OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Arto-gurutzeak

Arto-gurutzeak edo Arto-kristoak arto-orez egindako Jesu Kristoren irudikapenak dira, artoaren kanaberaren muina erabiliz. Artoaren kanaberarekin orea Mesoamerikako zenbait eremutan egiten zen, batez ere Mexikoko Michoacan estatuan eta Guatemalan. Mota horretako arte herrikoiaren hainbat adibide daude, batez ere Espainian eta Mexikon bertan. Euskal Herrian ere badira horrelako gurutzeak. Teknika konkistaren aurrekoa da eta birrindutako arto-kanaberaren muineko orea moldeatuz egiten zen.

## Historia

1492. urtean hasitako prozesu ebanjelizatzailetik abiatuta, Latinoamerikako arte kristaua, batez ere Mexiko, Peru, Ekuador eta Guatemalako zonaldeetan, bi eragin ezberdinen ondorioz sortu zen: kolonial aro osoan kontinentera eramandako espainiar ereduak, eta hispaniar aurreko jainkoen irudikapenean erabilitako indigenen moduak; azken horien artean, bertako materialekin egindako figurak modelatzea dago, hala nola Michoacán eta Mendebaldeko Mexikon arto-orea, batez ere. Ondoren, teknika artistiko hori Latinoamerikako beste herrialde batzuetan ere erabili zuten.
Mexikoko Michoacan eskualdeko indigenek, purepetxek (espainiar konkistatzaileek taraskoak deituak), teknika honen bidez egiten zituzten beren jainkoen eskulturak. Prozedura honen helburua zen eskultura mota hauek gudu-zelaira eraman ahal izan haien arintasunari esker.
Espainiarren etorrerarekin, debekatu egin zen irudikapen pagano horiek egitea, baina teknikak iraun egin zuen, kolonizatzaileek ekarritako erlijio berrira egokituta, katolizismora. Hortik aurrera, Santuen, Birjinen eta, batez ere, Kristoren irudiak egiten hasi ziren teknika honen bidez.
Une horretatik aurrera, indigenek egindako iruditeria kristaua inportatzen hasi zen Europako herrialdeetara, hala nola Espainiara. Espainian bertan, Kanariar Uharteak dira mota horretako kristorik gehien duten eskualdeak, eta hamar dira guztira. Logikoa da, artxipelago hau "lotura-zubia" baitzen hiru kontinenteren artean: Europa, Afrika eta Amerika.

## Adibideak
### Mexiko

* Mexicaltzingoko Penitentziaren Kristoa.
* Tuxpango (Jalisco) Barkamenaren Kristoa.
* Ixtapalucako Mirakuluen Jauna.

### Euskal Herria

* Vera Cruzeko Kristoa, Lekeitio, Bizkaia.
* San Frantzizkoko Komentuaren Santo Kristo, Arrasate, Gipuzkoa.

### Espainia

* Zacatescako Kristo Santua, Montilla (Córdoba)
* Icod de los Vinosko Kristo hila (Kanariar Uharteak)
* Teldeko Kristoa, Telde, Kanaria Handia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5791763
# Arto-fekula

    Ez nahasi arto-irinarekin.
Arto-fekula arto-aleetatik ateratako almidoia da.
Ogia, pastak, bizkotxoa, pizza baseak eta abar egiteko erabiltzen dute; zopa lodigarritzat, txokolate beroa, krema, izozkiak eta abar egiteko ere bai.
Gurean izen herrikoia maizena da. Maizena 1856an erregistratu zen marka komertzial bezala eta Corn Products Refining Co.k lortu zuen 1900. urtean. Gaur egun, mundu guztian zehar saltzen da.

## Erabilera glutenik gabeko sukaldaritzan

Maizena oinarrizko osagaia da masa eta postreen elaborazioan, pertsona zeliako edo glutenarekiko sentsibilitatea dutenentzat.
Maizena markak, glutenik gabeko errezeta liburu bat kaleratu du, dohainik erosleentzat.

