OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Itsas Aurre

Kultur etxea Igeldoko plazan dago, Plazetxe deituriko etxearen ondoan. Urte askoan Itxasaurre izenez ere ezagutu izan da, baina gaur egun jende gehienak kultur etxe moduan ezagutzen du. Murgildu gaitezen eraikinaren historian.
1930eko hamarkadan Igeldoko medikua bizi zen etxe horretan. Urte batzuk geroago, Donostiako Parte Zaharrean denda bat zeukan Jornet familiak erosi zuen etxea, eta ama-alabak bizi izan ziren han zenbait urtez.
1936ko gerra bukatu berritan, historiako aro beltzenetako batean murgildu zen Igeldoko gizartea. Eraikina Falangearen eskuetan geratu zen, haiek bereganatuta. Aterpetxea jarri zuten bertan; Villa Buenos Aires moduan ezagutzen zuten. Falangistek antolatutako egonaldietara gaztetxoak ekartzen zituzten, haien ideologian murgilaraztera.
Falangeak etxea utzi eta gero, aterpetxearen kudeaketa eskuz aldatu zen. Atzerriko jende askok hartzen zuen ostatu Itsas Aurren garai hartan, alemaniarrek bereziki. Teixa Martikorena eta Maritxu Landa izeba-ilobak sukaldari eta zerbitzari lanetan aritu ziren hainbat urtez.
1975ean, Franco hil ondoren, Auzolan taldea sortu zen, herriaren kudeaketaz arduratu eta herritarren beharrak asetzeko asmoz. Garai hartan, eraikina oso egoera txarrean zegoen. Etxea hutsik geratu zen eta Txapela tabernakoek biltegi moduan erabili zuten (botila gutxi batzuk gordetzen zituzten han, nahiz eta eraikina egoera arriskutsuan egon). Gaur egun herriko aparkalekua dena sasiz beteta zegoen. Urte haietan, behin eta berriz eskatu zitzaion udalari eraikina erosteko, herritarrek erabiltzeko. Udalak, urtero, diru-partidatxo batzuk onartu zituen eta, herritarrek auzolanean lan asko eginez, eraikina txukundu egin zuten.
Herri Kontseilua sortu zenean, 1997an, eraikin osoaren lagapena lortu zen. Gela bat jubilatuen elkartearena izatea adostu zuten, nahiz eta gero ez zitzaion ia erabilerarik eman. Gaur egun Din-Din elkartea dagoen eremua ikastolak erabiltzen zuen orduan, gimnasio gisa. Ikastolak beste gela batzuk ere erabiltzen zituen, zenbait ekintzatarako. Garaiko Herri Kontseiluak lagapena egin zion Din Din elkarteari. Erabilera elkartearen esku geratu zen, baina betiere diru-irabaziak izanez gero, herriaren beharrei erantzuteko bideratzekotan.
Pixkanaka, gero eta ekintza gehiago antolatu ziren, eta kultur etxe izaera hartzen hasi zen; hau da, kultur jarduerak egiteko eta herritarrak elkartzeko topagunea izaten. Egun, herriko beharretara egokitzen den espazioa da, eta dinamizatzaileak egin ohi du koordinazio-lana
# Iturrieta

Baserri honen izena 1566. urtean azaltzen da, lehenengo aldiz, Donostiako toponimiako Igeldoko baserrien zerrendan, Yturrieta izenez. 1776an, Yturrieta Zarra. Jose Enea izenarekin ere ezagutu izan da baserri hau; haren horma batean ikus daiteke izen hori. Baserri zaharrenetako bat da. Martikorena sendia bizi izan zen aspalditik. Juandegi baserriko Tomas Martikorena, esate baterako, bertan bizi izan zen, bere familiarekin. Gerora, Arrillaga-Etxebeste sendia azaltzen da baserri honetan.
Martikorenatarren sendian topatu dugun lehenbiziko bikotea Paskual Arrillaga Zatarain eta Josefa Martikorena Elosegik osatua da. Badakigu gutxienez seme bat izan zutela: Jose Mari; agian, gehiago. Jose Mari Arrillaga Martikorena semea Lorentxa Sagardia Urkiarekin ezkondu zen. Zortzi seme-alaba izan zituzten: Luis, Manuel, Joxe, Mateo, Isabel, Frantziska, Maria Luisa eta Lorentxa Arrillaga Sagardia. Ama, Lorentxa alabaz erditu zenean, hil egin zen; eta handik 40 egunera, aita. Familia hura han bizi zen garaian, konpondu egin zuten baserria, eta Josenea izena eman zioten, 1896. urtean. Garai hartan abere asko izaten zuten ukuiluan: idiak, behiak, oiloak, oilaskoak, konejuak... Baratzeko lana ere egiten zuten, baina ia dena etxerako.
