OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Azido selenioso

Azido seleniosoa edo azido selenosoa (H$_2$SeO$_3$) selenito ioi batez eta bi hidroiz osatuta dagoen konposatu kimiko inorganikoa da, oxoazido motakoa.

## Ezaugarriak

Azido seleniosoa azido ahula da. Selenio dioxidoa sortzeko berotu besterik ez da egin behar. Azido sulfurosoa baino egonkorragoa ere bada eta kristalizatzerakoan solido zuri baten itxura hartzen du. Erredukzio-oxidazio erreakzioetan oxidatzaile ahul bat bezala jokatzen du. Naturan, hortaz, oxidatzaile ahula da, baina erreakzio-abiadura motela du. Selenitoak ekoizterakoan baseekin erreakzionatzen du.

## Prestaketa

Azido seleniosoa azido sulfurosoaren familiakoa da, baina errazago bakandu daiteke, egonkorragoa baita. Azido seleniosoa lortu nahi bada, nahikoa da selenio dioxidoa uretan disolbatzea. Egoera solidoan eta kristalizatuta dagoenean, azidoa osatzen duten molekulak elkarren artean hidrogeno lotura bidez lotzen direla ikus daiteke. Disolbatuta dagoenean azido diprotikoa da:
${\ce {H2SeO3 <-> H+ + HSeO3-}}$; pKa = 2.62
${\ce {HSeO3- <-> H+ + SeO3^2-}}$ pK$_a$ = 8.32

## Erabilerak

Azido seleniosoaren erabilera garrantzitsu eta ezagunena altzairua babestea eta bere kolorea aldatzea da. Prozesu horiek gehienbat suzko armen altzairuzko zatietan erabiltzen dira. "Hotzetako urdin-iluntzea" izena ematen zaion prozesuan altzairuaren zilar-gris kolorea gris-urdinxka edo beltza bihurtzen da eta prozesu hori burutzeko azido seleniosoa erabili behar da, kobre (II) nitratoa eta azido nitrikoarekin batera. Hala ere, badira emaitza bera lortzeko beste bideak, adibidez, azido fosforikoa eta kobre sulfatoa erabiltzea.
Oxidatzaile gisa ere erabil daiteke laborategiko prestaketetan, adibidez, glioxala (etano-1,2-diona) glikoletik sortzeko balia daiteke. Droga kontroletan erabiltzen den Mecke erreaktiboaren funtsezko osagaietako bat ere bada azido seleniosoa.

## Osasunean duen eragina

Selenioaren konposatu gehienek bezala, azido seleniosoa kopuru handietan oso toxikoa da, eta horregatik, kopuru handietan irensten bada hilgarria izan daiteke. Kopuru egokietan ordea, jangarria eta onuragarria da. Selenio bidezko pozoitzearen sintomak kontaktuan egon eta handik ordu ugaritara ager daitezke eta zantzu horiek harridura, goragalea, hipotentsio oso nabarmena eta azkenik, heriotza dira.

## Erreferentziak

* ↑ Wiberg, Egon.. (2001). Inorganic chemistry. (1st English ed.. argitaraldia) Academic Press ISBN 0-12-352651-5. PMC 48056955. (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
* 1 2 «SELENIUM (PIM 483)» www.inchem.org (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
* ↑ (Ingelesez) Color Test Reagents/Kits for Preliminary Identification of Drugs of Abuse. National Institute of Justice.
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2006-10-18 (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q413722
* Multimedia: Selenous acid / Q413722
# Azido poliprotiko

