OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zoila Uriarte Gonzáles

Zoila Uriarte Gonzáles (1967ko otsailaren 4a - 2016ko abuztuaren 24a) mediku, funtzionario eta irakasle perutarra izan zen.
Lambayequeko UGEL unitateko zuzendaria izan zen. Baita" Señor de Sipan" Unibertsitatean irakaslea izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Esta madrugada falleció la exdirectora de la UGEL Lambayeque» rpp.pe (Noiz kontsultatua: 2017-03-20).
* Datuak: Q26699795
# Zoisita

Zoisita silikato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Zoisita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Ca2Al3[Si2O7][SiO4]O(OH)}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 7 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Zoisite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Zapotlán el Grande (udalerria)

Zapotlán el Grande Mexikoko udalerri bat da. Jalisco estatuan kokatua dago. 2010ean 100.534 biztanle zituen 274,15 km²ko azaleran. Herriburua [[Ciudad Guzmán (Zapotlán el Grande)|Ciudad Guzmán]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1827286
* Multimedia: Zapotlán el Grande Municipality / Q1827286
# Zapp Brannigan

Zapp Brannigan Futurama telesaileko bigarren maileko pertsonai bat da.

## Deskribapena

Lurreko armadaren generala da, eta Kif Krokeren naguzia. Leelaz maiteminduta dago, baina bera ez du nai berarekin egon.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128639
* Multimedia: Zapp Brannigan / Q128639
# Zapotlán del Rey (udalerria)

Zapotlán del Rey Mexikoko udalerri bat da. Jalisco estatuan kokatua dago. 2010ean 17.585 biztanle zituen 399,81 km²ko azaleran. Herriburua [[Zapotlán del Rey (Zapotlán del Rey)|Zapotlán del Rey]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3311619
* Multimedia: Zapotlán del Rey Municipality / Q3311619
# Zapotlán de Juárez (udalerria)

Zapotlán de Juárez Mexikoko udalerri bat da. Hidalgo estatuan kokatua dago. 2010ean 18.036 biztanle zituen 117,09 km²ko azaleran. Herriburua [[Zapotlán de Juárez (Zapotlán de Juárez)|Zapotlán de Juárez]] da.

## Erreferentziak

* ↑ Superficie continental. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.
* ↑ Población total. Mexiko: Instituto Nacional de Estadística y Geografía.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3300386
* Multimedia: Zapotlán de Juárez Municipality / Q3300386
# Zapponeta

Zapponeta Italiako udalerri bat da. Foggiako probintzian kokatuta dago, Apulia eskualdean. 3.275 biztanle ditu, 41,75 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Zapponetak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Manfredonia Margherita di Savoia Trinitapoli Cerignola

## Kanpo estekak

* Datuak: Q51970
* Multimedia: Zapponeta / Q51970
# Zaprora silenus

Zaprora silenus arrain perziforme azpitropikala da, iparraldeko Ozeano Barean bizi dena. 100 zentimetro baino gehiagoko luzera duten arrain hauek monotipikoak dira bere generoan eta baita bere familian ere

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Froese, Rainer & Pauly, Daniel ed. (2006), «Zaprora silenus», FishBase webgunean. Bertsioaren data: 2006(e)ko apirila.

## Kanpo estekak

* FishBase.org
* Datuak: Q135033
* Multimedia: Zaprora silenus / Q135033
* Espezieak: Zaprora silenus
# Zor gorrotagarri

Zor gorrotagarria agintariek jakinaren gainean estatuaren edo herrialdeko herritarren interesen kontra egindako zorra da.
Alexander Nahum Sack finantza zuzenbideko irakasle errusiarrak definitu zuen kontzeptu juridiko hori 1927an, eta harrezkero hainbat aldiz erabili izan da nazioarteko zuzenbidean. AEBek, adibidez, hainbat aldiz erabili dute zorrak ez ordaintzeko.
Sacken arabera, hiru faktore bildu behar ditu zorrak gorrotagarria izateko:
* Gobernuak mailegu bat hartzea herritarrek jakin barik.
* Mailegu hori herritarren interes mesederako ez erabiltzea.
* Mailegu emaileak aurreko bi faktoreak ezagutzea eta, hala ere, mailegua ematea lor ditzakeen irabaziengatik.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Gakoak», Berria, 2014-09-28

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1518365
# Zor publiko

Zor publikoa estatuak edo beste botere publiko batzuek baliabide finantzarioak eskuratzeko modu bat da. Horretarako, balore-tituluak jaulki daitezke, burtsan negozia daitezkeenak.

