# Afrikako deskolonizazioa

Afrikako deskolonizazioa inperio kolonialek Afrikan zituzten lurraldeek emantzipazioa lortzeko eta herrialde independente bihurtzeko Bigarren Mundu Gerraren osteko prozesua izan zen.

## Aurrekariak

XIX. mendeko Afrikaren banaketan, europar potentziek 1884-85eko Berlingo konferentzian Afrika eta bere baliabideak erdibanatu zuten. 1905. urterako, Afrika osoa europar gobernuen agindupean zegoen, Liberia (afroamerikar esklabo ohiek kontrolatuta zegoela) eta Etiopia (Italiaren ahaleginei aurka egin zizkiona) izan ezik. Erresuma Batuak eta Frantziak inperio nagusiak bazituzten arren, Alemaniak, Espainiak, Italiak, Belgikak eta Portugalek koloniak zituzten. Kolonialismo eta inperialismoaren eraginez, Afrikak epe luzeko ondorioak jasan zituen eta jasaten ditu: baliabide naturalen galera, suntsipen ekonomikoa, hondamen kulturala, banaketa geopolitikoa, eta abar. Hala ere, orduko europarren ikuspegitik, kolonizazioa bere zibilizazio-esfortzuaren helburuetako bat besterik ez zen.

## Kausak

Bigarren Mundu Gerran koloniek bere metropoliren alde borrokatu zuten etsai ezezagun baten kontra eta independentzia aipatu gabe. Hendrik Verwoerd eta B.J. Vorster Hegoafrikako lehen ministroak izango zenek Adolf Hitlerren alde egin zuten, frantziar gobernadoreek 1943ra arte Vichyko gobernuaren alde egin zuten moduan. Orduko Alemaniako propagandak britainiar aginteari erronka botatzeaz gain, Japoniar Inperioak Ekialde Urruna konkistatzean, Afrikatik mea gehiago ateratzera behartu zieten. U-boot itsaspekoek Ozeano Atlantikoko bideak kontrolatuta zituztenez, Afrikan lantegiak sortu zituzten bertoko ekonomia bultzatuz.
1941ean Franklin D. Roosevelt eta Winston Churchillek Atlantikoko eskutitza adostu zutenean, kolonien autonomia bultzatzea erabaki zuten. Churchillek eskutitza Legebiltzarrera eraman zuenean, koloniak idaztea akats bat izan zela esan zuen zuzena Alemaniak konkistaturiko herrialdeak zirela esanez. Izan ere, gerra ondorengo afrikar koloniak oraindik ume eta heldugabetzat hartzen zuten europarrek.
Hala ere 1930eko hamarkadarako, indar kolonialek bere Unibertsitateetan jadanik hezita zuten afrikar buruzagi-elite bat, autodeterminazio eskubidea ezagutzen zuena. Tartean bazeuden independentzia lortzeko borrokatu zuten abertzale batzuk: Jomo Kenyatta (Kenia), Kwame Nkrumah (Urrezko Kosta, Ghana), Léopold Sédar Senghor (Senegal) edo Houphouët-Boigny (Boli Kosta).

