# Zumalakaregi

Zumalakarregi
Edestiari buruz zortzi bertso-salletan eratutako poematxoa
Zubimendi'tar Joseba 1935
ZUMALAKARREGI
| "Limosnatxo bat" bertso-doñuakin abesteko | Gudara zertara...? |
Ene asaben oroitz-arnasa atoz nerekin lantzera, milla zortzireun ogeitamairun gerta zana argitzera! Eusko zeruko goiargi zabal atozkit aize ematera! Aztutze beltzan galdu ez dedin bertsotan nua jartzera Ormaiztegiko Zumala aundien arrigarrizko izakera.   Ikus dezagun orduan nola zegoan Euskalerria. Iñoren menpe gaberik, ura zorioneko garaia!
Baldin Lapurdi ta Zuberoen nagusi bazan Frantzia, ona Gipuzku eta Naparra, naiz Araba ta Bizkaia, eusko Aberri egoaldea azkerik zegon guzia.   Ez al diozu erri oneri min itxurikan arkitzen? Bere izkera aintzagarria ara nola duan galtzen. Ta zertzaz dira Euskalerriko aundiki oiek mintzatzen? A...! Españiko bakaldun zarra, Fernando, omen dago iltzen eta Isabel edo Carlos, zein, jarriko duten agintzen.   Zer ajol dio euskaldunari Españiko bakalduntza? Zergatik ango gauzak utzita ez begiratu onuntza? Napoleonen gudalozteak bialdu ziran aruntza; baña aundikiak Españi kutsuz dauka geroztik biotza eta, tamalez, ortikan dator Euskadiren eriotza.
Lengo Oñaz ta Gainboak kalte aundik zituzten ekarri; orain Madriden bat edo beste bakalduntzarako jarri ardurik ezta, euskaldun auek zertan dabiltza ain larri? Nolatan daude goiki gizonak gudan sartzeko egarri? Ene Jainkoa! Itxu dabiltza! Ene, au bai negargarri!   Utzi besteren erriak orain ta batu eusko guziak! Ez al zaizkitzu oroitzen gure abenda zarren auziak? Arrotzen oñak ez dituztela zapaldu gure mendiak ta erromatar, godo, maomar, ludi guztiko nausiak izan dirala, eusko indarrez, beti ta beti ausiak?   Oroitu zaite bizkaitar orok Arrigorriagan egiña, oroi berriro, Orreagan nola zuten egintza berdiña. Ordun ziñopak odolez zuten gugatik busti lurgaña.
Eutsi ba orain! Etzaitez izan ero ta buru ariña; utzi zaiozu konpon dedila nai duan eran España!   Bañan zer dakust? Ara euskoak atzipetuta, ustetan, beren erria galzorin dala. Egoak damaz oñetan! Zeñek orrela iruzur ditu? Zeintzu dabiltz lan oietan? O! Aberria jartzera doaz negarte samin beltzetan ta berak gero eskako dio kontu zorrotza benetan.
II
| Doñu errikoia. | Emen degu gudalburua. |
Illunabarra degu argia gordetzen dijoala, ludia beltzez zaigu jazten. Iruñako arresi zubia da jexten eta Arga ibaiorutz ara zein datorren.   Burua makurtuta, lurrera begira, gainjanzkien eskutuz Irurzun urira zein dator apalkiro? So bere janzkira! O! Zumalakarregi dator bere errira!
Iruñan utzi ditu bere emaztea, alabatxo kutunak ta ongi izatea. Zergatik atsegiñen truk artu nekea? Zer ote dan erria maite izatea!   Ortxe bide erdian dauka beor bat zai; arin doa gañera ametskor eta alai. Esporeak sarturik tximista laxterkai dirudi. Emen degu... Ongi etorri, bai!   Aspalditik zai zegon zure Aberria ta zenbat maite dezun emen agiria. Zure izen ospetsu ta aintzagarria guziak maite degu. Ongi etorria!
An Zumalakarregi! —dio gudozteak— Ongi etorri! Gora euskotar semeak! Azke izan nai degu emengo jendeak. Zenbat pozten gaitun zu emen ikusteak!   Oiartzunak berrizten du alde danetan gudarien zantzo au, zoko ta gañetan. Ongi etorri! dio otsak mendietan Ongi etorri! ibaiak ur eresietan.   Bañan gizon artean beti dago griña txarra ta alkar ongi ikusi eziña. Iturralde zan lengo buru agiriña; onekin ezpatzea zan gauza jakiña.
