OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Bhutandar izen

Bhutandar izena herrialde hartan ohiturazkoa den izen sistema da. Iparraldean eta hegoaldean izendatzeko ohiturak ez dira berdinak: iparraldean, inork ez du deiturarik, nobleziak izan ezik, hala nola, Wangchuck errege-familiaren abizena, eta hegoaldean, seguruenik indiar eraginpean, kasta edo herrien izenak deitura gisa erabiltzen dira.
Tibetar jatorriko izena (zehatzago esanda, bi edo gutxitan hiru) jaio eta egun gutxira monje batek edo gurasoek eman ohi diote haurrari. Izen-multzoa oso mugatua denez, bhutandar batzuek jatorrizko herriaren izena jartzen dute izenen aurrean, baina ez da deitura eta ez da heredatzen. Asko erabiltzen dira ezizenak, eta haran, herri edo etxe baten izena ezizen bihur daiteke.
Ezkontideetako inork ez du izena aldatzen, eta seme-alaben izenek askotan ez dute zerikusirik gurasoen izenekin. Izen gehienak epizenoak dira (adibidez, Dorji, Tshering), baina Wangmo, Choden eta Lhamo izenak beti emakumezkoak dira, eta Wangdi edo Wangdue beti gizonezkoa.
Eskaera egiterakoan, ohorezko trataera erabiltzea derrigorrezkoa da.
| Gizarte-klasea | Ohorezko trataera |
| errege-familiako gizonak | Dasho |
| errege-familiako emakumeak | Ashi |
| monjeak | Lyonpo |
| irakasleak eta monje errespetatuak | Lopon |
| monje birjaioak | Rinpoche |
| mojak | Anim |
| gizon arruntak | Aap |
| emakume arruntak | Am |
| mutilak | Busu |
| neskak | Bum |

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Bhutan. International Business Publications USA, 38 or. ISBN 9780739742747..
* 1 2 3 (Ingelesez) Bisht, R.C. (2008). International Encyclopaedia Of Himalayas. Mittal Publications, 125 or. ISBN 9788183242653..
* ↑ (Ingelesez) Schuelka, Matthew J.; Maxwell, Tom W. (2016). «Education in Bhutan: Culture, Schooling and Gross National Happiness» Asia-Pacific Region: Issues, Concerns and Prospects 36: 2. ISBN 978-981-10-1647-9. ISSN 1573-5397..
* 1 2 (Ingelesez) Armington, S. (2010). Bhutan. Lonely Planet, 48 or. ISBN 9781742203140..
* 1 2 3 (Ingelesez) World and Its Peoples: Eastern and Southern Asia. Marshall Cavendish Corporation, 507 or. ISBN 9780761476313..
* 1 2 (Ingelesez) Epstein, Irwing. (2008). The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide: Asia and Oceania. Greenwood Press, 69 or. ISBN 9780313336201..
* ↑ (Ingelesez) Mittra, S.; Kumar, B. (2004). Encyclopaedia of Women in South Asia: Bhutan. Kalpaz, 21 or. ISBN 9788178351940..
* ↑ (Ingelesez) Crins, R. (2008). Meeting the "other": Living in the Present: Gender and Sustainability in Bhutan. University of Chicago Press, 134 or. ISBN 9789059722613..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18401461
# Bhutan 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Bhutanek 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, herrialdearen 10. partaidetza olinpikoan.

## Leihakideak

Honakoa leihakide bhutandarren zerrenda da, kirolaren arabera.
| Kirola | Gizonezkoak | Emakumezkoak | Guztira |
| Arkularitza | 0 | 1 | 1 |
| Igeriketa | 1 | 0 | 1 |
| Judoa | 1 | 0 | 1 |
| Tiroa | 0 | 1 | 1 |
| Guztira | 2 | 2 | 4 |

## Arkularitza

Bhutanek arkularitzako plaza 2019ko Asiako txapelketan lortu zuen, Bangkoken (Thailandia) ospatutakoa. Zehazki, finalerdietara ailegatu zen Karma arkularia. Hau historiako lehen aldia izan zen non leihakide bhutandar batek plaza olinpikoa leihaketa bidez eskuratu duen, edozein kiroletan.
| Leihakidea | Leihaketa | Sailkapena | Sailkapena | 64ko erronda | 32ko erronda | 16ko erronda | Laurdenak | Finalerdia | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Puntuak | Postua | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza |
| Karma | Emakumezkoak banaka | 616 | 56 | Kumari (IND) G 0-6 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Igeriketa

