OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Shona

Shona hainbat pertsona talde osatzen duten pertsonei deitzen zaie Zimbabwen eta Mozambike hegoaldean. Garai batean Karanga bezala ezagutuak izan ziren eta bederatzi milioi pertsonak osatzen dute talde hau. Hainbat dialekto hitz egiten dituzte, zeinen forma estandarizatua shonera (bantu) den. Shonatarrak Zimbabwe Handiaren sortzaileak izateagatik ere ezagunak dira, Ekuatoretik hegoaldera aurkitzen den europarren aurreko harri estrukturarik handiena.

## Erreferentziak

* ↑ www.ethnologue.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q642613
* Multimedia: Shona people / Q642613
# Stratton (Gloucestershire)

Stratton, Ingalaterrako mendebaldean dagoen udalerri bat da, Gloucestershire konderrian.
2021ean 2.558 biztanle zituen.
* Datuak: Q21551731
* Multimedia: Stratton, Gloucestershire / Q21551731
# Stratton (Ohio)

Stratton Ohioko herri bat da. Jefferson konderrian kokatua dago. 2010ean 294 biztanle zituen, 1,39 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Jefferson konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2357827
* Multimedia: Stratton, Ohio / Q2357827
# Stratton (Kornualles)

Stratton, kornubieraz: Strasnedh, Ingalaterrako Kornualles konderriko udalerri bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1626529
* Multimedia: Stratton, Cornwall / Q1626529
# Stratton (Nebraska)

Stratton Nebraskako herri bat da. Hitchcock konderrian kokatua dago. 2010ean 343 biztanle zituen, 1,12 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Hitchcock konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3287878
* Multimedia: Stratton, Nebraska / Q3287878
# Stratton (Vermont)

Stratton Vermont estatubatuar estatuko Windham konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 216 biztanle zituen eta 1,7 pertsona/km²-ko dentsitatea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3475749
* Multimedia: Stratton, Vermont / Q3475749
# Stratton udalerria, Edgar konderria (Illinois)

Stratton udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Edgar konderrian. Azken zentsuaren arabera 461 biztanle zituen, 24.8 milia karratu (64 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Stratton udalerrian 242 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 27.284 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7622285
# Stratus fractus

Stratus fractus, hodei mota batzuei ematen zaien latinezko izen zientifikoa da. Beste izen batzuk ere erabiltzen dira: fraktus-hodeiak, fraktus estratuak, frakto-estratuak edo frakto-kumuluak. Hodei-zati txikiak izaten dira. Hodei handiago batetik sortu ohi dira edo hodei handiagoetatik puskatu eta urrundu, eta, oro har, haize bortitzek zizailatzen dituzte, itxura makurtua eta birrindua emanez. Fractus lainoek patroi irregularrak dituzte, eta kotoizko gozokien zati urratu gisa deskribatu dira. Haizearen eraginez etengabe aldatzen dira, eta, sarritan, azkar sortzen eta xahutzen dira. Ez dute oinarri argirik. Batzuetan iraunkorrak dira eta gainazaletik oso gertu sortzen dira. Klase arrunteko fractus hodeiek pannus hodei motak ere barne hartzen dituzte.

