# Rätoromanische chrestomathie XI/Gian Maurizio/La stria ossia i stinqual da l'amur/Atto - secondo

La stria ossia i stinqual da l'amur - Atto - secondo ../Atto primo ../Atto terzo IncludiIntestazione 13 gennaio 2024 75% Da definire
Rätoromanische chrestomathie XI Caspar Decurtins 1917 CC BY-SA 3.0 GFDL Indice:Decurtins - Rätoromanische chrestomathie, XI.djvu //it.wikisource.org/w/index.php?title=R%C3%A4toromanische_chrestomathie_XI/Gian_Maurizio/La_stria_ossia_i_stinqual_da_l%27amur/Atto_-_secondo&oldid=- 20240113020323 //it.wikisource.org/w/index.php?title=R%C3%A4toromanische_chrestomathie_XI/Gian_Maurizio/La_stria_ossia_i_stinqual_da_l%27amur/Atto_-_secondo&oldid=- 20240113020323
SCENA I.
Pangel. Ciüsa d’üna banda libra. Ün riület passa daspair. I’n banchet da len darant.
MARIA e GIAN PONTISELLA, pö GIACUM TÖNN.
MARIA (regn ora e plan e plan cu la si calceta in man) Iss je starà chilò tüta suleta, Per am scaldär, fagiand un zig calceta In quist bun sul, e’l’è la pigna dii veil, In l’aria püra, e sot quist bel ceil. (Las senta giò e planin sül banchet). Je sun ben fiacca; ma cas’è da fär? Indree in la vita nus po plü tornär; E sa tornär indree är as pudess,
In verità, ca je plü nul vuless. La vita l’è ün camin tüt plen da guai, Ca düran sempar, e nu sciünan mai. S’al Signur am vuless e lü clamär, Je füss ben paragiäda per indär. Dóma una raba am fagiess gran plašeir: Al mee ciär Gian s’i pudess anc’avdeir. L’è giò un temp, ca je nu l’à’ vdü plü; Ma i ’sun trop veila per indär da lü.
Je steiva giüsta e panzär e tü. Ma l’è propi’ l Signur, c’at manda lü.
Chi ch’è el servizi d’altar nul pò fär Casa cal vol, e nul pò cumandär. Ma dgè, ma dgè, incusa av va e man? O ciò, o ciò, c’um as tócc’anc’al man! Je ’m pär, cu agias sempar bela ceira, Cu agias giü üna buna prümaveira.
Am pär d’avdeir ch’i crodarà er je; Parciee tü sa, ch’i en uciantatre.
E ca insemal as lasci’ anca gnir, O ca insemal as lascia murir.
Oh c’al Signur at banadišča lü, E c’al se spirat sea sempar cun tü!
Chi sarà ciò, c’as sent e caminär?
No, tant el grand fra nò nu s’à da fär. Sat quantan volta c’um as l’à toccaa?
Issa lan nossa šort la s’en mudäda: Tü è passaa evant in granč’ unur, E je fatč sempar dree ei salvanur.
Parciee, čhi sà, ent i öil dal Signur, Qual ca l’è quel, ca merita pü unur; Ca’ l cor e l’opra tantan volta fan Dii ültim prüm e dii priim i drian. Sì, l’è ben vero, e’ l cunvegn ch’il diga, Iddio à banadii lan mi fadiga. Arcidiacon, e ambašciadur, Mandaa pü volta da l’imperatur, Vescuf e princip am àn unuraa: — Però je penz gügient ei temp passaa, Je penz gügient ei temp c’um era fanč, Ca tancu frär um era tütci quanč, E c’um ingeva sunand i pigot, E tajär perca e fär scivlarot.
D’avdeir qui lög, ca am plašeivan tant, E ch’im pläšan anch’issa, ch’i sun grand. Guardà vi lò, guardà čhi bel’avdüda! In mezz i pign al mot da lan Gaiüda! In verità c’am vegn quasi’ l magun, E guardär sü al vadreč dal Bacun. E or chi ora, o čhi vista fina! Cui see bii crep la sašša da Mulina!
Ben je ’m ragord, ca tü nun era mai Bardasčia e vif cufà i altar bagai. Incur ch’i altar eran e mantun, Tü stäva sempar lò ent ün cantun; Sa cun i granč um ingeva per sträda, O cun lan fia um fagea stüäda, Tü stäva lò, e ben pac tü cianciäva, Tüt panzarus, e quasi tü tramläva. La gent cradeiva, ca tü füss minchiun; Ma tü è gnii un vero muštazun.
(Al va).
I giuvan agn, ch’èn tüt calur da rosa, Ma ca, pür trop, i fügian senza posa. Ma cas’è, mama, cas’è quel suspir?
O dgemal, dgemal: je nu poss avdeir, Cu agius peis sul cor, o dašplašeir.
I’ t dišan dree (ma je nui dun mia retta) Ca tü . . . ca tü . . . à bandunaa . . . la cretta! (Pausa). Ma tü stà lò, e tü nu diš nagota? Vessa da creir, cal füs propi vargota? Vessa da creir, ca tü vess mess in fal Al pè in la via, ca men’in la val, Indua ca ’l nos Signur tegn separaa Dii giüst qui misar, ca l’an bandunaa: Ch’it vess d’avdeir, tü, al mee ciär fii bun, Cun i dannaa in fond el calderun. Sa quistan raba je vess da santir, O ciär Signur! lascium pütost murir!
Ma sa ’l vos fì u vulè giudicär, Quel ca l’è statč us vè da ragordär, Das ragordär, ca, quant debul ca l’era, L’ingea la sträda, c’ai parea la vera; E sa’ l see anim en era cuntent, Si nul badäva quel ca diš la gent.
Indua ca cul see spirat m’a guidaa Al bun Signur, ca m’à illüminaa. Ma, ciära mama, s’u vulè avdeir, Sa quel ch ’i fatč, i ’l fatč da cor sinceir, Santì: je era in mezz e lan richezza Or per al Vescuf, e in lan grandezza; E ben, quel lò i’ à bandunaa tüt quant, E issa i sun ün povar pradicant. Cradef c’al sea quel lò la sträda larga, Sa’ s lascia i comad, e’ s tö e doss la carga? No, no. Je creg da veir la fede püra Sagónd i ditč da la santa scritciüra, Mia qual’i òman l’an dasfigüräda, Ma incusa ca’ l Signur al l’à detäda.
