# Pendleko sorginkeria prozesua

Pendleko sorginen epaiketak, 1612an, Ingalaterrako historiako sorgin-prozesu ezagunenak dira, eta XVII. mendeko dokumentatutako onenen artean daude. Hamabi errudunak Pendle Hillen inguruan bizi ziren, Lancashiren, eta sorginkeria erabiltzeagatik hamar pertsona hiltzea leporatu zieten. Horietako bi izan ezik, Lancasterreko Assize (Assize ingelesezko ahots bat da, eta Curia regisetik sortutako dokumentu legegilea irudikatzen zuen; 1179. urtean, bere prerrogatiba gehienen justizia feudala kendu zuen. Ingalaterran, idatzi gabeko zuzenbidearen arauen arrakastaren berri eman zuen, ohituraz eta auzitegien jurisprudentziaz zigortuak). delakoan epaitu zituzten 1612ko abuztuaren 18an eta 19an, Samlesburyko sorginekin eta beste batzuekin batera, Lancashireko sorgin-epaiketak deitu izan diren epaiketa batzuetan. Beste akusatu bat Assize de Yorken prozesatu zuten 1612ko uztailaren 27an, eta beste bat espetxean hil zen. Prozesatu ziren hamaika gizabanakoetatik —bederatzi emakume eta bi gizon—, hamar errudun eta urkatu egin zituzten, eta bat errugabe jo zuten.
Epaiketak ez ziren ohikoak garaiko Ingalaterran, bi arrazoirengatik: Thomas Potts idazkari judizialak epaiketaren jarduketak ofizialki The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancaster lanean argitaratzea, eta elkarrekin urkatutako sorginen kopurua: hamar Lancasterren eta bat Yorken. Kalkulatu denez, XV. mendearen hasieratik XVIII. mendearen hasierara bitartean Ingalaterran izandako sorgin-epaiketa guztiak 500 exekuzio baino gutxiago izan ziren, eta, beraz, 1612ko udan egindako epaiketa horiek kopuru horren %2 baino gehiago dira.
Pendleko sei sorgin bi familiatakoak ziren, eta horietako bakoitza laurogei bat urteko emakume batek zuzentzen zuen epaiketa-unean: Elizabeth Southerns (Demdike ezizenduna), haren alaba Elizabeth Device eta haren bilobak James eta Redalizon Device; Anne Whittle (Chattox ezizenduna) eta haren alaba. Beste salatuak Janes Bulcock eta haren seme John Bulcock, Alice Nutter, Katherine Hewitt, Alice Gray eta Jennet Preston izan ziren. Pendleren ingurukoak eta sorginkeria-agerraldiek frogatu lezakete zenbateraino atera zezakeen aurrera bizimodua jendeak sorgin-itxurak eginez. Demdike eta Chattox familietako kideek elkarren aurka egin zituzten akusazioetatik etorri ziren alegatu asko, agian, sendatze, eskale eta estortsioaren bidez bizimodua ateratzeko lehian zeudelako.

