OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Jean-François Champollion

Jean-François Champollion edo Champollion gaztea (1790eko abenduaren 23a - 1832ko martxoaren 4a) egiptologo frantziarra izan zen. Hieroglifoak nola deszifratu aurkitu zuen Rosetta harria erabilita eta horregatik egiptologiaren aitatzat hartzen da.

## Bizitza

Hieroglifikoez kezkatuta, ekialdeko hizkuntzak ikasi zituen, koptoa bereziki, eta hizkuntza hau egiptoarren hizkuntzaren ondorengoa zela egiaztatu zuen. Filah hirian aurkitu zuen obelisko bateko testuari esker, zehaztu ahal izan zuen ikur hieratiko, hieroglifiko eta demotikoen arteko lotura eta, ondoren, Rosetta harriko testua interpretatu zuen. 1822. urtean ikerketa haietako emaitzak argitaratu zituen Lettre à M. Dacier relative à l´alphabet des hiéroglyphes phonétiques gutunaren bidez. 1824an Traité sur l´écriture démotique eta Précis du système hiéroglyphique liburu ospetsua idatzi zituen. 1826. urtean Louvre museoko sail egiptoarreko zuzendari izendatu zuten eta 1831n Frantziako Eskolako egiptologia irakasle. Bere Monuments de l´Egypte et de la Nubie (1835), Grammaire égyptienne (1835-1841, amaitu gabea) eta Dictionnaire égyptien (1841-1843, amaitu gabea) liburuak argitaratu ziren hil ondoren.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo loturak

* Datuak: Q260
* Multimedia: Jean-François Champollion / Q260
# Jean-François Raffaëlli

Jean-François Raffaëlli (Paris, 1850eko apirilaren 20a - ibidem, 1924ko otsailaren 11) frantziar margolaria izan zen.
1870. urtean hasi zen margotzen, aldez aurretik musikarekiko eta antzerkiarekiko interesa agertu ondoren. 1871n Jean-Léon Gérôme ikaslea izan zen hiru hilabetez.
1876tik margo kostunbristak egin ondoren, bere garaiko jendea, nekazariak, langileak eta trapu-biltzaileak margotzen hasi zen. Edgar Degasek 1881eko eta 1882ko erakustaldi inpresionistetan parte hartzera gonbidatu zuen. Claude Monet aurka agertu zen, Raffaeli margolari errealista baitzen eta ez inpresionista.
1889an ohorezko legioa jaso zuen eta aldirietako jendea margotzeari utzi eta Parisko kale eszenetan zentratu zen.

## Iruditegia

* Chez le fondeur (1886), musée des Beaux-Arts de Lyon
* Le Père Alcazin à Honfleur, vieux sauveur (c. 1850-1875), Rotterdam, Boijmans Van Beuningen museoa.
* Promenade (1880ko hamarkada), Los Angeles, Getty Center.
* Bohèmes au café (1886), musée des Beaux-Arts de Bordeaux.
* Portrait d'Edmond de Goncourt (1888), musée des Beaux-Arts de Nancy.
* Chiffonniers parisiens (c. 1890), New York, Brooklyn Museum.
* Autoportrait (1893), New York, Metropolitan Museum of Art.
* Notre-Dame vu du quai de la Tournelle (c. 1897-1902), Cleveland Museum of Art.
* Portrait de Gustave Geffroy (1917 edo 1918), musée des Beaux-Arts de Morlaix.
* musée d'Art Ohara.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q658862
* Multimedia: Jean-François Raffaëlli / Q658862
# Jean-François Laborde

Jean-François Laborde (Baiona, 1691ko ekainaren 6a - Nottonville, 1769ko urtarrilaren 1a), Mouillongo jauna eta La Brosseko baroia, lapurtar bankaria eta merkataria izan zen.