La falsa cretta je á bandunaa, La fede ver a je á abbracciaa.
Je sun ’na povra veila, e giudicär Nu sá lan novitá, ch’i vöian fär; Ma’ l ser cumpär, ca l’è ün òm savi e pio, Al diš ch’i lütar en nemig di Dio.
I libar tütci quanč da la scritciüra, Per an discernar la veritá püra, E cun la forza da la veritá Confondar quii, ca cercan novitá; Suspettand e cradend, ch’il fagian doma Per ambiziun, das dastaccär da Roma. Ma quant plü ca ent al senso i peneträva
Al camin vero d’ la cristianitá; E per forza i’ sun gnii e la persuašiun, Ca in tantci punti i lütar án rašun.
In spirat l’adorär e veritá, Plü cu in esterna pompa e vanitá.
Mancär e quel, ca m’á mossaa mi nona: E fär la cruš, e pragär la Madona.
Cumpagnäda da l’opra, e ment sinceira, Er c’ la sea fatcia in diversan maneira.
Sci vè chilò, e sta cun la ti gent, E dal pais nu indär plü davent.
Er je da riformär lan veila üsanza Dree la credenza c’am dá plü fidanza. E pö ’s sá ben, ca indua cas’è nasciü, E cun altar cumpagn as è gnii sü, L’è plü dificil, da ’s fär rispetär E per la buna causa d’operär. Chilò im dišan doma’ l Gian Planeta, Ent al see lög nagiün nun è profeta.
Ca je e tü m’as agia da partir Er in quel lò, am fa quasi murir.
E u ’vdarassus c’um s’intendará, S’u m’an vará capii la veritá; E c’um s’inchinará tütč dòi unii Dòma davant Iddio e ’l see bun Fii. Ma, sa dal tüt u’ num pò indär inteis, Sül cor cu num cunserva nagiün peis; Sa vò vulè anch’adorär Maria, Sempar u’ sè la ciära mama mia. (Giò la tenda).
SCENA II.
SER GADENZ e CUMPAR GUSTIN.
GADENZ. Intorn e quel afari u’ vè santii, Ni ší cumpär? e u’ m vè ben capii? GUSTIN. Sí, ŝí. GADENZ. Cioè? GUSTIN. Ca s’i nun án parmäl, Vò pagá’l dobal nümar da bucäl Da quel, ch’i altar pägan; per tant plü Essar sagiüra da nu gnir vangiü; Ma da lan vuš per veir la maggioranza Dal nos cumün in la si radunanza.
E in quant e vò, sül fitč da l’an passä Um tira un stricc, ca völ dí, c’ lè pagä.
E je ’l fač är cun buna persuašiun, E non dóma dal fitč per la rašun. Issa scüsam, sa je’ m permet d’indär; Cá e fär lan pratca i en dree per scumanzär. (Al va).
(Giò la tenda).
SCENA III.
Stüa d’ustaria. Meisa cun scabela da len. Caruna cun bucäl e scüdela. Diversi Squädrun; fra quii in seguit är i cumpär GIACUM e GUSTIN.
1. VASIN. Evant cu’ s mettar dree e lan faccenda, S’u sè cuntent, um fá un zig marenda. 2. Sí, bel e bun! Casa füss mai la vita Senz’ün got vin, o ün got d’acquavita? 1. In chi maneir’am da beivar al vin? Or da bucäl, o am da tör cupin? 3. Parciee cupin? Um as düsas trop mäl, C’um al sol sempar beivar da bucäl. (I fan passär dòi bucäl e cantan): Beví, beví, compare; se no vi ammazzerò, Non mi ammazzè compare; piuttosto beverò. E l’ho bevuto tutto, e non mi ha fatto male: Evviva, evviva, evviva il succo del boccale.
(I tön i see curtei sü da la gaioffa e is servišan). 4. U num sè anca tütč; però l’è bun, Sa d’ogni squädra l’è chilò squädrun. 2. Je sun da quii d’ la squädra da Caltüra. 3. O per quel lò nu fär mia ceira scüra.
4. Je sun vasin da quela da Burnöif. 2. Ca fa indär al carr evant cul böif. 5. In quant e je, jè sun da san Cascian. 4. Tu è är mustazz per cacciär ora i man. 3. E je alfin, je sun da quii d’ la Plazza. 2. Da quii dal gran squädrun, c’al trun cav mazza. 1. Ma è’l quel lò la moda da trattär? S’u nul savè, je’ v mossará e cianciär. 5. Je sun un òm d’unur, e čhi c’am tòcca, Je’ i fagiará tagnir la lengu’ in bòcca. 4. Bel bel, bel bel; sa issa u nu tašè; Vulef avdeir, c’u vè da fär cun je! (Picca sü la meisa). 3. Corpo di Bacco! (picca) s’u nu fagiè punt, U vulè ’vdeir, c’u inget di pe e munt. (I vegnan Cumpär Giacum e Cumpär Gustin). GIACUM. Cas’è, cas’è st’istoria? GUSTIN. Cas’è, cas’è sti sbragg? GIACUM. Vef gió ciapaa la sborgna? GUSTIN. Vargongia dii vos fagg! 2. Quist nu l’è altar cu i pre - pre - liminari: Iss um sè pront da passär ei affari. 3. (Ma casa mai va e dir quel sumari?)
2. As sá nagót, sa’ i è varun, ca aspirassan e quel uffizi? GIACUM. Giüst’aspirär nus pò dir; ma’ l ser Radolf, sa’ s tratass da tör al comün d’un impegn, as lasciass persuadar da l’accetär. 3. E per quel quista seira l’á scumanzaa e’ s tratär. GUSTIN. Er see cušin, al ser Gadenz, as vol veir raccumandaa, E da radöblär lan pinta per quel al m’á ordinaa.
