914_–_BEIC_1822407.djvu/263 iudicis ad sedes plectendum morte severa. Is proceres cogit palatia ad alta liburni 230clamosi sub voce, patri dehinc talia fatur: — Nunc, age, cane senex, hiscas formidine dempta: sed neque nobilium mendacem lecta virorum audiat ista cohors: edissere vera petenti unde tibi vis tanta subest, ut mira potenter 235ostentes populis? quae formidanda deorum sacra tamen renuis: quorum subvertere verbis fana queas: casu veneranda infringere signa. Pectore numen inest? seu vis divinior illis? Semideis saltem vel de terrestribus unus 240qui caelo indignus medium sortiris honorem in terris: humana tamen consortia sectas? Talem ego censuerim, nisi mox sententia mentem verterer opposita, humanis te posse flagellis quod laedi intuear, subdi mortalibus ausis. — 245Cui praesul contrae — Illustris vir et optime iudex, absit ut ipse Deum tumido me pectore fari ausim, meque supra mortalem tollere sortem. Hos fastus, tamquam nefas mihi credere dictis contingat blandis numquam, quos conspicis artus 250numinis inserti nihil in se condere credas. Solus Olympiaca Christus qui regnat in arce, cuius gesta cano, quem spretis esse sequendum assero numinibus, pieno de flumine gutlam, lumine de immenso radium super arida fudit 255corda, olirn vestrae simili caligine operta. llle patrat quaecumque stupes ille enthea mira me medio: nam sola satis fit mentio fidis. Ilio per vestres circumferor auspice fines: cuius et accessi iussis, ut averna fugarem 260ex his sacra plagis, structis caelestibus aris. — Huius si virtus, si tanta potentia certa est, lumina finge meo, testato nomine tantum nato — Taurus ait, — quem olim materna perfudit alvus in has gratas frustratis usibus auras: 265iamque novos cultus didici, iam cetera tempsi, indubiumque Deum fateor: sin irrita verba, cassa fide blateres, merito plectaris in igne. —
iudicis ad sedes plectendum morte severa.
Is proceres cogit palatia ad alta liburni
230 clamosi sub voce, patri dehinc talia fatur:
— Nunc, age, cane senex, hiscas formidine dempta:
sed neque nobilium mendacem lecta virorum
audiat ista cohors: edissere vera petenti
unde tibi vis tanta subest, ut mira potenter
235 ostentes populis? quae formidanda deorum
sacra tamen renuis: quorum subvertere verbis
fana queas: casu veneranda infringere signa.
Pectore numen inest? seu vis divinior illis?
Semideis saltem vel de terrestribus unus
240 qui caelo indignus medium sortiris honorem
in terris: humana tamen consortia sectas?
Talem ego censuerim, nisi mox sententia mentem
verterer opposita, humanis te posse flagellis
quod laedi intuear, subdi mortalibus ausis. —
245 Cui praesul contrae — Illustris vir et optime iudex,
absit ut ipse Deum tumido me pectore fari
ausim, meque supra mortalem tollere sortem.
Hos fastus, tamquam nefas mihi credere dictis
contingat blandis numquam, quos conspicis artus
250 numinis inserti nihil in se condere credas.
Solus Olympiaca Christus qui regnat in arce,
cuius gesta cano, quem spretis esse sequendum
assero numinibus, pieno de flumine gutlam,
lumine de immenso radium super arida fudit
255 corda, olirn vestrae simili caligine operta.
llle patrat quaecumque stupes ille enthea mira
me medio: nam sola satis fit mentio fidis.
Ilio per vestres circumferor auspice fines:
cuius et accessi iussis, ut averna fugarem
260 ex his sacra plagis, structis caelestibus aris.
