# Il Cumin d'Ursèra de 1425

Giachen Caspar Muoth 1900 Il Cumin d'Ursèra de 1425 Intestazione 25 ottobre 2015 25% Da definire
Il Cumin d'Ursèra de 1425 Giachen Caspar Muoth 1900 CC BY-SA 3.0 GFDL //it.wikisource.org/w/index.php?title=Il_Cumin_d%27Urs%C3%A8ra_de_1425&oldid=- 20200402160022 //it.wikisource.org/w/index.php?title=Il_Cumin_d%27Urs%C3%A8ra_de_1425&oldid=- 20200402160022
Il Cumin d'Ursèra de 1425 : cantada originala da G. C. Muoth
Notizias históricas.
unainein dapi sia fundaziun (614) possedeva la claustra de Muster (Disentis, Desertina) gronds beins e dretgs en la Vai d' Ursèra (Urserenthal).
Ils massers de tais beins fuvan d' origin romontsch e stavan sut il domini patrimonial dils avats de Desertina. fls avats ed insemblamein cun eis la Cadi (das Gotteshaus Disentis, claustra e pievel) pretendevan èra ils dretgs de transit ed ils dazis sur il GottJiard (pli da vegl Munt Avellin), il schinumnau dazi de Sogn Placi.
Mo duront il dudisch — e tredischavel tschentaner paran ils Comts de Rapperswyl e sil suenter ils Comts de Habsburg, ch' exercitavan la suprema giudicatura en la vai, erà de haver usurpau F explotaziun dil transit e traffic sur il Munt Avellin. Quels Signurs han lu èra giu colonisau diversas contradas delia vai cun purs tudescs.
— 320 — Denter Tudescs e Romontschs era schon da lezzas uras naschiu dispetas e differenzias, perquei ch' ils Tudescs fuvan vegni casai sin territoris, dils quais ils Romontschs pretendevan, ch' eis appartegnien tier lur uauls e pastiras. Empau pli tard havevan denton ils avats, sco ei para, puspei restaurau lur veglia supremazia sur la vallada e reconquistau ils dazis. Mo gia dapi 1237 fuva in auter adversari e concurrent per il possess dil Gotthard se mess sin posta. Ils Uranès havevan da qtiii temps rut atras la via en vali Scalina (Schollenen), eis han èra gudiu ditg e liung il pass cun lubientscha digl avat, pagont dazi; mo suenter lur Ligia cun Luzern (1332), e suenter haver fitgau pei en vai Leventina (1331), eran eis vegni pli garmadis e volevan se patronar dil pass sur il Gotthard cun la forza. 1332 ha ei dau ina ferma lutga en Vai d' Ursèra denter la Cadi ed igl Uri, nua ch' ils claustrals han fatg ina gronda sperdita. II Mistral Tin de Sax (frar digl avat Martin de Sax), il menader dils Sursilvans, seigi persuenter vegnius castiaus per rauba ed honur ed hagi en ses vegls dis stoviu ir a rugar per las vischneuncas entuorn. Aschia se resda. Mo paucs onns pli tard han ils purs delia Cadi sut Guglielm Pultengia surventschiu ils Uranes compleinamen en la Victoria de Realp. 1339 ei vegniu fatg pasch denter Uri e la Cadi, e la claustra ha manteniu ses dretgs. —
Uri ha dentont continuai! cun sia politica pervia dil Gott¬ hard e gudognau en Ursèra ina gronda partida, ils Tudescs. La Vai d' Ursèra ha 1410 serrau giu cun Uri in vicendeivel dretg de vischinadi (Landrecht) cun resalva dentont delia lur proprietat vid alps e pastiras e da tuts ils dretgs digl avat de Muster. Mo 1425 èra puspei prepapau ina seccessiun delia vallada ed ina definitiva allianza u incorporaziun cun Uri. Udint igl avat Pieder de Pultengia*), che haveva 1424 fundau la Ligia Grischa, de quei, eis el cun gronda suita se rendius ad Ursèra, ei leu nonspetgadamein comparius sin Cumin, ha confundiu ses adversaris e ha destedau cun siu plaid romontsch las veglias regurdientschas e simpatias dils Romontschs nativs, de maniera che tut ha sin sia domonda: Sche bein ils Uranes, che seigien gie la plipart naschi romontschs e nutri da mummas romontschas veglien restar glieut delia Crusch de Sogn Plazi (arma dil convent)
' — 321 — ni daventar subdits Til tatu* ded Uri (Uristier), F entira raspada ha exelamau, ch' ils Uranes veglien restar fideivels a Sogn Placi.
Cun quest conclus ha igl avat perinagà giu manteniu ses dretgs, mo pli tard ei cun il transit dil Gotthard la Vai d' Ursèra, cun resalva de divers dretgs, tonatont vegnida sut il domini ded Uri.
La sequenta cantada combinescha cun licenzia poética quels surallegai facturas e diversas detgas popularàs, per descriver il combat pervia dil Munt Avellin e delias duas naziuns, denter Romontschs e Tudescs, in combat ch' ha giu Iiug eunc en diver¬ sas valladas, p. e en Portenza (Klosters) e Lungnezza etc. Las persunas ein per part históricas, per part inventadas, rao tuttas ein appartenentas cun lur nums de famiglia alias tiaras en questiun. La Cantada ei rpublicada_ en la Chrestomathia Rietoromontscha e vegn cheu dagl autur reproducida, per buca restar satrada per nies pievel. —
