# Sima Qian

Sima Qian (txinera tradizionalez: 司馬遷; txinera sinplifikatuz: 司马迁; pinyinez: Sīmǎ Qiān; Wade–Giles: Ssu-ma Ch'ien, K.a. 145 – K.a. 90) idazle eta historialari txinatar garrantzitsuenetako bat izan zen Han dinastia goiztiarraren garaian. Txinako historiografiaren aitatzat hartzen da, 2000 urtetako (Enperadore Horia ospetsuaren garaitik Han Wudi Enperadorearen garairaino) Txinako historia laburbiltzen duen Shiji (Historialari Handiaren Erregistroak) liburuaren egilea baita. Shijiren erregistroak historia-idazketa ofizialaren eredu izan ziren ondorengo txinatar dinastientzat eta, oro har, sinosfera osoarentzat XX. mendera arte.
Sima Qianen aitak, Sima Tan-ek, Txinaren historia osoa idazteko proiektu handinahia bururatu zitzaion lehenik, baina, bere heriotzaren unean, prestaketa-zirriborro batzuk baino ez zituen eginak. Gorte inperialean bere aitaren historialari kargua oinordetzan jaso ondoren, bere aitaren azken nahia betetzeko erabakia hartu zuen historiako lan epiko hori konposatu eta osatzeko. Hala ere, K.a. 99an, Li Ling aferaren biktima izango zen jeneralaren defentsan hitz egiteagatik, zeinari xiongnuarren aurkako arrakastarik gabeko kanpaina bat leporatzen baitzitzaion. Exekutatu edo zikiratua izateko arriskuaren aurrean, azkena aukeratu zuen bere lan historikoa amaiu ahal izateko. Unibertsalki Erregistroengatik gogoratzen zaion arren, bizirik iraun duten lanek ere poeta eta prosa idazle trebea izan zela adierazten dute, eta, Taichu egutegiaren sorreran, funtsezkoa izan zen, K.a. 104. urtean ofizialki argitaratu zena.
Gorte inperialean zuen postua «Historialari Handia» (tàishǐ 太史) zenez (gorteko historialari, eskribau, astronomo edo astrologo gisa itzulita), ondorengo belaunaldiek «Jaun Historialari Handia» (Tàishǐ gōng 太史公) ohorezko titulua emango zioten bere lan monumentalagatik. Hala ere, bere obra nagusia amaitu zuen bere agintaldia Historialari Handi gisa zoritxarrean bukatu eta urte askotara, eta bere aurkako zigorrak onartu ondoren: espetxeratzea, zikiratzea eta morrontzara menderatzea barne. Oso kontziente zen bere lanak ondorengoentzat zuen garrantziaz eta bere sufrimendu pertsonalarekin zuen harremanaz. Erregistroen epilogoan, bere Txinaren historia unibertsala garaiko klasikoekin alderatu zuen, inplizituki: Zuo Qiuming-en Guoyu, Qu Yuan-en Li Sao eta Sun Bin-en Gerra Artea, adieraziz, haien egileek, guztiek, ezbehar pertsonal handiak jasan zituztela beren lan monumental iraunkorrak gauzatu baino lehen. Jin Guliang-ek ere irudikatzen du Sima Qian Wu Shuang Pu liburuan.

## Biografia

Sima Qian Longmen-en jaio, eta hazi zen, historialari familia batean. Aita, Sima Tan, Han Wudi enperadorearen eskriba (idazkari) nagusia izan zen, eta haren egitekoa egutegi eta liburutegi inperiala kudeatzea zen.
Seguruenik, K.a. 145 inguruan jaio zen, nahiz eta iturri batzuek K.a. 135 inguruan jaio zela dioten. K.a. 136 inguruan, aitak, Sima Tanek, «historialari handi» kargurako izendapena jaso zuen (tàishǐ 太史, «eskribau handia» edo «astrologo handia»). Historialari handi postua maila nahiko baxukoa zen, eta bere betebehar nagusia urteko egutegia egitea zen, erritualki aproposa edo kaltegarriak ziren egunak identifikatzea eta urte berria baino lehen enperadoreari aurkeztea. Historialari handiaren beste eginkizunen artean zegoen enperadorearekin bidaiatzea erritu garrantzitsuetarako eta gortean zein herrialdean zehar eguneroko gertaerak grabatzea. Bere esanetan, hamar urterekin, Sima gai zen antzinako idazkiak irakurtzeko, eta etorkizun handiko jakintsutzat hartzen zen. Sima giro konfuziarrean hazi zen, eta beti hartu zuen bere lan historikoa konfuziar pietate filial ekintzatzat.
K.a. 126an, 20 urte inguru zituela, bere aitaren laguntzarekin, Sima Qianek bira luze bat hasi zuen Txinan zehar bere Shiji lanerako datu historikoak zuzenean biltzeko. Bidaiaren helburua kondaira zaharrak egiaztatzea eta monumentu historikoak bisitatzea izan zen (Yu eta Shun erregeen hilobiak barne). Bidaia hiriburu inperialetik, Chang'an (gaur egungo Xi'an), hasi zen, eta hegoaldera joan zen Yangtze ibaia zeharkatu zuen Changsha erresumaraino (egungo Hunan), non Erresuma Borrokalarien garaiko Qu Yuan poeta bizi izan zen Miluo ibaiaren gunea bisitatu zuen, zeina ito egin zela esaten baitzen tradizionalki. Ondoren, Yu agintari mitikoen ehorzketa-lekua bilatzera joan zen, Xianglu mendian eta Shun Jiuyi mendietan (gaur egun, Ningyuan konderria, Hunan). Gero, iparralderantz jo zuen, Huaiyinera (gaur egungo Huai'an, Jiangsu) Han dinastiako Han Xin jeneralaren hilobia ikustera, eta iparralderago jarraitu zuen Qufuraino, Konfuzioren jaioterrira, non erritualak eta beste gai tradizionalak ikasi zituen.