## Biografia

Jean Antoine de Laborde, baionatar merkatari, eta Catherine Moracinen semea da. Voltairek dioenez, Languedocekoa omen zen, eta Bordeleko Merkataritza Kontseiluan hasi omen zuen bere karrera. John Lawen sistemaren porrotaz salbatu eta 1724an Elisabeth Françoise Le Vasseurrekin (1695-1779) ezkondu zen. Emaztea Laurent-René Ferrand zerga-biltzaile nagusiaren alaba nagusia eta Madame de Pompadourren lehengusua izan zen.
1717tik 1744ra, bankaria izan zen Parisen eta 1744tik 1758ra, zerga-biltzaile nagusia.

## Bibliografia

* Cayrol et François, Voltaire. Lettres inédites recueillies par m. de Cayrol et annotées par Alphonse François, précédées d'une préface de Saint-Marc Girardin (2. ed), Paris, Didier, 1857.
* René Pichard du Page, « Un financier dilettante au XVIIIe siècle, Jean Benjamin de La Borde (1734-1794) », dans Revue de l'histoire de Versailles et de Seine-et-Oise, 1926, p. 107-108.
* Roman, Le Livre de raison du peintre Hyacinthe Rigaud, Paris, 1919, p. 220.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3165957
# Jean-François Pilâtre de Rozier

Jean-François Pilâtre de Rozier (Metz, Frantzia, 1756ko martxoaren 30a - Wimereux, 1785eko ekainaren 15a) frantses fisikaria eta aeronauta izan zen.

## Biografia

Fisika eta kimika irakasle izen zen Reimsen. 1783. urtean, Arlandes markesarekin batera, lehen globo igoaldia egin zuen, hogeita bost minutuko iraupena izan zuena eta 1.000 metrotara iritsi zena. 1785. urtean, Mantxako kanala zeharkatzeko ahalegina egin zuen, haize beroz eta hidrogenoz betetako bi globo zituen Rozière izeneko tresnan. Hidrogenozko globoa lehertu zen, eta berarekin zihoan Romain fisikariarekin batera hil zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q310996
* Multimedia: Jean-François Pilâtre de Rozier / Q310996
# Jean-François Regnard

Jean-François Regnard (Paris, Frantzia, 1655eko otsailaren 7a - Grillongo gaztelua, Dourdan, Frantzia, 1709ko irailaren 4a) frantses idazlea eta dramagilea izan zen.

## Biografia

Bidaia asko egin zituen gaztetandik. Haietako bidaia batean, aljeriar piratek bahitu zuten, eta zenbait hilabetez eduki zuten preso. Aske geratu zenean, Frantziara itzuli zen, eta antzerkirako idatzi zuen.
Obra nagusiak: Le Joueur (1696, "Jokalaria"), Le Légataire universel (1708, "Oinordeko bakarra") eta La Sérénade (1694, "Serenata").

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q732695
* Multimedia: Jean-François Regnard / Q732695
# Jean-François Imbernon

Jean-François Imbernon (Saorra edo Perpinyà, 1951ko urriaren 17a) frantziar errugbilari ohia da, bigarren lerroko postuan aritzen zena.
USA Perpignan taldean jokatu zuen 1972tik 1985era. Frantziako errugbi selekzioarekin 23 partida jokatu zituen sarri Michel Palmiérekin batera bigarren lerroan. 1976an jokatu zuen lehen partida, eta 1983an azkena. Barbarians françaisen selekzioarekin ere jokatu zuen.