## Erabilera sukaldaritzatik kanpo

Esperimentuetan erabiltzen da, fluido ez newtoniano bat bezala jokatzen duelako.
Horrez gain, alkandoren lepoei gogortasuna emateko ere erabiltzen da.
Azaleko urratuentzako erremedio bikaina da.
Farmazeutikan ere erabiltzen da, pastillatan aurkitzen da normalean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3393961
* Multimedia: Corn starch / Q3393961
# Arto-irin

    Ez nahasi arto-fekularekin.
Arto-irina artoa hainbat metodoren bidez ehoz lortzen den irin edo hauts fina da, oinarrizko elikagaia munduko eskualde askotan. Artoa Amerikako herri indigenen laborantza tradizionala den aldetik., munduko toki honetan kontsumitzen da gehien, bereziki Iberoamerikan, non Kolonbia, Ekuador, Mexiko, Panama, Paraguai, Peru eta Venezuelako sukaldaritzen funtsezko parte den. Euskal Herrian ere garrantzi handiko elikagaiak prestatzeko erabili izan da, hala nola ogia, taloak eta morokila.

## Historia

Arto-irinaren jatorria Ameriketako lurraldeen garai prehispanikoan dago, artoa prozesatzeko garaturiko tekniken artean hain zuzen. Garai hartako Mesoamerikan, nixtamalizazioa deituriko prozesua garatu zen. Prozesu honen bitartez (artoa ur eta karearekin egosita) Nixtamal deituriko produktua lortzen da, eta hau xehatzearen ondorioz lortzen dugu irina. Prozesu hau Mexikoko goi-lautadan sortu izanaren ebidentzia ugari daude. Ikerketa antropologiko batzuen arabera, hasiera batean prozesu honetarako, hautsa erabiltzen zela uste da, maiek molusku batzuen maskor xehatuak erabiltzen zituzten bitartean. Hautsak zein maskorrak izan ziren hasiera bateko karearen ordezko, gaur egun orduko bera den prozesu honetan. ​Gaur egungo Kolonbiako cibcha etniako indigenek ere arto-irina erabiltzen zuten ogia egiteko, artaleak zuzenean xehatu, hosto batean bildu eta uretan egosita, bukatzeko, lorturiko masa erretzen zuten. Venezuelako indigenek plater tipikoak diren arepa eta opilak egiten zituzten, karearekin artoa zuritu ostean egosi eta harri edo metate morteroan txikituta.
Artoa Euskal Herrira noiz iritsi zen argi ez badago ere, badirudi XVII. mendean iritsi zela Asturias aldera eta berehala hedatu XVIII. mendean.

## Euskal Herrian

Euskal Herrian bereziki taloa eta artopila egiteko erabili izan da gehienetan.

## Motak

Hainbat arto-irin mota ezagutzen dira, hauen artean:
* Aurre-egositako arto-irina: Luis Caballero Mejías irakasle eta ingeniari venezolarrak 1954an garaturiko teknika, zeinetan artoa egosi egiten den xehatu baino lehen. Venezuelan "Harina P.A.N." bezala deitua, izen bereko markagatik.
* Aurre-egosi gabeko arto-irina: aurrekoaren antzekoa, baina kasu honetan artoa egosi gabe xehatzen da. Polenta italiarra erabiltzeko egokia dena, Venezuelan funche bezala deitua.
* Arto-irin zuritua: Nixtamalizazio prozesuaren ondorioz lortua.
* Arto-irin txigortua: Xehatu aurretik txigortutako artotik lortua. Kanarietako gofio de millo bezala deiturikoa, Venezuelan fororo izenez ezaguna.
* Frangollo: Irin sendoa, Kanariar uharteetan izen bereko azkenburukoa egiteko erabiltzen dena.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hipermerkatuetako Produktuak Hiztegia] [2009]
* 1 2 «Artoa» Auñamendi 2009-09-25 (Noiz kontsultatua: 2020-03-29).

