OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Aitkin konderria (Minnesota)

Aitkin konderria (ingelesez: Aitkin County) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Aitkin da. 2010eko zentsuaren arabera 16.202 biztanle zituen, Aitkin kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Aitkin konderriak 5.167,78 kilometro koadro ditu. Horietatik 449,7 ura dira. Beste 4.718,08 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 3,14 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 16.202 pertsonetatik 15.549 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 151 dira. 53 beltzak edo afroamerikarrak. 376 amerikar natiboak ziren eta 4 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 27 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 5 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 188 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q109986
* Multimedia: Aitkin County, Minnesota / Q109986
# Aitona (Katalunia)

Aitona Kataluniako udalerria da, Segrià eskualdean eta Lleidako probintzian kokatua. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.398 biztanle zituen. 66,9 km²-ko azalera du.
Segre ibaiak udalerria zeharkatzen du.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 2.082 | 2.252 | 2.611 | 2.523 | 2.329 | 2.384 | 2.349 | 2.149 | 2.258 | 2.259 | 2.179 | 2.398 |

## Ikus, gainera

* Lleidako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Aitonako udalaren webgunea.
* Datuak: Q1646588
* Multimedia: Aitona / Q1646588
# Aiti

Aiti Frantziako administrazioaren menpeko Korsika Garaia departamentuko udalerri bat da, Korsika eskualdean kokatua.

## Erreferentziak

* INSEE

## Kanpo estekak

* Datuak: Q410601
* Multimedia: Aiti (Haute-Corse) / Q410601
# Aitite ta amama

Aitite ta amama Oskorri euskal folk musika taldearen bizkaierazko haur kanta herrikoi baten bertsioa da. 1993ko izen bereko Katuen testamentua diskoaren barnean argitaratu zuten. Adineko bikote baten senar-emazteen arteko ohiko haserre txikiak deskribatzen dira, beti ere, bukaeran elkarrenak direla esateko.

## Hitzak

Hona hemen abestiaren hitzak (ezkerrean) eta hitzak beste modu batera euskara batura apur egokituta-edo (eskuinean):
| AITITE TA AMAMA Aitite ta amama egurretan dire, azkorea galduta hasarratu dira. Aititek amamari gonetatik tire amamak aititeri praketatik tire. Tire ta tire alkarrenak dire tire ta tire konponduko dire. Tiretu ta tiretu praka zaharrak apurtu. | AITITA ETA AMAMA Aitita (aitona) eta amama (amona) egurretan dira, aizkora galduta haserretu dira. Aititak amamari gonetatik tira amamak aititari praketatik tira. Tira eta tira elkarrenak dira tira eta tira konponduko dira. Tiratu eta tiratu praka zaharrak apurtu. |

## Ikus, gainera

* Katuen testamentua (abestia)
* Maria Andresan korotza
* Kanuto (abestia)
* Lastozko zubixe
* Maritxu teilatuko

## Kanpo estekak

* Aitite eta amama abestiaren bideoklipa ikusgai eta entzungai
* Ahobetekanta Kantaren partitura, hitzak eta iruzkina
* (Gaztelaniaz)(Ingelesez)(Frantsesez) Oskorri taldearen webgune ofiziala
* Badok.eus Katuen testamendue diskoaren fitxa.
* Badok.eus Katuen testamendue diskoaren hitzak, Oskorri taldearen hainbat kantu.
* Datuak: Q104445150
# Aitne

