# Brabante'ko Jenobeba

BRABANTE'KO JENOBEBA
BERTSO BEŔIYETAN
ZAPIRAIN'TAR JUAN KRUZ'EK
JARIYAK
ZAPIRAIN ta ETZEBEŔIA'tar J. K. Erénteriko Bestsolariya
BRABANTE'KO JENOBEBA
I ASIERAKO ITZ BI
1Danontzat on dan gertakizun bat kantatu al bageneza... Orretarako lagun zaiguzu zeru-lurreko jueza. Beljikan ziran birtute aundiko dukia eta dukesa; ayen alaba Jenobeba zan Rinboselako Kondesa.   2Duke-dukesen alaba au zan ttikitandikan aziya; bost urterako berak bezela ardatzian ikaziya. Amak au ziyon: —«Aur onek badu bestek ez duen graziya». Ain umil ta ondo egiten ziyon agindutako guziya.   3Amaika urte zitubeneko ikusitzen zan Elizan; aingeru baten bizimodua jendiak zala zeritzan: gaxo zeudenak bixitatuaz gazte-gazterik asi zan; al zezakian limosna egiñaz oso kontentu bizi zan.
4Aren aita zan Brabantekua; Beljikan ziran bizitzen; gerra-batalla izugarriyak zituben irabazitzen; bere obrakin ona besterik etzuben irakutsitzen; Dukesa, berriz, palaziyuan alabatxua azitzen.   5Sijifredo zan konde aberats bat oso prestuba ta ona, Jenobebaren aitak askotan gerrara deitzen zubena, eriyotzako peligrotikan berak libratu zuana; mesediaren ordez Dukiak alaba eman ziyona.   6Duke-kondiak ziraden diruz mugarik etzeukatenak, soldadu-talde izugarriyak berekin zeukazkitenak Jaungoikuaren beldurrekuak, prestubak eta zuzenak, gauza danetan biyak igualak, berdin egiten zutenak
II JENOBEBA'REN EZKONTZA
7Ezkondutzeko prestamenakin Kondia abiyatu zan, —baliyo aundiko erregaliya—: oso ondo portatu zan. O! Jenobeba gazte noblia berela konformatu zan; emezortzi urte zitubeneko gaxua esposatu zan.   8Orretarako Obispo Jaun bat esposatzeko bazuten; bendiziyo ta kontseju asko biyeri eman zizkaten. —«O ezkonberri gazte nobliak! Biyotza ari zait esaten, zenbat tristura, neke ta pena pasa biarko dezuten».   9Allegatu zan aita ta ama despeditzeko eguna: —«O Jenobeba! Beti egizu emen ikasi dezuna. Ai Sijifredo! Andria maite; baita zuk ere gizona. Bera da zure mesediaren ordez ematen zaizuna».
10Bior eder bat, Jenobebari azpiyan jarr ziyoten, egun askoko biria nola beren etxera baitzuten. Erriyan danak, aurretaraño negarra egiten zuten... Aitak eta amak begiratzeko biyotzik izan etzuten.   11Aldez aurretik mandatariya bialdu zuten etxera, zer moduz eta nola zetozen abertentziyan jartzera. Aurretaraño txukun jantzita atera ziran birera, beren Kondia Kondesarekin pozez errezibitzera.   12Urrutitikan ikusi zuten soldada danen tartian ain emakume gazte ederra bior apaindu batian. Saludatzera juan zitzaizkan bire guziya betian; danari ondo itz egin ziyen guzizko borondatian.
13Biorretikan jatxi zitzayen aurpegi alayarekin. Onla danari itz egin ziyen arreta aundiyarekin: —«Zubek nerekin konten zerate; baita ni ere zubekin. Jaungoikuaren pake santua izan dedilla gurekin».   14Au senarrari eskatu ziyon palaziyora juateko: soldadubari paga doblia urti artan eniateko; gañekuari jail limosna oparo zabaldutzeko... gerore antxe izango zala danari lagundutzeko.
III SIJIFREDO PALAZIYUAN JENOBEBA'REN SARRERA
15Eldu ziraden Rin-Mosela'ko ibai-ondoko ertzera; jende guziya agurtu eta sartu ziraden etxera. An zeuden danak Kondesagana esku emanaz eltzera: —«O Jenobeba bedeinkatua! Ama guria zu zera».
16Oyen etxeko sarrera izan zan prozesiyo bat bezela, ainbeste jende akonpañatzen aldamenian zutela. Gero Kondiak esan ziyoten erretira zitezela; Andre Kondesak agindutako dana emango ziyela.
17Konde-kondesak ibiltzen ziran alkarren aldamenian, nola etxian, ala kanpuan, atera biar zanian, zeruko santu-santak bezela ain bizimodu onian Jaungoikuaren borondatera obediturik danian.
18Ango jendia gozatu zuben eguzki batek bezela: bazirudiyen inguru artan gabik illuntzen etzala, ona zalako eskerrak milla askok ematen zizkala. Gurasuari karta egin ziyen txit ondo bizi zirala.
19Apal-onduan miradorera juateko oitura zuten: linaya artu, kanta onak esan, ardatzian zan aritzen; senarra, berriz, kitartxuakin kantari ari laguntzen... Gau artan bertan Kondiarentzak gerrara deya izan zuten.   20Erregegandik bi zaldun ziran kondiagana etorri: beren arteko pasaizuak esan zizkaten alkarri. Andre Kondesak betikan gora laster zituben ekarri: alki banatan jan zezatela mayian zituben jarri.   21Soldadubari agindu ziyen gerra-soñua jotzeko; bakoitza beren erremintakin prebenituta jazteko: egun askoko bidia zala; abere onak jartzeko... deya zutela al zan lenena moruetara juateko.