Azido poliprotikoak hidrogeno-ioi bat baino gehiago eman dezaketen azidoak dira.
Erreakzio batean, azidoek erreakzio batean molekula bakoitzeko eman dezaketen protoi kopuruaren arabera sailkatzen dira. Molekula bakoitzean hidrogeno ionizagarrizko atomo bat duten HCl, HNO$_3$ eta HCN bezalako azidoei azido monoprotiko deitzen zaie. Azido poliprotikoak
Urarekin duten erreakzioak hauek dira:
HCl(aq) + H$_2$O(l) ⟶ H$_3$O$^+$(aq) + Cl$^-$(aq)
HNO$_3$(aq) + H$_2$O(l) ⟶ H$_3$O$^+$(aq) + NO$_3$$^-$(aq)
HCN(aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + CN$^-$(aq)
Protoi bat baino gehiago eman dezaketen substantzietan; protoiak ez dira denak batera ematen, etapetan baizik, eta horietako bakoitzak oreka-prozesu bat du bereizgarri eta, beraz azidotasun-konstantearen balio ezberdina. Behin eta berriz egindako protoi emateak gero eta zailagoak dira, beraz, azidotasun-konstanteak, K$_{a1}$, K$_{a2}$, etab. gero eta txikiagoak dira (K$_{a1}$,> K$_{a2}$>K$_{a3}$ ....).
Azido diprotikoek molekula bidez ioniza daitezkeen hidrogenozko bi atomo dituzte; azido horien ionizazioa bi urratsetan gertatzen da. Lehenengo ionizazioa beti bigarrena baino gehiago gertatzen da. Adibidez, azido sulfurikoa, azido indartsu bat, honela ionizatzen da:
Lehenengo ionizazioa: H$_2$SO$_4$(aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + HSO$_4$$^-$(aq) Azido sendoa denez, guztiz disoziatzen da. (K$_a$ oso altua)
Bigarren ionizazioa: HSO$_4$(aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + SO$_4$$^{2-}$(aq) K$_{HSO4-}$ = 1×10$^{−2}$
Azido triprotiko bat hiru H atomo ionizagarri dituen azido bat da. Azido fosforikoa adibide bat da:
Lehenengo ionizazioa: H$_3$PO$_4$(aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + H$_2$PO$_4$$^-$(aq) K$_{a1}$=7,5×10$^{−3}$
Bigarren ionizazioa: H$_2$PO$_4$$^-$$_($aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + HPO$_4$$^{2-}$(aq) K$_{a2}$=6,2×10$^{−8}$
Hirugarren ionizazioa: HPO$_4$$^{2-}$(aq) + H$_2$O(l) ⇌ H$_3$O$^+$(aq) + PO$_4$$^{3-}$(aq) K$_{a3}$=4,2×10$^{−13}$

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3604552
# Azido propanoiko

Azido propanoikoa edo propionikoa konposatu organikoa da, CH$_3$CH$_2$CO$_2$H formula duena, azido karboxilikoen familiakoa. Usain txarreko likidoa da, uretan disolbatzen dena. Bere gatz eta esterrei propionato edo propanoato esaten zaie.
Amida, ester, anhidrido eta halogenoekin deribatuak eratzen ditu.

## Sintesia

Industriakl azido propanoikoa nagusiki etilenoaren hidrokarboxilazioz egiten da nikel karboniloa katalizatzaile moduan usatuz.
${\ce {CH2=CH2 + CO + H2 ->[Ni(CO)4] CH3CH2COOH}}$
Propanalaren oxidazioz ere lor daiteke kobalto- edo manganeso-gatzak katalizatzaile modan erabiliz.
${\ce {CH3CH2CHO + 1/2 O2 ->[Mn(C3H5O2)O]CH3CH2COOH}}$
Azido propionikoa bioteknologikoki ere presta daiteke Propionibacterium generoko bakterioak usatuz.