Aitne (Άιτνη, grezieraz) edo Jupiter XXXI Jupiterren satelite atzerakoi eta irregular bat da. Scott S. Sheppardek zuzenduriko Hawaiko unibertsitateko talde batek aurkitu zuen 2001ean. Aurkitu zenean S/2001 J 11 behin-behineko izendapena jaso zuen.
Aitnek 3km inguruko diametroa du eta bataz bestean, 22,285 milioi kilometrora orbitatzen du Jupiter. 679.641 egun behar ditu bira oso bat emateko planetari, 166 º-ko makurdurarekin, 0,393ko eszentrikotasunarekin eta norabide atzerakoi batekin mugitzen da.
2002an jarri zitzaion gaur egun duen izena. Aitne Etna mendiko jainkosa da greziar mitologian, Zeusekin batera izen zituen semeak Palikoak izan ziren, idazle zein gaia menderatzen duten batzuek ordea, Thaliarekin edo Hephaistosekin eduki zituela esaten dute.
Karme taldeko kidea da, talde honetako sateliteek Jupiterretik 23 eta 24 milioi kilometro artean orbitatzen dute, 165° inguruko makurdura dute eta irregularrak dira.

## Ikus, gainera

* Jupiterren sateliteak
* Jupiter
* Satelite naturala

## Kanpo estekak

* Minor Planet Centerren (MPC) Jupiterren sateliteen zerrenda.
* Datuak: Q16974
* Multimedia: Aitne (moon) / Q16974
* Jupiter, Saturno eta Uranoko sateliteen izendapenen onartzea (Aitne berne).
# Aitona-amonak

    Amama hitzak artikulu honetara dakar. Beste esanahietarako, ikus Amama (argipena).
Aitona-amonak edo aitaita-amamak norbaiten gurasoen gurasoak dira. Aitona-amonek familia zabala osatzen dute euren seme-alaba eta bilobekin batera.
Kultura tradizionaletan, aitona-amonek eginkizun argia izan dute euren biloben zaintzan eta hezkuntzan. Hori, pixkanaka, familia nuklearra garatzen joan den heinean, galduz joan da.
Gurasoek euren seme alabak behar den bezala zaindu ezin dituztenean, aiton-amonek, tutore edo mantentzailearen papera izan dezakete.
Antzina, Euskal Herrian ekonomia jarduera nagusiak nekazaritza eta abeltzaintza ziren garaian, aitona-amonak oso errespetatuak izaten ziren. Eta oso jakintsutzat jotzen ziren. Izan ere, XX. mendearen hasiera arte, euskal herritarren bizi itxaropena ez zen izaten 40 urte baino gehiagokoa, eta, beraz, ez zen jende asko zahartzarora heltzen. Horregatik, zaharren aholkuak arreta handiz entzuten ziren, bai eta gehienetan gauzatu ere. Zaharrekiko errespetuaren galera hori orokorra izan da industria zibilizazioa nagusitu den munduko tokietan. Hala ere, bizirik iraun du munduko herri indigenen artean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q167918
* Multimedia: Grandparents / Q167918
# Aisone

Aisone Italiako udalerri bat da. Cuneoko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 211 biztanle ditu, 36,92 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Aisonek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Demonte Valdieri Vinadio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18339
* Multimedia: Aisone / Q18339
# Aisneko bigarren gudua

Aisneko bigarren gudua 1917an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Nivelle Ofentsibaren zati bat izan zen baina ez zuen ondorio militarrik eragin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1694094
* Multimedia: Battle of the Aisne (1917) / Q1694094
# Aisneko hirugarren gudua

Aisneko hirugarren gudua 1918an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Udaberriko Ofentsibaren zati bat izan zen, Chemin des Dames hartzea helburua zuena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2462283
* Multimedia: Battle of the Aisne (1918) / Q2462283
# Aissa Intxausti

Aissa Intxausti Aburruza (Lekeitio, Bizkaia, 1996 - ) bizkaitar bertsolaria eta bertso-irakaslea da. 2016ko, 2021eko eta 2023ko Bizkaiko Bertsolari Txapelketan aritu zen, azken horretan finalera iritsiz.