22Jende ayekin gure Kondesa lenbizi ibilli zala, gero senarra prestatu zuben asko nai ziyon bezela: lantza ta ezpata berak, esanaz, eskura eman zizkala, Jaungoikuaren banderapian ondo dantzatu zitzala.   23Burutik asi oñetaraño armatu zuben Kondia; besora auspez jauzi zitzayon; errukitu zan jendia: —«O Jenobeba! Ez egin negar, nere emazte noblia! Golo uzten det zure emengo danen begiratzalia».   24Azken-agurra doi-doi egin-ta gelara juan zan atzera, negar-malkuak zerizkiyola Jaunari errezatzera: Ala on ba'zan senarra ondo etorri zedin etxera... O Jenobeba! Gutxi ikusi-ta mundutik juana etzera!
25Golo ori zan Konde-kondesen gauzen gobernatzalia; buruz bizkorra, iztun ederra, gezur-zurikatzalialia; ain kontzientzi galdukua ta, griña txar danen jabia... itz gutxirekin bukatutzeko besteren andre-zalia.   26Kondia juan zan egunetikan Golo asi zan zabartzen, eguneroko ase-betiak, erriya gogor zamatzen; Etxekoandria zurikeriyan nola txoratu asmatzen... baña buruan zer zebilkiyen etziyon garbi azaltzen.   27Sifre-burgoko gaztelu artan ezkillak jotzen zituzten; aitu orduko Jenobeba an zan goizero meza entzuten. Aren lekuba denbora artan utsikan etzan ikusten; gabian ere antxen askotan Jaunari eskerrak ematen.
28Aberatsa zan kabu-gabia; begira nola jatxi zan: auzuetako neskatxatxuak edukatuaz bizi zan. Gure Kondesa bisitatzera etortzen etzan gutxi zan. Orduan Golo pixka-banaka galdu nayian asi zan.   29Jaungoikuaren bildurrekua Jenobeba zan munduan; bere morroyak tratatu zuben infame baten moduan. Kondesak ondo ezaguturik Golok zer zeukan buruan, senarragana eskribitzia pensatu zuben orduan.   30Senarrarentzat pentsatu zuben eskribitu biar zala; —orretarako bazerekiten kartik pasatzen etzala— morroi batekin entregatzia obia izango zala: Gizon galgarri biyurrekua andik ayena zezala.
31Kondesak zuben bere gelara sukalde zaya ekarri; karta ura nola eraman zeiken esan ziyoten alkarri: —«Utzi nere gain, nik artuko det; ez arduratikan jarri»... Orduan bertan biyen aurrera Golo zitzayen etorri.   32Drako deritzan sukaldezaya; Kondesak maitia zuben. Jenobeba'ren oñetan Golo'k ezpatarekin iltzuben. Etxekoandriak egiña zala gero berak esan zuben. Orduan preso eramateko lagunak artu zituben.
IV JENOBEBA SARTZEN DUTE KARTZELAN
33Orra urrezko jauregitikan gure Kondesa atera ura zeriyon lurpeko zulo kartzela illun batera. Noizik bein Golo juaten zitzayon ikuste bat ematera, lenguan zegon; bayetz esan-ta bialtzen zuben ostera.
34Bildurgarrizko soñubarekin zabaltzen ziyon atia; Golok bakarrik, besterik iñork etzuben libre juatia. Galdetzen ziyon, ez al tzan asko ainbeste eramatia. Erantzun ziyon: —«Konpli dedila Jaunaren borondatia».   35Kartzela arrek altu-altuban sayetera bat baziyon; zein tristia zan ikusitzeko besterik serbitze etziyon. Illunbi artan seme bat, beriz, Jaungoikuak eman ziyon... Esnia falta, zer jantzirik ez...; lastimatutzen zitzayon.   36Estadubartan arkitutzia ama batentzat zer pena! Txarruan ura, ogi pixka bat, izan ziteken beltzena... Jaungoikuari ofrezituta, au da esaten zubena: —«Desditxatuba izan dedilla, aurtxua, zure izena».
37Abuan busti ogiya, ziyon: —«Ai ene seme laztana! Tori, gaxo orrek; txupatu zazu ama zuriak daukana. Neretzat ere urri det baña ematen dizut dedana...». O! Zeñen pobre Kondesagandik mundura jaio zerana!   38Argiyarekin Golo juan zan; jarri zitzaion aurrian. Oraziyuan billatu zuben belaunikoka lurrian, sernetxua artu besuan eta estutubaz bularrian... O! Jenobeba kontsolatzeko etzeunden leku txarrian.   39Kulparik gabe preso zegola au Golok ondo zekiyen. Alere kartaz beti Kondia engañatutzen zebillen: «Drako morroya Kondesak il du; begira nola dabillen; Sinistu beza ni onen plantan zein penatua nabilen».
40Ain gezurrezko kartak egin-ta Kondia engañatu zuten. Ama semiak il zitzatela baimena eman ziyoten. Golo ta bere lagun gaixtuak danak uraxen nai zuten: Ai Jenobeba! Zuk dakizu ondo nola tratatu zinduzten.   41Albisti onekin Golo juan-ta Kartzelan zitzayon sartu: —«Ama-semiak iltzeko karta senarragandik det artu. Oraindik ere itxoingo det, nai bazenduke mudatu...». Ain zan umila Jenobeba ta itzik etziyon trukatu.   42Malko goriyak asi zitzaizkan au zuenian jakindu. —«Ai! Ene seme! Biyak iltzeko aitak ordena eman du...». Aurtxuak, parrez, bazirudiyen nai ziyokela lagundu... Ama, negarrez, lurrian auspez luzaruan zan egondu.