21 II Cumin d5 Ursèra de 1425.
1. Co'gl avat de Muster, Pieder de Pultengia, va a Cumin o n d' U r s è r a. Ina loscha cavalcada, Roscha ferma sco da guerra, Pass' ils trutgs de Vai d' Ur¬ sèra: Segner Pieder de Pultengia, 5 Igl avat de Desertina, Va a pêr cun Clau Camengia, II massèr de glieut cumina, E migiur de Hospental. Quels suonda Gion Pultengia 10 Sco menader e mistral. Segner Pieder sin viadi Culla glieut dil vasalladi, — Cumpognaus da quater paders, II capáveis urentaders 15 Delias caussas e fatschentas Delicatas et urgientas, Pertgiraus dais campiuns, Simpels, nobels e baruns, Tuts honors delia Cadi, 20 Cheu rimnai en in tschupi. — Agi avat la crusch terlischa Sut la lada barba grischa; Gion Pultengia tegn la spada Sin la queissa enterrada; 25 La bandiera delia Ligia Porta PIIolp de Sulvanigia; Tschegn de Phiesel tegn la lontscha Silla tschenta en ballontscha; Ciar terlischan ils sparuns 30 D' Adalbertus de Chischliuns, Aunc pli ciar las capellinas D' ils dus fegls de Clau de Spinas; II turschett ferm entameun Vegn de Medel il Pageun; 35 Paul de Sax va è gagliard Sil schuvi il halumbart; Plazi Berther vegn a spass Culla mazza sil cuirass; Cul marti de fravi grond, 40 Levamein a pesentond, Vegn il fravi, Risch Liconis, Cun siu schiender de Antonis; Giacum Fiergnia de Bugaus, Gion d'Artuglia giu~de Laus 45 Van cul Segner de Zignau. — Silla prada, silla gonda Stat il pievel e domonda: „Tgei dat ei da niev cheu vi, Ch' igl avat cun tal premura 50 Oz serenda stir F Alpsura? — 323 — Vegn la Ligia sut'gl Ischi On D'Ursèra disturbada?" Intragliauter tut che sblucca: „Nossa Ligia mai balucca. 55 Nossa Ligia pauc emporta Ais vischins avon la porta Dil Gotthard e Vai Scallina. Separai ein stai adina Trás las cornas dil Badus, 60 Han giu pauc de far cun nus. Isolai en lur vallada D' aultas pezzas circumdada, Vivan eis en disfidonza De scadina cuminonza — 65 Sco selvadis, seconvegnan Denter eis e ferm mantegnan Lur usits e dretgs privats, Concedi dais vegls avats, Vulan nuot de nossas ligias, 70 Gaudan sezzi lur fadigias, Vulan nuot saver de grazias, Portan sezzi lur disgrazias E sefetgan tut garmadi, D' esser propi Segneradi, 75 E pretendan abstinenza Da scadina dependenza, Portan vess, cun aversiun Dils avats la protecziun, Renconuschan strusch ils dretgs, 80 Aunc schi vegls e schi perfetgs. Schia va cun Clau Camengia Segner Pieder de Pultengia Silla senda ded Ursèra, Sco '1 pastur cun montanera, 85 Cun ses umens de suita Trás vallatschs cun crappa gitta, Per la plaunca lavinera, Sur la neiv e sur gallera, Denter matgs de ros' alpina, 90 Denter truscla, sur burschina E svanescha sulla siala Sils pastgets de muntaniala. Segner Pieder de Pultengia Scheva cheu a Clau Camengia: 95 „Sas Ti propi sin tgei fin Ils d' Ursèr' han oz cumin Setractesch' ei cheu de leschas Ni de nauschas interpresas? Ei la nova propi vera — 100 Retschevida jer la será, Vulan eis seseparar, Senza nus gnanc salidar? Quei va vess a mi de crer; Mo en curt vegnins a ver." 105 Clau Camengia cheu rispunda: Vossa Grazia! Bein avunda Sundel jeu uss informaus. Ord las tschontschas dils gieraus Claramein ei resultescha, 110 Ch' il Cumin vul tut enprescha Dalla claustra sespartir E cugl Uri se unir. „ Vossa Grazia sa, ch' igl Uri Onns ed onns sutên lavura, 115 Per vegnir, sei baul ú tard, En possess dil pass Gotthard, Ch' el nutrescha la speronza, D' augmentar cheu la pussonza, Per ligiar la Leventina 120 Cun il vau de Vai Scallina, Per retrer sil quolm il dazzi, — 324 — Ch' appartegn a nies Sogn Plazi. Quels ded Uri ein gutrus, Mo pli mais, pli ferms che nus, 125 San salvar lur interess E lavuran cun success." „Mo F Ursèra?" cheu replica Segner Pieder. „Tgi traffica Leu schi mal cun nossa schenta? 130 Tgei la renda malcuntenta? Vein nus buca approbau Tuts ils dretgs, ch' eis han artau Pon eis buca sez elegier Quels, che dein lur caussas regier? 135 Ha sacu' la claustra fatg Enzitgei en disvantatg, Molestau la glieut cun taglias Caschunau agli travaglias? Na, eis han negliur raschun, 140 De portar lamentaschun. Lur lungatg e lur naziun Stat cun nus en connecziun. Sco las mummas de Rueras Ein lur mummas, las Ursèras, 145 Er Romontschas, lur affonts Ein Romontschs, sco'ls perdavonts, Han artau in' aversiun Pils Schuobs e lur naziun. Ein eis buca stai adina 150 Leu cugl Uri en carplina? Dat ei buca sepitgem, Sco ch' eis audan tudestgem? Quels d' Ursèra e quels de Wasa Dein tener ensemen casa? 155 Vivan gie, sco tgaun e gatt En artada nauschadat, E sescognan e sedattan, Cu'i sentaupan e secattan?" Clau Camengia cheu rispunda: 160 „Voss subdits san bein av unda, Con ch' eis han ded engraziar Alia claustra. Lur contar, Lur caracter da present Port' in auter fundament. 165 'Gl ei Ia tresta consequenza Dell' ujarr' e pestilenza, Che lur pievel ei vignius Fetg smasaus e sminius, Che Tudestgs ein arrivai 170 Ella Vai, leu secasai Ed ein daventai patruns Dina gronda part dils funds. Quels Tudestgs ein indersess, Mo dominan gl' interess. 