# Buster Keaton

Joseph Francis Buster Keaton (Piqua, Kansas, AEB, 1895eko urriaren 4a - Woodland Hills, Kalifornia, AEB, 1966ko otsailaren 1a) zinema mutu komikoaren zuzendari eta aktore estatubatuar garrantzitsuenetarikoa izan zen. Bere ezaugarri garrantzitsuenetarikoa bere aurpegi adierazgabea izan zen, bere akrobaziekin batera. Buster (suntsitzaile) izenordea, bere babeslea izan zen Harry Houdinik ezarri zion, hiru urte zituela eskailera batetik erori eta ezer gertatu ez zitzaiola ikusi zuenean.

## Hastapenak

Zinema asmatu zen urte berdinean jaio zen Keaton, vaudevillen hezia, eta hiru urte zituenetik bere gurasoekin ("Hiru Keatondarrak") antzezten hasi zen. Bere gurasoek Mohawk Medicine Companykoak ziren, Houdini bezala, eta kasualidadea medio, Kansasen zeuden Buster jaio zenean. Bere aita kazetari izan zen Mendebaldean, eta Myra bere emaztearekin batera, akrobazien ikuskizun bat gauzatzen zuen. Hau, nahiko harrigarria omen zen, non Keaton txikia eszenatokiko alde batetik bestera jaurtia izan ondoren zapaldua izaten zelako. Esketxaren izena "Giza-Espartzua" zen, eta honen ondorioz Buster zauritugabea izaten zela ziurtatzeko, orduko autoritateengatik galdekatuak izan ziren bere gurasoak.

## Zinema

Antzerkigintzan izen pixka bat hartzen ari zela, Keaton, orduan hasiberria zen Zinemarengatik interesa erakusten hasi zen. Probatzea erabaki, eta Fatty Arbuckleren taldera gehitu zen. Arbuckleri, Busterrek zuen fisikoari esker egiten zituen akrobazia komikoek atentzioa deitu, eta bere pelikuletako bigarren aktore bezala jarri zuen.
Busterrek, Winter Garden Theatretik asteko 250 dolar ordaintzeko proposamen bati uko egin zion, 40 dolarretako pelikulak egiteko. Orduan, Keaton eta Fatty lagun bikainak egin ziren, eta 1917an hauen lehen filma etorri zen: The Butcher Boy, 1917. Ordutik, Keaton zinemaren teknika aztertzen hasi zen: pelikula motak, objetiboak, eta beste zenbait aspektu.
Fattyrekin beste bost pelikula egin eta gero, talde guztia Kaliforniara joan zen eta bertan ezagutu zuen Natalia Talmadge ezaguna. Nataliarekin ezkondu ostean, beste bi alditan ezkondu zen, Mae Scribbensekin 1933an eta Eleanor Harrisekin 1940an.

## Film luzeak

1918an Lehen Mundu Gerrarako deitua izan zen, eta Frantzian zazpi hilabete eman zituen bertako tropentzako ikuskizunak egiten. Infekzio baten ondorioz, erdi gor itzuli zen Estatu Batuetara. Fatty bere lehen film luzea prestatzen ari zen, eta Joseph Schenckek bere produkzio-etxea eskaini zion bere pelikulak egin ahal izateko. Kasualitatez, garai hartan justuan Fattyk zinema oso gutxi egiten zuen, besteak beste Virginia Rappe aktorearen heriotz eta bortxaketaz leporatua izan zelako.

## Arrakasta

1921 eta 1923 urteen artean, The Saphead film luzea eta 19 film labur grabatu zituen Busterrek. Ekoizlez aldatu zuenean, 1923 eta 1928 urteen artean, beste 10 film luze grabatu zituen. Urte hauetan, bere pelikulen gaineko kontrol osoa izan zuen, eta nahiz eta produkzio-etxeko akzio bat bera ere ez izan, Busterrek lokomotora zaharrak, edo trasatlantikoak eska zitzakeen. Honen guztiaren ondoren, bere pelikulen sormenaren kontrola galdu zuen.
Hainbat komedia serietan parte hartzeak ospea eta arrakasta ekarri zion, eta goia 20. hamarkadan heldu zuen. Bere hasierako arrakastak mundu osotik zabaldu zion ospea, soilik Charlie Chaplin eta Harold Lloyd bezalakoen atzetik, nahiz eta hauekin harreman estua izan, hala nola, beste hainbat artista ezagunekin, Douglas Fairbanks eta Rodolfo Valentinorekin adibidez.

