OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Balda Zahar

Igeldoko baserrien izendegian aurkitu dugun baserri honen lehenbiziko aipamena 1625. urtekoa da. 1832an Balta-sar eta Baldasar izenez ere azaltzen da. Baserria Usurbilko mugan dago, kasko batean.
Jose Kruz eta Manuel Zinkunegi Arrutiren gurasoak Usurbildik etorri ziren, maizter. Baserrian bi anaiak gelditu ziren. Jose Kruz Usurbilgo Luziana Urruzmendirekin ezkondu zen; bi seme izan zituzten: Benito eta Fermin Zinkunegi Urruzmendi. Benito Hernaniko Juana Ormaetxea Olarrarekin ezkondu eta lau alaba izan zituzten: Kontxi, Mari Kontxi, Mari Jose eta Mari Karmen Zinkunegi Ormaetxea. Kontxi eta Mari Karmen jaio berritan hil ziren.
Jose Kruz eta Manuel Zinkunegik eskusoinua jotzen zuten. Jose Kruzen semea ere, Benito, 14 urterekin hasi zen eskusoinua jotzen, txikitatik aditu baitzuen etxean instrumentua. Leku askotan ibili zen jotzen: Igeldon, Ibaetan, Usurbilen, Amaran... Lagun arteko bazkarietarako edo despedidetarako ere deitzen zuten. Benito oso musikari trebea zen. Herritar batzuek gogoratzen dute nola behin bere piezarik luzeena Gudamendin jotzen hasi eta Polipasoraino segitu zuen, isildu gabe. Benito Ja, Ja oihuarengatik zen ezaguna herrian.
Benitok eta Juanak bi alaba bizki izan zituzten. Juanak haurrak astoaren saskian sartu, eta astoa bakarrik bidaltzen zuen bidez bide, ama mendian gora oinez joaten zen eta goian elkartzen ziren.
Bai aiton-amonak eta baita gurasoak ere baserriko lanetan aritzen ziren. Bizpahiru behi eta astoa zeukaten; baratzeko lana ere egiten zuten. Manuelek erleak ere izan zituen, eztia egiteko.
Inguruko baserrietako emakumeek Langa gorri deituriko bidegurutzean uzten zuten astoa lotuta, eta Igarako Arpita baserriko Tomas Lizarazuren autobusean joaten ziren San Martineko azokara, esnea eta barazkiak saltzera.
Ur bila, etxe ondoan zegoen errekara joaten ziren, baita arropa garbitzera ere. Balda Berri baserriko Fermin Zinkunegi eta Erauntzeta Txikiko Kandido Insausti arrantzan aritzen ziren errekan, eskailuak eta aingirak harrapatzen. Egun batean, aingira baten atzetik harri bat altxatu eta suge handi bat topatu zuten; ustekabearekin izututa, ez ziren gehiago joan. Baserri inguruko txori-kabiak bilatzen ere trebeak ziren.
Ferminek Antiguako garagardotegian egin zuen lan, bolada batean; eta gerora, bai Benito eta baita Fermin ere Lasarteko Michelinen aritu ziren.
Garai batean, txita eta oilaskoen etxaldea izan zuten. 3.000 txita jaiotzen ziren eta, 40 egunean, saltzeko moduan egoten ziren. Hamar bat urtez aritu ziren lan horretan.
Juana nahiko gazterik hil zen. Benito, alargunduta, beste emakume batekin ezkondu zen.
Halako batean, saldu egin zuten baserria. Erosleek, hasiera batean, Tennis Club bat jarri zuten. Gaur egun, berriz, kanpin bat dago baserria zegoen lekuan eta haren inguruan.
# Tolaretxe