4. I en tütci dòi òman, ca maritan da essar distint e unuraa, e je nu savess propi e chi där la preferenza. GIACUM. Al ser Radolf l’á pü etá, e är pü esperienza. GUSTIN. L’altar as fagiará, basta e’ s där pazienza. 1. Savef, casa ca füss al meiar, per nu offendar gní l’ün, gní l’altar? 5. Al meiar füss, c’um guardass, c’al gniss ora per l’ün e per l’altar l’istess nümar da [p. 52] vuš, e ca innura al decidess la šort. Inscia gní l’ün gní l’altar nus truvass affruntaa. 1. VASIN. E inscia’ as pudess mungiar du teta dree d’un caa. 2. Appunto! 3. Appunto! 4. Appunto! 5. L’è quel ca s’a da fär. GIACUM. Sef tütč inteis inscia. TÜTČ. Sí, ší. GUSTIN. Sí, ser cumpär. 2. Ma zitto! e secretezza incusa c’um sè inteis. 3. Chi ca zaras la bòcca, ciapass un poin da peis. 1. Issa, amig, c’um beiva infin ca l’è sciünaa! 5. Viva, viva lan nossa buna libertá! 3. Evviva, evviva, evviva är čhi ca s’á trattaa! 4. Evviva. . . l’ilüstrissim (al perd l’equilibrio; doi corran e ’l tagnir ca nul dea giò sott). TÜTČ. Ha, ha, ha, ha, ha!
(Giò la tenda).
SCENA IV.
Säla in la ciäsa dal Ser Giacum Castelmür cun scabela da nugair intaiäda cun vappa, e mòbal e la veila, ma ben in ordan. Sü per la paré späda, lancia, alabarda, elmi e altran armadüra.
GIACUM CASTELMÜR, GIAN BATTISTA SALIS, pö GIAN PONTISELLA e RADOLF PRAVOST.
SALIS. Ciär ser Giacum! pür trop al firmament Politic fa temè qualchi stratemp.
CASTELMÜR. Oh, ca la veila fede, o i costüm bum Regnassan plü cu vizi e corruziun! C’ai füss bun’armonia e lealtá Fra i granč e i pit concordia e caritá; Ben i pericul füssan d’evitär, E lan burasca in bel temp da cangiär. SALIS. L’element nöf, ca vegn as propagand In lan idea, quel sconvolg tüt quant. I spirat, ca s’en mess e esaminä In religiun, is düsan är el fä In la politica e nu stä plü lá E badä tant gnär e l’autoritá. E sa da questa cessa l’influenza Cul nom da libertá vegn la licenza. CASTELMÜR. Quel l’è ben vero; ma incadenär Al spirat da la gent, quel nus pö gnär. Chi ca streng la cadena oltre’ l dasbögn, Fa ca i sogetti pö tiran al cogn. Dagiò procedar cun moderaziun, Badand ca trop nus scaldan lan questiun, Sará’l partii pü savi in quist mument, S’as cerca’ l ben dii Stati e da la gent. (As sent e piccär e l’üšč). SALIS. As sent piccä. Iss chi sará mai ciá? CASTELMÜR. Avanti! Cumpliment chilò nus fa. Oh! ecco, ca l’è ciò ün òm da vaja! Gian Pontisella! SALIS. Unur da la Bragaja! PONTISELLA (ai toccand man) Chilò, amig, je ’v present al dutur
L’è statč ün temp da l’universitá. SALIS. Oh, chi nul sá? ün òm da gran saveir! CASTELMÜR. Um as cunsula propi da l’avdeir. PONTISELLA (vers al Pravost) Ecco Gian Salas, ün da quii da Sòi, E Giacum Castelmür! PRAVOST (ai toccand man) Ah, tütci dòi.
Oman da stima e da gran rispetto Per i see merit vers a popul reto. (Is sentan giò).
E discütar um veiva. Al vos saveir Po giüst servir da guida ei nos panzeir. Per la riforma da la religiun As sent e dir ca u vè propensiun: E cagnoscü per òman da cuscenza, L’è or da dübi, c’u nul fagiè senza Prafond rifless e consideraziun Sül pro e’ l cuntar da la gran questiun.
Ma ognün an trova al pü ferm argument Ent al se cor, ent al se sentiment.
L’è ’l meiar s’al stá in buna relaziun La vuš dal cor cul lüm da la rašun. Je á sustagnii ün gran combattiment Fra la rašun e al mee sentiment;
La ferma vuš da Luter, e potenta, Benchè verace, am parea trop violenta; Da Zwingli la dulcezza am plašet plü, Quela á’l mee spirat, e’ l mee cor vangiü. Oh, sa tütč quanči füssan animaa Tancu lü, da modestia e da pietá; In buna päš as sciünass lan questiun Senza ca fra i Cristian gniss divišiun.
Sa in Italia e Spagna regna üniun, L’è in grazia, o Dio! da l’Inquisiziun.
La veritá, sá Iddio, indu’ c’ la stea, Ma i früt i èn questi da lan növa idea: D’üna banda rancur, dišarmonia, Da l’altra orrur, perfidia e tirannia.
Ca d’ognün rispettaa sea la credenza, E ch’e nagiün sea fatč violenza. Fra i capi, ca quel lò án decretaa, Er tre brav Bargaiot as èn truvaa: Ercul e Dietegan Salis eran lò, E dii Corn Castelmür ser Nicolò.
Sa pel nos popol sea meiar rastär El rito veil, o pür dal riformär.
Un sant’Intoni e šfendar ün san Rocc, Ca dal nos cor estinguar lan paššiun, L’invidia, la superbia, l’ambíziun, L’intemperanza, gula, incastitá, Simulaziun, malizia e falsitá.
Per ben lung temp är je á dubitaa, Sas trattass da licenza, o libertá. Ma confruntand ben ben i argument Da la riforma cul Nöif Testament, Paragunand cun la Baselga antica Quela d’ la messa, e quela d’ la pradica; Je ’m sun peršuas ca quista è pü conforma Dii evangeli e l’antica norma. Cas’è mai pü cuntrari e la rašun, Cu dal mäl far vendar l’assolüziun? Casa pü brüt pò mai essar truvaa, Cu fär cumerci perfin dii pacaa?
Cas èl i ordan da la gerarchia? Scälin, ca menan e la tirania; Süperstiziun, ca ün dí menará E creir dal Papa l’infalliblitá.
Ca la gent nu capišč, e la sforzär Quel, ca nu l’á capii, da barbotär? Nu l’è mia doma da lan forma esterna C’as tratta; ma la veritá eterna
Sa ent la ment regna la veritá, Er l’interno dal cor meiar sará.
Ciarcär bensí as vess dai moderä; Ma mia da l’unitá das dastaccä.