## Aurrekari erlijioso eta politikoak

Sorgin akusatuak Pendle Hillen inguruan bizi ziren Lancashiren, XVII. mendearen amaieran agintariek eskualde basatitzat eta legerik gabekotzat jotzen zuten konderrian: «legendazko eremua, bere lapurreta, indarkeria eta laxotasun sexualengatik, non Eliza ohoratua zen jende arruntak bere doktrinak gehiago ulertu gabe». Whalleyko zistertar abadia Enrike VIII.ak desegin zuen 1537an. Bertako biztanleek gogor jasan zuten neurri hori, eta ordura arte abadiak eragin handia izan zuen haren bizitzan. Nahiz eta abadia itxi eta abadea exekutatu, Pendleko jendea leial egon zen bere sinesmen katolikoekin, eta katolizismora itzuli ziren Maria erregina 1553an tronura igota. Mariaren ahizpa erdia, Isabel, 1558an tronura iritsi zenean, apaiz katolikoek klandestinitatera pasatu behar izan zuten berriro, baina Pendle bezalako urruneko eremuetan meza sekretuak egiten jarraitu zuten.
Isabel 1603an hil ondoren, Jacobo I.ak ordeztu zuen. Eskozia eta Erromatar Eliza katolikoaren arteko bereizketak eragin handia izan zuen Eskoziako Erreforman, eta Jacobok interes handia izan zuen teologia protestantean, eta haren jakin-minaren zati handi bat sorginkeriaren teologian kontzentratu zuen. 1590eko hamarkadaren hasierarako, sinetsita zegoen sorgin eskoziarrak bere aurka ari zirela. Danimarkara bisita egin ondoren, 1590ean North Berwickeko sorginkeria prozesuan egon zen. Prozesu horretan Jakobo eta haren emaztea, Ana Danimarkakoa, Eskoziara itzultzean zeraman ontziaren kontra ekaitz bat bidaltzeagatik zigortu zituzten. Jacobo erregeak 1597an, Daemonologie izeneko liburua idatzi zuen, bere jarraitzaileei sorginkeriaren edozein jarraitzaile salatzeko eta prozesatzeko erakusteko. Jacobo 1603an iritsi zen Ingalaterrako tronura, eta, urtebete geroago, lege bat aldarrikatu zen. Lege horren arabera, zigorra ezartzea eskatzen zuen, egiaztatzen zenean kaltea eragin zuela magia erabiliz edo gorpuak helburu magikoekin atera zituztenean; hala ere, Jacobo sorgin-epaiketetan aurkeztutako ebidentziaren eszeptikoa zen, eta erabilitako zenbait testigantzatan ezadostasunak agertu ziren.
1612. urtearen hasieran, epaiketen urtean, Lancashireko bake-epaile guztiek jaso zuten beren arloan errefusatutakoen zerrenda bat osatzeko agindua, hau da, Ingalaterrako elizara joan eta Eukaristia hartu nahi ez zutenen zerrenda, garai hartan irain kriminala. Read Halleko Roger Nowell, Pendle basoaren muturrean, Pendleko bake epailea zen. Disidente erlijiosoen bilaketa-testuinguru horretan, 1612ko martxoan, Nowell-ek John Law-ren familiak aurkeztutako demanda bat ikertu zuen, sorginkeriarekin eraso egin ziola zioen iturginarena. Ikerketa aurrera joan bitartean tartean sartu ziren asko sorgintzat hartu ziren, hain zuzen ere, magia egiten zuten petrikilo pueblerinotzat, segur aski ordainketa baten truke; baina pertsonaia horiek komunak ziren XVI. mendeko Ingalaterra landatarrean, eta herriaren bizitzaren parte gisa onartzen ziren.
Agian, probak entzuteaz arduratu ziren epaileentzat —Sir James Altham eta Sir Edward Bromley— zaila izan zen Jacobo erregeak sorginkeriarekiko zuen jarrera ulertzea. Erregea botere judizialaren burua zen, eta Bromleyk Londrestik hurbilago zegoen jurisdikzio batera igotzea espero zuen. Altham bere karrera judizialaren amaierara hurbiltzen ari zen, baina lehenxeago Yorkeko Assize delakoan praktika txarra leporatu zioten. Baliteke epaileak seguru ez egotea erregearen alde egiteko modurik onena karguen aurkezpena bultzatzea edo "lekukoak eszeptizismoz probatzea" zen.