Bañan euskaldun orok Zumala goguan ibiliaz, daukate biotzen barruan. Orrela Iturraldek zer zezaken orduan? Agintzaren burua bertan utzi zuan.   Guda mutillen buru da gure gizona ta eusko gudaria amesten dagona ez da Carlos bakaldun ajola zaiona, baizikan irixtea euskal zoriona.   Bere semetzat laxter da arro Ormaiztegi, ospatsuena bai du Zumalakarregi. Edestera nuana bazaizu latzegi, jakin zazu guzia dala emen egi.
III
| Kerexeta'ren "Oreaga" olerki neurriz. | Guda asieran. |
Zortzireun mutil ditu gudarako zutik, anitz etorri zaizka Napar ingurutik. Guda janzkirik ez ta goseak aulduta, otzak, kemenik gabe, oñak odolduta, dijoaz nastuta; bañan oñez dutela Zumala aurretik beraren bildur-ezak ditula arnasten,. bulartsu, arin doaz guziak abesten.   Adiskideak ditu Naparru mendiak, zuaitz, erreka, zulo, esi, elorriak. Etsaiak nai badute berengana eldu lenen areio auek bear ditu kendu edo ta aldendu. Bañan eusko semeak dabilzten larriak! Su-izkillurik ez ta, dunak, balarik ez... Berentzat lirake, ba, nun diran jakitez!
Ona inutil gazte bat Zumal-en aurrean, arrenka, sar nairikan bere gudoztean. —Zertan joputu nai dek? —egin dio galde. —Zaldikari nai nuke, baldin al baleike... —Zaldi gabe gaude. —Ongi da —ta aldegin du. Illunabarrean emen dator berriro. —Ara ne zaldia, etsaiari kentzean galdu nintzan ia!   Mutil onen antzera zenbat ote datoz... eusko biotzak orain su ta gar bai dagoz. Odol margo txapela dunak egiten du armarik ez badauka dagonetik kendu, naiz an odol galdu... Etsaiak gaur gabean asetzen daude loz. Auek bai deukatela guda tresna pilla. Orain iluna degu. Goazen bada bila.   Bañan illun beltzean nolaz ezagutu alkar eta etsaiak gutatik bereztu? Tamala litzake ba, usterik ezean, nastuta anaien bat gauen ilunpean erailtzea guk an... Ara gu berezteko gauza aukeratu! Jarri ditzagun danok jantzi beltz gañetik azpian damazkigun alkandora zurik...
Zer dakuste begiok? Zer dago Zubirin? Illunpe lor onetan zer dabil arin arin? Or zomorro zuriak dabiltza biraka... Ene, izkillu otsa! Ara karraxika... Jendea korrika... Orain turuten otsa entzun da belardin. Alkandora zuriak onuntz azkar datoz... Zubiriko erria ixildu da geroz.   Algara lasaituak datoz mendin gora, laxter datorgu otsa geronen albora. Jesus, zenbat ixkillu! Zenbat kutxa bala! Gizonak bizkarretan eziñik zama ala. Pozik da Zumala ta esker itz xamurrak datorzki ahora: —Egintz ontan mutilak ongi irabazia dezute nere eskerra ta atseden luzia.   Eta, atsedentzeko, ez da ordu txarra, geienak badezute orretxen bearra. Zuen loa zaitzeko, izanik eun begi, Ormaiztegiko Tomas Zumalakarregi emen dabil argi. Ezpañetan dabilki errekin belarra, urduri da gizona zuen inguruan, badu guda garaitze asmon bat buruan.
Berrogei ta bost urte damazki gañean, oldoz garbia ager du kopet labañean. Bizar ta buru-illea anai besarkatzen, txapel gorri zabala burua estaltzen ta andik kulunkatzen zillarrezko borla bat, dizdiz jostatzean, Larruzko zamar beltza ertz gorriarekin, loki apañak ditu urre kakotxakin.   Esporeak dirdiraz, ezpata gerrian, eder agertzen zaigu gabaren erdian. Sorbalda zabala du ta lepo lodia, ille beltz antzekoa, urdintsu begia, itzal bekokia. Itz gutxiko gizona, gudan ta pakean. Asmo berrin bat beti dabilkila burun, par gutxiko gizona, beti dabil itun.   Bañan euskal semeak buru daukatena zer da, azti, sorgin, guzi lezakena? Bere abotsen deiaz, bildurrak aztuta, eriotzaren billa dijoaz sututa denak itxututa ta begiratu utsez menpetzen du dena. Salatari bat eldu da dagon tokira ta ixillik esan dio zerbait belarrira.