43Illabatiak zeramazkiyen, gorputza zeukan galduba; txutik doi-doya ibilitzen zan —ainbesterano aulduba—, aurtxua, berriz, zatar gañian mantalarekin bilduba... Ai Desditxado! Gaztetik zera aitak iltzeko salduba!   44Azkeneko aldiz Golo juan zan amorratuba bezela: zenbat denboran itxoingo ziyon, kontu atera zezala... Ai! Jenobebak erantzun ziyon ura mudatuko etzala. Aserratuta esanaz juan zan illeraziko zubela.   45Desesperatzen etxera juan zan; etzegon urrikaltzeko. Borreruari deitu ziyoten: Aizkora zorroztutzeko; Ama-serniak mortura eraman, lepuak ebakitzeko. Il zituztela sinistu zezan, begiyak ekarritzeko.
46Sententzi ori neskatxa batek Golori aditu ziyon. Gabian juan-ta Jenobebari zelatan jarri zitzayon, sayeteratik ixillik deika —ark naitasuna baziyon—: —«Zein zera zu? —Ni, Berta, Señora». Orduban itz egin ziyon.   47Kondairak diyo sayeteratik bertan itz egin ziyola: —«Ai jenobeba!...». Albixte trixte batekin zertokiyola: Ura iltzeko borreruari Golok agindu ziyola; kontu ixillik bazeukan ezer, arren, esan zezayola.   48Erantzun ziyon: —«Aulduba nago kartzela ontan nagola...». Itz egiteko adiña indar arkitzen etzitzayola. Papera, argiya, tinta ta pluma ekarri zeizkiyola: Senarrarentzat azken despeira eskribituko ziyola.
49Penagarrizko estadu artan zegola zizkan ekarri: sayetaratik al zan bezela eman zizkaten alkarri. Arrilluaren gañian auspez eskribitutzen zan jarri; senarrarentzat karta egin zuben guzizko lastimagarri.   50Esaten zuben: —«O Sigifredo! Nere esposo leyala! Segura nago Goloren birez engañatuba zerala. Karta au letzian jakingo dezu nik maitasuna dedala; esan dizuten mantxarik gabe iltzera garbi nuala».   51Aita ta amaz akordatzen zan eriyotzako orduban paper ta tinta malkoz nasturik lastimatzeko moruban: —«Geiago alkar ikusitzerik ez dadukagu munduban; Jaungoikuari nai dakiyola gertatutzia zeruban».
52«Bai, Sigifredo, karta au letzian, andria maite badezu, Golori ta ni iltzen nautenai barkatu biar diyezu; neregatikan odol-tanto bat ixuri bear ez dezu; gaizki egiña obra onakin pagatu biar diztezu».   53«Bai, Sigifredo! Zuk ezkontzeko egin-tako erregaliya, orain mozteko agindu dezun lepoko apaingarriya, gau triste ontan erantzitzeko ustez ez nuben jarriya». —«Torizu, Berta; orain zuretzat nere akordagarriya».   54Urrena karta eskañi ziyon: —«Torizu, Berta leyala». Golok bilatu gabetandikan txit ondo gorde zezala; —«Etorritzian Kondiai eman esan dizudan bezela... Adios! Beste mundura arte! Jainkuak paga zaitzala».
V JENOBEBA BASAMORTURA
55Belaunikoka jarrita ziyon: —«Aurtxua, atoz nerekin; Jaungoikuaren tribunalera laster jun biat zurekin». Bi borreruak sartu zitzaizkan bekozko illunarekin. Esan ziyoten: —«Altxa zaitia; segitu zazu gurekin».   56Abiyatu zan borreruaren oñak malkuaz bustirik: —«Zein pena aundiya dedan, aurtxua iltzia onen gazterik!» —«Guk ez diyogu ezer egingo Golok esana besterik. Etxeko-andria, ez da posible zuben biziya uzterik».   57Allegatu zan basamortura deskantsatuaz aldizka: —«Tira, Enrike; aurra kenduta begiyak tapa akizka». —«Aizak, Gontzalo; au egitia lastimatzen nak kasika. Nere partetik il gabetandik utziko nikek pozika».
58Gontzalok ziyon gora altxarik ezpata eta besuak: —«Mutil: gaur bertan jango dizkitek legoyak eta otsuak». —«Bai nai badute. Kulparik ez dik gure kondesa gaxuak. Ona dalako ontaratu dik Golo inbidiosuak».
59Gontzalok il nai; Enrikek ezetz: biyek zeukaten auziya: —«Nik bazekiyet nola ingañatu Golo gure nagusiya. Ire zakurra akaba zagun.. Bertan zaukagu guziya... Aren begiyak eramanda oni utzi zayogun biziya».   60Konformaturik eraman zuten erreka triste batera. Juramentatu zedilla, andik sekula etzedin atera... Elur tartian biyok utzita bueltatu ziran ostera, beren zakurra il-ta begiyak Golori erakustera.