Dii see fals dogma da nus dastaccär, E i dissidenti anzi da sterminär: Inscia Arnald da Brescia l’á pagaa Sül rogo al zelo per la veritá, Inscia Giovanni Huss è statč rüstii, Per veir da martir al doveir cumpii. Quiet e cuntent i ingettan e la mort. E’ l quel un segn forsa ch’i veivan tort? Er tantci altar la vita án lašciaa, Confermand dal see creir la veritá.
Ma per quel lò nu l’è anca pruvaa, Ca quel c’as crè sea la veritá. Martir as trovan per ogni opiniun, Er ca fra leir sea cuntradiziun. As trova är fra i Pagani in quantitá Chi, ca per al see creir la vita dá. Iss’an mör plü per la fè riformäda, Parciee c’ l’è nöiva, e l’è perseguitäda;
Ma spatgiá ca tre secul sean passaa, E ’l fög da l’entusiasmo l’è stüzzaa. Però l’è vero, ca la confessiun Romana á punti, ca cun la rašun
Er s’i Vangeli per base as vol veir, Sempar al reista anca vargot da creir. E pö la scienza är in altran materia Nu sá ben sciogliar lan questiun pü seria; Ma las giüd’or är lee cun qualčhi ingegn, Tancu la Chiesa, per as trär d’impegn. (I rian).
Una duman je sun rivaa bel bel, Ingiand e spass, süi praa da Sotcastel. Incur ch’i á giü ün zig intorn guardaa Sü per la mota indua ch’è’l tublaa, Je vezz ün bel matin, ca fagea spašš, Matend in fila üna roccia ’d sašš. Je ai dumand: «Dí, casa fat tü mai?» Lü’l dišč: «Je mett’in fila i mee cavai.» Je’ i dič: «O dim, casa ch’i an in nom:» E lü: «Quist l’è al Tacc, quel lò l’è’l Tom. Quist l’è al Coli, e quel lò l’è’l Cecc, Quist l’è al Fuchs, e quist chilò l’è ’l Secc, Quist l’è al Scimal, e quel lò l’è’l Blass.» Ma’ l rastäv’anca una roccia’ d sašš. Lü’l penza, e’ l penza: ma in quel mument Plü altar nòm nui gnivan ediment. Basta dree veir panzaa ün mument, o dòi, Sí finalmente, per as tör d’imbròi,
Je á cradü da nu stär in la pell, C’am è gnii ediment al paralell, Ca passa fra quel ditč da l’inocenza E i ripieghi da l’ümana scienza; E ogni volta, ch’i fatč riflessiun Da qualchi oget sü la definiziun, E per quel lò je ’m lambicc al cervel, Am vegn e ment i sašš da Sotcastel; Am vegn e ment: oh quanči, quanči mai Eni i puleidar, e pac i cavai! E pac cavai um i sá där al nòm, Ma i puleidar rivan fin e Còm. (I rian).
I dogmi e i riti da la confessiun I s’èn servii dii lüm da la rašun. Sa da la scienza lur i án fatč üs, Per nò la scienza nu sará ün abüs; Infin ca i see dettami nu van or Da quel camin, ca giüst trov’al nos cor.
Ma qualchi volta per l’umanitá Pò essar ütil är l’assurditá. Assurdo senza dübi al pò pareir, Sa el popul in latin pradic’al preir, E ’l füss assurdo, sa la veritá Gníss bel e neta sempar pradicaa: Ma spess as fa cianciär la religiun, Per secondär dal see cor lan paššiun.
Chi ca mena la lengua e cativ fin, Al füss bier meiar, c’al cianciass latin. (I rian).
Dla religiun circa lan veritá, L’istess in ältran cossa’ l fagiará,
Quel, ca forma’ l see ben, c’ l’è ’l see unur! E vulèr scrütä trop la veritá, Nu l’è sagüra gnär la nobiltá. Er ca in Bragaia nu la quinta bier, In pais estar tant la pò giovär, L’ordan gerargich s’al vegn rispettaa Al reist’in pè är lan ältr’autoritá. CASTELMÜR. Sün quel söget er je á rifletü. Sa per al ben da tütč al giovass plü, El vantagg d’essar nobal rinunciär; Quel sacrifici je füss pront da fär: Ma da seguir la püra veritá, L’om nun è bun; dunque un’autoritá Ai vol, c’al guida, ca in lan si aziun Nu l’abanduna trop al camin bun. Infin in issa quist’autoritá L’è statč al clero e la nobiltá; Sa issa as infiachišč quisti sostegn, Dio sá, sa l’ordan pü lung as mantegn.
Al dá’l curaggi, l’inspira l’ardur, Da cumpir opra c’ai faggian unur.
No, no, sül merit da la discendenza Fra lan famiglia nui è diferenza. Da dòi salam in l’istess böil fatč ent, Ün sará bel, ün sará büs dadent; Sü l’istess albar, e sü l’istess ram Al crešč früt bun, e an crešč da qui gram. Ün l’è canaja, l’altar òm d’unur; Ün l’è leale, l’altar traditur. L’essar nasciü sün quel nul fa nagot, Nobal, o paisan; ricc, o tracot (cun calur).
Sa sü l’istoria da l’umana gent As fá rifless, ent i diversi temp As vè diversi ordan destinaa Da Dio e sustegnir la Societá. Ma ca sü l’istess punt al resta lò Al popul sempar, pratendar nus pò. Infin ca ün è fanč, l’è bun per lü, Ch’il menan; ma incur ca l’è crasciü, E zig e zig l’á impreis bel belet Cu lan si gamba e caminär sulet. Innura’ l füss mal fatč e s’ustinär, Tancu da fanč anch’e ’l vuleir manär. Pes sustagnir in alt giamai nus vess D’impedir ca la gent fagian progress. As alzär sur i altar nu unurass, Cu incur c’al ben da tütč al dumandass. Per quel d’üsär je á sempar giü rossur
Cuntar da je e da la mi famia. Ben s’á da dir, e unur da la Bragaia, Ca i see nobal èn giü gent da vaja; Ca pel plü cui comün i án tagnii, E da bun galantòm án sustagnii I dretč, ca i nos veil as an lasciaa, E ca Enrico secondo á cunfermaa. Per quel är qui, ca discendan da lur, I pon guardär in alt senza rossur; Ma giüst per quel i án är al doveir, Da tagnir plü cul popul, cu cui preir, Da lasciär libr’al cors e lan cuscenza, E’ l guidär sül camin da la prudenza. (I stan sü, tulend giò i capei).
Secondand quel c’al popul credará Essar la via da la veritá.