Donostiako Toponimiaren arabera, baserri honen lehen aipamena 1841. urtekoa da. Tolare izenez azaltzen da. 1856. urtean, berriz, Tolare-Echea. Igarako behe aldeko eremuan kokatua dago, baina Igeldoko lurretan.
Baserriari Tolare izena bertan sagardoa egiten zelako datorkio. Hasiera batean, sagardoa eskuz egiten zuten: sagarrak kaxa baten barruan jarri eta mazo batekin jotzen zituzten.
Baserri handi bat zen, bi bizitzakoa. Bi familia bizi izan ziren bertan maizter, anai-arrebak. Baserriaren jabeak nafarrak ziren, Etxeberria abizenekoak. Bizitza batean, Maria Mendizabal, Tolaretxeko alaba, eta haren senarra bizi ziren, Pedro Mitxelena zarauztarra. Bikoteak zazpi seme-alaba izan zituen: Maria Pilar, Katalin, Tomaxa, Juana, Joxe, Pantxika eta Lontxo Mitxelena Mendizabal. Lontxo umetan hil zen, Juana ere gazterik, eta Joxe, gerran. Pantxika alaba gelditu zen baserrian. Etume baserriko Jose Mari Arzallusekin ezkondu zen (jatorriz Tolosako Muxika baserrikoa). Hamaika seme-alaba izan zituzten: Pedro, Juan Mari, Esteban, Maria Luisa, Joxe, Katalin, Tomaxa, Esteban, Juanita, Juan Kruz eta Jesus Mari Arzallus Mendizabal. Pedro, Esteban eta Juanita umetan hil ziren.
Beste bizitzan, Pedro Mendizabal eta Pilar Esposito bizi ziren. Seme bat izan zuten, Pedro Mendizabal Esposito, ezkondu gabe hil zena.
Bai etxe batean zein bestean ukuiluan ganadua izaten zuten; baratzean ere, denetik: letxuga, aza, porrua, artoa, babarruna... Barazkiak eta esnea saltzera Bretxako merkatura joaten ziren (geroago, esnea Gurelesara). Igarako autobus-geltokiraino astoarekin jaisten ziren. Benta Berriko Salsamendi dendara barazki asko eramaten zuten, bertan saltzeko. Fruta-arbola asko zituzten, eta uzta aberatsa: gereziak, pikuak, sagarrak, udareak...
Artoa Igarako errotara eramaten zuten, arto-irina egiteko. Baserrian ez zuten urik eta beheko errekara joaten ziren ur bila, baita gobada egitera ere. Ganadua ere bertara eramaten zuten, ur edatera. Seme-alabak Igarako eskolara joaten ziren.
1975. urtean alde egin zuten baserritik, eta gerora baserria erori egin zen.
Iturria: Esteban Arzallus
# Barrenetxe

Donostiako Udalaren datuetan 1863an azaltzen da lehenengo aldiz, baina baserria zaharragoa da. Urte horretan Donostiako lurretan erregistratu zelako azaltzen da datu hori. Baserria Igarako erreka gainean kokatua dago.
Han bizitzen aurkitu dugun lehenbiziko familia Illarramendi Kaperutxipi familia da. Jose Illarramendi Roteta eta Maria Visitacion Kaperutxipi bikotea Azpeititik etorri ziren, apopilo, baserri honetara. Bi etxebizitzako baserria zen. Barrenetxen jarri zirenetik lau seme-alaba izan zituzten: Ignazio, Maria, Jesus eta Maria Dolores. Azpeitian bizi ziren garaitik bazituzten beste seme-alaba batzuk ere.
Ukuiluan behiak zeuzkaten, eta idi parea ere bai. Joxe inguruko baserrietan ibiltzen zen goldean. Baratzean ere lan asko egiten zuten; eta esnea eta barazkiak saltzera Donostiara jaisten ziren, Igaran autobusa hartuta.
Gerora, Inaxio semea gelditu zen baserrian eta Agiti baserriko Maria Balerdirekin ezkondu zen. Barrenetxen bizi ziren bitartean, Ignaziok eta Mariak seme bat izan zuten: Jose Mari Illarramendi Balerdi. Garai hartan, Madrilen bizi zen markes batek erosi zuen Barrenetxe baserria eta, handik pixka batera, militarrentzako zaldiak jarri zituzten han, eta illarramenditarrek Urdanetako Txatxarro baserrira alde egin behar izan zuten. Han bizi izan ziren garaian beste seme-alaba batzuk izan zituzten.
Iturria: Imanol Illarramendi Balerdi
# Borda Berri