## Ikus, gainera

* Gari-irina

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q110184114
* Multimedia: Maize flour / Q110184114
# Badalab

Badalab Hizkuntza eta Gizarte Berrikuntzarako Laborategia da. Proiektu hau Gipuzkoako Foru Aldundiak Etorkizuna Eraikiz kanpainaren barruan sortu du euskararen munduko eragileekin batera lan eginez 2021ean. Errenteriako Torrekua eraikinean ireki zuen egoitza 2022ko uztailean.
Bere helburua da erreferentzia gune bihurtzea euskara biziberritzeko eta hiztunen arteko berdintasuna sustatzeko garaian. Bere xede nagusia, aldiz, euskararen biziberritze prozesuan berrikuntza eta esperimentazioaren aldagaiak txertatzea da, eta, modu berean, baita euskararentzat aukera berriak identifikatu eta horietan eragitea ere. Baita ere, garrantzia izango du hizkuntza teknologiarekin esperimentatzeak.
Horrela, hiru emaitza nagusi lortu nahi dira proiektu honekin:
* Euskara indartuko duen ekosistema bat sortzea
* Prototipo eta gizarte proposamen ausartak gauzatzea
* Narratiba berriak eta euskarazko bizipen berriak sorraraztea formatu eta testuinguru anitz eta digitaletan.

## Kokapena

Badalab laborategia Errenteriako Madalena kaleko 27. zenbakian dago kokatua, Joxepa Antoni Aranberri anitzenea erikineko bigarren eta hirugarren solairuetan.
Eraikina Errenteriako Udalarena da, eta SOS Arrazakeria eta Lau Haizetara elkarteekin elkarbanetzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ «Abian da BADALAB hizkuntza eta berrikuntzarako» gipuzkoa (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).
* ↑ «Abian da BADALAB hizkuntza eta berrikuntzarako» gipuzkoa (Noiz kontsultatua: 2023-07-11).
* ↑ Joxepa Antoni Aranberri Anitzenea eraikinaren irekiera ekitaldia izango da ostiralean. .

## Ikus, gainera

* Euskalgintza
* Etorkizuna Eraikiz

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120538122
* Multimedia: Badalab / Q120538122
# Badalgo geltokia

Badal Bartzelonako metroaren geltoki bat da, Bartzelona udalerriko Sants-Montjuïc barrutian dago.
Geltokia 1969n inauguratu zen.
* Datuak: Q2348839
* Multimedia: Badal metrostation / Q2348839
# Badaling

Badaling (txinera tradizionalez: 八達嶺; txinera sinplifikatuz: 八达岭; pinyinez: Bādálǐng) Txinako Harresi Handiko atalik bisitatuena. Yanqing barrutian dago, Pekingo hirigunetik 80 kilometro ipar-mendebaldera. Ming dinastiak 1505ean eraiki zuen. Badalingeko punturik altuena Beibalou (txinera tradizionalez: 北八樓) da, itsas mailatik 1015 metroko altuera duena.
1957an harresiaren atal honi zaharberritze sakona egin diote, eta turistei irekitako lehen zatia izan zen. Gaur egun milioika pertsonak bisitatzen dute urtero, eta inguruko eremuan garapen handia izan da, hotelak, jatetxeak eta teleferiko bat eraikitzea barne. Duela gutxi autobide bat eraiki dute, ingurua Pekingo erdialdearekin lotzen duena.
Richard Nixon presidenteak eta bere emazteak, Li Xiannian lagun zutela, 1972ko otsailaren 24an, Txinara egindako bidaia historikoan bisitatu zuten. Gero, munduko beste agintari ospetsuk ere, tartean Margaret Thatcher, Ronald Reagan eta Mikhail Gorbatxov bisitatu dute.
Badaling eta inguruko autobidea 2008ko Pekingo Olinpiar Jokoetako errepideko txirrindularitza probak amaitu ziren tokia izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) A Guide to Exploring the Great Wall of China from Beijing. 2017-5-4.
* ↑ (Ingelesez) PBS. American Experience. .
* ↑ (Ingelesez) «Bādálǐng» Lonely Planet.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q798826
* Multimedia: Badaling / Q798826
# Badajozko taifa

Badajozeko taifa edo Batalyaws (arabieraz: بطليوس) Al-Andalusko taifa erresuma musulmana izan zen. 1009an independizatu ziren Kordobako kaliferritik eta 1095an beste hainbat taifa bezala almorabideen esku geratu zen. Euren lur batzuk ere Leongo erresumaren esku geratu ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q276841
* Multimedia: Taifa of Badajoz / Q276841
# Badakhxan