## Palmaresa
### AS Bages

* Coupe Frantz Reichel, championnat de France juniors A, txapeldunordea, 1970
* Coupe Frantz Reichel, txapelduna, 1971

### USA Perpignan

* Frantziako errugbi txapelketa: txapeldunordea, 1977

### Frantziako errugbi selekzioa

* 23 partida 1976tik 1983ra
* Bi Grand slam Bost Nazioen Txapelketan, 1977 eta 1981
* Mediterraneoko Jokoak, 1979

## Ikus, gainera

* Frantziako errugbi selekzioa 1977ko Bost Nazioen Txapelketan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3165679
# Jean-François Portaels

Jean-François Portaels edo Jan Portaels (Vilvoorde, Herbehereetako Erresuma Batua; 1818ko apirilaren 3a – Schaerbeek, Belgika; 1895eko otsailaren 8a) generoa, historia biblikoak, paisaiak, erretratuak eta gai orientalistak jorratzen zituen margolari belgikarra izan zen. Ganteko Arte Ederren Akademiako eta Bruselako Académie Royale des Beaux-Arts akademiako irakasle eta zuzendari ere izan zen. Eskola orientalista belgikarraren fundatzailetzat jotzen da. Bere garaian, "emakumeen eguneroko dotoreziaren eta graziaren" pintore nagusia izan zen. Bere artearen, irakaskuntzaren eta Bruselako Académie Royaleko lidergoaren bidez eragin handia izan zuen artista beltzen hurrengo belaunaldian, bere ikasle izandako Théo van Rysselberghe barne.

## Oharrak

* ↑ Jean-François Portaëls eta Jean François Portaels bezala ere idatzia.

## Erreferentziak

* ↑ Jean-François Portaels, Choosing the rose at Christie's

## Kanpo estekak

* Datuak: Q919158
* Multimedia: Jean-François Portaels / Q919158
# Kambaata hizkuntza

Ethiopiako mintzaira Kuxitikoa da Kambaata hizkuntza.
1998. urteko zensuaren araura, 606,241 mintzatzaile ziren (345,797 bertze hizkuntzarik gabeak), hetarik 278,567 Kambaata gizataldekoak, 51,541 Timbaro gizataldekoak, eta 15,689 Qebena gizataldekoak.

## Kanpo estekak

* Ethnologueko Kambaata sarrera
* Datuak: Q35664
# Kamazuleno

Kamazulenoa edo 7-etil-1,4-dimetilazulenoa konposatu organikoa C$_{14}$H$_{16}$, formula duena, seskiterpenoen klasekoa. Azulenoaren deribatu ordezkatua da. Fusio-puntu baxuko (25 C) solido urdina da. Hainbat landare-olioen osagaia da, kamamilarena edo asentsioarena esaterako.
Kamazulenoa ezaugarri antiinflamatorioak eta antioxidatzaileak ditu.

## Sintesia

Kamazulenoa matrizinatik abiatuz biosintetizatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Chamazulene» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-24).
* ↑ (Ingelesez) Safayhi, H.; Sabieraj, J.; Sailer, E.-R.; Ammon, H. P. T.. (1994-10). «Chamazulene: An Antioxidant-Type Inhibitor of Leukotriene B4 Formation» Planta Medica 60 (05): 410–413. doi:10.1055/s-2006-959520. ISSN 0032-0943. (Noiz kontsultatua: 2024-09-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q909088
* Multimedia: Chamazulene / Q909088
# Kamefito

Kamefitoa, Raunkjaerrek egindako sailkapenaren arabera, landare bizikorra da, negu-begiak lurzorutik, gehienez ere, 25 cmko garaieran dituena. Honela sailkatzen dira:
* Kamefito azpifrutikosoak: Acinos alpinus, Evolvulus tennuis
* Kamefito frutikosoak: Vaccinium myrtillus, Gutierrezia gilliesii
* Kamefito pulbiniformeak: Armeria, Azorella compacta
* Kamefito rosulatuak: Bromelia serrae, Agave deserti
* Kamefito zukutsuak: Sedum brevifolium, Allenrolfea occidentalis
* Kamefito graminoideak: Stipa gigantea, Festuca ortophylla
* Kamefito landaresareak: Loiseleuria procumbens
* Kamefito arrastariak: Hieracium castellanum, Bromelia hieronymi
* Kamefito alderraiak: Tillandsia

## Erreferentziak

* ↑ Kamefito. Euskalterm Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-2-6).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q750716
# Kamehameha I.a

