OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zaldi Zuria (Iruñea)

Zaldi Zuria edo Zaldi Zuriaren zokoa (gaztelaniaz: Caballo Blanco edo rincón del Caballo Blanco) Nafarroako Iruñeko Alde Zaharrean dagoen ostatu baten izena da, era berean hura dagoen kokaguneari ere izena ematen dio.

## Kokalekua

Iruñeko harresietako zati den Redingo bastioiaren goialdean dago, bertako kokaleku garaiena delarik, hain zuzen ere, Redin pasealekua eta Barbazan Apezpikuaren ingurubideak egiten duten izkinan.
Moja Karmeldar Oinutsen komentuaren alboan dago.

## Historia

Erdi Aroan kokaleku honetan jauregi bat zegoen, baina gaur egun garai hartatik Solastokiko Gurutzea baino eza da gelditzen.

## Gaur egun

Leku honetako ikuspegiak zoragarriak dira, bertatik zen dira; Arrotxapea, Txantrea eta Arantzadi auzoak ikus daitezke, eta, atzealdean berriz, Ezkaba mendia. Bertan jatetxe bat egoteaz gain, maiz, musika emanaldi eta ikuskizunen kokaleku izan ohi da.

## Iruditegia

* Iruñeko katedralatik Zaldi Zurira doan Redin kalexka.
* Jatetxea.

## Ikus gainera

* Redingo bastioia
* L'Auberge du Cheval Blanc: Baiona Ttipian dagoen izen berdineko jatetxea edo ostatua.

## Kanpo estekak

* Zaldi Zuria. Iruñeko Udal webgunea
* Datuak: Q12269175
# Épense

Épense Frantziako udalerria da, Marne departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 98 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Épense udalerrian erroldatutako biztanleak 98 ziren. Familiak 37 ziren, horien artean 11 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 15 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 7 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 50 etxebizitza zeuden, 42 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 50etxeak ziren. 42 etxebizitza nagusietatik 38 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 4 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 21 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 12 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 24 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Épense udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 4 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 4 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 4 | 65-69 | 8 |
| 8 | 60-64 | 0 |
| 4 | 55-59 | 4 |
| 4 | 50-54 | 0 |
| 0 | 45-49 | 0 |
| 0 | 40-44 | 0 |
| 0 | 35-39 | 4 |
| 12 | 30-34 | 8 |
| 0 | 25-29 | 0 |
| 0 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 0 |
| 0 | 10-14 | 0 |
| 0 | 5-9 | 8 |
| 8 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 52 ziren, horien artean 41 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 41 pertsona aktiboetatik 40 lanean zeuden (21 gizon eta 19 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 gizon). 11 pertsona inaktiboetatik 7 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.
2000. urtean Épense udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.200 hektarea erabiltzen.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Nombre d'équipements des services aux particuliers
* ↑ Exploitations agricoles

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q648821
* Multimedia: Épense / Q648821
# Épernay-1 kantonamendua

Épernay-1 kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Marne departamenduan dago, Ekialde Handia eskualdean. Guztira 21 udalerri ditu eta Épernay da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1728023
# Óscar Hernández

Óscar Hernández Campano (Donostia, 1976) idazle eta kazetari gipuzkoarra da.

## Bibliografia

* La aventura más excitante de los últimos 10.000 años (1992)
* El viaje de Marcos (Odisea argitaletxea, 2002)
* Esclavos del destino (Odisea argitaletxea, 2004)

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Invisiblemente Bellos Óscar Hernándezek idatzitako artikulua.
* Datuak: Q19948172
# Óscar Fernández-Capetillo

Óscar Fernández-Capetillo (Bilbo, 1974) bizkaitar biokimikaria izan zen.
Euskal Herriko Unibertsitatean egin zituen kimikako ikasketak. Zientzia kimikoetako doktoretza lortu ondoren, Estatu Batuetako National Institutes of Health eta Espainiako Centro Nacional de Investigaciones Oncológicas erakundeetan lan egin zuen. Hainbat sari lortu ditu.
# Óscar Gil

Óscar Gil Oses (Azkoien, Nafarroa Garaia, 1995eko ekainaren 14a) Euskal Herriko futbolaria da. Erdiko atzelari lanetan aritzen da normalean.