Luis Arrillaga Sagardia gelditu zen baserrian. Ignazia Etxebeste Etxebesterekin ezkonduta, sei seme-alaba izan zituzten: Ignazio, Maria, Isabel, Mateo, Joakin eta Luis Arrillaga Etxebeste. Luis aita, 36 urte zituela, egun batean bere idi parea hartuta mendira joan zen, han istripua izan eta hil egin zen. Emaztea haurdun zegoen. Maria eta Mateo anai-arrebak gelditu ziren baserrian, etxebizitza banatan.
Iturrietako amona Ignazia egunero, Bordako Joseparekin batera, Donostiako Bretxako azokara joaten zen, oinez, barazkiak eta esnea saltzera. Ignazik xextera beti buru gainean eramaten zuen; Josepa, berriz, astoarekin joaten zen. Haize handiko egun batean, Ignazi etxera bueltan zetorren, xextera buru gainean zuela; autobusa pare-parean gelditu zitzaion, gidariak sartzeko esanez, baina Inaxik, oinez joatea nahiago zuela-eta, aurrera segitu zuen, haizeari aurre eginez, oker-oker eginda.
Maria Arrillaga Etxebeste Lapabide baserriko Migel Martikorena Usategietarekin ezkondu eta alaba bat izan zuten: Lourdes Martikorena Arrillaga. Migelek Lizarriturri lantegian lan egiten zuen, oinez joaten zen egunero, goizean goiz abiatuta.
Mateo Arrillaga Etxebeste Soraluzeko Mariasun Eguren Oregirekin ezkondu zen. Alaba bat izan zuten: Idurre Arrillaga Eguren. Mateo igeltsero lanean aritu zen. Ukuiluan ganadu pixka bat izaten zuten.
Bi familiak Pontia iturrira joaten ziren gobada egitera, Iturritxo baserriaren parean zegoena, bidearen beste aldean.
Iturria: Idurre Arrillaga Egaña
# Marabieta

Donostiako toponimiaren arabera, 1633 urtekoa da baserri honen lehenbiziko aipamena. Madarieta izenez azaltzen da. 1726an, berriz, Marabieta.
Han bizitzen topatu dugun aurreneko sendia Jose Mari Astiazaran eta haren emaztea dira. Andrea gazterik hil zen; eta Jose Mari berriro ezkondu zen, 1889an, Oporto baserriko edo Peruseko Josefa Antonia Tolosa Urretabizkaiarekin.
Marabieta baserriak terreno asko ditu; Igeldoko handienetakoa izango da, terrenoari dagokionez. Baserriaren aldamenean aska handi bat dago; bertara joaten ziren inguruko baserrietakoak gobada egitera.
Baserrian ganadu asko izaten zuten: behiak, idiak... Morroi-lanean ere izaten zuten jendea, esate baterako, Iranguren baserriko San Joan artzaina. Iraunguenera joan aurretik Marabietan egon zen, morroi.
Gerora, Oporto baserriko Antxoni Ezeiza Tolosa iloba etorri zen bertara bizitzera. Antxoni Zapatari Zahar baserriko Julian Arrillaga Olasagastirekin ezkondu zen; eta urte batzuetan Antiguan bizi izan ziren, Lizarriturri lantegiaren ondoan. Julian izebari laguntzera etortzen zen baserrira. 1940 inguruan, Marabieta baserrira etorri ziren bizitzera. Hiru seme-alaba izan zituzten: Jose Antonio, Mari Karmen eta Josetxo Arrillaga Ezeiza.
Baserrian Jose Antonio gelditu zen. Salamancako Aurora Medina Benitorekin ezkondu zen 1967an, eta lau seme-alaba izan zituzten: Pili, Juli, Jose Anjel eta Juan Mari Arrillaga Medina.
Jose Antonio 1974an Leon garagardo-lantegian hasi zen lanean. Baserriko eta etxeko lanaz Aurora arduratzen zen: seme-alabak, ganadua eta baratza. Baratzeko lana dezente egiten zuten, eta Jose Antoniok Antigua auzoko bi dendatara eramaten zituen barazkiak, han saltzeko. Baita Monte Igeldo eta Buena Vistara ere. Sagarrondo ugari zituztenez, sagardoa egiten zuten. Hasiera batean, Zingieta baserrira joaten ziren sagarra jotzera; geroago, beste baserri batzuetara ere bai.