## Motak

Zor publikoaren zerbitzua, printzipala itzultzea eta interesak ordaintzea, alegia, nahitaezko partida da estatuaren aurrekontu orokorretan. Zor publikoa betierekoa izan daiteke, diru-itzultzerik gabe, eta interes batekin, datarik gabe; eta amortizagarria, barrukoa zein kanpokoa.
Epe laburrerako zorrak Altxorraren obligazioen, letren eta ordaindukoen forma har dezake. Obligazioak era guztietako enpresa edo entitateek jaulkitzen dituzten balore-tituluak dira, kapitalen merkatuan kreditua lortzeko. Altxorraren letrak Ekonomiako eta Ogasuneko Ministerioak jaulkitzen ditu, urtebeteko epean baliabideak eskuratzeko. Ordaindukoa pertsona edo entitate batek izenpetzen duen dokumentua da eta onartzen du halako kopuru bat denbora jakin batean ordaintzeko obligazioa.
Zor publikoekin iruzurra egin izan dela ere salatu izan da. 2007an Ekuadorko Gobernuak eskatutako zorraren auditoria egin zen, eta hainbat irregulartasun aurkitu ziren, esate baterako baliorik gabe geratutako zorrak ordaintzen jarraitzen ari zela.
Era berean, zor publikoak aurrekontu-politika erabat baldintzatzen duela salatzen duenik ere bada, funtsean bankuentzako negozio ildo bat delakoan, zorra egiturazkoa bihurtuz. ELA sindikatuak emandako datuen arabera, esate baterako, 2020ko aurrekontuetan, Nafarroako Gobernuak 354,3 milioi euro biltzen zituen zorra ordaintzeko (aurrekontuaren %7,7), eta Eusko Jaurlaritzak 929,8 milioi euro (aurrekontuaren %8)..

## Zor publikoa Espainian

Espainiako estatuan, zor publikoaren jatorria juroen garaitik dator. Errege-erregina Katolikoek jarri zituzten zirkulazioan, harik eta errege-bonuek ordeztu zituzten arte, Karlos III.agandik Fernando VII.a arte. Bi zor mota horiek Koroaren jarduerak (batez ere belikoak) finantzatzeko balio zuten.

## Erreferentziak

* 1 2 Udalaitz, Daniel. «Zer da: Zor publikoa» Argia (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ Muñagorri Garmendia, Lander. «"Zor publikoa zer den jakin behar du jendeak, zer ordaindu behar den erabaki dezan"» Berria (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).
* ↑ Azterketa Bulegoa, ELA. «Egiturazko zor publikoa, bankuentzako negozioa» ELA sindikatua (2020) (Noiz kontsultatua: 2023-04-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3024789
* Multimedia: Government debt / Q3024789
# Zorabio

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Zorabioa pertsona batek sentitzen duen ondoeza da, besteak beste goragalea, ingurunea mugitzen dela ikusteko sentsazioa eta oreka galtzea barne hartzen dituena. Zorabioa sentitzen duen pertsona batek konortea galtzera hel daiteke. Hainbat gaitzen sintoma da; maiz mugitzen diren ibilgailuetan bidaiatzean nozitzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10916362
* Multimedia: Dizziness / Q10916362
# Zorabio-poltsa

Zorabio-poltsa hegazkin eta itsasontzietan bidaiarien eskura jartzen den poltsa bat da, gehienetan paperezkoa eta iragazgaitza, zorabiatuz gero oka egiteko erabiltzen dena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1554177
* Multimedia: Sick bags / Q1554177
# Zora Neale Hurston

Zora Neale Hurston (Notasulga, Ameriketako Estatu Batuak, 1891ko urtarrilaren 7a – Fort Pierce, Ameriketako Estatu Batuak, 1960ko urtarrilaren 28a) antropologoa eta idazle folklorista izan zen. Garrantzi handia izan zuen Harlemgo Pizkundean. Gaur egun bere literatur lana aitortua den arren, ez zen hala izan Zora bizirik zegoen bitartean eta, horregatik, pobrezian hil zen. Haren lanik ezagunena, Their Eyes Were Watching God.

