# El nom de Dieu qu'es subiranz

Geronimo Terramagnino Guido Zaccagnini/Amos Parducci XIII secolo Indice:Rimatori siculo-toscani del Dugento.djvu Duecento El nom de Dieu qu’es subiranz Intestazione 16 luglio 2020 25% Da definire
El nom de Dieu qu’es subiranz Geronimo Terramagnino XIII secolo CC BY-SA 3.0 GFDL Indice:Rimatori siculo-toscani del Dugento.djvu //it.wikisource.org/w/index.php?title=El_nom_de_Dieu_qu%27es_subiranz&oldid=- 20200804232125 //it.wikisource.org/w/index.php?title=El_nom_de_Dieu_qu%27es_subiranz&oldid=- 20200804232125
II
DOCTRINA DE CORT
Proemi de doctrina de cort.
El nom de Dieu qu’ es subiranz, paire e fili e esperitz sanz, e guidanz de totz pecadors, fauc mon acort pels amadors, 5ques amon saber ab drechura, qals es aycella parladura ques ha en chanz major plajensa e may avinenment s’ajensa. E si enten molt a estendre 10mon dit, nuls ab drech reprendre m’en deu hom, quar en pauche escrich no podon ges caber gran dich, e en breus ditz confusios se concreja mantas sazos. 15Mas si eu claramen dezir e may mas paraulas dir, obs es que mos ditz s’espanda per drech’e per longa landa; e s’afanz feira m’en mestreygir, 20vigors mon coratg’enpeeygir, car ben say que ses gran afan hom no pot far obra prezan. Eu voil que cascus q’ a pretz rics r entende, no avols ni tritz. 25Don ieu, Teramaygnis de Piza, commenz en aquesta guiza.
Comengament de doctrina provincial vera e de rahonable locucio.
Tot en aysi con le rubis sobre totas peyras es fis e l’aurs soblels metailz cars, 30sobre totz razonatz parlars parladura lemoyzina es mays avinentz e fina, quar il quays se razona con la gramatica bona 35per tots los nombres singulars e per tots los plurals anars e per cas e per drech genre la deu dir qui l’am’apenre, e per paraulas ajectivas 40e per finas substantivas, per comunas, oblichs e rctz; masculis genre e femnis dretz, per personas e per temps e per motz escriutz ensemps, 45e per razon continuada qui per obs no sia biaysada, e per totas verayas parts d’orazion qui grazid’artz qui te lo sieu carni ubert 50del parlar razonat per cert: so es pels verbs e per los noms, pels particips e pels pronoms, averbis, prepozicions, conjunsions, interjesions. 55Perque vuoil sapchatz, amador qui deziratz haver valor, que totas paraulas bonas substantivas genr’e personas demostron puramen e genz 60e sostenon grandamenz,
e sostengudas son vez tal e substansi’ han naturai. Las ajectivas son del nom, del particip et del pronom, 65qui no podon sens nom estar e han plural e sengular, e iiíostron calilat e gen e person’en entendimen. Des preposicions aqui 70e des averbis atressi e coniunsion, ieu vos die, e enterjession, amie, quar singulars ni plurals han, ni demostron genre, ni van 75per personas ni per temps jes, la lur parladura no es sostenguda per alcun fach ni sosten, tan ha flach contrac. Las sustantivas aytals son: 80«Emperayre», «reys» e «baron», e totas autras qui en ver mostron substansa qui vezer se pot o qui vezer nos pot. Don ieu vos dich en cestui mot 85qu’ an nom per 90 substantivas car sostenon ajectivas; e podets far oracion ses ajectivas ab razon, ab lo verb, aysi com ieu die: 90«Seigner suy del castell de Vie», Encara: «Cavalliers melur per jutge Ugolim de Galur». Ajectivas hom appella, aysi com «bos», «bels», «bona», «bella» 95«fortz», «plazens», «sufrens» e «vils». «avinenz», «temenz» e «sotils»
