# Galar (udalerria)

    Artikulu hau udalerriari buruzkoa da; zendea edo kontzejua gaitzat duena beste hau da: «Galar»
Galar Nafarroa Garaiko udalerria da, Beriainekin batera Galar zendea osatzen duena. 2014. urteko erroldaren arabera 2.007 biztanle zituen.
Iruñeko metropoli eremuko beste hainbat herritan bezala, Iruñerriko Mankomunitatea arduratzen da zabor bilketaz, ur-horniduraz eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz.

## Geografia
### Inguru naturala eta kokapena

Galarrek 47,3 kilometro koadroko azalera du. Mugakideak hauek ditu: iparraldean Iruñea; ekialdean Aranguren, Elortzibar, zendea historikoko herria den Beriain eta Tebas; hegoaldean, Izarbeibarreko Ukar eta Biurrun; eta mendebaldean, Zizur Zendea eta Zizur Nagusia.
Galar udalerrian bederatzi kontzeju hauek daude: Arlegi, Espartza, Ezkirotz, Galar, Getze, Olatz Nagusia, Subitza (denak "lekuak"), Barbatain ("etxaldea") eta Cordobilla; udalburua Getze da. Beriain Galar Zendeako beste herri bat izan da, baina 1992an desanexioa lortu zuen, herri zaharra eta Getzaurre (Poblado de Potasas) bere auzorik handiena biltzen dituena.

### Klima eta landaredia

Udalerriak trantsiziozko klima azpimediterraneoa dauka, Iruñerriko herri guztiek bezala. Dena den, gune metropolitarraren hegoaldean dagoenez, prezipitazioak iparraldeko herrietan baino txikiagoak dira (600mm batez beste urtero). Batez besteko tenperatura 12 eta 13 gradu artekoa da, maximoa abuztuan eta tenperatura minimoa urtarrilean delarik. Urteroko egun euritsuak 90 inguru izaten dira (horietatik bost elur egunak). Urtarorik euritsuenak udaberria eta udazkena izaten dira.
Jatorrizko landareditik ez da ia ezer gordetzen, gaur egun Galar Zendea osatzen duten herrien inguruetan zerealak hazteko zelaiak nagusi dira. XX. mendearen amaieran zelai horietako batzuk hiritartu egin dira merkataritza-gune eta etxebizitza berriak eraikitzeko.

### Herriak

Udalerriko herrietako biztanleria honakoa zen 2006ko erroldaren arabera:

## Historia

Galar Zendeari buruzko historiako lehen aipamena XV. mendekoa da eta bertan "Espartza eta bere herrixkak" aipatzen dira. XIX. mende hasieran, zendeako ekonomiaren ardatza garia eta bestelako zerealen landaketa da. Gariak zendearen historian izandako garrantziaren adierazle, Galarko armarriaren itxura. Mendearen erdialderako, patataren landaketa eta nekazaritzari lotutako industria xumea garatu zen.
XX. mendean alkohola ekoizten zuen lantegi bat sortu zen, eta iharketaren bidez lortzen zuten beharrezko gatza. Horrez gain, harrobi batzuk zeuden, kare eta igeltsu harrobiak. XX. mendearen erdialdean udalerrian ezarritako "Potasas de Navarra" enpresak eta bestelako industria eta zerbitzuen ezarpenak, zendea erabat aldatu zuten, eta Iruñea-Zaragoza edo N-121 errepide nazionalaren ondoan zeuden kontzejuek garapen handia izan zuten.

### Auzo berriak

Nafarroako Gobernuko etxebizitza sailak 4.000 etxebizitza eraiki nahi ditu Galar Zendeako Cordobillako kontzejuan, Donapea deitu egitasmoan. Etxebizitza gehienak babes ofizialekoak edo prezio tasaturiko etxebizitzak izango lirateke proiektuaren arabera. Galar Zendeako udala aurka azaldu zen, gehiegizko dentsitatea erakusten zuelako, horrela, udalak 2.500 etxebizitza eraikitzeko plana aurkeztu zuen, 6-8 solairuko eraikinen ordez, hau da dentsitate baxua aukeratu zuen.
Etxebizitza berriez gain, bulego eta industrialdeak eraikiko lirateke Iruñeko Zaragoza etorbidea ardatz harturik.

## Ekonomia
### Merkataritza

Cordobillan eraiki zen Morea merkataritza-gunea Iruñeko aldirietan zabalduriko bigarrena izan zen 2002an. Eraikinak hiru solairu dauzka, eta 25.000 metro koadroko denda azalera. Merkataritza-gunearen inguruan "Galaria" izeneko merkataritza konplexua dago, Media Markt, E. Leclerc eta merkataritzarako dozenaka eraikin gehiagorekin.