## Bizitza

Urte askoan uste izan da Hurston Floridako Eatonvillen jaio zela, afro-amerikar ugari bizi ziren leku batean. Inguru honek eragin nabarmena izan zuen bere idazteko moduan, bereziki bere ahozko tradizioagatik, eta bertako ipuin kontalarien originaltasun eta bat-batekotasunagatik. 1990ean zine zuzendari batek adierazi zuen Hurston Alabamako Notasulgan jaio zela benetan, eta hiru urte zituenean lekualdatu zela Eatonvillera. Dena den, ez dago datu nahikorik hau horrela zela erabateko ziurtasunez baieztatzeko.
Zora Neale Hurson zortzi anai-arreben artean seigarrena zen, John Hurston eta Lucy Ann Potts Hurston ziren gurasoak. Bere aiton-amona guztiak esklabutzan jaioak ziren. Aita predikatzaile baptista eta maizterra zen, beranduago arotz bihurtu zen eta Eatonvilleko alkate izatera ere iritsi zen. Bere amari buruz ez dago datu askorik, eskola irakasle zela soilik eta Hurstonek 13 urte zituenean hil zela. Bere presentzia etengabekoa da Hurstonen obretan, tradizio eta folklorismoari lotutako guztian.

## Erreferentziak

* ↑ Boyd, Valerie. Wrapped in rainbows : the life of Zora Neale Hurston. Scribner ISBN 0-684-84230-0. (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
* ↑ Lucy Anne, Hurston. Speak, so you can speak again : the life of Zora Neale Hurston. (First. argitaraldia) ISBN 0-385-49375-4. (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
* ↑ (Ingelesez) Manning, Carol S.. (2002). «Hurston and Welty, Janie and Livvie» The Southern Literary Journal 34 (2): 64–72. doi:10.1353/slj.2002.0008. ISSN 1534-1461. (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
* ↑ (Ingelesez) «Zora Neale Hurston» Encyclopedia Britannica (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q220480
* Multimedia: Zora Neale Hurston / Q220480
# Zaldi Buru nebulosa

Zaldi Buru nebulosa (ingelesez: Horsehead nebula) edo Barnard33 Lurretik 1500 argi-urteko distantziara, Orionen gerrikoaren ezker muturraren hegoaldean dagoen gas laino hotz eta ilun bat da. Oriongo Laino Molekularren Konplexuaren zati da eta 3,5 argi-urteko zabalera du. Nebulosa ilun hau kontraste bidez ikus daiteke, IC 434 igorpen nebulosaren aurrean agertzen bait da. Bere formagatik xurgapen nebulosarik ezagunena da.
Igorpen nebulosaren kolore gorrixka hidrogeno atomoetako elektroi eta protoien birkonbinazioetatik sortzen da. Izarrik distiratsuena, nebulosaren ezkerrean dagoena, Alnitak (ζ Orionis) ezaguna da, Orionen gerrikokoa. Ez ohiko zaldi buru forma lehen aldiz XIX. mendearen amaieran aurkitu zuen Harvard Collegeko Behatokitik Williamina Flemingek argazki plaka baten. Zaldi buru nebulosa katalogo batean jarri zuena lehena Barnard familiako Edward Emerson Barnard izan zen, 1919an.