e las autras per semblansa qui mostron qual ses substansa, o que cant, o que fay, oo o que sofie, o can que vay; ajectivas hom las clama quar dreig entendimen brama le lur lavors ses valedor de la substantiva color. 105De los ajectius parlars de tres maneyras es l’afars: masculin apeyla hom l’un, l’autie femnin, l’autre comun. Mascolis con «bos» e «blancs», Ilo «gays» e «beyls», e «larcs» e «francs», e tuyt cill qui mascle mostron. Le femnis es tot aysi con ieu divisi aqui: «franca», «bona», «bella», «gaya», «bianca», 115e tuyt acill qu’ hom repauza ges en la femnina cauza. Le comuns es si con «sufrenz», «fortz», «vils» e «sotils» e «plazens» e tots ceyls de tal maniera 120obs es q’ hom comuns enquiera, car los pot hom tan ben asir ab mascle com ab femne dir. Ara tot ayso voil sapchatz que gramalica en vertatz 125cine genres razonatz fay: masculin e femnin veray, neutre, comu et omne cert, mas, si con hay enanc proert, las paraulas substantivas 130e totas las ajectivas son en chanz sotz masculinas o comunas o femninas,
e en la lur entension. Petitas e grandas son, 135e hom las grandas asear ben pot e breumen pauzar enl sengular nominatiu e encaras el vocatiu pel neutre ques es tant adautz, 140con dis d’Aurenga Rembautz; «Assats m’es bel, que de novell»; e con die: «Mas mes q* has castell, e ben m’es aupranar vas Piza». Si van li autre d’aytal guiza. 145Gramatica fay femnina «arbres» e chanz mascolina, e en chanz es femnin «amors». en gramatica mascle «cors» en gramatica neutre «amar» 150e comuns es ditz en chantar. Aysi totas autras del nom paraulas masculinas son o femninas o comunas, que no ne romanen alcunas 155enfbras aycellas totas de las quals bay fachas notas qui per cert han breviamenz pel neutre so sapcha, laienz; e nos pot noms substantius 160abreviar, mas l’ajectius. Ben devetz tuyt saber ara lo parh’.r qui non esgara e celai qu’ entendimen fin ha de masclin e de femnin. 165La parladura ajetiva e tota la substantiva s’alonga enis nombres amdos, et dels ses cas es la razos;
SO es dels singular retz rics I/O e de tots les plurals oblics, quar ensenips tiiit se resemblon; e atressi s’abrevion en tots los oblics senguiars, encar en los rets plurals cas, 175cai’ se resemblo eyzamen; don vos daray semblan parven de totz retz e oblics complitz con dis US trobayre grazitz, e hac nom Giraudos le Ros: 180«e qui es mos amichs ’ bos mostren sa beyla sembianza, quar jur qua longe speranza». ’ Aniics ’ es le nominatius singuiars, mas vocatius 185es, con dis celi qui fes la cort: Amics’, q’ has dich? no sabs confort Son egieignos, e gallart miej’ dich e miei sotil darl». Encar escriu en aquest fueil 190si con dis en Pons de Capdueill: Amichs ’ Beutranz, lo trop amar no vullatz ni Ione esperar.». E le pros en Peyre Vidals enis oblics plurals ditz motz tals: 195«E mos cars filz le coms Henrics ha destrutz totz sos enemics». Ara vuoili dir dels plurals retz, q’ auzitz los senguiars havetz, con dis Andrians del Palais, 200trobayre bon e verays: «Per qu’ieu part egalmenz lo mal quim fay doler, quel terc vuoll retener, quar totz es trop cozenz.
205L’autre terg per m’amor partan tot entre lor ’ miei amich ’ a lur taill; qui no n’ha nos baraill». Gauselm Fayditz qui hac pretz fi 210dis enl nominatiu aysi: «Quan ’ dui amie ’ s’acordon deu voler so que l’us voi zo deu l’autre voler». Del vocatiu plural retrayre vuoili con dis n’Ucs, fis trobayre: 215«’ Amie veray ’, a vos me playgis quar fin’amors no me refraygis». L’oblie singular vos desveil! com dis en Girautz de Borneil: «E ’ tot home ’ qui ben ames 220hag’robs qu’un bon amie trobes en cuy no s’anen duptan». E dis Folquets de pretz prezan qui dis sobre tots chantars amoros: «Mas trop servirs tendan mantas sazos, 225quar ’ son amie ’ en pert hom, so auch dir». Per que ieu vuoili que deiatz presumir e conoyser ben o may lo parlar tot qu’ausy vay, quar totz per aytal semblan 2,30 se parla con die denan; e per que mai entendimen n’aiatz, die son variamen.