Borda Berri baserriaren lehenengo aipamena 1811. urtekoa da. Jose Mari Iraolaren familiarena zen. Haren ama Balbina Insausti Beasain aldeko Matxinbentatik etorri zen Eraunzeta baserrian bizitzera, bere anaiekin. Borda baserriko Antonio Azurza Usategirekin ezkondu eta 1922an etorri ziren biak Borda Berrira bizitzera, beren bi seme-alabekin batera. Gerora, Borda Berrin bizi zirela, beste hiru seme-alaba izan zituzten: Rosa, Emili eta Alejandro.
Baserria zaharra zen oso: leihoak kristalik gabe, teilatua puskatuta, eta urik ez eta argirik ere ez. Beheko alde guztia ukuilua zen. Goiko aldean, berriz, gelak eta sukaldea zeuden.
Antonio Azurza Usategik harrobian egiten zuen lan, eta oso gazte hil zen. Balbina alargun geratu zen, lau seme- alabekin. Bere anaia batek behia oparitu zion. Baserrian erlojurik ez zegoenez, Balbinak zerura begiratuz kalkulatu behar izaten zuen zer ordu zen. Lan asko eginda, txerria eta astoa izatea lortu zuen. Astoarekin egunero Antiguara jaisten zen esnea banatzera; han, txerri-jana biltzen zuen, etxeko txerria gizentzeko.
Balbina Insaustik, 1946an, alokairua ordaintzen zuen. Jose Mari Iraolak baserria saldu nahi zuen, baina Balbinak, dirurik ez zuenez, alokairuan jarraitu zuen 1970era arte. Gaiztarrotarrei baserriaren inguruko terrenoak saldu zizkieten. Baserria ere saldu nahi zuen, baina Balbinak ez zuen onartu. Baserria salduz gero, ez zuela terrenoak saltzen utziko. Azkenean, Balbinari saldu zion eta Rosa Azurza Insausti maiorazkoaren izenean geratu zen.
Borda Berri Txikin piztutako sute baten ondorioz, baserri erdia erori egin zen. Auzolanean herriak lagundu zuen konpontzen, materiala anaia batek ekarri zuen.
Rosa Azurza Insausti Ekogor baserriko Patxi Lizarralderekin ezkondu zen. Honek, 1947an, Antiguako Lizarriturri lantegian egiten zuen lan. Etxean hiruzpalau ganadu-buru zituzten: txerria, oiloa, astoa... Rosa bere astoarekin Bretxako merkatura jaisten zen, esnea eta barazkiak saltzera; eta etxerakoan, txerri-jana etxeratzen zuen.
Gudamendi aldera ere makina bat buelta eginak dira, esnea eta barazkiak eramatera. Goizeko sei eta erdietarako joaten ziren. Emili ere makina bat buelta egina da, autoa hartu eta Ibaetako errotara joaten zen irina egitera, eta etxerakoan, ote pila bat ekartzen zuen, sutarako.
Alejandrok 18 urte bete zituenean, bere bila etorri eta gerrara eraman zuten, urrutira. Fronteko lehen lerroan ibili zen, ametrailadorarekin. Gerra ostean, Cervezas El Leon enpresan egin zuen lan. Gudamendin proiektu bat zeukatela-eta, bertan lan egiteko eskatu zioten. Eraikina egiten ari zirenei ur freskoa eramatea zen bere eginkizuna. Pintxe deitzen zioten. Azkenean, ezizenarekin gelditu zen.Gerora, usoen tiradetarako janaria ematen egin zuen lan.
Emilik jostun-lanak egiten zituen. Jendeak telak ekarri eta Emilik neurriak hartzen zituen, soinekoak, trajeak eta bestelako arropak egiteko.
Emili Azurza Beteluko Bartolo Baldarekin ezkondu zen eta bi seme izan zituzten Alex eta Migel Anjel Balda Azurza. Urte batzuk ‘Eulalia Enean’ bizitzen egon eta gero, Borda Berrira itzuli ziren senar-emazteak.
Iturria: Amalia Mujika Insausti
# Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Aramaio

Aramaio Euskal Herriko udalerri bat da, Araban. 1.381 biztanle ditu.

## Zer ikusi

Etxaguen, Arexola eta Arriola baserri auzoak Oriol mendi magalean. Ibarra herria bailara erdian.