## Nebulosaren ingurua

Inguruaren argazkian islada nebulosak ere ikusten dira, nagusiki gertuko izarren argi urdina islatzen dutenak.
Argazkian, laranja kolorez, ezkerraldean eta behean, Sugar Nebulosa ere ikus daiteke, NGC 2024 bezala katalogatua. Izen hau sutzar batekin duen antzagatik jasotzen du. Izarrarteko hauts xurgatzaile errenkada ilun bat siluetan nabarmentzen da hidrogenoaren igorpenaren argitasunaren aurrean, eta, izatez, Zurrustada Nebulosaren benetako energia iturria ezkutatzen du. Errenkada ilunaren atzean hauts iluntzailean zehar infragorri uhin luzeran ikus daitezkeen izar gazte eta beroek osatutako kumulu bat dago. Kumulu horretako izar masibo gazte bat izan daiteke Zurrustada Nebulosaren hidrogeno gasa ionizatzen duen erradiazio ultramorearen iturria.
Irudian NGC 2023 nebulosa ere ikus daiteke, IC 434ren azpian. Islada nebulosa bat da, hortik bere kolore urdinxka bereizgarria. IC 431 Zurruztada Nebulosaren justu ezkerrean agertzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q14271
* Multimedia: Horsehead Nebula / Q14271
# Zaldi (argipena)

Zaldi hitzaren esanahiarekin artikulu ezberdinak daude:
* Zaldia, Equus ferus caballus, equidae generoko ugaztun ungulatu mota bat da.
* Zaldi (arra). Equus ferus caballus edo zaldi espezieren barnean, euskal tradizioan, "zaldiak" arrak dira eta emeak berriz behorrak.
* Zaldia (droga). Heroina izeneko drogarentzat erabilitako izenetariko bat da.
* Zaldi (sailakapena). Zaldiak poni tamainako aberetan zein "zaldi" tamainako aberetan banatzen dira. Gaur egun kontutan hartu behar dira aukeraketaren bidez sortutako zaldi miniatura delako arrazak.
* Zaldi-potentzia (ZP) edo Zaldi-indarra, potentzia neurtzeko erabiltzen den unitatea da.
* Zaldi-fiskala. Motordun ibilgailuen gaineko zergak kalkulatzeko unitatea.
* Frisiako zaldi. Zurez eta txarrantxaz eginiko defentsarako pieza.
* Jauzi-zaldi. KIR. Gimnasia egiteko tresna. Larruz estalita eta lau hankak eusten dioten 1,60 m-ko luzerako eta 35-37 cm-ko zabalerako zurezko pieza da. Jauzi desberdinak egiteko erabiltzen da.

## Erreferentziak

* ↑ http://www1.euskadi.net/harluxet/hiztegia1.asp?sarrera=zaldi
# Zaldi Zuriaren tenplua

Zaldi Zuriaren tenplua (txinera tradizionalez: 白马寺; pinyinez: Báimǎsì), Luoyang hiritik gertu dagoen tenplu budista ezaguna da. K.o. 68. urtean eraiki zenez Txina guztian lehenengo altxatu zen tenplu budista da, horregatik "txinatar budismoaren sehaska" kontsideratzen dute sinistunek.

## Historia

Tenploa 68. urtean eraiki bazen ere, gaur egungo konplexua Ming (1368-1644) eta Qing (1644-1912) dinastietan aegindako berriztatze lanen ondorioa da.

## Deskribapena

Hainbat eraikin eta patiok osatzen dute tenploa eta guztira 13 hektareatako azalera dauka. Tang dinastia garaian 10.000 monje bizi ziren tenpluan.

### Sarrera

Ataria hegoaldera begira dauka eta 150 metrotako luzerako arkudun pasabide bat gehitu zaio azken urteetan. Pasabidea eta atearen artean putzu bat dago eta harrizko hiru zubik zeharkatzen dute. Atarian bertan elkarri begira dauden bi zaldi daude. Zaldi hauek harri zuriz egin ziren Song dinastia garaian (960-1279). Monjeak eta izkribu sakratuak ekarri zituzten zaldiak irudikatzen dituzte.

