# Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali/III/1

../II IncludiIntestazione 14 giugno 2015 25% Da definire
Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali con versione italiana Jan Batista Alton 1881 CC BY-SA 3.0 GFDL Indice:Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali.djvu //it.wikisource.org/w/index.php?title=Proverbi,_tradizioni_e_anneddoti_delle_valli_ladine_orientali/III/1&oldid=- 20160314152536 //it.wikisource.org/w/index.php?title=Proverbi,_tradizioni_e_anneddoti_delle_valli_ladine_orientali/III/1&oldid=- 20160314152536
XVIII. I težóri dʼ i Ladins.
I Ladins sĕ lamënta soënz de straciaría, Mò per l plů nʼ èl pró dʼ ëi kĕ blòta trazaría; Šʼ ëi èssa dër la meşéria, gissi zënza fal, Olá kʼ ël è težóri per ki kĕ kīr val, Mò vignʼ òta, kʼ an i diš val dĕ bon, nʼ ói crëi E mina, kĕ té stóries nĕ sibĕ mai vëi.
Plů da scicá á fat ki dĕ Kérz la it tʼ a Fodòm, Aldi den gran težór kʼ ëi ava da chièz vèdl òm; Da maladëtʼ, inscí kʼ i Fodòmi è trés sta, Sen vai dĕ noet sůn jů dĕ Kérz a mèz ki pra; Zënza di nia a degůnʼ, giavé ái da iló sòt n sas, E á ciafé ór ed argënt, n gran grụm, sòt téra n pas.
Mò tʼ atri póstʼ ciafès chiamó težóri asá, Ma dër kĕ crīs da sën e kĕ savès da fa; Scognů nʼ èl ůn a Sëlva in Gherdëna tĕ Val; N bèl chiastèl fṓl iló zacan, ignó nʼ ḗl n tal; A mèz n crëp l ava fat fa n sopérb cavalīr, Òm dĕ bī fatʼ e vérs la gënt onést, senzīr.
pagina:94 L chiastèl è bèl tomé dan troeč anʼ důt adụm, Mò a mèz l crëp dĕ Stevía, kĕ sĕ pérd tel nío brụm, Nʼ odès chiamó n bèl tóc, recórt dʼ antikitè; lló ḗ zacan i Wolkenstein, kʼ è şëgn tʼ citè; Nó lonč da këla roína dĕ chiastèl èl n lëgn, Sòt kël ciafa giavan n težór ki kʼ è dʼ ël dëgn.
Orès savëi, šĕ kël tešór è pič o gran? Di ves l pói bëgn avişa, i l sá da bon crestian: Sèt chiaries èl a sóma, mèz ór mèz argënt, Del plů fin kĕ sī mai sté tĕ les mans dĕ gënt; Dʼ ater patůč trëi sómes èl dĕ vigni sórt, Kĕ basta a contenté dĕ keš mon lʼ òm plů ingórt.
Mò kĕ nĕ mĕ podès da malcontëntʼ trá dant, Kʼ i nĕ ves aiĕ dit důt del bèl težór piziant, Ves digi del giavé chi les rīs condizions: Persona kĕ sī libra da bůrtes pašions Giávĕ da mèşa noet a còlm dĕ lůna iló, Sòla, nĕ sĕ lascian da chièz kĕ vëgn destó!
Nʼ ater težór, půc manco gran, èl t’ a Chialonc, Sòt n sas bèl dlongia strada, kʼ è plů lérc kĕ lonc; Nia da lonč odès l pré dĕ nʼ òm nó mórt da dī, Kĕ sĕ dlèga tʼ la comtemplazion şëgn dĕ Dī; Da ciafé èl rī per via dʼ i blastemons talianʼ, Ad aldi ki sĕ scògnel trés plů sòt t’ i miagn.