## Ibilbideak

* Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Mirugain: auziaren mendia
* Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Oketa, erraldoiari begira
* Euskal Herriko bidaia-gida/Ibilbideak/Untzilla, Portillaren hastapena

## Non jan

* Dukiena jatetxea, Azkoaga auzoan. Kalitate oneko janaria, plater konbinatuak eta karta. Kotxean joan behar da. +34 945 44 50 86

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko bidaia-gida

## Kanpo estekak

* Aramaio Wikipedian
* Euskadi / Basque Country - EAEko Turismo Sailaren webgunea
# Benta Alegre

Donostiako toponimian azaltzen denez, Bentalegre 1893an eraiki zuten. Etxeak bi solairu ditu eta, hortaz aparte, beheko aldean ukuilua. Baserria herriko kaskoaren sarreran dago, Kooperatibaren eraikinaren parean, errepidearen beheko aldean.
Dokumentuan azaltzen diren lehenengo nagusiak Zelestino Aldanondo Martikorena eta Azpeitiko Nuarbeko Pantxika Etxezarreta Etxaniz dira, eta haien alaba: Natividad Aldanondo Etxezarreta. Zelestino Otondo (gaur egun, Balenziaga) baserrian bizi zen. Garai hartan, baserriak taberna eta ostatu moduan funtzionatzen zuen. Pantxikak Donostian lan egiten zuen; gero, Otondoneko ostatura etorri lanera eta bertan ezagutu zuten elkar. Zelestino, gero, kale-garbitzaile lanean aritu zen; Pantxika, berriz, etxeko beheko partean zeukan taberna txikian. Zelestinok eskusoinua jotzen zuen, tabernetan batez ere.
Natividad Aldanondo Barrenetxe baserriko Jesus Illarramendirekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan zituzten: Dolores, Pakita, Maria Jesus, Juanita, Mari Karmen eta Zelestino. Mari Karmen txikitan hil zen. Jesus Antiguako Lizarriturri fabrikan ibili zen lanean. Etxean ganadua zeukaten: sei bat behi eta txekorrak. Azienda frontoi ondoko iturrira eramaten zuten ur edatera. Gobada egitera ere herriko kaskoko iturrira joaten ziren. Baratza dexente egiten zuten. Natik Sindikatuan ziharduen lanean, alabaren laguntzarekin. Ez zeukaten ordutegirik, baserritarrak noiznahi etortzen baitzitzaizkien. Sindikatuan ia denetik saltzen zuten: pentsua, garagarra, artoa, ardoa..., bertan errota txiki bat ere bazeukaten, artoa xehetzeko.
Etxean zazpi gela zeuzkaten alokairuan, eta leku askotako jendea izaten zuten. Gosaria ematen zieten gaua bertan pasatutakoei. Gudamendiko tiropitxoneko tiratzaileetako batzuk Bentalegreko bezeroak ziren. Haien arropen garbiketaz ere arduratzen ziren, eta haien txalekoen botoiak josteaz ere bai. Zelestino semeak zenbait urtez segitu zuen baserrian ganaduarekin lanean. Esnea saltzera Amara Zaharrera joaten zen automobilean. Gerora, baserriko lana utzi eta kanpoan hasi zen lanean. Gaur egun baserria hutsik dago.
Iturria: Juanita Illarramendi Aldanondo
# Buenavista