## Han gortean funtzionario gisa

Bidaia eta gero, gobernuko jauregiko arduraduna izendatu zuten, Han Wudi Enperadorearekin herrialdeko zenbait toki ikuskatzeko, K.a. 122an. Sima gazte ezkondu zen, eta alaba bat izan zuen. K.a. 110ean, 35 urte zituela, Sima Qian mendebalderantz bidali zuten, tribu «basati» batzuen aurka espedizio militar batean. Urte hartan, aita gaixotu zen Feng Sakrifizio Inperialera joateko gonbidapena eman ez ziotelako. Aitak, denbora agortzen ari zitzaiola susmatuz, semea etxera deitu zuen, hasitako lan historikoa bere gain hartzeko. Sima Tanek Udaberriko eta Udazkeneko Urte-liburua jarraitu nahi zuen, Txinako literatura-historiaren lehen kronika.
Badirudi Sima Tanek, hil baino lehen, lanaren eskema bat egiteko gai izan zela: osatutako Shijiren epilogoa, Sima Tan-i esplizituki egozten zaion sei eskola filosofikoei buruzko saiakera laburra. Dena den, Sima Tanek idatzitako edo bere oharretan oinarritutako zatiak baino ez daude Shijin. Aitaren inspirazioak bultzatuta, Sima Qianek ondorengo hamarkadaren zati handi bat Historialari Handiaren Erregistroak idazten, eta osatzen eman zuen, eta K.a. 91 baino lehen osatu zuen, ziurrenik K.a. 94 inguruan. Aita hil eta hiru urtera, Sima Qianek bere aitaren kargua hartu zuen «taishi» gisa. 105. urtean, Sima egutegia erreformatzeko aukeratutako jakintsuen artean zegoen. Inperioko funtzionario nagusi gisa, Sima enperadoreari, estatuko gai orokorretan, aholkuak emateko moduan zegoen.

### Li Liang afera

K.a. 99an, Li Ling aferan sartu zen Sima; Li Ling-ek eta Li Guangli-k iparraldeko xiongnuarren aurkako kanpaina zuzendu zuten bi ofizial militar horiek, zeinak garaituak izan eta gatibu hartu zituzten. Wu enperadoreak Li Ling-i egotzi zion porrota, eta gobernuko funtzionario guztiek kondenatu zuten gero. Sima izan zen Li Ling defendatu zuen bakarra, inoiz bere laguna izan ez baina errespetatzen zuena. Wu enperadoreak Simaren Liren defentsa bere koinatuaren, Li Guangliren, aurkako eraso gisa interpretatu zuen, xiongnuarren aurka ere arrakasta handirik gabe borrokatu zuenak, eta Sima heriotzara kondenatu zuen. Garai hartan, exekuzioa diruz edo zikiratzez alda zitekeen. Simak bere «krimena» barkatzeko diru nahikorik ez zuenez, azken hori aukeratu, eta kartzelara bidali zuten, non hiru urte jasan zituen. Zuen mina, horrela deskribatu zuen: «Kartzelaria ikusten duzunean, bekokiarekin lurra ukitzen duzu. Haren azpikoen ikuste hutsarekin izua sartzen zaizu... Holako bidegabekeria ezin da inoiz ezabatu». Simak bere zikiratzea «zigor guztien artean okerrentzat» definitu zuen.
XV. mendean. K.a. 96an, kartzelatik irtetean, Simak, bere buruaz beste egin beharrean (zikiratua izatez lotsatutako jaun jakintsu batengandik espero zena), jauregiko eunuko gisa bizitzea aukeratu zuen bere historiak osatzeko. Sima Qianek berak honela azaldu zuen Ren An-i bidalitako gutunean:
| « | 且夫臧獲婢妾猶能引決，況若僕之不得已乎。所以隱忍苟活，函糞土之中而不辭者，恨私心有所不盡，鄙沒世而文采不表於後也。古者富貴而名摩滅，不可勝記，唯俶儻非常之人稱焉。 | » |
       Esklabo eta neskame txikienak ere bere buruaz beste egin badezake, zergatik ez zukeen ni bezalako batek egin beharrekoa egingo? Baina gaitz horiek jasateari uko egin eta bizitzen jarraitzeko arrazoia, zitalkerian eta desohoratasunean bizitzeari utzi gabe, bihotzean atsekabea dudalako da, bete-betean adierazi ezin izan ditudan gauzak ditudalako, eta lotsatzen naiz pentsatzean, ni joan ondoren, nire idatziak ondorengoek ez dituztela ezagutuko. Erregistratzeko ugariegiak dira antzinako garaietako gizon aberatsak eta nobleak eta desagertu diren haien izenak. Maisu eta ziurrak zirenak baino ez dira benetan aparteko gizonak, oraindik gogoratzen direnak.
| « | 僕竊不遜，近自託於無能之辭，網羅天下放失舊聞，考之行事，綜其終始，稽其成敗興壞之理 ... 凡百三十篇，亦欲以究天人之際，通古今之變，成一家之言。草創未就，適會此禍，惜其不成，是以就極刑而無慍色。僕誠已著此書，藏諸名山，傳之其人通邑大都，則僕償前辱之責，雖萬被戮，豈有悔哉 | » |
       Ni ere xumea ez izatera ausartu naiz, baizik eta nire alferrikako idazlanetara jarri naiz. Sakabanatuta eta galduta zeuden munduko tradizio zaharrak bildu eta batu ditut. Iraganeko egintzak eta gertaerak aztertu ditut, eta haien arrakastaren eta porrotaren atzean dauden printzipioak, gorakada eta gainbehera [...] ezarri ditut ehun eta hogeita hamar kapitulutan. Zeruari eta gizakiari dagozkion guztia aztertu nahi nuen, iraganeko eta oraingo aldaketetan barneratu, dena familia baten lan gisa osatuz. Baina nire eskuizkribu amaitu baino lehen, kalamitate horrekin egin nuen topo. Amaitu ez izanagatik damutu nintzen muturreko zigorrera erreparorik gabe aurkeztea. Lan hori benetan amaitutzat ematen dudanean, Mendi Ospetsuan gordeko dut. Hori estimatuko duten gizonei eman eta herrixka eta hiri handietara zabalduko balitz, mila mutilazio jasaten baditut ere, zer damu izan beharko nuke?