Tĕ dòi lůš jʼ a La Villa èl težóri scognůs, Da persona dĕ confidënza èsi sta odůs; L prụm, kël ciafa, ki kʼ á fortůna, sʼ a Revač, Chiastèl vèdl, zircondé a keš tëmp da troeč lavač, Mò per lʼ èga, kĕ vëgn dĕ Cól Cůc, renomé E per i bī favás, chiariá dĕ fās, laldé.
L secondo, kël ciafès, šĕ kiris bëgn, jʼ a Tòr, Abitè dan troeč anʼ da gënt dĕ gran onòr;
pagina:95 La Gran Chiaşa sĕ tlama şëgn kël vèdl chiastèl, Tra i chiastī ladins na òta l plů stérc e l plů bèl; Şëgn tòmel prëš adụm scèkĕ kël dĕ Revač, Impontá trami dòi con séves e granʼ liač!
Tan granʼ è ki težóri, kĕ důtʼ i Ladins, Šʼ ëi gnis ciafá, fòs granʼ ricons dĕ bī zekins; An á chi bèl giavé e kiri, mò zënza efèt; E savès, chi kʼ è sté dĕ kël laúr l gran defèt; Ciafé pó gni l težór solamënter da gënt, Kĕ sī nëta dĕ véra, batĕ e stritamënt.
Per kël, òs da La Villa, lascès di da mé! Šʼ orès l težór dĕ Tòr e dĕ Revač ciafé, Torèd per l laúr laorantʼ, amantʼ dĕ bèla péž! Ůnfat él spó, šʼ ëi vè stracions o ricʼ dĕ méš; Giavé fagèdĕ a mèşa noet del gran Nadé, Olá kĕ sòt chianóa an alda datrai chianté!
N gran težór èl scognů da anʼ ed anʼ jʼ a Sompont, Olá kʼ an mangia şëgn gonót da smalz e da ont; Inch jʼ a Còz èl giavé itĕ na casa dʼ argënt, Bèl blanc e nët, da fa la gòla, e liciorënt; Mò kiš dòi póstʼ sará dĕ ban dlonc vižitá, Per trés rèsta ki bī težóri iló ingravá.
Sèt zụmes dʼ ór scognůdes èl a san Martin, Dit mĕ lʼ á nʼ òm senzīr, kĕ desprigeava l vin; Sʼ a Tòr è kël težór da cin cënt anʼ impont, Fóra del chiastèl èl, a pè dĕ piča mont; Na lụm, picera, brụma, odůda da inozënt, Ves invièia a scomencé l laúr sfadiůs sůl momënt.
L plů gran težór, kël è scognů in Marò sʼ a Brac; Dʼ argënt èl trënta sómes, dĕ blòt ór n gran sac; Lapró chiamó la bèla sèla, dĕ san Iòrz, Kĕ féž vëngĕ la véra contra vigni sfòrz;
pagina:96 Sʼ orès savëi, da olá kĕ l težór è scognů, Di ves l’ òi avişa e důt incërc al plů segů.
Tʼ ůrt del chiastèl dĕ Brac odès n bèl gran sambůc ‒ Šʼ ël è chiamó, nĕ sai, mò ël fṓ da iló dan půc ‒ Sòt kël sambůc redont jů fṓl zacan n gran ụt, lló scognṓ l’ argënt e ór i Bracons dal mụt; Ciafé ciafès l težór; giavan a mèşa noet Del dí kĕ Guido á fat moré it Mina t’ bůr lèt.
Chiamó dĕ nʼ ater gran težór ves òi conté: Kël é sůn Piz da Pères vérs Fůrchia increpé; Per důta lʼ Áostria fòssel iló ór cīs asá, Mò rī è kël plů de vignʼ ater da gi a tó ca; A mèz n bůr crëp scognů vèl sòt n pič tac bèl vërt, Dĕ sůra e dĕ sòt èl da spavënt sgriciůs e ërt.
Porvada lʼ á n Marò na òta con ardimënt; Bèl plan sʼ èl trapinè sů con gran sforzamënt, Mò revè iló con gran fadía sentivel n tòf, ‒ Gnī fóra gnīl dal crëp sòt ël a granʼ bůr bòf ‒ Kĕ gnůt důt ciůrn mesāl fa důt per resté in pè; Inzesců bèl plan dál òta palpan col pè.