## Biografia

Zuzenbide eta Enpresen Administrazio eta Zuzendaritzako gradua ikasi zuen, eta abokatutzako masterra egin, nahiz eta ez dabilen alor horretan lanean. Karrera bukatu ostean Bizkaiko Bertsozale Elkartearekin hezkuntza arautuan bertsolaritza klaseak ematen ibili izan da, ordezkapenak egiten. Lankurekin ere ikuskizun ezberdinetan parte hartu du, Eneko Arraterekin batera: Urpekakariak, Alpistegia, Hor Konpon Mari Anton eta Pretresku bertso-antzerkiak egin dituzte. 2022tik Bizkaiko Bertsozale Elkarteko Zuzendaritza kidea da.

## Bertsolari ibilbidea

Lekeitioko eskola publikoan hasi zen bertsotan, bertsolaritza klaseak ematera joaten baitzitzaien Onintza Enbeita LH5 eta LH6 ikasturteetan. Gerora, Markina-Xemeingo bertso eskolan eta Lekeitioko Poto bertso eskolan ibili izan da.

### Txapelketak

* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Zortzigarren (1): 2023
** Final-laurdenak (2): 2016 eta 2021

### Bertso Erronda

Bilboko Alde Zaharreko Erronda kaleko tabernetan ospatzen den bertso txapelketa da. Hauetan hartu du parte Intxaustik:
* 2017: Last bertso round
* 2018: Bertso saloon
* 2019: Bertsolarri
* 2020. Bertan behera gelditu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Aissa Intxausti - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
* ↑ «Aissa Intxausti bertsolariarekin egin dugu gaurko Aritzen kilometroa, Ean» EITB 2022-04-07 (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
* ↑ «Azken finalaurrekoa jokatuko da zapatuan, Lemoan» Bertsozale Elkartea (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).
* ↑ GAUR, GUREAN. (2018-03-19). «BertsoErronda, Bilboko Alde Zaharreko ostegunak irauli dituen ekimen kultural herrikoia» hamaika.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2023-11-26).

## Kanpo estekak

* Aissa Intxaustiren bertsoak Bertsoa webgunean
* Hamaika Telebistak Aissa Intxaustiri egindako elkarrizketa.
* Datuak: Q123558376
# Aisne ibaia

Aisne ibaia Frantzia ipar-ekialdeko ibaia da. Oiseren ibaiadarra da, eta azken hau, Sena (frantsesez Seine) ibaiarena. Aisne ibaiak ematen dio izena Aisne departamentuari.

## Iturburua

Aisne ibaiaren iturburua Argonneko basoan dago, eta 280 kilometroko ibilaldiaren ondoren, Oise ibaira isurtzen da, hurrengo departamenduak zeharkatu ondoren: Meuse, Marne, Ardenak, Aisne eta, azken zatian, Oise.

## Arroa

Bere arroak 7.752 kilometro koadroko lurraldea hartzen du. Ibai nabigagarria da.

## Ibilbideko herri garrantzitsuenak

Bere ibilbidean zehar igarotzen dituen herririk garrantzitsuenetako batzuk Sainte-Menehould, Vouziers, Rethel, Soissons eta Compiègne dira.

## Hidrologia

Ibaiadarrik garrantzitsuenak:
* Aire ibaia
* Suippe
* Vesle

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41962
* Multimedia: Aisne River / Q41962
# Aissa Doumara Ngatansou

Aissa Doumara Ngatansou (Kamerun, ç 1972) Kamerungo ekintzaile bat da, neskatoen eta emakumeen eskubideen defendatzailea. 2019an Simone Veil saria irabazi zuen. Frantziako gobernuak sortu zuen Veilen omenez, emakumeen kausen alde borrokatzen diren pertsonak ohoratzeko. Sari horren bidez, emakumeek autonomia, hezkuntza, lidergo-funtzioetan parte hartzea eta indarkeria eta diskriminaziorik eza sustatzeko egiten dituzten ahaleginak nabarmendu nahi dira.

