# Fidela Zalakain Salaberria

Fidela Zalakain Salaberria (Oiartzun, 1904ko apirilaren 24a – ib. 1999ko abuztuaren 15a) Oiartzungo udal langilea izan zen 57 urtez eta herritar askorentzat ezinbesteko laguntzailea.

## Bizitza

Aita Pedro Zalakain Larramendi izan zen, 1870eko azaroaren 25ean jaioa. Ama, Carmen Hermogenes Salaberria Echeberria, 1872ko apirilaren 9an jaio zen. Biak ziren oiartzuarrak. 1891ko azaroaren 25ean ezkondu ziren eta 11 seme alaba izan zituzten. Fidela zazpigarrena. Hona hemen hurrenez hurren: Karmen Petra Stilita 1892-12-17; Josefa Joakina Faustina 1894-2-15; Tomas Karmelo Esteban 1896-2-7 (1899-5-17 hila); Joakina Josefa Maria Merzedes 1897-9-23; Dorotea Bruna Fernanda 1899-5-29; Maria Martina Barbara 1901-12-4; Fidela Sebastiana 1904-4-24; Inazio Karmelo Gregorio 1908-3-11; Inazio Angel 1910-10-27; Maria Natibidad 1913-9-8 eta Maria Merzedes 1913-9-8. bikiak).
Fidela ezkongabea zen. Doneztebe plazako Xebero etxean jaio bazen ere, Urtxalle berri etxera aldatu zen familia eta bertan jarraitu zuen bizitzen Dorotea, Pepita eta Inaziorekin eta behin Inazio ezkonduta, Juli Bergaretxe koinatarekin ere bai. Doroteak alpargatak egiten zituen etxean, Inaziok, bera bezala, udaletxean egiten zuen lan. Juli koinatak, oihal denda zuen eta etxeko lanetan gehiago aritzen zena, Pepita zen.
Mariaren zerbitzariak ordenako mojen eskolan ibilitakoa zen, “Angleteko frantsesak“ deituriko mojen eskolan alegia. Frantziako iraultza garaian kanporatuak izan ziren eta Oiartzunen finkatu zuten bizi-lekua, berriro Angelura (Lapurdi) itzuli arte. Eskola Ibargain izenez ezagutzen den etxean zegoen. Oinarrizko “katona” gaindituta “La buena Juanita” liburuen laguntzaz egin zituen ikasketak. Igandeetan dotrina, herriko bikarioaren eskutik. Eskola partikularrak ere jaso zituen denbora batean, lanean hasi baino lehen.
Herriko telefono-zentralean hasi zen lanean, telefono deiak automatizatu eta langabezian geratu zen arte. Hogeita bi urterekin, 1926ko urtarrilaren 25ean hasi zen Oiartzungo udaletxean lanean, anaia idazkaria zen udaletxe berean. 70 urte bete zituenean jarraipena eskatu zuen eta bertan jardun zuen 1983ko urtarrilaren 31n, “Kintetako” tramiteak bukatu eta jubilatu zen arte. Guztira 57 urte eman zituen udaletxean. Ordurako bazituen jada, 79 urte.
Fidela emakume herrikoia izan zen eta herritar askorentzat ezinbesteko laguntzailea.
Herritarren arazo konpontzaile, tramite bideratzaile eta laguntzaile izugarria izan zen bere bizitza osoan. Udaletxera etortzen zirenak ongi hartuak izaten ziren, arreta ezin hobea jasotzen zutelarik berarengandik. Entzun egiten zien eta arazoa konpondu. Eta ez barruko tramiteak bakarrik. Kasu askotan, udalarekin zerikusirik ez zituzten gestio asko eta askotan laguntzen zien, mediku espezialista bati deitzeko bazen ere. Baserritarrek eta egundoko konfiantza izaten zuten berarengan, askotan ireki gabeko kartak ere berari ematen zizkioten irakurri ondoren zer esaten zuen jakin ahal izateko. Udaletxera etortzen ziren herritarrek, Fidelak artatzea nahi izaten zuten. Jendeak ez zuen esaten zoaz udaletxera, baizik eta zoaz Fidelarengana. Herritarren estimua zuen eta nolabaiteko estatusa ere bai.
   “Oiartzun guztiarekin konfiantza bazuen. Pertsona ona, amablea. Denei ongi atenditzen zien. Jendearekin ongi eramaten zen. “Psikologo”, “apaiz”, “asistente soziala”, “notario”... papera guztiak bereganatuak zituen. Etxera ere jende asko joaten zitzaion laguntza eske, gestoria bailitzan".
Lanerako ordutegi malgua izaten zuen. Besteak baino beranduago sartzen zen lanera eta beranduago irten. Arratsaldeetan lanera joateko ez zuen erreparorik izaten. Aldi berean, eta udaletxera joan aurretik, Errandoneako okindegi/ardandegiko kontabilitatea egitera joaten zen goizetan, eta arratsaldean berriz, egunez ogi-banaketan eta ibiltzen zirenen bilkinak edota errekaudazioa egitera eta fitxetan jasotzera joaten zen.