## Film ezagunenak

Buster Keatonen pelikula ezagunen artean, Our Hospitality (1923), Sherlock Jr. (1924), The Navigator (1924), Seven Chances (1925), The General (1926), Steamboat Bill Jr. (1928) eta The Cameraman (1928) daude.

## The General

The General filmari buruz, Estatu Batuetako Gerra Zibila, Gone with the Wind pelikulak baino hobeto islatzen zuela esan zioten. "Batzuk nobeletara jotzen duten bitartean, beste batzuk Historiara jotzen dute argumentu bila" erantzun zuen Keatonek.
Pelikula, William Pittenger idazlearen benetako gertaera batean oinarritzen zen: Batasunaren soldaduen Tren konfederatu baten bahiketa. Hollywoodetik hegoaldeko soldadu protagonista txartzat har zezaketelakoan, Keatonek ikuspegia aldatu zion istorioari. Pelikula osoan zehar, gagentzako lekurik ez da ageri azalean, garaiko film guztietan bezala, gidoia ongi josia zegoelako. Oregongo basoetan grabatu zen, eta lokomotoraren suarengatik, suteak piztu ziren bertako basoetan. Efektu espezialen aldetik, film harrigarria izan zen, lokomotora amildegi batetik erortzerakoan adibidez.
Pelikulan, gizon mehe, bakarti, txiki eta hauskorra bere lokomotora eta maite duen neskaren bila ageri da. Gaur egun, zinemaren artelan handienetarikoen artean dagoen film honek izugarrizko porrot komertziala izan zuen orduan.

## Amaiera

Keatonen zoritxarrerako, honen produkzio unitate MGMk 1928an hartu zuen, eta ondorioz Jimmy Duranterekin egindako hainbat film arrakastatsu -penagarri, Busterren iritziz - egin zituzten. Soinua irudiarekin ezkondu zenean, Keatonek alkoholari ekin zion gainditu ezina zitzaion egoerari aurre egiteko. Egindako guztia galdu eta 1930eko hamarkada ezkutatuta eman zuen MGMren hainbat filmentzako gagak idazten - tartean Marx anaien ezagunetariko batzuk -.
Billy Wilderren Sunset Boulevarden (1950), eta Limelight (1952) pelikulan, bere azken agerraldiak egin zituen, zinemaren gloria zahar bat eta Chaplin bezala hain zuzen ere. Orduan, jendeak arreta gehiago eskaini zion bere lan harrigarriari, eta telebistarako iragarkiak eta zuzeneko emankizunekin hasi zen. Beste agerraldi interesgarri bat, Around the World in Eighty Days (1956) pelikulakoa izan zen, Cantinflasekin batera. Bertan tren bateko gidari bezala agertzen da (The General pelikularen omenez).
Bere azken agerraldia, 1965eko Veneziako Mostran izan zen, bere azken lana aurkezten: Film (Alan Schneider). Bertan, estraineko aldiz drama bat antzeztu zuen, eta publikoaren aldetik goraipatua izan zen. Bost hilabete beranduago, 70 urte zituela, Los Angeleseko bere etxean hil zen.

## Filmografia
### Roscoe "Fatty" Arbucklerekin egindako film laburrak

* The Butcher Boy (1917)
* The Rough House (1917)
* His Wedding Night (1917)
* Oh Doctor! (1917)
* Coney Island (1917)
* A Country Hero (1917)
* Out West (1918)
* The Bell Boy (1918)
* Moonshine (1918)
* Good Night, Nurse! (1918)
* The Cook (1918)
* Back Stage (1919)
* The Hayseed (1919)
* The Garage (1919)