Nominatiu, «hie amies»; genetiu, «amie»; datiu, «amie», acusatiu, «amie»; vocatiu, «amics»; ablatiu, «ab amie», «per amie», «del amie», «en amie», «ses e senes amieh». E plural, «amie»; genitiu, «amies»; datiu «amies» acusatiu, «amies»; vocatiu, «amie»; ablatiu, «ab amies», «pels amies», «dels amies», «en amiehs», «ses e senes amies», etc. [p. 231
Dich ay con en aluoygnamen es ditz e en abreviamen 235le pai’lars ad retz mascolis, ara diray dels feminis. Parladura feminina tals en «a» finis es declina, aysi con «domna», «bianca», «bella», 240«gaja», «poma» e «isnella», e mantas de cestui anar con savis hom pot esgarar, e con dirai vai sos cors, ses alcunaz autras colors, 245e es breus els cars sengulars e long els plurals variars. Dels singulars vos dauc aytals semblan9 com dis Peyre Vidals qui no hac la valor manca: 250«Car’" amia ’ dos’e ’ franca ’, convinenz e ’ beli’ ’ e ’ bona ’, mos cors a vos s’abandona». Encara dis Fabres d’Uzes le bos: «Noni platz rics hom si no es amoros, 255nim play ’ domna ’ si gent no acuellis, nin play donzelz si de gauch no servis». Die hay cons deu abreviar, ara dich cos deu aluoignar. D’en Bernal de Ventadorn, q’hac 260pretz sobrels bos, ieu vos retrac qar dis en sa chanson en ver: «De la ’■ domnas ’ me dezesper». Encara vos don semblanz aysi con dis en Andrianz: 265«Ay ’ domnas ’ e seygnor de Proens’e d’aillor». Eu voil que vos dejatz garar si con leu vari son anar.
Nominatio, «franca»; genetiu, «franca»; daliu, «franca»’ acusatiu, «franca»; vocatiu, «franca»; ablatiu, «ab franca // e plural, «francas»; genetiu, «francas»; datiu, «francasiacusatiu, «francas»; vocatiu, «o francas»; ablatiu, «ab fran cas», etc.
De la femnina qui en «a» 270vay, die hay segon mon tala, ara vuos vuoili leu dir ies de ceylla qui fenis en «es», aysi con «sazos» e «arnors», «calors» e «chansos» e «colors», 275e l’autre qu’es de simil guiza en aysi com hom prims desguiza; enls oblichs singulars breumen es ditz, e en aluoygnamen si deu dir en totz autres cas 280per ver, e autrainen no pas; e diray vos en cestui mot, si com dis Girbertz De si bo tot: «Ques dobla ’ valors ’ de far ben e ’ honors ’ 285lay on mestier han, ans q’hom quera ni demann’». Beriiatz de Ventador le gays, qui motz avinentz retrays, dis en son chan eizainen: 290«Be es mortz qui d’’ amor ’ no sen al cor qalqe dosa ’ sabor ’». Reigals de Berbezil, q’ honor hac molt, dis en un dels sos canz: «Mas chansos ’ er dorgumanz». 295E dis en Folquetz de pretz bon: «Tant mou de corteza ’ razon " mon chan que no y puesc fallir, e manz i dei meli avenir».
Encara vos vuoil ieu mostrar 30U con dis eii celui eis chantar: «S’anc parley en ma ’ canson ’»; e dis: «Per tal no m’abandon qu’ ieu sempharai auzit dir que mensoygna nos pot cobrir 305que no mora qualque ’ sazon ’». E tot aj’si vay es espon; e per que haiatz cor mellor diray con sos variars cor:
Nominatio, «hec amors»; genetiu, «amor»; datiu, «amor» acusatiu, «amor»; vocatiu, «amors»; ablatiu, «ab amor», ctc. E plural, «amors»; genetiu, «amors»; datiu, «amors»; acusatiu, «amors»; vocatiu, «amors»; ablatiu, «ab amors», etc.