L Marò fṓ apëna piè jů per l crëp dër bèl plan, Kĕ n pič òm, dër pič ‒ nano i digen per talian ‒ Salta fóra dal crëp, kĕ contëgn l bèl težór, Coiòna nóš půr Marò e i scíora dṓ saoron dʼ ór; L nano fóva vesti dĕ guant důt liciorënt; Con na şabla tʼ la man, důta dʼ ór, taiāl l vënt.
Con ů̄z den vèdl dĕ cënt anʼ jů al půr Marò scráiel: „Crëi bëgn, kĕ tʼ aies la gòla a mi ór, la fadía páiel, Kʼ ël nʼ è tan sòt keš crëp itĕ kiló scognů, Kʼ ël nʼ è plů lérc per l fit, kĕ tòma vignʼ an nụ;
pagina:97 Šʼ orès ciafé l težór, persona mesès cri, Kĕ, nia zitia dal tòf, manegëiĕ érmes saori.
Dĕ këstes calitès mës èster forní l’ òm, Kʼ ó davagnè l težór, důt dʼ ór e nó dĕ bròm; Ingiért nĕ nʼ ái, dër gian ái segů, šʼ ël gnará E zënza spişo a tòf la véra inch vengeará; Ór podarál sĕ tó spó asá ed a só contënt E gni da nụ, šʼ ël á ligrëza, a só talënt.
Şëgn sonşi impóma trés con důt mi ór intrighè; In mancanza dĕ lérc mësi l mët a dlighè Ed ingrascé còlʼ èga indorada val bó, Kĕ bëi tel rů, kĕ pasa sòt keš crëp kiló; Šĕ nĕ tʼ ós crëi spó a mis paróles e mi ditʼ, Va, déora tó bó griš, ël páia capital e fitʼ.”
Dites kestes paróles sparëš nóš pič òm, Kʼ ā rajoné del vérs e dër da galantòm: Mò l Marò a mèz kël crëp è chiamó resté n pèz, La bòchia daérta, scèc ël ès chiamó aldi chièz; Dĕ kël kʼ ël ava odů e aldi, ḗl tan plëgn dĕ spavënt, Kʼ ël cedā tōmé jů dal crëp vigni momënt.
Revè a chiaşa, l bó griš fégel gi l fant a cri, Nĕ diš a degůnʼ nia, chi kʼ ël á odů ed aldi; L becá fégel gi a tó ‒ důtʼ minā, kʼ ël fòs mat ‒; Dʼ ingignè pró důt chièz kʼ alda, nʼ èl masa frat, Féž spó copé só bó e daért kʼ ël á só magon, Vèghel iló dĕ bèl òr fin n dër gran balon.
Da kël k’ i á dit inkina şëgn, odès, Ladins, Kʼ ès težórz asá tʼ ůš paíš, šĕ sès asá fins; Mò per l plů sès da “láscemĕ in péž” a óš gran dan; Del tëmp nʼ aprofitès, comòtʼ plů dʼ an in an.
pagina:98 Na stória ves dirá şëgn dʼ atra gënt l costụm Dĕ deventé con ůš težórz dër rica aslụm.
Dan troeč anʼ bèl vivóvel n půr pëtler talian; Da san Toméž nĕ fṓl, mò n vèro Venezian. La vȯia dĕ san Batista gniva kël vignʼ an L medèmo dí jʼ al Plan dĕ Marò zënza dan; Ad albérc stḗl sʼ a Rās, da důtʼ bëgn conesciů, Da patron e patrona bëgn vignʼ òta odů.