## Kirol Ibilbidea

2024ko ekainaren 5ean eguneratua. Datu ofizialak.
| Taldea | Maila | Denboraldia | Liga | Liga | Kopa | Kopa | Champions League | Champions League | Europa League | Europa League | Conference League | Conference League | Superkopa | Superkopa | Denera | Denera |
| Taldea | Maila | Denboraldia | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G | JP | G |
| Baskonia | 3. | 2012/13 | 22 | 1 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 22 | 1 |
| Baskonia | Denera | Denera | 22 | 1 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 22 | 1 |
| Bilbao Athletic | 2.B | 2013/14 | 18 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 18 | 0 |
| Bilbao Athletic | 2.B | 2014/15 | 22 | 1 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 22 | 1 |
| Bilbao Athletic | 2. | 2015/16 | 37 | 2 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 37 | 2 |
| Bilbao Athletic | Denera | Denera | 77 | 3 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 77 | 3 |
| Oviedo | 2. | 2016/17 | 14 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 15 | 0 |
| Oviedo | Denera | Denera | 14 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 15 | 0 |
| Bilbao Athletic | 2.B | 2017/18 | 36 | 6 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 36 | 6 |
| Bilbao Athletic | Denera | Denera | 36 | 6 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 36 | 6 |
| Athletic | 1. | 2017/18 | 0 | 0 | 1 | 0 | - | - | 0 | 0 | | | - | - | 1 | 0 |
| Athletic | Denera | Denera | 0 | 0 | 1 | 0 | - | - | 0 | 0 | | | - | - | 1 | 0 |
| Racing | 2.B | 2018/19 | 33 | 2 | 5 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 38 | 2 |
| Racing | 2. | 2019/20 | 1 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 2 | 0 |
| Racing | Denera | Denera | 34 | 2 | 6 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 40 | 2 |
| Atlético Baleares | 2.B | 2019/20 | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 5 | 0 |
| Atlético Baleares | Denera | Denera | 5 | 0 | - | - | - | - | - | - | | | - | - | 5 | 0 |
| Racing | 2.B | 2020/21 | 22 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 23 | 0 |
| Racing | Denera | Denera | 22 | 0 | 1 | 0 | - | - | - | - | | | - | - | 23 | 0 |
| Amorebieta | 2. | 2021/22 | 28 | 1 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 1 |
| Amorebieta | Denera | Denera | 28 | 1 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 29 | 1 |
| Castelló | 1.F | 2022/23 | 34 | 1 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | 34 | 1 |
| Castelló | 1.F | 2023/24 | 32 | 2 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 33 | 2 |
| Castelló | 2. | 2024/25 | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |
| Castelló | Denera | Denera | 66 | 3 | 1 | 0 | - | - | - | - | - | - | - | - | 67 | 3 |
| Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | Ibilbide osoan | 302 | 16 | 11 | 0 | - | - | 0 | 0 | - | - | - | - | 313 | 16 |

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.eus
* Datuak: Q20492615
# Óscar Gurria

Óscar Gurria Guerra (Arguedas, 1973ko martxoaren 4a) nafar futbolari ohia da, aurrelari moduan aritzen zena. Athletic Clubeko harrobian hazia, bere kirol ibilbidean, Ribaforada Kirol Klubean eta Club Deportivo Alfaron izan zen.
# Óscar Esplá

Óscar Esplá y Triay (Alacant, 1886ko abuztuaren 5a - Madril, 1976ko urtarrilaren 6a) espainiar musikagilea izan zen. Filosofiako ikasketak egin zituen baina musika bidetik jo zuen gero. Ekialde Hurbileko eskala modala hartu zuen eta haren gainean eratu zuen bere sistema harmonikoa. Haren lanen artean aipatzekoak dira La bella durmiente, Don Quijote velando las armas eta Canciones playeras obrak.

## Lanak

* El sueño de Eros (1910), poema sinfonikoa;
* Suite levantina (1911);
* La nochebuena del diablo (1923), cantata;
* Don Quijote velando las armas (1924), poema sinfonikoa;
* Himno republicano, (1931), polifonia;
* Sinfonía Aitana (1964).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q3751764
* Multimedia: Óscar Esplá / Q3751764
# Óscar García Burón

Óscar Javier García Burón (Bilbo, 1979ko martxoaren 4a) espainiar saskibaloi jokalari ohia da, hegal-pibota moduan aritzen zena.