— Huius si virtus, si tanta potentia certa est,
lumina finge meo, testato nomine tantum
nato — Taurus ait, — quem olim materna perfudit
alvus in has gratas frustratis usibus auras:
265 iamque novos cultus didici, iam cetera tempsi,
indubiumque Deum fateor: sin irrita verba,
cassa fide blateres, merito plectaris in igne. —
nomine, dat puero inox lincea lumina, quondam 270mater in has gratas quem nullis usibus auras ediderat, stupuere patres et mobile vulgus. Laetitia ipse nova miscet miracula Taurus, ac domita addit colla iugo: verumque fatetur sponte Deum patremque suo veneratur honore. 275Bis geminos placida sub pace peregerat annos pastor honoratus: caulas et fecerat amplas, ereptis ovibus Stygiorum fauce luporum, sopitos cineres subito cum suscitat irae pontificum furiis Èrebi stimulata caterva: 2S0 inque virum senio curvum capuloque propinquum, acrius invehitur: regique est questa Latino insontis fera fata ardens, qui sceptra Neronis impia adeptus erat, postquam iustissimus in se extitit ultor, atrox aliis, iubet ille repelli 285illaesum mitis: — Non est ulciscier — infit — numina fas homini: si qua est iniuria, poenas sument ipsa suas. — Agitur Demosthene causa iudice at interea, quo non immanior alter aut execrandis divum coniunctior aris. 290Is semel astanti sic intonat ore superbo: — Delirans quid adhuc, senior, per inania ferris, nescio quos ritus memorans, nova somnia, et orbi dogmata inaudita: atque altaria sancta deorum postergare monens, hanc totani fraudibus urbem 295decipis ipse tuis? iam iam resipisce, deosque placato primum laesos : plebemque subinde artibus illusam olim, sanior ordine verso dedoceas vanos monitus, mala iussa recanta. — Olii rariloquus dedit haec responsa locuto: 300— Istinc fastus eat (si teste profamur Olympo), censura nihil hic gessi dignumque pudore. Quae monui, monuisse velim, neque poenitet: ulla sancta retractabo quanam formidine dieta? Quod si tanta tuo versatur pectore divum 305dure superstitio, condignas crimine poenas, ipsa sine ut capiant: nostro sin sanguine gaudes, en effeta truci tormento membra secentur:
si facias, iteri tribuis compendia nostro, ac optata diu festinas proemia coeli. 310At tibi (ne plaudas: nec linqui tristia ducas facta impune Deo) Phlegetontis fiamma paratur. debita sacrilegis cultoribus, inscia Claudi. — His malis accensus iudex, male Caesaris implens magnanimi mandata, virum sub rupe recondi 315carcerea imperitat: centarcho cura reclusi traditur: file deos iamdudum exosus inanes, alta mente fidem servans, ait: — Inclute praesul, cur iuvet innocuum crudeli occumbere fato et iucunda patris tolli solamina nobis? 320Consule tot votisi venerandae parce senectae: vive: hinc liber abi, nec te cupientibus aufer! — Vix egressus erat, urbis cum limine in ipso (senserat efl’ugium siquidem, noratque per umbras) fulminea rapitur tanto clamore caterva, 325quanto non rapuit pubes Troiana Sinonem. Haud secus ac urbis mittentem incendia tectis, hostibus aut patriae prodentem moenia si quem deprendisset; atrox lacerat, trahit, urget anhelum, poplite debuerat quem suspexisse recurvo. 330Ictus ingemmati caeditque senilia membra fustibus insolitis stygio repleta furore. Iam cruor extillat; fracto patet osse cerebrum, O pietas, o certa fides, quam tramite duro ducitis et iustos caelo, quantoque labore 1 335Exanimis praesul collisi corporis impos fertur alumnorum lacrimis manantibus ulnis : prò quibus hic potuit septem superesse diebus extremo patris functurus munere: porro lumine Apollineo radiantior advolat astra 340spiritus: at tritos longis iinpulsibus artus visceribus terrae gelidus timor occulit atris classis in oppidulo, quos saxea conti net arca. Terga Clenaei pressabas, Phoebe, Leonis, mense, dedit sua cui quondam pronomina Caesar, 345antistes subiit coeli cum lucida tecta.