### Geroagoko urteak eta heriotza

K.a. 97/96an kartzelatik atera zenean, Sima Qianek Han gortean «zhongshuling» (中書令) gisa zerbitzatzen jarraitu zuen, aurreko historialari kargua baino estatus nabarmena eta soldata altuagoa zuten eunukoentzat gordetako gorteko artxibozain postua.
Ren An-i egindako gutuna Sima Qianek idatzi zuen Ren An-i erantzunez, K.a. 91n azken horrek Liu Ju printze oinordekoaren matxinadan izandako parte-hartzeari erantzunez. Hori Sima Qianen azken erregistroa da, dokumentu garaikideetan. Gutuna Ren Anek Sima Qiani bidalitako gutun galdu baten erantzuna da, agian, Sima Qiani, bere izenean, bitartekari egiteko eskatuz, Ren Anek exekuzioari aurre egin behar baitzion matxinada garaian oportunista izateagatik eta enperadorearenganako leialtasun zalantzagarria erakusteagatik. Bere erantzunean, Sima Qianek zioen mutil elbarria zela gortean, eraginik gabeko gizona. Geroagoko historialari batzuek baieztatu zuten Sima Qian bera ere matxinadan inplikatu zutela Ren Anekin zuen adiskidetasunaren ondorioz, eta exekutatu egin zutela printzearen aldekoen garbiketaren parte gisa; dena den, kontu horren lekukotasunik zaharrena IV. mendekoa da. Gainera, adierazi izan da Sima Qianek Ren Ani laguntza emateko errezeloa izango zuela, Li Ling jenerala laguntzeagatik jasan zituen ondorio larriak ikusita, baita Ren Anek bere alde jokatu ez zuelako Li Lingen aferan. Datazio zehatzari eta Ren Ani egindako gutunaren benetako izaerari eta helburuari buruzko teoria asko dauden arren, interpretazio arrunt batek iradokitzen du gutunak, neurri batean, isilkako ukamena adierazten zuela Ren Anentzat zigor murrizketa bat lortzeko.
Wang Guowei XX. mende hasierako adituak adierazi zuen ez dagoela Sima Qian noiz hil zen zehazten duen erregistro fidagarririk. Berak eta historialari moderno gehienek uste dute Sima Qianek, jakintsu gisa, bere azken egunak itxialdian igaro zituela (隱士; yǐnshì) Han gortea utzi ondoren; agian, Wu enperadorearen garai berean hil zen K.a. 87/86an.

## Shiji (Historialari Handiaren Erregistroak)
### Formatoa

Txinako idatzi historikoen estilo eta forma, denboran, aldatzen joan ziren arren, Shijik (Historia Handiaren Erregistroa) zehaztu ditu kalitatea eta estiloa ordutik aurrera. Sima baino lehen, historiak estatuen historiako zenbait gertaera edo aldi jakin gisa idazten ziren; bere historia orokorraren ideiek ondorengo historiografoei eragin zien, hala nola Zheng Qiao-ri (鄭樵) Tongzhi idaztean, eta Sima Guang-i Zizhi Tongjian idaztean. Dinastiaren historiaren forma historiko txinatarra, edo jizhuanti dinastien historia, bigarren historia dinastikoan kodifikatu zuen Ban Gu-ren Hàn Shū (Han-en Liburua) liburua, baina historialariek eredutzat hartzen dute Simaren lana, zeina Txinako historiaren «formatu ofizial» gisa ezartzen den. Shijik milioi erdi karakterez osatutako 130 atal ditu.
Jizhuanti formatuak erreferentzia egiten dio «benji» (本紀) edo «oinarrizko analen» kapituluei, zeinak subiranoen biografiak (zeruko semeak) dinastien eta «liezhuan»en (列傳) edo «biografia ordenatu» ataletan antolatuta dituzten. Biografia horiek nobleak ez diren eragin handiko biografiak jasotzen dituzte, batzuetan pertsona nabarmen batena, baina, askotan, bi pertsona edo gehiagorenak, zeinak, Sima Qianen iritziz, historian garrantzi bera izan zuten rolak bete zituzten. Izen-kategoria horiez gain, badaude «biao» (表) edo taula kategorietan sartzen diren kapituluak, erregearen eta nobleziaren kronologia grafikoa biltzen dituztenak, eta «shu» (書) edo tratatuak musika, erritua edo ekonomia gisako hainbat gairi ikuspegi historikoa ematen dieten saiakerek osatutakoak. Garrantzitsuena da Shijiren (世家) kapituluek edo «etxe kronikek» dokumentatzen dituztela Zhou dinastiako (jatorriz Zhou erregeen basailu gisa zerbitzatu zutenak) estatu bakoitz ia independenteko agintarien historiako gertakari garrantzitsuenak, baita Han dinastiaren garaian ezarritako etxe aristokratiko garaikideen historiak ere.
Orotara, Erregistroek dituzte: oinarrizko 12 anal edo urte-liburu, 10 taula, 8 tratatu, 30 etxeko kronika eta ordenatutako 70 biografia. Ordenatutako biografiaren azkena epilogoa da. Azken kapitulu horrek Shiji nola osatu eta bildu zeneko aurrekariak zehazten ditu, eta, obran, gai, gertaera eta pertsona nagusiak txertatzeko justifikazio laburrak ematen ditu. Atzeko planoaren zati gisa, epilogoak Sima klanaren historiaren zirriborro labur bat eskaintzen du, garai mitikoetatik bere aita Sima Taneraino. Halaber, Sima Tanen azken hitzak ere zehazten ditu, egileari, negarrez, gomendatuz lana bukatzeko, eta egilearen beraren zirriborro biografiko bat jasotzen du. Epilogoa bukatzen da epilogoaren autoerreferentziazko deskribapen batekin, hau da, 70. eta biografia ordenatua den azken atalarekin.

