OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Türkan Feyzullahren hilketa

Türkan Feyzullahren hilketa 1984ko abenduaren 26an gertatu zen Mletxino herrian (Bulgaria). Egun hartan, Bulgariako poliziek Türkan Feyzullah (bulgarieraz: Тюркян Фейзула, Tiurkian Feizula) turkiar jatorriko neskatoa hil zuten turkiarren bulgarizazioaren aurkako protesta batean.

## Gertaera

1984ko abenduaren 24an, bulgarizazio politikaren eta Bulgariako Herri Errepublikako turkiarren giza eskubideen urraketen aurkako protestak hasi ziren Mletxino herrian, eta Türkanen amak parte hartu zuen. Abenduaren 26ra arte iraun zuten protestek, Bulgariako Poliziak bortizki zapaldu zituen arte. Bulgariako segurtasun indarrek tiro egin zieten manifestariei, dozenaka lagun zauritu eta hiru hil zituzten. Hildakoen artean Türkan Feyzullah zegoen, orduan 18 hilabete zituena. Berehala hil zen amaren besoetan, bala batek jota.

## Ondorioak

Turkiarren bulgarizazioaren aurkako erresistentziaren ikur bihurtu zen Türkan. Urtero, abenduaren 26an, jendeak bere hilobian otoitz egiten du. Türkanen omenezko hainbat monumentu daude Turkian zein Bulgarian.

## Erreferentziak

* ↑ Alfabeto zirilikoz idatzitako izenak euskarara aldatzeko transkripzio-sistema, Euskaltzaindiaren 156. araua.
* ↑ (Turkieraz) «Türkân Bebek kaç aylıktı?» Kırcaali Haber 2018-01-16 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-09-17) (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* 1 2 (Turkieraz) «'Türkan bebek' ölümünün 35. yılında Edirne'de anıldı» AA 2019-12-25 (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* ↑ (Ingelesez) «Persecuted Bulgarian Muslims honored in ceremony» World Bulletin 2015-12-28 (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* ↑ (Turkieraz) «İşte Türkan bebeğin hikayesi» Hürriyet 2008-12-26 (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* ↑ (Turkieraz) «Bulgaristan Türklerinin direnişinin sembolü 'Türkan bebek' ölümünün 35. yılında anıldı» AA 2019-12-22 (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* ↑ (Turkieraz) «4 soruda Bulgaristan'daki zorunlu göç: Türkan bebek direnişin sembolü olmuştu» Yeni Şafak 2019-11-04 (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).
* ↑ (Turkieraz) «Türkan Bebek anıtında anma töreni düzenlenecek» Radikal 2014-12-22 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-08-28) (Noiz kontsultatua: 2023-08-07).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q85975743
# Türkmenabat

Türkmenabat (zirilikoz: Түркменабат) Turkmenistango hego-ekialdeko hiria eta ibai-portua da, izen bereko eskualdeko hiriburua, Amu Daria ibaiaren ertzean. 161.000 biztanle (Turkmenistango bigarren hiria) ditu hiriak, eta 93.800 km$^2$ eta 640.000 biztanle eskualdeak. Lehen eta batez ere Erdi Aroan, Txardzhou (errusieraz: Чарджоу, turkmenieraz: Чәрҗев) zuen izena.
Burdinbide-gune garrantzitsua da eta Amu Daria ibaiko portu nagusia. Merkataritza da ekonomia-jarduera nagusia.