175 Regiment e beins cumins Audan bein ais vegls vischins; Mo la glieut activa nova, Che lavura, che sedrova, Ha la rauba, P influenza, 180 Defertont che decadenza Regia denter noss subdits. Lur caracter, lur vertits Uss sesperdan pli e pli, Toch' ei vegn sacii in di, 185 Ch' ils Tudestgs, ils vagabunds, Mettan sut ils oriunds. O savess ins ver la spronza, Che miu quent mass en fallonza. Vossa Grazia, Segner Pieder! — 325 — 190 Mo la claustra po gidar. Sch' ella less sefitschentar Cun 1106S fatgs empau de pli. Sia Grazia pren a mi Buc en mal miu paterlem. 195 Noss signurs, lur rigelem Valan pauc. Gie quels protegian Ils Tudestgs e nus handregian, Ein cun Uri alliai, Cun Tudestgas maridai; 200 Quellas tilan si affonts, Che san nuot dils perdavonts, Seturpegian dil Romontsch. Gie P entira giuncheraglia —¦ Ina vera buccadaglia! — 205 Fa de schàvet, sestellegia Sco 'Is Schuobs, schuob balbegia. Ensaconts dils giuvens purs Imiteschan ils signurs, E secrein de far perdert, 210 D'esser Schuobs è tont pli spert. Nossa glieut degienerada, Miez-maset' e schuobigiada, Oravont Mistral de Moos Cun siu tgau davòndavòs, 215 Han urdiu il tradiment, Che fatschenta da present Nies Cumin. — Jeu hai speronza, Ch'eis survegnienlapleronza, Cur ch' eis vesan Segner Pieder 220 Arrivont sin siu pullieder." Segner Pieder engraziava Al massèr e quel ludava Per la tschontscha de franchezia, Per la flomma de carezia, 225 Flammigionta per siu pievel En in cor sincer e niebel. E duront ch' el cavalcava, E duront ch' el ponderava, Tgei mesiras sein de prender, 230 Per il vegl Romontsch defender, El quittava ded udir, Sia mumma leu bargir Entafuns il lac sper via — Larmas spir malenconia 235 D' ina mumma, che lamenta, Ch' ella seigi maltractada Dais uffonts e bandunada. L' aua tgeua reflectava Leu gl' avat che cavalcava, 240 Ed ils umens silla riva Admiravan si' umbriva. — Tut en ina Gion Pultengia, Sevolvent tier Clau Camengia: „Sch'ils d'Ursèra vegnan miervis, 245 Sch' essan nus ton pli supiervis. Finadin de nus regorda, Tgei che lezza VaP bagorda Ha schon dau de far a nus. Tgei viadis prigulus 250 Schon noss tats han giu de far, Per P Ursèra consalvar, Per P Ursèra scompentar Dalla bestia furibunda, Che ha mai magliau avunda. 255 ..Nus tenin bein endament," Clom' il pader Assistent, „La disgrazia d' Hospental, — 326 — La terrada dil mistral Tin de Sax, miu tat permiert. 260 Ins ha fatg ad el d' entiert, Pli, ch' el vess giu meritau. Mo il Tin ha reparau Si' honur, la vana gloria, L' ei curdaus tier la victoria 265 De Realp, havent viviu Indisch onns sco in murdiu. Miu confrar, Beat de Firas, Quel, che fa sin tut canzuns, Ha è cheu gizzau la pleina 270 E mess giu quels fatgs en rema." Tut che quescha in moment Per respect digl Assistent. Mo uss dat il de Zignau, Um rubiesti, maldolau 275 Alia Fiergna de Bugaus, Buca meins maltschecs e nauschs, In'enzenna cun in stausch. E Bugaus, tut grittentaus, Fa in segn e dat in sgregn 280 Et entscheiva nauschamegn La Canzun dil Tin de Sax. „Mistral de Sax, Mistral de SaxI Ti eis spir sgreffels e spir tacs! Nu has ti noss' armada?" 285 „„A Hospental terrada!"" „Nu' has ti schau ils paders?" „ „Els ein ametins ais laders." " „Nu'has ti Ia bandiera?" „„Ad Altdorf sin plazfiera."" 290 „Tgei fan quels ded Ursèra?" „„Els stenschan en fimèra."" „E nu'ein quels <_]ed Uri?" „ „Els vegnan sur F Alp sura" " „Mistral de Sax, Mistral de Sax! 295 Sependa si, perves'ils quacs! Neu buc avon il pievel! Tgei gida tiu de niebel? Tgei gida tia spada? E1F ei gie gnanc gizzada. 300 Tgei portas capellina? Quell' ei tut de mina. Tgei vala tia bratscha? Quell' ei sco nauscha stratscha. Mett' ina paisch de rascha 305 Sil pèz e fai curascha!" Mistral de Sax, Mistral de Sax! Va per entuorn, runont il sacs, E rog' avon las portas! Merettas quella torta! 310 Has fatg tenien canera E piars la Vai d' Ursèra, Has enterdiu la tiarra Cun caschunar P ujarra, E schau F entir' armada 315 A Hospental terrada. — Las vieuas leu, che pliran, lis orfans leu, ch' endiran, Pon mai cun tut lur larmas Lavar giu tias armas, 320 Mo leinan en pli fetg ils tacs Per tei e tuts ils pigns de Sax." — Panes cantavan la canzun. Buca leghers fuv' il tun, Sco il pievel nauschs estregns, 325 Ussa giaps et ussa sgregns. Quei fagieva il de Bugaus — 327 — Sco la fiergna raucs e nauschs. Lamenteivel, murtirau Secundav' il da Zignau, 330 Uss in raig ed uss' in schem— Quasi sco in requiem. E davos in grep udeva Ins in' uolp, che respondeva. Ed il pader Asistent 335 Quei tadlava pauc bugient. Mo' gl avat ais canipiuns Perdunava bia eanzuns. Cuschentada la ramur, Intonesch' il catschadur 340 Gion de Runs giu da Cartatscha Cun rienta, leda fatscha, E cun vusch sonora, clara Sco trorabettas en F tijarra, Ina viarva pli legreivla 345 Ed ais paders pli plascheivla, Viarva loscha e pomposa Dina liitga gloriosa. Melodia giubilonta, Dalla pezza resunonta, 350 Sco las tibas giu dali'alp: La Victoria de Realp. La fiasta de Sogn Plazi Vev' igl avat udiu, Che quels ded Uri hagien 355 In plan malign urdiu, De prender cun inschin II pass digl Avellin, D' imponer alia Vai Tributs e tribunal. 