### Eraikinak

Tenploaren barruan hainbat eraikin aurkitzen dira:
* "Eraikin nagusia": Hiru estatua handi ditu, erdian Sakyamuni Buda eta alboetan Manjushri eta Samantabhadra. XVI. mendeko kanpai erraldoi bat ere badu, tona batetik gora pisatzen duena.
* "Esker onaren eraikina": Denetan txikiena da.
* "Sei fundatzaileen eraikina": Tenplua sortu zuten monjeen omenezko eraikina da. Chan sektako monjeak ziren denak.
* "Jadezko Budaren eraikina": Myanmarren ezarri ziren txinatarrek 1988an Sakyamuni Budaren jadezko eskultura gordetzeko eraiki zen.
* "Zeruko erregeen eraikina": Konplexuko aurreneko eraikina da. Maitreyaren (Barrez ari den Buda) estatua dauka aurrean.
* "Mahaviraren eraikina": Hiru Buda nagusien estatuak daude.
* "Changing Ge eraikina": 1995 urtean eraiki zen eta antzinako izribuak gordetzen dira bertan.
* "Qiyun pagoda": XII. mendean eraiki zuten eta monjeen bizilekua da. 13 solairu ditu eta 25 metrotako altuera.
* "Pilu liburutegia"

### Qingliang terraza

Eraikin nagusiaren atzean "Qingliang terraza" aurkitzen da. Banbu baso batek estaltzen du eta Kunlu pabiloia dauka erdian. She Moteng eta Zhu Falan monjeen estatuak nabarmentzen dira eta hauen hilobien aurrean kanpaiaren dorrea eta danborraren dorrea daude.

## Iruditegia

* Ataria.
* Zaldi zuria eta ataria.
* Danborraren dorrea.
* Qiyun pagoda.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Leffman, David; Lewis, Simon; Atiyah, Jeremy. (2003). China. Rough Guides ISBN 9781843530190. (Noiz kontsultatua: 2019-06-03).
* 1 2 «China — White Horse Temple 白馬寺 - Buddhachannel» www.buddhachannel.tv (Noiz kontsultatua: 2019-06-03).
* ↑ Cummings, Joe et al.. (1991). China — A Travel Survival Kit. Lonely Planet Publications. Hawthorne, Vic., Australia. ISBN 0-86442-123-0..
* ↑ «White Horse Temple - Luoyang, China» www.sacred-destinations.com (Noiz kontsultatua: 2019-06-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1264618
* Multimedia: White Horse Temple / Q1264618
# Zaldi Ero

    Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Crazy Horse (argipena)»
    Artikulu hau siux buruzagiari buruzkoa da; Patxi Huarte Zaldieroa komikigilea gaitzat duena beste hau da: «Zaldieroa»
    Artikulu hau siux buruzagiari buruzkoa da; Argazkilari bezala sinatzeko erabili izan den goitizena, Zaldi Ero gaitzat duena beste hau da: «Miel Anjel Elustondo»
Zaldi Ero —jatorrizko izena Tȟašúŋke Witkó edo Tasunka Witko (lakotazko izen horren euskarazko ahoskera Taxunka Uitko da gutxi gorabehera, eta hitzez hitz «haren zaldia erotuta dago» edo «haren zaldia eroa da» esan nahi du), ingelesez Crazy Horse— (Gaurko Rapid City, AEB, 1840ko abenduaren 4a? - Nebraska, AEB, 1877ko irailaren 5a) oglala leinuko siux tribu indiarreko buruzagia izan zen. Tribu hori bere kideek guduetan erakusten zuen kemenagatik famatu zen. XIX. mendeko Estatu Batuetako indiar erresistentziaren buru handienetako bat izan zen.

## Biografia

1865. urtean zurien aurkako borrokari ekin zion, Montanako urre tokietara iristeko errepidea zabaltzearen aurka azaldu zenean.
1866an W. J. Fetterman kapitainaren eta harekin ziren 80 gizonen hilketan esku hartu zuen Wyomingen. Siouxei eskainitako erreserbei uko eginez (1868), betiko ehiza lurraldeetara jo zuen, gobernuaren osteekin borroka etengabean arituz.
1874an Dakotan urrea aurkitu zela eta, urreketariak indiarren erreserba zabaletan sartu ziren.
Zaldi Erok, txeieneekin elkar harturik, eraso egin zion Crook jeneralari eta atzera eragin zion 1876ko ekainaren 17an, Rosebud Riverko guduan. Iparraldera egin zuen gero eta Tatanka Yotankaren gidaritzapean ziren sioux gehienekin elkartu zen. Urte berean, ekainaren 25ean, Little Big Horngo guduan parte hartu zuen. Azken horretan, Custer jenerala eta Zalditeriako 7. Erregimentuko gizon guztiak hil ziren. Berriz ere mendialdera jo zuen bere leinukoekin, Estatubatuar Armada (Crook jeneralaren soldaduak) atzetik zuela eta, azkenean amore eman behar izan zuen; goseak eta hotzak ahuldurik, Nebraskan Crook jeneralari errenditu zitzaion. Preso hartu zuten eta Fort Robinson gotorlekuan sartu zuten. Handik hilabete gutxira baionetaz eta traizioz bizkarraldean sastakaturik erail zuten, ihes egiteko saioan, agidanez.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 189. arauaː Amerindiar buruzagien izenak. .