### Udal langilea

Udaletxean lanean hasi zenean aurre-prestaketa handirik gabe hasi bazen ere, gero urteen poderioz trebatu eta ezagutza maila handia lortu zuen. Mailaz maila igo behar izan zituen Udal barruko kategoriak, hala nola: “Interinitatetik” 3. 2. eta 1. mailako ofiziala izatera pasa zen,1935, 1939 eta 1943 urteetan, hurrenez hurren. Azkenik Administrazioko Teknikaria izatea lortu zuen, 1973ko uztailean. Urte askoren buruan herriko bizitzaren ezagutza sakona zuen. Honela zioen Maria Teresa Ganzarain lankide ohiak:
   “Herri guztia ezagutzen zuen, lekuak, baserri eta baserritarrak, familiak, harremanak, arazoak, etxe-barruko egoerak... dena. Ezagutu eta gogoratu, aparteko memoria baitzeukan.”
Herriko gertakarien artxibo bizia deitzen zioten, tramiteen egoera kontrola eramaten zuen eta norbaitek agiriren bat falta bazuen edo, bere kabuz arduratzen zen jendeari abisatzeaz. Tartean izan ziren soldaduskatik libratzeko aukera izan zutenak ere.

#### Bere gain zeuden betebeharrak

* Kintak. Soldaduskako espediente guztiak (Soldaduskara joan behar zuena herritik kanpo bizi bazen ez zuen amore ematen topatu arte. Ikerketa lan handia egiten zuen).
* Jarduera gogaikarriak, osasungaitzak, kaltegarriak eta arriskutsuen espedienteak egitea.
* Katastroa. Herriko lur-sailak, mugak, jabetzak, etab.ren kontrola. (Fitxetan bilduta izaten zituen).
Bere garaian, eta asteleheneroko ganadu feriek iraun zuten bitartean, aipatu ganadu ferietako tratuen espedienteak ere bere ardurapekoak izaten ziren.

### Fidelaren garaiko udaletxea

1926ean, udaletxea, administrazio lanetarako erabiltzeaz gain, idazkariaren eta aguazilaren bizilekua zen, baita kartzela ere. Gerora guardia zibilen kuartela kokatu zen bertan.
Langile gutxi aritzen ziren Udaletxean. Fidelaren lehenengo urteetan Maria Pilar Ganzarain, Jose Mari Irigoien, Julita Elizegi, Maria Teresa Ganzarain, Antonio Ollakindia eta Emilio Hernandez zeuden bulegoetan. Hauei erantsi zitzaien, Agirrezabala,“Aldura” ezizenez ezagutzen zen mendiko guarda, Benito Lazkano xixeroa eta Martin Joxe Arbelaitz aguazila. 1978an oraindik, orotara 15 lagunek egiten zuten lan. Ez zegoen brigadarik. (100 langile inguruko plantila zuen udalak 2024ean).
Bere anaia izan zen idazkari euskaldun bakarra baina hala ere aktak gazteleraz jasotze ziren. 1981 urtean izan zuten lehenengo lan-hitzarmena. Ordura arte modu arbitrarioan funtzionatzen zuten, idazkariaren baitan egoten baitziren bakoitzaren soldata eta lan-baldintzak. Emakume langileentzat ere ez zen giro. Garai haietan, eta behin ezkonduta funtzionario izateari utzi behar izaten zioten emakumeek, legeak debekatzen zuelako lanean jarraitzea.
   “Bajo las prescripciones del entonces ministro de Trabajo, J.M. Girón, en los Reglamentos Nacionales de Trabajo del 27-12-1939 la mujer debe cesar en su trabajo al casarse”
36ko gerra garaia bertan igaro zuen eta gertakari negargarrien lekuko izatea tokatu zitzaion. 1936ko uztailaren 27an Francoren indar faxistek indarrean zegoen Oiartzungo udalbatza desegin zuten. Alkatea, alkateordeak, erregidorea eta beste lau zinegotzi San Kristobaleko gotorlekura eraman eta hauetako bi erail zituzten: Leontzio Aranburu Agirre eta Manuel Irigoien Mitxelena alkateordeak.
Udaletxea bonbardatua izan zen. Bulegoak Arizmendi-eneako sotora eraman behar izan zituzten eta udal artxiboa Artikutzara eraman zelako salbatu zen. Serapio Mujika udaletxeko agirizain edo artxiberoa izan zen, gerra bukatu ondoren, artxiboa berriro martxan jarri zuena.
57 urtez lanean aritu ondoren Fidelak izan zuen hainbat alkate eta idazkari ezagutzeko parada. Hala nola:

#### Alkateak

* Pedro Arbide Martiarena (1926-28)
* Ignazio Aginagalde Agirretxe (1928-30)
* Sekundino Errandonea Penin (1930-32)
* Manuel Baraibar Agirre (1932-33)
* Marzelino Barrio Rodriguez (1932-33)
* Feliziano Beldarrain Agirre (1933-34)
* Martin Zalakain Egino (1934-36
* Feliciano Beldarrain Agirre (1936-36)
* Martin Zalakain Egino (1936-38)
* Jose Maria Errandonea Zalakain (1938)
* Jose Aizarna Aizpitarte (1938-42)
* Hilarion Sein Urbieta (1942-43)
* Martin Zalakain Egino (1943-50)
* Manuel Arbelaitz Urdanpileta (1950-66)
* Ramon Izagirre Iturain (1966-68)
* Jose Maria Egües Apeztegia (1968-74)
* Antonio Etxeberria Albisu (1974-75)
* Iñaki Aristizabal Iriarte (1975-79)
* Iñaki Irigoien Mitxelena (1979-87)

#### Idazkariak:

* Ignacio Garcia Mantilla
* Inazio Zalakain, (anaia) 1941tik 1969ra. Lehendik bertako langilea (1923-41).
* Francisco de Arakama
* Jose Luis Ruiz Moñux
* Edmundo Jesus Etxegoien Arteaga (Zumaiako udaleko idazkaritzarekin partekatzen zuen)
* Jesus Galan

## “Lanaren Domina” eskaera

Udalak 1978ko urriaren 20ko bilkuran Fidelari “Lanaren Domina” eskatzeko erabakia hartu zuen, honoko arrazoiak tarteko:
   “Udal honetan 52 urtez administrari-laguntzaile kargua bete duela, eta une oro ardura, gaitasun eta maitasun handia erakutsi duela agindutako eginkizuna betetzeko.”
Fidelak 74 urte zituen orduan.

## Herri omenaldia

1978ko azaroaren 19an herritarren omenaldia jaso zuen honoko egitaraua tarteko: (“Oiartzun 1979” urtekariko 113. orr)
* Goizeko 9:00tan Lartaungo txistularien goiz-eresti edo diana. (Juanito Oñatibia, Iñaki Bergaretxe, Pedro Mari Mitxelena, Joxe Mari Ormazabal eta Juanito Arozena)
* Fidela Zalakainen omendaldia. Txistulariak: Jon Oñatibia, Iñaki Bergaretxe, Pedro Mari Mitxelena, Joxe Mari Ormazabal eta Juanito Arozena.Goizeko 11:00tan Meza nagusia abesbatzak kantatua. Herri eskaintza garaian Mitxelena eta Lizaso bertsolariak abestuko dute.
* Eguardiko 12:00etan Ttun-ttuna.
* Eguardiko 13:00etan Oiartzungo elizan Lartaun abesbatzaren kontziertoa.
* Eguardiko 14:30etan anaiarteko bazkaria Beko plazako eskoletan.

### Fidela Zalakaini eskainitako bertsoak

Lehen Joan Marik ziyon bezela
ezer ez genakiela
gu zuregana joandakoan
lasaitzen giñaden bela
zure lanetan izana zera
zintzoa eta fiela
horregaitikan egun eder hau
eskeini zaizu Fidela.
(Koxme Lizaso)
Emakume bat izan zerade
gozua eta eztiva
zuri begira bat egon laike
bere begiyak bustiya
guri laguntzen eman bai dezu
kasikan zure biziya
gaurko egunakin ezlaike ordaindu
merezi dezun guziya.
(Joxe Joakin Mitxelena)
Egun on batez agertu ziñan
Jaunagandik Oyartzuna
goralmen eta hitz eder asko
nago zugaitik entzuna
zera andre bat txikienik
txarrik izandu etzuna
egun batekin ez da ordaintzen
zuk emen egin dezuna.
(Koxme Lizaso)
Zu bixitatu zaitunak orko
zenbait andre ta gizonez?
aizu Fidela papela honek
zer diyo zuri esanez
da erantzuna lehengo paper zar
asko muituta emanez
egin dituzun lan guztiyak hor
beti zure bihotz onez.
(Joxe Joakin Mitxelena)
Hamaika bider pasa geranik
estuasunan atian
ez giñan iñoiz gertatu izan
Fidela zure paltian
Jaunari eske bukatutzen det
holaxe izan gaitian
lantegi horri jarrai zaiozu
arnasa dezun artian.
(Koxme Lizaso)
Etxian ere bat dagonian
bere amatxoren jabe
amarengandik eskertu gabe
haurrak izaten dirade
konparaziyo batian hortxen
bereixtekua zerade
zu faltatutzen zeradenian
akordatuko gerade
(Joxe Joakin Mitxelena)

## Erabilitako dokumentu osagarria

“Oiartzun 1979” urtekaria.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) myriam. (2021-01-04). «La buena juanita» MAE - Museo Andaluz de la Educación (Noiz kontsultatua: 2024-09-05).
* 1 2 3 «Fidela Zalakain Salaberri» Xanistebanak 2024 (Oiartzun: Oiartzungo udala) 54: 44-48. ISSN -531-1977 SS -531-1977..
* ↑ «frame1» www.ub.edu (Noiz kontsultatua: 2024-09-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128996726
* Multimedia: Fidela Zalakain / Q128996726