## Erabilera

Azido propanonikoak erabilera zabala du kontserbagarri gisa, lizuna eta hainbat bakterio haztea eragozten duelako. Animalien pentsuetan zein giza elikagaietan erabiltzen da. Pentsuetan azidoa zuzenean edo bere amonio-gatza baliatzen da da. Giza elikagaietan sodio edo kaltzio propionatoa usatzen dira. Europar Batasunak onartuta ditu azido propanoikoa eta bere gatzak elikagaien kontserbagarri gisa.
| kontserbagarria | E zenbakia |
| Azido propanoikoa | E280 |
| Sodio propanoatoa | E281 |
| Kaltzio propoanoatoa | E282 |
| Potasio propanoatoa | E283 |
Azido propionikoaren esterretako batzuk fruta-usaina dute eta aromatizatzaile moduan erabiltzen dira. Industria kimikoan nitxoko erabilera batzuk ere baditu.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Propionic Acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
* ↑ (Ingelesez) Samel, Ulf-Rainer; Kohler, Walter; Gamer, Armin Otto; Keuser, Ullrich; Yang, Shang-Tian; Jin, Ying; Lin, Meng; Wang, Zhongqiang et al.. (2018-01-31). «Propionic Acid and Derivatives» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): 1–20. doi:10.1002/14356007.a22_223.pub4. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
* ↑ (Ingelesez) Piwowarek, Kamil; Lipińska, Edyta; Hać-Szymańczuk, Elżbieta; Kieliszek, Marek; Ścibisz, Iwona. (2018-01-01). «Propionibacterium spp.—source of propionic acid, vitamin B12, and other metabolites important for the industry» Applied Microbiology and Biotechnology 102 (2): 515–538. doi:10.1007/s00253-017-8616-7. ISSN 1432-0614. PMID 29167919. PMC PMC5756557. (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).
* ↑ (Ingelesez) «Approved additives and E numbers» Food Standards Agency (Noiz kontsultatua: 2023-01-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q422956
* Multimedia: Propionic acid / Q422956
# Azido saliziliko

Azido salizilikoa konposatu organiko aromatikoa da, C$_7$H$_6$O$_3$ formula duena azido karboxilikoen familiakoa. Solido zuri gisa agertzen da, baina kolorea galduz joaten da argiaren eraginez. Disolbagarria da eterretan, azetonatan, alkoholetan eta bentzenotan, baina nekez uretan. Sukoia da.
Izena latinezko salix, sahats, hitzari sor dio arbola horren azaletik eta hostoetarik erauzi izan baita aintzinatetik.
Bestetik, fitohormona bat da.

## Sintesia

Azido salizilikoa sodio fenolatotik abiatuz prestatzen da bi urratsetan. Aurrenekoan, presio eta tenperatura handitan, 100 atm eta 115 C hurrenez hurren, karbono(IV) oxidoz tratatzen da. Sortzen den sodio salizilatoa azido sulfurikoz tratatzen da azido lortzeko.
Azido azetilsalizilikoaren hidrolisiaz ere erdietsi daiteke.

## Erabilera

Azido salizilikoa aintzinatik erabii izan da botika gisa. Egun azaleko gaixotasunak tratatzeko usatzen da, hala nola, psoriasia, garatxoak, aknea, ezkabia eta Iktiosia
Industrian gehienbat azido azetilsalizilikoa sintetizatzeko erabiltzen da.
${\ce {C7H6O3 + (CH3CO)2O -> C9H8O4}}$
Bakterizida, kontsebatzaile eta antiseptiko gisa ere baliatzen da azido saliziliikoa

## Erreferentziak

* ↑ Azido saliziliko. https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/azido%20saliziliko.
* ↑ (Ingelesez) Boullard, Olivier; Leblanc, Henri; Besson, Bernard. (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Salicylic Acid» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA): a23_477. doi:10.1002/14356007.a23_477. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2022-12-19).
* ↑ Organization, World Health. (2009). WHO Model Formulary 2008.. World Health Organization ISBN 978-92-4-068424-9. PMC 609852935. (Noiz kontsultatua: 2022-12-19).
* ↑ Greene, Stanley A. & Pohanish, Richard P.. (2007). Sittig's Handbook of Pesticides and Agricultural Chemicals. ISBN 978-0-8155-1903-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q193572
* Multimedia: Salicylic acid / Q193572
# Azido sorbiko