### Lehen film luzea

* The Saphead (1920) Herbert Blanché

### Zuzendari gisa
#### Film Laburrak

* One Week (1920)
* Convict 13 (1920)
* The Scarecrow (1920)
* Neighbors (1920)
* The Haunted House (1921)
* Hard Luck (1921)
* The 'High Sign' (1921 benetako bere lehen zuzendari lana)
* The Goat (1921)
* The Playhouse (1921)
* The Boat (1921)
* The Paleface (1922)
* Cops (1922)
* My wife's Relations (1922)
* The Blacksmith (1922)
* The Frozen North (1922)
* The Electric House(1922)
* Daydreams (1922)
* The Balloonatic (1923)
* The Love Nest (1923)

#### Film luzeak

* The Three Ages (1923)
* Our Hospitality (1923)
* Sherlock Jr. (1924)
* The Navigator (1924)
* Seven Chances (1925)
* Go West (1925)
* Bathling Buttler (1926)
* The General (1926)
* College (1927)
* Steamboat Bill Jr. (1928)
* The Cameraman (1928)

## Filmen zuzendaria eta izenburuak

Filmen zuzendaria eta itzuli bada beste hizkuntza batera (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera) beste izenburu batekin taula honetan ikus daiteke:
| Urtea | Filma | Zuzendaria | Beste izenburu batzuk |
| 1917 | Coney Island | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Fatty en la feria frantsesez: Fatty à la fête foraine katalanez: Coney Island (pel·lícula de 1917) |
| 1917 | The Butcher Boy | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Fatty boucher |
| 1917 | Oh Doctor! | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Fatty docteur |
| 1917 | His Wedding Night | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Noche de bodas frantsesez: La Noce de Fatty |
| 1917 | The Rough House | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Tres pies al gato frantsesez: Fatty chez lui |
| 1917 | A Country Hero | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Fatty m'assiste |
| 1917 | A Reckless Romeo | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Fatty en bombe |
| 1918 | Out West | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: El sheriff frantsesez: Fatty bistro |
| 1918 | The Bell Boy | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: El botones frantsesez: Fatty groom |
| 1918 | The Cook | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Fatty cuisinier katalanez: The cook (pel·lícula de 1918) |
| 1918 | Good Night, Nurse! | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Buenas noches, enfermera frantsesez: Fatty à la clinique |
| 1918 | Moonshine | Roscoe Arbuckle | frantsesez: La Mission de Fatty |
| 1919 | Back Stage | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Keaton entre bastidores frantsesez: Fatty cabotin |
| 1919 | The Hayseed | Roscoe Arbuckle | gaztelaniaz: Fatty cartero frantsesez: Un garçon séduisant |
| 1920 | Neighbors | Edward F. Cline | frantsesez: La Voisine de Malec katalanez: Neighbors (pel·lícula de 1920) |
| 1920 | One Week | Edward F. Cline | gaztelaniaz: Una semana frantsesez: La Maison démontable katalanez: Una setmana |
| 1920 | The Garage | Roscoe Arbuckle | frantsesez: Le Garage infernal |
| 1920 | Convict 13 | Edward F. Cline | gaztelaniaz: Convicto 13 frantsesez: Malec champion de golf |
| 1920 | The Round-Up | George Melford | katalanez: The Round-Up (pel·lícula de 1920) |
| 1920 | The Saphead | Herbert Blaché | frantsesez: Ce crétin de Malec katalanez: Ingenu i afortunat |
| 1920 | The Scarecrow | Edward F. Cline | gaztelaniaz: The Scarecrow (película de 1920) frantsesez: L'Épouvantail |
| 1921 | The Playhouse | Buster Keaton | frantsesez: Frigo fregoli |
