# Muruzabal

    Artikulu hau Izarbeibarreko herriari buruzkoa da; Mendigorriko etxaldea gaitzat duena beste hau da: «Muruzabal Andion»
Muruzabal Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. Iruñeko merindadean eta Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Iruñea hiriburutik 21,1 kilometrora. Altuera 386 eta 580 metro artekoa da, eta 5,94 km²-ko azalera hartzen du. 2023 urtean 269 biztanle zituen.
Udalerriaren barruan, herrigunetik 2 kilometro ingurura, Eunateko Andre Mariaren eliza ospetsua dago. Berezia da, oinplano oktogonala duelako, eta Somportetik datorren Donejakue bidean dago. Herriaren iparraldetik Orreagatik eta Baxenabarretik datorren bidea ere sartzen da, baina bi ibilbideek ez dute bat egiten Obanosera iritsi arte.
Bertako biztanleak muruzabaldarrak dira.
| Donibanetik | | Donejakue bidea Nafar bidea | Donejakuera |
| Uterga (2,7 km) | Muruzabal | Muruzabal | Obanos (1,8 km) |

## Izena

Muruzabal toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* gaztelaniaz: Muruzábal
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* Muruzabal (1221)
* Muruçaval (1268)
* Muruçaual (1366)
* Muruzabal (1534)
* Muruçabal (1587)
* Muruzabal (1802)
* Muruzabal (1926)
* Muruzabal (1993)

### Etimologia

Muruzabal muru + zabal eraikuntzatik dator, non muru hitzak "harresia" esan nahi duen eta zabal hitzak "laua" edo "zabala" esan nahi duen. Muru euskal hitza da, eta bere azken jatorria latinezko murus da, Joan Corominesen arabera, Euskal Herrian "harresi" hitzarekin espezializatu zena. Horrek pentsaraz lezake izen hori daramaten herriek defentsa-funtzioa izan zutela. Ez da bistatik galdu behar Murillo edo Murelu izena, etimologikoki "horma" txikitzaile bat, eta, oro har, gaur egun jenderik gabe dauden herrigune txikiak izendatzen dituena. Erlazio hori Muru izena duten populazio eta biztanle kopuru handiak bermatzen duela dirudi. Patxi Salberrik, dena den, ahots hori "buru" euskal hitzarekin lotzen du, aldaera fonetikoa izango litzatekeelako.

## Ezaugarriak
### Armarria

Muruzabalgo armarriak honako blasoi hau du:
| « | Hondo gorri batez eta aurrean urrezko izar batez osatuta dago goialdean eta behealdean hondo horiz bere kolorezko zuhaitz batez. | » |

### Bandera

Muruzabalgo banderak Muruzabalgo armarria dauka hondo gorri baten gainean.

## Geografia

Muruzabal Izarbeibar-Novenera eskualdean dago, Izarbeibar ibarrean.

### Inguru naturala eta kokapena

Herria, Iruñeko merindadearen hegoaldeko muturrean dago, Iruñerritik hegoaldera. Herrira heltzeko, A-12 autobidea hartu behar da Lizarrarako norabidean, eta Legarda igaro ostean NA-601 errepideranzko irteera hartu.
Auritz herri hustua udalerriko mugapean dago, kaskotik gertu. Eremu hartan Nafarroako gartzela berria eraikitzeko proiektua plazaratu zuen gobernuak, baina azkenean ez zen gauzatu. Gainera, hegoaldean, Robo ibaia zeharkatu ondoren, Eunate herri hustua dago.

### Klima eta landaredia

Muruzabalgo klima mediterranear-kontinental motakoa da. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradu artekoa eta prezipitazioak 600 eta 700mm bitartekoak dira. Eurite ugarienak udaberri eta udazkenean izaten dira. Urteroko egun euritsuak 80-100 inguru izaten dira, udalerriko gune menditsuenetan ugariagoak.
Jatorrizko landaredia arte eta klima mediterraneoko berezko landareek osatzen zuten, baina gizakiaren mendeetako eraginaren ondorioz, ia erabat desagertu da gaur egun.

#### Estazio meteorologikoa

Muruzabalen ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.
Ikusi edo aldatu datu gordinak.