Azido sorbikoa eragin antifungikoa duen konposatua da, C$_6$H$_8$O$_2$ formula kimikoa duena. Lehendabizikoz, 1859an A. W. von Hofmann alemaniar kimikoak Sorbus generoko fruituetan (otsalizarrenetan hain zuzen ere) isolatu zuen eta hortik datorkio bere izena.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Sagardogintza Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q407131
* Multimedia: Sorbic acid / Q407131
# Azido sukziniko

Azido sukzinikoa (IUPAC: azido butanodioikoa) C$_4$H$_6$O$_4$ formulako azido dikarboxilikoa da. Solido kristalino zuri bat da, uretan disolbatzean ionizatu egiten dena sukzinato ioiak sortuz. Latinezko succinum hitzetik datorkio izena, anbar esan nahi duena, eta hortik atera daiteke.
Propietateak
Anioi sukzinato moduan, Krebsen zikloan esku hartzen du, flabina adenina dinukleotido (FAD) koentzima erreduzituz eta, horrela, fosforilazio oxidatibo bidez energia sortzea ahalbidetuz, honako erreakzio honen arabera elektroien garraio katearen bitartekariei elektroiak laga ondoren:
    Sukzinato + FAD → fumarato + FADH$_2$
Azido hori naturan aurki daiteke oraindik heldu ez diren fruta askotan, eta ardoaren eta garagardoaren hartziduran ere agertzen da. Muskuluetan, onddoetan, anbarean eta beste erretxina batzuetan aurkitzen da batez ere, eta destilazio bidez ateratzen dute bertatik. Azido maleikoak eta fumarikoak hidrogenatuz lortzen dute, eta industrian azetilenotik eta formaldehidotik abiatuta sintetizatzen dute.

## Erabilerak

Lakak, koloratzaileak, lurringintzan, medikuntzan, elikagai-gehigarri gisa (E-363) eta plastiko biodegradagarriak fabrikatzeko erreaktibo gisa erabiltzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q213050
* Multimedia: Succinic acid / Q213050
# Azido pirubiko

Azido pirubikoa CH$_3$-CO-COOH formula duen azido karboxilikoa da, biokimikan eta fisiologian garrantzi handia duena. Zetoazidorik sinpleena da. Azido pirubikoaren anioi karboxilatoari pirubato deritzo.

## Ezaugarri fisiko-kimikoak

Azido pirubikoa koloregabekoa da. Nahaskorra da uretan eta disolbagarria etanolean eta eterrean. Bere pisu molekularra 88,06 g/mol da, eta irakite-tenperatura 165 °C-koa.
Laborategian etanal zianuroren hidrolisiagatik lortzen da. Etanal zianuroa, berriz, etanal kloruro eta potasio zianuroren erreakzioan sortzen da:
    CH$_3$COCl + KCN → CH$_3$COCN
    CH$_3$COCN → CH$_3$COCOOH
Hidrogeno katioia askatzen duenean azido pirubikoak pirubato anioia sortzen du:
    CH$_3$−CO−COOH → CH$_3$−CO−COO$^−$ + H$^+$

## Zeregin biologikoa

Pirubatoa garrantzi handiko metabolitoa da. Izan ere, bizidunen metabolismoan funtsezko zeregina burutzen du.
Pirubatoa glukolisiaren azken produktua da. Zehazki, glukosa molekula bakoitzeko 2 molekula pirubato sortzen dira prozesu metaboliko horretan. Pirubato horrek bi bide metaboliko har dezake jarraian: Krebs ziklora pasatu (arnasketa aerobioan) ala hartziduraren bidea, etanol ala azido laktiko sortuko duena (arnasketa anaerobioan).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q213580
* Multimedia: Pyruvic acid / Q213580
# Arthur B. McDonald