Bhutanek FINAren eskutik unibertsalitate-plaza bat jaso zuen, haien sailkapenean posturik altuena zuen gizonezko igerilaria bidal zezaten. Hau Bhutanen estreinua izan zen igeriketa olinpikoan.
| Leihakidea | Leihaketa | Sailkapena | Sailkapena | Finalerdia | Finalerdia | Finala | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Denbora | Postua | Denbora | Postua | Denbora | Postua |
| Sangay Tenzin | Gizonezkoen 100 metro libreak | 57.57 | 68 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Judoa

Bhutanek Nazioarteko Judo Federaziotik gonbidapena jaso zuen judoka bat Tokiora bidaltzeko. Hau herrialdearen estreinua izan zen judo olinpikoan.
| Leihakidea | Leihaketa | 32ko erronda | 16ko erronda | Laurdenak | Finalerdia | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza | Aurkalaria Emaitza |
| Ngawang Namgyel | Gizonezkoak 60 kg | Akkuş (TUR) G 00-10 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Tiroa

Bhutanek Hirualderdiko Komisiotik gonbidapena jaso zuen emakumezko tirolari bat bidaltzeko, betiere minimo olinpikoak betetzen zituena.
| Leihakidea | Leihaketa | Sailkapena | Sailkapena | Finala | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Puntuak | Postua | Puntuak | Postua |
| Lenchu Kunzang | Emakumezkoak 10 metro aire erriflea | 618.1 | 43 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42913744
# Bhopal estatua

Bhopal estatua 1949tik 1956 arte Indiako estatua izan zen. Hiriburua Bhopal zen. 1956an inguruko beste lurraldekin batera egungo Madhya Pradesh estatua sortzeko. Shankar Dayal Sharma, Indiako Kongresu Nazionalaren alderdikidea, 1952tik 1956ra lehen ministroa izan zen. Egungo hiru barruti zeuden estatu hartan: Bhopal, Raisen eta Sehore.

## Historia

Indiako independentziaren aurretik Bhopal printzerria zen; agintean Nawab familia zegoen. 1947ko Independentziaren Agiria plazaratu ondoren, horrelako estatuei Britainia Handiarekiko zuten menpekotasunatik libre gelditu ziren eta Pakistanekin ala Indiarekin lotzeko aukera eman zitzaien. 1948ko martxoan azken Nawab estatu independiente gisa mantentzeko gogoa adierazi zuen. Erantzuna kalean ezagutu zuen. Urte bereko abenduan, haren gobernuaren aurka zeuden mugimenduak kontrolatu nahian, aurkarien mugimenduko aintzindariak atxilotu zituen, Shankar Dayal Sharma tartean. 1949ko urtarrilaren 23an Sharmarri zortzi hilabeteko espetxe zigorra ezarri ziatzaion. Beste aurkariak ere atxilotuak izan ziren baina azkenik preso politiko guztiak askatuak izan ziren eta 1949ko apirilaren 30ean Nawabek Indiarekin batzeko adierazpena sinatu zuen. 1949ko ekainaren 1an Indiako Gobernuak estatuaren agindua hartu zuen, C motato estatu gisa onartuta. Indiako Presidentea Komisionatu Nagusia izendatu zuen.
1956an Estatu Indiarren Berrantolaketarako Agiria onartu zen. Horren arabera Bhopal Madhya Pradesh estatuan integratu zen. Hiriburua Bhopalen aldarrikatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.worldstatesmen.org/India_states.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4100821
# Bhowani Junction (filma)

Bhowani Junction (euskaraz Bhowani Trenbide-gurutzea), 1956ko George Cukor estatubatuarrak zuzendutako abentura eta drama film bat da. John Masters idazlearen 1954ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Ava Gardner, Stewart Granger, Bill Travers, Abraham Sofaer, Francis Matthews eta Lionel Jeffries aktoreek antzeztu zuten. Soinu banda Miklós Rózsa hungariar-estatubatuarrak konposatu zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1946, Indiako Britainiar Inperiotik independentzia lortu baina lehenxeagotik, britainiar agintaritzaren aurkako indiar erresistentzia mugimenduek britainiarrek geldiaraztea ezinezkoa zaien matxinada odoltsu bat burutzeko mehatxua egingo dute. Egoera honetan, Rodney Savage kolonelak (Stewart Granger) nola-hala Bhowani trenbide-gurutzea defendatzeko ardura jasoko du. Savagen lotura ofiziala Victoria Jones (Ava Gardner) izango da, ingeles ofizial baten eta indiar emakume baten alaba.

