# Kattin txiki

Kattin Txiki. Oiartzunen 2005ean sortu zen elkartea da. 1936ko gerraren inguruko oroimen historikoa berreskuratzeko helburuarekin, ikerketa eta dibulgazio lana egiten du eta Oiartzungo Ondare Mahaiko eragilea da.

## Sorrera

Iragorriko kanposantuaren hobi komunean egindako indusketek eman zioten hasiera taldeari. Oiartzunen eremu honetan gertatutakoaren berri bazegoen, jakina baizen 36ko gerran fusilatutakoen gorpuzkinak oraindik atera gabeak bazeudela bertan. Bestalde, herrian desagertutakoen senideek haiekin gertatu zenaren berri jakiteko nahia eta beharra zegoen eta lurjabe berria hobi komuna aurkitzeko prest zegoela baliatuta, ekin zioten bilaketa lanari. Taldearen lan-eremua Oiartzun da eta herrian zer gertatu zen jakin eta herritarrei informazioa helarazteko sortu zen. Honekin batera hurrengo belaunaldiei transmititu nahi die 1936ean gertatutakoa, ahanzturan gera ez dadin.
Oiartzun, pertsona gehien fusilatu zituzten Gipuzkoako bigarren herria da. Ehizaldia ez zen nolanahikoa izan: 5.260 biztanletik 250 atxilotu zituzten herrian sartu eta astebeterako. 21 oiartzuar hil zituzten, haietatik 12 desagerrarazita. Herriko gune franko hiltoki bihurtu zituzten hainbat herritako 200 lagun inguru fusilatuta, eta gainera, torturatuak, kartzelatuak, bortxatuak, kontzentrazio eta lan esparruetara eramandakoak, geroago fusilatutakoak, ondasunik gabe utzitakoak, zigortutakoak eta lotsarazitakoak, zapaltzaileekin borroka egitera behartu zituztenak, ihes egin behar izan zutenak edo seme-alabak urrutira bidali behar izan zituztenak.
1936ko uztailaren 27an Francoren indar faxistek Oiartzungo udalbatza indarrean desegin zuten. Alkatea, alkateordeak, erregidorea eta beste lau zinegotzi San Kristobaleko gotorlekura eraman zituzten eta hauetako bi erailak izan ziren.

## Erailen eta desagertuen zerrenda

Oiartzungo herrian fusilaketa asko izan ziren hainbat guneetan. Esanguratsuenak, eta datuen arabera: Pikoketako parajean, Aritxulegiko errepide baztarrean, Altzibar auzoko baserri-pareta batean, hilerriko paretan, Iragorriko kanposatua deitzen zaion, Artikutzako bidean dagoen mendi hegal batean eta Berrondo baserrrian. Zerrenda osatu ahal izan da jasotako testigantza eta heriotza-agiriei esker.