Fär quel ch’è giüst, c’al vegna quel ca pò!
PRAVOST (toccand al cor) Nò, al nos stemma um al port’ent chilò!
(Giò la tenda).
Säla da la ciäsa dal Comün. Al MASTRÄL, al NUDAIR e i VAŠIN in radunanza. Fra quisti är TUMEE STAMPA, GIAN GIANOTT, GIACUM CANT, GIAN TAMAGN, CUMPÄR GIACUM e CUMPÄR GUSTIN, ALBERT ANDRIANI, pleban da Nossa Dona, BARTOLOMEO MATURO, pradicant da Sur Porta.
Anc’üna volta. — In quista radunanza As tratta affari da grand’importanza. Ben preist um vará pö d’as radunär, Da quii anca pü seri per tratär. Inciò je creg, ca fors’al bastará, S’um eleg da Morbegn al pudastá. Al restará e un’altra radunanza Tratär da la riforma a d’ l’aleanza. Al doveir da vašin agius present, Da där la vuš cun sinceir sentiment E chi ca fagia unur e quel ufizi Da galantom, cun lealtá e giüdizi. E fär proposta u rastá invidaa, Chi c’u vulè elegiar pudastá.
Ma vo savè, ca’ s sol sempar üsär, I bun ün zig parün da unurär. Inscia är quista volta ben al stess: Al ser Radolf dagiò je proponess.
Ca infin in issa nun è titulaa, E ben al maritass d’ess’ r’unuraa. Al ser Gadenz l’è quel, ca je m’intend; C’ l’è see cušin: l’è da l’istessa gent.
UN VAŠIN. Ma čhi sá dir, s’i in intenziunaa Da där vargot e la comünitá? GIACUM. Al ser Radolf, s’al vegn lü nominaa, Trecent’armetta e la baselg’al dá. ANDRIANI. O čhi bun cor! o anim giüst e pio! MATURO. Trecent’armetta per l’unur di Dio! UN VAŠIN. O čhi mustazz! Evviva’ l sciur patrun! Da parte mia je dig: bel e bun! ALTAR VAŠIN. Ma üna raba i vuless dumandär: E qual baselga al s’intend da lan där? UN VAŠIN. Incusa intend quel lá’l ser Andrian, Lü, ca da Nossa Dona l’è ’l pleban? … ALTAR VAŠIN. Al ser Tumee Maturo är al dgiará, Giò ca l’è pradicant dii riformaa. ANDRIANI. Per baselga je creg c’altra nus possa Intendar, cu la vera, c’ l’è la nossa. MATURO. La vossa no, ca l’è falsificäda, No, quela vera l’è la riformäda. ANDRIANI. Vöt tašer giò, tizun tü d’eresia! MATURO. Täs tü, apostul da l’idolatria! GIANOTT. Avdè incusa ch’is aman fra da lur, Qui c’as claman i servi dal Signur. (I rian). MATURO. Gent senza fede! Inscia us rispettá? ANDRIANI. Di Dio l’ira sur da vo gnirá. TAMAGN. Vulessus forsa c’un av possa creir, Sa fra voaltar u nus pudè’vdeir?
GIANOTT. Nul basta mia purtär la cappa neira, Pes fär stimär, e ’s fär fär bela ceira. TAMAGN. Cun i vos guai, e lan vossa questiun U mandá anch’e munt la religiun. MATURO. In veritá, je nu sá casa dir. ANDRIANI. L’è üna rašun, ca las lascia santir. MASTRÄL. Dal ser Radolf sü l’intenziun da plü Cu num cuntenda: as i dumand’e lü. GIACUM. E lü per quel l’è inütal dumandär; Lü e’ l comün, quel c’al vol, laščia fär. C’al sea per la messa, o la pradica,
El sciur padrun nui import’una fica. STAMPA. Per troncär pü e la lesta la questiun, Je ’m permetess da fär una moziun. UN VAŠIN. Santí, al Tumee Stampa vol cianciär. UN ALTAR. Oh, eccaši, c’as vol raccumandär! MASTRÄL. Zitti, u vè la parola, ser Tumee. Purtá evant quel ca vo proponè. STAMPA. Ciär cunvašin! Scüsam sa ’i cianciará Quel ca je penz, cun plena libertá. Nu l’è bier temp, ch’è statč mess sü la moda, Fra lan comünitá, d’indär in roda, Onde dii pais südit nominär I uficiant, ca’ i án da guvernär. E quel’üsanza ün’altra è toccaa dree, Ben pac lodevla, el pareir da je: L’üsanza, da in ufizi nominär Chi ca per quii è pront plü da pagär. Quel lá l’è ün atto, ca vegn d’avarizia; L’è giüsta tancu vendar la giüstizia. UN VAŠIN. Nò, vendar la giüstizia? Am da sofrir, Ca quistan raba e nò as lascan dir?
E inscia i vegnan spess in tentaziun, Da där e čhi ca päga la rašun. Da quii n’è statč är, ca, per gudagnär, Delitti fals i s’án mess e inventär; Ca per quel lá is án servii da spia, Samnand odio e discordia in lan famia. UN VAŠIN. Alò, alò! l’è temp da la sciünär! GIANOTT. Zitto! chilò l’è libar da cianciär! STAMPA. Oh! giá el Ceil as rivolg i sušpir Dii povar südit, ca nu pon sufrir, Ent i see dretč das avdeir molestaa Da üna naziun, ca god la libertá. E čhi è la colpa da tütč quisti mäl? L’è ’l popul, ca i ufizi rend venäl. UN VAŠIN. Am gniss al güst dai där ün scapazun! UN ALTAR. Ma quasi quasi, ca l’á ün zig rašun. STAMPA. Vulessus, ciär vašin! sura da nò
Clamär l’ira di Dio per quel lò? Oh no, oh no! Pütost c’um fagia senza Baselga, cu da vendar la cuscenza: Plü cu pitüra, plü cu len e mür Al pläš e Dio l’offerta d’ün cor pür. UN VAŠIN. Davent, davent! ora dii pè quel futar, C’ l’è da la messa, e l’è anca peg d’ün lutar. TAMAGN. Sa tü nu teš cun quel, ca l’unur tòcca, As truvará čhi c’at sera la bòcca. UN VAŠIN. Saššin e mordar, cazar, scelm e lädar, L’è lan parola, ca nu s’á da dir. Tüt quant al reist, o dretč, o stort, o quädar, Al nos statüt al lascia proferir. STAMPA. C’um stabilišča evant cu nominär
E inscia la scelta pü libra sará, Inscia ’l nos cor nu gnirá in tentaziun, D’an nominär ün ricc pütost c’ün bun. Inscia la prova ei altar um dará, Ca ent al nos comün regna equitá. GIANOTT. E rinfaciär nus pudará nagiün, C’um agia favorii la corruziun. UN VAŠIN. Quel c’á ditč al Tumee l’è veritá: Dagiò je’ l propon lü per pudastá. ALTAR VAŠIN. Aha, aha! o je panzäva ben, Ca dal patèr al füss quel lá l’amen. UN VAŠIN. Casa! u vulessus mettar quel minčiun, Ca ciancia cuntar al ben dal comün? STAMPA. O nuv scaldá! ca je nu l’accetass, Gnär c’al comün unii am nominass. Nu fagè gronzla, e nu panzá gnär, C’al sea quel lá al fin dal mee patèr. Ma je preved, ca quistan corruziun Saran fatali pel pais Grišun, E ca l’obbrobrio da sti paccaa Ent al sangu’ dii see fii gnirá lavaa. UN VAŠIN. Sa altar tü nu sá profetizär, Per i tee fatč tü fagiess ben d’indär.