## Stratus fractus vs cumulus fractus

Fractus hodei mota pare bat dira, fractus zenbait hodei mota izendatzen ditu baina bi forma nagusiak cumulus fractus (lehenago, fraktokumulua) eta hemen deskribatzen diren stratus fractus (lehen, fractostratus) dira.
Fractus hodeiak kumulu bihur daitezke konbekzioa hasteko behar adina berotzen bada. Stratus fractus eta cumulus fractus bereizten dira, azken horiek hedadura bertikala handiagoa dutelako. Stratus fractus hodeiek cumulus fractus hodeiek baino kolore ilunagoa izan ohi dute eta partikulak sakabanatuagoak.
Cumulus fractus hodeiak kumulu-hodei handiago gisa ikusten dira.
Hodei nagusi baten azpian dauden fraktus-hodei multzoei pannus edo hodei ilun deritze.
Fractonimbus hodeia fractus hodei mota bat da, airearen mugimendu zurrunbilotsuaren ondorioz prezipitazio-hodeien azpian garatzen dena. Gris ilunak dira eta itxura irregularrekoak. Fraktonimbusa prezipitazio-hodeien azpian baino ez dago (nimbostratus, altostratus edo cumulonimbus gisa), eta ez du berez prezipitaziorik eragiten. Fraktonimbus gainjarritako nimbostratus-hodeiekin fusionatu daiteke.
Stratus silvagenitus hodeiak ere, fractus silvagenitus estratu sakabanatu gisa sortzen dira. Hodei horiek hodeien noizbehinkako deriba gisa ikus daitezke, eta badirudi hodei horiek oihan eta basoetatik altxatzen direla, normalean euriaren ondoren edo hezetasun handiko uneetan.

## Iruditegia

* Stratus fractus hodei batzuk.
* Stratus fractus hodei batzuk.
* Stratus fractus hodei batzuk.
* Stratus fractus eta Cumulus fractus hodei batzuk.
* Cumulus fractus
* Cumulus fractus
* Pannus
* Pannus

## Erreferentziak

* ↑ Appendix 3: History of cloud nomenclature. World Meteorological Organization.

## Kanpoko estekak

* Datuak: Q2407674
* Multimedia: Fractus / Q2407674
# Strattanville (Pennsylvania)

Strattanville Pennsylvaniako borough bat da. Clarion konderrian kokatua dago. 2010ean 550 biztanle zituen, 1,31 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Clarion konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1182697
* Multimedia: Strattanville, Pennsylvania / Q1182697
# Stratton (Colorado)

Stratton Coloradoko herri bat da. Kit Carson konderrian kokatua dago. 2010ean 658 biztanle zituen, 1,3305 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Kit Carson konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2275091
* Multimedia: Stratton, Colorado / Q2275091
# Smoke Signals Studio

Smoke Signals Studio Markel Urrutia (Gernika, 1988) marrazkilari, ilustratzaile eta diseinatzailearen proiektu pertsonala da.

## Ibilbidea

Markel Urrutiak Arte Ederrak ikasi zituen EHU/UPV-n eta ondoren graduondo bat egin zuen, “Ilustración Creativa y Técnicas de Comunicación Visual”, EINA-n (Bartzelonan). Ia hiru urtez egon zen Bartzelonan, eta bertan abiatu zuen Smoke Signals Studio proiektua, 2013an; hain zuzen ere, musikarien alde bisuala hornitzeko estudioa. Proiektu pertsonal hori denborarekin ilustrazio eta diseinu lanak egiteko plataforma bihurtu da, musika esparruari loturikoa. Bezero gehienak rock taldeak izaten ditu, klasikoak gehienbat. Askotariko euskarri eta produktuetarako ilustrazioak diseinatzen ditu: diskoen azalak, kamisetak, kartelak, muralak, erakusketak eta abar.
Sortu zenetik gaur egunera arte, diseinu eta ilustrazio lanak egin ditu musikari, talde eta festibal nazionalentzat zein nazioartekoentzat. Diseinu grafikoan ere lan egin du, festibalekin harremanetan egonda ere, Bilbao BBK Live, Azkena Rock Festival edo Viña Rock bezalakoekin.
Lan egiteko modu desberdinak izan arren (paperean, ordenagailuz edo muralen kasuan paretetan), marrazkiari eta eskuzko tipografiari garrantzi handia ematen dio. Bere obran, esparru artistiko desberdinetatik datozen erreferentziak elkartzen dira. Psikodeliarekin adieraziek, naturaren eta kultura desberdinetako mitologien gaiek agintzen dute imajinarioan. Inspirazio iturri nagusiak 60ko eta 70eko hamarkadetako kartelak ditu.
2021 urtean, musikaren arloko beste diseinatzaile batzuekin batera, SINESTÊSIKA izeneko plataforma sortu da. Musikaren arloko diseinu eta ilustrazioan aritzen diren langile grafikoen lana ikusaraztea dute helburu.
Proiektu honen lehen ideia Markel Urrutia (Smoke Signals Studio) eta Ion Zorrilla (Rodillo Gráfico) sortzaileen arteko elkarrizketetatik irten zen, ilustrazioaren eta diseinuaren balioak ikusarazten direnean musikaren esparrukoak baztertuta nabari zituztela ikusita.
Elkartearen nahia Euskal Herrian musikarekin harremanetan dauden sortzaileen lanak elkartu eta bide desberdinak jarraituta publikoari erakustea da. Horretarako egindako lehenengo ekitaldia erakusketa kolektibo bat izan da, Zorrotzaurreko La Terminal - FICC-en (Bilbon), 2021eko maiatzean.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Markel Urrutia, Ilustrador» EITB Radio Televisión Pública Vasca 2020-11-20 (Noiz kontsultatua: 2021-06-10).