360 Cheu ha il bien Sogn Plazi II pievel destedau, Che tut, per sedefender, Ei prest serestiau. L' Ursèr' ha la punt 365 Dil Giavel furibund Cun umens occupau E per in temps salvau. II di de Sontga Frena, Las uras da mervegl 370 Arrivan quels ded Uri Cun in terment rugegl, Sederschan sin la punt, Catschont ils noss a munt, Ch' eis ein dabot fugi 375 Sur Vai Scallina si. Mistral Guglielm Pultengia Campava sut Realp. El fuva cun F armada La notg vegnius sur F Alp, 380 Culs nobels campiuns, Las petgas dils Grischuns, Culs purs delia Cadi Rubiestis, burgali. Vesent ins quels d' Ursèra 385 Fugient atras il Plaun, Ha prest Guglielm Pultengia Porschiu ad eis il maun, Lur fugia reteniu, La tema supprimiu 390 E dau ad eis staziun Davos la processam. Las roschas uranesas Entscheivan a seglir; II taur delias Surrènas 395 Entscheiva da migir. Ed ussa stat. sil Plaun, Pinaus de sponder saun, — 328 — In triep de mintga vart Cun lontsch 'ed halunibart. 400 lis valerus sedrovan Cun punscher e sedar; In leva buca ceder E F auter mai tschessar; In gneva traversaus 405 E l’ auter cupitgaus; Ils praus ein sanganai, Pleins morts e vulnerai. Cheu clom" il Capitam Guglielni cun aulta vusch: 410 „Mettei la cletta cru (scha Sils guotters leu en crusch! Segli viden eis grugns E dei cun peis e pugns, Cargei sco da Cumin 415 Cun forza in ed in!" Sco lufs Ia muntane.ra Attaccan a sparuns E traversont la roscha Schmerschentan tut a fttns, 420 Aschia ein segli Ils púrs delia Cadi, El schègn -e sil capetsch, El pèz e strungaletsch. Cheu ha'l Pageuh de Medel 425 Rut-en il baditschun Al gries herox de Wasa, Ch' el ei curdatis a niiiii, Strunglau in d' Attinghaus, Cuppau divers gieraus 430 E dudisch fatg snarrir, Avon che sez murir. Cheu ha Gudegn de Phiesel II niebel campiun, Scurnau il bov ded Cri 435 E priu il cafanun; Mo buc podiu ínitschar, La vita stoviu dar, Tonschent il cafanun A Gilli de Chischliun. 440 Mo lu han quels ded Uri Entschiet a seretrer. Igl eratgiunsch d'encorschcr, Ch' eis fussien í en err. Eis vevan ils Romontschs 445 Teniu per inischs e rontschs; Quels vevan oz inussau, Ch' eis seigien si da tgau. Cheu ha il taur ded Uri ,' Calau de scavignar. 450 II di de Sontga Frena Ha quel stoviu tilar Fetg malamein tartatis, Spir sgreffels e scurnaus D' Ia punt dil Giavel giu. — 455 „S' ti tuornas, neu pleuii tiu!" Tuts cantavanja canzun; Siu complein c legher sun Resonava trás la vai, Rebatteva dal Crispalt, 460 Respondeva da Crestalt, Vev' eunc strusch cuschiu dil tut Sut Ia tegia de Calmut.» Cheu sesarva la vallada; Tut F Ursèra vegn a strada: 465 Ses pardatsohs cun la planira El ravugl de pezza stgira. E la Reuss sereina blaua, Che tschallatta leu si' aua 329 - Cun ses dutgs per la cultira, 470 Che dedestan la vedira, E mantegnan la fenada, Cu la spunda vegn barsada. El curtin, tschinclaus da pleuncas, Paradeschan treis vischneuncas: 475 Antlerinatt, che leu ruatissa Giu a num, davos la draussa E Realp da bella tschera Sper la selva verda-nera, E la tuor de Hospental, 480 Che terlischa trás la Vai. Mo giudem enconter Uri Aud' ins buc in bien auguri; Leu ramur' la Vai Scallina, Tut zugliada en brentina. 485 E 'gl avat sil spitg surstava, Sia tiarra contemplava, In suspir migieivel deva E tier pader Pleunca scheva: „Quella tiarra benedida 490 Dess à nus vegnir scarplida! Quei astgein nus mai vertir, Anzi batter e morir!" Pader Pleunca dev'il tgau: „Quei ei nies. savein ca grau, 495 Essan eunc en plein posses; Vegnien pér ils Uranes!" Uss sevolva, lu serenda Segner Pieder per la senda Dil Sulau cun crappa gitta 500 Cun ses umens de suita, Ina via fadigiusa, Trás sulad' eunc pli carpusa, Ina pleunca ratta, teissa, Che tschancuna ferm la queissa. 505 La matteglia giubilescha E descenda tut en prescha; Mo ils umens van lur pass E setegnan sils carreuns, Lu arrivan giu el bass 510 Sper la casa dil parpeun,*) Nu ch' ei vegn pagau il dazi Per il transit a Sogn Plazi. 2. Co quels d'Ursèra fan Cumin. Avon la porta gronda dil Crap de Hospental 515 Ei oz la radunonza dils umens delia Vai. In tschepp de melli rigas stat leu sil plaz-Cumin; II pievel fa en fuola entuorn la buor' in rin. Dasper la buora stattan vischins de plein possesSf Ed ordeiítuorn ils jasters e simpels indersess, 520 E sper la buora spetga — leu senza gnir unfis — II Cau de quels ded Uri, Signur Mistral de Fries, E silla buora seglia, Signur Mistral de Moos, Vistgius cun rassa nera, cun 'gl uors en cramadòs, Cul pegn en sia toppa sin grundas de rubin; 525 E gl' um che porta P Uorsa entscheiva uss Cumin.