Badakhxan (paxtueraz/persieraz: بدخشان‎) egungo ipar-ekialdeko Afganistanen eta hego-ekialdeko Tajikistanen dagoen eskualde historikoa da. Izena Afganistango Badakhxan probintzian (barnean Wakhan korridorea duena) eta Tajikistango Badakhxan Garaiko Probintzia Autonomoan dago. Bere musika du ezaugarri ezagunena nazioartean.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-05-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q32056
# Badakhxan probintzia

Badakhxan (Dariz: بدخشان), Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ipar-ekialdeko muturrean dagoena, Hindu Kush mendilerroaren eta Amu Daria ibaiaren artean. 44.059 km²-ko azalera du eta 2009an 860.300 biztanle zituen
Probintzia honetan dago Shakhaur mendia (7.116 m). 1976an nafar espedizio batek lortu zuen igotzea, lehenengo zazpimilakoa izan zena euskal alpinismoaren historian.
Hiriburua Faizabad da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).
* ↑ World Gazetteer: Afghanistan: Administrative Divisions (population and area)
* ↑ Islamic Republic of Afghanistan Central Statistics Organization (CSO)
* ↑ "Mendiak 1976" dokumentala.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165376
* Multimedia: Badakhshan Province / Q165376
# Badajozko sarraskia

Badajozko sarraskia 1936ko abuztuaren 14ko gaua eta abuztuaren 15eko egunsentiaren artean, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran eta Badajozko guduaren ondorengo egunetan, frankista kolpistek hiria bereganatu ostean zibil eta milita errepublikarren aurka burutu zuten sarraskia izan zen.
Sarraski honetan eraildako pertsonen kopurua 2.000-4.000 artekoa izan zela uste da, alegia, garai hartan Badajoz hiriak 40.000 biztanle inguru izanik, biztanleriaren %10a suposatu zuen.

### Errepresioa Badajozen

| « | Abuztuaren 17an, astelehena, Le Populairek hau zekarren lehenengo orrialdean: "Mila miliziano fusilatu dituzte faxistek Badajozen". Egun horretan bertan, Le Tempsek ere Jacques Bertheten kronika argitaratu zuen, Badajozeko borroka eta errepresioei buruzkoa: "Une honetan -abuztuak 15, gaueko 22:30- mila eta berrehun pertsona inguru fusilatu dituzte (...) Komandantzia Militarraren espaloiak odolez zikinduta ikusi ditugu (...) Atxiloketek eta exekuzioek ez dute etenik zezen plazan. Hiriko kaleak balaz josita daude, beiraz, teilaz eta bertan behera utzitako gorpuz beteta. San Juan kalean bakarrik hirurehun gorpu daude. Mario Neves, bere egunkaria eta bere Gobernua bezala, matxinadaren aldekoa zen. Aldizkaria zentsuratuta zegoen, Portugalgo Gobernuak Espainiako gerra zibilean parte aktiboan hartzen zuen eta. Abuztuaren 15ean, larunbatez, Mario Nevesek zera idatzi zuen: "Izua eta hondamendia matxinatuek konkistatu duten hirian (...). Hondamendia eta ikara besterik ez dut ikusi, ez dut erraz ahaztuko (...) Komandantzia Militarreko hormen ondoan, kalea odolez zikinduta dago (...). Lurrean hilotzak ageri dira (...), katedralaren erdiko nabean, bi gorpu lur hartzeko zain daude (...). Gerra preso asko al zegoen galdetu genion (Yagüeri). Baietz erantzun zigun (...). Eta fusilamentuak (...) diogu guk. Bi mila egon omen dira. Yagüe komandanteak (...), harrituta galdera zela-eta, esan zuen: Ez dira hainbeste izango (...). Azkar (...) idatzi ditudan ohar hauek ez dute islatuko nik ikusi dudan hondamendia eta izua (...) Hiria isil-isilik dago, amesgaizto ikaragarri batetik iratzarri eta gero" Abuztuaren 16an, igandez, Mario Nevesek beste artikulu bat idatzi zuen Diario de Lisboan: "Justizia militarrak zorrotz eta tinko jazartzen du (...). Atzotik ehunka lagun hil dira Extremadurako hiriburuan (...) eta ez da astirik egon lur emateko (...). Gero, hiriko hobi komunera hurbildu gara eta gorpuz beterik dago: gaur goizean fusilatu dituztenak dira (...)" | » |
| —Tenorio R.: "Las matanzas de Badajoz", in Tiempo de Historia, 56. alea, 1979. |||