### Oiartzunen erailak

* Agapito Domínguez Taguada
* Agustin Aranburu
* Agustín Miguel Bermejo
* Angel Braña López
* Antonio Lopes De Dios
* Antonio San Baudilio del Campo
* Basilio Aristondo Rekarte
* Benjamín Herrero de Diego
* Bernardo Usabiaga Jauregi
* Bixente Martiarena Rekondo
* Bizente Argote
* Bizente Irazola Urrutia
* Casimiro Garcia Valle
* Dionisio Uribesalgo Otaduy
* Domingo Belaunzaran Zapirain
* Elias Mendizabal Bengoetxea
* Eugenie Galdona Etxeberria
* Eugenio Sarria Lekuona (Berrondo baserrian bigarren aldiz afusilatua).
* Faustino Garitano Askasibar
* Felipe Ledesma Cano
* Felix Elorza Olalde
* Felix Luz Etxeberria
* Francisco Murillo Davila
* Frantziska Oianguren
* Gerbasio Albisu
* Gregorio Sanpedro Azpiazu
* Ignazio Maria Egileor Zugasti
* Imanol Mendinabeitia Zubizarreta
* Isidro Gartzia Etxabe
* Jeronimo Etxeberria Burutaran
* Jesús López Casado
* Jorge Iturrikastillo Aranzabal
* Jose Antonio Urionabarrenetxea Isasmendi
* Jose Diaz Vazquez
* Jose Isasa Olano
* Jose Joakin Arin Oiarzabal
* Jose Manuel Irigoien Larrañaga
* Jose Maria Arruti Idiakez
* Jose Maria Etxeberria Berra
* Jose Markiegi Olazabal
* Jose Martinez Artazkoz
* José Sanchez Molero
* José Sirena Inza
* Joseba Zeziaga Arizaga
* Joxe Mari Aranburu Illarramendi
* Joxe Mari Berrondo Lasarte
* Juan Gorostidi Altuna
* Leonardo Guridi Arrazola
* Lorenzo Palacios Jiménez
* Luis Belanzategi Zulueta
* Manuel Irigoien Mitxelena. Udaleko 2. alkate ordea
* Manuel Justo Alberdi
* Manuel Vancell Sola
* Marcelino Ugalde
* Maria Areitio
* Maria Josefa Olaziregi Ibarburu
* Mariano Calvo Herrador
* Martin Kruz Tapia Mitxelena
* Martin Lekuona Etxabeguren
* Mercedes López Cotarelo
* Miguel Jacinto López Pascual
* Patxi Alkain Dorronsoro
* Paula Mugika
* Pedro De Pedro Allende
* Pilar Vallés Vicuña
* Rogelio Karrera Iraola
* Sabino Etxabe Guruzeta
* Sebastian Mitxelena Sein
* Segundo Lekuona Albistur
* Victor Genua Montiano

### Desargetuak:

* Bautista Aldai Mitxelena
* Bizente Irazola Urrutia
* Felix Goia Urbieta
* Julian Lekuona Etxabeguren
* Luis Otaz Lizarralde
* Txomin Etxebeste Etxebeguren
* Zelestino Gaztelumendi Berasategi
Bestalde, Oiartzundik Iruñeako San Kristobal gotorlekura eramanak izan ziren Leontzio Aranburu Agirre, udaleko 1. alkate ordea eta Anjel Arizmendi, tiroz hil zituzten Nafarroako Iberon.

## Euskal herriaren alde hildakoei omen egiteko Peña Gantxegiren Monumentua

1977ko azaroaren 1ean inauguratu zuten herriko kanposantuan. Bertan 1936ko urtean Euskadiren defentsan hildakoak omentzen dira, hilerriko horman, fusilamenduen eta herri-sarraskien ohiko pareta izan zenaren lekuan, hain zuzen ere. Luis Peña Gantxegiren frontoi itxurako monumentuan irakur daiteke Manuel Lekuonaren esaldia:
   “Erriari zioten gorrotoz il zinduzten”. “Erriaren gogoan bizi zarate”
Monumentuaren albo batean gogoratzen dira 1936an hildako 21 oiartzuarren izenak, “Oroipena zor. Fusilatu eta desagertuen zerrenda” izenburupean.
Herri aitzindaria izan da Oiartzun oroimen historikoa berreskuratzeko lanetan. Francisco Franco diktadorea hil berritan hasi ziren oiartzuarrak eta udala gertatu zenaren egia, justizia eta erreparazioaren bila. 2007an onartu zuen Espainiako gobernuak Memoria Historikoaren Legea eta ondoren hasi ziren toki gehienetan biktimen eskubideak lantzen. Ordurako 30 urteko bidea egina zuen Oiartzunek.
Oiartzungo herriak bertan dauden hezurrak gorde eta zaindu egiten ditu, eta ahal den neurrian identifikatu. 2021ean Kattin Txiki eta udalaren iniziatibaz hilobian gordeta zeuden hezurrak katalogatzeko proiektua martxan jarri zen, bertan dauden gorpuak identifikatzeko saiakera berria egiteko. Jakina da, oraindik ere, oiartzuar familia asko daudela euren senitarteko errepresaliatuak non dauden jakin gabe eta horretarako Aranzadirekin jarri ziren harremanetan eta lan horretan ibili da elkartea 2021az geroztik. Prozesu konplikatua eta zaila izan da hainbeste urte dituzten hezurretatik DNA ateratzea. Baina zorionez lortu da biktimetako bati izen-abizenak jartzea. 2023ko abenduaren 16ean jaso zituen Pepi Berasategik, Hipolito, bere aita zenaren hezurrak, bere bila 87 urte pasa eta gero.