## Ibilbidea

* 1999 - 2003: Fairfield Stags
* 2004 - 2005: CB Ourense
* 2005 - 2006: Saski Baskonia
* 2006 - 2010: CB Murcia
* 2010 - 2011: Lleida Bàsquet
* Datuak: Q930313
# Óscar Guerrero

Óscar Guerrero Zelaia (Altsasu, 1971ko ekainaren 3a - ), nafar kirol zuzendari eta Burunda Txirrindulari Elkarteko presidentea da. Caja Rural, Kaiku, Contentpolis Murcia, Fuerteventura Canarias edo Euskaltel-Euskadi taldeetan ibili ondoren, 2017tik aurrera Israel Start-Up Nation talde profesionalean dabil.

## Erreferentziak

* ↑ biciciclismo.com
* Datuak: Q28192697
# Óscar García Lago

Óscar García Lago (Barakaldo, 1977ko abuztuaren 25a) txirrindulari bizkaitar ohia da.

## Palmaresa

1998
* 2. Sollube Zirkuituan
1999
* Nafarroako Itzulia
* Sollube Zirkuitua
* 2. Oroko Andre Maria Sarian
* 2. Jose Mari Anza Memorialan
* 2. San Gregorio Proban
* 3. Lazkaoko Proban
2000
* 2. Bizkaiko Biran
* 2. Urrakiko Igoeran
* 2. San Bartolome Sarian
* 3. Jose Mari Anza Memorialan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q117087626
# Óscar Gil Regaño

Óscar Gil Regaño, (Elx (Espainia), 1998ko apirilaren 26a), futbolean aritzen den kirolari espainiarra da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu, eta zilarrezko domina eskuratu zuen futbolean Espainia ordezkatuz; Brasilgo taldearen (urrezko domina) atzetik, eta Mexikoko taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatu zen Espainiako taldea.
Tokion, honako hauek osatzen zuten Espainiako taldea: Unai Simón, Óscar Mingueza, Marc Cucurella, Pau Torres, Jesús Vallejo, Martín Zubimendi, Marco Asensio, Mikel Merino, Rafa Mir, Dani Ceballos, Mikel Oyarzabal, Eric García, Álvaro Fernández, Carlos Soler Jon Moncayola, Pedri, Javi Puado, Óscar Gil, Dani Olmo, Juan Miranda, Bryan Gil eta Iván Villarrek.

## Nazioarteko emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 02 ! | Futbola, gizonezkoa. |

## Erreferentziak

* ↑ «Óscar Gil» olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ «Óscar Gil» olympics.com (Gaztelaniaz)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57585336
* Multimedia: Óscar Gil Regaño / Q57585336
# Zurbao

Zurbao izena duten tokiak hauek dira:
* Zurbao: Bizkaiko Gatika udalerriko auzoa.
* Zurbao: Arabako Arratzua-Ubarrundia udalerriko herria.
# Zupide jauregia

Zupide jauregia, baita ere Saloguenekua, Gipuzkoako Soraluze herrian dagoen 1601ean eraikitako jauregia da. Pizkundeko estiloan egina dago.

## Historia

Erret Fabrikako kontulari izan zen Andres Saloguenen kontura eraiki zen 1601ean; horregatik Saloguenekua esaten zaio baita ere. Errenazimentuko jauregi-etxearen eredu ederra da, alboko fatxada arkuterietan artikulatuta duena terrenoaren inklinazioari aurre egiteko. Seguraski kalitate estereotomiko handiena duen etxea da hirian. Etxe handi hau, gaur egun, jabeen izenez ezagutzen da: Lersunditarren etxea, alegia.

## Kokapena

Baltegieta kaleko 7an dago.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.gipuzkoan.eus/gureagenda/eu/_q19_ps9_tficharecurso_oindex_d00000000_h00000000_c0_id72_bd0//soraluze__saloguenekua_edo_zupide_etxea.html
* ↑ https://www.kulturweb.com/adm/ficha.asp?tipoficha=2&que=23&id=72&L_Id=198&idioma=eu

## Kanpo estekak

* Zupide jauregia Sorapedian.
* Datuak: Q108538052
# Zur beltzeko akazia

Zur beltzeko akazia, latinez Acacia melanoxylon, Australiako ekialdeko espezie autoktonoa da. Herrialde hartan "Tasmaniako zur beltza" izenarekin da ezaguna. Zuhaitz hau altu eta azkar hazten da, 45 m baino gehiagora. Tolerantzia handia du edozein ingurunetan hazteko baina klima hotzetan hobeto hazten da.
Hosto iraunkorreko zuhaitza da eta herrialde askotan espezie inbaditzaile bihurtu daiteke. Eremu naturaletan eta landatuetan kontrolatzea kostu handiak eragiten du, hala ere, bere egurraren balioa emaitza ekonomiko onak eman ditu.
Egurra oso erabilgarria du hainbat erabilerako; altzariak, tresnak, itsasontziak eta egurrezko upelak ere. Intxaurrondoaren kalitate berekoa da eta oso egokia da ur-lurrunaren bidez forma kurbatuak emateko.
Azalaren tanino edukia % 20 ingurukoa da eta Australiako aborigenek analgesiko modura erabiltzen zuten.