Kamehameha I.a edota Kamehameha Handia, hawaiierazko izen osoa Kalani Paiʻea Wohi o Kaleikini Kealiʻikui Kamehameha o ʻIolani i Kaiwikapu kauʻi Ka Liholiho Kūnuiākea (1758, Mookini Heiau, Hawaii uhartea – 1819ko maiatzaren 8a, Kamakahonu, Hawaii uhartea) Hawaiiko Erresumaren sortzailea eta lehenbiziko erregea izan zen. Ozeano Barean hedatzen ari ziren europar potentziekin adiskidetasun tratatuak finkatu eta Hawaiiren independentzia mantendu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q214910
* Multimedia: Kamehameha I / Q214910
# Kamehameha Etxea

Kamehameha Etxea (hawaieraz: Hale O Kamehameha) edo Kamehameha Dinastia Hawai'iko Erresumako errege dinastia izan zen Kamehameha I.ak 1810ean uharteak bateratu zituenetik Kamehameha V.a hil zen arte, 1872an. Euren kontribuziorik garrantzitsuena gobernu era konstituzionala izan zen, antzinako Hawaiiko kapu sistemaren ordez mendebaldeko legedia ezartzea, Tolerantzia Ediktoa ezartzea erlijio askatasuna emanez eta Mahele Handiaren promulgazioa, lur-jabetza pribatua baimenduz lehen aldiz Hawaiin.

## Erregeak

* Kamehameha I.a, "Handia", (1795–1819)
* Kamehameha II.a, Liholiho, (1819–1824)
* Kamehameha III.a, Kauikeaouli, (1825–1854)
* Kamehameha IV.a, Alexander Liholiho, (1854–1863)
* Kamehameha V.a, Lot Kapuāiwa, (1863–1872)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q601505
* Multimedia: House of Kamehameha / Q601505
# Kambaldaita

Kambaldaita karbonato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Kambaldaita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {NaNi4(CO3)3(OH)3 * 3H2O}}$. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Kambaldaite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# John Drinkwater

John Drinkwater (Leytonstone, Essex, Ingalaterra, 1882ko ekainaren 1a - Kilburn, Londrestik hurbil, Ingalaterra, 1937ko martxoaren 25a) ingeles olerkari eta dramagilea izan zen.

## Biografia

Hainbat poema-libururen egilea (Poems, 1903) da; drama historikoak ere idatzi zituen genero dramatiko mota hori bultzatzearren: Abraham Lincoln (1918), Maria Estuardo (1921) eta Oliver Cromwell (1923). Gainera, William Morris (1912) eta Swinburne (1913) idazleen obrak aztertu zituen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q1699846
* Multimedia: John Drinkwater / Q1699846
# John Dryden

John Dryden (Aldwincle, Northamptonshire, 1631ko abuztuaren 19a/abuztuaren 9a - Londres, 1700eko maiatzaren 12amaiatzaren 1a) ingeles idazlea izan zen. Ingeles antzerkia indarberritzen saiatu zen 30 urte luzez. Bere antzerki-obretan (hogeita hamarren bat) tradizio ingelesa eta frantses idazleen eragina uztartu zituen. Aipagarriak dira, besteak beste, Ensay of dramatic poesy (1668, Poesia dramatikoari buruzko saiakera), The rival ladies (1663, Emakume etsaiak), The maiden queen (1667, Erregina birjina), The Spanish friar (1681, Fraide espainiarra), The indian emperor ( 1667, Enperadore indiarra), eta Absalom and Achitophel (1681-1682, Absalon eta Atxitofel) antzerki-obrak, eta Virgilioren hainbat itzulpen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q213355
* Multimedia: John Dryden / Q213355
# John Doe