Encara vuoili qe sapchatz 310que i ha de paraulas assatz qui en los nombres sengulars se iuoygnon e els plurals cars, aysi con «ris» e «volentos», «cors», «solatz», «lais» e «delechos». 315e «bras», «glas», «vas», «nas» e «cas», «pres», «engres», «lus» e «fals» e «gras», «reclus», «claus», «repaus», «envers», «US», «romanz», «vers», «travers», «convers», e nom propri eizamen 320de luecs han tal aluoygnamen, con «Piza», «Luca», «Florensa», «Marseylla», «Jenova», «Plajensa».
Nominatio, «cors»; genetiu, «cors»; datiu, «cors»; acusatiu «cors»; vocatiu, «cors»; ablatiu, «ab cors»; et plural, «cors»; genetiu, «cors»; daliu, «cors»; acusatiu, «cors»; vocatiu, «cors»; ablatiu, «cors», etc. [p. 234
Per aquestas las autras saber podon li entendedor en ver. 325Paraulas i ha encara, aysi con hom prims esgara, qui se luoygno ab drecliura sol per US de parladura en tolz los nombres, qar laienz 330las ditz assatz may avinenz, con «chantayritz» e «amayritz», «emperayritz» e «trobayritz» .
Nominatio, «chantayritz»; genetiu, «chantayritz»; datiu, «chantayritz»; acusatiu, «chantayritz»; vocatiu, «o chantayritz »; ablatiu, «ab chantayritz», etc. Et plural, «chantayritz»; genetiu, «chantayritz»; datiu, «chantayritz»; acusatiu, «chantayritz»; vocatiu, «o chantayritz»; ablatiu, «ab chantayritz», «ses o senes chantayritz», etc.
E en aysi con die hai totz le lur variars vai. 335Paraulas hi a qui luoygnar se podon e abreviar enls acuzatius singulars, tant es avinenz lur afars, con dit: per «pagat» ni has delleygn, 340e ieu per «pagatz» mi teygn, em teygn per «gays» e per «gay»; aysi totz l’autre parlars vay qui es de la lur mainiera; per que ieus diray enquera. 345E entendatz vos qui prim etz, que «totz» en los singulars retz es loncs e enls plurals oblics, con dit Arnaut de Marnili rics de pretz e de valor fin e grazida: 350«Si con li peys han e l’ayga lur vida.
bay en amors e ’ totz ’ temp Ih’aurai». Gauselms Fayditz en son complancli retrai: «fortz can es e ’tot’lo major dan». Ara doni dels retz plurais semblan, 355quar fan «tuit», con dis Rigals de valors: «■ Tuit ’ demandon qu’es devengud’amors, e ieu a ’ totz ’ en diray la vertat». Avans die en cestui mot qu’enls oblics sengulars fay «tot», 360con dis Peyre Vidals en ver: «Tant hai de sen e de saber que del ’ tot ’ say mon meli chauzir, e say conoyser e grazir. Mas encara vos vuoili donar 365semblansa del sieu variar.
Nominatio, «tots»; genetiu, «tot»; datili, «tot»; acusatiu,. «tot»; vocatiu «totz»; ablaliu, «ab tot». Et plural, «tuyt»; genetiu, «totz»; datiu, «totz»; acusatiu, «totz»; vocatiu, «tuyt»; ablatiu, «totz».
Eni vostre cor sapchatz, aman, q’aysi li ajectiu comun van con «sotiis», «vils», «temenz», «sufrenz». «fortz», «avinenz» e «plazenz», 370els singulars se luoj-gnon e enls oblics s’abrevion, enls retz plurais breviamen han e els oblics luoygnamen, e dezir dir verayamenz 375con vay le lur variamen.
Nominatio, «sotiis»; genetio, «sotil»; datio, «sotil»; acusatio, «sotil»; vocatio. «sotiis»; ablatio, «ab sotil», «ses osenes sotil», etc. Et plural, «sotil»; genetio, «sotiis»; datio,
Enls priniiers retz deu lioni «us» dire e en tots oblics «un» assire, e en totz retz si deu dir «dui» en totz oblics «doz» s’adui; 380totz autres nonibres true a niil deu hom dir per aytal estil, ses cen, quar sol d’una manieyra es ops que cascuns l’enquera, e per voler primamen far 385dezir «un» e «doz» variar.
Nominatio, «us»: genetiu, «un»; datiu, «un»; acusalio, «un»; vocatio, «us»; ablatio, «ab un», etc. Nominatio, «dui»; genetio, «dos»; datio, «dos»; acusatio, «dos»; vocatio, «dui»; ablatio, «dos», etc.