## Biografia

Doumara Ngatansou Kamerungo iparraldeko eskualdekoa da. Ama 11 urte zituela hil zen, eta, 15 urte betetzean, bere baimenik gabe, aitak eta familiak hautatutako gizon batekin ezkontzea erabaki zuten.
Ezkondu ondoren, ikasketekin jarraitzea erabaki zuen. Senarraren familiak aurka egin zion erabakiari, baina irmo eutsi zion. Denborarekin, senarra ulergarriagoa bihurtu zen.
Bigarren mailako ikasketak amaitu ondoren, beste emakume batzuekin lan egin zuen, Maroua herrian indarkeria jasaten duten emakumeei eta neskei laguntzeko elkarte bat sortzeko. 1996an, Emakumearen aurkako Indarkeria Ezabatzeko Elkartearen filial baten sortzaileetako bat izan zen. Elkarte horrek bizirik atera zirenekin egiten du lan, baita ezkontza goiztiarrak eta behartuak eta genero-indarkeriaren beste modu batzuk amaitzeko erabakiak hartzeko ardura dutenekin ere.
Elkarteak sorospen-zerbitzuak, sostengu emateko bitartekoak eta laguntza psikosoziala ematen dizkie Boko Haram eskualdean duen islam-larrialdiak kaltetutako emakume eta neskei.
Generoan eta neskatoen eta emakumeen aurkako indarkerian aditua da. ALVFko programen koordinatzailea Kamerunen iparraldeko muturrean, eta ‘We are the solution - let us celebrate women’s role in small-scale farming’ proiektuko zuzendaritza-batzordeko kidea, FAHAMU GKEak zuzendua.

## Sariak eta aintzatespenak

* 2019 Frantziako Simone Veil Sariaren edizio gorena irabazi zuen, bortxaketa eta ezkontza bortxatuen biktimei laguntzeagatik. Nganasouk esan zuen saria eskaintzen ziela Nigeriako Boko Haram talde terroristaren indarkeria eta ezkontza bortxatu eta bizirik atera ziren emakume guztiei.

## Erreferentziak

* ↑ «Cameroon activist Aissa Doumara Ngatansou wins first Simone Veil prize» News Africa Now 2019-03-09.
* ↑ «Cameroon women's activist Aissa Doumara Ngatansou wins first Simone Veil Prize» www.sowetanlive.co.za.
* ↑ «Cameroon women’s activist wins award in memory of French icon Simone Veil» france24.com.
* ↑ «Le premier prix Simone-Veil à la Camerounaise Aissa Doumara Ngatansou» L'Obs.
* 1 2 3 «En palabras de Aissa Doumara Ngatansou: “Mi propia experiencia de discriminación me inspiró para convertirme en la activista que soy actualmente”» ONU Mujeres.
* ↑ «In the words of Aissa Doumara Ngatansou: "My own experience of discrimination inspired me to become the activist that I am today"» UN Women.
* 1 2 «Cameroonian Activist Wins French Prize for Promoting Women's Rights» Voice of America.
* ↑ «Author Page» openDemocracy.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61996536
# Aisneko lehen gudua

Aisneko lehen gudua 1914an gertaturiko gudua izan zen, Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean gertaturikoa. Marneko lehen guduan atzera egiten ari zen alemaniarren aurkako britainiar eraso bat izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2337526
* Multimedia: Battle of the Aisne (1914) / Q2337526
# Aisonville-et-Bernoville

Aisonville-et-Bernoville Aisne departamenduko Frantziako udalerria da, Frantzia Garaia eskualdean.

## Ikus, gainera

* Aisne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q676922
* Multimedia: Aisonville-et-Bernoville / Q676922
# Agnes Skinner

Agnes Skinner Simpsondarren pertsonai bat da.

## Deskribapena

Seymour Skinneren ama da. Bere semea ume txiki bat izango balitz bezala tratatzen du. Gorrotatzen du Edna Krabappel, bere semearen neskalaguna. Kapitulu batean Komiki Saltsailearekin harreman bat izan zuen.
# Agnes Sampson

Agnes Sampson Eskoziako sendalari bat izan zen, sorgin izatea leporatu ziotena. "Keitheko emakume jakintsua" izena ere eman zioten, eta North Berwickek XVI. mendearen amaieran egon ziren sorgin-ehiza epaiketatan kondenatu eta hil zuten.