John Doe (gizasemea) eta Jane Doe (emakumezkoa) pertsona baten benetako izena ezezaguna denean edo nahita ezkutatzen denean ingelesez erabiltzen diren izenak dira. Ingelesezko tradiziotik nazioarteko hainbat kulturetara hedatutako izena, gizaseme ezezaguna izendatzeko erabili ohi den izena da John Doe. Legea Estatu Batuetan aplikatzeko testuinguruan, izen horiek erabiltzen dira, maiz, identitatea ezagutzen ez den edo berresten ez den gorpu bat izendatzeko. Izen horiek maiz erabiltzen dira, beste testuinguru batzuetan, "edozein pertsona" hipotetikoa izendatzeko, John Q. Public edo Joe Public izenak bezala. Aurreko izen horien aldaera asko daude: John Roe, Richard Roe, Jane Roe, Baby Doe eta Janie Doe/Johnny Doe (haurrentzat).

## Historia

Antzinako Erromaren terminologia juridikoaren arabera, "Numerius Negidius" eta "Aulus Agerius" izenak akusatu hipotetiko eta eskatzaile hipotetikoekin erabili ziren.
Ingelesez "John Doe" (edo "John Do") eta "Richard Roe" (John Roerekin batera) izenak aldizka erabili ziren Ingalaterrako tresna juridikoetan, posizioa eta jurisdikzioa arautzen duten baldintza teknikoak betetzeko, Edward III erregearen erregealdia (1327–1377) garaietan dagoeneko, agian. Doe eta Roeren aukeren justifikazioa ezagutzen ez den arren, iradokitako herri-etimologia asko daude. Erdi Aroko zuzenbide ingeleseko auzietan parte hartzen duen pertsona baten fikziozko beste izen batzuk hauek izan ziren: John Noakes (edo Nokes) eta John-a-Stiles (edo John Stiles). Oxfordeko Ingeles Hiztegiak dioenez, John Doe "auzi-jartzailearen fikziozko maizterrari emandako izena da, Richard Roe fikziozko akusatua kanporatzeko ekintza mistoan (orain Erresuma Batuan zaharkitua)".

## Euskaraz

Euskaraz ere John Doe ezizena, bere horretan, ingelesez, erabili izan da. Gutxiago erabili da Jane Doe aldaera.
Librezale taldearen foroetan behin baino gehiago eztabaidatu da John/Jane Doe bere horretan uztea lokalizazioetan edo, itzultzekotan, euskarazko ordainik egokiena zein izan litekeen. Esate baterako John/Jane dikotomia apurtzeko bi generoetarako erabilgarri izan daitezkeen izenak proposatu dira... Abizen laburrak, abizen oso ohikoak, D- letrarekin hasten diren abizenak... Oraingoz taldean ez da inoren proposamena nagusitu.

## Erreferentziak

* ↑ Twitched Indictment. Justice.gov.
* ↑ «The People of the State of California v. John Doe» Judicial Council of California.
* ↑ Ireland, Courts Service of. «McKeogh -v- John Doe 1 & ors : Judgments & Determinations : Courts Service of Ireland» www.courts.ie.
* ↑ (Ingelesez) Onomastics, Names: A. Journal of. (1972-12-01). «Note» Names 20 (4): 297–300. doi:10.1179/nam.1972.20.4.297. ISSN 1756-2279..
* 1 2 «Why Are Unidentified People Called John or Jane Doe?» mentalfloss.com 15 February 2012.
* ↑ World Wide Words – John DoeZ. Worldwidewords.org.
* ↑ «Librezale taldearen artxiboa - The Librezale Archives» librezale.eus (Noiz kontsultatua: 2022-11-11).