### Eraginak eta eragina izandako obrak

Simak eragin handia jaso zuen Konfuzioren Udaberriko eta Udazkeneko Analakengatik, azalean Lu-ko hamabi dukeen erregealdietako gertakarien kronologia laburra dena, K.a. 722tik 484ra. Txinatar aditu askok ikusi dute, eta oraindik ere ikusten dute, nola Konfuziok bere kronologia ordenatu zuen historia nola idatzi behar denaren adibide aproposa gisa, batez ere zer sartu eta zer ez aukeratzerakoan eta zer hitzak aukeratu epai moralak adierazteko. Hori ikusita, Udaberriko eta Udazkeneko Analak dira bizitzeko modu egokiaren gida morala. Simak berak iritzi hori beretzat hartu, eta azaldu zuen:::
| « | 夫春秋 ... 別嫌疑，明是非，定猶豫，善善惡惡，賢賢賤不肖，存亡國，繼絕世，補敝起廢 | » |
       Udaberriko eta Udazkeneko Analak susmagarria eta zalantzazkoa dena bereizten ditu; zuzena eta okerra argitzen ditu, eta zalantzazkoak diren puntuak finkatzen ditu. Onari ona eta txarrei txarra deitzen die; duinari ohore egiten dio, eta gaiztoak kondenatzen ditu. Galtzen diren egoerak gordetzen ditu, eta galtzen den familia berreskuratzen du. Utzitakoa agerian uzten du, eta abandonatutakoa berreskuratzen du.
Simak Shiji tradizio berekoa zela ikusi zuen, Shijiren 61. atalaren sarreran azaldu zuen bezala, non idatzi zuen:::
| « | 或曰：天道無親，常與善人。若伯夷、叔齊，可謂善人者非邪。積仁絜行如此而餓死。... 盜蹠日殺不辜，肝人之肉 ... 竟以壽終。是遵何德哉。 ... 余甚惑焉，儻所謂天道，是邪非邪 | » |
       Batzuek diote: «Zeruaren bidea da, pertsona bereizketarik gabe, ongia beti hornituta mantentzea. Esan al dezakegu orduan Boyi eta Shuqi gizon onak ziren ala ez? Zuzentasunari atxikitzen ziren, eta garbiak ziren beren ekintzetan, baina, gosez, hil ziren... Zhi lapurrak egunero gizon errugabeak hiltzen zituen, haien haragia xehatuz... Baina azkenean, zahartzaro luzeraino bizi izan zen. Zer bertutegatik merezi zuen hori...? Ez atzera, ez aurrera aurkitzen naiz. Zeruko Bidea deritzon hori zuzena ala okerra al da?».
Arazo teodiko hori konpontzeko, Simak argudiatu zuen gaiztoek arrakasta izan dezaketen arren eta onek beren bizitzan sufritu dezaketen arren historialaria dela ziurtatzen duena azkenean onak lortzen duela garaipena. Simarentzat, historia idaztea ez zen antzinakoen bilaketa hutsa, baizik eta ezinbesteko zeregin morala, historialariak «memoria gordeko zuelako» eta, ondorioz, ongiaren azken garaipena ziurtatzen baitzuen gaizkiaren aurka. Ildo horretatik, Simak idatzi zuen:::
| « | 蘇秦兄弟三人，皆游說諸侯以顯名，其術長於權變。而蘇秦被反閒以死，天下共笑之，諱學其術。 ... 夫蘇秦起閭閻，連六國從親，此其智有過人者。吾故列其行事，次其時序，毋令獨蒙惡聲焉 | » |
       Su Qinek eta bere bi anaiek ospea lortu zuten jaun feudalen artean, estratega ibiltari gisa. Haien politikek amarru eta botere-aldaketei garrantzi handia ematen zioten. Baina Su Qin traidore gisa hil zenez, munduak bat egin du berari iseka egiteko, eta bere politikak aztertzeari uko egin dio... Su Qin hastapen xumeenetatik sortu zen Aliantza Bertikaleko Sei Estatuak zuzentzeko, eta horrek frogatzen du pertsona arrunten adimena gainditzen zuela. Horregatik eman dut bere egiteen kontakizuna, ordena kronologiko egokian jarriz, betirako fama gaiztoa jasan ez dezan eta izan dadila beste gauzengatik ezagutua.
Historiari buruzko hurbilketa moralizatzaile batek, non historialariak ona eta gaizkia gidatzen duena ikasgaiak eskaintzeko gaurko egunerako, arriskutsua izan liteke historialariarentzat, zeren estatuaren haserrea eror baitaiteke historialariaren gainera, Simari berari gertatu zitzaion moduan. Horrenbestez, historialariak arretaz ibili behar zuen, eta maiz diseinatutako iritziak modu bihurri batean adierazten zituen zentsuratzailea engainatzeko.
Simak berak Shijiren 110. kapituluaren amaieran, tradizio horretan idazten ari zela adierazi zuen non baieztatu zuen:::
| « | 孔氏著春秋，隱桓之閒則章，至定哀之際則微，為其切當世之文而罔褒，忌諱之辭也 | » |
       Konfuziok Udaberriko eta Udazkeneko Analak idatzi zituenean, oso irekia izan zen Yin eta Huan, Lu-ko lehen dukeak, tratatzean; baina hurrengo dukeen, Ding eta Ai, garaira iritsi zenean, bere idazkera askoz ezkutuagoa zen. Azken kasu horretan bere garaiari buruz idazten ari zenez, ez zituen bere epaiak zintzo adierazi, baizik eta hizkuntza sotil eta zaindua erabili zuen.
Hori kontuan izanda, Simak idatzi zuen guztia ez da ikasgai moral didaktiko gisa ulertu behar. Baina hainbat historialarik iradoki dute Shijiren zatiek (esaterako, Simak jarri zuenean Konfuzioren zeharkako kritikaren erabilerari buruzko bere atala Xiongnu ankerrei buruzko atalean) Wu enperadorearen kanpo-politikaren gaitzespena adieraz dezaketela.
Shiji idaztean, Simak idazketa-estilo berri bat hasi zuen historia biografia sorta batean aurkeztuz. Bere lana 130 atal baino gehiagotan zabaltzen da —ez sekuentzia historikoan, baizik gai jakinetan banatuta, analak, kronikak eta tratatuak barne— musika, zeremonia, egutegi, erlijio, ekonomia eta biografia hedatuei buruzkoak. Simaren lanak Txinatik kanpoko beste historia batzuen idazketa-estiloan ere eragina izan zuen, hala nola Goryeoren (Korea) historian eta Samguk sagin. Simak metodo berri bat hartu zuen datu historikoak antolatzeko, eta, erregistro historikoak idazteko, ikuspegi berri bat. Shijiren hasieran, Simak bere burua Konfuziok Analectsen erabilitako planteamenduaren jarraitzaile deklaratu zuen: «asko entzun, baina zalantzazkoak alde batera utzi, eta, gainerakoei buruz, kontu handiz hitz egin». Metodo analitiko zorrotz horiek islatuz, Simak adierazi zuen ez zuela dokumentazio nahikorik ez zegoen historiako aldiei buruz idatziko. Horrela, Simak idatzi zuen: «Ch'in dinastiaren aurreko garaiak urrunegi daude, eta haien gaineko materiala eskasa da hemen horien berri zehatza emateko». Modu berean, Simak «barregarriak» ziren erregistro tradizionaletako kontuak kanpoan utzi zituen, hala nola Tan printzeak egin zezakeela, magiaren bidez, hodeitik alea euria moduan erortzea eta zaldiei adarrak haztea. Simak etengabe alderatu zituen eskuizkribuetan aurkitutako kontaketak iturri fidagarritzat jotzen zituenarekin, hala nola Oden Liburua, Historiaren Liburua, Errituen Liburua, Musikaren Liburua, Aldaketen Liburua eta Udaberriko eta Udazkeneko Analak. Simak konfuziar klasikoekin gurutzatu ezin zen historia batekin topo egiten zuenean, sistematikoki, informazioa beste dokumentu batzuekin alderatzen zuen. Simak, gutxienez, gurutzaketa egiteko erabili zituen 75 liburu aipatu zituen. Gainera, Simak sarritan galdetzen zion jendeari bizitako gertaera historikoei buruz. Simak honako hau aipatu zuen Txinan zehar egindako bidaietako baten ondoren: «Feng eta Beiyitik pasatzeko aukera izan nuenean, bertan zebiltzan adineko jendeari galdetu nien; Xiao He, Cao Can, Fan Kuai eta Xiahou Ying-en antzinako etxea bisitatu nuen. eta asko ikasi nuen hasierako egunei buruz. Zeinen desberdina zen entzuten diren historiatatik!». Adinarekiko txinatar tradiziozko begirunea islatuz, Simak adierazi zuen nahiago zuela adinekoak elkarrizketatzea, uste baitzuen haiek zirela iraganean gertatutakoari buruzko informazio zuzena eta egiazkoa emateko aproposenak. Bidaia horietako batean, Simak Konfuzioren gurdia (bere arropekin eta Konfuziorenak izan ziren beste hainbat gauza pertsonalekin batera) ikusi zuenean, emozioak hartu zuela aipatu zuen.