## Epaiketetarako gertaerak

Berrogeita hamar urtez, salatutako bat —Demdike— sorgin gisa hartu zuten inguru hartan, eta sorginek eragindako ustezko heriotzak, Roger Nowell interesatzen hasi baino urte asko lehenago jazotakoak ziren. 1612ko martxoaren 21ean du hasiera Nowellen ikerketa, gero Pendleko sorginen epaiketan amaitu zena.
Trawden basora bidean, Alizon Devicek Halifaxeko John Law-ekin egin zuen topo, eta orratz batzuk eskatu zizkion. Ez dago argi Devicek erosi nahi zituen (adierazi zuen moduan) eta Lawk ez zuen bere karga desarmatu nahi izan transakzio txiki baterako, edo Devicek ez zuen dirurik eta eskean ari zen (Abrahamek, Lawren semeak, esan zuen bezala); hala ere, Law-ek applexia bat izan zuen, eta horren errua Deviceri egotzi zion. Dirudienez, Alizon sinetsita zegoen bere botereez; izan ere, Abraham Lawk aita bisitatzera eraman zuenean, Devicek aitortu eta barkamena eskatu zion.
Alizon Device, bere ama Elizabeth eta bere neba James Nowellen aurrean agertzeko deitu zituzten 1612ko martxoaren 30ean. Alizonek aitortu egin zuen bere arima Deabruari saldu ziola eta esan ziola John Law limurtzeko hark lapur deitu eta gero. Haren nebak, Jamesek, adierazi zuen arrebak ere aitortu zuela bertako haur bat sorgindu zuela. Elizabeth mesfidati ibili zen, eta bere amak, Demdikek, gorputzean marka bat zuela bakarrik onartu zuen. Askok, Noweelek barne, uste zuten marka hori deabruak utzi zuela bere odola zurrupatu ondoren. Anne Whittle (Chattox), sorginkerian eta Pendleren inguruan ustez nahasita zegoen beste familiako matriarkari buruz itaundu zutenean, Alizonek, agian, mendeku hartzeko aukera ikusi zuen. Baliteke bi familien artean borondate txarra egon izana, 1601etik zuten eztabaida baten ondorioz ziur aski; izan ere, Chattox familiako kide bat Malkin Tower Deviceen etxean sartu zen, eta ondasunak lapurtu zituen, £1 baliokoak, hau da, 2008ko £100 inguru. Chattoxi lau gizon sorginkeriarekin hiltzea eta 1601ean hil zen John Device aita hiltzea leporatu zion Alizonek. Zera esan zuen, aitak Chattoxengandiko hain izu handia zuela, ezen urtero 8 libera (3,6 kilogramo) olo-irin ematen ziela familiari kalterik ez egiteko promesaren truke. Johnek hil aurreko urtera arte eman zien urtero irina, eta, haren heriotza-ohantzean, hark esan zuen Chattoxek eragin zuela haren gaixotasuna, ez zuelako babesa ordaindu.
1612ko apirilaren 2an, Demdike, Chattox eta azken horren alaba —Anne Redferne— Nowell-en aurrean agertzeko deitu zituzten. Bai Demdike bai Chattox itsu zeuden ordurako (laurogei urte baino gehiago zituzten), eta biek aitorpen kaltegarriak egin zituzten. Demdikek esan zuen hogei urte lehenago eman ziola arima deabruari, eta Chattoxek, berriz, adierazi zuen arima eman ziola "kristau moduko zerbaiti", "ez zitzaiola ezer falta eta nahi zuen mendekua lortuko zuela" esanez. Anne Redfernek ez zuen aitorpenik egin, baina Demdikek esan zuen buztinezko irudiak egiten ikusi zuela. Margaret Crookek, egun horretan Nowell-ek entzundako beste lekuko batek, esan zuen neba gaixotu eta hil egin zela Redfernerekin desadostasunen bat izan ondoren, eta Redfernek maiz errua bota ziola gaixotasunagatik. Ebidentzian eta lortutako aitorpenetan oinarrituta, Nowellek Lancasterreko kartzelara bidali zituen Demdike, Chattox, Anne Redferne eta Alizon Device, malefizum bidez —sorginkeriaren bidez mina eragitea— prozesa zitzaten zegokion Assize-an.