### Industria

XX. mendearen aurretik nekazaritza izan zen udalerriko jarduera nagusia, baina "Potasas de Navarra" meagintza enpresa sortzean erabat aldatu zen Galarko ekonomiaren ardatza. XX. mendearen erdialdean, meategian 2.000 langiletik gorak egiten zuten lan. 1980ko hamarkadan enpresaren krisia zela eta,berriz, hainbat langile kaleratu, izena aldatu eta "Potasas de Subiza" izena hartu zuen. Azkenik, 1990eko hamarkadan, betiko itxi zuten XX. mendean Nafarroako enpresarik handiena izandakoa.

### Energia eolikoa

Zendearen hegoaldean, Erreniega mendilerroan dagoen Frankoandia etxaldean, EHN enpresak eraikitako bi parke eoliko daude. "Aizkibel" izeneko parkeak duen instalaturiko potentzia 12,52 megawattekoa da eta "Erreniega" parkearena 20,30 megawattekoa. Frankoandia etxaldea Nafarroaren jabetzakoa den arren, Acciona da bi parkeen jabea gaur egun.

## Demografia

Galarren populazioan eragin handia izan zuen XX. mendearen erdialdean Potasas de Navarra enpresa udalerrian ezartzeak, eta mende amaieran, Iruñetik hurbil egonik, hiriburuaren hedapenak eragin zituen etxebizitza berrien multzoen sorrerak. 1990eko hamarkadan Beriain udalerritik banandu zen, eta horren ondorioz udalerriko populazioak beherakada handia izan zuen.
* Galarko biztanleria
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 92 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 6,07 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

## Politika
### Udaletxea

Galarreko udaletxea Getzeko kontzejuan dago. Eraikina 1918 eta 1919 urteen artean eraiki zen Martin Mendiak eginiko proiektuaren arabera. Udaletxeak beheko solairua eta lehen solairua dauzka, margoturiko fatxadarekin, eta harrizko sarrera nabarmentzen da. XX. mendearen amaieran, Nafarroako Gobernuak eraikina berrizteko diru-laguntza eman zion zendeako udalari.
* HELBIDEA: Udaletxe Plaza, 1

### Udal hauteskundeak

Azken agintaldietan Galarreko alkatea Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG) taldekoa izan da. 2007an Ricardo Aritz Imizkotz aukeratu zuten alkate. Udaleko bederatzi zinegotzietatik lau lortu zituen taldeak. Baliogabeko botoak 6 izan ziren (emandako guztien %0,65) eta 7 boto zuri izan ziren (botoen %0,77). Abstentzioa %22,14koa izan zen.
2011n hauexek izan ziren aurkeztutako zerrendak eta eskuratutako zinegotziak: Agrupación Independiente Cendea de Galar (AICG, 4), Bildu (2), UPN (2), Alternativa Nuevo Galar (ANG, 1) eta PSN (0). AICGko Cecilio Lusarreta hautatu zuten alkate; UPNz beste taldeen botoak eskuratu zituen.

### Alkateak

Hauek izan dira Galarreko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| | 1979 $^a$ | 1983 | PSE |
| | 1983 | 1987 | PSN |
| | 1987 | 1991 | Independenteak |
| | 1991 | 1992 $^b$ | UPN |
| | 1992 $^c$ | 1995 | PSN |
| Pedro Jose Erice Rìpodas | 1995 | 1999 | GARILAR |
| | 1999 | 2003 | Independenteak |
| Ricardo Ariz Imizcoz | 2003 | 2007 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Ricardo Ariz Imizcoz | 2007 | 2011 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Cecilio Lusarreta Echarri | 2011 | 2015 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Cecilio Lusarreta Echarri | 2015 | 2019 | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
| Oscar Amoztegui Recalde | 2019 | Jardunean | Agrupacion Independiente Cendea de Galar |
$^a$ 1979tik hasita 1992ra arteko alkateak, Galar Zendeako alkateak izan ziren.
$^b$ Alkateak ez zuen legegintzaldia bukatu.
$^c$ 1992. urtean Beriain Galar Zendeatik banandu eta udalerri bihurtu zenean, beste bederatzi kontzejuek elkarrekin jarraitu zuten Galar izeneko udalerria eratuz.

