# Seychelleak

Seychelleak (ingelesez eta frantsesez: Seychelles; ingelesez seɪˈʃɛlz eta frantsesez sɛʃɛl ahoskatua) edo Seychelle uharteak Afrika ekialdetik hurbil dagoen uharte estatua da, Indiako ozeanoan kokatutako 115 uhartez osatua, Madagaskarren iparraldean. Halaber, biztanle kopuruari dagokionez kontinenteko herrialderik txikiena da. Helburu estimatua da urtero hainbat turistarentzat bertako eguraldia eta hondartzak direla-eta.
Ofizialki Seychelleetako Errepublika (frantsesez: République des Seychelles; kreoleraz: Repiblik Sesel) da eta hiriburua Victoria (2002an 24.970 biztanle) du. Mahé uhartean kokatuta dagoen hiriburua da. Biztanleriaren herena bertan bizi da. Gainera, bertan, lurraldeko aireportu bakarra dago, non mundu osoko lurraldeetatik gehienbat turistak heltzen dira. Bertako hizkuntza ofizialak Seychelleetako kreolera, frantsesa eta ingelesa dira. Ordea, bertako jendeari seychelletar esaten zaie. Errepublika presidentzialista batean bizi dira, non Danny Faure da bertako presidentea. Erresuma Batuarekiko independentzia 1976. urteko ekainaren 29an lortu zuten. Lurralde osoak 445,00 km² ditu. Han erabilitako moneta ofiziala errupia seychelletar da.

## Historia

Erdi Aroan arabiar eta portugaldar itsasgizonek ezagutu bide zituzten uharteak. 1609an Britainia Handiko Ekialdeko Indietako Konpainiak antolatutako espedizio bat lehorreratu zen han. XVIII. mendean itsaslapurren babesgune izan ziren. 1742an, Bertrand-François Mahé Maurizio uharteko gobernari frantsesak espedizio bat igorri zuen uharteak esploratzera, eta 1756. urtean, Frantziak beretzat hartu zituen. 1770ean iritsi ziren lehen kolonizatzaileak Réunion uhartetik. Frantziaren eta Britainiaren arteko gerraren ondoren, Parisko Itunean (1814), uharteak Britainia Handiaren mendean geratu ziren. 1830ean esklabotasuna debekatu zen. 1903an Britainia Handiaren kolonia bilakatu ziren; 1970ean, autonomia lortu zuen eta 1976ko ekainaren 29an, burujabetasuna. 1975ean bi alderdi nagusietako buruek koalizio gobernu bat osatu zuten, baina 1977an France Albert Renék lehendakaritza kendu zion James R. Mancham lehendakariari, eta erregimen sozialista ezarri zuen, 1979ko konstituzioaz gero Seychelleetako Herri Fronte Aurrerakoia alderdi bakarraren agintaritzapean egon dena. René-k estatu kolpeei aurre egin behar izan die bere agintaldian. 1992an alderdi aniztasuna onartu zen, eta 1993ko ekainean, erreferendum bidez, konstituzio berria. Urte horretan bertan Albert Renék irabazi zituen hauteskundeak eta bere alderdiak, Seychelleetako Fronte Progresistak, gehiengo absolutua lortu zuen. 2006ko hauteskundeetan, James Alix Michel aukeratu zuten lehendakari, eta bera da gaur egun ere lehendakaria.

## Hizkuntza ofizialak

Ingelesa, frantsesa eta bertako kreolera (Seychellois Creole) ofizialak dira. Bertakoek hirurak arazorik gabe hitz egiteko gaitasuna dutenez, Seychelleak biztanle hirueledunak dituen lurraldeetako bat da. Nagusia Seychelleetako kreolera da: antzinako esklaboek erabiltzen zuten frantsesetik dator. Hala ere, gehienbat ingelesez idazten da, atzerritarrek ere uler dezaten.