330 — „Undrai Signurs ded Uri! Vus aultditgai Parsuri! Seis beinvigni en Vai! In beinvigneut, Vischins! 530 Vus Umens ded Ursèra, Ton nobels sco cumins! Undreivla redunonza! Essent per confidonza Viés malvengonz mistral 535 E Cau uffizial, Sche prend'jeu- la lubientscha, De metter en preschientscha, D' admetter e proponer Ais umens cheu presents, 540 En questa vai sesents, Ils quais ein suttamess Al stab dil Segneradi E han cumplein posses, Dils dretgs dil vischinadi, — 545 La caussa ditg vertenta Dell' uniun urgienta Cun Uri nies vischin. — Fetsch quei sin buna fin. — Vus Umens delia Vai! 550 Nigin sa dispitar Nies dretg de s' alliar. Quei dretg ei schi perfetgs, Sco tuts noss auters dretgs, Dais retgs documentaus 555 E tschiens ga approbaus. Vein gie las truccas pleinas De quellas purgameinas. lis paders de Muster Secreian bein d' haver 560 Certs dretgs sil regiment. Quels valan da present Mo aschi lunsch, sco nus Cun star modest e prus, Surfrin lur ugadia, 565 Vertin lur signeria. II tratsch de nossa Vai Ei tratsch imperial, E mo gl' imperatur Ei nies suprem Signur. 570 Bein han noss perdavonts Gudiu in pèr tschien onns La proteczitin claustrala — Ed en vertil legala Portan la consequenza 575 De tala dependenza; Mo lezz' advocatura Ei stada mo procura, Procura pigl imperi, U simpel ministeri 580 En num e competenza Digl retg en si' absenza, Pussonza empristada, Che sto vignir turnada, Pussonza per seraeglia 585 Sco quella de fumeglia, Pladida d' in patrun. Vus Umens delia Vai Gudis la libertat, Schi ditg sco F Uorscha stat, 590 Schi ditg sco Andermatt, Realp e Hospental Existan cheu en Vai. Noss purs han mai schigiau II paun de servitit, 595 II pievel mai portan Cadeinas de subdit. La tuor, che mira leu Sin nus aschi da tgeu, Stuess vus dir: „Adina 600 Ha cheu la glieut ctimina Tenor isonzas e vegls patgs Teniu cumin, regiu ses fatgs, Tscherniu tuts ses offizials, — 331 — Tuts ses gieraus, tuts ses mistrals; 605 E quei ch' il pievel cheu tscheniava, Quei fuva lescha, ch' obligava Signur e pur, schizun gl' avat. Quei fuva tschentament. Qual ei in meglier mussament, 610 Vus Umens delia Vai, Per nossa libertat? Bein existev'il condament, Che nies mistral regent Ritscheivi dal convent 615 II niebel dretg de spada, Sco forza empristada Dais retgs e dagl imperi. Perquei sto nies mistral Cun tut il dicasteri 620 Naven da Hospental Sereuder a Muster, Per leu tenor isonza La spada obtener; Mo pintga importonza 625 Posseda quei viadi. Ils dretgs de Signeradi Surdai ais vegls avats Ein mo formalitats E piardan di per di 630 Lur forza pli e pli. Las tschentadas curdadas Ston esser approbadas, E las mesiras pridas Vegnir renconoschidas; 635 Perquei podeis vus èra, Vus Umens ded Ursèra! Cun Uri seligiar; Quei senza domendar 'Gl avat per permissiun 640 E senza violar Siu dretg de proteeziun. Las spendas e tscheins fier, Che audan leu vitier, Negin che vul pretender. 645 II Lur volein nus render. Mo nossas eompetenzas Vulein nus consalvar; En tuttas occurrenzas Decider nus e far, 650 Quei clPeilaconvegnientscha E viver da prudientscha. Vus Umens delia Vai! GP avat ha gl' onn vergau Snueivel sedovrau, 655 Fondati in' iiniun Cul pievel leu a Trun. Tgei munta quella ligia? Jeu cpaettel, mo fadigia — Disturbis e surpresas. 660 Tgei novas interpresas, GF avat cun quell' intenda, Negin che aunc comprenda. Leu vid ils precipezis Cupidan ils urezis, 665 Leu s'aulzan las brentinas, Leu neschan las purginas, Leu creschan ils selvadis Darguns e squatschs d'uradi, E leu a trás minas 670 Sederschan Ias lavinas; Da leu vegn bia bahaultscha. Ch' ha pauc en sia caultscha. Vus Umens delia Vai! Adina han noss vegls 675 Cun gl' Uri giu scumbegls, Aviras e degrettas Rabantschas e dispettas. Pertgei schi malas vettas? Perquei ch' ils buns avats 680 Nies pievel endridavan, — 332 — Quel semper complicavan En lur hostilitats. Vus Umens delia Vai! Leins buca stabilir 685 La pasch e secugnir, Dismetter la discórdia E viver en concórdia, En pasch e comportonza Cun nossa vischinonza? 690 Perquei Compatriots! Vulein nus prender oz Mesiras leu suenter E metter pasch cheu denler L' Ursér' e Vai Scallina — 695 Per oz e per adina. — Vus Umens! jeu quitass Ch' in tal ligioin spargnass Bia donns a nies antschess E fetg bein convegness. 700 Vus Umens ded Ursèra! Per buna pasch fundar, Cugl Uri, nies confrar, Volein nus seligiar. — II pievel haveva 705 Gizzau las ureglias, Tadlau cun marveglias, Cun. quet e furtina La nova doctrina Dil Cau ded Ursèra. 710 II pievel cuscheva, Tremblava, schemeva, De dar decisiun En tala questiun. Epi paterlava, 715 Fagieva canera Sco sehaumna villada, Epi scadanava Sco P aura stemprada E sescumbigliava, 720 Segreva, seglieva. Epi sesparteva, Fagieva partidas, Pinava cun fridas, De prender e render, 725 Culs pugns de defender Scadin siu pareri. Mo uss stat tut cri. Fries, mistral ded Uri, stava Silla buora, s' encimava 730 Sin tuts meuns e perdegava Per tudestg e zacudeva Loschamein las rassa moina, Rassa melna sco igl aur, Surcusida cun in taur. 735 „Umens libers delia Vai! Sundel buca viés Mistral, Vai cheu nuot de commendar; Mo astgiass jeu cussegliar Per viés bien e viés salit, 740 Per promover viés profit, Sche stuess jeu dir a Vus: ,,Menaschei e stei cun nus!" Vossa Vai ei situada El ravugl de nossa tiarra 745 E dependa, isolada Trás montognas, per l’ ujarra E pii transit e hanletg Tuttafatg da nies schurmetg. Tgei! leis currer sur F Al p su ra 750 Trás nevadas e lavinas En misérias e furtinas? Stein nus buca pli maneivel? Fuss ei buc pli commodeivel, De haver in taur sin porta, 755 Schmanatschont la corna storta, De haver igl uors de Berna — 333 - E las puntgas de Lucerna En agid per sedefender, Cur ch' in jester less offender 760 Vossas veglias libertats? Voss avats ein eremits, Cultiveschan Ias vertits, E lur propi ministeri Ei converter ils pucconts 765 E spindrar ils perdavonts, Or dil fiug dil purgatieri. Eis ein buc in segneradi Oudeschiu cul mund glenadi. Per defender privilegis 770 Sto ins esser oz garmadis, Star stinaus sco mez salvadis; Libertats ein garentidas Mo cun forza, pugns e fridas. „Noss avats ein nauschs avunda!" 775 Ina vusch che furibunda, „Fridas, bien auiitg! podein nus Era parter ò pulit; En cpiei grau, Mistral, havein nus, Quettel jeu, in bien credit." 