## Erreferentziak

* ↑ Institut Nacional d'Estadística: Cens de 1930

## Kanpo estekak

* S.B.H.A.C.: Badajozko sarraskiak. (Gaztelaniaz)
* YouTube: Badajozko sarraskia (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q3181920
# Badakhxan Garaiko Probintzia Autonomoa

Badakhxan Garaiko Probintzia Autonomoa (tajikeraz: Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон, Viloyati Muxtori Köhistoni Badaxshon; edo Gorno-Badakhshan (errusieraz: Горно-Бадахшанская автономная область) ekialdeko Tajikistango eskualde autonomoa da. Pamir mendietan barrena kokaturik, herrialdearen azaleko %45a osatzen du baina biztanleriaren %3a.
Honako barrutiak ditu:
* Darvoz barrutia
* Vanj barrutia
* Rushon barrutia
* Shughnon barrutia
* Roshtqal'a barrutia
* Ishkoshim barrutia
* Murghob barrutia

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Duxanbe, 2008 (Errusieraz)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q207319
* Multimedia: Gorno-Badakhshan Autonomous Province / Q207319
# Badakhshanita-(Y)

Badakhshanita-(Y) mineral bat da.

## Ezaugarriak

Badakhshanita-(Y) elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Y2Mn4Al(Si2B7BeO24)}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Badakhshanite-(Y): Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Azido zoledroniko

Azido zoledronikoa edo zoledronatoa konposatu organikoa da organofosforoen familiakoa eta bifosfonatoen klasekoa, C$_5$H$_{10}$N$_2$0$_7$P$_2$ formula duena.
Osteoporosia, minbiziaren ondoriozko hezur-hauskortasun, Duchenne-ren muskulu-distrofia eta Paget-en hezur-gaixotsuna tratatzeko usatzen da.
Osteoklastoen aktibitatea blokeatzen du eta hezurren hauskortasuna gutxiagotzen du.

## Albo-ondorioak

Azido errisedronikoa pilula gisa edo zainetan injektatuz hartzen da. Albo-ondorio nagusienak digestio-aparatuari lotuta daude esofagoko, urdaileko edo hesteetako ultzerak eragin bailitzazke.
Albo-ondorio ohizkoenak sukarra, odol-presio altua, diarrea, lotailuetan mina eta neke-sentsazioa izaten dira. Albo-ondorio larriak giltzurrun-arazoak, kaltzio-maila baxua odolean eta masailezurraren osteonekrosia.

## Bifosfonatoen indar erlatiboa

Hezurretako eritasunak tratatzeko baliatzen diren bifosfonatoen indar erlatiboa adierazten da taula honetan.
| Bifosfonatoa | Indar erlatiboa |
| Etidronatoa | 1 |
| Tiludronatoa | 10 |
| Pamidronatoa | 100 |
| Alendronatoa | 100-500 |
| Ibandronatoa | 500-1000 |
| Errisedronatoa | 1000 |
| Zoledronatoa | 5000 |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Zoledronic Acid Monograph for Professionals» Drugs.com (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Zoledronic acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-02-12).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q218507
* Multimedia: Zoledronic acid / Q218507
# Azidofilo

Azidofiloak pH oso azidoetan bizi diren organismoak dira (3 unitateko pH-etan edo gutxiago). Organismo azidofiloak estremofilo mota bat dira.
Izaki bizidun gehienak erdiko pH-etan bizi dira, muturretatik urrun (5 eta 9 arteko pH-etan).
Gaur egun ezagutzen den bizidun azidofiloena Picrophilus oshimae arkeoa da, 0,7ko pH-an eroso bizi dena. Prokarioto hori azidofilo hertsia da, 4tik gorako pH-etan hiltzen baita.
Azidofilo gehienak mikroorganismoak dira (bakterioak eta arkeoak), baina badaude onddoak eta landareak ere. Arkeobakterioen artean Picrophilus, Sulfolobus eta Thermoplasma aipa daitezke, bakterioen artean Thiobacillus, Acetobacter, hainbat Lactobacillus eta Helicobacter pylori, eta eukariotoen artean Mucor onddoa eta Dunaliella acidophila alga mikroskopikoa.