### Malkin Tower-en bilera

Lau emakumeak kartzelaratzea eta ondoren epaitzea izan zitekeen gaiaren amaiera, Elizabeth Devicek Malkin Towerren (Demdikeen etxea) antolatutako bilera baten ondorioz izan ez balitz, 1612ko apirilaren 6an, ostiral santu batean. Gonbidatuak elikatzeko, James Devicek auzoko ardi bat lapurtu zuen.
Familiako lagun eta jarraitzaileak etorri ziren bilerara, eta Roger Nowellek bileraren berri izan zuenean, ikertzea erabaki zuen. 1612ko apirilaren 27an, Nowell eta beste magistratu baten (Nicholas Bannister) aurrean ikerketa bat egin zen, Malkin Towerren bilera egiteko asmoa argitzeko, nor joan zen eta zer gertatu zen zehazteko. Ikerketaren ondorioz, beste zortzi pertsonari sorginkeria leporatu eta auzitara eraman zituzten: Elizabeth Device, James Device, Alice Nutter, Katherine Hewitt, John Bulcock, Jane Bulcock, Alice Gray eta Jennet Preston. Preston Yorkshireko mugaren beste aldean bizi zenez, Yorkeko Assizera bidali zuten; besteak, berriz, Lancasterreko kartzelara bidali zituzten, han kartzelaratuta zeuden laurekin elkartzeko.
Uste da Malkin Tower Newchurch herritik gertu egon zela, Pendlen, eta eraitsi egin zutela epaiketen ondoren.

## Epaiketak

Pendleko sorginak Samlesburyko sorginak barne hartzen zituen talde batean epaitu zituzten —Jane Southworth, Jennet Brierley eta Ellen Brierley—. Talde horretako karguak infantizidioa eta kanibalismoa ziren; Margaret Pearson, Padihameko sorgina deiturikoa, sorginkeriagatik hirugarren aldiz epaitzen ari zena, aldi horretan zaldi bat hiltzeagatik; eta Windleko Isobel Robey, gaixotasuna sortzeko sorginkeria erabili izana egotzi zioten.
Pendleko sorgin akusatu batzuk, hala nola Alizon Device, errudun zelakoan zeuden. Beste batzuek errugabea zela aldarrikatu zuten azkenean. Jennet Preston izan zen 1612ko uztailaren 27an Assize de Yorken epaitu zuten lehena. Hantxe aurkitu zuten errudun eta, ondoren, urkatu egin zuten. Beste bederatzi —Alizon Device, Elizabeth Device, James Device, Anne Whittle, Anne Redferne, Alice Nutter, Katherine Hewitt, John Bulcock eta Jane Bulcock— errudun aurkitu eta Lancasterren jarri ziren 1612ko abuztuaren 12an. Elizabeth Southerns epaiketaren zain zegoela hil zen. Alice Grey akusatuetako bat bakarrik aurkitu zuten errugabe.

### Assize de York, 1612ko uztailaren 27a

Jennet Preston Gisburnen bizi zen, Yorkshiren, eta, beraz, Yorkeko Assizera bidali zuten epaitu zezaten. Bere epaileak Sir James Altham eta Sir Edward Bromley izan ziren. Prestoni Thomas Lister sorginkeriarekin hiltzea leporatu zioten, eta kargu horretan erruduna ez zela adierazi zuen. Bromleyren aurrean agertua zen 1611n, ume bat sorginkeriarekin hiltzea leporatuta, baina ordukoan errugabe aurkitu zuten. Haren kontra aurkitutako frogarik kondenagarriena hauxe zen: Listerren gorpua ikustera eraman zutenean, gorpuak «odol freskoa jariatu zuen han zeuden guztien aurrean», hark ukitu ondoren. James Devicek Nowelli apirilaren 27an emandako adierazpen baten arabera, Jennet Malkin Tower-en bilerara joan zen Listerren hilketarekin laguntza bila. Azkenik, erruduna aurkitu zuten eta urkan hiltzeko epaia eman zuten.

### Assize de Lancaster, 1612ko abuztuaren 18tik 19ra

Gainerako akusatuak Lancashiren bizi ziren eta, beraz, Lancasterreko Assize delakora bidali zituzten epaitu zitzaten. Epaileak berriz ere Altham eta Bromley izan ziren; fiskala, berriz, Roger Nowell tokiko magistratua izan zen, akusatuen adierazpenak eta aitorpenak jasotzearen arduraduna. Jennet Device, bederatzi urtekoa, funtsezko lekukoa izan zen alderdi akusatzailearentzat, eta egoera hori ez zen onartzen XVII. mendeko beste prozesu kriminal askotan; hala ere, Jacobo erregeak aldeztu zuen Daemonologie liburuan sorginen epaiketetarako ebidentzia aurkezteko arau normalak etetea. Malkin Tower-en bilerara joan zirenak identifikatzeaz gain, Jennet-ek bere ama, anaia eta arrebaren kontrako ebidentzia ere aurkeztu zuen.