780 Tscheu e leu in scaffergnava. Mo de Fries continuava: „Ducas, comts e rechs barrais Regian leu sin tuts cantuns E sgurtegian la puraglia, 785 Mettan gl' um cumin en paglia. Lunsch entuorn tut che suspira Sut il giuf dils gronds e plira. Umens libers ded Ursèra! Possel buca far canera, 790 Lessel buca seludar; Mo astgass ins domondar: Tgi defend' uss 'gl interess Dils cumins cun bien success? Tgi domogna la luschezia 795 Dils baruns e lur noblezia? Tgi ha rut la tirannia E las tuors de garmaschia? Cun in plaid, tgi liberescha Oz ils pievels e scaffescha 800 Sillas Alps la libertat, Ed unescha cheu in stat, Nu' che pign e grond po viver Seconvegn e resta liber? Ina vusch recenta gitta 805 Denteren che seschluitta: „Uih! ils purs de Ligia G r i s c h a Han er buca P ossa mischa." „Vossa ligia ei rest nova, Ha aunc buca fatg F emprova", 810 11 mistral de Fries sedrova. „Nossa ligia ei garantida E cun seung ferm entschallida. Nus havein en tschien battaglias Tuts baruns sdernau en scaglias 815 E savein gidar scadin, Che vul buca far da fin, Vul cun nus sealliar, Esser libers e restar. Umens libers delia Vai! 820 Tgei carteis vus aunc schi mal? Tgei mungleis temer tenien Nus vulein gie mo viés bien. Lezas hurschas e sbarradas, Las dispetas e sedadas 825 De nos vegls ein emblidadas — 334 — E ston uss vignir satradas. Vos avats han en quei grau Franc daditg tut emblidau. Era porta viés convent, 830 Buca pli ton disfidonza Ded entrar en curainonza Culs pães confederai. Voss avats ein seligiai Cun Glaruna, cun Turitg, 835 Era Sviz ei lur amitg. Er cun Uri existevan Veglias ligias engiradas, Che malgrad in pêr sbarradas Comporteivladat nutrevan 840 E perinadat scaffevan. Umens libers delia Vai! Enten temps schi malmaneivels Ston ils pigns, cumins e fleivels Seligiar, ensemen star, 845 Per lur dretgs franc scompentar. Pur seligia cheu cun pur, Pign signur cun pign signur. Co ils pigns survegnien possa, Muoss' a vus la ligia nossa, 850 Tgei ch' ils pigns uni pon far, San ils Svizzers comprovar. Vi per inagâ serrar, Cun a tuts recommendar, De la causa ponderar, 855 Ponderar e patertgar, — Less cheu mai zitgi sforzar." E mistral de Fries vegneva Giud la buora, zacudeva Buca mal siu taur ded Uri. 860 Silenzi rigieva Cheu denter il rin: La viarva teneva II semi de scadin, Signur e cumin, 865 Culs pertratgs en fermonza. E tutta scarponza Pareva tschessada, Parev' emblidada. E schon entschavevan 870 Ils giuvens a grir: „Cugl Uri, cugl Uri!" Cun Fries siu Parsuri Vulein nus s'unir!" — Cheu vegnan ils vegls, 875 Revolvan ils êgls Domondan lur fegls. „Tgei ha quel tschintsohau? Tgei ha'1 paterlau? — Savein ca tudestg 880 Avunda per quel. A nus explichei II propi contegn De quei ch' el mantegn Plidau ha el frestg 885 Maneivel e spert, Probabel perdert." E sin declaronzas De lur figlilonzas Entscheivan ils vegls 890 A grir sin lur fegls, Entscheivan ils veders Vischins ded Ursèra Termenta canera. „GFavat de Muster 895 Ha cheu de guder Ils tscheins e la taglia De nossa puraglia, Las dieschmas tschentadas Sin nossas casadas. 900 Nus essen subdits 335 — Dils Sogns eremits, Sco nos perdavonts Avon milli onns. La crusch de Sogn Plazi 905 Retilla nies dazzi; GF avat tegn la spada A nus empristada, E buc il mistral. La tuor d' Hospental 910 Pertegn al Signur. Leu stat siu migiur Cun pleina pussonza Sur nossa raigionza. II Gielli de Moss 915 Sto star anavos Cun siu paterlem, Che vul derogar E giu dispittar Cun smanis e fem 920 Ils dretgs digl avat. O tgei naudschadat! Nu veis las raschuns, Vus paupers mittins, De selamentar? 925 Ni leis bandonar In niebel patrun Tut senza raschun? Haveis domondau GF avat per lubientscha 930 De far Pallianza? E ha '1 demussau De quei contentientscha? Nu ei P obadientseha De vus engirada? 935 Nu ei la prudientscha Savens emprovada Da noss perdavonts? O trests suprastonts, Affonts malvengonzs! 940 Haveis erablidau La stent' il quittau, Ch' ils paders han giu, Per nus mantener Sin noss pivilegis? 945 Co eis han stuiu Adina temer, De perder noss dretgs, Schi vegls, schi perfetgs A voss Uranes, 950 Che fuvan adina Sin quels sco ils sprèrs Sin nossas gaglinas? Han buca noss paders Sco buns pertgiraders 955 Stoviu nus defender, Cu leu noss vischins Volevan nus prender Cun forz' e rampins E nus sutametter 960 A lur regiment? Tgi sa empermetter, Ch' il niev serament Segiri nies fatg Cun pli avantatg? 965 „Nischina, Nischina!" La Vai Leventina Marmugna adina De lur ranveria, De lur garmischia. 970 Voleis sclaveria, Sche mei tiels gutrus Ded Uri; mo nus Laschei aunc morir, Avon che untgir 975 Dal Segner present. Nus essen Romontschs, Aunc libers e frontschs E glieut dil convent." — 336 — Aschia tschintschavan e grevan ils vegls, 980.In tscheu ed in leu tier schienders e fegls. E tut adumbattei} rogava de Moos, Saltont silla buor' anavont, anavos, Rogava de quescher e po de calar Cun talas caneras e po de tadlar 985 Las opiniuns dils auters signurs, Tut raucs e bognaus da milli savurs. 3. Co'gI avat de Muster dat la spartgida. Fertont che segrescha sil Plaz la gienira, Traversa gl'avat a cavagl la Plan ira. 990 Ils tgôlis festginan, sbruflont la scamada; Lur fiars dattan fiug, scadanont la sulada; GF avat cun suita rebalza, setschenta: Atras la pulvrera terlisch' F orgiainenta, E gleiti compara, passont la Crestatscha, 995 II Segner sil tgiembel, al pievel en fatscha.'— II pievel, vesent siu patrun en preschientscha, Dat ina sgargnida, fagient retenientscha; Giest sco ina bova, d' in grep retenida, Seferma stremblonta cun ina scutschida. 1000 La fuola stupescha, cuschent in' uriala. Schlargada, zavrada vegn uss la caniala. Ils umens ded Uri cun Gilli de Moos Han piars la curascha, setrain anavos. Ils umens romontschs, ils vegliuords ded Ursèra, 1005 S' avonzan, fagient gloriusa canera E greschan: „Pren mira! il Segner arriva! Evviva la Claustra! Pultengia! evviva!" Semettan en rietscha, formont la spaliera, Ed arvan al Segner culs ses la barriera. 1010 II Segner, sco de far termagl, Descenda svelt da siu cavagl, Stat ferm en pei sin siu terratsch, Ch' el dei defender oz dil latsch, Che quels ded Uri han urdiu 1015 EcunmistraldeMoostendiu.