## Moldaketa mekanismoak

Ingurune oso azidoetan bizi diren organismoek neutraltasunetik gertuko baloreetan mantentzen dute zelula barneko pHa. Hori lortzeko, organismo horiek hidrogeno ioiak (H$^+$) zelulatik kanpo ateratzen dituzte ponpa sistema baten bidez. Garrantzi handiko prozesua da hori, zelula barneko entzima eta proteinak kaltetuko liratekeelako zitoplasmaren pHa oso azidoa izango balitz.
Mikroorganismo gutxi batzuek, halere, proteina bereziak dituzte, pH baxuak jasateko gai direnak.

## Erreferentziak

* ↑ Madigan M.T., Martinko J.M., Parker J. :Brock Mikroorganismoen biologia (2007) E.H.U-ak euskaratua: 155 orr. ISBN: 978-84-9860-026-1
* ↑ Ingraham, J. eta Ingraham, C. Introducción a la Microbiología vol. 1, Ed. Reverté, 202 orr. ISBN: 84-291-1870-5

## Kanpo estekak

* Datuak: Q196188
# Azidosi

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Azidosia ehunetan eta odolean azido gehiegi egoteak dakarren egoera anormala da, pH-aren beherakadarekin agertzen dena. Diabetesaren eta beste nutrizio-gaixotasun batzuen azken fasean ikusten da batez ere. Azidosi metabolikoa giltzurruneko gutxiegitasunak edo beherakoek eragiten dute; arnas azidosia, berriz, arnas gutxiegitasunak.

## Erreferentziak

* ↑ {Euskalterm: [Gaixotasunak Hiztegia] [2015]
* ↑ {Euskalterm: [Albaitaritza Hiztegia] [2018]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q185089
# Azidotzaile

Azidotzailea elikagaiei azidotasuna eransten dien gehigarri-mota da. Elikagaien zaporea aldatzeko edo indartzeko erabil daiteke, baita elikagaia kontserbatzeko ere, besteak beste. Azidotzaile artifizialak, dosi handitan, libragarri moduan aritzen dira.
Hona hemen azidotzaile artifizial nagusiak:
* E 514 Sodio sulfato
* E 515 Potasio sulfato I
* E 515 Potasio sulfato azido II
* E 516 Kaltzio sulfato
* E 517 Amonio sulfato

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Elikagaigintza Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q337038
# Azienda-bazka

Azienda-bazka edo bazka abereei eta etxeko beste animaliei ematen zaien janaria da. Bazka-landareak eta pentsua erabil daitezke bazkatzat.

## Bazka-landareak

* Belar (freskoa edo idortua)
** Lolium
** Cynodon edo aski
** Phleum pratense
** Danthonia
* Gari
* Artatxiki
* Soja
* Olo
* Alpapa
* Trifolium edo hirustak
** T. pratense
** T. repens
** T. subterraneum
* Artoa
* Brassica
** B. oleracea edo bazka aza
** B. napus edo koltza
** B. napobrassica
** B. rapa edo arbi
* Lotus corniculatus
* Arecaceae edo palmondoak

## Erreferentziak

* ↑ https://hiztegiak.elhuyar.eus/eu/bazka

## Ikus, gainera

* Larre
* Belar ondu
* Lasto

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2836947
# Azigo zain txiki

Azigo zain txikia edo beheko hemiazigos zaina (Grekeraz: Hemiazygos) torax eremuaren behealdean aurkitzen den zaina da, bizkarrezurraren ezkerreko alboan kokatzen dena. Azigo zain sistemaren osagaia da. Zain honek 9., 10., eta 11.ezkerreko sakoneko saihetsarteko zainetatik, hestegorriko zainetik eta mediastino zainetik jasotzen du odola eta, 8.torax-orno mailan, azigo zainean drainatzen du.