61—«Jenobebaren begiyak ona»— aurrian jarri zizkaten. Etzitubela ikusi nai ta begira atatzen bazuten. —«Berri onikan ez dek gurekin»— alkarri esan ziyoten. Jerusalena igesi juan-ta urtiak pasa zituzten.   62Jenobebaren despeira onekin esanaz zauden altxiak: —«Illundu dira gure barrenak, kanpuak eta etxiak...». Ainbesteraño pena eman ziyen beren Kondesa galtziak: kulparik gabe borreru ayen atzaparretan iltziak.
VI JENOBEBA'REN BASAMORTUKO BIZITZA
63Jenobebaren bizimodua nolakua zan basuan pixka bat beden esan bear det ontara naizen kasuan. Elur azpitik belar-zain biltzen, —aurtxua berriz besuan— biatz-muturrak odoltzeraño, gaxuak jango bazuan.
64Lur azpitika zañak billu-ta abuan zizkan mazkatu: —«Ai ene seme; tori gaxorrek; al bazeneza txupatu». Arkaitz tartian leor pixka bat etzuben errex topatu: basauntza baten etzan-lekuba, —ala zitzayon tokatu—.   65Sartu orduko Jenobebari aberetxuak nai ziyon; errapetikan lertzen zegon-ta —umia otsuak jan ziyon— kristabarentzat ain zan mantxuba, gaitzik egiten etziyon: orduban aurra esnia eraten tititik asi zitzayon.   66Kalabaz-puska billatu zuben kueba-zuloko onduan; Jenobebaren kontsuelua eztakit zer zan orduan. Esnia ara kendutzen ziyon berak nai zuben moduban: —«Onen gozorik izaten zanik ez nuben uste munduban».
67Basauntza oso kontentu zegon errapia txukatuta; bai ama ere bere aurtxua lo gozo batek artuta. —«O Jaungoikua!» —esaten zuben bi besuak zabalduta—. «Oraindik ere nola gabiltzan! Gutzaz etzaude aztuta».   68Goroldiyozko egur batekin, gero zitzayon burura, bi puska egin-ta zumez lotzia gurutziaren modura: —«Zu zera gure Salbadoria igo ziñana zerura. Pazientziya probatutzeko egin ninduzun mundura».   69Otso ta legoi, artza ta azeri danak zituben aldian; ayen orrua izugarriyak jarritzen zuten aidian. —Ai Jenobeba! Argirik gabe, negu luzeko gabian, oraziyuan egoten ziñan gurutziaren parian.
70Geyen-geyena akordatzen zan bere guraso onakin: —«Ni naizelako pekatariya daramazkiten penakin. Ai Jaungoikua, balekiteke zer gertatu dan gurekin... ama-semiak bizi gerala basamortuan Zurekin...».   71Negua ola pasa zuben ta sartu zan udaberriyan; bere ondora asi zitzayon aurtxua larru-gorriyan. —«Ai Kondetxua! Mundura ziñan paraje penagarriyan; geroztik beti biyak gabiltza estadu negargarriyan!».   72Basauntza larru pintarratuba azeri baten gañian; ikusi zuben; kentzera juan zan txit intentziyo fiñian. Semetxuari moldatu ziyon al zezakian aiñian. Zazpi urtian erantzi gabe ibilli zuben soñian.
73Aurra zetorren eder ta lodi, indartsua ta fuertia. Pasiatzeko aren plaza zan basoko arkaitz tartia. Izketan trebe zijuan eta argitasunez betia... Nork esan zer zan arenganako amaren borondatia!   74Amak aurrari Jaungoikuaren legia eman nai ziyon; mundu ontako pasaizuak ziaro esan zizkiyon: gaixtuak nola Jesus il zuten... —au ontzat artu etziyon—; samurtasunez biotza lertu, negarrez asi zitzayon.   75Ikusirikan aurtxuak itzik ezin ziyola bueltatu, txori-kabi bat erakustera eskutik zuben aldatu: —«Amatxo: abek ere Jainkuak mantendu bear al ditu?». —«Bai, ala-fede! Gu bezelaxe Berak egiñak bait ditu».
76Jenobebari gertatu zayo soñeko danak austia alegiñian sayatu arren zumez konpontzen trixtia. Pentsatu zuben Jaungoikuaren eskubetara uztia, disponitzeko, komeni bazan, aren gorputza jaztia.   77Egun batian goiz atera zan makil aundi bat egiñik; otsua topo ardiya itota sasiyan pasa eziñik. Eskuban zuben bordoyarekin golpe portitz bat emanik, bertan utzita igesi juan zan etzubelako gauz onik.   78Otsuak utzi zubena artuta erreka ondora jetxi zan; arri zorrotz bat billatu-eta larruba kentzen asi zan; urtan garbitu, legortu txukun antolatutzen ari zan; Jaungoikuari eskerrak eman lenbizi, gero jantzi zan.
79Ariya zuben sarats-azala, jostorratz berriz ziriya: jakiña dago etzala izango pitxikuletan josiya... Oñuts gorriyan, besuak igual, illia bera utziya: au izandu zan Jenobebaren basamortuko jantziya.   80Egun artan goiz ateria zan aurtxua kueban utzirik: illundutzian abiyatu zan gaxua luzetetsirik; arkaitz artetik ikusi zuben amatxo zuriz jantzirik: nork eman ziyon esan artian etzeukan pazientzirik.   81—«Amatxo, nondik atxitu dezu soñeko zuri eder au?». Erantzun ziyon: —«Seme laztana, zeruko Aitak eman nau». Galdetzen zuben: —«Ni ere orla Jainkuak maite ote nau?». —«Bai, ala-fede. Asko nai dizu...». Saltoka asi zan aurtxu au.