| 1921 | The Boat | Buster Keaton | frantsesez: Frigo capitaine au long cours katalanez: The Boat (pel·lícula de 1921) |
| 1921 | Hard Luck | Edward F. Cline | gaztelaniaz: Pamplinas nació el día 13 frantsesez: La Guigne de Malec katalanez: Hard Luck (pel·lícula de 1921) |
| 1921 | The Goat | Buster Keaton | frantsesez: Malec l'insaisissable katalanez: The Goat (pel·lícula de 1921) |
| 1921 | The Haunted House | Edward F. Cline | frantsesez: Malec chez les fantômes katalanez: The Haunted House (pel·lícula de 1921) |
| 1921 | The High Sign | Buster Keaton | frantsesez: Malec champion de tir |
| 1922 | The Frozen North | Buster Keaton | frantsesez: Frigo l'esquimau |
| 1922 | Seeing Stars | | |
| 1922 | The Blacksmith | Buster Keaton | frantsesez: Malec forgeron |
| 1922 | The Electric House | Buster Keaton | gaztelaniaz: La casa eléctrica frantsesez: Frigo à l'Electric Hotel |
| 1922 | My Wife's Relations | Buster Keaton | frantsesez: Le Neuvième mari d'Eléonore |
| 1922 | Day Dreams | Buster Keaton | gaztelaniaz: Sueños imposibles frantsesez: Grandeur et Décadence katalanez: Day Dreams (pel·lícula de 1922) |
| 1922 | Cops | Edward F. Cline | frantsesez: Frigo déménageur katalanez: Cops (pel·lícula) |
| 1922 | The Paleface | Buster Keaton | frantsesez: Malec chez les Indiens katalanez: The Paleface (pel·lícula de 1922) |
| 1923 | Three Ages | Buster Keaton | gaztelaniaz: Las Tres Edades frantsesez: Les Trois Âges katalanez: Les tres edats |
| 1923 | Our Hospitality | Buster Keaton | gaztelaniaz: La ley de la hospitalidad frantsesez: Les Lois de l'hospitalité katalanez: La nostra hospitalitat |
| 1923 | The Love Nest | Edward F. Cline | frantsesez: Frigo et la Baleine |
| 1923 | The Balloonatic | Buster Keaton | frantsesez: Malec aéronaute |
| 1924 | The Navigator | Donald Crisp | gaztelaniaz: El navegante frantsesez: La Croisière du Navigator |
| 1924 | Sherlock, Jr. | Buster Keaton | gaztelaniaz: El moderno Sherlock Holmes frantsesez: Sherlock Junior katalanez: Sherlock Jr. |
| 1925 | Go West | Buster Keaton | gaztelaniaz: El rey de los cowboys frantsesez: Ma vache et moi katalanez: Go West (pel·lícula de 1925) |
| 1925 | Seven Chances | Buster Keaton | frantsesez: Les Fiancées en folie |
| 1926 | The General | Buster Keaton | gaztelaniaz: El maquinista de La General frantsesez: Le Mécano de la « General » katalanez: El maquinista de la General |
| 1926 | Battling Butler | Buster Keaton | gaztelaniaz: El boxeador frantsesez: Le Dernier Round |
| 1927 | College | James W. Horne | gaztelaniaz: El colegial frantsesez: Sportif par amour katalanez: College (pel·lícula de 1927) |
| 1928 | The Cameraman | Edward Sedgwick | frantsesez: L'Opérateur |
| 1928 | Steamboat Bill Jr. | Charles Reisner | frantsesez: Cadet d'eau douce |
| 1929 | The Hollywood Revue of 1929 | Charles Reisner | frantsesez: Hollywood chante et danse |
| 1929 | Spite Marriage | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: El comparsa frantsesez: Le Figurant |
| 1930 | Doughboys | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: Reclutas frantsesez: Buster s'en va-t-en guerre |
| 1930 | De frente, marchen | Edward Sedgwick | |
| 1930 | Free and Easy | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: Easy Go frantsesez: Le Metteur en scène |
| 1931 | Parlor, Bedroom and Bath | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: Pobre Tenorio frantsesez: Buster se marie |