## Kronologia

| Herrialdea | Izen koloniala | Potentzia koloniala | Independentzia data | Lehenengo estatu-burua | Indepentzia-gerra |
| Etiopia | Axumeko Erresumaren ezarpena | Axumeko Erresumaren ezarpena | IV. mendea | Menelik I.a | - |
| Liberia | Liberiako Komunitatea | Estatu Batuak | 1847ko uztailaren 26a | Joseph Jenkins Roberts | - |
| Libia | Libia | Italia; Erresuma Batua/Frantzia | 1951ko abenduaren 24a | Idris | - |
| Egipto | Egipto | Erresuma Batua | 1922/1936/1953 | Ez | Urabi matxinada, Sinaiko gerra |
| Sudan | Sudan | Erresuma Batua | 1956ko urtarrilaren 1a | Ismail al-Azhari | - |
| Tunisia | Tunisia | Frantzia | 1956ko martxoaren 20a | Mohamed VIII.a al-Amin | - |
| Maroko | Frantziar Maroko Espainiar Maroko | Frantzia/Espainia | 1956ko apirilaren 7a | Mohammed V.a | Rifeko gerra, Ifniko gerra |
| Ghana | Urrezko Kosta | Erresuma Batua/Alemania; Erresuma Batua | 1957ko martxoaren 6a | Kwame Nkrumah | - |
| Ginea | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1958ko urriaren 2a | Sékou Touré | - |
| Kamerun | Kamerun | Alemania; Frantzia/Erresuma Batua | 1960ko urtarrilaren 1a | Ahmadou Ahidjo | KHBren matxinada |
| Senegal | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1960ko apirilaren 4a | Léopold Senghor | - |
| Togo | Frantziar Togolandia | Alemania; Frantzia | 1960ko apirilaren 27a | Sylvanus Olympio | - |
| Mali | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1960ko ekainaren 20a | Modibo Keita | - |
| Madagaskar | Madagaskarko protektoratua | Frantzia | 1960ko ekainaren 26a | Philibert Tsiranana | Madagaskarren matxinada |
| Kongo ED | Belgikar Kongo | Belgika | 1960ko ekainaren 30a | Joseph Kasa-Vubu | Kongoko krisialdia |
| Somalia | Britaniar Somaliland Italiar Somaliland | Erresuma Batua Italia | 1960ko ekainaren 26a 1960ko uztailaren 1a | Muhammad Haji Ibrahim Egal Aden Abdullah Osman Daar | - - |
| Benin | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1960ko abuztuaren 1a | Hubert Maga | - |
| Niger | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1960ko abuztuaren 3a | Hamani Diori | - |
| Burkina Faso | Volta Garaia | Frantzia | 1960ko abuztuaren 5a | Maurice Yaméogo | - |
| Boli Kosta | Boli Kosta | Frantzia | 1960ko abuztuaren 7a | Félix Houphouët-Boigny | - |
| Txad | Ekuatore Afrika Frantsesa | Frantzia | 1960ko abuztuaren 11a | François Tombalbaye | - |
| Afrika Erdiko Errepublika | Ekuatore Afrika Frantsesa | Frantzia | 1960ko abuztuaren 13a | David Dacko | - |
| Kongo | Ekuatore Afrika Frantsesa | Frantzia | 1960ko abuztuaren 15a | Fulbert Youlou | - |
| Gabon | Ekuatore Afrika Frantsesa | Frantzia | 1960ko abuztuaren 17a | Léon M'Ba | - |
| Nigeria | Nigeria | Erresuma Batua | 1960ko urriaren 1a | Nnamdi Azikiwe | - |
| Mauritania | Frantziar Mendebaldeko Afrika | Frantzia | 1960ko azaroaren 28a | Moktar Ould Daddah | - |
| Sierra Leona | Sierra Leona | Erresuma Batua | 1961eko apirilaren 27a | Milton Margai | - |
| Hegoafrika | Hegoafrika | Erresuma Batua | 1910/1931/1961 | Ez | - |
| Tanzania | Tanganika Zanzibar | Alemania;Erresuma Batua Erresuma Batua | 1961ko abenduaren 9a 1963ko abenduaren 10a | Julius Nyerere Jamshid ben Abdullah | - - |
| Ruanda | Ruanda-Urundi | Alemania; Belgika | 1962ko uztailaren 1a | Grégoire Kayibanda | - |
| Burundi | Ruanda-Urundi | Alemania; Belgika | 1962ko uztailaren 1a | Mwambutsa IV.a | - |
| Aljeria | Aljeria | Frantzia | 1962ko uztailaren 3a | Ahmed Ben Bella | Aljeriako Independentziaren Gerra |
| Uganda | Ekialdeko Afrika Britainiarra | Erresuma Batua | 1962ko urriaren 9a | Milton Obote | - |
| Kenia | Ekialdeko Afrika Britainiarra | Erresuma Batua | 1963ko abenduaren 12a | Jomo Kenyatta | Mau-Mau matxinada |
| Malawi | Nyassalandia | Erresuma Batua | 1964ko uztailaren 6a | Hastings Kamuzu Banda | - |
| Zambia | Ipar Rhodesia | Erresuma Batua | 1964ko urriaren 24a | Kenneth Kaunda | - |
| Gambia | Gambia | Erresuma Batua | 1965eko otsailaren 18a | Dawda Kairaba Jawara | - |
| Botswana | Bechuanaland | Erresuma Batua | 1966ko irailaren 30a | Seretse Khama | - |
| Lesotho | Basutoland | Erresuma Batua | 1966ko urriaren 4a | Leabua Jonathan | - |
| Maurizio | | Erresuma Batua | 1968ko martxoaren 12a | Seewoosagur Rangoolam | - |
| Swazilandia | Swazilandia | Erresuma Batua | 1968ko irailaren 6a | Sobhuza II.a | - |
| Ekuatore Ginea | Espainiar Ginea | Espainia | 1968ko urriaren 12a | Francisco Macías Nguema | - |
| Ginea-Bissau | Portugaldar Ginea | Portugal | 1973ko irailaren 24a | Luís Cabral | Ginea-Bissauko independentzia gerra |
| Mozambike | Portugaldar Ekialdeko Afrika | Portugal | 1975eko ekainaren 25a | Samora Machel | Mozambikeko independentzia gerra |
| Cabo Verde | | Portugal | 1975eko uztailaren 5a | Aristides Pereira | Ginea-Bissauko independentzia gerraren eragina |
| Komoreak | | Frantzia | 1975eko uztailaren 6a | Ahmed Abdallah | - |
| Sao Tome eta Principe | | Portugal | 1975eko uztailaren 12a | Manuel Pinto da Costa | - |
| Angola | Angola Portugesa | Portugal | 1975eko azaroaren 11a | Agostinho Neto | Angolako Independentzia Gerra |
| Seychelleak | | Erresuma Batua | 1976ko ekainaren 29a | James Richard Marie Mancham | - |
| Djibuti | Somalia Frantsesa | Frantzia | 1977ko ekainaren 27a | Hassan Gouled Aptidon | - |
| Zimbabwe | Hego Rhodesia | Erresuma Batua | 1980ko apirilaren 18a | Canaan Banana | Rhodesiako gerra |
| Namibia | Hego-mendebaldeko Afrika | Alemania; Hegoafrika | 1990eko martxoaren 21a | Sam Nujoma | Namibiako indepentzia gerra |
| Eritrea | Eritrea | Italia; Erresuma Batua; Etiopia | 1993ko maiatzaren 24a | Isaias Afewerki | Eritreako indepentzia gerra |
| Mendebaldeko Sahara $^1$ | Espainiar Sahara; Marokoar Sahara | Espainia; Maroko | 1976ko otsailaren 27a; Egun | El-Ouali Mustapha Sayed; Mohamed Abdelaziz | Mendebaldeko Saharako indepentzia gerra; Saharawien intifada |
$^1$ Espainiak Mendebaldeko Saharan (orduan Rio de Oro deitua) zuen de factozko aginte koloniala bukatu zenean, Marokok herrialde osoa okupatu zuen, eta aldarrikatu berria zen Saharako Arabiar Errepublika Demokratikoa indargabetu.