2007an, obra handia egin eta guztiz berritu zuten baserria. Gaur egun, Aurora eta bere semeak bizi dira bertan, haien familiekin. Baratzean lan pixka bat egiten dute eta oiloak ere badituzte.
Iturria: Aurora Medina Benito
# Melilla

Melilla baserria Igeldoko kaskoaren ondoan kokatua dago. Xerrayene izenez ere ezaguna zen. 1920koa da Donostiako toponimiaren arabera. Baserri hau bi aldi desberdinetan erre zen.
Melillan bizitzen topatu dugun lehenengo pertsona Josefa Bengoetxea Sagardia da. Haren ondoren, Josefa Inaxi Idiakez Bengoetxea eta Migel Martikorena Usategi bikotea azaltzen da. Haiek bost seme-alaba izan zituzten: Maria, Nikolas, Anita, Pantxika eta Rosario Martikorena Idiakez. Familia honetatik Nikolas gelditu zen baserrian. Nikolas Juandegi Txikiko Segunda Martikorenarekin ezkondu zen; hiru seme-alaba izan zituzten: Jose Manuel, Anjel eta Koro Martikorena Martikorena.
Josefa Ignazia egunero joaten zen Donostiara, astoarekin batera, esnea eta barazkiak saltzera. Egun batean astoak ostikoa eman zion belaunean, eta 13 hilabetez ohean egon behar izan zuen; eta ondoren, hil.
Soro askorik ez zuten baserrian, baina baratza egiten zuten. Ganadu aldetik ere zerbait bazeukaten: lau bat behi eta beste hainbeste txekor.
Nikolas harrobi lanean aritu izan zen. Gerra iritsi zenean, Frantziara alde egin eta basoan ibili zen lanean. Han zegoela, harrapatu eta kartzelan egon zen denbora batez. Herrira itzuli zenean, berriro ere harrobi lanean jarraitu zuen. Iturritxoko iturriaren aldamenean, Karga Harria zegoen, harriak kargatzeko lekua; bertara ekartzen zituzten harrobitik ateratako harriak. Nikolas oso ona zen desterak egiten; egunean bat egiten zuen. Goizeko bostetan lanean hasi eta egun guztia ematen zuen horretan, kolpeka, dinbi-danba. Desterak Legazpiko Patricio Echeverriara eramaten zituzten.
Baserrian, Koro alaba gelditu zen, bere familiarekin. Baratzeko lanean jarraitu zuen urte askoan. Bretxako merkatuko bere postuan saltzen zituen barazkiak. Gaur egun, Korok jarraitzen du baserrian bizitzen.
Iturria: Jose Manuel Martikorena Martikorena
# Mendi Mendia

Eraikina Goloso izeneko mendian dago, Gudamendi eta Txubillo mendien artean, Lasarmendi bidearen aldamenean. Garai batean, administrazioarentzat Ibaeta zonaldekoa izan zen. Baserriaren lehenbiziko nagusiak Bontegi Zubiaurre senideak izan ziren. Jose Mari Usandizaga opera idazle famatuak opera bat idatzi zuen Mendi Mendia izenekoa. Bontegi Zubiaurre familiak, operaren oroigarri eman zion izena etxeari. Hala ere, garai batean Igeldoko jendeak Goloso izenarekin ezagutzen zuen etxea.
Bertan bizitzen, etxezain lanak eginez, Txomin Munduate nafarra eta Pantxika egon ziren. Hiru seme-alaba izan zituzten: Lourdes, Juani eta Jose Mari Munduate.
Etxearen aldamenean bazen txabola txiki bat. Han, Ibaetako Urkiola baserrian jaiotako Markos izeneko gizon bat bizi izan zen, guarda lanean aritzen zena. Asto txiki batekin ibiltzen zen beti.
Baserrian behiak izaten zituzten, eta txerriren bat ere bai. Baratza ere lantzen zuten pixka bat. Pantxika plazara jaisten zen, barazkiak saltzera; gurditxo bat erabiltzen zuen plazarako salgaiak autobus-geltokiraino garraiatzeko. Geroago, Manoli izeneko astoarekin egiten zuen bide hori. Txomin kamioilari lanean aritu zen. Urte batzuetara, baserritik bota egin zituzten eta kalera joan ziren bizitzera.
Pedro Etxaniz eta Maite Arruti senar-emazteak ere egon ziren baserrian bizitzen zenbait urtez, guarda moduan.