Arratseko nekeak azpiratu gabe goiz izpiak arki du buruaren jabe. Gizonak esan dio: —Etsaiak or gora jate gauzak damazki, janzki ta bolbora... —Ordun goazen ara, guretzako ditugu astinduz goi ta be!... Goiz deia jo baño len zaldizko mutillak mendian gora doaz eskutuz ixillak.   Burni makil zorrotzak dizdiz argiakin, beso billuz gogorrak bular sendoakin, basatien antzera zantzo ta aoiuka, zaldiak irrintzi ta guziak orruka dijoaz burruka, ikusia bai dute etsaia zamakin... Axut! —dio Zumalak— Ekin ortik gogor! Bertatik ekin gabe ez da gelditu iñor.   Ta berrogei basati aiek zaldietan berreunen aurka doaz gudu aldi ontan. Au ezpataren otsa! Au alkar jotzea! Ara lurrean bat or, an doa bestea... Ori jokatzea! Zein ote da nagusi gaurko gudaketan? Euskoak atzeraka datozte aldentzen... Ene, aldi onetan bai dutela galtzen!
Baña norena degu, ausirik guzia, bakarrik aurreraka zaldizko zuria? Ai! Zumalakarregi aurrean jarririk, Axut! —dio berriro— ezpata igiturik. Ez geigo larririk; ura an ikusita gurea da auzia; napartarren odola jarri da irakiten ta berriz aurreraka diote ekiten.   Andik laxter dijoa euskoen aldera etsaiak berentzako zuten zama bera. Guda-mutil berriak badute fusilla, zarrak janzki berriak. Zenbat bala milla! Joan bai dira billa zeuden lekutatikan arin ekartzera. Eusko zaldikarriak zein kementsu diran.... Ez da jaio besterik egundo lurbiran!   Orrela du Zumalak gudoztea geitzen, bene esana zintzoki bai dute egiten. Gutxitikan asita, gero ta geiago, gaur guda-mutil salla ugaria dago ta indartsuago. Ara bi gudalozte alkar purrukatzen. Zergatikan ordea dabiltza euskoak? Beren ustez zaitutzen asaben Fueroak!
IV
| "Basarri" bertsolariak oitura dun doñuz. | Indartu dira euskotarrak. |
Asieratik gudari gutxi bazegon Euskalerrian, ikusi orain Zumala bidez ozteak, zutik, sallian. Zenbat nekekin bilduak ditu gose utsaren erdian! Gaur Españiko gudalburuak maiz jartzen ditu larrian.   Liberal auek partetan beti azaltzen dira nagusi; baña gureak guda-lurrean geien alditan du ausi. Orain Zumala apur dutela diote; bañan ikusi, esan ondoren, bere aurrean nola dabiltzan igesi.
Gaur Espartero da etsaien buru, eusko saltzalle zitala! Ustetan bada eusko mutillak mendi onetan dirala, ementxe dator izugarrizko gudozten jaberik dala eta arriturik ikusiko du mendia utsikan dagola.   Bañan lasaiki baldin badago alpertuz atsedenetan laixter euskoak gañean ditu usterik gutxienetan. Amorraziaz, nekatu arte, beti gezurren ustetan, zenbat izeka egin dizkio Zumalak leku auetan!   Gazteitzen sartu nai du Zumalak eta laxterka dijoa. Bai sartu ere egiñik ordun beti lez bere gogoa. Gaurko ontan ere ongi utzi du Espartero gizajoa; bertan etsaiak erail ondoren, or guda tresna naikoa!
Zer gertatzen da liberaletan ainbeste buru aldatzen? Bein Rodil dala, Valdes urrena, gaur Oraak badu agintzen, biar Linares edo Cordoba ordezko diote jartzen. Etsai guziak erraz bai ditu gure Zumalak menpetzen!   Gudalbururik izentsuenak dakarzte beti onuntza; naiko jendea guda tresnakin, berak nai aña dirutsa izanagatik; alare beti euskoentzat nagusitza. Guda izkillu ausartsuena bai da euskaldun biotza!   Emengo seme ezikaitz auek nolaz orduan garaitu? Ainbeste kalte damaion guda nolaz Españak ainaitu? Bere ospea, galtze onekin, zapalduta ikusi baitu. Orain eskeintza zoratzalleak egiñaz ausiko ditu...
Or Espartero buruzagia Ernanin nun dan azaltzen. Ta Fueroa zainduko dula ara nola dun agintzen. Esaten digu iñor Españin aurka bazaio ausartzen lenengo bora izango dala ezpatarekin gordetzen.   Lengo eskeintza alperrikako izandu dala ikustean, Zumalan anai Mikel bitartez,, dirua nai dun añean eskain diote, Euskalerritik aldendutzeko ustean. Bañan orduan saltzallerikan etzan euskoen artean!   Etorkizuna margo beltzetan diote gero azaldu; Emazte ona urruñen dauka alabatxo bat du galdu. Min-aldi onek gure Zumala garaituko ote al du? Eusko gudari zintzoa iñon ez da ezergatik saldu!