## Ikus gainera

* Nomen nescio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q302057
# John Dos Passos

John Rodrigo Dos Passos (Chicago, 1896ko urtarrilaren 14a - Baltimore, 1970eko irailaren 28a) estatubatuar idazle eta margolaria izan zen.
Errealismo mugimenduaren eta kontzientzia korrontearen teknikak erabili zituen gizartearen analisi pesimista osatzeko. Klase sozial ezberdinak irudikatzen dituzten pertsonen bizitzak deskribatzen ditu, beren esperantza eta desilusioak kontatuz. Horrela, gizarte-errealismorantz gerturatzen da, eta ez du hori ukatzen, Einsteinekiko miresmen hauskaitza aitortzen baitu. Justuki hemendik dator "literatura zinematografiko" terminoa, kritiko ugarik beren liburuak aztertzerakoan erabili izan dutena. Bere karrera luze eta arrakastatsuan zehar berrogeita bi nobela, poemak, saiakerak, antzezlanak eta laurehun arte-lan baino gehiago sortu zituen. Lan aipagarrienak Manhattan Transfer eta U.S.A trilogia dira, 1920 eta 1930eko hamarkadetan idatziak, bere karreraren urte onenetan.

## Lan nabarmenak

* One Man's Initiation: 1917 (1920)
* Three Soldiers (1920)
* A Pushcart at the Curb (1922)
* Rosinante to the Road Again (1922)
* Streets of Night (1923)
* Manhattan Transfer (1925)
* Facing the Chair (1927)
* Orient Express (1927)
* U.S.A. (1938)
** The 42nd Parallel (1930)
** Nineteen Nineteen (1932)
** The Big Money (1936)
* The Ground we Stand On (1949)
* District of Columbia (1952)
** Adventures of a Young Man (1939)
** Number One (1943)
** The Grand Design (1949)
* Chosen Country (1951)
* Most Likely to Succeed (1954)
* The Head and Heart of Thomas Jefferson (1954)
* The Men Who Made the Nation (1957)
* The Great Days (1958)
* Prospects of a Golden Age (1959)
* Midcentury (1961)
* Mr. Wilson's War (1962)
* Brazil on the Move (1963)
* The Best Times: An Informal Memoir (1966)
* The Shackles of Power (1966)
* World in a Glass - A View of Our Century From the Novels of John Dos Passos (1966)
* The Portugal Story (1969)
* Century's Ebb: The Thirteenth Chronicle (1970)
* Easter Island: Island of Enigmas (1970)
* Lettres à Germaine Lucas Championnière (2007)

## Ikus, gainera

* Belaunaldi galdua
* Datuak: Q312407
* Multimedia: John Dos Passos / Q312407
# John Dowland

John Dowland Musikagile ingelesa (Dublin?, 1562 edo 1563 - Londres, 1626ko otsailaren 20a). Laut-jotzailea zen. Danimarkako Kristian IV.aren musikaria izan zen. 1612. urtean Ingalaterrako erregearen zerbitzuan jarri zen. Obra nagusiak: The First Book of Songs (1597, Lehen kantu-liburua), The Second Book (1600, Bigarren liburua) eta Lachrimae (1604).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q207355
* Multimedia: John Dowland / Q207355
# John Dudley

John Dudley (Londres, 1502 - 1553ko abuztuaren 22a) ingeles politikaria izan zen. Henrike VIII.aren agindupean frantsesen eta eskoziarren aurka borrokatu zen. Alderdi protestanteko buruzagietako bat izan zen, eta Henrike erregearen agintaldiko azken urteetan eragin handia izan zuen Dudleyek. Gogor zigortu zituen nekazarien matxinadak (1549). Eduardo VI.a errege gaztearengan ere gero eta eragin handiagoa izan zuen, eta Joana Grey bere besoetakoa Erreinuko ondorengo izendarazi zuen. Erregea, aldiz, gazterik hil zen, eta erregina izendatu berriaren aurka altxatu zen herria. Dudley eta Joana Grey hiltzera zigortu zituzten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q347125
* Multimedia: John Dudley, 1st Duke of Northumberland / Q347125
# John Dollond