## Biografia

Nether Keithen bizi izan zen, Keitheko baronerrian, Ekialdeko Lothianen. Sendatzeko boterea zuela esaten zen eta herriko emagina zen. 1590ean Jakue I.a Ingalaterrakoa eta VI.a Eskoziakoa Oslotik bueltatu zen Ana Danimarkakoarekin ezkondu eta gero, Danimarka eta Norvegiako errege zena. Garai hartan Danimarkan oso kezkatuta zeuden arte-ilun eta sorginkeriaren inguruan, eta baliteke horrek eragina izatea errege gaztearengan. Itzultzeko bidaian barkuak ekaitz gogorrak izan zituen, eta Danimarkako tribunalek erabaki zuten, torturapean ateratako testigantzetan oinarrituta, sorgin talde batek eragin zituela. Hori dela eta, erregeak erabaki zuen sorgin-ehiza egiteko epaimahai bat sortzea.
1590eko udazkenean Eskozia osoa zegoen sorgin-ehiztariz betea; sorgin horiek erregeak berak epaitzen zituen. Gillis Duncanek Agnes salatu zuen, eta ekaitzak sortzea leporatu zioten. Torturatu ostean, karguak onartu zituen. Castlehillen exekutatu zuten, lehenengo garrotearekin eta, ondoren, gorpua erre zuten. Esaten da Holyroodeko jauregian bere mamua agertzen dela, biluzik eta torturatuta.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Robert Pitcairne. (1833). Criminal Trials in Scotland: From A.D. 1488 to A.D. 1624, Embracing the Entire Reigns of James .... W. Tait (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
* ↑ (Ingelesez) Gordon, James Frederick Skinner. (1880). The Book of the Chronicles of Keith, Grange, Ruthven, Cairney, and Botriphnie: Events, Places, and Persons. R. Forrester (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
* ↑ (Ingelesez) Williams, Ethel Carleton. (1970). Anne of Denmark: wife of James VI of Scotland, James I of England.. Longmans ISBN 0582127831. (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
* ↑ «Newes from Scotland» www.sacred-texts.com (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
* ↑ (Ingelesez) «News - The Scotsman» news.scotsman.com (Noiz kontsultatua: 2018-03-16).
* Datuak: Q4693114
* Multimedia: Agnes Sampson / Q4693114
# Agnes Meissengoa

Agnes Meissengoa Alberto II.a Meissengoaren eta Margarita Siziliakoaren alaba izan zen. Hendrike I.a Brunswick-Grubenhagenkoarekin ezkondu zen 1282an eta hamasei seme-alaba izan zituzten.
# Alaincourt (Aisne)

Alaincourt (Aisne) Aisne departamenduko Frantziako udalerria da, Frantzia Garaia eskualdean.

## Ikus, gainera

* Aisne departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q843110
* Multimedia: Alaincourt (Aisne) / Q843110
# Alaine Arruti Lejarzegi

Alaine Arruti Lejarzegi (Gernika-Lumo, Bizkaia, 1983ko maiatzaren 30a) Eusko Jauritzaren Zaintel zerbitzuko psikologoa eta arduraduna da.

## Bizitza

Alainek Zaintel zerbitzu telefoniko horren bidez informazioa eta doako laguntza psikologikoa eskaintzen die mendekotasunen bat dutenen senide zaintzaileei. 2022ko uztailean sortu zuen Eusko Jaurlaritzak zerbitzua, eta Alaine eta beste psikologo bat daude telefonoaren atzean. Lehen Jakiten zerbitzua zegoen, Zaintelen helburu bera zuena.
Ikastaroak ere ematen ditu Alainek Komunikazioaren garrantzia dementzia edo gaixotasun neurodegeneratiboa duten pertsonengan gaiari buruzkoak, besteak beste.