## Erreferentziak

* ↑ Birmingham, David. (1995). The Decolonization of Africa. Routledge ISBN 1857285409..
* ↑ S. Gertrude Millin, Rhodes, Londres, 1933, p.138
* ↑ 1958ko apirilaren 2an Espainiak Marokoari Juby lurmuturra eta 1969ko urtarrilaren 4an Ifni itzuli zizkion
* ↑ 1956ko abenduaren 13an Britainiar Togolandia Urrezko Kostarekin batu zuten
* ↑ Frantziar Kamerun independentzia lortu zuenean, Britainiar Kamerungo zati bat berarekin bat egin zuen 1961eko urriaren 1ean. Beste zatia Nigeriarekin batu zen.
* ↑ Britainiar Somalilandia independentzia lortu zuenean, Italiar Somalilandiarekin bat egin zuen
* ↑ Beninek São João Batista de Ajuda portugaldarra 1961ean okupatu zuen
* ↑ Britainiar Kamerungo zati batek 1961eko urriaren 1a Nigeriarekin bat egin zuen
* ↑ Hegoafrikak apartheid jasan zuen 1994an Nelson Mandela presidente bilakatu arte
* ↑ Tanganyika eta Zanzibarrek independentzia lortu zutenean, 1964ko apirilaren 26an batu ziren
* ↑ Walvis badia eta Penguin uharteak 1994ko otsailaren 28an lortu zituen

## Bibliografia

* Michael Crowder, The Story of Nigeria, Faber and Faber, London, 1978 (1962)
* Understanding Contemporary Africa, April A. Gordon and Donald L. Gordon, Lynne Riener, London, 1996
* Vincent B. Khapoya, The African Experience, Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ, 1998 (1994)
* Ali A. Mazrui] General History of Africa, vol. VIII, UNESCO, 1993
* Kevin Shillington, History of Africa, St. Martin's Press, New York, 1995 (1989)

## Ikus, gainera

* Afrikako kolonizazioa
* Kolonialismo
* Deskolonizazio
* Afrikako urtea

## Kanpo estekak

* Hiru: Deskolonizazioa
* Datuak: Q1146918
* Multimedia: Decolonization of Africa / Q1146918