82Udara aisa pasatzen zuten; beti neguko beldurrez. Azkenekua gogorrena zan aize, jela ta elurrez. Bide guztiyak itxi zitzaizkan autsi ta arbola adarrez... Kueba bustita miñez jarri zan iya illian negarrez.   83—«Askotan, aurra, len esan dizut Aita dezula zeruan; jakin biazu beste bat ere bizi zaizula munduan. Laister nik illa gelditu biat tronko zar baten moduan: iru egunian muitzen ezpanaiz, juatia dezu orduan».   84Erantzun ziyon inozentiak persona aundiyak bezela: —«Ez nuben uste munduan iñor besterik bizitzen zala». —«Bai: eraztun au ark emana det...» Gizon gaiztua etzala... zijuanian, biatzetikan kenduta eraman zezala.
85—«Bañan, Amatxo, nora juango naiz?»— Au zan aurraren galdera. —«Aspertu gabe iru egunian zuaz eguzki aldera; Sigifredoren izenarekin sartuko zera kalera... eraztun on eman zayozu artutzian magalera».   86—«Bañan, Amatxo, zertara nua?» galdetu ziyon bertatik. —«Jakin dezaten nola juan naizen munduko penen artetik. Gorputza illa eramateko basoko pizti tartetik... Kontseju oyek eman zaizkatzu danari nere partetik».   87Itzikan gabe an gelditu zan... Zer negarrak mutiltxuak! Bear adiña arnasa artzen etziyon uzten petxuak. —«Ai Jaungoikua! Amatxo, ez il!»— esaten zuben aurtxuak... Esnia eraten eskeintzen ziyon, bañan alperrik gaxuak.
88Gorputz guziya otzak gogortu: iñon etzeukan indarrik; aurrak esnia eskaintzen ziyon, bañan gaxuak alperrik. —«Ai Jaungoikua! Ni ere il nazu; ez utzi emen bakarrik. Ez det nik amak agindutako munduko aita biarrik».   89Belaunikoka zeguan aurra bere amaren onduan, bi eskutxuak gurutzetuta len egoten zan moduban. —«Ai Jaungoikua —esaten zuben— bizi zerana zeruban! Komeni bada piztu zazu au; lasaituko naiz orduban».   90Konturatu-ta aurrari zizkan bere besuak ezarri: —«Basauntzagandik esne pixka bat al bazeneza ekarri...». Kalabazara bildu-ta eraman: —«Torizu, ama gaxorri...». Berak eraten lagundu ziyon; ain zegon lastimagari.
91Azpiyan zeuzkan goroldiyuak elurrarekin bustiyak; ayek kenduta leorrak jarri, txukundu zizkan guztiyak. Zer ejenplua utzitzen zuben gaztetan erakutsiyak! —«Amatxo, orain Jaungoikuari eman zaizkagun graziyak».   92Ama asi zan erregututzen esanaz modu onetan: —«Bedeinkatua izan dedilla Jainkua gauza danetan». Bai aurra ere belaunikoka deboziyoz ta benetan: —«Eskerrak, Jauna, piztu dezula. Orain ez nago penetan».   93—«Ai, nere seme biyotzekua; gu beti otzak gabiltza». —«Guazen, amatxo, eguzkitara: txori politak dabiltza...». Eskutik artu, eraman zuben, marrubi biltzen zabiltzan... Au izandu zan Jenobebaren basamortuko bizitza.
94Golo bizi zan palaziyuan berak nai zuben bezela. Jakindu zuben erida aundi bat Kondiak artu zubela. Poz bat bazeukan, ura il ezkero ondorengorik etzala; seguni zegon aen gauzakin nagusi jarriko zala.   95Geyago iñork agindutzerik Golok etzuben espero; jantziyan ere mudatzen zuben amaika moda-jenero; jendiarentzat festa berriya somatzen zuben gabero: geroztik beti artan zebillen Kondia juan ezkero.
VII SIJIFREDO KONDIA GERATIK ETXERA
96Orra gerrutik soldadubakin bueltatutzen da atzera; ustekabian gabez sartu zan pestan zeudela etxera. Kondia zala jakindu zuten; guziyak saludatzera... Bai Golok ere aberiari brenuetatilk eltzera.
97Eskuak dal-dal jari zitzaizkan, arpegiya oso zuritu, izketan ere aztu zitzayon, pausuan ezin jaraitu. Ezaguturik galdetu ziyon: —«Golo, zerk estutzen zaitu?». —«Etxeko andria gogoratzian. Ezin naiz, Jauna, lasaitu».
98Urte ayetan Golo'ren mende giltzak ziraden izandu; eskatu ta eman, gelara ziran aren pausuak zuzendu. Kondesa preso artu ezkero iñork etzuben zabaldu: Jenobeba'ren leyaltasuna antxe zitzayon azaldu.   99Karten lurrian ta maigañian sedaz gerriko urdiña, senar maitia zetorreneko urrezko letraz egiña... Begiyetatik ura zeriyon iturri bati adiña: —«A Jenobeba, nere emaztia! Oraindik bizi ba'ziña!».
100Orduban Berta sartu zitzayon Kondesak esan bezela:... Jenobebaren agoniyako karta au letu zezala. Ain penagarri eskribituba ezaguturik berela, ezpata artuta abiyatu zan Golo il biar zubela.   101Beti berekin ibiltzen zuben Bolfio gizon prestuba; aren erreguz Sigifredo zan pazientziya artuba; bestela Golo josiko zuben, ain zan jeniyoz estuba. Ordutikan zan Jenobebaren presondegiyan sartuba.   102Geroztik beti palaziyuan Kondia triste bizi zan; jendiarentzat oroipengarri obra egiten asi zan. Agindu zuben bezelakua arri sillarrez egin zan here letrakin, kulparik gabe Jenobeba nola il zan.