Uztapidek ‘Lengo egunak gogoan’ liburuan hala zioen: ‘Buena Vista ta Leku Eder eta oiek danak bisitatu giñuzen, eta atzera Donostira etorri giñan...’. Donostiako toponimiaren arabera, 1920an azaltzen da eraikin honen aurreneko aipamena. Eraikina 1892. urtekoa da.
Buena Vista Balentin Zamora Arratibel eta Josefa Ibarguren Landa bikoteak eraiki zuen, Txoxa Berri baserriaren al- dameneko zelai zabal batean. Hasieran, ostatu moduan jarri zuten, eta Txoxa Berri baserritik bertara etorri ziren bi- Lau seme-alaba izan zituzten guztira, bi zaharrenak, Joxe eta Martina Zamora Ibarguren, Txoxa Berri baserrian bizi ziren garaian jaio ziren, eta hurrengo biak, Balentin eta Joakina Zamora Ibarguren, Buena Vistan. Gehienbat, harrobietako langileak egoten ziren bertan apopilo. 1919an, hiru anai-arreba, Balentin, Joakina eta Martina, Kubara joan ziren bizitzera. Bost bat urte pasa zituzten han, eta gero berriz bueltan etorri ziren. Balentin Zamora Arratibel arotz lanean ibili zen etxez etxe. Egun batean, Etume baserriaren teilatua berritze-lanean ari zela, teilatu gainetik erori eta hil egin zen, 36 urte zituela. Heriotzaren ondoren, Josefa alargunak bere seme Joseren laguntzarekin jarraitu zuen pentsioan lanean. Martina Zamora Ibarguren alaba Ibaetako Berakotegi baserriko Joxe Irizarrekin ezkondu zen, eta hiru seme-alaba izan zituzten: Anjel, Luis eta Karmen Irizar Zamora. Karmen moja joan zen. Luis sukaldaria izan zen. Luis Irizar famatua. Hainbat proiektutan eta lekutan aritu zen lanean:Ingalaterrako Hilton Hoteleko jatetxean, Madrileko Hotel Alcalan… Zarauzko Euromar euskal sukaldaritza-eskola berriaren sortzaileetako bat izan zen. Oiartzungo Gurutze-Berri jatetxea ireki zuen, Jabier Zapirainekin batera.
Donostiako Alde Zaharrean ere bere izena zeraman sukaldaritza-eskola sortu zuen. Joxe Zamora Ibarguren, semea, Artikula Txiki baserriko Anttoni Sagardia Urkiarekin ezkondu zen, alaba bat izan zuten: Anttoni Zamora Sagardia. Anjel Irizar Zamora, Martina Zamora eta Joxe Irizarren semea, Anttoni Zamora Sagardiarekin ezkondu zen, eta bost seme-alaba izan zituzten: Anjel, Arantxa, Jose Luis, Jabier eta Iñaki Irizar Zamora. Antxoni eta Maria ahizpek jarraitu zuten lanean pentsioan urte batzuetan. Garai hartan, sagardotegi moduan ere funtzionatu zuen; gizonezkoak bakarrik sar zitezkeen sagardotegira. Gerora, 1971. urtean, Anjel eta Antxoni senar-emazteek obra handia egin zuten, beren senideen laguntzarekin, eta eraikina guztiz berrituta, jatetxea eta logelak jarri zituzten. Eta hainbat urtez lanean aritu dira. Gaur egun, jatetxea ez dago martxan, eta Arantxa Irizar Zamora bizi da bertan bere familiarekin.
Iturria: Arantza Irizar Zamora
# Iturritxo

Donostiako toponimian Yturricho izenarekin azaltzen da baserriaren lehen aipamena 1841ean. Etxea Iturritxo iturriaren goialdean kokatuta dago. Topatu ditugun haren lehen nagusiak Iraola familiakoak dira.
Hasiera batean, bi etxebizitza ziren: Haietako batean, Txoxa baserriko Iraola sendia bizi zen. Beste aldean, Juana Iradi Iraola eta Gaztaintxabaleta baserriko Jose Mari Martikorena bikotea jarri zen bizitzen. Alaba bat izan zuten, Josefina Martikorena Iradi. Hasieran, Gaztaintxabaleta baserrian bizi izan ziren; baina, gerora, hura saldu eta Iturritxora etorri ziren. Ondoren, 1894an, baserrian obra egin eta eraikina bost etxebizitzatan banatu zuten. Bolada batean hogei bat lagun bizi izan ziren bertan.
Jose Marik harrobian lan egiten zuen. Zazpi bat langile zituen lanean. Harrobitik ateratako harriarekin Donostiako San Martin kalean dagoen epaitegiko eraikina altxatu zuen. Idiekin eta behiekin makina bat joan-etorri egin zuten, harria garraiatzen. Gazterik hil zen. Juana Iradi Iraola, senarra hil ostean, Errezilgo Frantzisko Oiartzabalekin ezkondu zen; seme bat izan zuten: Jose Mari Oiartzabal Iradi. Bizimodua ateratzeko, ganadu pixka bat jarri zuten: behiak, txekorrak, konejuak... Baratza asko landu zuten. Juana bera joaten zen, esnea eta barazkiak saltzera, Donostiako San Martin merkatura.
Josefina Martikorena Iradi Jose Luis Olidenekin ezkondu eta alaba izan zuten: Rosa Mari Oliden Martikorena. Josefina etxeko lanean eta baratzean aritzen zen; Jose Luis, berriz, txofer, Igeldoko autobusean, baita kamioilari eta Donostiako erresidentzian zaindari moduan ere. Gaur egun, Rosa Mari bizi da, bere familiarekin, eta baratza pixka bat egiten dute. Etxearen zati bat landetxe moduan jarria dute, Rosa Mariren familiaren ardurapean.
Juana, Josefina eta Rosa Mari, etxeko hiru emakumeak (amona, ama eta alaba) Iturritxoko iturrian makina bat arropa garbitutakoak dira. Donostiatik asto gainean igotzen zuten arropa.
Jose Mari Oiartzabal Iradi semea Irene Galparsororekin ezkondu zen, eta semea izan zuten: Aitor Oiartzabal Galparsoro. Irenek denda batean egin zuen lan urte askoan; eta Jose Marik, kamioilari. Donostiako Zapatari auzoan bizi dira.
Iturria: Rosa Mari Oliden Martikorena
# Lapabide