#### Abuztuaren 18a

Anne Whittleri (Chattox) Robert Nutterren hilketa leporatu zioten. Errugabea zela esan zuen, baina Roger Nowelli buruz eman zuen aitortza ozenki irakurri zuten gortean, eta James Robinsonek, Chattox familiarekin hogei urte lehenago bizi izan zenak ere, haren aurkako ebidentzia aurkeztu zuen. Robinsonek esan zuen Nutterrek Chattoxi egotzi ziola garagardoa garraztea gogoratzen zuela, eta normalean sorgintzat jotzen zutela. Chattoxek bere errua onartu zuen, eta, aldi berean, barkamena eskatu zien Jainkoari eta epaileei, Anne Redferne alabarekin errukitu baitziren.
Elizabeth Deviceri James Robinson, John Robinson eta Alice Nutter hiltzea eta Demdikerekin batera Henry Mittonen hilketa leporatu zioten. Pottsek idatzi zuenez, «sorgin gorrotagarri honek» aurpegiko deformazioa zuen, ezkerreko begia eskuineko begia baino beherago baitzegoen. Deviceren lekuko nagusia haren alaba izan zen, Jennet, bederatzi urte inguru zituena. Jenneti bere burua zutik jartzeko eta amaren aurka ebidentzia emateko eskatu zitzaionean, Elizabeth garrasi egiten eta alaba madarikatzen hasi zen, eta horrek epaileak behartu zituen probak entzun baino lehen aretotik erretiratzera. Jennet mahai baten aurrean jarri zuten eta bere ama hiru edo lau urtetan sorgina izan zela uste zuela esan zuen. Bere amak Ball izeneko senidea zuela ere esan zuen, txakur marroi baten itxuran agertzen zena. Jennet-ek esan zuen Ball eta bere amaren arteko elkarrizketak ikusi zituela, eta Ballek laguntza eskatu zion hainbat hilketarekin. James Devicek ere ebidentziaz hornitu zuen amaren aurka, biktimetako baten (John Robinson) buztin-irudi bat egiten ikusi zuela esan zuenean. Elizabeth Device errudun aurkitu zuten .
James Devicek errugabetzat jo zituen Anne Townley eta John Duckworth-en sorginkeria bidezko hilketak; hala ere, berak eta Chattoxek aldez aurretik aitortu zioten Nowelli, gortean irakurri baitzuten. Bai adierazpen hori, bai haren aurka Jennet ahizpak aurkeztutako ebidentzia, nahikoa izan zen epaimahaia bere erruduntasunaz konbentzitzeko, Townley hiltzen laguntzeko eskatu zion txakur beltz bati ikusia baitzion.