Arthur Bruce McDonald (Sydney, Eskozia Berria, 1943ko abuztuaren 29a) kanadar astrofisikaria da. 2015eko Fisikako Nobel Saria jaso zuen Takaaki Kajitarekin batera neutrinoen inguruan eginiko ikerketengatik.
Dalhousie Unibertsitatea Nova Scotian eta California Institute of Technologyn ikasi zuen. 1969tik 1982ra Ottawako Chalk River laborategi nuklearretan lan egin zuen. 1982tik 1989ra fisikako irakasle izan zen Princetongo Unibertsitatean eta 1989tik 2013ra Queen's Universityn.
Sudburyko Neutrino Laborategiaren sortzaileetako bat izan zen. Bertan, eguzkitik datozen neutrinoen oszilazioak ikusi ahal izan zituzten eta neutrinoek masa dutela frogatu. Aurkikuntza honengatik Nobel Saria irabazi zuen Kajita japoniarrarekin batera.
* Datuak: Q710597
* Multimedia: Arthur B. McDonald / Q710597
# Arthur 3 : La Guerre des deux mondes

Arthur 3 : La Guerre des deux mondes 2010eko Luc Besson frantziar zinema zuzendariaren abenturazko filma da, izen bereko frankizian oinarrituta.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Bere planean arrakasta izateko, Maltazardek teleskopioa (prozesuan suntsitua) erabili zuen bere burua giza tamainara zabaltzeko, Arthur bere tamaina txikian harrapatuz. Selenia eta Betamache lagun zituela, Arthurrek bere etxea handitzeko edabe bat ekarri zuen gogora, eta hori lortzen saiatu zen. Hala ere, Matlazard horren jakitun da, eta bere jarraitzaileak zabaltzeko erabili nahi du hiria konkistatzen hasteko. Maltazardek arrakasta du, baina Arthur bere giza itxurara itzultzen da erle erregina baten bizitzako elixir bat erabiliz. Archibaldek Darkos konbentzitzen du bandoz aldatu eta on bihurtzeko, eta handitu egiten du ezkutatutako bigarren edabe batekin. Arthur Maltazard hirirako eta guduetarako bidea egiten ari da Darkosen laguntzarekin, bere hitzari leial eutsiz. Archibalden beste edabe baten erabilerak, kikiltzen dena, Seleniak eta Betameshek Maltazard berria jasotzen dute Minimoys Arthur tamainara, eta harrapatu egiten du, AEBetako Armada agertzen den bezala, eta Maltazarden indarrak garaitzen ditu. Maltazardek Arthurren familiako presoa izaten jarraitzen du, eta igandero, Arthurren amonak, Margaritak, agindu bezala, pastel zati bat ekartzen dio, baina bere ziegatik kanpo uzten du, ezin baita bertara iritsi.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q712194
# Arthur Andersen

Arthur Andersen LLP zerbitzu profesionalen sare global bat zuen enpresa multinazionala izan zen. Maila globalean eskaintzen zituen zerbitzuak bost arlo funtzional ingurukoak ziren: aholkularitza, zergak, aholkularitza juridikoa, finantza-aholkularitza eta auditoretza. Chicagon zuen egoitza. 2002an Enron eskandaluaren ondorioz, ia guztiz desagertu zen. 2000tik aurrera, Accenturek ordezkatu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q392730
* Multimedia: Arthur Andersen / Q392730
# Arthur (Nebraska)

Arthur Nebraskako herri bat da. Arthur konderrian kokatua dago. 2010ean 117 biztanle zituen, 0,80 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Arthur konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2612059
* Multimedia: Arthur, Nebraska / Q2612059
# Arthur Ashe

Arthur Robert Ashe (Richmond, Virginia, AEB, 1943 – New York, AEB, 1993) estatubatuar tenislaria izan zen.