### Berrikuntzak eta ezaugarri bereziak

Konfuziar tradizioarekin zor oso handiak izan arren, Sima lau modutan izan zen berritzailea. Hasteko, Simaren lana mundu ezagunaren historiaz arduratu zen. Aurreko historialari txinatarrak dinastia eta/edo eskualde bakarrean zentratu ziren. Simaren 130 ataleko historia Enperadore Horia mitikoarekin hasi zen, eta Simaren beraren garaira arte luzatu zen, eta, Txina ez ezik, Korea eta Vietnam inguruko nazioak ere barne hartu zituen. Zentzu horretan, Sima esanguratsua izan zen lehen txinatar historialari gisa, Harresi Handiaren iparraldean bizi ziren herriak, hala nola Xiongnuak, gizakitzat tratatu baitzituen, inplizituki Erdi Erreinuaren berdintzat joz, eta ez ordura arte, tradizioz, xiongnuarrak gizaki itxura (baina animalien adimena) zuten basatitzat hartzen zituen ikuspegiz. Xiongnuarrei buruz egin zituen iruzkinetan, Simak saihestu zuen handarrek «iparraldeko basatienganako» zuten berezko nagusitasun moralari buruzko aldarrikapenak gogoratzea, garai horretan Txinako historialarien erretorika estandarra zena. Era berean, Simak xiongnuarrrei buruzko atalean gaitzesten ditu «momentuko egokitasuna» bilatzen duten aholkulari horiek; hau da, Enperadoreari aholkatzen diote une labur bateko loria ekartzen duten politikak egitea, hala nola beste nazioen konkista, baina estatua zamatzen dute konkistatutako lurraren eustearen kostu ekonomiko izugarriekin eta, askotan, giza kostuekin. Sima, izan ere, Wu enperadorearen aholkulariei egiten zitzaien zeharkako kritika baten parte zen, xiongnuarren aurkako eta haien lurrak konkistatzeko eraso-politika bat jarraitzeko aholkatzen baitzioten, eta, itxuraz, Sima politika horren aurka zegoen.
Simak bide berriak ere zabaldu zituen iturri gehiago erabiliz, esate baterako, lekukoak elkarrizketatzea, gertaera historikoak gertatu ziren tokiak bisitatzea eta eskualde eta/edo garai ezberdinetako dokumentuak aztertzea. Txinako historialariek erregealdietako historiak soilik erabili ohi zituzten iturri gisa. Shiji nobedadea zen txinatar historiografian, gortetik kanpoko gertaera historikoak aztertzen baitzituen, gortean oinarritutako historia tradizionalek egin zutena baino historia zabalagoa eskainiz. Azkenik, Simak Txinako historiaren ohiko egitura kronologikoarekin hautsi zuen. Simak, horren ordez, bost zatitan banatu zuen Shiji: oinarrizko urte-liburu edo analak lehen 12 ataletan osatu zituen; hurrengo 10 ataletan, taula kronologikoak biltzen ziren; gai partikularrei buruzko tratatuak 8 kapitulu osatzen zituzten; gobernuen zeuden familien kontakizunak 30 kapitulu hartzen zituzten, eta azken 70 kapituluek, hainbat pertsona ospetsuren biografiak. Urte-liburuek gortean oinarritutako hainbat enperadoreen eta haien familien bizitzaren historiaren eredu tradizionala jarraitzen dute. Taula kronologikoak Txinako historia politikoa kontatzen duten grafikoak dira. Tratatuak zenbait gairi buruzko saiakerak dira, hala nola astronomia, musika, erlijioa, ingeniaritza hidraulikoa eta ekonomia. Biografiei buruzko azken atalean, Simak historiaren bilakaeran eragin handia izan xuten gizabanakoak biltzen ditu, jatorri noblekoak edo xumekoak izan eta erdialdeko estatuetan, periferian edo «basatien» lurraldeetan jaiotakoak diren kontuan hartu gabe. Txinako historialari tradizionalak ez bezala, Sima nobleziari zuzendutako historia androzentrikoetatik haratago joan zen, emakume eta gizonen bizitzak jorratu baitzituen, hala nola poetak, burokratak, merkatariak, komedianteak/bufoiak, hiltzaileak eta filosofoak. Shijiren % 40 osatzen duten tratatuen, biografien eta Qin dinastiari buruzko atalak dira (lehen dinastia gisa, Qin-i buruz idazteko askatasun handiagoa zegoen erregetzan zegoen Han dinastiari buruz baino) historialariengan interes handiena piztu dutenak eta ingelesera itzuli diren zati bakarrak.