GUSTIN. O ser Masträl! per sciünär la quistiun, Je dgará, s’è permess, la mi’ opiniun. MASTRÄL. Dgè pür, dgè pür. GUSTIN. E ben, da rafüdär Al ben, ca vegn offert, füss parmalär Al donatur; al füss är da minčiun. UN VAŠIN. Chi vuless essar mai tant macarun? GUSTIN. Dal ser Radolf u vè santii l’offerta:
Fra i partii da lan du confessiun. UN VAŠIN. Evant cu’ i där lan vuš as pò santir, Casa ca’ l ser Gadenz vuless offrir. GUSTIN. Sa in see favur al vegn or l’eleziun, Si lü ’l dá per votant, trenta crušun. UN VAŠIN. Trenta crušun! Oh čhi grand òm da vaja! TANTČI. Ca fagiará unur e la Bragaia! TAMAGN. O čhi vargongia, ca fá gnir rossur! Dal nos comün u vulè’l disunur. UN VAŠIN. Al disunur da čhi banda c’al stá, La maggioranza la decidará. STAMPA. I parsonagi, ca propost u vè, Raccumandär je’ i pudess ben är je; I èn brav, i èn capaci, i èn prudent. E l’ün o l’altar je füs ben cuntent Da där la vuš’— ma dai vendar l’ufizi, Al füss ün atto ben pac da giüdizi. — CANT. Atto d’iniquitá, da corruziun, Gran dišunur per la nossa naziun. Vargongia eterna per al popul reto! UN VAŠIN. S’al mazza! UN ALTAR. S’al impicca! UN ALTAR. As al sbüsecca lá quel maladetto! TAMAGN. Possat crapär, tü brüta anima nera! QUEL VAŠIN. E tü ca ’t possa gnir la polmonera! UN VAŠIN. Issa sciünala cun quela canzun, S’u nu vulè ciapär un muštazun! UN ALTAR. Tü prova doma e’ m gnir ciò daspair, Sa tü á güst d’indär dii pè e l’air!
MASTRÄL (picca sü la meisa, o scudiš al brunzinin) Issa i dig Frid! e chi c’as bròta plü, Al sá quel c’al Statüt á provedü.
UN ALTAR. Brav, ser Masträl! Inscia as á da fär: La legge di Statüt fär ussarvär. MASTRÄL. Evant cu da passär e l’eleziun, Dal ser Tumee votá sü la moziun, Da nu accetär nagot dal nominaa; Chi ch’è per quel, da tagnir sü è pragaa. (Pachet tegnan sü). UN VAŠIN. Nul fagea gnanc dasbögn da tagnir sü; I saran tre o quattar tüt al plü. MASTRÄL. Chi ch’è per accetär l’esibiziun, C’al tegna sü per segn d’approvaziun. (Quasi tütč tegnan sü). UN VAŠIN. Ormai la maggioranza l’á decis: Per as fär tema ai vol altar barbis. GIANOTT. Sí ší, u vè vangü, povar minchiun! Sül nos pais clamand maladiziun. Al gnirá’l temp, ca per castig di Dio I nos nepoti án pagaran al fio, E ca per còlpa da i nos paccaa Qui povar guafan saran trasformaa Da comissari, cunt e cavalier In tantci cušineir e camerier. (Tumee e i see amig van davent). UN VAŠIN. Inget pür pei fatč vos, c’al trun ca’ v mazza, Tütci quanči c’u sè da quela razza. UN ALTAR. Issa, ch’i en davent qui macarun, Scí fra da nò ai sará pü üniun. MASTRÄL. Fra i dòi, ch’en statč propost per pudastá, Da fär la scelta u sè invidaa.
UN ALTAR. Al ser Radolf väl plü c’ul ser Gadenz. (Je dic inscia, ma altar je penz). GIACUM. (Er je á da dir inscia; ma magari C’al vess vittoria nos aversari).
MASTRÄL. Al ser Radolf čhi ca vol nominär, Ch’i tegnan sü, c’um ai possa drombär. (Üna part tegnan sü). Vò, ser Nudair, drombai e ün e ün. NUDAIR. I’ á giá drombaa, i en giüst quarantün. MASTRÄL. Qui ca nun án votaa i èn da plü. Pel ser Gadenz čhi ca vol, tegna sü. (Tantci tegnan sü). NUDAIR. Nu l’è gnanc necessari dai drombär, Dòi cuntar ün a si pò ben stimär. MASTRÄL. Ormai al ser Gadenz è nominaa. TÜTCI. Evviva, evviva al sciur pudastá! GUSTIN. L’esit je corr ei dir da l’eleziun. Evviva ’l ser Gadenz, al nos patrun! (Al va in prešša). UN VAŠIN. Unur e Dio! UN ALTAR. Gloria e la Madona! ANDRIANI. Mandá giò e sunär giò Nossa - Dona. MASTRÄL. Iss um vess fatč tüt quant bel net e clair; Dòm’as rest’anca da fär un cavrair. UN VAŠIN. Prüma da tüt s’á da fär riflessiun, S’as vol, o no, mudär lan cundiziun. UN ALTAR. Ai án vol ün, c’al fagia per pac prezzi. UN VAŠIN. Sí matem je, ch’i sun al Gian Murezzi.