Baserriaren lehenengo aipamena 1833koa, Donostiako Toponimian. Lapabide izenez azaltzen da. Geroago, 1854an, Lapa-vide moduan. Terreno asko zituen. Diotenez, lehendabiziko nagusia Usurbil aldekoa zen: Ramon Etxeberria deituriko bat.
Baserriaren izena, garai batean arrokara lapa biltzera joaten zirenak baserri ondotik pasatzen zirelako omen dator, beste biderik ez zen, eta oinez bertatik pasatzen ziren Arrizulo baserriko bide-gurutzetik arrokara zihoazenak.
Goierritik etorritako Eusebi Usategi eta Antonio Martikorena Usategi azaltzen dira dokumentuetan lehenbizikoz. Errentan bizi ziren Lapabiden. Sei seme-alaba izan zituzten: Migel, Maria, Asentsio, Nikolas, Ramoni eta Joxe Martikorena Usategi. Antonio Martikorenak soldaduska Afrikan egin zuen. Joxe semea oso gazterik hil zen.
Ganadu gutxi izaten zuten, behi pare bat-edo; baratza ere egiten zuten, etxerako batez ere. Talo asko jaten omen zuten; eta lapak, berriz, ia egunero. Bestelako gauza askorik ez zuten izaten. Seme-alabak batera eta bestera joan ziren, lan bila, eta baserrian ez zuten laguntza handirik ematen.
Migel Iturrietako Maria Arrillagarekin ezkondu zen; Maria, Usurbilera; Asentsio, Borda Berri Txikiko Inaxi Bengoetxearekin; Nikolas, Amezti Behekoa baserriko Pilar Arrillagarekin; eta Ramoni, Buztin Zuri baserrira.
Oraindik ez da urte asko baserrirainoko bidea egin zutela. Garai batean automobila ez zen bertaraino iristen, ezta anbulantzia ere. Eusebik hanka puskatu zuen denboran, idiekin leran eserita igo zuten Arrizuloko bidegurutzera, haraino iristen baitzen errepidea. Antonio gizon txikia zen, baina arina, eta oinez egiten zuen egunero Antiguako Lizarriturri lantegirako joan-etorria. Eguneko zati eder bat oinez pasatzen zuen. Egurrezko maleta txiki bat bazuen eta han eramaten zuen eguneko bazkaria. Etxean ez zuten ez urik ezta argirik ere, eta kinkea erabiltzen zuten. Eusebia Usategi Markallutan dagoen Iezgorri iturrira joaten zen ur bila, baldea edota usula buruan hartuta egiten zuen joan-etorria. Geroago, astoarekin ere joaten zen, asto gainean aztalkak jarri eta, alboetan, barrika txiki batzuk erantsita. Gobada egitera ere hara joaten ziren. Eusebi eta Antonio senar-emazteak, orain dela 45 urte, Amezti Behekoa baserrira joan ziren bizitzera. Gaur egun, baserriaren lekuan etxe bat dago eraikita, alboan oso zelai ederrak dituena. Ramon Etxeberria izan zen Lapabideko lehenengo nagusia eta, gaur egun, haren ondorengoak bizi dira bertan.
Iturria: Ramoni Arrillaga Mendiluze
# Balda Berri