Simak bere subjektuak ezartzen zituenean, sarritan, zeharkako judizio moral adierazteko modua zen. Lu enperatriza eta Xiang Yu izan ziren Txinako agintari eraginkorrak handarren Hui-ren eta chuarren Yi-ren garaian, hurrenez hurren; beraz, Simak bien bizitzak oinarrizko urte-liburuetan kokatu zituen. Era berean, Konfuzio laugarren atalean sartuta dago, eta ez bosgarrenean, berez egon beharko lukeena bere bertute bikainari zegokionez. Shijiren egiturari esker, Simari historia berak modu ezberdinetan kontatzeko aukera eman zion, eta, horri esker, epai moralak eman ahal izan zituen. Esate baterako, oinarrizko urte-liburuen atalean, Gaozu enperadorea buruzagi on gisa azaltzen da, eta, haren arerioa den Xiang Yu, berriz, lausengurik gabe tratatzen du Simak. Era berean, Xiang-i buruzko kapitulua argi on batez aurkezten du, eta Gaozuri buruzko kapitulua, berriz, kolore ilunagoetan erretratatzen du. Kapitulu gehienen amaieran, Simak iruzkin bat idatzi ohi zuen, non gizabanakoa nola bizi zen epaitzen zuen, txinatar balio tradizionalen arabera: pietate filiala, apaltasuna, autodiziplina, lan gogorra eta zoritxarra zutenenganako kezka. Simak erregistroak aztertu, eta Shijiren helburua bete zezaketenak sailkatu zituen. Giza historiaren garapenaren ereduak eta printzipioak ezagutzeko asmoa zuen. Simak azpimarratu ere zuen, Txinako historian lehen aldiz, norbanakoen papera Txinaren garapen historikoan eta bere pertzepzio historikoa non herrialde batek ezin duen hazkundearen eta gainbeheraren patutik ihes egin.
Hanen Liburua ez bezala, dinastia inperialak gainbegiratuta idatzi zena, Shiji modu pribatuan idatzitako historia bat izan zen, Simak ez baitzuen Shiji maila altuenak soilik biltzen zituen historia ofizial gisa idatzi nahi izan. Lanak klase baxuetako pertsonak ere barne hartzen ditu, eta, beraz, dinastiaren alde iluneko «benetako erregistrotzat» jotzen da. Simaren garaian, literatura eta historia ez ziren diziplina bereizi gisa ikusten, orain diren gisa, eta Simak, bere obra magistrala, oso estilo literarioan idatzi zuen, ironia, sarkasmoa, gertaeren uztarketa, karakterizazioa, hizkera zuzena eta asmatutako diskurtsoak erabilita. Horrek eraman zuen Jennifer Jay historialari estatubatuarra esatera Shijiren zatiak nobela historikotzat gehiago zutela historia-lan bat baino. Adibidez, Simak kontatzen du Xiongnu erregeen aholkulari bihurtu zen Zhonghang Yue izeneko eunuko txinatar baten historia. Simak elkarrizketa luze bat eskaintzen du Zhonghang eta Txinako Wen enperadoreak bidalitako mandatari baten artean; azken horrek xiongnuarrek «basatitzat» jotzen ditu ohiturak barbaroak dituztelako; Zhonghangek, berriz, xiongnuarren ohiturak justifikatuta edo/edo txinatar ohiturekin, moralki, berdinak direla defendatzen ditu, zenbaitetan, moralki, hobeagoak. Zhonghangek kontrastea egiten du Txinako oinordetza borroka-odoltsuen artean, non familia bereko kideek elkar hiltzen zuten enperadore izateko, eta Xiongnu erregeen segida ordenatuagoaren artean. Tamara Chin historialari estatubatuarrak idatzi zuen Zhonghang existitu bazen ere, elkarrizketa «alfabetatze-gailu» bat besterik ez dela Simak beste modura adierazi ezingo zituen puntuak adierazteko. Xiongnuarrengana hurbildu zen Zhonghang traidorearen irudi ona (argudio etnografikoan, zein nazio den moralki maila altuagoan enperadorearen mandatari leiala gainditzen duena) badirudi dela Simak Txinako auzitegi sistema ustel osoa erasotzeko modua, non enperadoreak hobesten zituen bere aholkulari lausengariak esandako gezurrak aholkulari zintzoek esandako egiak baino Kontua indartuta gelditzen da, zeren Simak eragiten baitu Zhonghangek konfuziar ofizial idealizatu baten hizkuntzaz aritzea, eta enperadorearen mandatariaren hizkuntza «txirrikatze eta berriketa hutsa» gisa baztertzen da. Shijiren beste leku batzuetan, Simak ez zuen itxura onean utzi xiongnuarrek; beraz, eztabaida, ziur aski, Simak Txinako auzitegi-sistema kritikatzeko modua izan zen, eta xiongnuarren aldeko laudorioa ez hain benetakoa.
Sima sarritan izan da kritikatua mitoak eta kondairak historia bihurtzeagatik, Txinako antzinako historiako pertsonaia mitiko eta ospetsuei datak esleitu baitzien, familia nagusien genealogia susmagarri diruditenarekin batera eta hainbat milurtekoen zehaztasunarekin (berea barne, non Sima familiaren jatorria iragan urruneko enperadore mitikoetatik eratortzen duen). Hala ere, azken hamarkadetako aurkikuntza arkeologikoek Shijiren alderdi batzuk baieztatu dituzte, eta iradokitzen dute antzinako iraganari buruzko Shijiren atalak guztiz egiazkoak ez badira ere, gutxienez, Simak egia zela uste zuena idatzi zuela. Bereziki, aurkikuntza arkeologikoek baieztatu dute Shijiren oinarrizko zehaztasuna, erresumak eta antzinako agintarien hilobien kokapenak barne.