## Web eta sareak

* Online denda: https://smokesignalsstudio.bigcartel.com/
* Web nagusia: https://web.archive.org/web/20210414235206/http://smokesignalsstudio.com/
* Facebook: https://www.facebook.com/smokesignalsstudio/
* Instagram: https://www.instagram.com/smokesignalsstudio/
* Email: contactosmoke@gmail.com
# Smokey Robinson

Smokey Robinson —jaiotza-izena: William Robinson— (Detroit, Michigan, 1940) musikaria eta ingelesezko abeslaria da, rock-musikaren historiako musika-jotzaile eta musikagile nagusietakoa.

## Bizitza

1954an The Matadors izeneko abeslari-taldea osatu zuen, Detroiten ikasten ari zen garaian. Harrezkero zenbait aldiz aldatu zioten izena taldeari: 1957an, esaterako, The Miracles izena hartu zuen, eta handik hamar urtera, berriz, 1967an, Smokey Robinson and the Miracles. Rock eta rhythm and blues musikako talde arrakastatsuenetako bat izan zen. Robinsonek idazten zituen taldearen abestiak eta bera zen abeslari nagusia, bere tenor ahots bitxiarekin.
Robinsonek Motown etxearen sortzaile Berry Gordy ezagutu zuen 1957an eta elkarrekin zenbait lan idatzi zituzten, esaterako, "Bad Girl" (1959) eta "Shop Around" (1960). Motown Records etxearekin hainbat disko grabatu zituen, eta 1960-1970eko hamarraldietan musikaren industriako disko-etxe nagusia eman zion. Izan ere, Robinsonek 1972an utzi zuen Miracles taldea, eta Motown etxeko zereginetan murgildu zen buru-belarri; hala ere, grabazioak egiten eta musika idazten jarraitu zuen gerora ere.
Berak idatzitako kantuen artean bereziki aipagarriak dira, besteak beste, "The One Who Really Loves You" (1962), "You've Really Got a Hold on Me" (1963), "The Way You Do the Things You Do" eta "My Guy" (1964), "My Girl" (1965), "I'm the One You Need" (1966), "I Second That Emotion (1967), "I Don't Blame You at All" (1971), "Just to See Her" (1987).

## Diskoak
### Albumak

* 1973: Smokey
* 1974: Pure Smokey
* 1975: A Quiet Storm
* 1976: Smokey's Family Robinson
* 1977: Deep in My Soul
* 1977: Big Time Colonna sonora
* 1978: Love Breeze
* 1978: Smokin'
* 1979: Where There's Smoke...
* 1980: Warm Thoughts
* 1981: Being With You
* 1982: Yes It's You Lady
* 1983: Touch the Sky
* 1984: Essar
* 1986: Smoke Signals
* 1987: One Heartbeat
* 1990: Love, Smokey
* 1991: Double Good Everything (SBK Records)
* 1999: Intimate (Universal Records)
* 1999: Our Very Best Christmas (Universal Records)
* 2004: Food for the Spirit (Liquid 8 Records)
* 2006: Timeless Love (Universal Records)