103Kondia beti galtzen ari zan barrenan zeuzkan kezkakin; iñork etzuben kontsolatutzen mundu ontako pestakin. Bere lagunak esan ziyoten naitasun aundi batekin: —«Pentsatu degu juan biagula danok eizira zurekin».   104Agindu ziyen, gaztetan nola beti ibiltzen baiziran, pezperatikan prebenituta ateratzeko goizian. Jan, edan, morroi, oñez ta zaldiz juan ziran bire luzian; zakurrak bota basuan eta asi ziraden eizian.   105Kondia, nunbait ala biar-ta, puntuz bakarrik jarri zan; basauntzatxo bat ikusi eta aberetikan jatxi zan. Zaldiya lotu arbolari ta bere ondora asi zan; elur-marketan billatu zuben zein artzulotan bizi zan.
SIGIFREDO'K BERE EMAZTE JENOBEBA ARKITZEN DU
106Ar-zuluaren bokan zeguan barrengo aldera begira; beregan ziyon: —«Emen personak diruditenak badira». Kristaba bazan deitutzen ziyon, —«Atoz ni nagon tokira». Ai Jenobeba! Nolakua zan orduko zure mugira.   107Abiyatu zan kueba-zulotik, bañan nolako moduan! Oñuts gorriyan, besuak igual, ille nastuba buruban; ardi larruban bilduba zegon oso itxura galduban. Kondia bera ikaratu zan ikusi zuben orduban.   108—«O Jaingoikua! Aundiyak dira pekatuaren katiak! Nik emandako sententziyaren okerrak eta kaltiak! Anima onentzat zabal itzazu zerubetako atiak, egin ditezen nere barrengo kontzientziko pakiak».
109Au da Kondiak esan zubena: —«Nere emazte umilla! Aren anima bera zera zu emen borreruak illa. Urte askuan ni ibilli naiz zure gorputzaren bila»... Agindu ziyun lengo lekura erretiratu zedilla.   110—«Ai Sigifredo! Ez naiz anima; egiyaz dizut esaten. Pentsatzen nuben, il nintzalako nola egongo ziñaten. Bi gizon prestuk mortu ontara gabaz ekarri ninduten. Beren zakurra zala meriyo biziya gorde ziraten».   111—«Ai Sigifredo! Zeñen onu dan Jaungoikuaren laguntza! Beraz ez dezu ezagututzen emaztiaren gorputza? Ona eskuan zuk diamantez apaindutako biatza...». Orduan kapan bildu zuben ta lertu zitzayon biyotza.
112Auspez oñetan jarrita ziyon: —«Ordia nola diteke? Amets egin det bizi zerala; bestela ezin liteke. Ai Jaungoikua! Ori neretzat poz geyegiya litzake. Lurrak gañian edukitzia ere merezi ez nuke».   113Elur gañian auspez zebillen emaztiaren onduan, lo torpe batek zozorbatuta ibillitzen dan moduban. —«Ai, il banintzan sententzi ori pentsatu nuben orduban!... Nigatik iñork ainbeste pena pasako etzuben munduban».   114Bere sanarra alaitu zedin, itz egin ziyon onela: —«Bizi altzaizkit aita ta ama?». Bai. Osasuna zutela. —«Ote dakite kulparik gabe basuan illa naizela?». —«Bai Jenobeba; guziyok geunden lutuz jantziyak bezela».
115Izketan onla egondu ziran biyak denbora askuan; bai aurra ere zelatatutzen kueba-zuloko kaskuan, —«Amatxo: gizon gaixtua al da ori?» galdezka boza estuban. —«Ez, Desditxado: zure aita da; muñ egiyozu eskuban».   116Basauntza-larruz jantziya zegon mutiltxo bozal-bozala; au borobilla, begi biziyak, arpegi zabal-zabala, kolor gorriya, ille kizkurra, aita zan bezel-bezela: —«Au, Sigifredo, zuria det nik, zeroren igual-iguala».   117—«Ai Jenobeba! Nola ez dizut nik zuri sinistatuko?... Bai; esan nuben nere semetzat ez nubela ezagutuko; gañera, berriz —zer itxumena!— biyak ezpataz iltzeko... Eskerrak Jauna, ditxa dedala orain besuan artzeko!
118Semetxua artu besuan eta negarrez zuben esaten: —«Ni naizelako zenbat pena ta mixeri pasa dezuten! Alaz guztiyaz ez didazute arrazoi txar bat ematen...». —«Ai Sigifredo! Nik banekiyen nola engañatu zinduzten».   119—«Bai Sigifredo: zazpi urte da etzaitudala ikusi. Gañera ez nuben nere guraso onen berririk ikasi. Pena guztiyak aztutzen zaizkit ayek diralako bizi. Komeni balitz ara juatia eska zayogun Jesusi».   120Kondia asi zan oraziyuan kontutik iya jonian; aurra poztu zan aita ikusita ain deboziyo onian; berez jarri zan belaunikoka, —zekiyelako denian— bi eskutxuak gora jasota amaren aldamenian.