UN VAŠIN. Per c’al sea imparziale, ai án vol ün, Ca nu agia ciävra, e nu sea dal comün. UN VAŠIN. As dá per ciävra dòi sašin da plü; Ma cal lan čiüra, e c’ai väda dree lü. ALTAR. C’ai guarda dree, e c’ai stea daspair; Mia c’al lan lascia per indär pradair. UN VAŠIN. C’al vegn’e ciäsa evant l’evamaria. ALTAR. C’al guarda ben, ca nu’ l lan tetta mia! MASTRÄL. Ai füss quel veil. S’u’ l vulè metar lü Er per quist ann, i ’v preg da tagnir sü. UN VAŠIN. Quel povar mat l’è un zig un macarun; TÜTCI. Ma tütavia um diš: Bel e bun! (Al torna al cumpär Gustin).
GUSTIN. O ser Masträl! parmetem ün’istanza, Evant cu licenziär la radunanza. MASTRÄL. U sè giüsta gnii e temp: purtal’evant. GUSTIN. Al ser Gadenz al fa ringraziär tant El nos comün, c’ai á fatč tant unur; E al la fá pragär anc d’ün favur: Sa cuncedar ai vol la condiziun, D’üsär dal dretč da la sostitüziun, E in tal caso as parmatess da dir, C’al vol al ser Radolf sostituir. MASTRÄL. Ai vulef där la vossa approvaziun? DIVERSI. Sí, tagnind ferm al punto di crušun! (Tütci tegnan sü). MASTRÄL. Issa, signori, l’adunanza è sciolta, A rivederci per ün’altra volta. (Giò la tenda).
E la campagna.
TUMEE STAMPA, pö ANIN.
D’avdeir e ’s fär unur i Bargaiot, Ca’ s pudess dir, ch’i èn bun patriot. Dal cor da l’òm nus as pò mai fidär, Sa ogni mument nus as vol inganär. La vuš da l’interess á gran potenza, Ca la zufega quela d’ la cuscenza; D’ün fals vantag al spegul la fa ’vdeir, E la corromp dii òman i panzeir. (Pausa). E panzär quel c’al cor á da sufrir, Al gniss dabot la vöja da fugir Dalónc, dalónc da quista raza düra, Pes cunsulär in sen da la natüra. In la natüra tüt pär armonia. Parciee ent al cor da l’òm nun ela mia? Ecco lan planta! ecco lan erba e flur! Tüt corrispond ei fin dal Creatur: E l’òm, la si pü nobla creatüra,
Pò veir vers i see frär tempra insci düra? Per dir la veritá, je vea speraa, Ch’i vessan pü cuscenza i riformaa: Ma incur ca’ as tratta raba d’interess, Riforma, o no, l’òm è sempar l’istess. Ecco parciee, ca je sun titubant, S’i á da prestär fede el pradicant,
Tüt quistan prova, tüt quistan dübiezza Am emplišan al cor da gran tristezza. Per coronär dal tüt al me dulur, Al mancass doma c’am tradiss l’amur.
Dopo da tantal pezz, ch’i t’á ciarcaa, Dopo essar corsa tant in ent e in or, Cun tanta tema, cun tant peis sul cor.
E t’avdeir tü, am passa or da la ment I panzeir trist, c’am fagevan turment.
Dim casa c’ l’è. Oh, vessa la fortüna Dat pudeir rallegrär iss’e edüna!
E tant am veiva toscantaa i panzeir, Ca quel ch’è blanc, am parev’essar neir. Ma tü, cas’è ’l, ca ’t á tant spavantäda? Ca em ciarcär tü gniva insci ingosciäda?
Presentiment, ca je nu sá spiegär, Ma ca pel ben ch’it vöi am fa tramlär.
La fantasia fa spass cui nos panzeir, El cuntrari dal vero las fa ’vdeir.
Ca giò tre nötč i’ á giü ent al drumir: Dòm’ei panzär am fa anca stremir. Je t’avdea gnir vers je pem salüdär E bracc evert, e är je vulea fär L’istess: ma üna man palida e lunga Fra je e tü cumpariva dalunga, E l’ün da l’altra brüsc las separäva, E tü dalónc dalónc pö la’ t manäva.
Nui sará man, ca’ s possa separär; Infin ch’i viv, je prumet da t’amär. ANIN. Gnär je e tü nu fagiará mai tort. Tü sará’l me amur fin e la mort; Ma eppür je tem, ca qualčhi avversitá Al nos plašeir e dastürbär gnirá. Sent. Je ’m truväva giüst da dree ün cantun D’üna ciäsa, ch’i òman dal comün Da l’adunanza tornävan in dree,
E je’ i sent e cianciär da ün Tumee. Je güz l’ureila, e je sent e dir: Tant’arroganza, no, nus pò sufrir, Al Tumee Stampa l’è ün traditur, L’è gnii dal nos comün pel dišunur. E ün altar dgeiva: Sa ün dí il truvass Sulett, corpo di Bacco! je’ l strozzass. Üna vuš dgeva: Cas’as pò spatčiär Da ün, ca la si fè stá per negär, Da ün, ca e la si gent fa dišunur, E una mata dal diaval fa l’amur. Ma quel, ca’ l manc da tüt je poss trär giò,
E je nu capit plü quel ca lur dgeivan: Ma intorn al cor ün freid je’ m santit gnir, Ün freid e ün cald, ch’i nu sá incusa dir; Da corar et ciarcär je á panzaa, Per tema ca dal mäl nut füss rivaa.
Da la fè, ch’i vará ent al me amur, Tü avdará sa je sun traditur; E zig e zig tütč as persuadaran, Ca quii, ca cren quel lá, gran tort im fan.
Nu varam das pentir dal nos amur? Nu saral ün paccaa cuntr’al Signur?