## Taxonomia

Acacia melanoxylon Robert Brownek deskribatu zuen eta Hortus Kewensis lanean argitaratu zen London (2. Ed.) 5: 462. 1813.

## Etimologia

Akazia: Greziako ακακία (akakia) hitzetik eratorria, Pedanius Dioskorides ( AC 90-40) greziar botanikariak emana . Izena grezierazko hitzetik dator, ακις (akis) eta "arantza" esan nahi du.
melanoxylon: latinezko epitetoa "egur beltza" esanahia du.

## Erreferentziak

* ↑ Txantiloi:Cita libro
* ↑ En Epítetos Botánicos

## Kanpo estekak

* Datuak: Q386585
* Multimedia: Acacia melanoxylon / Q386585
* Espezieak: Acacia melanoxylon
# Zuraun

Zuraun, Kaskuntxaga, Arrizuri, Zuregi edo Bustanberro, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da.
Zuraun eta Enekorri iparraldean Lohiluzeko puntan hasi eta Argintzu, Okoro eta Artsalen barrena luzatzen den katearen azken begiak ditugu.
Mendilerro horren azken gainak izanik, eta mendi nagusien bidetik apur bat aldendurik, mendi hauek ez dute mendizale askoren arreta erakartzen. Hala ere, zoragarriak dira Enekorriko larreak baita Zuraungo baso itzalsuak ere. Ikuspegiak ere zabalak dira.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) Zuraun (Mendikat)

## Kanpo estekak

* Zuraun, http://www.euskal-herria.org/.
# Zura (musika taldea)

Zura Gipuzkoako Bidasoaldeko (Hondarribia eta Irun) musika talde bat da, 2005ean sortua. Xabi Strubellek bultzaturiko proiektua da. Urte hartakoa da Ilargi handi zauri zarae, Lorca eta Lauaxetaren poemak biltzen dituen diskoa, Metak diskoetxeak ateratakoa. Diego Garcia bateria lagun duela, taldetxo bat bildu zen diskoa zuzenekoan jotzeko. 2005 eta 2006. urteen artean hamaika kontzertu eman ondoren, Zurak isilaldi bat izan zuen hurrengo urteetan, eta 2008an itzuli ziren lanera, berriz ere Xabi Strubellek sortutako kantu batzuei itxura emateko.
Geroztik Zurak talde itxura hartu du, eta Xabi Strubellek (kitarra eta ahotsa), Nerea Olaxak (ahots nagusia), Eñaut Balentziagak (bateria), eta Hans Dieckmannek osatzen dute.
2008ko udazkenean Kiribil diskoa kaleratu zuten, taldearen bigarren diskoa da, euskaraz egindako bossa nova estiloko diskoa, hain zuzen ere. Hainbat iturritatik edan duen bossa nova berritzailea da: rocka eta funkaren tradizioak brasildar samba eta bossarekin nahasita ageri dira. Oro har, harmoniak eta erritmoak brasildar kutsukoak dira, eta euskara da hizkuntza nagusi. Zuzenekoan, ikuspuntu berritzaile batetik landutako bossa nova darie, indartsua baina goxotasunez egina.

## Taldekideak

* Xabi Strubell: Dut, Anari eta Zura taldeetan aritu da.
* Nerea Olaxa: Kabul eta Zura taldeetan aritu da.
* Eñaut Balentziaga: Kabul eta Zura taldeetan aritu da.
* Hans Dieckmann: Zura du lehen proiektu musikala.
* Gorka Sesma

## Diskoak

* Ilargi handi zauri zarae (2005, Metak).
* Kiribil (2008, Gor diskak).