Baserri honen aipamenak, Donostiako toponimiaren arabera, 1811. urtean Baldeverri moduan eta 1864an Baldaberre izenez topatu ditugu.
Azaltzen diren lehenengo jabeak bi emakume ezkongabe dira. Gerora, Joxe Matxain Etxabe etorri zen bizitzera. Joxe Usurbilgo Arratzain baserriko Asentsi Lizaso Arrutirekin ezkondu zen. Sei seme-alaba izan zituzten: Ignazio, Josefa, Anttoni, Juan eta Maria Matxain Lizaso. Juan semea gelditu zen baserrian bizitzen. Amezketako Frantziska Goikoetxea Iturriozekin ezkondu zen. Frantziska, ezkondu aurretik, neskame lanean aritu zen Donostian. Juan, berriz, gazte denboran Donostiako udaletxean. Lau seme-alaba izan zituzten: Jose Agustin, Andres, Mari Karmen eta Antonio Matxain Goikoetxea.
Bizimodua batez ere baserritik ateratzen zuten, dozena erdi bat behi zuten ukuiluan, beste horrenbeste txekor, txerri pare bat, oiloak eta astoa ere bai. Baratz oparoa zuten: patata, porrua...; soroan ere lan ugari egiten zuten, etxerako zein ganaduarentzat: artoa, babarruna, arbia, erremolatxa... Frutarbolak ere bazituzten: gereziak, pikuak eta sagarrak batez ere. Juan baserriko lanaz arduratzen zen; Frantziska, berriz, egunero jaisten zen Bretxara, esnea eta barazkiak saltzera. Igararaino astoarekin joaten zen, han autobusa hartzen zuen.
Inguruko baserrietako etxeko andreak astoarekin jaisten ziren Igarako autobus-geltokiraino (Arpita baserriaren bidegurutzean), handik merkatura joateko baserriko produktuak saltzera. Astoak Langa Gorrian loturik uzten zituzten eta autobusa hartzen zuten. Egun batean, azokatik bueltatuta, konturatu ziren Balda Berriko astoa falta zela. Baten batek hartu zuelakoan, galdezka hasi ziren, eta jakin zuten ijitoek eraman zutela. Bidea jarraitzen hasi eta aztalkak topatu zituzten, hanka-marken atzetik nondik nora joan ziren antzeman zuten. Aietetik barrena, jendeak emandako azalpenei eta arrastoei jarraiki, Bera Bidasoaraino iritsi ziren. Ijitoen kanpalekua ikusi zuten, hantxe zegoen astoa. Aitona Joxe hurbildu eta abereak ezagutu egin zuen, baina ijitoek ez zioten kasurik egiten. Orduan, Joxek Guardia Zibilaren kuartelera jo zuen, eta gertatutakoa kontatu. Haiekin batera, astoa zegoen lekura joan zen berriro. Guardia zibilek astoa nagusiarengana nola zetorren ikusita, astoaren jabea Joxe zela ondorioztatu zuten, eta igeldoarra animaliarekin bueltatu zen etxera.
Gobada egitera errekara joaten ziren. Ganadua ur edatera ere hara eramaten zuten. 1978. urte inguruan oilaskoen etxaldea jarri zuten. Txita txikiak ekartzen zituzten, 15.000 inguru aldi bakoitzeko, eta bertan gizendu. Gaur egun, 7.000 oilanda inguru ekartzen dituzte, arrautzak jarri eta txitak emateko. Etxaldea baserritik aparte dago, goiko mendiaren magalean.
Baserrian zuten ganadua kendu egin zuten, 2017 aldean. Orain frutarbola batzuk dituzte. Jose Agustin Matxain Lizaso bakarrik bizi da baserrian.
Iturria: Antonio Matxain Goikoetxea