## Aktoreak

* Ava Gardner: Victoria Jones
* Stewart Granger: Rodney Savage kolonela
* Bill Travers: Patrick Taylor
* Abraham Sofaer: Surabhai
* Francis Matthews: Ranjit Kasel
* Marne Maitland: Govindaswami
* Peter Illing: Ghanshyam edo Davay
* Edward Chapman: Thomas Jones
* Freda Jackson: Sadani
* Lionel Jeffries: Graham McDaniel kapitaina
* Alan Tilvern: Ted Dunphy
* Yousaf D Hamdani: Zuzendariaren laguntzailea
* Neelo: 15 urteko neska
* Zohra Mahmood: Kameoa

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q953626
* Multimedia: Bhowani Junction (film) / Q953626
# Bhumika Shrestha

Bhumika Shrestha (nepaleraz: भूमिका श्रेष्ठ; Katmandu, Nepal, 1987ko urtarrilaren 11) nepaldar modeloa, aktorea, politikaria eta pertsona transgeneroen eskubideen aldeko ekintzailea da.

## Bizitza

Katmandun sortu zen klase ertaineko familia batean. Bere gurasoak Kumar Shrestha eta Numaya Shrestha dira. Bi neba-ahizpa ditu. Gizon jaio bazen ere, bere genero-nortasuna ez zetorren bat bere sexuarekin. Hau da, ez zegoen eroso egokitutako gorputzarekin eta horrek arazoak zekarzkion bere arazoa ulertzen ez zutenekin.
16 urte zituenean Nepalgo LGBTen eskubideen aldeko Blue Diamond Society elkarteko kide bat ezagutu zuen eta honek Shresthari bere bulegora joateko gonbita egin zion. Elkartera joaten hasi eta bera bezala Nepalgo gizartetik baztertuta zeuden beste lagun batzuk ezagutu zituen, dela sexualitateagatik, dela genero-nortasunagatik. Bakarrik ez zegoela ikusteak bere buruarengan segurtasuna indartu zion. 2007an hirugarren sexuko pertsonentzako Miss Pink edertasun-lehiaketan parte hartu zuen eta irabazle atera zen. Ondoren Thailandiako Miss International Queen edertasun-lehiaketan parte hartu zuen.
Edertasun-lehiaketa irabazteak fokuen erdigunean jarri eta kazetarien arreta bereganatu zuen. Bat-bateko ospeak politikarako ateak zabaldu zizkion. 50 hautagairen artean gutxiengoak ordezkatzeko Nepalgo Kongresu izeneko alderdi polititikoko kide hautatu zuten.
2015eko abuztuan Nepalek pasaportean jabearen sexua identifikatzeko dagokion atalean "beste bat" (ez gizon, ez emakume) jartzeko aukera ematea adostu zuen. Urte horretako urrian "beste bat" sexua zioen pasaportearekin atzerrira bidaiatu zuen lehen nepaldarra bihurtu zen Shrestha.

## Filmografia
### Filmak

| Urtea | Izenburua | Rola | Oharrak |
| 2018 | Kanchhi | Emakume transgeneroa | |
| 2012 | Highway | | |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Liverpoolgo John Moores Unibertsitatea. (pdf) Interview with Bhumika Shrestha. (Noiz kontsultatua: 2018ko ekainaren 13a).
* ↑ (Ingelesez) «Nepal's first transgender politician on a mission» RNW Media (Noiz kontsultatua: 2018ko ekainaren 13a).
* ↑ (Ingelesez) «Bhumika becomes first transgender to travel abroad with 'other' category passport» The Kathmandu Post 2015eko urriaren 6a (Noiz kontsultatua: 2018ko ekainaren 13a).
* Datuak: Q54963081
# Bhubaneswar