Da Dio i èn tütci qui c’an al cor pür; Er, ch’i nul pregan giüst fra i listess mür. Quel c’al plü da la gent vol al Signur, L’è cas as vöia ben infra da lur. Sa’ i’ è üna confessiun, ca dastaccär Vuless dòi cor, ch’en destinaa e s’amär; Je la bütass dalunga ent ün cantun, Cá la füss falsa quela religiun. Ma sa quel lá’l tee cor pò sligierär, Sí ün sacret je ’t vöi manifestär. E zig e zig tüt la comünitá, Je creg ca e la ti fede as unirá; E s’i num sun giá dichiaraa er je, Si’ l plü l’è per riguard invers i mee:
Ca in l’üna e in l’altra as pò essar cativ D’am persuadeir je á är giü motif. Quel ch’i creg ferm, e ch’i nu dübit mia, L’è ent al nos amur, anima mia! (Al la tö sottabračč).
SCENA VII
AND’URSINA e MENGA vegnan da la banda opposta e quela indua ch’èn giüst indatč i altar dòi.
Je’ v veiva ditč, e u num vuleivus creir, Chi ca dal vos ser neif era’ l panzeir.
Quanči föghet nu veivan scumanzaa E ardar, ca cul temp is èn stüzzaa!
Ca quela lá’l vess pudü preferir Er je? — am fá üna döia da murir. Almanc ca i mee panzeir je vess tašü; Ch’i nui vess fatč intendar gnär e lü. Issa tütč quanči am riaran or: In veritá, dunand, ’am crapa ’l cor.
As pò intant, almanc pei dišunir, — Ca innura altar panzeir pudessan gnir. Stüzzaa ca sea’ l prüm föc da la paššiun, Ent al see lög al sol gnir la rašun.
Sa ün as mett dóm’e guardär in sü, Gni Santo gni Madona’ l giüdan plü.
Num restará, cu cridär al mee amur, E murir da tristezza e da dulur.
Sa vò vessus ün cor da nus lasciär Fär tema, je savess ben casa fär.
Ma quel nul vá; nul vá. E in quist mond, Sa nus sá navigär, as va e fond. Je n’á pruvaa d’ lan bela. Sa’ s vol fär Sempr’e l’agnel, sci as as fa maiär Dal luf; dagiá l’è meiar cacciär or Lan grifla, es fär anim, es fär cor.
Ca e bricat stria nul fagiess l’amur. E ben, dalung al sciünass l’armonia Fra lü e l’Anin, s’al la tagniss per stria.
Ma d’ la cangiär dificil nul füss mia, Sa l’ingess or la vuš, ca l’è üna stria.
E pö una via al füss periccolusa, Per gnir punida iss’iss per falsa accusa.
Da nu fär gnir al prüm büt dal panzeir Da qualchi segn, c’as pudess är avdeir: Ma per ca quist resta dal tüt sacret, ll’ l vè da fär cun i vos man sulet.
Ca je füss colpa je da la si mort: Quel al füss ben üna gran düra šort!
E’ l füss är da temeir, sa la vess bier Dal see, c’al fisco püdess cunfiscär: Ma indua ca nui è bier da mettr’in meisa, I solan dir, ca nul porta la speisa. E pö, sa trop evant la vess d’indär L’istoria, as la pudess dalibarär. (La sfruša al polaš sur i altar dent).
In quel etá as á inscí net al cor, E s’è tütč quančhi tancu frär e sor! Ma appena granč, ecco ca l’armonia Vegn dastürbäda, o da gelosia, O da suspett, o da malignitá, Da interess, süperbia, aviditá. O quantan volta cun lee bračč e bračč Nu sun indatcia e fär el patinglačč, O e la magnocca, o e’ l pom e’ l peir, O e fär starnam — senza cativ panzeir; Senza panzär, c’al pudess gnir ün’ura, Ca l’üna füss da l’altra la malura. O dia, dia! cas’ái mai da fär? Oh, sa indree as pudess anc’ tornär!
Quel lá l’è raba, ca nus pò partir, Tancu lan nuš da fanč. Um fagè rir.
D’avdei, dašrantan ün, e pö matel In la cadena cun l’altar avdel. Ma evant, guardá in sacret dav rubacciär Ün tocc dii sdrač, ca l’Anin sol purtär, E dal lasciär — c’al sea dalung’ truvaa, Daspair, o e doss ei dòi avdei rantaa. E pö guardá ben ben da nu tramlär, Sa da quel lá varun vegn ef quintär.
Ma in altar möd je’ t fagiará dal ben. (Giò la tenda).
SCENA VIII.
RADOLF PRAVOST cun üna pergamena in man spassegia cun BARTOLOMEO MATURO.
PRAVOST. Trista è la nova, ca m’è statč purtaa: Gian Pontisella è mort; ma l’á lasciaa Indree ün fí, ca fa dašort sperär Ün òm da gran valur da davantär. MATURO. O quel brav’òm! Iddio’ i dea la päš Eterna, riserväda e qui c’ai pläš D’assümar ent al regn da la si grazia! PRAVOST. Ma per nualtar l’è üna dišgrazia. MATURO. Però, sa ün lavurant Dio á clamaa Or da la vigna, ün altar l’á mandaa. Paul Vergerio d’Italia e fugii, Per as salvär, e in la Rezia è gnii. Gnii da Pušlav, e passaa la Bernina, L’á riformaa’ l comün da Puntrašina, E iss’in Ingiadina cun gran zelo Al va samnand al gran da l’Evangelo. Er in Bragaia as diš cal rivará, La causa e propugnär dii riformaa. PRAVOST. Quel l’è ben bun; parciee ai n’è anca bier, Ca in la veila fè vöian rastär. MATURO. Fra i nos pais la nöiva adottaa an Stampa, Burnöif, Caltüra e Visavran;
PRAVOST. E ben, pazienza! as lascia, ca ognün As regla giüst dree la si persuašiun. Cul temp la causa da la veritá Vittoria sur da tütč riportará. MATURO. In Bragaia dòi nig tegnan in pè Al zelo sempar per l’antica fè: San Gadenz sü Casaccia, e Nossa - Dona Da Castelmür, sacräda e la Madona.
Ma s’al riva Vergerio, seguitaa Da Guido Zonca (ca är quel gnirá), I oscuranti, ch’i nu cregan mia, Tagnir pü e lung in pè l’idolatria. Oh no, oh no! e insemal cun qui dòi L’ingiará är al san Lurenz da Sòi.
In la Vultlina, indua ca, cunfermaa Vicari, i sun dal mee doveir clamaa.
Zelant fra nò da la fè riformäda, Ca la Baselg’e pürgär è clamäda. (As toccand man).
Da Bragaia qual prüm riformatur, Sempr’al vos nòm ai restará in unur.
(I van da diversan banda. — Giò la tenda).