## Klima

Datu klimatikoak (Türkmenabat) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.0 | 28.4 | 33.9 | 40.3 | 42.2 | 44.0 | 44.9 | 43.0 | 40.4 | 35.6 | 31.3 | 25.7 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 6.8 | 10.0 | 16.0 | 24.4 | 30.4 | 34.8 | 36.4 | 34.5 | 29.7 | 22.6 | 15.0 | 8.3 | 22.4 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 1.0 | 3.7 | 9.2 | 17.1 | 23.3 | 27.6 | 29.3 | 26.9 | 21.2 | 13.9 | 7.6 | 2.7 | 15.3 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -3.3 | -1.1 | 3.6 | 10.4 | 15.7 | 19.5 | 21.4 | 19.0 | 13.1 | 6.6 | 1.7 | -1.8 | 8.7 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -23.8 | -22.2 | -16.3 | -4.6 | 0.8 | 9.4 | 11.2 | 9.1 | 2.8 | -9.5 | -19.8 | -23.4 | ' |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 19 | 17.4 | 26.7 | 22.4 | 10.4 | 1.5 | 1.0 | 0.1 | 0.5 | 4.6 | 9.8 | 16.1 | 129.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 0.1 mm) | 6.3 | 5.8 | 5.6 | 4.7 | 2.0 | 0.5 | 0.2 | 0.3 | 0.2 | 1.5 | 5.2 | 6.3 | 38.6 |
| Eguzki orduak | 131.8 | 153.2 | 197.6 | 242.1 | 330.3 | 384.5 | 395.3 | 379.1 | 322.7 | 267.7 | 193.7 | 132.0 | 3130 |
| Hezetasuna (%) | 76.9 | 69.6 | 59.4 | 51.4 | 43.1 | 36.0 | 37.4 | 38.1 | 43.3 | 54.4 | 69.3 | 77.2 | 54.7 |
| Iturria (1): climatebase.ru ||||||||||||||
| Iturria (2): NOAA (1961-1990) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
* ↑ Climatebase.ru. Chardzhou, Turkmenistan. .
* ↑ National Oceanic and Atmospheric Administration. Climate Normals for Charjew. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q487684
* Multimedia: Türkmenabat / Q487684
# Tülau

Tülau Alemaniako udalerria da. Saxonia Beherea estatuan kokatuta dago, [[Gifhorn barrutia|Gifhorn]] barrutian. 2014an 1.498 biztanle zituen 23,53 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q632631
* Multimedia: Tülau / Q632631
# Türkheim

Türkheim Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, [[Unterallgäu (barrutia)|Unterallgäu]] barrutian. 2014an 6.778 biztanle zituen 31,55 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q552257
* Multimedia: Türkheim / Q552257
# Türkisch für Anfänger

Türkisch für Anfänger (euskaraz: «turkiera hasiberrientzat») alemaniar telesail komikoa da, Bora Dağtekinek Das Erste katerako sortua.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Doris Schneider, psikoterapeuta alemaniar moderno eta independentea, eta Metin Öztürk, polizia turkiarra, elkarrekin bizitzera joan eta familia bat osatzea erabaki dute beren seme-alabekin: Lena eta Nils Schneider eta Cem eta Yağmur Öztürk. Kulturen eta bizitza ikusteko moduen arteko aldeak eguneroko gatazkak sortzen ditu, eta familia berri honetako kideek konpondu egin beharko dituzte, elkarrekin bizi ahal izateko.

## Aktoreak

* Josefine Preuß: Lena Schneider
* Anna Stieblich: Doris Schneider
* Emil Reinke: Nils Schneider
* Katharina Kaali: Diana Schneider
* Adnan Maral: Metin Öztürk
* Elyas M'Barek: Cem Öztürk
* Pegah Ferydoni: Yağmur Öztürk
* Arnel Taci: Costa Papavassilou
* Axel Schreiber: Axel Mende

## Kanpo estekak

* Datuak: Q699955
# Villardondiego

Villardondiego Zamorako probintziako udalerria da, Alfoz de Toro eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 120 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Zamorako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
* Datuak: Q1652975
* Multimedia: Villardondiego / Q1652975
# Villarejo de Salvanés

Villarejo de Salvanés Madrilgo Erkidegoko udalerria da, Comarca de Las Vegas eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 7.219 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Madrilgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalari buruzko webgunea.
* Datuak: Q1641598
* Multimedia: Villarejo de Salvanés / Q1641598
# Villarejo-Periesteban