Bhubaneshwar (oriya: ଭୁବେନଶ୍ବର; hindia: भुवनेश्वर) Indiako Odisha estatu federatuko hiriburua da, eta Kalingako antzinako hiriburua izan zen. Indiako ekialdeko kostaldean dago, Khurdha barrutian. Hiriak 837.737 biztanle zituen 2011n, eta 3.920.450 biztanle metropoli-eremuan. Orissako hiririk handiena da, eta eskualdeko gune ekonomiko eta erlijiosoa.
== Historia ==di Hiriak 3.000 urteko historia du, eta, historian zehar, Toshali, Kalinga Nagari, Nagar Kalinga, Ekmra Kanan, Ekmra Kshetra eta Mandira Malini Nagari («tenpluen hiria») izenak izan ditu.
Hiriak ondare arkitektoniko garrantzitsua du, Erdi Aroaz geroztik gune erlijiosoa izan baita: 600 bat tenplu hinduista ditu. Puri eta Konark hiriekin batera, Swama Tribhuja («Urrezko Triangelua») eratzen du, Indiako ekialdeko gune turistiko nagusietako bat.
Hiri modernoa Otto Königsberger arkitekto alemanak diseinatu zuen 1946an, eta Indiako lehenengo hiri planifikatuetako bat da. Gune berde ugari ditu, eta Indiako hiririk garbienetako bat da.
Bhubaneswarrek Cuttack ordezkatu zuen Orissa estatuko hiriburutzan 1948an, Indiak independentzia lortu eta handik bi urtera. Cuttackekin batera, 1.400.000 biztanleko eremu bat osatzen du.
Azken urteetan Indian gehien hazi den hirietako bat da. Informazioaren teknologien industria eta metalgintza dira industria-jarduera nagusiak. Unibertsitate eta eskola tekniko asko ditu.

## Klima

Datu klimatikoak (Bhubaneswar) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 34.8 | 38.2 | 41.8 | 44.8 | 46.3 | 44.4 | 41.0 | 37.2 | 37.7 | 36.4 | 35.0 | 33.3 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 28.3 | 31.5 | 34.9 | 37.3 | 37.9 | 35.4 | 31.7 | 31.4 | 31.7 | 31.4 | 29.8 | 28.0 | 32.4 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 22.2 | 25.1 | 28.6 | 30.9 | 31.7 | 30.7 | 28.7 | 28.4 | 28.5 | 27.6 | 24.9 | 22.0 | 27.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 15.5 | 18.5 | 22.2 | 25.2 | 26.6 | 26.2 | 25.2 | 25.1 | 24.8 | 23.0 | 18.7 | 15.3 | 22.2 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | 9.4 | 12.0 | 14.4 | 17.8 | 18.2 | 19.4 | 21.4 | 18.2 | 18.3 | 16.4 | 12.4 | 10.4 | ' |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 12.4 | 24.2 | 24.2 | 21.8 | 55.5 | 196.4 | 325.3 | 329.5 | 287.6 | 208.0 | 37.4 | 5.5 | 1542.2 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 0.4 | 2.3 | 2.8 | 3.1 | 5.1 | 12.0 | 18.0 | 19.1 | 14.6 | 8.8 | 2.1 | 0.7 | 89 |
| Eguzki orduak | 253.4 | 234.0 | 237.8 | 238.8 | 242.9 | 140.7 | 107.2 | 128.6 | 150.8 | 221.8 | 217.5 | 155.5 | 2329 |
| Hezetasuna (%) | 60 | 61 | 63 | 66 | 66 | 74 | 83 | 85 | 83 | 76 | 66 | 60 | 70.3 |
| Iturria: IMD, NOAA (1971-1990) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Bhubaneshwar Climate Normals 1971–1990. National Oceanic and Atmospheric Administration (Noiz kontsultatua: 24 December 2012).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q171771
* Multimedia: Bhubaneswar / Q171771
# Bhutandar poni

Bhutandar ponia, edo Bhutandar zaldia Bhutango bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezaugarriengatik bhutandar zaldia ponien sailkapen taldean kokatzen da.
Zaldi hauek Indiako landa poniekin zein inguruko beste zenbait poni arrazekin seniturik daude, aurrenekoekin bereziki. Hau dela eta, hainbat adituek arraza zuzenki Indiako landa ponien multzoan kokatzen dute.
Abere hauek Himalaiako paraje malkartsuetan ibiltzeko egokituak daude, eta beste zenbait zaldi arrazentzat ezinezkoak lirateke parajetan aritzen dira. Zela zaldirako, zama abere edota nekazaritzaren lanetarako erabiltzen dute.