Ukatze onek jarriak ditu amorruaz irakiten; su, odoletan alde guziak geroztik dituzte jartzen. Arantzazuko eliz ederra ara an sutan kixkaltzen. Orra Jauregik bere izena nolatan duan zikintzen.   Olazarren gaur zer gudu aldi bildurgarria goizetik! Egun sentia baño len orra mutillak erne ta zutik. Larrainzarretik, Etxalartikan Lekaroz ta Errazutik guda mutillak datoz laxterka alderdi guzietatik.   Irurita alde ta Elizondo bereak ditu Zumalak; mendaitz goienak, muño gorriak, arkaitz, aritz ta makalak, etsai oztea zaitu itxuran, zutiñik, bañan argalak daude, egunero zulaturikan euskaldun etsaien balak.
Egoardi baña len asi dute biak turuta soñua. Kañoi dunbotsa gortu zorian! Aotik darion sua! Buru gañetan nabaitutzen da, bala maltzurren txistua; noiznai illikan mendian bera gudarien bat dijua...   Orain euskoak eraso dio adore biziz jarrita. Ikaragarri ango burruka! Bañan atzenik etsita an doa iges arerioa, bere izkilluak utzita, edo geldi da gajoa illotzik bertan begiak itxita.   Bidaso ibaiko zillar margoak odolez gorritu dira. Zenbat itzulti eror diraden odol gorrian erdira! Igeslariak sartu dituzu itxurik amildagira ta odol gorriz nastuta doaz ibaien leku amaira.
Gaua datorgu. Zenbat bizitza bertan gelditu dirala! Lurra illotzez ereinda dago... Auxen bai gauza tamala! Gaur eguzkiak ikusia du giza-gorroto zitala ta lotsaturik illunpetara igestu da bereala.   Baña inguruan Carlos errege agertu berrien jaiak ospatzen dira bitarte ortan. Gertatze negargarriak! Euskoak gudan ixurtzen beren zañetako odol gorriak ta arrotz arentzat jarri dituzte jostatze pozkor alaiak...!
V
| Bilintxen «Juana Bixenta Olabe» doñuz abestu bedi. | Gorrotoa. |
Euskalerriko eliz batean otoitzak egiten dauden unean lekaide batzuk, anker jendeak erail dituzte, biotz gabeak.  Ene Jainkoa! Geroztik ziñezpen duan euskoa geiago suturik gudara doa.   España agintzen daudenak buru, Mina digute orain aukeratu guda zital au amaitu nai-ta; eusko mendien ezagun baita  ta kementsua. Orain badabil naiko zartua maltzurra da ta entzutetsua.
Leno Zumala mendeko izanik ikasi zituan bere artezik. Orain dijoaz alkar neurtzera. Zar jakituna da Mina bera ta azeri zarra; bañan Zumalak legoien garra antzera dauka gaztedi indarra.   Berriz gudako tresna eskasin! Nun eta nolatan azkarrik egin? Baztan menditan ta Etxalarren arkaitz zulotan ara egiten ontako olak. Antxe sutunpak, sutautz ta balak egingo ditu gure Zumalak.   Ingurutako eliz kanpaiak mututu dira, ta beraren gaiak labe gorritan daude suturik. Geroxeago danak urturik, an guda tresnak! Sutunpa berri, bala zuzenak, gudan garaille jartzen direnak.   Azaroa da. Negua bertan. Gudua irrintzika mendi gañetan. Naparruako Villafranca an dago arrorik axut aupadan.
Emen axutka? Ekaitz antzera txistu orruka an dijoazte. Ura burruka!   Elizan gorde dira aldezleak, berekin dituzte sendi maiteak, Sunpaka gogor eliz barrendik, erantzun berdiña zeukaten lendik! Ene, zer sua itsas dioten! Laxter dijoa goitik lurrera eliz osoa!   Kupitu zaigu Zumala bera eta badijoa aldegitera; bañan an dator Carlos aginduz austeko dana odol eta suz. Oroitz ituna! Suzko mingañak ta ke astuna, argi gorritan gaueko illuna!   Barrun daudenen aur karraxiak eta emakume larri antsiak zein ez luteke biotz-berako? Bañan erregek esan dulako su eta garrak badirudite inpernutarrak geituz ta geituz. Ango negarrak!