1980 aldean, beste bikote bat etorri zen baserrira: Markos Duarte Fernandes eta Beatriz Machado Fernandes, jatorriz portugaldarrak. Bi seme izan zituzten: Jorge eta Xabi Machado Fernandes. Gaur egun ere haiek bizi dira baserrian, beren familiarekin. Ez dira baserriko lanean aritzen, baina badute baratza txiki bat, etxerako, eta zaldi bat ere bai.
Iturria: Markos Duarte Fernandes
# Egioleta Berri

Egioleta Berri baserria Igeldo eta Usurbil arteko mugan dago, Egioleta Handi baserriaren aldamenean. Amara auzoko Errotatxo baserriko Jose Mari Odriozola Isasa eta Oiartzungo Ergoien auzoko Bixenta Manterola Arbelaitz senar-emazteek eraiki zuten, 1975. urtean.
Ezkon-berritan, Donostiako Miramon Zahar baserrian jarri ziren bizitzen, apopilo, ganadu-buru asko zutela. Han bizi ziren bitartean, hiru seme izan zituzten: Jose Manuel, Jose Mari eta Bernardo Odriozola Manterola.
Gero, 1963an, Egioleta Txikira aldatu ziren, apopilo. Han bizi izan ziren bitartean, Bixentaren ama ere, Faustina Arbelaitz, beraiekin egon zen. Garai hartan bi seme-alaba jaio ziren: Bixenta eta Moises Odriozola Manterola. Gerora Egioleta Txikin urte batzuk pasa ondoren, Egioleta Handiko familiari lur zati bat erosi eta bertan eraiki zuten Egioleta Berri baserria.
Ukuiluan, zortzi bat behi eta beste hainbeste txekor izaten zituzten, eta ahari bat; baratza ere lantzen zuten. Bixenta Manterola baserriko lanetan aritzen zen; Jose Mari, berriz, kamioi batekin, txofer, bere kontura. Azken urteetan, Usurbilgo Ingemar lantegian aritu zen, kamioilari. Jose Marik etxean esku-soinua jotzeko ohitura handia zuen; igandero izaten zuten bazkaria inguruko jendearekin, eta ondoren esku-soinua jotzen zuen.
Baserri honek harreman zuzena izan du beti Igeldoko herriarekin. Jose Manuelek harria jasotzen zuen, eta behin baino gehiagotan aritu izan da Igeldoko plazan, herriko festetan. Moises eta Bernardo anaiak, gazte-denboran, korrika ibili ziren; Igeldoko igoeran hainbat urtez parte hartu zuten, Moisesek irabazi ere bai urteren batean. Bixentak, berriz, lokotxak biltzen parte hartu izan zuen, herriko jaietan.
Gaur egun, Bixenta ama eta Moises semea bizi dira bertan beren familiarekin.
Iturria: Bizenta Odriozola Manterola
# Bustinzuri

Donostiako toponimiaren arabera, Igeldoko baserrien zerrendan, 1832. urtekoa da baserri honen aurreneko aipamena, Buztin Suri izenez azaltzen da.
Buztinzuriren lehenbiziko jabeak Aiestaran sendikoak izan ziren. Gerora, Nartziso Lizarazu Garmendiak erosi zuen baserria. Nahiko egoera kaxkarrean zegoela-eta, konpondu egin zuen. Nartziso haurra zela atera zen Arrizulo baserritik, eta batean eta bestean ibili zen lanean, morroi: Balentziaga baserrian; Denentzat Mesede (Matxekoene) baserriaren inguruan zegoen txabola batean, bertan idi-parea, behiren bat eta zaldia ere bazituela... Handik pixka batera, aurretik erosia zuen Buztinzuri baserrira jo zuen bizitzera.
Nartziso Lizarazu Garmendia eta Lapabide baserriko Ramoni Martikorena Usategi ezkondu eta baserrian jarri ziren bizitzen. Hiru seme-alaba izan zituzten: Maria Anjeles, Mari Jose eta Joxe Lizarazu Martikorena. Ukuiluan, sei bat behi izaten zituzten, eta idiak. Ganaduarentzat ‘garagar pulpa’ ekartzen zuten garagardotegitik. Esnea Gurelesara eramaten zuten. Baratzeko lana ere egiten zuten, baina batez ere etxerako.
Nartzisok, baserriko lanaz aparte, itsas-belarrak (algak) bildu ere egiten zuen. Gogoko zuen arrokan ibiltzea: arrantzan, lapak eta lanpernak eskuratzen, edota olagarroak harrapatzen. Lizarazutarrek arroketan ibiltzeko zaletasun eta abilezia izan dute, eta Nartziso ere, trebea zen oso.