#### Abuztuaren 19a

Samlesburyko hiru sorginen epaiketa Anne Redferne gortean agertu baino lehen izan zen, arratsaldean, Robert Nutterren hilketa leporatuta. Kontrako ebidentzia gutxiegitzat jo zen eta absolbitu egin zen. Hurrengo egunean, Anne Redfernek ez zuen zorterik izan, Robert Nutter-en aita (Christopher) hiltzearen bigarren epaiketari aurre egin zionean. Demdikek Nowellen aurrean egindako adierazpena, Anneri Nutter familiako buztin-irudiak egin izana leporatzen ziona, gortean irakurri zuten. Lekukoei esan zitzaien Anne sorgina zela «bere ama baino arriskutsuagoa»; hala ere, Annek ez zuen onartu errua azkenean, eta ez zuen beste akusatuen kontrako ebidentziarik aurkeztu. Azkenik, Anne Redferne errudun aurkitu zuten.
Jane Bulcock eta haren seme John Bulcock Newchurchek Pendlen eginak akusatu eta aurkitu zituzten Jennet Deaneren sorginkeriaren bidez hilketaren errudunak. Biek uko egin zioten Malkin Tower-en bilerara joateari, baina Jennet Devicek Jane parte-hartzailetzat jo zuen, eta John, lapurtutako ardia, Demdikeren etxean Ostiral Santuaren bilerako pieza nagusia, prestatzeko erretegia iraultzeaz arduratu zela.
Alice Nutter lur-jabe yeoman baten alarguna zen, eta desberdina zirudien gainerako akusatuekin, aberatsagoa baitzen. Ez zuen deklaraziorik egin, ez epaiketa baino lehen ez epaiketan zehar, Henry Mitton sorginkeriaren bidez hiltzeko karguan errugabea zela deklaratzeko izan ezik. Fiskaltzak alegatu zuen, Demdike eta Elizabeth Devicerekin batera, Nutterrek Mittonen heriotza eragin zuela, hark eskatu zion 'centavo' bat emateari uko egin ondoren. Dirudienez, Alicen aurkako froga bakarra izan da James Devicek esan ziola Demdikek hilketa kontatu ziola, eta Jennet Devicek, berriz, Malkin Towerren bileran egon zela adierazi zuela. Alicek barkamena eskatu zion Malkin Towerren egindako bilerara, Ostiral Santuan meza katoliko sekretu (legez kanpokoa) batera, zihoala, eta ez zuen hitz egin nahi izan, bere lagun katolikoei kalte egiteko beldur zelako. Nutter familiako kide asko katolikoak ziren, eta bi jesuita apaizak izateagatik exekutatu zituzten: bata 1584an eta bestea 1600ean. Alice Nutter errudun aurkitu zuten.
Katherine Hewitt (Mould-Heeles ezizena) akusatu egin zuten eta Anne Foulds-en hilketagatik errudun aurkitu zuten. Colneko jostun baten emaztea zen, eta Malkin Towerren egon zen, Alice Grayrekin batera. James Devicek aurkeztutako ebidentziaren arabera, bai Hewittek bai Greyk gainerako parte-hartzaileei esan zieten Anne Foulds, Colneko neskato bat, hil zutela. Jennet Devicek ere Malkin Tower-eko bileran parte hartu zuela esan zuen.
Alice Gray Katherine Hewittekin batera akusatu zuten Anne Foulds-en hilketagatik. Pottsek ez zuen eman Alice Grayren epaiketaren berririk, eta, besterik gabe, Samlesburyko sorgin gisa aipatu zuen —nahiz eta ez izan, Malkin Towerren bilerako parte-hartzaile gisa identifikatutako sorginetako bat izan baitzen—, eta errugabeen zerrendan kontatzen du.
Alizon Devicek, John Lawrekin topo egin zuenean, epaiketetara eraman zituzten gertaerak eragin zituen, eta sorginkeriaren bidez min egitea leporatu zioten, errudun aurkitu zutelarik. Gainerako akusatuek ez bezala, John Law ustezko biktimak Alizonen aurrez aurre jarri zuten epaiketan. Dirudienez, Devicek errudun zela uste zuen, zeren eta Law gortera eraman zutenean, Alizon belaunikatu eta negarrez aitortu egin baitzuen.