Zumala dabil errukituta eta galzoriak arrunt aztuta, bere aginduz, aurtxo andreak azka dituzte eusko jendeak. Gure gizonak ager dituzte biotz nai onak ta urko maitasun sustrai sakonak.   Egun auetan zaldikariak arroki dabiltza sutan jarriak. Euskotarrena gogor axutka ta liberala andik itzulka. Eta iñondikan ez dute ematen erantzunikan... Ez bai daukate ausardirikan!   Baña ausardia Minak badauka Naparru semeak iltzeko sailka. Lauzko mendian, erdi gordeta, sutunpa zar bat, ausiz beteta arkitu dute. Zeñek aruntza eraman ote, ta besteak nun gorde dituzte?   Aurreko gabez mendi artatik sua zerioten eten gaberik. Baña nun dira kañoiak ordun? Lurpean gorde badirade, nun
dituzte sartu? Iñon zar ura beste ez da agertu, geion aztarnik ez dute sortu.   Mendi semeak bere aurrera ekarriaz egin du galdeera; bañan ez dio iñork erantzun: ango gizonak ez dakite nun gorde zituzten ta balekite ez dut sinisten esango zanik. Il naiago len!   Zigor minkorrez estu-azita batok esan dio gaixo jarrita; —Itzaiak gera eta beiakin igo ginduzen; bañan ez jakin zein lekutara begiak zapiz itxutuz, nora ikusi gebe, jo gendun gora.   Ordun amorruz, ikusirikan etzeukala ezer jakiterikan, izkilluz erail zeritzatela agindu zuan, suz, beriela ta bei gaixoak, gizon laguntzan zartutakoak, berdin il zitun, zital gaixtoak.
Ta bitartean iritxi-berri Don Carlos an dabil erririk-erri aintza ta jaiak nunai dirala. Ustetan ote bereizat dala Euskalerria? Euskoak maite du Aberria ta eskein dio duan guzia.   Jaitan igaro da Egoarri ta orain iritxi da Urteberri. Etsedenean Urretxun daudez iñon gudarik ez balego lez. Bitarte ontan, Arrasateko inguruetan, ara amar milla liberaletan.   Bergaran bildu dira goizetik ta ara nun datozen mendi gañetik: Carratalá or, Lorenzo albuan, begira Jauregi nundik dijuan ta Espartero. Danak batean bilduta gero, onuntza datoz indartsu, bero.   Zumalak artu du Ormaiztegi, bere erria du eta maitiegi besten eskutan erraz uzteko.
Ekin diote emen sartzeko bañan alperrik. Orretarako ez dute indarrik. Ez da sartuko arrotz ankerrik!   An Gabiriko mendien gaña Anzuolatik Lierni aña dago etsaiez arrunt beteta. Eusko mutillak jaiki dire ta ara or gertu. Etsaiak arroki badira agertu bertatik nai du gureak neurtu.   Euskotarretan zaldi zuririk nola ez dago bakar besterik? Zumala dua bere gañean. Beste guziak azaldutzean illak dituzte, beti Zumala zalarik uste, aide guzitan bera dakuste.   Eraso dio dunbako otsak. Astintzen dira gaurkoan otzak! Gipuzkoako gizon sendoak, entzun araziz guda zantzoak or nun doazen. Tiroka dabiltz an eta emen. Ene zein gogor ari diraden!
Gureak iru milla dirala larri dabilte orain Zumala; baña Iturralde naparrarekin Buruntzatikan laguntzarekin ementxe dator. Oi, zer burruka dabilkiten or, orain bai guda eraso gogor!   Ara Lorenzo orain igeska, kutsutu zaie bildur ta kezka. Esparteroren mutil bapoak zertan dituzte orain zankoak? Laxterka biziz itzulka doaz ikara larriz, euskoa atzetik jarraika berriz...   Zenbat gorputz-il alkarren gainka, bele beltzak an dabiltz usainka. Gaur erasoak zer su ta garra! Zumalak dauka bere zamarra zulaturikan eta izkilluen suz errerikan. Ia bizitza zun galdurik an!   Urren egunaz leio batean dago Zumala pake-pakean. Guda mutillak dabiltz, an-emen,
batzuk pelotan leiaz jokatzen. Au gentza itxura... Bañan zar da ango kanpai soñu ura? A! Euskadiko antxin oitura...   Din, dan... eskillak; din, dan... berriro. Zer entzuten da orren argiro? Din, dan... oiartzun. Egoardia! Ona geldirik pelotaria... Kendu txapela! Agur Miren bat otoitz ta bela pelotan darrai, leno bezela.