Ël fóva bèl saori ‒ Bépo avel per inòm ‒ Da důt’ i Maròi fṓl conesciů galantòm; Ki da Rās spó, vignʼ òta kʼ ël gnī, ḗ důtʼ contëntʼ E priā Bépo, da gran corioşitè důtʼ spëntʼ, Dĕ conté val da nụ dĕ këla gran citè, Kʼ ël ā la oşanza, tůt fóra Jůgn, dʼ abitè.
Bépo nĕ sĕ lasciava inviè dī e contā gian, Per kël i dḗn na bona žòpa, chiažó e pan; Ël spiegava i canai, důtʼ cënt e cincant sèt E có kĕ l gran canal fṓ fat zënza defèt; Digeṓ in lonc e lérc dʼ i trëi cënt otanta pontʼ, Có kĕ da ki i granʼ bī palač è tra dʼ ëi jontʼ.
Có kĕ les chiaşes é fates sůn pá, contāl, Mò la ria èga dʼ i dòi mil zicli condanāl; Del patriarca, del consistorio e téología, Dĕ la scóla da můžiga ed academia, Dʼ i ginaži digeṓl e dʼ i bī granʼ palač, Mò chi dĕ bůrtes maratīs e del marač.
Důt avisa contāl spó del palaz důcal, Dĕ la Pórta dĕ Kérta e lʼ ater zënza fal: Dĕ la dlīža san Mérc e dĕ só chiampani, Dʼ i cater granʼ chiavai, dʼ i conservá i plů bī; Dĕ les bèles pitůres del maèster Tizian, Dĕ la dlīža maestòşa dĕ san Páol e Jan.
pagina:99 Dĕ důtʼ i értʼ dĕ Venèzia savṓl da conté: Laúrz in ór, aciá, fér, bròm, spīdli, decoré, Sëda, chiandëres, žáfa, lin, agëi, coran, Zůker, èga dĕ vita, roşólio talian; La stória dĕ Venèzia savṓl ad a mënt, Scèkĕ n pič mụt diš l crèdo con slambrotamënt.
Lapró gnivel, kĕ Bépo savṓ só mestīr, Tan plů kʼ ël ḗ dagnòra dĕ boánda senzīr; Ël contā snèl, důt cant avişa e důt bèl tlér; Stofè nĕ sĕ stofavel mai e parṓ òm dĕ fér; I Maròi, ki scoltā pró bī kītʼ, incantá, E mai kʼ ůn èssa dit tra dʼ ëi, kʼ ël nʼ ès asá.
Mervȯia nʼ èl donca nó, kʼ ël albiava gonót, Kĕ Talian e Maròi fóva chiamó pró l gót, Kĕ spenṓ in këla sëra dĕ Rās l gran patron In onòr dĕl Talian, da conté stóries bon; Důt’ sĕ fageṓ mervȯia del tëmp pasé tan snèl E chiarava per l laúr del dí dṓ só cervèl.
Mo l bon Bépo, da òm plëgn dĕ manīra e respètʼ, Nó tachiè scèkĕ dʼ atri pitócʼ da defètʼ, Diš ai patrons dĕ chiaşa dĕ důt bèl diolan E tól comiè da důtʼ i conescëntʼ dal Plan; Jůn cůrt dĕ Rās sĕ chiariel n bèl sac dĕ saoron, K’ è tel lèt del pič rů, kĕ pasa iló a bèl pion.
Bépo sen va contënt, só pič sac sůl spinè; Dĕ bóta val, scèc ůn kĕ nʼ ó èster abinè; Per Val dĕ Růdo pasel, růa tʼ a Pè dĕ Rů; lló palsel n momënt, tʼ lʼ érba frëscia ponů; La strada spó dĕ Sénes tólel bèl leşīr, Tĕ na róa iló sʼ arkitel n pèz e chiara e kīr.
Scèc ël a tůt n pič sac dĕ saoron fóra Rās, Inscí fégel tĕ këla róa, cofè bèl bas;
pagina:100 N’ ater sac implenëscel dĕ saoron mèz fin, Taca spó adụm i sacʼ ciolá con n spéc dĕ lin; I dòi sacʼ scèkĕ můl a sóma sůl spinè Růl in Ampëz e bëi iló n gót dṓ dī jinè.