John Dollond (Londres, Ingalaterra, 1706ko ekainaren 21a/ekainaren 10a - 1761eko azaroaren 30a) zientzialaria izan zen. Optika- eta astronomia-tresnak egin zituen. Teleskopio akromatiko (kolore aberraziorik gabea) erregaitz bat asmatu zuen. Lenteen aberrazioa ezin dela zuzendu zioen Newtonen teoria ezeztatu zuen teleskopio horri esker. Heliometro bat ere egin zuen, Eguzkiaren diametroa eta zeruko argizagien arteko angeluak neurtzeko balio zuena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q505186
* Multimedia: John Dollond / Q505186
# John Donne

John Donne (Londres, 1572ko urtarrilaren 22a – ibidem, 1631ko martxoaren 31) ingeles olerkari, militar eta idazkaria izan zen.
Familia katoliko batean jaio zen, baina gerora Anglikanoko elizako apaiz ordenatu zuten. Cambridgeko Unibertsitatean ikasi zuen, baina ezin izan zen lizentziatu katolikoa zelako.
Bere herentzia emakumeetan, literaturan, denbora-pasetan eta bidaietan gastatu zuen. Essexeko kondearekin eta Walter Raleighekin batera espainiarren aurka borrokatu zuen Cadizen (1596) eta Azoresen (1597).
25 urterekin Thomas Egertonen idazkari izendatu zuten. Isilpean ezkondu zen Anne Morerekin, bere nagusiaren ilobarekin. Aurkitu ondoren, kaleratu egin zuten eta espetxean eman zuen denbora. Ondoren, ezkontzak estutasun ekonomikoak izan zituen, hamabi seme-alaba izan baitzituen. Ondoren, Parlamentuko kide izan zen eta Jakue I.a Ingalaterrakoa erregearen patronatua izan zuen. Bere olerkigintza modan jarri zen eta nobleziako kideei olerkiak eskaini zizkien. Erregeak eskatuta, apaiz anglikanoa eta errege kapilau izendatua izan zen.
Olerkari metafisikoen kidetzat jotzen da. Bere lanek estilo metaforiko eta sentsuala dute ezaugarri. Sonetoak, maitasun-poemak eta erlijio-poemak, latinaren itzulpenak, epigramak, elegiak, abestiak eta satirak idatzi zituen.

## Lanak

* The Flea (1590eko hamarkada)
* Biathanatos (1608)
* Pseudo-Martyr (1610)
* Ignatius His Conclave (1611)
* A Valediction: Forbidding Mourning (1611)
* The Courtier's Library (1611, 1651an argitaratua)
* The First Anniversary: An Anatomy of the World (1611)
* The Second Anniversary: Of the Progress of the Soul (1612)
* Devotions upon Emergent Occasions (1624)
* The Good-Morrow (1633)
* The Canonization (1633)
* Holy Sonnets (1633)
* As Due By Many Titles (1633)
* Death Be Not Proud (1633)
* The Sun Rising (1633)
* The Dream (1633)
* Elegy XIX: To His Mistress Going to Bed (1633)
* Batter my heart, three-person'd God (1633)
* Poems (1633)
* Juvenilia: or Certain Paradoxes and Problems (1633)
* Song: Go and Catch a Falling Star (1633)
* LXXX Sermons (1640)
* Fifty Sermons (1649)
* Essays in Divinity (1651)
* Letters to severall persons of honour (1651)
* XXVI Sermons (1661)
* A Hymn to God the Father (urte ezezaguna)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q140412
* Multimedia: John Donne / Q140412
# John Dopyera

John Dopyera (Ján Dopjera jaioa; 1893–1988) dobroren asmatzailea izan zen. John Dopyerak 1929an sortu zuen konpainia bat bere anaiekin batera, Dopyera Brothers izenekoa seriean fabrikatzeko; eta Do.Bros. gisa laburtua. Musika tresna horien larako-etxean agertzen zen marka hori, eta azkenean, instrumentuari izena eman zion.
* Datuak: Q3495504
* Multimedia: John Dopyera / Q3495504