VI
| Xenpelarren bertso neurriz. | Negar ta odola etengabean. |
Orain Minaren adur izarra jetxiaz dator itzaltzen; ainbeste odol, ondapenakin, ospege zaigu gelditzen. Napar semea izanik etzuan izan kupirik bere anaiak zigortzen. Minan izena Euskalerriak izki beltzez du oroitzen.   Liberalen buru-nagusi gudatsein, dagon gizona, Valdes, datorgu. Diotenez da buruzagirik onena. Pozik dago Zumala ikusiz bera dala. Au bai da beti dagona
esanaz, nunai ausiko dula Españi etsai arrona...   Urte giroa otz dago oraindik; elurra noiznai goitikan. Aterpe on bat Amezkoa du egotekotan geldikan. Emen balarik gabe ere beti da jabe; ez dago iñun kezkikan. Etsaia onuntz ausartzen bada ez du izango onikan.   Bañan ez dauka luzarorako lekuan atsedentzerik; Buruntza igaroz, Valdes an dator jarraituz bore atzetik. Dena birrintzekoa debilkiten gogoa! Mina zitala zalarik, bera bañore odol zalego datozte biotz gaberik.   Amezkoatar sendi guziak igeska ikaratuta, bei, arkumeak, ardi, beorrak al dan bezela bilduta;
aurrak lepo gañean, janak saski betean, etxeko tresnak artuta, ero zorian doaz urruti, itxaropena galduta.   Oñaze latza ematen digu amezkoatar jendeak... Amoña zarrak, illobarekin arintzen ditu nekeak. Ara aurtxo txikia, orain jaio berria, negar gorritan goseak! Gazteak itun, zartuak makal... Orra gudaren kalteak!   Zumalarekin andre zartxo bat ona nun zaigun agiri; semetxo batek laguntzen dio eskutik bere amari. —Zer nai dezu andere? —Jauna: or ditut nere beste seme bi, ta zuri eska nai dizut beste au ere artzeko zukin gudari.   Arritu zaigu gure gizona eskaera au ikusiz;
eskertu dio amari bere gogoa eta, errukiz, dirutan sarituta mutilla artu du ta gudariak ermo jarriz, ama igaro du buruzagien ospeak artu araziz.   Euskoak orain Eulaten daude gorderik arkaitz tartean. Zumala aginduz banatu dira mendi azpi ta gañean, ibar eta zulotan, inguru guzietan. Anitz euskaldun danean! Ta zai daudezte, Valdes ikusiz, jausteko ausar betean.   Or dabil bera onutz-araka baso tartean galdurik; jatenik gabe, egarri-gosez, ezin arkituz etsairik. Zenbat ditu atzean? Eta zenbat ertzean? Ezin artu du itxurik! Eta nora jo? Atzera? Aurrera? An dabil atzipeturik!
Onuntza jota, usterik gabe, ara zauritu sei mutil; aruntztik berriz, bala zorrotzaz, gaur dizkiote amar il. Ageri ez dira-ta nundik, orde, tirata? Etsaia nundikan dabil? Inpernutarrak al dira edo... Au bai duala katramil!   Zer dabil orain Valdes, nastuta? Nurutz dijoa ain larri? Mendi auetan ez lezakela egin ezertxo du igarri. Ta ziaro aulduta, oso ikaratuta, goseak eta egarri, Lizarra aruntza, buru makurrez, dijoa gaur lotsagarri!   Bañan euskoak ez dio utzi nai orrela, lasai, joaten; lurre erraitikan, goi eta betik bat-batean dira azaltzen. Ura bai ixkamilla! Illotzik daude milla ta alare, beti jarraitzen doaz gureak, iges duana nunai pillaka zauritzen.
A! Nola diran ariñeketan Lizarran sartu biziak! Burutik bera loi ta odolez datozte danak josiak. Arnas gabe, errenka, okertuta, arrenka dabiltza orok ausiak. Zer astiñaldi artu daten gaur liberal matit guziak!   Amezkoa du gure Zumalak jarri berriro pakean ta Gipuzkora bere oztea ekarri du gau batean. Erri nagusienak nai dituzte berenak. Tolosa dauka bidean, Eibar, Ordizi eta Bergara artu ditu une batean.   Gaua sartu da. Otza uxatzeko, an-emen sutzar aundiak; badirudite sutan daudela ingurutako mendiak. Zer irudi ederrak, noiznai zuzen, okerrak ditun ango su biziak. Mendirik-mendi, alkar agurtuz, an suzko mingain gorriak...
VII
| Doñu errikoian. | Amai mingotsa. |
Negua itzulka dabil eta Udaberriak jantzi apañez jarri dizkigu mendiak; lore lurrin usaia, zeruen urdiña guzia da guretzat orain atsegiña.   Arnas eta indar berri sortzeko giroa! Zuaitz ostro berriak loratutzekoa! Ta Zumalakarregi alai bearrean, gaxorik arkitzen da indar makalean.   Zer du gure gizonak aulik arkitzeko? Zer gerta osasuna orrela galtzeko? Gudako min nekeak ez menperaturik, nolatan orain dago gaixo ta itunik?   Egundo galzorian jarri ez diranak, guda-lurretik iges eskutun daudenak, agintzarako leia beste ez dute-ta bekaitzkeri zitala diote gordeta.