### Singleak

* 1973 - Sweet Harmony
* 1974 - Baby Come Close
* 1975 - Baby That's Backatcha
* 1975 - I Am I Am
* 1975 - The Agony and the Ecstasy
* 1976 - Open
* 1976 - Quiet Storm
* 1977 - There Will Come a Day (I'm Gonna Happen to You)
* 1978 - Daylight and Darkness
* 1979 - Cruisin'
* 1979 - Get Ready
* 1980 - Let Me Be the Clock
* 1981 - Being With You
* 1981 - You Are Forever
* 1982 - Old-Fashioned Love
* 1982 - Tell Me Tomorrow
* 1983 - Blame It on Love
* 1987 - Just to See Her
* 1987 - One Heartbeat
* 1987 - What's Too Much

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q310332
* Multimedia: Smokey Robinson / Q310332
# Smokey and the Bandit

Smokey and the Bandit (euskaraz Keatua eta Bidelapurra) 1977ko Hal Needham estatubatuar zinema zuzendariak zuzendutako ekintza eta komedia film bat da. Burt Reynolds, Sally Field, Jackie Gleason, Jerry Reed, Pat McCormick, Paul Williams eta Mike Henry aktoreek antzeztu zuten.
Smokey and the Bandit II (1980) eta Smokey and the Bandit Part 3 (1983) jarraipenak izan ditu, bai eta 1994ko Bandit Goes Country, Bandit Bandit, Beauty and the Bandit eta Bandit's Silver Angel telefilmak ere.
AEBetan sekulako arrakasta izan zuen filma da, horren froga gisa, 1977an herrialde hartan diru etekin gehien irabazi zuen bigarren filma izatea, Star Wars IV. Atala: Itxaropen Berria ahalguztidunaren ondoren. Gainera, estatubatuar bi belaunaldiei filman agertzen den Pontiac Trans Am auto modeloa erosteko irrikia ere sartu zien.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Bo "Bidelapur" Darville (Burt Reynolds), errepidean jaun eta jabe den kamiolaria da. Honakoan erronka bati aurre egin beharko dio, Texarkana hirian garagardo-kamioi bat jaso eta 48 orduko epean, Georgia estatuan barna gidatuz, edari guzti hori hurbilen dagoen eta legalki sal daiteken lekura garraiatzea.
Diru saria? 80.000 dolar. Emaitza? Inoiz ikusi gabeko auto jarraipen eta istripu basatienak. Zergatia? Buford "Keatu" T. Justice (Jackie Gleeson) sheriffa "Bidelapur" harrapaezina atzematearekin obsesionatua dagoelako, Justice Junio (Mike Henry) semearen Carrie "Igel" (Sally Field) neskalagunak hura utzi eta "Bidelapur" errepidearen erregearekin aldegin baitzuen.

## Aktoreak

* Burt Reynolds: Bo Darville ("Bidelapur")
* Sally Field: Carrie ("Igel", dantzaria denez jauziak emateko duen ohiturarengantik jarritako ezizena)
* Jerry Reed: Cledus Snow ("Elurrezko panpin")
* Jackie Gleason: Buford T. Justice sheriffa ("Keatu", kamiolariek bere kapelarengatik jarritako ezizena)
* Mike Henry: Junior Justice, Buforden semea
* Pat McCormick: Enos Burdette Handi
* Paul Williams: Enos Burdette Txiki
* Macon McCalman: B jauna
* Susan McIver: Galtza Bero
* George Reynolds: George Branford sheriffa
* Laura Lizer Sommers: Kastore Txiki
* Michael Mann: Branforden udaltzaina
* Lamar Jackson: Azukrezko Hartz
* Ronnie Gay: Georgiako soldadua
* Quinnon Sheffield: Alabamako soldadua
* Alfie Wise: Alabamako patrullaria
* Pat Hustis: Kamiolaria
* Ingeborg Kjeldsen: Putatxoa
* Ben Jones: 1. kamiolaria
* Joe Klecko: 2. kamiolaria
* Hank Worden: 3. kamiolaria