A benedent il pur surstau, Atras la fuola separada Vitier la buora bandunada, 1020 E munta leu maneivel spèrt — 337 — Sil tschepp cumin cun cor detschèrt. Siu êgl patern dat eunc in sguard Sco in cametg da mintga 1045 vart, Fertont che sia barba grischa 1025 El ciar solegl stupent terlischa. El aulza lu puspei siu meun Ejplaida ciar, ded aule pleun: „Vus Umens delia Vald'Ursèra! 1050 Tgei munta quest embrugl de guerra? 1030 Hacheudavosil Piz-Scopi Entschiet il Giuvenessen di? De quei sminavan nus pilver Eunc nuot jer será vi Muster. Tgei 'veis pomai de criticar 1035 Vid nies confar e demanar, 1055 Che vus ténis oz radunonza, Senz'avisar la suprastonza! Tgei 'levas far tut da discus? Vus essas tuts fetg suspectus. — 1040 Pertgei undrescha Viés Mistral Mo leu davos il traditur 1965 Vez'jeu in auter grond Signur. Seis bein vegni, Mistral de Fries I Oz buca siu patrun feudal, E negleghescha tuttavia Las regias delia cortesia, Mei buc salida, beneventa Tenor la fuorma, ch' ei dischenta, Tegn buc lastaffa, sco duei, In vèr vasall de miu marschei? — Tgei fas ti leu, Mistral de Moos, Cun miu manti sil cramadôs? Pertgei stas buc sin tia posta, Per far tiu plogn e dar risposta, S' ti quittas de haver raschun, De lamentar de tiu patrun? Cun tei, de Moos, lein nus tener, In di dertgira vi Muster. —Jeutgiselteide felonia.— E tgi de sia compagnia, Che ha che morda la conscienzia, Entscheivi cun la penetienzia. Tgei 'veis de bien tgei encurris En Vai cun vossa compagnia Vus veis pilver falliu la via 22 1060 Ses umens, udent la smanatscha mordenta, Bandunan de Moos — e quel sestermenta. — II Segner cul det il de Fries designescha E cun ironia lu continuescha. — 338 — 1070 Ni 'leis cumprar in bov de raz? Stoveis vus far viés taur de maz Mo lu duevas sedrizzar Tier il patrun, per marcadar. Signur Mistral! 'vess mai cartiu, 1075 Ch'in Fries rumpess siu plaid spendiu, Ch' in um sco Vus, che stat avon, Ftiss hábeis din schi trest engonn. Vus veis poda schon emblidau II patg, che nus igl onn vergau 1080 'Vein fatg cun Vus de cuminonza Ad Altorf sin la radunonza. Leu ha viés pievel empermess, De schar la claustr' en siu possess, — De schar P Ursèra star cunbien 1085 E d' in a F auter far dil bien, De viver en perinnadat E respectar la proprietat. 'Veis emblidau il serrament, 'Veis emblidau il document, 1090 Che jeu e Vus vein sutsignau E viceversa sigillau? —*) Signur de Fries! gl' ei mal de far, Sch'in sade Vus bucsefidar, Sche vus duvreis gF engirament, 1095 Per traflicar in tradiment, E sefigieis de buns vischins, Mo per urdir creuns e rampins. — Jeu creig denton mai pli, ch' igl Uri Sei cheu d' accord cun siu parsuri. — 1100 .leu vegn iionn per quella fin A-coraparer sin viés Cumin, Per domondar il pievel sez, Sch' el hagi è piglian viés vèz. Duess ei lu pilver constar 1105 Ch'il pievel sez lev' engannar, Sche fetsch jeu pass tier la Dieta, Per dar a vus giu per la detta. Leu 'vein nus èr enqual amitg, Cunzuii Glaruna cun Turitg, 1110 lis quais cun nus ein alliai Ed ein adina stai fidai, E vegnan buc schi spert unfis, De star de plaid, sco vus de Fries. — Per oz cargei voss niils de satima 1115 E rettirnei en vossa canina!" En rabgia s' avonza de Fries, il mistral, Volent siglientar il cumin d' Hospental Cun dar ina hurscha trás sia partida; Mo prest la roschada sesparta, semida.