| 1931 | Wir schalten um auf Hollywood | Frank Reicher | |
| 1931 | Buster se marie | Claude Autant-Lara | |
| 1931 | The Stolen Jools | William C. McGann | frantsesez: Les Bijoux volés |
| 1931 | Sidewalks of New York | Jules White | gaztelaniaz: Calles de Nueva York frantsesez: Buster millionnaire |
| 1932 | Speak Easily | Edward Sedgwick | frantsesez: Le Professeur |
| 1932 | The Passionate Plumber | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: El amante improvisado frantsesez: Le Plombier amoureux |
| 1933 | What! No Beer? | Edward Sedgwick | gaztelaniaz: Queremos cerveza frantsesez: Le Roi de la bière |
| 1934 | The Gold Ghost | Buster Keaton | frantsesez: Shérif malgré lui |
| 1934 | Le Roi des Champs-Élysées | Max Nosseck | gaztelaniaz: El rey de los Campos Elíseos |
| 1934 | Allez Oop | Buster Keaton | gaztelaniaz: Más dificil todavía frantsesez: L'Horloger amoureux |
| 1935 | The Timid Young Man | Mack Sennett | |
| 1935 | Tars and Stripes | Buster Keaton | frantsesez: Héros de la marine |
| 1935 | La Fiesta de Santa Barbara | Louis Lewyn | |
| 1935 | Palooka from Paducah | Charles Lamont | |
| 1935 | The E-Flat Man | Charles Lamont | |
| 1935 | The Invader | Adrian Brunel | gaztelaniaz: Un joven tímido frantsesez: Un baiser SVP |
| 1935 | One Run Elmer | Buster Keaton | frantsesez: Les Rivaux de la pompe |
| 1935 | Hayseed Romance | Charles Lamont | frantsesez: Romance dans le foin |
| 1936 | Mixed Magic | Buster Keaton | frantsesez: Le Magicien |
| 1936 | Three on a Limb | Charles Lamont | frantsesez: Trois prétendants |
| 1936 | Blue Blazes | Buster Keaton | frantsesez: L'As du feu |
| 1936 | Grand Slam Opera | Buster Keaton | frantsesez: Chef d'orchestre malgré lui |
| 1936 | The Chemist | Al Christie | frantsesez: Le Chimiste |
| 1937 | Love Nest on Wheels | Buster Keaton | frantsesez: La Roulotte d'amour |
| 1937 | Ditto | Charles Lamont | frantsesez: Dito |
| 1937 | Jail Bait | Charles Lamont | gaztelaniaz: Me voy a la cárcel frantsesez: Candidat à la prison |
| 1939 | Mooching Through Georgia | Jules White | |
| 1939 | Pest from the West | Del Lord | |
| 1939 | Hollywood Cavalcade | Irving Cummings | gaztelaniaz: La cabalgata de Hollywood |
| 1940 | Li'l Abner | Albert S. Rogell | gaztelaniaz: El pequeño Abner |
| 1940 | The Villain Still Pursued Her | Edward F. Cline | frantsesez: Boire et Déboires |
| 1940 | His Ex Marks the Spot | Jules White | |
| 1940 | Screen Snapshots Series 19, No. 6 | Ralph Staub | |
| 1940 | New Moon | Robert Z. Leonard | gaztelaniaz: Luna llena frantsesez: L'Île des amours |
| 1940 | The Spook Speaks | Jules White | |
| 1940 | Nothing But Pleasure | Jules White | |
| 1940 | Pardon My Berth Marks | Jules White | |
| 1940 | The Taming of the Snood | Jules White | gaztelaniaz: Four-Thirds Off |
| 1941 | So You Won't Squawk | Del Lord | |
| 1941 | General Nuisance | Jules White | gaztelaniaz: The Private General |
| 1941 | So You Won't Squawk! | Jules White | |
| 1943 | Forever and a Day | René Clair | gaztelaniaz: Siempre y un día frantsesez: Et la vie recommence |
| 1944 | San Diego, I Love You | Reginald Le Borg | gaztelaniaz: Linda y tenaz frantsesez: San Diego I Love You |
| 1945 | That Night with You | William A. Seiter | |
| 1945 | She Went to the Races | Willis Goldbeck | |
| 1945 | | | |
| 1945 | That's the Spirit | Charles Lamont | gaztelaniaz: ¡Ahí va el espíritu! frantsesez: L'esprit fait du swing |