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q521948
* Multimedia: Smokey and the Bandit / Q521948
# Smoke Rise (Alabama)

Smoke Rise Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Blount konderrian dago, Alabama estatuan. 1.661 biztanle ditu, 15,040025 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Blount konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q528515
# Smokey Point (Washington)

Smokey Point Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Snohomish konderrian dago, Washington estatuan. 1.556 biztanle ditu, 2,6 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Snohomish konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1511504
# Smoking / No Smoking

Smoking / No Smoking Alain Resnais frantziarrak zuzendutako filma da, Alan Ayckbournen Intimate Exchanges antzezlanean oinarrituta.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
"Smoking" eta "No Smoking" film bereko bi atalak dira. Jatorrizko antzezlanean zortzi istorio azaltzen zituen baina filmean sei baino ez dira agertzen. Emakumezko pertsonaia (Sabine Azema) eta gizonezkoa (Pierre Arditi) "nolatan izango litzatekeen" moduko istorioak bizi dira.

## Aktoreak

* Sabine Azéma: Celia Teasdale / Sylvie Bell / Irene Pridworthy / Rowena Coombes / Josephine Hamilton
* Pierre Arditi: Toby Teasdale / Miles Coombes / Lionel Hepplewick / Joe Hepplewick

## Kanpo estekak

* IMBD-ko fitxa (Ingelesez)
* Datuak: Q674929
# Smolan (Kansas)

Smolan Kansasko hiri bat da. Saline konderrian kokatua dago. 2010ean 215 biztanle zituen, 0,33 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Saline konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1839382
* Multimedia: Smolan, Kansas / Q1839382
# Smoke on the Water

Smoke on the Water (euskaraz "Kea uretan") hard rock generoko Deep Purple britainiar taldearen abestia da, eragin handiko Machine Head bildumaren barnean kaleratu zuten, 5:40 minutuko iraupena du. Abestiak 1972ko abenduaren 4ean Frank Zappa musikariaren emanaldi batean zehar Suitzako Montreux udalerriko Kasinoan jazotako suteari buruzko gaia du. Ritchie Blackmore gitarrajoleak bere Gibson ES-335 gitarrarekin (gerora Fender Stratocaster bat) abestiaren erdialdean jotzen duen riffa munduko rockaren historiako riff ospetsuenetakoa da. 1972ko Made in Japan bildumako zuzeneko bertsioa ere oso ospetsua da.

## Hitzak

Euskaraz
Smoke on the Water "Kea uretan"
Montreauxeruntz atera ginen Geneva lakuko kostaldean Unitate mugikor batekin grabatzeko Denbora askorik ez genuen Frank Zappa and The Mothers taldeak inguruetako tokirik onena lortu zuten Baina ergelen batek su pistolaz lekua zimentuetaraino erre zuen
Kea uretan, sua zeruan Kea uretan
Apostuetxea kiskaldu zuten Soinu higuingarri batez zendu zen Funky Claudek barrura eta kanpora korrika eginez Haurrak atera zituen Dena amaitu zenean Beste leku bat aurkitu behar izan genuen Baina suitzar denbora agortzen ari zen Lasterketa galdu behar genuela zirudien
Kea uretan, sua zeruan
Grand Hotelean bukatu genuen Hutsa, hotza eta ezer gabe zegoen Baina kanpoan zegoen Rolling Stonesen kamioiarekin Bertan gure musika egin genuen Argi gorri eta ohe zahar gutxi batzurekin Izerdia ateratzeko leku bat izan genuen Honetatik zer atera genuen ez dio axolik Inoiz ez dugula ahaztuko badakit
Kea uretan, sua zeruan