## Erreferentziak

* ↑ Hasted, 1993, or. 5
* 1 2 3 4 5 Hasted, 1993
* ↑ Pumfrey, 2002, or. 23
* ↑ Martin, 2007, or. 96
* ↑ Pumfrey, 2002
* ↑ Hasted, 1993, or. 7
* ↑ Sharpe, 2002
* ↑ Lumby, 2002, or. 67
* ↑ Pumfrey, 2002, or. 24
* 1 2 Hasted, 1993, or. 12
* ↑ Hasted, 1993, or. 11
* ↑ Sharpe, 2002, or. 1
* ↑ Bennett, 1993, or. 9
* ↑ Swain, 2002, or. 83
* ↑ Bennett, 1993, or. 10
* 1 2 Bennett, 1993
* ↑ Swain, 2002
* ↑ Currency converter. The National Archives.
* 1 2 Bennet, 1993, or. 15
* ↑ Bennett, 1993, or. 16
* ↑ Bennett, 1993, or. 22
* ↑ Fields, 1998, or. 60
* ↑ Hasted, 1993, or. 2
* ↑ Executions - Lancaster Castle. Lancashire County Council.
* ↑ Hasted, 1993, or. 23
* ↑ Davies, 1971
* ↑ Davies, 1971, or. 179
* ↑ Lumby, 2002, or. 60
* ↑ Davies, 1971, or. 177
* ↑ Pumfrey, 2002, or. 22
* ↑ Hasted, 1993, or. 28
* ↑ Davies, 1971, or. 34
* 1 2 Davies, 1971, or. 55
* ↑ Davies, 1971, or. 52
* 1 2 Hasted, 1993, or. 29
* ↑ Davies, 1971, or. 65
* ↑ Davies, 1971, or. 70
* ↑ Bennett, 1993, or. 27
* ↑ Hasted, 1993, or. 33
* ↑ Davies, 1971, or. 108
* ↑ Davies, 1971, or. 131
* 1 2 Bennett, 1993, or. 29
* ↑ Hasted, 1993, or. 34
* ↑ Davies, 1971, or. 116
* ↑ Davies, 1971, or. 124
* ↑ Swain, 2002, or. 75
* ↑ Hasted, 1993, or. 36
* ↑ Davies, 1971, or. 139
* ↑ Hasted, 1993, or. 37

## Bibliografia

* Bennett, Walter. (1976). The Pendle Witches. Lancashire County Council Library and Leisure Committee OCLC .60013737.
* Davies, Peter. (1971). The Trial of the Lancaster Witches. Frederick Muller ISBN 978-0584109214.. Reimpresión facsimilar del libro de Davies de 1929, que contiene el texto The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancaster by Potts, Thomas (1613)
* Ewen, Cecil L'Estrange. (2003). Witchcraft and Demonism. Kessinger ISBN 978-0766128965..
* Fields, Kenneth. (1998). Lancashire Magic and Mystery: Secrets of the Red Rose County. Sigma ISBN 9781850586067..
* Findlay, Alison. (2002). «Sexual and spiritual politics in the events of 1633–1634 and The Late Lancashire Witches» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 146–165 or. ISBN 978-0719062049..
* Gibson, Marion. (2002). «Thomas Potts's Dusty Memory: Reconstructing Justice in The Wonderfull Discoverie of Witches» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 42–57 or. ISBN 978-0719062049..
* Hasted, Rachel A. C.. (1993). The Pendle Witch Trial 1612. Lancashire County Books ISBN 978-1871236231..
* Lumby, Jonathan. (2002). «'Those to whom evil is done': family dynamics in the Pendle witch trials» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 58–69 or. ISBN 978-0719062049..
* Martin, Lois. (2007). The History of Witchcraft. Pocket Essentials ISBN 9781904048770..
* Mullett, Stephen. (2002). «The Reformation in the Parish of Whalley» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 88–104 or. ISBN 978-0719062049..
* Pumfrey, Stephen. (2002). «Potts, plots and politics: James I's Daemonologie and The Wonderfull Discoverie of Witches» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 22–41 or. ISBN 978-0719062049..
* Richards, Jeffrey. (2002). «The 'Lancashire novelist' and the Lancashire witches» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 166–187 or. ISBN 978-0719062049..
* Sharpe, James. (2002). «The Lancaster witches in historical context» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 1–18 or. ISBN 978-0719062049..
* Swain, John. (2002). «Witchcraft, economy and society in the forest of Pendle» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 73–87 or. ISBN 978-0719062049..
* Wilson, Richard. (2002). «The pilot's thumb: Macbeth and the Jesuits» in Poole The Lancashire Witches: Histories and Stories. Manchester University Press, 126–145 or. ISBN 978-0719062049..

## Kanpo estekak

* Daemonologieren edizio elektroniko librea (1597) Gutenberg Proiektuan
* The Lancashire Witches-en edizio elektroniko librea (1849) Gutenberg Proiektuan
* The Wonderfull Discoverie of Witches in the Countie of Lancaster (1849) lanaren edizio elektroniko librea Gutenberg Proiektuan
* Datuak: Q3044650