Villarejo-Periesteban Cuencako udalerria da, Mancha de Cuenca eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 450 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q976949
* Multimedia: Villarejo-Periesteban / Q976949
# Villarejo de Montalbán

Villarejo de Montalbán Toledoko udalerria da, La Jara eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 73 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Toledoko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1642050
* Multimedia: Villarejo de Montalbán / Q1642050
# Villareggia

Villareggia Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 994 biztanle ditu, 11,41 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Villareggiak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cigliano Mazzè Moncrivello Vische

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10359
* Multimedia: Villareggia / Q10359
# Villarejo

Villarejo Espainian erabiltzen den toki izen eta abizen bat da:

## Herriak

* Villarejo (Errioxa), Errioxa
* Villarejo de Salvané, Madrilgo Erkidegoa
* Villarejo, Mieresen, Asturias
* Villarejo, Santo Tomé del Puerto, Segoviako probintzia
* Villarejo de Fuentes, Cuencako probintzia
* Villarejo-Periesteban, Cuencako probintzia
* Villarejo de Montalbán, Toledoko probintzia
* Villarejo del Valle, Ávilako probintzia
* Villarejo de la Peñuela, Cuencako probintzia
* Villarejo de San Nicolás, Villarrobledoko antzinako herria, Albaceteko probintzia
* Villarego de Órbigo, Leongo probintzia
* El Villarejo, Los Rábanos udalerriko herria, Soriako probintzia
* Villarejo de los Olmos, Calamochako herria, Teruelgo probintzia
* El Villarejo, Terrienteko herria, Teruelgo probintzia
* Villarejo de la Sierra, Sanabriako herria, Zamorako probintzia

## Pertsonak

* José Manuel Villarejo (1951), Espainiako polizia, estatuaren informazio zerbitzuetako agente eta enpresaburua da
# Villarejo (Errioxa)

Villarejo Errioxako udalerria da, 2005ean 39 biztanle zituena.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Villarejoko Udalaren webgunea
* Datuak: Q929997
* Multimedia: Villarejo, La Rioja / Q929997
# Villarejo de Fuentes

Villarejo de Fuentes Cuencako udalerria da, Mancha de Cuenca eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 694 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1767455
* Multimedia: Villarejo de Fuentes / Q1767455
# Union udalerria, St. Joseph konderria (Indiana)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, St. Joseph konderrian. Azken zentsuaren arabera 3.478 biztanle zituen, 43.1 milia karratu (112 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 1459 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 29.795 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2918629
# Union udalerria, Story konderria (Iowa)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Story konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.332 biztanle zituen, 36.2 milia karratu (94 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 603 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 31.239 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7886323
# Union udalerria, Union konderria (Indiana)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Union konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.464 biztanle zituen, 30.51 milia karratu (79.0 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 624 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 26.093 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7886332
# Union udalerria, Union konderria (Iowa)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Union konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.193 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 477 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 26.521 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5646353
# Union udalerria, Van Buren konderria (Iowa)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Van Buren konderrian. Azken zentsuaren arabera 612 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 367 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 23.860 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5657028
# Union udalerria, Shelby konderria (Iowa)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Shelby konderrian. Azken zentsuaren arabera 643 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 323 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 38.056 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9045495
# Union udalerria, Tippecanoe konderria (Indiana)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Tippecanoe konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.757 biztanle zituen, 27.35 milia karratu (70.8 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 768 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 33.135 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5806652
# Union udalerria, Tuscarawas konderria (Ohio)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Tuscarawas konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.449 biztanle zituen, 22.2 milia karratu (57 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 433 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 35.591 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7997088
* Multimedia: Union Township, Tuscarawas County, Ohio / Q7997088
# Union udalerria, Union konderria (Ohio)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Union konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.710 biztanle zituen, 36 milia karratu (93 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 634 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 32.384 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7886336
* Multimedia: Union Township, Union County, Ohio / Q7886336
# Union udalerria, Van Wert konderria (Ohio)

Union udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Van Wert konderrian. Azken zentsuaren arabera 946 biztanle zituen, 36.5 milia karratu (95 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Union udalerriak 328 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 32.912 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7886339
* Multimedia: Union Township, Van Wert County, Ohio / Q7886339
# Turkiar sugegorri

Turkiar sugegorria (Vipera xanthina) Viperidae familiako suge pozoitsua da, Greziako ekialdean, Turkiaren Europako lurretan eta Egeoko uharteetan bizi dena. Ez da azpiespezierik identifikatu.