## Erreferentziak

* 1 2 ««Familiaren gainean jausi ohi da senideen zaintza»» Berria 2024-07-26 (Noiz kontsultatua: 2024-07-29).
* ↑ ARTIME, MIRARI. (2018-11-22). «Lea Artibai abre en Markina los cursos de formación para cuidadores de familiares dependientes» El Correo (Noiz kontsultatua: 2024-07-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128033671
# Alaio

Alaio Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12253053
# Alairac

Alairac Okzitaniako hiru udalerriren izena da:
* Alairac Audeko udalerria.
* Alairac Corrèzeko udalerria.
* Alairac Creuseko udalerria.
# Alairac (Aude)

Alairac (okzitanieraz Alairac, frantsesez eta ofizialki: Alairac) Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Okzitania eskualdean.

## Ikus, gainera

* Aude departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q322334
* Multimedia: Alairac / Q322334
# Alaior

Alaior Balear Uharteetako udalerria da, Menorcako erdialdean dagoena. 8.972 biztanle zituen 2007an 8 gunetan banaturik:
| Herriaren izena | Biztanleak |
| Alaior | 7.199 |
| l'Argentina | 162 |
| Cala en Porter | 979 |
| Cales Coves | 87 |
| Sant Jaume | 113 |
| Son Bou | 167 |
| Son Vitamina | 95 |
| Torre Solí Nou | 131 |

## Ikus, gainera

* Balear Uharteetako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) (Gaztelaniaz) (Ingelesez) Alaiorko Udalaren webgunea
* Datuak: Q847324
* Multimedia: Alaior / Q847324
# Abie (Nebraska)

Abie Nebraskako herri bat da. Butler konderrian kokatua dago. 2010ean 69 biztanle zituen, 0,28 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Butler konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q549174
* Multimedia: Abie, Nebraska / Q549174
# Abidos (Pirinio Atlantikoak)

    Artikulu hau Biarnoko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Abidos».
Abidos (izen ofiziala eta frantsesezkoa; gaskoiz Avidòs) Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerri bat da, Okzitaniako Bearno eskualdekoa.

## Ikus, gainera

* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q856780
* Multimedia: Abidos (Pyrénées-Atlantiques) / Q856780
# Abiego

Abiego Huescako udalerria da, Somontano de Barbastro eskualdean dagoena. 2010eko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 281 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Huescako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1643833
* Multimedia: Abiego / Q1643833
# Abidos

Abidos izan daiteke:
* Abidos (Egipto), Antzinako Egitoko hiria.
* Abidos (Asia Txikia), Anatoliako hiria
* Abidos (Pirinio Atlantikoak), Bearnoko udalerria
# Abidos (Egipto)

    Artikulu hau Antzinako Egiptoko hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Abidos».
Abidos (arabieraz: بيدوس‎; antzinako egiptoeraz: Abdju; antzinako grezieraz: Ἄβυδος), Egipto Garaiko hiri zaharrenetakoa eta VIII. nomoko hiriburua. Seti I.aren eta Ramses II.aren zenotafioak daude han. Egipto Garaiko hiri garrantzitsuenetakoa izan zen, monarkia tiniten garaiko erregeen nekropolia.
Niloren mendebaldean dago, 11 km-ra, 26° 10' N latitudean, hau da, gaur egungo el-'Araba el Madfuna eta El-Balyana herrietatik hurbil.
Osiris jainkoaren erlikiategia han zegoela uste zen, eta hiri santu bilakatu zen. Faraoiek behin eta berriz eraberritu edo handitu zuten Osirisen tenplua.
Antzinako Egiptoko arkeologia-aztarnategi nagusietakoa da. Abidosen aurkitu dira Aro Aurredinastikoko agintarien aztarnak, tenpluak eta hilobiak. Lehen dinastiako errege-erreginak eta bigarreneko batzuk Abidosen ehortzi zituzten.
Gaur egun, Seti I.aren oroigarrizko tenpluagatik, Ramses II.aren tenpluagatik eta Osirisen tenplu handiarengatik da ezaguna Abidos. XIX. dinastiaren inskripzio bat dago han, Abidosko Errege Zerrenda deritzona: Egiptoko faraoi dinastiko gehienen zerrenda kronologiko bat da, Menesetik hasi eta Ramses I.rainoko faraoiei buruzko kartutxo egiptoarrez osatutako zerrenda.
Abidosen aurkitu zituzten, halaber, 1997an, Günther Dreyer alemaniar arkeologoak eta haren lankideek inoiz aurkitu diren idazkera-dokumentu zaharrenak: buztinezko 300 pitxer eta oholtxotan grabatutako hieroglifiko-karaktereak dira, eta erregeari salgaietan (lihoa, olioa...) ordaindutako zergak irudikatzen dituzte, besteak beste. Aro Aurredinastikoko Horus Eskorpioi II.aren hilobian aurkitu zituzten, Abidosko Umm el-Qaab nekropolian, eta K.a. 3.300-3.200 urtekotzat jo zituzten, karbono-14aren bidez.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2006-1-27). Antzinateko hirien euskarazko izenak. .