## Kanpo estekak

* Smoke on the Water abestia entzungai. Jatorrizko estudioko grabazioa.
* Smoke on the Water abestia zuzenean. Deep Purple taldeak 1973an New Yorken eskainitako emanaldia
* Datuak: Q636399
# Smokvica

Smokvica Kroaziako udalerri bat da, Dubrovnik-Neretva eskualdean. Azken zentsuaren arabera 868 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q609468
* Multimedia: Smokvica / Q609468
# Sufre dioxido

Sufre dioxidoa edo sufre (IV) oxidoa, gas koloregabe bat da, bi oxigeno molekulak eta sufre molekula batek osatzen dutena. Bere formulazio kimikoa SO$_2$ da. Propietate desinfektatzaileak dituenez, ardogintzan erabili izan da. Euri azidoaren sortzaile nagusitzat hartzen dute, hezeari esker azido sulfuriko bihurtzen baita.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Ingurumena Hiztegi Entziklopedikoa] [2009]
* ↑ Stanley, Manahan E.. (2007). Introducción a la química ambiental. Reverté, 411 or. ISBN 84-291-7907-0..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5282
* Multimedia: Sulfur dioxide / Q5282
# Sufrearen bakterio purpura

Sufrearen bakterio purpurak edo kromatialeak (Chromatiales ordena) fotosintesi bakteriarra burutzen duten bakterioak dira. Fotosintesi bakteriarra edo fotosintesi anoxigenikoa oxigenorik gabeko fotosintesia da, ingurugiro anaerobio batean burutzen dena. Fotosintesi horrek ez du oxigenoa sortzen, sufrea baizik:
Fotosintesi honen elektroien emailea ez da ura, SH$_2$ baizik. Horregatik sufrearen bakterio purpurak azido sulfhidrikoa (SH$_2$) duten habitetan bizi dira: iturri sufretsuetan, adibidez. Ohikoak dira ere sulfhidrikoa eta argia duten lakuen eremu anoxikoetan. Oxigenorik gabeko habitat horiek beharrezkoak dira fotosintesi bakteriarra burutzeko.
Bakterio hauen beste ezaugarriak honako hauek dira:
* Proteobakterio guztien antzera Gram negatiboak dira.
* pigmentu fotosintetiko (bakterioklorofilak) eta tilakoide izeneko egiturak dituzte (mintz-sistema intrazitoplasmatikoa)
* urtarrak dira
* purpura kolorea dute, karotenoideek emandakoa
* mugikorrak dira (flageloak dituzte)
* espezie askok nitrogenoaren finkapena burutzen dute
Sufrearen bakterio purpurak ez dira fotosintesi anoxigenikoa egiten duten bakterio bakarrak. Badago beste talde bat (sufrearen bakterio berdeak) fotosintesi bera egiten duena. Azken hauek berde kolorekoak dira (dituzten karotenoideak direla-eta).
Sufrearen bakterio purpurak bi familia handitan sailkatzen dira: Chromatiaceae eta Ectothiorhodospiraceae. Biek ala biek sufrea sortzen dute fotosintesi egiterakoan, baina lehenengoek sufrearen pikorrak bakterioaren barnean pilatzen dituzten bitartean, bigarrengoek ekoiztutako sufrea kanporatzen dute.
Sufrearen bakterio purpurak, zalantzarik gabe, oso zaharrak dira, eta Lur planetaren gainean agertu ziren lehenengo bizidunetakoak dira. Landareen fotosintesia agertu aurretik fotosintesi anoxigenikoa agertu zen, aintzinako Lurrean oxigenorik ez zegoelako eta molekula erreduzituak nagusi zirelako (SH$_2$ tartean). Lehenengo bakterio fotosintetikoak, beraz, materia organikoa ekoizten hasi ziren, baina ez zuten oxigenorik askatzen. Hurrengo urrats ebolutiboa elektroi emaile gisa H$_2$O erabiltzeko gai izan zitezkeen zelulen agerpena izan zen; zelula horiek, gaur egungo zianobakterioen antzekoak, ziur aski bakterio fotosintetikoetatik agertu ziren duela 2.500 milioi urte inguruan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q134239
* Multimedia: Chromatiales / Q134239
* Espezieak: Chromatiales
# Sufre hexafluoruro