## Historia

Muruzabalen hegoaldean historiaurreko herrixka bat topatu dute. Nolanahi ere, herria Erdi Aroan nabarmendu zen. Izan ere, Karlos III.a Nafarroakoak Muruzabalgo bizkonderria osatu zuen Leon edo Lionei anaiordeari (Karlos II.aren sasikoari) emateko 1407. urtean, Estefania Luna Xerikarekin ezkondu zela eta. Bizkondeak Izarbeibarreko eta Muruzabal Andiongo laborarien petxak eta errentak jasotzen zituen, eta haien gainean jurisdikzio zibila eta kriminala zeukan.
1576an auzi bitxi bat izan zen Uterga eta Muruzabalen artean. Akiturraingo San Salbador baselizan, Uterga, Muruzabal eta Legarda herrietako kofradiakideak biltzen ziren, eta bazkarian Muruzabalgo kofradiakideak lehenesten ziren. Utergakoak ez zetozen bat ohitura horrekin, eta urte horretan hartu zituzten bazkaldu aurreko leku nagusiak, Akiturrain (gaur egun herri hustua) Utergakoa zela argudiatuz. Muruzabaldarrek, utergarrek beren postu tradizionalak uzten ez zizkietela ikusirik, jan gabe eta ohi zituzten limosnak utzi gabe alde egitea erabaki zuten.
1665ean, Muruzabalek erregearengandik hiribilduaren eta jurisdikzio zibilaren kalitatea lortu zuen, altxorzainari 5280 erreal eman eta Izarbeibarretik bananduz, nahiz eta hori 1730ean baino ez zen behin betikoa izan.
XVIII. mendearen amaieran San Esteban parrokia-eliza bikario batek eta bi onuradunek zerbitzatzen zuten; herrian irin-errota batek funtzionatzen zuen.
1812ko urriaren 13an, Frantzisko Espotz Minaren gerrillarien dibisioko bigarren batailoia Muruzabalen zegoen, eta Mañerura joan zen gainerako dibisioarekin biltzera, egun horretan bertan zutabe frantziar bati erasotzeko asmoz.
1847an eskola zuen, 2160 errealez hornitua; komunikazioetarako tokiko bideak baino ez zeuden. 1855eko maiatzaren 1eko Desamortizazio Legea betez, herri horretan irin-errota bat saldu zen 1872an, eta 1863an mesoiko etxe bat.
1920ko hamarkadan, bi fundaziok zaharren asiloa ezartzea ahalbidetu zuten (Dominika Perez Tafallaren instituzioz, 1897an), baita parrokia-eskolek ere, haur eta neskatoenek, San Bizente Paulekoaren Karitateko ahizpen komunitate baten ardurapean, komentua zutenak.

## Demografia

2023 urteko erroldaren arabera 269 biztanle zituen Muruzabalek.
| 1842 | 1857 | 1860 | 1877 | 1887 | 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 | 2021 |
| 405 | 447 | 467 | 460 | 439 | 448 | 436 | 422 | 394 | 359 | 301 | 282 | 262 | 231 | 197 | 200 | 264 | 279 | 254 |

## Ekonomia

Jarduera nagusiak nekazaritza, mahastien laborantza nabarmenduz, eta zerbitzuen sektorea dira, Donejakue bidea aprobetxatuz. Muruzabaldarra askok Iruñerrian lan egiten dute egunero. Gainera, herriko etxebizitza asko iruñerritarren bigarren egoitzak dira.

## Politika

Muruzabalgo udaletxea herrigunean dago. Udalbatza udalerriko alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Alberto Azparren Echeverria da, Muruzabalgo hautesle-elkarte independenteko hautagai gisa aurkeztu zena.

### Hauteskundeak
#### Udal hauteskundeak

| Alderdia | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera | Legealdiko eserlekuak, hasiera-urtearen arabera |
| Alderdia | 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015 | 2019 |
| Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea | - | - | - | - | 2 | 2 | 3 | - | - | - | 5 |
| Muruzabal Hiribildua | - | - | - | - | - | - | - | 7 | 7 | - | - |
| Muruzabalgo Talde Independentea | - | - | - | - | 3 | 3 | 4 | - | - | - | - |
| Muruzabalgo Independenteak | 5 | 5 | 5 | 5 | - | - | - | - | - | - | - |
| Independenteak | - | - | - | 0 | - | - | - | - | - | - | - |