Min ez dio emango Batzorde lagunak saltzea, here bizkar goian jar ditunak? Naigabe onek dauka samiñez beterik, aien asmo okerrak jar dute gaixorik.   Irrikitzen ez dago Carlos bakalduna noiz Madriden sartzeko datorren eguna? Españin jarririkan maitasun guziak zeren ajola dio euskoen auziak?   Ta Zumalakarregik zer dio gai ontan? Anitz oldoztua du gau ta egunetan: Españi bakalduna Carlos bezin azkar, euskoentzat Zumalak azkatasun dakar.   Carlosen ametsa da Bilbao artzea ta ango guda izkilluak beretzat jartzea. Bañan Zumalak ez du ura nai oraindik, gauza onik ez dator, bere ustez, andik.   Lengo naigabeaz gain, orain aginduak oztu ditu Zumalan aginte asmoak; buruzagitza laga du egun artatik ta bere etxera doa, samiñez beterik.   Bañan Carlos zer degu Zumalarik gabe? Zein da eusko mutillen gogoaren jabe? Deitzen dio berriro eta txurikatuz, Bilbaorutz dijoa Carlosen aginduz.
Ikus orain Zumala ixil, buru makur. Bilbaon sartze orrek eman dio bildur. Badirudi biotzak esaten diola zauri bear dun bala Bilbaon dagola.   Gudalozteak berriz, ausardia gainka, dijoa abestuaz, irrintzi, orruka. Bilbo! eskeñitako atsegin lekua, ainbeste nekepean amestutakoa!   Ikusi dute uria. Zein eder etxeak! Ai, zein polit dirdiraz bertako dorreak! Zer lilluragarriak ageri diraden... Eup! Laxter dira berak errian barrenen!   Bañan bilbaotarrak ez daudete lotan; sutunpak or dituzte jarriak albotan. Lau milla gizon daude gertu gordetzeko edo ta beragatik illik gelditzeko.   Egun sentiko laurak dirade oraindik eta danbor jotzea, turuta nunaitik. Tunpaketa asi da Begoña aldean; tunpaka erantzun du Bilbaok unean.   Sutunpak asi dira arresiak austen: bertako gudariak zuloak estaltzen. Iñoiz erortzen bada gizonen bat illik, bere lekun jartzen da beste bat ixillik.
Eguzkien beroak daukazki kixkaltzen, egarri-oñezeak mutillak itotzen. Ez dio ardurarikan! Ekin berriz gogor, Bilbao menpetzeko garaia badator!   Bañan gaua eldu da eta Bilbao ori ez da euskoen mende oraindik erori. Sutunpen ots burrunbak ez dute lagatzen gau guzian iñola lorik ere artzen.   Ara berriz eguna argi eta alai. Gaurkoan bai gurea izango dala, bai! Egaka gañean da bala txistu otsa, zenbatek arkiko du orain eriotza!   Bañan egun au ere aurrera doala ezin sarturik dabiltz Bilbaon iñola. Amets au egizteko biderik bai al da? Bakarra ta mingotsa: arresik asalda!   Zeintzu jun bear duten egiñik sosketa, guziak batasunez aurren nai dute-ta, naparruko mutillei jazoa zaiete ta amorruz irakiten gerturik daudezte.   Ona tarari otsa! An doaz aurrera! Or lenengo mutillak zaurituz lurrera! Nora dijoa napar bulartsuen pilla...? Eriotzaren truke azkatasun billa!
Izkilluz jausi dira mutillik geienak; atzera jo bearrik dira beste denak... Itxaropenez Bilbo mutillak ausartu besterik gaurko onetan ez digute lortu.   Beste gau bat berriro supunpan otsakin, iñondik ere lorik ezin liteke egin, ta atsedenikan gabe nekeren-neketan, ikus urren eguna nolaz argitzen dan.   Larrinagan kañoiak gogor ari dira, eusko mutil errenkak, zintzoki, begira. Boluetatik Zumalak ditu ikusiak ta arinka an datorgu arrituz guziak.   Andik onera dabil taldeak ikusten, etsaien suak ez du iñola bildurtzen, Begoña jauregia dago gain-gañean, bertaratzera dua oin alegiñean.   Leiora irten zaigu eta aginduak ematen ari dala, ango ke ta suak! Adiskideak deitu diote sartzeko; bañan oz da jaioa iñun bildurtzeko.   Eudi jasen irudi balen ugaria...! Beren artean zutik dago gudaria. Ene...! Zabuka orain, zer du ain nekean? Bala batek zauritu digu belaunean!