121Aitak ikusi zuben orduban semetxuaren jarrera: negar-malkuak ugari asko zijuazkiyon lurrera: —«Ni naizelako etorri ziñan onen paraje txarrera. Lagun nazazu obia izaten, Jesus, emendik aurrera».   122Beti senarra triste zegon-ta kontsolatzia nai zuben; galdetu ziyon bakarrik al zan edo lagunik bazuben: —«Bai Jenobeba: askorekin naiz. Nik etorri nai ez nuben... Ola Jainkuak zeñen ederki gauzak zuzentzen dituben».   123Gerriyan zuben kornetarekin deitu ziyoten berela; bazirudiyen aingeru batek zerutik jo ziyotela: danak korrika etorri ziran Kondiak zerbait zubela... Ikusi zuben beste birekin, zein ziran etzekitela.
124Ikaratuta gelditu ziran metro batzuben buruban, kasik Kondia bertan utzita abiyatzeko moduban. —«Nere emazte Jenobeba da!»— oju egin ziyen orduban... Poz ura zer zan esango duben mingañik ez da munduban.   125Kondiak ala agindu zuben: —«Su on bat egin dedila»—. nola baitzegon Jenobebaren gorputza oso debilla... Bestiak zaldiz juateko etxera arentzat arropa billa; ikusiya esan, kotxia artu, azkar etorri zedila.   126Jenobebaren gorputza gaitzak galduba zeukan kasuan, ama-semiak angabilletan artu zituzten basuan. Gurutze Santu egurrezkua zubela bere besuan, kotxe-birera eraman zuten errespetuzko pausuan.
127Alde batian Kondia zaldiz, Bolfio, berriz, bestetik; zazpi urtian mantendutako basauntzatxua atzetik. Zekiyenikan atera gabe etzan gelditu etxetik: ongi etorriya nork egin bazan salta zanian kotxetik.   128Entrada artan guk ez dakigu zenbat señora dama zan; ayen tartian zuriz jantziya neskatxa gazte bat bazan. Lepuan zeukan kollare piña Jenobebaren perla zan; agoniyako gau trixti artan eman ziyona: Berta zan.   129Bere parera zitzayonian Etxekoandre Kondesa: —«Agur Señora: nere eskutik lore eder au ar beza». Ezaguturik neskatxa arren kariñua ta fiñeza, geroztik arek serbitu zuben il zan artian Printzesa.
130Partiak laster zabaldu ziran udan eguna bezela: zazpi urtian iltzat zeukaten Kondesa etorri zala. Palaziyoko jira guztiyak anka non jarri etzala... beren biyotzak ainbesteraño manifestatzen zirala.   131—«Miragarrizko milagrua da»— jende guztiyak zeritzan; erriyetako kanpanak ere danak bueltaka zebiltzan. Itzaldi on bat egin ziyoten; geyago ari ezin zan. Zazpi urtian buruban bere oi ederrian etzin zan.
JENOBEBA'K BERE GURASO ZARRAK OSTERA IKUSTEN DITU
132Bolfiok —«Jauna —galdetu ziyon—: Idea dabil nerekin: gurasuari juan ta esatia zer gertatu dan onekin». —«Bire luzia, negu-biyotza, oinbeste urte zerekin... Gaztiago bat bialduko det; geratu zaite gurekin».
133—«Larogei urte kunplitu zaizkit dadukadala biziya; bedorrek daki bitoriya asko naizela irabaziya. Aundiyena au da. Eman bear dit ara juateko graziya: bestela bertan ilko nitzake; sinistu beza guziya».   134Kondiak ontzat artu zituben emiten zizkan ordenak. Agindu ziyon eskojitzeko amairu zaldi onenak; gañerako ere ala berian beretzat nai zitubenak... Jaungoikuaren laguntzarekin asko dezake gizonak.   135Amairu gizon zaldi gañian juateko ziran prestatu, goiz-arratsari lagun egiñaz... Ala ere etziran aspertu. Egun askoko biria zala eztago zertan dudatu... Palaziyoko albo-erriyan gau batez ziran geratu.
136Zeuden tokira gizon batzuek juntatu ziran berela; zer gertatzen zan galdetu ziyen: Kondesa bizi zutela. Ura esposatutako Obispua erriyan bertan zegola; gurasuari nola itz egin erakutsiko ziyola.   137Arrazoi-bire aundiya zala Bolfiok ziyon igarri goizian juan-ta esplikatzia zer nola zuten ekarri: —«Modu txarrian nik itz egin-ta gaizki ez ditezen jarri, Obispo Jauna kontsejatzera argatikan naiz etorri.   138—«Gurasu ayek illa dulako trixtiak daude entero: geroztik eliz-puntziyo on bat egiten dute urtero. Gaurko egunez tokatutzen da; argatik naute espero. Danok batian juan biar degu ontara geran ezkero».
139Duke-Dukesen bizi-lekuba aldetik ikusi zuten: palaziyoko armarri denak lutuz jantziyak zeuzkaten. Obispo Jaunak funtziyorako noiz deituko ote ziyoten; beren alaba bizi zutenik asko pentsatu etzuten.   140Obispo jauna sartu zitzayen guraso prestu ayeri arpegi laño alayarekin itz egitera biyeri. Esan ziyoten alegratzeko, ez tristetzeko geyegi. —«O Jauna! Ezta gure tartian kontsuelorik ageri».   141Obispo Jaunak esan zizkaten ejenplo asko ta onak: Jakob, semia, Jose, galduta izandu zituben penak; —«Arkitutako kontsuelua nola itz egin gizonak? Beokin ere au balezake ayekin egin zubenak».