#### Foru hauteskundeak

Hauek dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeen azken bi deialdiak:
2019ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak :
| Alderdia | Bozak | Bozak | Bozak |
| Alderdia | guztira | % | +/- |
| Navarra Suma | 55 | 39,57 | - |
| Geroa Bai | 82 | 20,14 | ▲ 9 |
| Euskal Herria Bildu | 18 | 12,95 | ▲ 5 |
| Nafarroako Alderdi Sozialista | 16 | 11,51 | ▲6 |
| Izquierda-Ezkerra | 10 | 7,19 | ▲8 |
| Ahal Dugu | 7 | 5,04 | ▼ 12 |
| Solidaritate eta Autogestio Internazionalista | 2 | 1,44 | ▲2 |
| Equo | 1 | 0,72 | ▼ 3 |
| Nafarroako Ordezkaritza Kanabikoa | 1 | 0,72 | ▼ 0 |
2015eko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak :
| Alderdia | Bozak | Bozak | Bozak |
| Alderdia | guztira | % | +/- |
| Nafar Herriaren Batasuna | 51 | 34,69 | ? |
| Geroa Bai | 19 | 12,93 | ? |
| Ahal Dugu | 19 | 12,93 | ? |
| Euskal Herria Bildu | 13 | 8,84 | ? |
| Nafarroako Alderdi Popularra | 13 | 8,84 | ? |
| Herritarrak - Herritarron Alderdia | 11 | 7,48 | ? |
| Nafarroako Alderdi Sozialista | 10 | 6,80 | ? |
| Equo | 4 | 2,72 | ? |
| Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia | 3 | 2,04 | ? |
| Izquierda-Ezkerra | 2 | 1,36 | ? |

### Udala

Udalaren egoitza eta udaletxea herrigunean dago.
* HELBIDEA: Esteban Perez Tafalla kalea, 2

#### Egungo banaketa

Muruzabalgo Udala zinegotzik eta alkateak osatzen dute, demokratikoki hautatuak. Alkatea Alberto Azparren Echeverria da, Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea zerrendakoa. Zinegotziak 4 daude:
* Eduardo Jose Arraiza Arbeloa (Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea)
* Juan Jose Artoa Irurzun (Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea)
* Miguel Izu Arbeloa (Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea)
* Miryam Morales Benito (Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea)
Bere idazkaria, Adios, Eneritz, Legarda, Obanos, Tirapu, Ukar eta Uterga Udaletako idazkari ere bada.

#### Alkateak

1979tik, Muruzabalek 5 alkate izan ditu:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| ? | 1979 | 1995 | Muruzabalgo Independenteak |
| ? | 1995 | 2007 | Muruzabalgo Talde Independentea |
| Francisco Javier Arraitza Azparren | 2007 | 2015 | Muruzabal Hiribildua |
| Francisco Javier Arraitza Azparren | 2015 | 2019 | kudeaketa-batzordea |
| Alberto Azparren Echeverria | 2019 | jardunean | Muruzabalgo hautesle-elkarte independentea |

## Kultura
### Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Muruzabal sailkatu zituen, Izarbeibarreko herri guztiekin, hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.
Koldo Zuazok, 2010ean, Muruzabal ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da izarbeibarrera azpieuskalkian. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Orbaibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Gaur egun, euskara leku-izenetan (Muruzabal bera) gorde da, edo gaztelaniako zenbait hitz eta esapidetan ere. Esate baterako, herriko armarrian agertzen den zumarrari "zugar" deitzen zaio. Horretaz gain, berreskuratzeko prozesua hasi da, hainbat gaztek Garesko eskolan ikasten baitute.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Muruzabal eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %2,20k zekien euskaraz hitz egiten, 2010ean % 2,36 eta 2018n % 12,20k.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta eremu mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Muruzabal) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako Parlamentuan. Nafar Herriaren Batasuna ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, Nafarroako Alderdi Sozialistaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena.