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Crazy Horse-ren biografia
* Datuak: Q44555
* Multimedia: Crazy Horse / Q44555
# Zaldi arraza

Zaldi arrazaren kontzeptuak Equus caballus espezietik sortutako ehunka zaldi arraza kontutan hartzen du. Zaldi arrazaren definizio zehatza hau litzateke; etxekotutako zaldi multzo batetik, antzeko fenotipo batekin, eta aukeraketaren bidez sortutako abere arraza. Ofizialki onartutako arraza bat izateko bere berezko pedigreea eta homologatutako arraza liburu bat behar du izan.
Zaldi arraza batzuk naturalki agertu dira, beste hainbat gizakiaren eraginez, bere beharretarako aukeraketa dela medio. Edo zaldi arraza bat gizakiak beste ingurumen batera eramaterakoan bertako baldintzetara egokitzeko prozezuak sortu du. Zaldi arrazak kontinente guztietan daude, Antartika salbu, eta hortxe ere Artikoaren inguruan bizi diren hainbat zaldi arrazak egokitzen eta hainbat lanetarako erabiltzen saiatu da gizakia. Ob poni eta Siberia aldeko beste hainbat poni arrazen kasuan, esate baterako Antartikara egindako joan den mendeko espedizioetan erabiliak.
XXI.en mendetik aurrera eta hipikan eta bereziki puntako zaldi lasterketetan erabilitako abereen kasuan, marka eta « stud-book » delako kontzeptuek arraza kontzeptua baztertu dute. Puntako animali hauetan eta beraien ondorengoetan gehiago kontutan hartzen baita aukeraketaren bidez lortutako lasterketarako ezaugarriak arraza bera baino.

## Taxonomia eta zaldi arrazaren kontzeptua

Egun banaketa nagusi bat egiten da zaldi ararzen munduan. Zaldi tamainako arrazak eta poniak. Beraien arteko ezberdintasunak ez daude soilik tamainan, beste hainbat ezaugarrietan baizik. Jatorria ere ez dute, antza, berbera. Poniak antzineko tarpanen ondorengoak dira, eta zaldiak beste zenbait basazaldien ondorengoak.

## Euskal Herriko Bertako zaldi arrazak

Egun Euskal Herrian gaur egun mundu guztiko zaldi arrazak aurkitu dezakegu. Esate baterako Shetland poni txikiak oso estimatuak egin dira etxe inguruko jirak garbitzeko landa-girotan, zein maskota gisa. Ahaztu gabe hipikari lotutako zaldi arrazak.
Euskal Herriko bertako zaldi arrazak honakoak dira:
* Aurizko zaldia.
* Euskal Herriko mendiko zaldia.
* Ordunteko behorra.
* Nafar behoka
* Pottoka.
* Zaldi montxinoa.

### Desagertutako etxeko bertako zaldi arrazak

* Nafar zaldia.

## Desagertutako zaldi arraza basatiak honakoak dira

Euskal Herritik desagertutako bertako zaldi eta asto arraza basatiak honakoak dira:
* Tarpan. Egungo bertako arrazetan eragin handiena izan zuen zaldia da.
* Przewalski zaldia.
* Equus ferus przewalski. Zaldi espezie hau uste da egungo przewalski zaldiaren arbasoa zela, Euskal Herrian nahiko hedatua eta labar-pinturetan agertzen dena.
* Enzebroa. Ez dago argi abere misteriotsu hau zaldi arraza bat zen edota basastoekin zer ikusirik gehiago omen zuela. Azken aldean joera gehiago dago enzebroa garai bateko eta tarpanetik etorritako basazaldiekin lotzeko.
Egungo bertako zaldi arrazetan, pottokak, montxinoak, eragina izan zuela (tarpana baino txikiagoa) uste da.