## Kattin Txiki, oroimen historikoaren elkarteak egindako lanak

Ikerketa eta zabalkuntza lanetan, lan-ildo ugari jorratu ditu:

### Liburuak

* Isiltzen ez den isiltasuna. Lurpetik berreskuratzeko memoria.
* Isiltzen ez den isiltasuna. Agirien txostena.

### Oiartzuarren lekukotasuna jasotzea

* 36ko gerra eta gerraren ondorioei buruzko testigantzak, 18 gizon-emakume oiartzuarraren ahotik.
* Oiartzungo haur erbesteratuei buruzko 4 gizon-emakumeren testigantzak.

### Dokumentalak

* Gau iluna 1936 (2003).
* Isiltzen ez den isiltasuna (2009).
* Trabajadoriak (2009).
* Haur erbesteratuak (2021).

### Omenaldiak

* 2007ko abuztuaren 29an, omenaldia egin zen Iragorriko kanposantuan, herritarren eta Oiartzungo udal ordezkarien aurrean bertan fusilatu zituztenei.
* 2008ko uztailaren 28an. 1936ko gerran eta ondorengo urteetan jasandako errepresioa oroitarazi zuten, gudariei egindako Oroimenaren basoa-ren aurkezpen ekitaldian.
* 2015eko uztzailaren 25ean. Trabajadoriak omendu ziren Trabajadoriak. Frankismoaren gatibuak Oarsoaldean, Kattin Txiki elkarteko azken lanaren aurkezpenarekin.
* 2019ko uztailaren 27an. 1936ko hautetsi errepresaliatuei. (62-67 or.)
* 2021ean haur erbesteratuei. Udalak ere parte hartu zuen ekitaldi instituzionalean.
* 2021ko azaroaren 13an, Maria Josefa Sansberro Etxeberria (Maddi) oiartzuarra omentzeko ekitaldi instituzionala Oiartzungo udaletxean.
* 2023ko abenduaren 1ean. Hipolito Berasategiri omenaldia bere hezurrak familiak jaso ondoren.
* 2024ko otsailaren 17an. Oiartzungo udalarekin batera, Gurutzeko errepidea egin zituzten trabajadore-esklabuei. Bizitu eta sufritutakoa ahaztu ez dadin berreraiki da bertan egon zen barrakoiaren erreplika, panel informatiboarekin batera.
* 2024eko ekainean Aste antifaxistaren barnean Maria Josefa Sansberro Etxeberria (Maddi) oiartzuarrari omenaldia.

### Indusketak-erauzketak

Kattin txikik egindako ikerketei esker 5 gorpuzkin gehiagoren hezurrak aurkitu ziren Iragorriko kanposantuan. (Lehen indusketak 1960. urtean burutu ziren, eta zortzi gorpuzkin etera zituzten bertatik).
Beste bi indusketa saiakera berri egin ziren biak huts egin bazuten ere. Bata hilerri ondoko milizianoa aurkitzeko eta bestea On Feliz Iturri azpian egindakoa.

