# Kanoa (kirola)

Kanoa edo kanoa-kayaka abenturako turismo-kirola da, ur-amilak kanoan jaistean datzana. Kanoa eta kaiak estropadak arraun proba olinpikoak dira (1936tik gizonezkoak eta 1948tik emakumezkoak). Estropadetan, ibai jaitsieretan eta ur lasterretan erabiltzen diren kanoak arraunlari batekoak, bikoak, zortzikoak eta hamarrekoak izan daitezke.
Kanoa, arraun bakar batekin kanoa bat bogatzea eskatzen duen kirol bat da. Europako toki batzuetan, kanoa, kirol bezala, piraguismoari eta kayakari erreferentzia egiten die, aldi berean, Canoa izeneko kanoa irekiarekin. Pertsona batzuek "Kanadako kanoak" deitzen diete, baina Kanada ez zen "Kanoa" asmatu zuen herrialde bakarra izan.

## Historia

Uretan mugitzeko beharretik sortu zen kanoa. Hain zuzen ere, antzeko zerbaiten lehen sintomak duela 6.000 urtetik koka daitezke. Hainbat kulturatan egindako aurkikuntzek pentsarazten dute kanoan egindako desplazamendua zela garraiobide erabiliena (hasieran esaten zitzaion bezala, eta garaiko materialekin egina zegoen).
Kanoa modernoa XIX. mendean egonkor bihurtu zen. 1924an, Austria, Alemania, Danimarka eta Suediako kanoa elkarteek Internationalen Representation fuere Kanusport sortu zuten, Internacional Canoe Federation-en aitzindaria. Kirol lehiakor mota nagusia kanoa esprinta zen.

## Kanoa motak

Jolas-kanoak: gehien erabiltzen direnak dira, pisu arinagatik eta iraunkortasunagatik. Normalean aluminioz edo plastikoz egiten dira. Kirol denda gehienetan aurki daitezke, eta ibai eta laku publiko batzuetan aloka daitezke.
Tarteko kanoak edo aurreratuak: jolas-kanoen bertsio hobetuak dira, erosotasun eta abiadura handiagoa eskainiz. Hauek, kanoa zaleentzat diseinatuak dira, eta, sarritan, arrantzarako edo txorien ikusmenerako erabiltzen dira.
Ur bizietako kanoak: ur bizietan eta ibaian behera arraunean egiteko erabiltzen dira. Segurtasun handia eskaintzen dute eta poltsa flotatzaileak dituzte kanoa hondoratu ez dadin edo ustekabean uretara joan ez dadin. Alde altuagoak dituzte, eta kaleek ura kanoan sar ez dadin laguntzen dute. Errazagoa da bat-batean biratzea, bere hondo laua dela eta.
Karrerako kanoak: profesionalentzat eta kirol-jarduerentzat dira. Kevlar, plastiko edo kanoa ultra-arin eta indartsu horiek egiten dituzten materialez eginak egon daitezke. Beste kanoen diseinu desberdina dute, habe estuagoak eta itxiagoak dituzte jarraipen hobea egiteko. Hauek bi multzotan sailkatzen dira: flatwater kanoak eta lasterketako kanoak ur bizietan.

## Kanadako kanoa

Kanadako lehiaketa-kanoa ontzi txiki, estu eta arina da. Arraunlaria hondoan belaunikatuta doa; enborra tente mantentzen du - Martxaren norabideari begira - Eta belauniko dagoen hankako izterra bertikalean dago, hankarekin angelu zuzen bat osatuz. Tolestutako hankaren oina oinplanoaren gainean dago, tiro-saihetserantz desbideratuta. Plaza biko kanoetan, palistak saihetsetatik ahalik eta hurbilen jarri behar dira.
1.000 metrorainoko distantzietan ezkerreko paleoa komeni da, eta hondoko probetan, berriz, eskuinekoa. Belaunak gorputzaren pisuari eusten dio, eta ezkerreko hankak, aurreratuta, luzetarako eta alboko oreka ematen du. Kanadako kanoan, palak bi funtzio betetzen ditu: bultzatzea eta zuzentzea.
Ontzi mota horretan, eskuineko eskuak heldulekutik heltzen dio arraunari, eta ezkerrekoak, berriz, hostoaren gainetik, 10 cm inguru.
C-1ean, arraunaren mugimendua hainbat fasetan deskonposatu daiteke: posizioa, tiroa eta arrastea, norabidea, erauzketa eta aireko lana. Pala uretan perpendikularki sar dadin saiatu behar da.

## Arrauneko teknika

Prestaketa: besoak luzatuta, pala uretan sartzeko prestatzen ari da palista.
Erasoa eta iragana: palistak pala uretan sartu eta atzera botatzen du. Horrek kanoa aurrerantz bultzatzen du.
Irteera eta errekuperazioa: paladaren amaieran, palistak bizkarra eransten du eta pala uretatik ateratzen du.
Berrabiaraztea: palistak hasierako postura hartzen du berriro, hurrengo palada egiteko.