## Banaketa

Turkiar sugegorriak Europan Istanbul inguratzen duen aldean du muga (Turkiaren Europako lurretan). Asia Txikian, aldameneko Errusian, Libanon eta Egeoko zenbait uhartetan ere dago.

## Itxura

Tamainari dagokionez 120 cm inguru neurtzen ditu ale heldu batek, baina orokorrean txikiagoak izaten dira. Sugegorri handia, gorputz lodiarekin, erraz Europako beste espezietatik bereiz daitekeena. Ez du sudur-apendizerik eta bereizgarria eta askotan garbia den marrazki bat du buruan. Buru gaineko ezkatak txikiak dira baina supraokularrak samar handiak. Normalean, bizpahiru ezkaten ilarak begia eta ezpain-gainekoen artean. 23-25 ezkata ilarak gorputz erdian. Orokorki, begitik aho-ertzara doan lerro bat dago, eta askotan, begiaren azpian ahoan zeharkako orban bat. Buruaren gainaldean elkartzen diren bi lerro ere badaude; hauek begien artean heda daitezke eta, hau gertatzen bada, horien aurrean nabariak diren bi orban txiki egoten dira. Buruan dauden marka hauek oso deigarriak dira. Gorputz grisa, horikara, oliba-koloreko edo arrexka. Askotan, orno-lerro ilunak ertza ilunagoa edo izurtua izaten du; batzuetan errombo elkartuez osatua dago. Saihetsaldeak bizkarraldea baino ilunagoak dira orban edo barra goibelekin. Beheko aldea grisaxka da baina isats-muturraren azpiko atala horia edo laranja.

## Ohiturak

Mota askotako habitatan kausitzen den sugea da, baso irekiak, hegal harritsuak, larreak eta zingirak sartuz. Labore-lurrean ere egoten da urak erakarria. Askotan, bero egiten duenean gauez oso aktiboa da baina baita egunekoa ere. Nahiz eta samar odolgabea den oso azkar erasotzen du. Heldua denean ugaztun eta hegaztiz elikatzen da. Gaztea denean muskerrak ehizatzen ditu.

## Ugalketa

Beste sugegorriak bezala,obobibiparoa da. Arrautzak amaren barruan txitatzen dira erditzeko unea iritsi arte.

## Pozoia

Oso suge arriskutsua da; bere hozkadak zoritxarreko ondorioak ekar ditzake tratatzen ez bada.

## Erreferentziak

* ↑ «Vipera xanthina», Integrated Taxonomic Information System.

## Ikus, gainera

* Sugegorri
* Vipera lebetina
* Datuak: Q641092
* Multimedia: Vipera xanthina / Q641092
* Espezieak: Montivipera xanthina
# Turkiar lira

Artikulu hau Turkiako dibisari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lira».
Lira (turkieraz: lirası) Turkiako dibisa da, Ipar Zipreko Turkiar Errepublikak ere erabiltzen dutena. ISO 4217 kodea TRY du eta 100 kuruşetan banatzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q172872
* Multimedia: Money of Turkey / Q172872
# Turkierazko Wikipedia

Turkierazko Wikipedia Wikipediaren turkierazko edizioa da. 2002ko abenduan jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 136.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 19.a zen.