Parlat vos hay de mascolina parladura e feminina, mas encara semblanz vos don de las femnas quis ressemblon 390els primiers retz, con «sor», «mi donz», «nessa», «gasca», «garza», «se donz»: els primiers oblics «mi don», «soror», «neboda» e «si don», 395e «gascona» ab «garzona»; e en totz plurals se razona «sorors», «gasconas» e «mas domnas» e «nebodas» e «sas domnas», e «garzonas», e aysi van las autras de cestui semblan; 400e per q’ haiatz entelech fi variaray «soror» aqui.
Nominatio, «sor»; genetio, «sor»; datio, «soror»; acusatio, «soror»; vocatio, «sor»; ablatio, «ab soror». Et plural, nominatio, «sorors»; genetio, «sorors»; datio, «sorors»; acusatio, «sorors»; vocatio, «sorors»; ablatio, «ab sorors»,
Dels mascolis noms diray con fan els primiers retz oimai, qui fan «Bos», «glotz», «compaygnos», 405«gasc», «baytes», «Uc». «Gui», e «Peyros»; En totz los oblics sengulars, encara els retz plurals cars, fan «còmpaygnon», «Ugon», «Peyron», aysi li autre se varion 410enls oblics plurals en «k ons», con «fellons», «barons» e «Peyrons»; e tuyt li autre se varion en aysi com vari «baron».
Nominatio, «baros»; genetio, «baron»; datio, «baron»; acusatio, «baron»; vocatio, «baros»; ablatio, «ab baron». Et plural, «baron»; genetio, «barons»; datio, «barons»; acusatio, «barons»; vocatio, «o baron»; ablatio, «ab barons», etc. Encar’, amie, devetz saler
415q’ els primier.s retz hom dilz «seygner», «hom» e «nebotz», «abas» e «coms», «prestres» e «pastres» e «vescoms», e tuyt li sengular oblic; e li rech plural van cous die, 420si con: «home», «nebot» e «comte», «preveyre», «pastor» e «vezcomte», «seygnor» e «abat» e «enfan»; li oblic plural con diray van, con «coms» e «enfans» e «senyors», 425«homes», «preveres» e «pastors»; e per que may saber n’haiatz leu vari «seygnor», so sabchatz:
Nominatio, «seygner»; genetio, «seignor»; datio, «seignor »; acusatio, «seignor»; vocatio, «seigner»; ablatio, «seignor». Et plural, «seignor»; genetio, «seignors»; datio, «senyors»; acusatio, «seignors»; vocatio, «seignor»; ablatio,
Deis verbals nons sapchatz aqi que de tres manieras son, si 430con «trobayre» e «chantayre», «consirayre» e «amayre» e «contrayre» e «mentire» e «su fri re» e «jauzire», e encara «devineyre» 435e «valeyre» e «condeyre»; aysi con hai escrig adretz fan tuit els singulars relz e en totz los oblics primiers e en los retz plurals en vers, 440aysi fan tuit con «chantador», «mentidor» e «devinador», els plurals oblics en «ors» fan aysi con fay «amadors»; e per un mostraran si con 445tuit li autre se varion:
Nominatio, «trobayre»; genetio, «trobador»; datio, «trobador»; acusatio, «trobador»; vocatio, «trobayre»; ablatio, «ab trobador». Et plural, «trobador»; genetio, «trobador»; datio, «trobadors»; acusatio, «trobadors»; vocatio, «trobador »; ablatio, «ab trobadors».
De los comuns ajectius, vuoili dir e de lur cors honrius, qui fan enls primiers retz, «mellers», «menres», «jensers» e «maers» 450«pejers», «sordejers» e «bellayre»; dels primiers oblics retrayre vos dei, qi fan tuit en «or», si con «jensor» e «bellazor». Eu plural hom los deu iuoygnar 455con s’eschai e abreviar, segon que lur er ayziva parladura substantiva;
per que ab la mascolina parladura j’sis declina:
Nominatio, «mellers»; genetio, «mellor»; datio, «mellor»; acusatio, «mellor»; vocalio, «mellers»; ablatio, «ab mellor». Et plural, nominatio, «mellor»; genetio, «mellors»; datio, «mellors»; acusatio, «mellors»; vocatio, «mellor»; ablatio, «ab mellors», etc.