## Biografia

Estatu Batuetako taldearekin Davis Kopa jokatu (1963), eta munduko goreneko mailetara iritsi zen lehen tenislari beltza izan zen. Hala ere, hasieran zailtasun asko izan zuen, Estatu Batuetako tenis-klub askotan debekaturik baitzegoen beltzak sartzea. Bere trebetasunari esker, ordea, oztopoak gainditu, eta 1962an lehen tituluak lortu zituen.
Amateur gisa, National Collegiate Athletic Associationen txapelketa (1965), lur gaineko txapelketa nazionala (1967) eta teniseko Irekia irabazi zituen, besteak beste, Estatu Batuetan.
1969an profesionalizatu egin zen, eta laster iritsi ziren txapelketa nagusietako (Grand Slameko) lehen garaipenak. Beste askoren artean, Australiako Irekia irabazi zuen 1970ean, hurrengo urtean Roland Garroseko bikotekakoa, Marty Riessenekin batera, 1975ean Wimbledongoa, Jimmy Connors gainditu ondoren, eta 1977an, berriz ere, Australiakoa, baina oraingoan bikotekakoa Tony Rocherekin.
1976an bigarren posturaino iritsi zen, mundu mailako sailkapenean. 1979an bihotzeko ebakuntza bat egin zioten, eta hurrengo urtean utzi egin zion tenisean jokatzeari. Gero, gizarte-obrak bultzatzeaz gain, Estatu Batuetako taldearen kapitain ere izan zen Davis Kopan, 1981etik 1985era bitartean. 1983an bihotzeko beste ebakuntza bat egin zioten, eta HIESa eragiten duen birusaz kutsatu zuten. Harrezkero, heriotza eragingo zion gaixotasuna zuela aitortu, eta HIESaren aurkako borroka bultzatzeko eta seropositiboen onarpenerako kanpainetan parte hartu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q53325
* Multimedia: Arthur Ashe / Q53325
# Arthur Ashkin

Arthur Ashkin (New York, 1922ko irailaren 2a - Ocean City, New Jersey, 2020ko irailaren 21a) fisikari estatubatuarra izan zen. 2018ko Fisikako Nobel sariaren irabazleetako bat izan zen, Donna Strickland eta Gérard Mourourekin batera.
Laser izpien mikropartikulen manipulazioan lan egiten hasi zen 1960ko hamarkadaren amaieran, eta bere ikerketek pintza optikoen asmakuntza ekarri zuten 1986. urtean. Atomoak, molekulak eta zelula biologikoak manipulatzeko erabiltzen den prozesu optikoaren ikerkuntzan aitzindaria izan zen baita ere. Giltzarria argiaren erradiazio presioa da. Hainbaten arabera, Ashkin pintza optikoen ikerkuntza eremuaren aita da, eta honegatik lortu zuen 2018ko Fisikako Nobel saria. Nobel sari bat jaso duen pertsona zaharrena da.

## Erreferentziak

* ↑ Vasca, EiTB Radio Televisión Pública. «Ashkin, Mourou eta Strickland fisikariek irabazi dute Nobel Saria» www.eitb.eus (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).
* ↑ Optical Tweezers - He Wrote the Book on Atom Trapping. 2005-04-11 (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).
* ↑ (Ingelesez) McGloin, David; Reid, J. P.. (2010-03-01). «Forty Years of Optical Manipulation» Optics and Photonics News 21 (3): 20–26. doi:10.1364/OPN.21.3.000020. ISSN 1541-3721. (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).
* ↑ (Ingelesez) «Unknown cat_id:» NobelPrize.org (Noiz kontsultatua: 2018-10-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q708472
* Multimedia: Arthur Ashkin / Q708472
# Arthur Auwers

Georg Friedrich Julius Arthur von Auwers (1838ko irailak 12-1915eko urtarrilak 24) astronomo alemaniar bat izan zen.
Königsbergen lan egin zuen (egun Kaliningrado). Astrometrian espezialdu zen, izarren posizio eta mugimenduaren neurketa oso zehatzak eginez. Sirius eta Procyonen izar laguna detektatu zuen izar nagusian zuen eraginagatik, teleskopioak hori behatu eta ikusteko bezain boteretsuak izan aurretik.