## Kanpo estekak

* Turkierazko Wikipedia
* Datuak: Q58255
* Multimedia: Turkish Wikipedia / Q58255
# Turkierazko literatura

Turkierazko literatura hizkuntza hartaz egindakoa da, bai Otomandar Inperioko garaikoaz baita gaur egungo mintzairaz ere. XV. eta XVI. mendean olerkariak nabarmendu baziren, XIX. mendean erromantizismoa ikur nagusia izan zen.
2006an Orhan Pamukek jaso zuen Literaturaren Nobel Saria, hizkuntza honetako idazle bakarra.

## Historia

XVI. mendean, Otomandar Inperioaren zabalkundearekin batera, Arabiako eta Persiako eraginak zituen literatura egin zen. Garai hartako idazle aipagarrienak Fuzuli (1480-1556) eta Baki (1526-1600) olerkariak dira.
XIX. mendean, aldaketa nabarmena izan zen, Frantziako erromantizismoaren eragineko literatura egiten hasi baitzen. Namik Kemalek (1840-1888) aberriaren eta askatasunaren ideiak zabaldu zituen.
Hizkuntzaren erreformarekin batean (ortografia fonetikoa bideratzea eta arabieraren eta persieraren irakaskuntza galaraztea) idazkera egunoroko hizkuntzara etorri zen. Errealismoak gorteko poesiaren tokia hartu zuen, eta idazleek herri xumearen bizimodua islatu zuten: Nazim Hikmet (1902-1963), Yachar Kemal (1923-2015) eta Mahmut Makal (1930-2018) dira aipagarri batzuk.
Orhan Veli Kanik (1914-1950) olerkari berritzailea izan zen XX. mendean.

## Poeta otomandarrak

* Nezami (1141–1209).
* Yunus Emre (1240-1321).
* Jami (1414–1492).
* Fuzuli (1480-1556)
* Baki (1526–1600).
* Nefi (1582–1635).
* Nedim (1681?–1730).

## Idazle garaikideak

Idazle ospetsu garaikideak eman ditu, tartean Yasar Kemal (1923-), Literaturako Nobel saria lortu duen Orhan Pamuk (1952-), Duran Çetin (1964-) eta Mehmet Murat İldan (1965-).

## Ikus, gainera

* Asiar literatura

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2014/08/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Contemporary Turkish Literature
* Datuak: Q1328366
* Multimedia: Literature of Turkey / Q1328366
# Turkiar kafe

Turkiar kafea, Unescok Gizateriaren Kultur Ondare ez-material gisa berretsia, Turkian kafea prestatu eta zerbitzatzeko modu bat da. Oro har, Coffea arabica izeneko kafe ale-motarekin prestatzen da, irinaren loditasunarekin ehotua. Edaria oso kontzentratua da eta katilu txikitan zerbitzatzen da, lakarrik gabe, azukrearekin edo azukrerik gabe. Edari hori ohikoa da Ekialde Ertainean eta Balkanetako herrialdeetan. Edari tradizionala da mundu osoko jatetxe turkiar, armeniar eta balkanikoetan.
Francis Baconek, 1627an hil ondoren argitaratutako Sylva Sylvarum lanean, turkiarrak kafea edaten ari ziren lokalen deskribapena eman zuen, tabernekin alderatuz.

## Erreferentziak

* ↑ hurriyet.com.tr
* ↑ La cultura y tradición del café a la turca. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43022
* Multimedia: Turkish coffee / Q43022
# Turkiar mekanikoa