### Erakusketak

2009ko abuztuan. 1936-1942 erakusketa. Udal Areto Nagusian Kattin-Txikik eskuartean zuen material guztia ikusgai jarri zuen.
2019ko uztailean. Lur azpitik lur azalera (San Kristobalgo gotorlekua) Oiartzungo udaletxean.

### Erreportaiak

Bideo bildumak:
* Aritxulegiko trabajadoriak
* Beldarrain omenaldia
* Iragorri kanposantua
* Luis Ortiz Gursen
* Oiartzungo kanposantuan
* Pikoketako fusilaketak
* Trabajadoriak aurkezpena
* Udala 1936 Belederra

### Panelak errepideetan

* Olatetxe-Aritxulegi-Lesakako errepidea
* Lanbarren-Arkaleko errepidea
* Sistio-Erlaitz-Pikoketako errepidea.

### Iragorriko kanposatuaren eraiketa

Oroimenaren Basoa izeneko memoriala sortu da gorpuzkinak aurkitu ziren eremuan, hausnarketarako gune bat izateko helburuarekin.

### Hezkuntzari lotutakoak

Bi Unitate Didaktiko prestatu dira:
* Oroimenaren harra 2. batxilergoko ikasleentzat.
* Haur erbesteratuak LH 5-6 eta DBH 1eko ikasleentzat..

## Erreferentziak

* ↑ r01epd0122e4ed314423e0db04c97a47b5baa317f, r01e00000fe4e66771ba470b8b16eead1a456352e. (2011-10-22). «KATTIN TXIKI MEMORIA HISTORIKOA» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Eragileak - Oiartzungo ondarea» ondarea.oiartzun.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Oiartzungo fusilatuak» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Ingelesez) «Xanistebanak 2017» issuu (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Monumento funerario Oiartzun (1977) Luís Peña Ganchegui» almale 2009-04-05 (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) ««Erriari zioten gorrotoz il zinduzten» (Oiartzun)» Ahaztuen Oroimena 1936 2012-11-01 (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* 1 2 3 4 5 «Oiartzungo Udala» www.oiartzun.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Ingelesez) «2009 isiltzen ez den isiltasuna lurpetik berreskuratutako memoria» issuu (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* 1 2 (Ingelesez) «ISILTZEN EZ DEN ISILTASUNA AGIRIEN TXOSTENA KATTIN-TXIKI TALDEA 200 ALE» todocoleccion.net (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Testigantzak» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Haur erbesteratuak» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ oiartzungo udala. (2019-07-29). 2003 GAU ILUNA. (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Trabajadoriak» Argia (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Historiaz betetako fotogramak» Oarsoaldeko Hitza 2015-07-10 (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Dokumentala» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Omenaldia» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Gudariei egindako Oroimenaren Basoa aurkeztu dute Oiartzunen - GARA» gara.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Euskal Memoria:-Euskal Memoriako blogak» www.euskalmemoria.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ Kattin Txiki. (2020-09-24). Belderrain Omenaldia. (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Ingelesez) «Oiartzun 2020 urtekaria» issuu (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Esklaboen memoriari, aterpea» Berria 2024-03-02 (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ Erik, Gartzia(e)ko. (2024-05-30). «Aste Antifaxista antolatu dute Oiartzunen» Oarsoaldeko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Gerra Zibileko desobiratzeak Euskadin» Gogora (Eusko Jaurlaritza): 134..
* ↑ (Gaztelaniaz) «Indusketa Berriak» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Erakusketa» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ Erik, Gartzia(e)ko. (2019-07-09). «Oroimenaren Astea izango da uztaileko azkenaurrekoa» Oarsoaldeko Hitza (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Erreportaiak» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Gudariei egindako Oroimenaren Basoa aurkeztu dute Oiartzunen - GARA» gara.naiz.eus (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ «Oroimenaren harra - Eskultura» oroimenarenharra.koldomitxelena.net (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Hezkuntza» Kattin txiki (Noiz kontsultatua: 2024-07-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q126955960