### Usadioak

Muruzabalen antzina-antzinatik haurrentzako festa bat ospatzeko ohitura dago, abenduaren 6an, San Nikolas egunean. Eskolako haurrak herriko etxeetan zehar ibiltzen dira, aurretik etxe bat dutela. Gotzain jantzita, San Nikolas irudikatzen du, bi akolitorekin. Ohitura da haur zaharrenak, eskolara joaten direnak, jaiaren protagonistak izatea. Nagusia gotzaina izango da, mitra batek jota eta euri-geruzaz estalita. Gotzainaren atzetik akolito bat dator, ur bedeinkatuaren eta isipuaren azetrarekin, eta bertze bat latazko itsulapikoarekin, bizilagunen dohainak jasotzeko.
Egun horretan, meza nagusiaren ondoren, mutilak beren ohiturez janzten dira, zalaparta handiz, elizako sakristian. San Estebani eta Ama Birjinari agur esan ondoren, tenpluaren kanpoaldera irteten dira. Bertan, argazkilari espontaneoentzat posatzen dute, eta, berehala, ibilbideko lehen etxera joaten dira: parrokia-etxera. Han opariak egiten dituzte eta lehenengo opariak eskudirutan jasotzen dituzte, "San Nicolás coronado Arzobispo muy honrado, si no nos dan, no nos den, aquí no nos detendrán, porque somos escolanos, del Santo San Nicolás. Aleluya, Aleluya, celebremos todo el día, y en honra a San Nicolás, la meriendica caerá" (San Nikolas koroatua Artzapezpiku oso zintzoa, ematen ez badigute, ez gaitzazue eman, hemen ez gaituzte geldiaraziko, eskolanoak garelako, San Nikolas Santutik. Aleluia, Aleluia, ospa dezagun egun osoa, eta San Nikolas ohorez, askaria erori egingo da).
Ondoren, umekeriaren erdian, herriko etxe guztietara hurbiltzen jarraitzen dute, non itsulapikoa pasatzen duten, "quien dé por San Nicolás cien años vivirá" (San Nikolasen alde dohaintza egiten duena, ehun urte biziko da) testuarekin. Etxean animaliarik badago, jai-segizioa ukuilura jaisten da, eta San Nikolasek isipuarekin bedeinkatzen ditu. Bisita bakoitzean intxaurrak, gaztainak, sagarrak, pastak eta dirua jasotzen dituzte. Aitasantu bat errezatzen zuten etxe aurrean, San Nikolasek animaliak bedeinkatzen ditu, kantuan hasten dira berriro eta pausoak beste leku batera bideratzen dituzte. Gero festa ospatzen zuten, "txapak" jokoari dirua atereaz.

### Jaiak

* San Estebanen jaiak, abuztuaren 3aren inguruan
* San Nikolas eguna, abenduaren 6an

## Ondasun nabarmenak

* San Esteban eliza, XIV. mende eta XVII. mendeen artean eraikitako kristau eliza, gotiko estiloan.
* Eunateko Andre Mariaren eliza, XII. mendean eraikitako kristau eliza, erromaniko estiloan.
* Muruzabalgo jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Muruzabaldar ospetsuak

* Joan Juanitz (?-1656), Calahorrako eta La Calzadako apezpikua.
* Francisco Joaniz Etxalazkoa (1624-1695), elizgizon eta politikaria.
* Blas Goñi Atienza (1881-1952), apaiz, irakasle eta idazlea.
* Iñaki Astiz (1983-), futbolaria.

## Irudiak

* Eunateko Andre Mariaren eliza
* Paisaia
* Muruzabalgo jauregia
* Udaletxea
* San Esteban eliza

## Oharrak

* ↑ /muɾus̻áβ̞al/ edo /muɾús̻aβ̞àl/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza hirugarren silaban edo zorrotza bigarren eta kamutsa azkenean

## Erreferentziak

* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskara ezagutza tasa. (2010) Euskal Herriari Begira (Udalbiltza), Eustat, INE, NASTAT eta Euskal Herriko Hizkuntza Adierazle Sistema (EAS).
* ↑ Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 48-53 or..
* ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
* ↑ «Muruzabal - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
* ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1990). Heraldica municipal, merindad de Pamplona. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0276-7. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
* ↑ Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Gares» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-09-01).
* ↑ Garesko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ Florencio., Idoate,. (1979). Rincones de la historia de Navarra. Editorial Aramburu ISBN 84-85000-04-8. PMC 7960252. (Noiz kontsultatua: 2022-12-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «MURUZABAL - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2022-12-31).
* ↑ Nafarroako Entziklopedia Handia | MURUZABAL. (Noiz kontsultatua: 2022-12-31).
* ↑ «Muruzabal» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
* ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.
* ↑ M. A. Beguiristáin; F. J. Zubiaur: La celebración de San Nicolás..., "C. E. E. N.", 28, 1978

## Ikus, gainera

* Izarbeibar-Novenera
* Iruñeko merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120453
* Multimedia: Muruzábal / Q120453
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Muruzabal