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Abidosi buruzko informazioa
* Datuak: Q192268
* Multimedia: Abydos / Q192268
# Abies lasiocarpa

Abies lasiocarpa Abies generoko izeia da, Pinaceae familiakoa

## Jatorria

Ameriketako Estatu Batuak eta Kanada artean zabaldurik dago, Ipar Amerikaren mendebaldean. Banaketa eremuaren iparraldean 300-900 metrotako altueran agertzen da, hegoaldean aldiz 2.400-3.650 metro artean.

## Ezaugarriak

20 metro hartzen duen zuhaitza da eta zurtoinak metro bateko diametroa izan dezake. Azal grisa du eta zahartu ahala arrakalak ugaritzen zaizkio.
Hosto azikulatuek 1'5-3 cm-ko luzera dute, berdeak goialdean eta bi marra zuri azpian. Pinaburu tenteak ditu, 6-12 cm-ko luzerakoak eta more ilunekoak.

## Erabilera

Egurra ustiatzeko erabiltzen da.

## Taxonomia

Abies lasiocarpa (Hooker) Nuttallek deskribatu zuen eta liburu honetan argitaratu zen: The North American Sylva 3: 138. 1849.

### Etimologia

Abies: latinezko Abies alba-tik dator.
lasiocarpa: latinezko epitetoa "fruitu iletsua" duela adierazten duena.

### Barietateak

* Abies lasiocarpa
* Abies lasiocarpa var. arizonica

### Sinonimia

* Abies amabilis Parl.
* Abies balsamea f. compacta (Beissn.) B.Boivin
* Abies balsamea subsp. lasiocarpa (Hook.) B.Boivin
* Abies bifolia A.Murray bis
* Abies concolor var. lasiocarpa (Hook.) Beissn.
* Abies grandis var. lasiocarpa (Hook.) Lavallée
* Abies lasciocarpa Sarg.
* Abies subalpina Engelm.
* Abies subalpina var. fallax Engelm.
* Picea bifolia A.Murray bis
* Picea lasiocarpa (Hook.) A.Murray bis
* Pinus lasiocarpa Hook. basionimo

### var. arizonica (Merriam) Lemmon

* Abies arizonica Merriam
* Abies balsamea var. arizonica (Merriam) B.Boivin
* Abies bifolia var. arizonica (Merriam) O'Kane & K.D.Heil
* Abies lasiocarpa subsp. arizonica (Merriam) A.E.Murray
* Pinus beissneri Voss

## Erreferentziak

* ↑ Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Abies lasiocarpa. .
* ↑ En Nombres Botánicos
* ↑ Abies lasiocarpa en PlantList
* ↑ World Checklist of Selected Plant Families. Abies lasiocarpa. .

## Ikus, gainera

* Pinaceae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q978755
* Multimedia: Abies lasiocarpa / Q978755
* Espezieak: Abies lasiocarpa