460Pois qu’ eu vos hai parlat del nom, razonar dezir del pronom, e derrier del verb diray, en aysi con meli sabray, perque sapchas, amanz grazitz, 465que en lo primier rech hom ditz «aycel», aquel, e «el», «cel», «cest», «autre», «nos», «tos» e «aquest». En los primier oblics s’adui «luy», «celuy» e «cestui»; 470enl rech plural ditz hom «il» «aquil», «autre», «aquest» e «cill»; enl oblics plurals ditz hom «els», «autres», «sos», «mos», «los» e «aquells»; e tot aysi con «cel» deci in 475van tuyt li autre mascolin:
Nominatio, «cel»; genetiu, «celui»; datio, «celui»; acca satio, «celui»; ablatio, «celui». Et pluraliter, «cel»; geneti(, «cels»; datio, «cels»; acusatio «cels».
Auzit havetz del mascolin, araus diray del feminin qu’ el primier rech deu hom dir «il», «ma», «ta», «sa», «autra» e «ci!»; 480e tuyt li singular oblic van en aysi com ieu vos die: «ma», «ta», «sa», «la», «cella», «cesta», «autra», «lei» e «aquesta»;
e en totz los plurals cas 4H5 van aysi com «mas», «fas», «las», «sas», encara «autras» e «cellas», «aquestas», «cestas» e «aquellas». Enls singulars ditz hom «nostra», «sieua», «tieua» e «vostra», 490e en los plurals fay «sieuas», «nostras», «tieuas» e «mieuas»; e per q’haiatz major memoranda ieu vos declin «il» ses duptansa:
Nominaiio, «il»; genetio, «il»; datio, «lei»; acusatio, «lei»; ablatio, «ab ley». Et pluraliter, «ellas»; genetio, «alias»; datio, «ellas»; acusatio, «ellas»; vocatio, «ellas», etc.
Las autras d’aytal conven 495paraulas vay eizamen. Oymai dels averbis vuoili ieu parlar, e jes no m’en tuoill, que ta!s hi a q’ hom deu en ver dir breus e loncs, segons q’obs er, 500aysi con «mays» e «may», e «aillor» e «allors» n’ay e «finam.en» e «finamenz»; l’autre van eizamenz. L’autra tota parladura 505de l’averbi, gay’ e pura, e de la preposition, e tota la conjuntsion ab la interjession hi es. Totz hom qui prims e savis es, 510si ben l’esgar, ha obs que sia d’un sol semblan tota via. Oymay els parlar acurs del verb, per que es fortz e oscurs, vuoili que ma obra s’espanda 515per haver larguessa granda,
so es de «trac», «tras» e «trai», «retraí», <.< retras» e «retrai»; encara «crei» e «ere >>, «recrei», «recres» e «recre», 520 mescrei», «mescres» e «mescrei» i es; encara «sui», «es» e «es», e Ics quais parlars han fallit mant bon trobador e grazit, per 90 car son may salvatge 1525a cells qui no han lo lengatge adrech del provensal parlar q’ alcun autre q’auga contar, e per aquo en lo prezen de l’indicatiu veramen 530«trac» e retrac» variaray: «ieu trao, «tu tras», «aquell trai». «Retrac» es de guizas aytals, mas i fayllic Peyre Vidals en aquest xan qu’es tan plazenz 535«Ges car estius es bells e genz»; e dis: «Per qu’eu hai dol esmai tant que per pauc los huoilz non ’ tray ’», quar eli la tersa persona el luec de prima razona, 540e en luec de «trai» degra dir «trac», mas Peyre d’ayso gach no hac. Bernatz de Ventador valen dis, e faille eizamenz, en lo sieu chanz verai e fi 545qui comensa e dis aysi: «Qan ver la lauzeta mover; d’aysos fay ben femna parer ma domna, per q’eu li ’ retrai ’ ■. Ma aquest es parlars malvay 550qar tersa persona pauzet
en luec de prim’e razonec, qar e’ eli «retrac» hagues dich nulls Ih’agra jes contradich. Ara dich aqi con vay «ere»: 555«yeu crey», «tu cres», «aquell ere», «mescre» e «recre», aysi cor, mas ditz Bernatz de Ventador may en cella sieua chanson: «D’ayso queni destruy em confon 560totas las autras en mescre ’». Mas Girautz de Bornej’ll, qui be passet totz los bons trovadors, segon lo dich d’homes mellors, fallich en la chanson, sai jeu, 565q* aysi comensa: «Jen in’aten», e dis aysi con diray: «Quem tray vas tal, ieu sai, q’ a la mía fé bem ’" ere ’». E ayso chascus savis ve. 570Folquetz de Marseyla le fis faille en sa chanson e dis; «Aysi bem play e m’es jen d’amie qu’en joi ’ s’aten ’». D’aquest chan en la cobla quarta, 575si con die en cesta carta: «E noni semblon be qu’ieu sai e pens e "cre"». E en un autre sieu chantar lo fez aquest «ere» pecar, 580e dis aysi: «sai e ’ ere ’, ques eueiet far de me». Enear en un autre son chan faille si con doni semblan: «Que l’US autre mal i ve, 585mas tan say ieu e " ere ’».