## Figura literarioa

Simaren Shiji balio literario handiko literatura biografikoaren eredu gisa errespetatzen da, eta, oraindik ere, txinera klasikoaren ikasketarako testu-liburu gisa jarraitzen du izaten. Simaren lanek eragin handia izan zuten txinatar idazkeran, eta Tang-Song garaiko mugimendu neoklasikoaren prosa mota ezberdinetarako eredu idealak izan ziren (pizkundea 复古). Karakterizazioaren eta trama-erabilera handiak fikziozko idazkeran ere eragina izan zuen, Erdi Aroko eta Erdi Aro amaierako istorio klasikoak barne (Tang-Ming), baita inperio amaierako herri-eleberriak ere. Simak eragin handia izan zuen historiografian, ez bakarrik Txinan, baita Japonian eta Korean ere. Mende askotan zehar, Shiji Asian idatzitako historia-libururik garrantzitsuentzat jotzen zen.
Eragina bere idazkeraren elementu hauetatik eratorri zen batez ere: pertsonaia historikoen irudikapen trebea haien hizkeraren, elkarrizketen eta ekintzen xehetasunak erabiliz; hizkuntza informal, umoretsu eta askotarikoaren erabilera berritzailea; eta estiloaren sinpletasuna eta zehaztasuna. XX. mendeko Lu Xun literatur kritikaria berak ere Shiji «historialarien abestirik perfektuentzat jotzen du, errimarik gabeko Li Sao bat» (史家之絶唱，無韻之離騷) bere Txinako Literaturaren Historiaren Eskeman (漢斏孢斲孶孶疲網学).

### Beste obra literarioak

Simak, Li Ling Aferan izandako sufrimenduei eta Shiji idazteko irmotasunari buruz, gaur egun, prosa literarioaren estiloaren adibide miresgarritzat hartzen da bere lagun Ren An-i idatzitako gutun ospetsua, Txinan, gaur egun ere, oso aztertua dena. Ren An-i egindako gutunak honako aipua du: «Gizonek beti izan dute heriotza bakarra. Batzuentzat, Tai mendia bezain pisutsua da; besteentzat, antzara luma bezain hutsala da. Desberdintasuna da zertarako erabiltzen duten». (人固有一死，或重于泰山，或輕于鴻毛，用之所趨異也) Aipu hori txinatar literatura osoan ezagunenetako bat bihurtu da. Garai modernoetan, Mao presidenteak aipu hori parafraseatu zuen AHAko (Askapenerako Herri Armada) soldadu erori bati omendu zuenean hitzaldi batean.
Sima Qianek zortzi rapsodia (fu) idatzi zituen, Han liburuaren tratatu bibliografikoan ageri direnak. Guztiak, bat izan ezik, 士不遇賦 (Rapsodia intzirika bere garaia aurkitzen ez duten zaldunengatik), galdu egin dira, eta bizirauten duen adibidea ere, ziur aski, ez dago osorik.

## Astronomo/Astrologo

Sima eta bere aita Han dinastia ohiaren «taishi» (太史) izan ziren, historialari, gorteko eskribau, egutegiko eta gorteko astronomo/astrologo izatearen alderdiak barne hartzen dituen kargua. Garai hartan, astrologoak zeregin garrantzitsua zuen, Eguzkiak, Ilargiak eta izarrek (baita beste fenomeno astronomiko eta geologiko batzuk ere) gobernuaren ibilbidean zuten eragina interpretatzeaz eta iragartzeaz arduratzen baitzen, hala nola eguzki eklipseak eta lurrikarak, eta, horien arabera, egutegi zehatza berrikusteaz eta mantenuaz.
Shiji egin aurretik, Sima Qianek K.a. 104ko Taichu Egutegiaren 太初暦 sorreran hartu zuen parte (太初 Wu enperadorearen aro berriaren izena hartu zuen eta «hasiera gorena» esan nahi du), Qin egutegiaren aldaketa bat. Hori da kalkulu-metodo osoa (暦法) gorde duen lehen egutegi txinatarra.
12620 Simaqian planeta txikiak bere omenez du izena.

## Familia

Sima Qian, izan ere, Sima Tan gorteko astrologoaren semea da, Qin Sima Cuo (司馬錯) jeneralaren ondorengoa dena, Ba eta Shuren konkista estatalean Qin armadako komandantea.
Zikiratua izan baino lehen, Sima Qianek bi seme eta alaba bat zituela erregistratu zen. Bere semeei buruz ezer gutxi jasotzen den arren, bere alaba, geroago, Yang Chang-ekin (楊敞) ezkondu zen, eta Yang Zhong (楊忠) eta Yang Yun (楊惲) semeak izan zituen. Yang Yun izan zen bere aitonaren lan handia ezkutatu, eta Xuan enperadorearen garaian kaleratzea erabaki zuen.

### Frogatu gabeko ondorengoak

Tokiko kondairaren arabera, Sima Qianek bi seme izan zituen, zaharrena, Sima Lin (司馬臨), eta, gazteena, Sima Guan (司馬觀). Li Ling aferaren garaian, hiriburutik Xu herrira (徐村), gaur egungo Shanxi probintzian, ihes egin zuten, familiaren sarraskiaren biktima izateko beldurrez. Jatorria ezkutatzeko, Tong (同 = 丨+ 司) eta Féng-era (馮 = 仌 + 馬) aldatu zituzten abizenak, hurrenez hurren; hala ere, Sima arbasoei sakrifizioak eskaintzen jarraitu zuten. Gaur egun ere, herrian Feng eta Tong abizenekin bizi diren pertsonek debekatuta dute elkarren arteko ezkontza intzestu-harremana izango zelako.
Han-en Liburuak dioenez, Wang Mang-ek espedizio bat bidali zuen Sima Qian-en ondorengo gizon bat 史通子 bilatu eta «Maisutasun Historikoaren bizkonde» noblezia titulua emateko, noblezia titulu hori nork jaso zuen erregistratu ez zen arren. Han hiri (韓城) inguruko eskualdeko egoitzan altxatutako Qing dinastiako estela batek 重修太史廟記 (Historialari Handiaren tenplua berritzearen aktak) dio titulua Sima Lin-en bilobari eman zitzaiola.