Inscí á fat nóš bon Bépo venezian troeč anʼ: Gran mervȯia sĕ fageṓ jůn Marò pici e granʼ, Chi kʼ ël fagès con kël saoron stracé tan lonč; Na pért credṓ, kʼ ël lʼ adorès da lavé fonč, Mò na segůda nʼ ḗl persona kĕ savès E cažo nʼ ḗl mai sté, kĕ Bépo instës l digès.
Dĕ san Batista fṓl indṓ gnůda la vȯia; Per këš fṓ grana dlonc jů in Marò la mervȯia, Can kĕ l dí dṓ l patron dĕ Rās digeṓ sůn plaz, Kĕ l půr Bépo a jomè kest an dĕ gni a tó l daz; Per mórt l tegnīn e mórt èl resté trés per l Plan, Kʼ odů nĕ lʼ á plů mai da iló nó pič nó gran.
Důt pasa sůn keš mon, chi Bépo án desmentiè, Kʼ an credóva da dī dai bůr ormons mangiè; Francësc, l patron da Rās, orṓ donca coioné, Can kʼ ël digeṓ tĕ stůa a sůa gënt l dí dan Nadé: „Da Nanů, can k’ i vadĕ a Venèzia a compré it, Vai pa da Bépo a odëi; šʼ ël páia del saoron l fit.”
Francësc da Rās è geůt a Venèzia a compré; Farina dĕ formënt, dĕ siára, sòrc e sé, Zůker inch e café adórel per lʼ an intīr. I afari fatʼ, sen va Francësc n půc a spazīr E sĕ frëma a chiaré dan na botëga dʼ ór, Incanté dal sdlominamënt del gran težór.
Apëna fṓl sté iló a conšidrè cin menůtʼ, ‒ Conšidrè vèl instës per l guant ladin da důtʼ ‒ Kʼ ël alda sura dʼ ël na ů̄z kĕ kërda só inòm; Francësc chiara sů e vèga al prụm piano n gran òm,
pagina:101 Kʼ i féž sëgn còla man dĕ gi sů a rajoné; L patron da Rās mina, kʼ an fòssa per l coioné.
N momënt nĕ sal có fa, šʼ ël dësa stimè o nó, Mò spó pënsel: „Temëi nĕ mĕ tëmi chiamó, Scebëgn kʼ i Venezianʼ è plů rī kʼ i Ladins; Oron odëi e sperimenté, cái kʼ è plů fins!” Revè kʼ ël éva al prụm piano, nó půc coriůs, Vèghel, kĕ vëgnĕ incontra dʼ ël dòi servidůs.
Trami dòi fṓi vestis con guant důt indoré; Ëi l mëna travérs stanzes dĕ mérmo laoré; Důt sdlominā da granʼ spīdli, da ór e da argënt; I můrz, i parëis, l fonz, důt fóva liciorënt; Nóš půr Francësc pensā dʼ èster roè tĕ paraíš, Mai n té gran lůšo odů nʼ avel tĕ dʼ atri paíš.
L signůr, kʼ i ava fat sëgn, l salůda e diš spó rian: “Francësc, nĕ mĕ conësces plů? I son l Venezian, Bépo, kʼ á fat dʼ óš pič rů e dĕ Sénes l saoron Fóra den pič půr pëtler, kʼ i fṓ, n gran ricon; Inscí, mi bon Francësc, vala sůn keš gran mon, Šʼ an intonëia sůn córda dʼ instromënt l dër son.”
Vérs Francësc sĕ desmòstra Bépo rʼconescënt; Dĕ bèl patůč i dál asá dʼ ór ed argënt; Jů pró mëşa lʼ ál fat senté da galantòm, Da bëi, mangiè tʼ i dál, scèkĕ dës fa n dër òm; Dṓ marëna l compagnëiel chiamó sůn stradon E lascia ringraziè i Maròi del bèl saoron.