E le valenQ Peyre Vidals. qui fo trobayre molt cabais, faillic en «ere» eizamen, si con diray a prezen: 590«E doncs poys tan l’am e la ’ere’, la no i dei trobar mala fé». En Rembautz qui d’Orenga fo fallie en la seua ehanso q’ aysi comenca en vertat: 595«Eysamen hay guerrejat», en ceylla eobla qui ditz ies: «Domna, be say si merees quar no puesc far tan rie don eous cove d’amie qu’ieu am, e per tant non ’ recre ’». 600E en Rembautz faillic eneara en sa chanson, e qui l’esgara la ditz hom: «Nuls e re nom faill»; e dis: «Tan sufri grieu traballi qu’ieu a pane nom ’recre 605mas aysom fay gran be». Tuyt aquest trobador valen yeu die q’ an fallie malamen, qar en loe de prim’an parlada tersa person ’e razonada, 610q’ hom deu dir «crey» e «reerey», en prima persona «mescrei» . Ara die ieu es ieu vuoili dir, per que nuls i puesca fallir, qar ja mant trobador plazen 615y han fallit eizamen, qar il no han faeh esqiu de dir el endicatiu del temps prezen en plural car, si con auzirez razonar, 620«son» la tersa persona
e luec de prima, qis razona, «suy» el endicatiu prezen; mas Folquetz le bos, malamen fallic enl chantar que retray, G25 e en aysi con vos dirai: «True que m’esfortz de far una chanson qui me resit d’aquest turmen on ’ son ’». En luec de «son», «sui» devia dir. So sapcha chascus ses fallir, 630q’hom lo deu variar ies: «leu suy», «tu esv, «aquell es», plural «nos em», «vos etz», «cill son». Qar eli vay d’aytal razon. Ar vuoil dir de «grazi», 635«sufri», «parti», «trahi», «noyri». Aysi en la persona prima la deu dir celi qui s’aprima del preterit perfech singular, en l’endicatiu parlar; 640e ayceil qui no voi fallir deu en tersa persona dir: «Partic», «sufric», «ferie», «trahic», «grazie», «muric», «vie» e «noyric»; mas en Folquetz, trobayre fis, 645y fallic en son chan e dis en una cobi’ ab tal comensame: «On trobaretz may tan de bona fé quant mai nulls hom se meteys no " trai ’ son e sieu com ieu quis seru ’trai’». 650Mas «trahic» deuri’ aver retrach si el volgues haver ben fach. E si alcun er demandatz con pot anar aquest fatz pois que la rima cor en «i» 655que puesca anar en «ic» aysi, adone le prims deu respondre
q’alcuns no deu confondre del parlar la drecha via per rima qui obs li sia. 660mas eli si deu percassar de tal paraula trobar que la rima cora en «i», aysi con fay «parti», «sufri», e qui no sia biaissada 665ni en nombre desacordada, ni en persona ni en temps, poys li er le dretz ademps. Ben say q’ hai gran ardimen dich d’ayso q’ aytan hai contradich 670lo dich q’ aytan bon trobador han dich, mas li entendedor d’ayso qu’ieu hai dich m’amaran, q’aytals paraulas aysi van; e qui volgues ben esgarar 675en tot l’autre grazit chantar d’aquest meteys trobadors, si fos dels prims entendedrs, certanament majors falsuras y trobera ab drechuras. 680Si aytal trobador grazit en lo lur chantar han fallit, chascus en lo sieu cor albir so q’ hom pogues dels malvatz dir. L’autra del verb parladura 685no poyria dir sens rancura, ni ses grans afan e pena, mas esgaratz con si mena per los trobadors verays en totz los lur chantars gays. 690E si trobaretz alcun motz qui per vos no s’entenda tot ab tot lo vari entendimen,