## Sima Qian-en lanaren garrantzia

Sima Qian-en lana benetan garrantzitsua izan da historiografia txinatarrean. Antzinako garaiko gertakari asko bere lan zehatzak direla eta ezagutzen dira. Bere lan Shijik, geroagoko historialariengan eta txinatarrek bere historiarekiko duten ikuspuntuan, eragin handia izan zuen.

## Ikus, gainera

* Asiako literatura.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Jay, Jennifer (1999). "Sima Qian". In Kelly Boyd (ed.). The Encyclopedia of Historians and Historical Writing Volume 2. FitzRoy Dearborn. pp. 1093–1094. ISBN 9781884964336
* ↑ Moon (2012-08-18). "Sima Qian" (txineraz). Retrieved 2023-09-22
* ↑ Knechtges 2014, 959 orr. .
* ↑ de Crespigny, 2007 & Knechtges 2014.
* 1 2 3 4 5 Knechtges 2014, 960 orr. .
* 1 2 3 4 5 Hughes-Warrington 2000, 291 orr. .
* ↑ Watson 1958, 47 orr. .
* ↑ Kuiper, Kathleen, ed. (2014). "Sima Qian". Classical Authors : 500 BCE to 1100 CE (High school textbook) (1st ed.). New York, NY: Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services, LLC. pp. 112–116. ISBN 9781622750047. OCLC 852251903
* 1 2 Durrant, Stephen W.; Li, Wai-yee; Nylan, Michael; Ess, Hans van (2016). The letter to Ren An and Sima Qian's legacy. Seattle: University of Washington Press. ISBN 9780295806389. OCLC 946359303
* ↑ Knechtges, David R. (2008). ""Key Words," Authorial Intent, and Interpretation: Sima Qian's Letter to Ren An". Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews. 30: 75–84. ISSN 0161-9705. JSTOR 25478424
* 1 2 3 4 5 Hughes-Warrington 2000, 292 orr. .
* ↑ Hughes-Warrington 2000, 292-293 orr. .
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Hughes-Warrington 2000, 293 orr. .
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Hughes-Warrington 2000, 294 orr. .
* ↑ Chin 2010, 318-319 orr. .
* ↑ Chin 2010, 320 orr. .
* ↑ Chin 2010, 321 orr. .
* ↑ Chin 2010, 311-354 orr. .
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Hughes-Warrington 2000, 295 orr. .
* ↑ Chin 2010, 325 orr. .
* ↑ Chin 2010, 325-326 orr. .
* ↑ Chin 2010, 328-329 orr. .
* ↑ Chin 2010, 333-334 orr. .
* ↑ Chin 2010, 334 orr. .
* ↑ Chin 2010, 340 orr. .
* 1 2 Hughes-Warrington 2000, 296 orr. .
* ↑ Durrant, Stephen; Li, Wai-yee; Nylan, Michael; Ess, Hans van (2018). The Letter to Ren An and Sima Qian's Legacy. University of Washington Press. ISBN 9780295743646
* ↑ Shi ji zong lun. Zhang xue cheng, (1972- ), 张学成, (1972- ). Bei jing: Jiu zhou chu ban she. 2011. ISBN 9787510810381. OCLC 862521140

### Iturriak

* Chin, Tamara. (December 2010). Harvard Journal of Asiatic Studies 70: 311–354. doi:10.1353/jas.2010.0004..
* de Crespigny, Rafe. (2007). A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD). Leiden: Brill ISBN 978-90-04-15605-0..
* Hughes-Warrington, Marnie. (2000). Fifty Key Thinkers on History. London: Routledge.
* Knechtges, David R.. (2014). «Sima Qian 司馬遷» in 2 = Chang, 2 = Tai-ping Ancient and Early Medieval Chinese Literature: A Reference Guide, Part Two. Leiden, South Holland: Brill, 959–965 or. ISBN 978-90-04-19240-9..
* Watson, Burton. (1958). Ssu-ma Ch'ien: Grand Historian of China. New York, NY: Columbia University Press.

## Irakurketa gehiago

* Markley, J. Peace and Peril. Sima Qian's portrayal of Han - Xiongnu relations (Silk Road Studies XIII), Turnhout, 2016, ISBN 978-2-503-53083-3
* Allen, J.R «An Introductory Study of Narrative Structure in the Shi ji» pages 31–61 from Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews, Volume 3, Issue 1, 1981.
* Allen, J.R. «Records of the Historian» pages 259–271 from Masterworks of Asian Literature in Comparative Perspective: A Guide for Teaching, Armonk: Sharpe, 1994.
* Beasley, W. G & Pulleyblank, E. G Historians of China and Japan, Oxford: Oxford University Press, 1961.
* Dubs, H.H. «History and Historians under the Han» pages 213-218 from Journal of Asian Studies, Volume 20, Issue # 2, 1961.
* Durrant S.W «Self as the Intersection of Tradition: The Autobiographical Writings of Ssu-Ch'ien» pages 33–40 from Journal of the American Oriental Society, Volume 106, Issue # 1, 1986.
* Cardner, C. S Traditional Historiography, Cambridge: Harvard University Press, 1970.
* Hardy, G.R «Can an Ancient Chinese historian Contribute to Modern Western Theory?» pages 20–38 from History and Theory, Volume 33, Issue # 1, 1994.
* Kroll, J.L «Ssu-ma Ch'ien Literary Theory and Literary Practice» pages 313-325 from Altorientalische Forshungen, Volume 4, 1976.
* Li, W.Y «The Idea of Authority in the Shi chi» pages 345-405 from Harvard Journal of Asiatic Studies, Volume 54, Issue # 2, 1994.
* Moloughney, B. «From Biographical History to Historical Biography: A Transformation in Chinese Historical Writings» pages 1–30 from East Asian History, Volume 4, Issue 1, 1992.
* Datuak: Q9372
* Multimedia: Sima Qian / Q9372