## Modalitateak
### Ur lasaiak

* Lineako lasterketak: Lehiaketa horietan, lineako ontzi guztiei ematen zaie irteera, beti ur lasaien gainean, oztoporik gabeko distantzia eginez ahalik eta denbora laburrenean. Distantzia olinpikoak 200 eta 1.000 metrokoak dira, nahiz eta munduko txapelketetan 500 eta 5000 metrokoak ere izan.
* Igoerak, jaitsierak eta zeharkaldiak: Jaitsierak ibaietan egiten dira, ur-lasterraren alde, eta dauden oztopo eta zailtasunez gain (I. eta II. mailak). Ur-lasterraren kontra egiten badira, igoerak esaten zaie. Itsasoan, lakuetan, urtegietan eta abarretan egiten badira, zeharkaldiak esaten zaie.
* Maratoia: Lehiakideak distantzia luzeko ibilbide jakin bat ahalik eta denbora laburrenean bete behar du, preskripzio estandarren mende ez dauden uretan. Ontzia oztopo baten bidez edo bi ur-ibilguren artean garraiatzeko prest egon beharko du.

### Ur zakarrak

* Slalom: Lehiaketaren helburua ibilbide bat ur bizietan zeharkatzea da, ateen arabera zehaztua, hutsegiterik gabe, ahalik eta denbora laburrenean. Diziplina olinpikoa da.
* Ur bizien jaitsierak: Lehiakide baten trebetasuna erakustea du helburu, ezarritako ibilbide batetik ahalik eta azkarren jaitsiz.
* Estilo librea: Ur bizien ibilgu baten puntu zehatz batean garatzen da, non olatu (errulo) bat sortzen den. Lehiakideak ahalik eta irudi gehien egin behar ditu denbora jakin batean. Epaileek zailtasunen arabera puntuatzen dute.

### Beste batzuk

* Dragoiak: Ia 14 metroko luzera duten itsasontziak dira eta Asiako dragoi tradizionalarekin apaintzen dira. Taldeak antolatzen dira, 20 kanoistakoak. Gainera, danborreko arduradun bat (erritmoa mantentzen duena) eta atzeko aldean doan beste pertsona bat, ontzia zuzentzen.
Azken joko olinpikoetan (Rio de Janeiro) kanoa modalitatean lehiaketa hauek gauzatu ziren: C-1 200m, C-1 1000m eta C-2 1000m. Modalitate hauek soilik gizonezkoetan gauzatu ziren, eta emakumeek ez zuten kanoan lehiatzeko aukerarik izan. Halere, 2020tik aurrera, proben banaketa aldatu egingo da eta emakumezkoen kanoa kirola programa olinpikoan txertatuko da.

## Kanoa ibilbideak euskal kostaldean

Urumea ibaiak jende gutxik ezagutzen dituen txokoak ezkutatzen ditu. Horiek deskubritzeko eta haien ingurumen- eta historia-aberastasunari buruz gehiago ikasteko, uretatik kanoa-irteerak antolatzen dira. Arrauning duela urte batzuetatik ari da Urumeako uretan, traineruetan, kanoetan eta beste ontzi mota batzuetan sartu-irtenak egiten, ibaiaren alderik ezezagunena ezagutarazteko.
Urdaibaiko ibaitik egiten dira kanoa ibilbideak. UNESCOren arabera Biosfera-Erreserba den gune honen aberastasun naturala ezagutzeko aukera onak dira.
Lekeition kanoa zeharkaldia egin daiteke Lea ibaiaren itsasadarrean.
Plentziatik hasita angula-arrantzaleen ibilbidea egin daiteke. Arbinako urtegitik, Kantauri Itsasotik iristen diren mareen puntu gorenean hasten da Butroe ibaiko itsasadarretik jaisteko. Ibilaldian zehar angula-arrantzaleen postu guztiak ikusten dira, Plentzia, Gorliz eta Barrikako herriak elkartzen dituen badiara iritsi arte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Turismo Hiztegia] [2009]
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ «Historia de las Primeras Canoas - Casiopea» wiki.ead.pucv.cl (Noiz kontsultatua: 2020-05-31).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Piragüismo» Deportes Acuaticos (Noiz kontsultatua: 2020-05-31).
* ↑ «Modalidades de piraguismo» www.fapiraguismo.es (Noiz kontsultatua: 2020-05-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) danirioboo. El piragüismo y el remo, diferencias y modalidades – Deporadictos. (Noiz kontsultatua: 2020-05-31).
* ↑ «Irteerak kanoan Urumean zehar bere ingurumen- eta historia-aberastasuna ezagutzeko - Cristina Enea Fundazioa» www.cristinaenea.eus (Noiz kontsultatua: 2022-05-26).
* ↑ urdaibai-KC. «KANOA» Urdaibai Aventura y Turismo Activo en Bizkaia (Noiz kontsultatua: 2022-05-26).
* ↑ «Lea Artibai Turism - Ur Lekeitio» www.leaartibaiturismo.com (Noiz kontsultatua: 2022-05-26).
* ↑ sentsazioak • sensaciones • sensations - Uribe.eu. Uribe mankomunitatea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20856109
* Multimedia: Canoeing / Q20856109