## Kanpo estekak

* ZURA taldearen bloga.
* ZURA myspace webgunean.
* Metak diskoetxearen webgunea
* Datuak: Q12269498
# Zura ukitze

Zura utzitzea edo egurra ukitzea mendebaldeko munduko keinu edo praktika apotropikoa da, "patua" saihesteko iragarpen edo harrokeria mesedegarri bat edo norberaren heriotzari edo beste egoera desfaboragarri bati buruzko adierazpen bat egin ondoren egindakoa.
Bere jatorriari buruzko zenbait azalpen daude: batuzen ustez ohituraren jatorria zeltiar edo germaniar folklorean izan daiteke, naturaz gaindiko izakiak zuhaitzetan bizi direla uste delarik, eta bertan babes gisa integra daitezkeelarik. Beste batzuek, berriz, egurrezko gurutzefikekin lotzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Elhuyar Hiztegia
* 1 2 (Ingelesez) Andrews, Evan. (2016-8-29). Why do people knock on wood for luck?. in: History..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1972353
* Multimedia: Knocking on wood / Q1972353
# Zurab Datunaxvili

Zurab Datunaxvili, georgieraz ზურაბ•დათუნაშვილი, (Tbilisi, Georgia, 1991ko ekainaren 18a), 87 kiloko borroka greko-erromatarrean lehiatzen den kirolaria da.
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen borroka greko-erromatarrean (Denis Kudlarekin partekatua) Serbiaren izenean; Zhan Beleniuk ukrainiararen eta Viktor Lőrincz Hungariarraren atzetik.

## Nazioarteko emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | Gizonezkoa, borroka greko-erromatarra 87 kg. |

## Erreferentziak

* ↑ «Zurab Datunaxvili» olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ "International Wrestling Database" www.iat.uni-leipzig.de Noiz kontsultatua: 2021-08-09. (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8075362
* Multimedia: Zurab Datunashvili / Q8075362
# Zenote

Zenotea (maierazko dzonot edo ts'onot hitzetik, gaztelaniaz cenote) dolina mota bat da, harrizko ertz pikoak eta ur gezaz betea dagoena. Batez ere Yucatán penintsulan aurki daitezke, eta Karibeko uharte batzuetan ere bai.
Itxura biribilkarakoak, ingurune karstikoan sortzen dira. Hasieran, lur azpiko leize bat da, euri urak kareharrian eratua. Leizearen tamaina handitu ahala, lurrazaletik hurbildu eta sabaia erori eta kanpotik ikusgai bihurtzen dira. Gehienbat, itsas mailaren beheratzean sortu ziren, Pleistozenoko glaziazioen garaietan.
Espeleologoek aurkitu dutenez, Yucatán penintsulako zenote ugari elkarri lotuta daude, eta itsasoarekin, lur azpiko ur sare konplexua sortzen dute.

## Sailkapena

Hiru zenote mota daude:
* irekia
* erdiirekia
* lurrazpikoa (leizea)
Sailkapen horrek zenotearen adinarekin zerikusia du: zaharrak guztiz irekiak dira eta berrietan, sabaiek oraindik zutik diraute.

## Cenoteak kultura maian

Maiek azpimunduko jainkoekin harremanetan jartzeko bitartekotzat hartzen zituzten zenoteak, aho bat irudikatzen baitzuten. Ur gezako gordailutzat erabiltzeaz gain, gurtza-lekutzat erabiltzen ziren, eta bertara eskaintzak eta giza sakrifizioak jaurtitzen zituzten.

## Babestu beharra

Jatorrizko herriek ondare natural eta kultural hau premiaz babes dezan eskatu diote Mexikoko Estatuari. Samantha Colli-Sulu Nazio Batuetako aholkulariaren arabera, «duten garrantzi zientifiko, kultural eta espiritualaz gain, familia askorentzat ekonomikoki irauteko aukera dira zenoteak». Masa turismoaren aurrean, asko dira ekoturismoari esker, etxoletan ostatua eskainiz, sostengatzen diren kooperatiba maiak. Colli-Suluren ustez, «naturaren zaintzarekin eta honek sinbolizatzen duen guztiarekin lotura sakona duen antolaketa-modu bat dira». Izan ere, argi baitute, «dirua amaigabea da eta basamortu amaigabeak sortzen ditu».