## Banaketa administratiboa

Seychelleak 25 barrutitan banatzen dira:
Victoria Handia
* Bel Air
* La Rivière Anglaise
* Les Mamelles
* Mont Buxton
* Mont Fleuri
* Plaisance
* Roche Caiman
* Saint Louis
Mahéko landa-eremua
* Anse aux Pins
* Anse Boileau
* Anse Etoile
* Au Cap
* Anse Royale
* Baie Lazare
* Beau Vallon
* Bel Ombre
* Cascade
* Glacis
* Grand'Anse Mahé
* Pointe La Rue
* Port Glaud
* Takamaka
Praslin
* Baie Sainte Anne (Anse Volbert)
* Grand'Anse Praslin (Grande Anse)
La Digue eta gainerako uharteak
* La Digue (Anse Réunion)

## Geografia

Seychelleak Ozeano Indikoko artxipelagoa dira, 115 uharte tropikalek osatua, baina jendea haietako 33 uhartetan soilik bizi da. Garrantzitsuneak barnekoak dira, eta beste guztiak, atoloiak izenekoak, txikiagoak eta populazio gabekoak dira. Uharterik handiena Mahé da: hantxe dago Victoria hiriburua eta uhartedi osoko biztaleriaren % 80. Punturik altuena Seychellois mendia da, 905 metrora.
Klima tropikala da, beroa baina hezea, itsasoaren eraginez.
Datu klimatikoak (Victoria (Seychelleetako nazioarteko aireportua)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29.8 | 30.4 | 31.0 | 31.4 | 30.5 | 29.1 | 28.3 | 28.4 | 29.1 | 29.6 | 30.1 | 30.0 | 29.8 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 26.8 | 27.3 | 27.8 | 28.0 | 27.7 | 26.6 | 25.8 | 25.9 | 26.4 | 26.7 | 26.8 | 26.7 | 26.9 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 24.1 | 24.6 | 24.8 | 25.0 | 25.4 | 24.6 | 23.9 | 23.9 | 24.2 | 24.3 | 24.0 | 23.9 | 24.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 379 | 262 | 167 | 177 | 124 | 63 | 80 | 97 | 121 | 206 | 215 | 281 | 2172 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) | 17 | 11 | 11 | 14 | 11 | 10 | 10 | 10 | 11 | 12 | 14 | 18 | 149 |
| Eguzki orduak | 153.3 | 175.5 | 210.5 | 227.8 | 252.8 | 232.0 | 230.5 | 230.7 | 227.7 | 220.7 | 195.7 | 170.5 | 2527.7 |
| Hezetasuna (%) | 82 | 80 | 79 | 80 | 79 | 79 | 80 | 79 | 78 | 79 | 80 | 82 | 79.8 |
| Iturria (1): World Meteorological Organization ||||||||||||||
| Iturria (2): NOAA ||||||||||||||
Uharteak taldeetan banatzen dira, konstituzioak adierazten duen moduan:
* 42 uharte granitiko: Mahé, Praslin, Silhouette, La Digue, Curieuse, Félicité, Frégate, St. Anne, North, Cerf, Marianne, Grand Sœur, Thérèse, Aride, Conception, Petite Sœur, Cousin, Cousine, Long, Récif, Round (Praslin), Anonyme, Mamelles, Moyenne, Île aux Vaches Marines, L'Islette, Beacon (Île Sèche), Cachée, Cocos, Round (Mahé), L'Ilot Frégate, Booby, Chauve Souris (Mahé), Chauve Souris (Praslin), Île La Fouche, Hodoul, L'Ilot, Rat, Souris, St. Pierre (Praslin), Zavé, Harrison Rocks (Grand Rocher).
* 4 uharte mixto: Denis, Bird, Coëtivy, Cahée.
* Almirante taldeko 29 uharteak: Desroches, Cahée Poivre Atoll —hiru uharte ditu: Poivre, Florentin eta South Island—, Alphonse, D'Arros, St. Joseph Atoll —hamalau uharte ditu: St. Joseph, Île aux Fouquets, Ressource, Petit Carcassaye, Grand Carcassaye, Benjamin, Bancs Ferrari, Chiens, Pélicans, Vars, Île Paul, Banc de Sable, Banc aux Cocos eta Île aux Poules—, Marie Louise, Desnoeufs, African Banks —bi uharte ditu: African Banks eta South Island—, Rémire, St. François, Boudeuse, Étoile, Bijoutier.
* Farquhar taldeko hamahiru uharteak: Farquhar atoloia —hamar uharteok: Bancs de Sable, Déposés, Île aux Goëlettes, Lapins, Île du Milieu, North Manaha, South Manaha, Middle Manaha, North Island eta South Island—, Providence atoloiak —bi uharte ditu: Providence eta Bancs Providence—, eta St Pierre.
* Aldabra taldeko 67 uharteak: Aldabra atoloia —46 uharte ditu: Grande Terre, Picard, Polymnie, Malabar, Île Michel, Île Esprit, Île aux Moustiques, Ilot Parc, Ilot Émile, Ilot Yangue, Ilot Magnan, Île Lanier, Champignon des Os, Euphrate, Grand Mentor, Grand Ilot, Gros Ilot Gionnet, Gros Ilot Sésame, Heron Rock, Hide Island, Île aux Aigrettes, Île aux Cèdres, Îles Chalands, Île Fangame, Île Héron, Île Michel, Île Squacco, Île Sylvestre, Île Verte, Ilot Déder, Ilot du Sud, Ilot du Milieu, Ilot du Nord, Ilot Dubois, Ilot Macoa, Ilot Marquoix, Ilots Niçois, Ilot Salade, Middle Row Island, Noddy Rock, North Row Island, Petit Mentor, Petit Mentor Endans, Petits Ilots, Pink Rock eta Table Ronde—, Assumption, Astove eta Cosmoledo atoloia (hemeretzi uharte ditu: Menai, Île du Nord (West North), Île Nord-Est (East North), Île du Trou, Goëlettes, Grand Polyte, Petit Polyte, Grand Île (Wizard), Pagode, Île du Sud-Ouest (South), Île aux Moustiques, Île Baleine, Île aux Chauve-Souris, Île aux Macaques, Île aux Rats, Île du Nord-Ouest, Île Observation, Île Sud-Est eta Ilot la Croix—.