142Ez dago dudik, guraso onak trixte zutela esango: —«Bai ayek ditxa izandu zuten, baño guretzat ez dago». —«Orduan zuten Jaungoikua da... esan diyotet lenago... Beron alaba Jenobeba re oraindik bizirik dago».   143Gorputz guziyak egin ziyoten bildurgarrizko mugira; itzikan gabe gelditu ziran biyok alkarri begira. Pozaren aundiz negar-malkuak zetozkiyela begira. —«O Jaungoikua! Guretzat ere kontsueluak badira».   144Pixka batian ala egon-ta izketan ziraden asi: —«Obispo Jauna: egiya ote da alaba zaigula bizi?». —«Amairu zaldun or daude bian; ayengandik det ikasi: nik baño obeto esango diye berak dutena ikusi».
145Bolfiok juan-ta esan ziyoten gertatu zana egoki: —«Semetxo gazte guri batekin etxian dago ederki». —«Gure arraza galdu zalako ditugun penak eduki! O! Jaungoikuak zenbat dezaken munduban iñork ez daki».   146Obispo Jaunak esan ziyoten kariñoz erdi-parrian: —«Te Deum kantatu biar degu gaur alaitasun ederrian beron alaba esposatu zan aldariaren aurrian». Belaunikoka Duke-Dukesak egondu ziran lurrian.   147Elizan Jauna adoratuta atera ziran etxera, birian biar ziraden gauzak prebenituta jartzera. Obispua ta Duke-Dukesak, len juan ziranak atzera zaldi gañian etorri ziran alaba ikusitzera.
148Baldin bada iñor ayen ondora etorri nai lukienik. pentsamentubaz danak jutia, ala desio nuke nik. Ezta izandu, ezta izango, ezta munduban dagonik mingañez ango pasaizua esplikatuko dubenik.   149Guraso onak beren alaba ikusi zuten orduban, begiyetatik ura zeriyen iturriyaren moduban. Biyak batian laztandu zuten zortzi urteren buruban —«Amaika negar guk egin degu il ziñalako munduban».   150Duke-Dukesak begira zeuden: —«Au da aurraren azala!». —«Beok illoba orixe dute...» Kartzelan jayua zala... —«Ondo alere ait-antzekua onen arpegi zabala...». Musu bana eman-ta esan ziyoten: —«Jaunak bedeinka zaitzala».
151Obispo Jaunak ala esan ziyon: —«O Jenobeba zuzena! Bete da nere espiritubak adierazten zubena. —Aita eternuak bendiziyuak bialtzen ditu zuena, zerala koroi eder baten zai mundu onetan zaudena».   152Bai: Jenobeba laster jarri zan lengo osasun fuertian, esku-erakutsi onak egiñaz biarrekuen artian. Gerran zebiltzan pamili asko jarri zituben pakian. Geroztik ala bizitu ziran uniyo eder batian.   153Jenobebaren esanetara jende guziya jarri zan; gau eta egun izketarako txandarik artu ezin zan. Ejenplo onak erakutsiyaz urte askuan bizi zan. Zer edadetan klaro esateko guk ez dakigu noiz il zan.
X JENOBEBA'REN ERIOTZA
154Bukaera txit ona eman ziyon mundu ontako lanari, barkabidea eskeñirikan bere gaizkile danari, bitartekotza eskaturikan Jaungoikuaren Amari: alaxen il (t) zan, azken anima emanaz bere Jaunari.   155Eŕiyarentzat guzizkua zan aren eriyotza ona: bizi zala ere ondo zekiten onbidetsua zegona. Elizakuan izandu ziran ezin konta ala gizona... Jenobeba da santa izanez Eliz askotan dagona.   156Il ta gero ere basauntzatxuak Jenobeba'ri nai ziyon: —oŕegatikan goizero beti gelara juten zitzayon—. Geroztik jaten emanagatik iñori artzen etziyon... Aren il-aŕi gañian il (t) zan... Araño lagundu ziyon.
157Obi gañian aren itxura santa-irudi antzian marmola zuten txuriz ipiñi —diru-bildur ezpaiziran; basuan beriz ermitatxua —land ederak egin ziran—. Ora esan nik Jenobeba'ren gauzak nola izan ziran.
XI BUKAERA
158Oyek guztiyak egin zituzten Golo bizi zan artian berak Kondesa eduki zuben lurpeko zulo batian, ordubeteko atsegin gabe, neke aundiyen tartian, burutik ura zetorkiyola ez dakit zenbat urtian.   159Urkatutzeko erabakiya zan lendabizi zuzendu: orduban zaldiz puskatutzeko Juezak zuten agindu. Jenobeba'ren arénez ziran ayen biyotzak bigundu... barkatutzia nai zuben baño etzuben iritxi izandu.
160Golok etzeukan eskapatzerik; ondo zeukaten itxiya, zijuanari erakusteko guardiyarekin utziya. Azkenerako urrikaltzen zan ikusten zuben guziya... Orra despeira: ezpatarekin kendu ziyoten biziya.   161Bai, Jenobeba: esan gabiak asko gelditzen zaizkizu, nota ez dedan eskolarikan... zedorrek ondo dakizu. Baldin zeruban nere izketak kalterik egin badizu. ez jakiñian uts egin badet, barkatu biar dirazu.
162Jenobeba da obra onakin zeruba irabaziya: guretzat ere aren biria ez dago galeraziya. Komeni bada, eman zaiguzu ondo iltzeko graziya, gero zurekin goza dezagun eternidade guziya.