Kentzagun azkar ortik! Nun sendagilea? Tximista bezin azkar, alde billatzea! Jarlekuan etzanda, aurpegia zuri, ona gure Zumala non dagoen eri.   Zertan ausartu zera balaren tartera? Galzorira nolatan ortik irten zera? Ene negar gogoa! Au biotz zartada! Gizonikan onena gaur zauritua da...   Ona sendagilea. —Zer du? Gauz aundia? —Ez du galduko onekin oraingoz bizia. Boluetara orain, balaren tartean, damate min zorrotzak arturik bidean.   Zumalak anaiari dio bereala Zegamara laxterren eraman zezala. Oetxo ibilkarian mutillak artuta atsege damakite guziak, minduta.   Durangon geldi-aldi labur bat egin du ango gizon andreak egiñaz samindu Zenbat begi malkotan busti ote dira! Atsekabea sar du euskaldun errira...   Ormaiztegin berriro zaizkigu gelditu, sendikoen oroitzak antxen berri ditu. Jaiotzerritik gora Zegama aldera damakite astiro, itun ta minbera.
Ona oean sartu ta sendalariak diotenez, ez dute larririk zauriak. Bañan gero ta geigo makaltzen dijoa, sukarrak eldu dio auldurik gajoa.   Ara burzoratuta gudua zuzentzen; nundik jo, nora kendu, diote agintzen. Buru biotz aietan beti dagon garra Euskadi azkatzea da bakar-bakarra.   Ekarri dizkiote gaur elizakoak ta artu ditu beroki eri gizajoak. Kanpaien ots illuna ari dan garaian, zeruratua zaigu atseden erdian.   Ai, Zumalakarregi, gizon biotz-bera Euskalerri maitale sutsua izan zera. Aintza ta omen zure izen ospetsua euskoen ikasbide agertutakoa!
VIII
| Asierakoen neurriz. | Ondoren. |
Eun urte dira il zitzaigula euskal semerik onena; eskein daiogun eunki-urtean bere erriaren omena. Txirorik iltzan, nai utsarekin aberats bizi zeikena, iru zaldi ta txanpon batzuek ludian laga zun dena. Aintza dezagun euskaldun orok Zumala aundien izena!   Eusko mutillak ikusirikan Zumalaren soin illotza, gudara doaz egundo baño berogo izanik biotza. Bost urte barru, an nun ager dan euskaldun miña ta lotsa! Buruzagitzat autatua da Maroto zital arrotza. Auxen bai dala Euskadirentzat aldi larri ta mingotsa!
Milla zortzireun eta ogeita emeretziko urtean, ouskal mutillak ageri dira Elosu inendi gañean. Bergara urira eltzerakoan diote ao betean: —Salkeria da! Galduak gera! Gudakin ausi ezean, atzipetuta garamazkite, jarririk arrotz menpean.   Bergara aurreko ibar zabalan ara bi gudal-ozteak; itunik daude eusko mutillak, itxaropenik gabeak. Erdin Maroto ta Esparterok egin dituzte pakeak, besarkatuaz, zin egiñikan antxin Fuero gureak berak gordeko dituztela ta saldurik euskal semeak.   Fuero zaitze ango eskeintza zertan geldi da geroztik? Nun dira gure asaben lege eta oiturak ordutik? Estu lotuta ezin azkatuz gaude arrotzen menpetik. Ostu ziguten gendun guzia... Zoritxarra ager nunaitik... Ez da gelditzen ezertxo ere asaben Fueroetatik!
Ordutik eusko zerua zegon illun astunez beztuta, negarrez eusko seme guziak, Euskadi oso illunduta, gure izkera ia galdua arrotzarekin nastuta. Illun biotzak, illun sendiak, itxaropena galduta, abenda zarren edesti bera aztutze beltzan sartuta.   Bañan Goi-Jaunak kupitu eta agertu zuan ortzean, izar dizdikor argi zuri bat Àbandoko gain-gañean, Arana Goiri'tar Sabin jaio zan zoruneko unean. Zabalik dago bere ikurriña, Euskalerri dan-danean eta indartu da itxaropena geroztik eusko lurrean.   Jaiki biotzak euskal semeak! Itxar gaitezen gaur danak! Ikurritz done pean jarrita, aztu lengo neke-lanak! Lenen zatia JAUNGOIKOA du ta guzien gain dagonak maiterik gaitu ta LEGE ZARRAK, asaben lege sakonak, azkatasuna bidetik dakarz Euskadiri zorionak.
Laurrleko bat