## Erreferentziak

* ↑ Jose M. Gomez-Taberna, La caza en la prehistoria. Asturias, Cantabria, Euskal Herria. Colegio universitario de Ediciones Istmo, 1980.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1160573
* Multimedia: Horse breeds / Q1160573
# Zaldi feria (Bonheur)

Zaldi feria Rosa Bonheurrek eginiko olio-pintura bat da, 244.5 cm × 506.7 cm-koa, 1852an hasia eta lehendabiziko aldiz 1853ko Parisko Saloian erakutsia. Artistak 1855ean eman zizkion azken ukituak. Obrak zaldiak eta tratulariak irudikatzen ditu Parisko Boulevard de l'Hôpital-eko zaldi azokan.
Egun, New Yorkeko Metropolitan Museum of Arten dago. Izan ere, 1887an entitate horri eman zion obra dohaintzan Cornelius Vanderbiltek.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q40432
* Multimedia: Horse Fair by Rosa Bonheur in the Metropolitan Museum of Art / Q40432
# Zaldi-potentzia

    Artikulu hau Potentzia unitateari buruz buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zaldi (argipena)».
Zaldi-potentzia (ZP) edo Zaldi-indarra potentzia neurtzeko erabiltzen den unitatea da, Nazioarteko Unitate Sistemakoa ez dena.
    P = m.g.v

## Sistema metrikoan

Definizioz 75 kilopondio pisatzen duen zerbait m/s 1eko abiaduraz bertikalki igotzeko behar den potentzia da:
* m = 75 kg
* v = 3,6 km.h$^{-1}$ = 1 m.s$^{-1}$
* g = 9,806 65 m.s$^{-2}$
Honela:
    P = m.g.v = 735,498 75 watt = 1 ZP

## Horsepower

Horsepower (HP) potentzia unitate anglosaxoia da. Horse Power bat bertikalki 33.000 Librako masa duen objektu bat oin/minutuko abiaduran altxatzeko behar den potentzia da. Honela kalkulatzen da:
* m = 55 libra (1 libra = 0,453 592 37 kg)
* v = 10 oin segundoko (1 oin = 0,3048 m)
* g = 9,806 65 m.s$^{-2}$
    P = m.g.v = 745,699 8 watt = 1 hp
Laburdura « hp » da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q160857
# Zaldi (sailkapena)

    Artikulu hau Abere honen sailkapenari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Zaldi (argipena)».
Zaldia, Equus ferus caballus, equidae generoko ugaztun ungulatu mota honen izen orokorra izateaz gain, euskaraz espeziearen arra izendatzen du. Emeak behorrak dira, eta gazteak berriz moxalak; zaldiko (arra) edo behoka (emea) izanik.
Horrez gain, abere hauen sailkapenari dagokionez, zaldia hitzak oro har soin gurutzera 1,50 cmtik gora dauzkaten abereak dira. Handik behera ponitzat hartzen dituzte.
Dena den, zaldiak eta poniak bereizteko beste zenbait ezaugarri kontutan hartzen dira, eta horregatik poni arraza batzuk "benetan" zaldiak direla mantentzen dute adituek, ezaugarri hauek direla medio. Kasu hauetan kontutan hartu behar da batzuen ustez poney sailkapena nolabaiteko gutxieste dakarrela arraza batentzat, zaldiak beste kategoria batean kokaturik. Hau dela eta, joera egon daiteke aberezaleek poni arrazak zaldiak "bihurtzeko" beraien abereei prestigioa eman nahian.
Hala ere, soin gurutzerako tamaina da oro har poni eta zaldiak bereizteko gehien erabilitako metodoa.

## Euskal Herriko zaldiak

Euskal Herriko zaldi-neurriko bertako endak honakoak dira:
* Aurizko zaldia.
* Euskal Herriko mendiko zaldia.
* Egun desagerturik dagoen nafar zaldia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16519275