## Garraioa

Udalerri honetan Eskualdeko Hiri Garraioaren 3 linea daude:
Eskualdeko Hiri Garraioa Galar :
Eguneko Zerbitzua :
iea  11  Ezkaba ↔ Galaria / Mutiloko Industrialdeaiea 11  Ezkaba → Galaria / Mutiloko IndustrialdeaIRUÑA (Txantrea)Kanala /25 • Kanala /20 • Kanala/Jimeno Jurio • Ioan Taraxoakoa 299 • Adoain Aita /44 • Magdalena /4 • MagdalenaIRUÑA (Alde Zaharra)Labriteko AldapaIRUÑA (2. Zabalgunea)Teobaldoen 1-5 • Zaragoza 6-8 • Zaragoza /13IRUÑA (Arrosadia)Zaragoza /25 • Zaragoza 32 • Zaragoza 56-58 • Zaragoza 72 • Sadar/Zolia • Sadar 14GALAR (Kordobila)Galaria (Sario) • GalariaARANGUREN (Mutiloa)Sadar (Sario) • Morea/C • Morea/CIkus artikulua: 11. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea 11  Mutiloko Industrialdea / Galaria → EzkabaARANGUREN (Mutiloa)Morea/CGALAR (Kordobila)GalariaIRUÑA (Arrosadia)Sadar (Sario) • Sadar (Nafarroa Arena) • Sadar /14 • Sadar/Iruñeko Orfeoia • Zaragoza /72 • Zaragoza 61 • Zaragoza 45-47 • Zaragoza 25IRUÑA (2. Zabalgunea)Zaragoza 13 • Navarro Villoslada/Gurutzea • Paulino Caballero 15IRUÑA (Alde Zaharra)Nafarroako Gorteen 1IRUÑA (Txantrea)Magdalena • Magdalena /1 • Ioan Taraxoakoa /41 • Ioan Taraxoakoa /41 • Kanala/Iruñerria • Kanala 18-20 • Kanala /25Ikus artikulua: 11. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea  23  Kordobila — Bianako Printzea ↔ Itaroa — Ollokiiea 23  Kordobila — Bianako Printzea → Itaroa — OllokiGALAR (Kordobila)Ezkirotz (El Centro)IRUÑA (Iturrama)Nafarroako Unibertstiatea (Mendaur Ikastetxe Nagusia) • Ezkirotz 31 • Antso Azkarra 25 • Abejeras /12IRUÑA (2. Zabalgunea)Zaragoza 13 • Bianako Printzea 2 • Bexe Nafarroa 14 • Bexe Nafarroa 34 • Bexe Nafarroa (Apaizgaitegia)IRUÑA (Mendillorri)Sarriguren/Teilako Iturria • Sarriguren /11 • Sarriguren/MendillorriEGUESIBAR (Erripagaña)Sarriguren/AretaEGUESIBAR (Sarriguren)Olatz (Salesianos)EGUESIBAR (Olatz Txipia)Uharte (Kiroldegia)UHARTEIntxaurdia/Itaroa • Intxaurdia 1ESTERIBAR (Olloki)Zubiri (Olloki) • Asketa 3 • Esteribar 273 • Esteribar 105Ikus artikulua: 23. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea 23  Olloki — Itaroa → Bianako Printzea — KordobilaESTERIBAR (Olloki)Esteribar 105 • Esteribar/Asketa • Zubiri (Olloki)UHARTEIntxaurdia 2-4EGUESIBAR (Olatz Txipia)Uharte (Kiroldegia)EGUESIBAR (Sarriguren)Olatz (Salesianos)EGUESIBAR (Erripagaña)Sarriguren/ErromaIRUÑA (Mendillorri)Sarriguren/Erripagaña • Sarriguren 11 • Sarriguren/Teilako IturriaIRUÑA (2. Zabalgunea)Bexe Nafarroa (Apaizgaitegia) • Bexe Nafarroa /28 • Merindadeen 1-2 • Zaragoza 6-8 • Zaragoza /13IRUÑA (Iturrama)Antso Azkarra /1 • Antso Azkarra /21 • Ezkirotz 6 • Ezkirotz/Iturrama • Nafarroako Unibertstiatea (Mendaur Ikastetxe Nagusia)GALAR (Kordobila)Ezkirotz (El Centro)Ikus artikulua: 23. linea (Eskualdeko Hiri Garraioa) :
Gaueko Zerbitzua :
iea  N3  Labriteko Aldapa ↔ Beriainiea N3  Labriteko Aldapa → BeriainIRUÑA (Alde Zaharra)Labriteko AldapaIRUÑA (2. Zabalgunea)Merindadeen 1-2 • Zaragoza 6-8 • Zaragoza /13IRUÑA (Arrosadia)Zaragoza /25 • Zaragoza 32 • Zaragoza 56-58 • Zaragoza 72 • Zaragoza /105GALAR (Kordobila)Zaragoza /23 • Zaragoza/KordobilaNOAIN ELORTZIBAR (Noain)Noain-Ezkirotz Industrialdea • Errege 61 • Errege 33 • Errege /22 • Errege/DorreBERIAINLarre/Miraballes • Iruña 12a • Iruña 18n • Iruña /3 • Iruña/ArlegiIkus artikulua: N3 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa)iea N3  Beriain → Labriteko AldapaBERIAINIruña/Arlegi • Iruña 3 • Iruña /18n • Iruña/Ipar Morea • Larre/ZaragozaNOAIN ELORTZIBAR (Noain)Errege/Dorre • Errege 22 • Errege 60 • Errege/Tutera • Talluntxe IndustrialdeaGALAR (Kordobila)Zaragoza/Kordobila • Zaragoza 23IRUÑA (Arrosadia)Zaragoza 101 • Zaragoza /72 • Zaragoza 61 • Zaragoza 45-47 • Zaragoza 25IRUÑA (2. Zabalgunea)Zaragoza 13 • Navarro Villoslada/Gurutzea • Paulino Caballero 15IRUÑA (1. Zabalgunea)Nafarroako Gorteen 3 • Labriteko AldapaIkus artikulua: N3 linea (Eskualdeko Hiri Garraioa) :
Gainera, La Tafallesa izeneko autobus konpainiak Uztarroze eta Iruñea batzen dituen linea ustiatzen du. Lineak bi zerbitzu dauzka norabide bakoitzean, eta geltokia dauka Cordobillako kontzejuan. Ibilbidea honakoa da:
* Uztarroze - Izaba - Urzainki - Erronkari - Garde - Burgi - Esa - Xabier - Zangoza - Ledea - Irunberri - Nardoze Alduate - Ibargoiti - Elo - Noain - Cordobilla eta Iruñea