## Ohoreak
### Sariak

* Royal Astronomical Societyko urrezko domina (1888)
* James Craig Watson domina (1891)
* Bruce domina (1899)

### Beragatik hala izendatuak

* Ilargiko Auwers kraterra
* Datuak: Q57349
* Multimedia: Arthur Auwers / Q57349
# Arthur (Ipar Dakota)

Arthur Ipar Dakotako hiri bat da. Cass konderrian kokatua dago. 2010ean 337 biztanle zituen, 3,92 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Cass konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2447198
* Multimedia: Arthur, North Dakota / Q2447198
# Arthur Antunes Coimbra Junior

Arthur Antunes Coimbra Junior (1977ko urriaren 15a - ) Brasilgo futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sagan Tosu.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q2255347
# Arthur Adamov

Arthur Adamov (Kislovodsk, Errusiar Inperioa, 1908ko abuztuaren 23a - Paris, 1970eko martxoaren 15a) armeniar jatorriko frantses antzerkigilea izan zen. Surrealista, absurduaren antzerkiaren bultzatzailea eta Bertold Brechten jarraitzailea izan zen, eta azkeneko urteetan satira nagusitu zen haren antzerkian.

## Bizitza

Arthur Kislovodsken, Errusiar Inperioan, jaio zen armeniar jatorriko famili aberats batean, baina 1917ko Urriko Iraultzaren ondorioz dirurik gabe geratu zena. Frantsesa izan zen bere lehendabiziko hizkuntza hala irakatsi ziotelako, eta 1924an Parisera joan zen bizitzera.
Parisen surrealismoari lotutako pertsonak ezagutu zituen eta Discontinuité izeneko egunkari surrealista argitaratu zuen. Bigarren Mundu Gerraren ostean, antzerkia idazten hasi zen. Haren lehenengo antzerki lana La Parodie (1947) izan zen, Bertolt Brecht antzerkigile eta poetaren eragina nabari zuena.
1970ean bere buruaz beste egin zuen.

## Lanak

* L'Aveu (1946)
* La Parodie (1947)
* Invasion (1949)
* La Grande et la petite manœuvre (1950)
* Tous contre tous (1952)
* Le Professeur Taranne (1953)
* Le Ping Pong (1955)
* Paolo Paoli (1956)
* La Politique des restes (1962)
* La Sainte Europe (1965)
* M. le Modéré (1967)
* Off Limits (1968)
* Je... Ils... (1969)

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo loturak

* Arthur ADAMOV: «Ametsak» Euskaratzailea: Xabier Montoia. Andima.armiarma.eus
* Datuak: Q213582
* Multimedia: Arthur Adamov / Q213582
# Bederatziurrena

Eliza Katolikoan, bederatziurrena debozio-ekitaldi bat da, publikoa edo pribatua, bederatzi egunetan zehar burutzen dena, mesede jainkotiarrak lortzearren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1122496
* Multimedia: Novena / Q1122496
# Bederita

Bederita fosfato motako minerala da eta wicksite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Bederita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Ca2(Mn2+)4(Fe^{3+})2(PO4)6 * 2H2O}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Bederite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Bedero Valcuvia

Bedero Valcuvia Italiako udalerri bat da. Vareseko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 677 biztanle ditu, 2,56 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Bedero Valcuviak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cunardo Masciago Primo Rancio Valcuvia Valganna Brinzio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q40911
* Multimedia: Bedero Valcuvia / Q40911
# Bedesbach

Bedesbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, [[Kusel (barrutia)|Kusel]] barrutian. 2014an 783 biztanle zituen 4,42 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q562703
* Multimedia: Bedesbach / Q562703
# Bedford (Indiana)

Bedford Indianako hiri bat da. Lawrence konderrian kokatua dago. 2010ean 13.413 biztanle zituen, 31,50 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Lawrence konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1762823
* Multimedia: Bedford, Indiana / Q1762823
# Bedfont

Bedfont, Erresuma Batuko Londres hiriburuaren mendebaldean dagoen auzo bat da, Hounslow barrutian.
2011n 12.701 biztanle zituen.

## Erreferentziak

* Zerrenda:Londresko auzoak
* Datuak: Q4879087
* Multimedia: Bedfont / Q4879087