y melatz lo cor e la men; e si vos no havetz poder 695d’entendre celuy e vezer, ya nous dovetz vergoygnar de los plus sabis demandar, que asatz deu haver major vergoygna cel qu’a dezhonor 700y es de demandar s’atrai que aicel qui demandan vai, car nuls es qui sapcha tan q’ US autre no sapch’atrestan. Doncs chascus en la sa obra 705per aytal razon se cobra, quar cert ben fora fortz cauza q’ US hom hagues en cor clauza tota l’esciens’ab lo sen; mas ben crei que no ha talen 710d’apenre qui no demanda totas cellas res a randa las qals per se meteys no sab, e qui d’ayso tem alqun gab, quar nulls pot saber per se sol 715totas las res q’ama ni voi. Per 90 qu’aiatz major menbransa vos donarai aytal semblansa del parlar qui en doas rimas cor, si con l’an dich li trobador, 720si con «leial», «chascun», «talan», «fin» e «chanson» e «vilan»; e pot hom dir encara isi: «Leiau», «tala», «villa» e «fi», «chanso», mas aquest parlar jes 725con le primiers adretz no es. Ara chascus entendeyre cui es sabers valeyre deu ben saber uimay
si con aquest parlar vay, 730e con si deu aluoignar, abreviar e variar; e chascus qu’ es fis trobayre noi deu de sa rima estraire, ni de la sa dreclia via 735per rima qui obs li sia. E si eli comensa chanson, deu continuar sa razon en aysi com le comensa, si eli no voi far fallensa; 740car may mi play e agrada razos ben continuada que mot qan alcus los entresca ab rimas e entrebesca; e si en la tersa persona 745le comence, la razona tota d’aycella maniera que le comensa e l’enquera; e si enl prim’o en segonda, doncha ops q’ aisi responda. 750e celui nombre q’ el en ver y comensa deu mantener. E nulls per proensal diga alcun mot frances, qar eniga es aytal parladura dir 755ab la proensal, ses mentir; e a chascun verb son conduchi y don segon que l’ha construch per los oblics e per los retz si con enquier lo sieu dretz, 760con s’estay en aluoygnamen, encara en abreviamen. Eu voil qe visi barbarism, no y meyta ni solecism, tot que mant trobador prezat
765y han en lur chantar pauzat, mas per aqo s’en escuzon qar qan alcus i fai lo son chantan lo pot abreviar, si con se tayn, e aluoygnar. 770En vuoili qe en la scrichura meta primamen sa cura. Encara sia perceubutz que meta los accens agutz els greus si con s’esthai 775en celui cliantar qe fay, en lonch chantar no se luoygn: mas ieu ami que se poygn de trobar razon tan gaya e tan prima q’ a totz playa. 780Oymay chascus entendenz deu saber verayamenz qals es l’avinenz parlars qu’ es prò grazitz en chantars, e si con lo deu retrar 785le bos trobayre e menar e si con se deu penre gach enl trobar de celui empach de cui liai dith e parlat e mei q’ieu sai razonat. 790E per ayso finiray mon acort com meli sabray en aysi con lo comensey, qar, per cert, aysi far dey si eu vuoili ies prezumir 795de ben lo mieu lavor finir, em torn vas lo seygnor Dieu a lei d’ome de pecat grieu, qar si diray o bay ren dicha qui per luy sia contradicha, 800lui prech qe m’en deja donar
lo sieu perdon e autrejar. E sopley totz vos, aman, que qan vos a mi don denan seretz, dejatz clamar prò me, 805qar ieu mi muer: Merce! merce! e qar il mi donec conort e gieygn de far aquest acord.
Acababa es la doctrina de cort provincial e de vera e rahonable locucio.