## Azigo zain sistema

Azigo zain sistemaren osagai nagusiak azigo zaina, azigo zain txikia eta hemiazigos zain laguntzailea/gehigarria dira. Haien bitartez, barrunbe abdominal eta torazikoaren pareten odol-itzulia gauzatzen da. Beraz, metameriako zainak biltzen dituzte: sahietsartekoak, saihetspekoak eta lunbarraldekoak. Gainera, porta sistema edo beheko kaba oztopatzen direnean, azigo sistema bide alternatibo nagusia da diafragmaren azpiko egituren drainatze benosoa lortzeko. Azigo eta hemiazygos zainen beste aferente batzuk esofagikoak, mediastinikoak, perikardikoak eta bronkialak dira.

## Egitura

Azigo zain txikiaren egitura aldakorra da. Kasu gehienetan ezkerreko goranzko gerri zainak eta saihets-azpiko zainak bat egitean sortzen da, abdomenaren goiko eskualdean. Batzuetan, ezkerreko giltzurrun zainetik ere sor daiteke.

### Aldakortasuna

Azigo zain txikia hemiazigos zain laguntzaile edo gehigarriak jarraitu dezake.

## Ibilbidea

Esan bezala, azigo zain txikia abdomen eskualdean sortzen da eta goranzko ibilbidea hartzen du. Diafragma aorta-hiatotik edota ezkerreko zutabetik zeharkatu dezake torax-barrunbera iristeko. Torax-barrunbean atzeko mediastinoan kokatuko da eta gorantz abiatuko da bizkarrezurraren ezkerraldetik, 9.torax-orno mailara iritsi arte. Han, eskuinerantz egingo du azigos zainean drainatzeko (8.torax-orno mailan), aorta, hestegorria eta torax-hodiaren atzetik pasatuz.

## Izena

Hemiazygos grekeratik dator. Azygoshitzaren eratorria da. Hitz honek bakoiti esan nahi du, eta hemi-k aldiz, erdia. Azigo zain txikia azigo zainaren beheko erdiaren ezkerreko baliokidea izateari egiten dio erreferentzia.

## Erreferentziak

* ↑ www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
* ↑ (Ingelesez) «Hemiazygos vein» Kenhub (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
* ↑ (Ingelesez) «Definition of AZYGOS» www.merriam-webster.com (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).
* ↑ Banay, George L.. (1948-01). «An Introduction to Medical Terminology I. Greek and Latin Derivations *» Bulletin of the Medical Library Association 36 (1): 1–27. ISSN 0025-7338. PMID 16016791. (Noiz kontsultatua: 2021-12-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2214048
# Aziklobir

Aziklobirra botika antibirikoa da, herpesbirusen aurka erabiltzen dena, besteak beste herpes arrunta, herpes zosterra, barizela eta mononukleosi infekziosoa tratatzeko.
Aziklobirrak birusaren DNA sintesia galarazten du, DNAren erreplikazioa oztopatuz. Botika hau guaninaren analogoa da, eta birusaren azido nukleikoan sartzen denean erreplikazio akatsak eragiten ditu.
Aziklobirrak toxikotasun hautakorra du: birusaren DNA kaltetzen du giza-DNA kaltetu gabe.
Botika hau 1974an laborategian aurkitu eta 1982an merkaturatu zen, saio klinikoak gainditu ostean.
Aho bidetik, zain barneko bidetik edo era topikoan har daiteke.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147101
* Multimedia: Aciclovir / Q147101
# Azanuy-Alins

Azanuy-Alins gaztelaniaz, Zanui-Alins aragoieraz edo Sanui i Alins katalanaz Huescako udalerria da.

## Ikus, gainera

* Huescako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q793581
* Multimedia: Azanuy-Alins / Q793581
# Azaro

Azaroa gregoriotar egutegiaren urteko hamaikagarren hila da eta hogeita hamar egun ditu.
Beste izenak: zemendia (Bizkaia), gorotzila (Zuberoa), hazil (Lapurdi, Nafarroa Beherea)
Iritsi zaigun Kalendrera euskarazko egutegi antzinakoenean (1571koa), Joanes Leizarragak lehenetsi zuen Hacilla forma.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q125
* Multimedia: November / Q125