## Iruditegia

* Valladolideko zenotea
* Chichén Itzáko zenote sakratua
* Zenotea Quintana Roon
* Murgila zenote batean

## Erreferentziak

* ↑ Interconexiones entre cenotes y entre éstos y el mar
* ↑ Casares G. Cantón, Raúl; Duch Colell, Juan ; Antochiw Kolpa, Michel ; Zavala Vallado, Silvio et ál. (1998). Yucatán en el tiempo. Mérida, Yucatán ISBN 970 9071 04 1..
* ↑ https://www.naiz.eus/eu/gaiak/noticia/20221007/zenoteak-babestu-beharreko-ondare-natural-eta-kulturala

## Ikus, gainera

* Chicxulub kraterra

## Kanpo estekak

* "Zenoteak: Babestu beharreko ondare natural eta kulturala", Naiz.eus, 2022/10/07.
* Datuak: Q334743
* Multimedia: Cenotes / Q334743
# Zentauro

   Artikulu hau greziar mitologiako zentauroari buruzkoa da, beste esanahietarako ikus: Zentauro (argipena)
Zentauroa Antzinako Greziako elezaharren arabera, gorputzaren erdia gizonarena eta beste erdia zaldiarena zituen izakia zen, Peliongo eta Arkadiako mendietan bizi zena.
Zentauroak iturrien eta haizearen espiritutzat hartuak ziren. Elezahar batzuen arabera Ixion eta Nefeleren ondorengoak ziren eta orokorrean, gaiztoak eta maltzurrak ziren, beren animalia-espirituak gidatzen baitzituen.
Lapitekin izandako borrokengatik dira ezagunak: lapiten errege eta Ixionen ondorengoa zen Piritooren ezkontzara joan eta haren emaztea bahitzeko ahaleginak egin zituzten. Lapitek menderatu eta Pelion mendira bidali zituzten.
Elezahar batzuen arabera baziren zentauro onginahiak ere, Kiron, esaterako, jainkoen eta izakien adiskide zena.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83203
* Multimedia: Centaurs / Q83203
# Zentauro (argipena)

Zentauro terminoak hainbat esanahi ezberdin ditu:
* Zentauroa, greziar mitologiako izakia.
* Zentauroa, kometen eta asteroideen jarrera duen argizagia.
* Centaurus, Esne Bidearen ipar muturrean dagoen konstelazioa.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11689559
# Zentauro (astronomia)

   Artikulu hau "Zentauro" izena duten planetoideei buruzkoa da, beste esanahietarako ikus: Zentauro (argipena)
Zentauroak eguzki-sistemako gorputz txikiak dira, berezitasun gisa, asteroideen edo kometen jarrera eduki dezaketela esan dezakegu, izan ere, gorputz hauen izena berezitasun horretatik dator, zentauroa baitzen greziar mitologian gorputzaren erdia zaldiarena eta beste erdia gizakiarena zuen izakia. Zentauroek, eguzki-sistemako beste edozein gorputzek bezala, Eguzkia orbitatzen dute, Jupiter eta Neptunoren artean (5 eta 30 UA). Gasezko erraldoien orbitak ere gurutzatu ohi dituzte. 1997an aurkitu zen lehen zentauroari 2060 Chiron izena jarri zitzaion, hala ere, gaur egun ezagutzen den zentaurorik handiena 10199 Chariklo da, hau ere 1997an aurkitua.
Oraindik ere espazioko zunda edo gailu batek ere ez du zentauro bati argazkiak ateratzea lortu, hala ere, Cassini zundak 2004ean Feberi, Saturnoren sateliteari, atera zizkion argazkiak, agian, berez zentauro bat denari ateratako argazkiak izan daitezke. Hortaz gain, Hubble espazio-teleskopioak 8405 Asbolus zentauroaren gainazalari buruzko informazio gehiago lortu du.
Hiru zentauro, zehazki, Chiron, 60558 Echeclus eta 166P/NEAT 2001 T4 koma erakusten ikusi dira. Chiron eta Echeclus orain asteroide eta kometa bezala sailkatuta daude. Segurasko, beste hainbat zentauro ere kometa bezala sailkatu daitezke, baina 2006ko urrira arte aipatutako gorputzetan ez bada, ez da besteetan kometen jarrerarik aurkitu.

## Ikus, gainera

* Eguzki-sistema
* 2060 Chiron
* Kometak eta asteroideak
* Eguzki-sistemaren sorrera

## Kanpo estekak

* Zentauroen eta Disko sakabanatuko gorputzen zerrenda. (Ingelesez)
* Zentauroei buruzko informazio gehiago. (Ingelesez)
* Datuak: Q10734
* Multimedia: Centaurs (minor planets) / Q10734