| 1946 | Boom in the Moon | Jaimec | gaztelaniaz: El moderno Barba Azul frantsesez: Pan dans la lune |
| 1949 | In the Good Old Summertime | Robert Z. Leonard | gaztelaniaz: En aquel viejo verano frantsesez: Amour poste restante |
| 1949 | The Lovable Cheat | Richard Oswald | frantsesez: Le Faiseur |
| 1950 | Some of the Best: Twenty-Five Years of Motion Picture Leadership | | |
| 1950 | Wonderful Times | Erik Ode | |
| 1950 | Sunset Boulevard | Billy Wilder | frantsesez: Boulevard du crépuscule |
| 1951 | ¡Qué tiempos aquellos! | | |
| 1952 | Tutto il mondo ride | Ignazio Ferronetti | |
| 1952 | Limelight | Charlie Chaplin | gaztelaniaz: Candilejas frantsesez: Les Feux de la rampe |
| 1952 | Paradise for Buster | Del Lord | |
| 1953 | L'incantevole nemica | Claudio Gora | gaztelaniaz: La encantadora enemiga frantsesez: Pattes de velours |
| 1954 | Jail Bait | Ed Wood | gaztelaniaz: La cara oculta |
| 1954 | The Awakening | Michael McCarthy | |
| 1956 | Around the World in 80 Days | Michael Anderson | gaztelaniaz: La vuelta al mundo en ochenta días frantsesez: Le Tour du monde en quatre-vingts jours euskaraz: « Around the World in Eighty Days » katalanez: La volta al món en vuitanta dies galizieraz: A volta ao mundo en oitenta días |
| 1958 | Ça c'est du cinéma | Mack Sennett | |
| 1960 | The Adventures of Huckleberry Finn | Michael Curtiz | gaztelaniaz: Las aventuras de Huckleberry Finn frantsesez: Les Aventuriers du fleuve |
| 1960 | When Comedy Was King | Robert Youngson | |
| 1962 | Nickelodeon Days | | |
| 1963 | The Triumph of Lester Snapwell | James Calhoun | |
| 1963 | It's a Mad, Mad, Mad, Mad World | Stanley Kramer | gaztelaniaz: El mundo está loco, loco, loco frantsesez: Un monde fou, fou, fou, fou euskaraz: « It's a Mad » katalanez: El món és boig, boig, boig |
| 1963 | 30 Years of Fun | Robert Youngson | |
| 1964 | MGM's Big Parade of Comedy | Robert Youngson | gaztelaniaz: The Big Parade of Comedy |
| 1964 | Pajama Party | Don Weis | gaztelaniaz: El Club del Pijama |
| 1964 | Film | Alan Schneider | |
| 1965 | Sergeant Deadhead | Norman Taurog | gaztelaniaz: El Sargento Calamidad frantsesez: Deux Cinglés à l'armée |
| 1965 | Due Marines e un Generale | Luigi Scattini | gaztelaniaz: Guerra a la italiana frantsesez: Deux Bidasses et le Général katalanez: Guerra a la italiana |
| 1965 | Beach Blanket Bingo | William Asher | gaztelaniaz: Diversión en la playa |
| 1965 | The Railrodder | Gerald Potterton | gaztelaniaz: El ferroviario katalanez: El ferroviari |
| 1965 | How to Stuff a Wild Bikini | William Asher | gaztelaniaz: Como rellenar un bikini |
| 1966 | A Funny Thing Happened on the Way to the Forum | Richard Lester | frantsesez: Le Forum en folie katalanez: Golfus de Roma |
| 1970 | 4 Clowns | Robert Youngson | |
| 1976 | That's Entertainment, Part II | Gene Kelly | gaztelaniaz: Hollywood, Hollywood frantsesez: Hollywood, Hollywood katalanez: Això és l'espectacle |
| 1990 | Buster's Bedroom | Rebecca Horn | frantsesez: La Chambre de Buster |
| 2004 | Come inguaiammo il cinema italiano - La vera storia di Franco e Ciccio | Daniele Ciprì | gaztelaniaz: How We Got the Italian Movie Business Into Trouble: The True Story of Franco and Ciccio frantsesez: Come inguaiammo il cinema italiano |
| 2015 | Eisenstein in Guanajuato | Peter Greenaway | gaztelaniaz: Eisenstein en Guanajuato frantsesez: Que viva Eisenstein! |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q103949
* Multimedia: Buster Keaton / Q103949