— 339 — 1120 Ils vegls ded Ursèra pertgiran la buora, Ed èra la troppa dils giuvens conquorra, Havent entilgiu las raschuns digl avat E viu, nua regi la fei e verdat. E sco dus mattatschs, engartai sin dagrettas, 2125 Ston Fries e de Moos calar cun dispettas. Segner Pieder uss sevolva Tier siu Pievel e dissolva Cun raschuns de fundament Ils pertrags de tsohorvament, 1130 Implantai eis tgaus dils Purs Trás las tschontschas de Signurs. — El sclarescha si ils fatgs, Refutesch' ils avantatgs, Ch' ins voleva far valer, 1135 Per sesparter da Muster. — Segner Pieder plaida tgiunsch, Sia vusch ins aiidalunsch; Segner Pieder ha sco pader Studiau de perschuader. 1140 Tut rebatta franc e fresc Per latin e per tudesc. Mintga plaid ei ina frida, Ton sil cor, sco sin Pudida; — Ed uss tschontsch' el eunc romontsch 1145 Cun siu vierv pusau e frontsch: „Clau Camengia di ami, Ch' il lungatg leventi si DenterVus las confusiuns,— Ch' il contrast de duas naziuns, 1150 Tuttavia differentas, Ch 'ein en questa Vai sesentas, Schendri sbagls e disfidonza, Sgurdinont la comportonza — E cuschini rizs e razs 1455 Denter vegls e denter mats, Che perquei il Tudestgun Tscherchi gl' Uri per patrun — Gie, ch' ei detti giuvenasters, Che sependien vidilsjasters 1160 E brattassien da figliasters Nies Romontsch per in canaster. Ch' ils Tudescs fan vèss d' emprender Nies Romontsch, selai comprender. Èra nus havein pitgiras, 1166 Ded emprender lur mistiras, E plidassen pli bugient Mo Romontsch da funda¬ ment; Mo gl' ei fatg, che da natira Mintga viers ha sia lira. — 1170 Essan nus dentont schi buns, De vertir ils Tudestguns, — Gie, d'emprender lur lun¬ gatg, De tractar eis schi bufatg, Ch' eis pon denter nus exister, 1175 SenzadalTudescdesister,— — 340 — Sche podessen eis bein èra Risguardar empau noss' éra, E silmeins far in' emprova, Ded emprender quei ch' ins drova, 1180 Per disquorrer cul vischin, Senza far cheu schi da fin.— Quei fagiess da bi bugient In carstgeun empau dischent. Mo 'ls purs cotschens cun lentagiens 1185 Ein en tut empau ded agiens. — Malspirtai da ranveria Ei lur Diu P economia. Cortesia ei in vèz, Che meretta doiras e sprèz. 1190 Cun in règl malign enguord Stat mintgin sin sia cuort Ed enquera d' engannar Siu vischin, per profitar. In ed in ei cheu in retg 1195 E respecta mo siu dretg. In ed in secrei ded esser, Schi perderts sco in professer. Per las caussas de cumin Interess ha el negin. 1200 Siu princip ei car de vender, Bia de prender, nuot de render. Oh, cun tala glieut selai Buca viver d' alliai! Ha, vus paupers oriunds, —• 1205 Possessurs ded alps e funds, Vegls vischins e purzonavels, De tuts dretgs ils vers arfáveis! Essas schi da buna fei, De vegnir da quels marschei, 1210 De straschar voss interess Ais rampins dils indersess, Gie perfin de trafficar, Per vus sezzi engannar? — Leis commetter P ortgadat 1215 De cun Uri far íuistat, Ch' ha adina cavistrau, Per vus metter sut ugau? — Giuvenasters, giuvenasters! Dei adatg empau dils jasters! 1220 De saver empau tudesc Tegn vus buca si da fresc. — 'Scheis vus ils Tudescs surprender, Vai cun vus adina mender, Fin ch' eis vegnan schi garmadis, 1225 De tractar vus sco selvadis. Tgei tartgeis de profitar Cun in schi pervers eonfar? Mo pertgei, risdei pomai! Essas vus schi trubestgai, 1230 De snegar, sprezzar in sumina II lungatg de vossa mumma? — Essas schi da pauc valzenn, De disgir viés cor e seira, Ded unfrir viés ver caracter, 1235 Per far tschéras d' in calfacter? Nies Romontsch ei d' origin In' enfiaria dil Latiu, Ch' ei adina staus in vierv Cultivau e plein de gnierv, 1240 Sco eunc uss la sontga messa Di per di a nus confessa. — II Latiu vegn scrett pertdt. - 341 - Dil Tudesc san ins nagut Auter, che in triep barbar 1245 Drovi quel, per patterlar. Milli onns ein passentai, Ch' ils Romeiras, ils vigls Latins, Ein vegni sin noss confins, Han fundau sin crests e spundas 1250 Lur culégnas oriundas E tschentau amiez la Vai II Casti dil hospital. — Perdavonts de milli onns Stavan cheu en Vai avdonts: 1255 Um e dunna cul mattatsch, Cultivont il stess terratsch. Voss babuns ein cheu satrai, Voss affonts cheu battegiai, E vus essas cheu vischins, 1260 Per amur dils vegls Latins, Che han schau ais decendents Cul lungatg lur beins schaschents. — Dat ei bein zaira' in pievel Schi tumpriv e schi da niebel? — 1265 E vus lesses barattar Viés caracter cul barbar, Cul lungatgscultschiu e gob, Che deriva dal Schuob, Ch' ei d' obscura derivonza, 1270 Senza stemina ni mionza?! Nua'veis viés pugn d'honur? II Romontsch sáveis disquorrer Giu Ligieun e bein conquorrer, 1275 Vender ni cumprar in tier Senz' agid d' in mulessier. — Cun Romontsch plidar sáveis Culla sebenta dil Valíeis. E davos il piz Scopi 1280 Tut capescha viés „bien gi". Sche pertgei voleis unfrir Viés caracter e disgir Vieslungatg artau dais vegls Ais ded Uri quels tschubegls, 1285 Che patiarlan de vertit, Mo vus porschan sevitit!?" E gl' avat scaldaus excloma Cun in plaid sco fiug e flomma: ,,„Umens libers delia Vai! 1290 Vai plidau in intervall. •Ieu pretend' uss curt e spèrt Ina tschiarna de detschèrt: „Leis, vus Umens delia Vai! Star sidretg sco nies vasall, 1295 Renconoscher il poder Delia Claustra de Muster, Suondar la nobla Crusch De Sogn Plazi — ni daila vusch Leu al taur de quels ded Uri? 1300 Jeu domondel sco parsuri, Schent a vus Ia libertat, De far vossa voluntat." — La fuola riranada, scaldada, cametscha Seta vid la buora, semetta sin rietscha; — 342 — 1305 Ils vegls ordavont, ils giuvens suenter, Perfin enzaconts dils Tudescs vegnan denter, E cloman e greschan — i n cor, i n a vusch: „Sogn Plazi! Sogn Plazi! nus lein tia crusch!" Ils vegls serebalzan lu eunc ina gada 1310 E cloman cun viarva stendida, scaldada: „0 munVma romontscha! Ti mumma carina! Nus'lein tia tschontscha salvar per adina!" II Segner descenda contents dalla buora E va — compognaus dais subdits en la tuora, 1315 Per far ina fiasta cul pievel fideivel, Cul pievel sincer e d' in spert raschimeivel. — De Fries, la sabientscha cun sias cambrolas, Banduna la piazza, sgartont las tarscholas, E Gilli de Moos, che festgina suenter 1320 Cun prescha schi gronda, de romper il venter. — E gleiti svaneschan quels umens capáveis De crutschs e rampins — sut la crappa dils giavels.