### Ekologia

Seychelleetako uhartedia bi eskualdetan banatzen da:
* Seychelle granitikoetako oihana
* Aldabra uharteetako sastrakadi xerofiloa

## Ekonomia

Turismoa, nekazaritza eta arrantza ekonomia jarduera nagusiak dira. Merkataritzari dagokionez, inportazioak nagusi dira: esportatzen diren gaiak arrantza, kopra eta kanela dira. Hainbat fruitu lantzen dira, bertakoen elikadurarako; hala eta guztiz ere, arroza, oinarrizko elikagaia, esportatu egiten da. Seychelleetako mea bakarra guanoa da. Turismoa asko hazi da eta atzerriko dibisen % 70 eta BPGren % 50 osatzen du. Hala ere, ez da nahikoa merkataritza balantzaren defizitari aurre egiteko. 1995ean atzerriko dirua erakartzeko asmoarekin legebiltzarrak lege berri bat onartu zuen: haren arabera, 10 milioi dolarretik gorako atzerriko inbertsioei immunitate judiziala bermatzen zitzaien. Baina zenbait herrialdek kontra egin zuten (Maurizio uharteak, besteak beste) eta Seychelleek lege bat osatu behar izan zuten dirua “zuritzearen” kontra. Dena dela, neurri horiei guztiei esker BPGk gora egin du, baina kanpoko zorra ere hazi egin da (164 milioi 1995ean). 1993-1994 urte bitartean ere turismoa izan zen diru iturri nagusia.

## Demografia

Uharteek ez zuten populazio indigenark izan, atzerritiko jendea (gehienbat frantziar, afrikar, indiar eta txinatar jatorrikoak) bertaratu arte. Biztanle gehienak kristauak dra, bereziki katolikoak.
Bizi itxaropena 66 urtekoa da gizonezkoetan eta 75 urtekoa emakumezkoetan. Biztanleen % 99k etxean ur edangarria du eta % 100ek oinarrizko beharrak aseta dauzkate.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2019-2-27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. (Noiz kontsultatua: 2010-12-29).
* ↑ (PDF) Euskaltzaindiaren 70. araua. (Noiz kontsultatua: 2017-08-19).
* ↑ (Ingelesez) World Meteorological Organization. World Weather Information Service – Victoria. .

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Seychelleetako webgune ofiziala
* Datuak: Q1042
* Multimedia: Seychelles / Q1042