Sufre hexafluoruroa (SF$_6$) gas inorganiko, koloregabe, usaingabe, ez-toxiko eta ez-sukoia da (baldintza normaletan). Aireak baino 5 aldiz dentsitate handiagoa dauka, 6,13 g/l, atmosfera bateko presiopean. Geometria molekular oktaedrikoa du, non 6 fluor atomo dauden zentruan dagoen sufre atomoari loturik. Molekula hiperbalentea da.

## Sintesia eta propietate kimikoak

1901ean sintetizatu zuten lehen aldiz Henri Moissan kimikako nobel saridunak eta Paul Lebeauk sufrea (S$_8$) eta fluor gasa (F$_2$) nahasita.
Gaur egun ere prozesu bera erabiltzen da industrian SF$_6$a lortzeko. Prozesu honetan sortzen den S$_2$F$_{10}$a beroketa bidez banatzen da eta ondoren produktua NaOHrekin garbitzen da SF$_4$a desegiteko.
Oso inertea da, ez du ia ezerekin erreakzionatzen. Litioarekin ordea exotermikoki erreakzionatzen du.
Tenperatura 204 °Ctik gora igotzen denean deskonposatu egiten da hainbat sustantzia toxiko sortuz. Hala nola, azido fluorhidrikoa, sufre dioxidoa eta zenbait sulfato.
Gas ez polarretan ohikoa den bezala disolbagarritasun txikia du uretan baina ondo disolbatzen da disolbatzaile apolarragoetan(alkohola, eterra, ...).

## Erabilpenak

Urtean 8000 tona ekoizten dira.
* Industria elektrikoan gas faseko ingurune dielektriko gisa erabiltzen da goi tentsioko (>35 kV) ekipamenduetan, aireak edo nitrogeno lehorrak baino konstante dielektriko haundiagoa baitu.
* Magnesioaren industriak kantitate handietan erabiltzen du gas inerte gisa.
* Medikuntzan ere erabiltzen da, erretinako kirurgian eta ultrasoinu bidezko irudietan odol-hodien bereizmena handitzeko.
* Gas toxiko bat erabiliz egindako eraso terrorista batean gasa metro sarean barna nola zabalduko litzatekeen ikertzeko egindako test batean erabili zuten 2007ko martxoaren 25ean Londoneko St John's Wood metro
geltokian.
* Trazatzaile gisa erabili izan da ikerketa ozeanografikoetan itsasoa eta atmosferaren arteko gas-trukaketa ikertzeko.

## Negutegi efektua

Negutegi efektua sortzen duten gasetako bat da, CO2a baino 22800 aldiz indartsuagoa. Biziraupen oso luzekoa da, estimazioen arabera 800-3200 urte irauten baititu atmosferan.

## Efektu fisiologikoak

Gas hau arnasten duenari ahotsa loditzen zaio. Airea baino 5 aldiz dentsoagoa denez, soinuaren abiadura gas honetan airean duenaren %44 baita. Airea baino dentsitate txikiagokoa den helioak sortzen duen efektuaren aurkakoa eragiten du.
Xenon edo sufre hexafloruroa bezalako gas astunak kantitate txikietan arnastea segurua da oxigenoa %20ko kontzentrazioan duten gas nahasteak erabiliz. Biriketan gasak oso azkar eta modu eraginkorrean nahasten direnez erraz kanporatzen da eta ez da biriken hondoan pilatzen.
Kantitate handietan arriskutsua izan daiteke, ikusezina baita eta ez kolorerik, ez usainik ez duenez oharkapean arnastu baitateke.

## Ikus gainera

* Negutegi efektua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q279055
* Multimedia: Sulfur hexafluoride / Q279055