Garai batean, kirolari moduan ere ezaguna izan zen: korrika, korrikalari gisa nabarmendu zen gehienbat eta Auñamendi Eusko Enziklopediak hiru norgehiagoka garrantzitsu jokatu eta irabazi egin zituela jasota ditu: Fernando Kortaberria, Juan Jose Olano eta Tomas Ugartemendiaren aurka. Aizkoran ere aritu zen. Esate baterako, 1970eko uztailaren 5ean Igeldon antolatutako lehiaketan aritu zen, Jose Mari Etxebeste, Manuel Errazkin eta Juan Jose Olano igeldoarren aurka. Urte askoan ikusi izan dugu herriko zein inguruko beste hainbat plazatan. Gerora, baserria saldu eta beste ingurune batera joan zen bizitzera.
Gaur egun beste familia bat bizi da baserrian, etxebizitza moduan.
Iturria: Maria Anjeles Lizarazu Martikorena
# Etxe Nagusi

Donostiako toponimian azaltzen den baserri honen lehen aipamena 1660. urtekoa da, eta Echenagusia izenarekin dator. Bi alturako etxebizitza zen, beheko aldean ukuilua zuena. Bertan bizitakoen artean lehen-bizikoak Lino Iraola Gomez eta Gregoria Zendoia Zamora bikotea aurkitu ditugu. Hauek 1926. urtean erosi zuten baserria, 13.000 pezetaren truke eta bost urtean ordaintzeko konpromisoarekin. Hiru alaba izan zituzten: Mertxe, Kandi eta Nati Iraola Zendoia. Gerra garaian, Gregori atxilotuta eraman zuten etxetik. Ubaldo Gastamintza medikuak lagundu zion, hiru haur txikiren ama-alarguna zela eta bakarrik zegoela esanez, eta horrela askatu zuten.
Lino senarra gazterik hil zen, 1929an. Gregori Nati jaio aurretik alargundu zen, haurdun zegoela; baina aurrera egin zuen, bizimodua moldatu zuen alabekin batera. Baserrian bazuten esnetarako behi bat, Pinta izeneko behi maitagarri eta maitatu bat, gerora ere beren artean asko goraipatu dutena. Oilo batzuk eta terreno pixka bat ere bazuten; auzokideek idiak uzten zizkieten lurra goldetzeko. Baratza ere egiten zuten.
Gerra garaian, Gregori atxilotuta eraman zuten etxetik. Ubaldo Gastamintza medikuak lagundu zion, hiru haur txikiren ama-alarguna zela eta bakarrik zegoela esanez, eta horrela askatu zuten.
Nati alaba Hernanira joaten zen artoa eramatera, Kamioko Antoniorekin; bueltan, irina ekartzen zuten ezkutuan. Mertxe eta Kandi Buena Vistan egon ziren neskame; Mertxe, gerora, zenbait ur- tez, polleroenean aritu zen lanean. Nati, berriz, etxeko lanetan amarekin, eta Gudamendin ere bai. Etxerako ura Iturritxo iturritik ekartzen zuten, marmita buru gainean jarrita. Gobada ere han egiten zuten. Gregorik, Natiren laguntzarekin, etxe eta hoteletako maindireak garbitzen zituen; lehortzeko, inguruko sasien gainean zabaltzen zituzten, eta hurrengo egunean jaso.
Gregorik erizain lanetan ere jardun zuen, indizioak jartzen. Jendea edozein garaitan etortzen zitzaion laguntza eske.
Orain taberna dena garai batean oilategia izan zen. Hasiera batean, dantza-lekua jartzeko baimena eskatu zuten, baina Mertxek azkenean taberna ireki zuen. Aurrena, Azken Portu izena eman zioten, gerora Etxe Nagusi. Jatetxea dagoen tokian harrobi txiki bat ere izan zen.
Nati Iraola Bizkaiko Ubide herriko Bittor Barrondorekin ezkondu zen; hiru seme-alaba izan zituzten: Luis Mari, Juan Jose eta Mirari Barrondo Iraola. Donostiako portuan, Igeldo izeneko taberna zabaldu zuten. Bolada batean, koneju eta txerri asko izan zuten Iturritxo iturriaren aldamenean. Mertxek, gerora, etxea eraiki zuen baserriaren ondoan. Borda baserria erre ostean, Pepita Azpillaga eta Santi Zubillaga, beren seme-alabekin, aldi batez Mertxeren etxean bizi izan ziren. Gaur egun, Barrondo Iraola sendiak segitzen du Etxe Nagusin bizitzen.
Iturria: Mirari Barrondo Iraola.