Turkiar mekanikoa xakean jokatzen zuen automata ospetsua izan zen. Wolfgang von Kempelen-ek (1734-1803) 1769an eraiki eta ezagutzera eman zuen. Gainean turbante eta tunika zeramatzan maniki bat zen 1,20 cm × 60 cm × 90 cm-ko egurrezko kutxa bat zen. Kutxak ateak zituen, eta, irekitzerakoan, erloju-mekanismo bat erakusten zuten, eta, aktibatuta zeudenean, xake-partida bat joka zezakeen goi-mailako giza jokalari baten aurka. Zaldiaren arazoa erraz egin zezakeen. Hala ere, kabina ondo planteatutako ilusio optiko bat zela uste da, eta, horri esker, garaiera txikiko xakeko maisu batek bere barnean ezkutatu eta manikiak jardun ahal izan zuen, manikiaren begiek xakeko maisuari ispiluen bidez taulako piezen posizioak bidaltzen baitzizkioten. Planteamendu hori uste bat da, inoiz ez baitzen argitu haren benetako izaera; gainera, kutxako espazio fisikoa txikiegia zen, pertsona arrunt batentzat.
Beranduago, automaten bidez Turkiar mekanikoa erreproduzitzen saiatu ziren, baina ez zituzten emaitza berak lortu.

## Napoleonen aurkako partida

1809an, Turkiar mekanikoak Napoleon Bonaparteri irabazi zion Schönbrunnen, Wagrameko batailaren kanpainan (1809ko uztailaren 5etik 6ra).
Hona hemen zuriekin Napoleon Bonaparteren eta beltzekin Turkiarraren arteko partida baitzuen gaztelerazko xake-notazio aljebraikoan:
* e4 e5
* F3 Cc6
* Ac4 Cf6
* Ei2 Ac5
* 3 d6
* O-O Ag4
* D3 Ch5
* h3 Txikiagoa
* Dxe2 Cf4
* De1 Cd4
* Ab3 Cxh3+
* Rh2 Dh4
* g3 Cf3+
* Rg2 Cxe1+
* 1 Dg4
* d3 Axf2
* Th1 Dxg3+
* Rf1 Ad4
* Re2 Dg2+
* 1 Dxh1+
* 2 E2 E2+
* Re1 Cg 1
* Cc3 Axc3+
* bxc3 De2# 0–1

## Sekretua

Turkiarraren sekretua kutxaren barnean zeuden konpartimentuen izaera tolesgarrian zegoen. Agerian zeuden mekanismoak eta kutxako tiradera ez ziren atzealderaino luzatzen, non bigarren mailako xake-taula baitzegoen, operadoreak jokoa jarraitzeko erabiltzen zuena. Taula nagusiaren hondoak malguki bat zuen, laukitxo bakoitzaren azpian, eta pieza bakoitzak iman bat zuen. Sistema horrek aukera ematen zion operadoreari jakiteko zein pieza mugitu zen eta nora. Operadoreak bere mugimendua egiten zuen bigarren taulan, manikiari nora mugitu behar zuen adieraziz.
Automatari buruzko legenda asko daude. Kempelen ez zen inoiz baroia izan. Inoiz ez zuen Federiko Handiaren aurka jokatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q275924
* Multimedia: The Turk / Q275924
# Turkiaren banaketa administratiboa

Turkiako banaketa administratiboa 81 probintziaz osatua dago, iller izenekoak (singularrean il). Probintziaren izena hiriburuaren berbera da, salbuespen hauekin: Hatay (hiriburua Antakya), Kocaeli (hiriburua İzmit) eta Sakarya (hiriburua Adapazarı). Probintziak gobernadore baten agindupean daude, vali izenekoa, Gobernu zentralak izendatua. Probintziak barrutitan banatzen dira (ilçeler, singularrean ilçe).
* Biztanleriaren datuak 2000ko erroldaren arabera.
* Zonguldak ondoren, ordena ez da alfabetoaren araberakoa, baizik eta matrikula kodearen araberakoa.

## Eskualdeak

Geografikoki, Turkia 7 eskualdetan (bölge) banatzen da: Itsaso Beltza, Marmara itsasoa, Egeoko Kosta, Mediterraneoko Kosta, Mendebaldeko Anatolia, Erdialdeko Anatolia, Hego-ekialdeko Anatolia eta Ekialdeko Anatolia.
Eskualdeak ez dira banaketa administratiboa, estatistika balio hutsa baino ez dute.

## Ikus, gainera

* Turkia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2916486
* Multimedia: Subdivisions of Turkey / Q2916486