## Kultura
### Euskara

Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera Galar eremu mistoko udalerria da, eta hori dela eta, gaztelania eta euskara dira hizkuntza ofizialak. 2001eko erroldaren arabera, herritarren %0,68k zekien euskaraz hitz egiten.
2008an Nafarroako Ezker Batuak eta Nafarroa Baik Euskararen Foru Legea aldatu eta gune mistoan udalerri gehiago sartzeko (horien artean Galar Zendea) proposamena aurkeztu zuten Nafarroako legebiltzarrean. UPN ez beste talde guztien baiezko botoarekin proposamena aurrera aterako zela zirudienean, PSN alderdiaren ustegabeko jarrera aldaketak, atzera bota zuen gune mistoaren hedapena. Baina, Nafarroako Parlamentuak 2010eko otsailaren 18an eremu mistora sartzea erabaki zuen.

### Elkarteak

* "Diario de Navarra" egunkaria, Cordobillako kontzejuan du egoitza.

## Ondasun nabarmenak
### San Martin parrokia

San Martin parrokia, XVI. mendeko eraikina da, Miguel Iriarte harginaren lana. Eraikinak, tertzeletedun harlanduz estalitako gurutze latindarra dauka. Eliza barruan lokarri eta animalien ikurrez apainduriko XII. mendeko portada erromanikoa dago. Horrez gain, Pedro Arraidu egileak 1623. urtean egindako, Errosarioko eta Agate Deunaren erretaula erromanistak nabarmentzen dira.
Parrokiako erretaula nagusia Arraiduk berak egin zuen, baina jatorrizko itxura eta polikromia erabat aldatu dira.

## Galartar ospetsuak

* Unai García (1992-), futbolaria.
* Asier Otsanbela (2004-), futbolaria.

## Bibliografia

* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. LI, Iruñea, 1998. ISBN 84-235-1715-2

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskara ezagutza tasa. (2010) Euskal Herriari Begira (Udalbiltza), Eustat, INE, NASTAT eta Euskal Herriko Hizkuntza Adierazle Sistema (EAS).
* ↑ Nafarroako Gobernua. (2018). Nafarroako Datu Soziolinguistikoak. Euskarabidea, 48-53 or..
* ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
* ↑ Euskaltzaindiaren hobespenak.
* ↑ Cecilio Lusarreta se hace con la vara de mando en Galar, Diario de Noticias, 2011ko ekainaren 12a.
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-07-03).
* 1 2 Nafarroako Parlamentuak lau herri eremu mistoan sartzea onartu du. (Noiz kontsultatua: 2010-02-18).
* ↑ Euskarakultur.com webguneko albistea.

## Ikus, gainera

* Nafarroako udalerrien zerrenda
* Zendea
* Galar Zendea
* Galar (kontzejua)
* Iruñerria
* Iruñeko merindadea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Galar Zendeako udalaren webgunea.
* (Gaztelaniaz) Galar Zendeari buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
* Galar kontzejua Google Street View-n ikusia.
* Datuak: Q1752994
* Multimedia: Galar / Q1752994
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Galar
iea Iruñerria :