## Historia

1998.urtean egindako ikerketa batek ahalbidetu zuen Bhutango zaldiak arraza ezberdinetan sailkatzea.
Bhutanen aurki daitezke bertako lau zaldi arrazetako bat da, beste hirurak yuta zaldia, Merak-Saktenpata eta jata izanik.

## Etimologia

Arrazaren beste zenbait izen; Bhutia Poni, Bhote Ghoda eta Bhutani dira.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.theequinest.com/breeds/bhotia-pony/

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Arrazari burzuzko artikuloa The equinest entziklopedian
* Datuak: Q16516592
# Behatz-galtzerdi

Behatz-galtzerdia, oinlarrua edo zangolarrua behatzen formara egokitzen den galtzerdi mota bat da. Eskularruen moduan, oinlarruek behatzak banan-banan dagozkien lekuan sartzeko zorroak dituzte.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7812911
* Multimedia: Toe socks / Q7812911
# Behatz lodi

Behatz lodia edo potoloa (latinez: hallux) gizakien oinetako barneren dagoen behatza da, denen artea lodiena eta gehiengoarengan handiena. Oineko erpuruaren baliokidea-edo da. I behatza da. Behatz lodia garrantzitsuena da oinez egiterakoan indar kontuan, behatz txikia oreka mantentzeko garrantzitsuena den bitartean.
Oin anisodaktilo edo heterodaktiloa duten hegaztiek, hallux behatza aurkakoa edo atzera begira dago, heltzeko eta pausatzeko erabilia.

## Arazoak

Behatz lodiaren ohiko gaixotasuna hallux valgus ('tipula' edo 'juanikotea') izaten da. Behatzaren desbideratze bat da, erdi lerrotik kanpo, konkortxo bat ere agertzen delarik metatartso-falangiar artikulazioan, exostosi izena hartzen duena. Oro har, nerabeetan agertzen da, sarriago emakumeetan, eta, oso ohikoa da familiako beste pertsona batzuk deformazio hau aurretik jasan izana.
Behatz lodian gertatzen dira sarrien hezueri erasoak eta azazkal inkarnatuak (erpurukoak).

## Gizakien oinak, behatz lodiaren arabera

Behatz lodiaren arabera, hiru oin mota bereiz daitezke gizakietan:
* Oin greziarra (populazioaren % 22): Honela deitua, garai klasikoko estatuetan ikusten delako: bigarren hatza da luzeena hatz potoloaren ondoren eta hirugarrenak ia luzera berbera du, laugarrena eta bosgarrena, berriz, laburragoak dira. Oin mota honetan, zamak hobeto banatzen dira oinaren aurrealdean.
* Oin polinesiarra edo karratua (populazioaren % 9): Gauguin margolari frantziarraren margolanetan ikusten dena bezalakoa. Hatzak, ia guztiak berdinak dira eta altuera berberean daude.
* Oin egiptoarra (populazioaren % 69): Faraoien estatuetan ikusgai dagoena. Hatz potoloa da luzeena, eta besteek jarraitu egiten diote beheranzko tamaina eta ordenan. Oin mota erakutsiena da, zapatekin gehien gainkargatzen dena baita, eta juanikote eta artrosi metatarsofalangiarrak jasatera aurreprestatzen dute.

## Ikus, gainera

* Tartso eta Metatartso
* Erpuru

## Kanpo estekak

* Datuak: Q763775
* Multimedia: Toes / Q763775
# Behazun-hodi

Behazun-hodia gibelean sortutako behazuna duodenoaren bigarren zatian amaitzen den hodi intra eta estrahepatikoen multzo bat da.
Gibeleko zati bakoitzak bere behazun-hodia du (eskuinekoa eta ezkerrekoa); biak hodi hepatiko komun batean urtzen dira, behazun xixkutik datorren hodi zistikoari lotuz, behazuna duodenoaren beheranzko zatiraino eramateko ardura duen hodi koledokoa osatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1989]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q851111
* Multimedia: Biliary system / Q851111
# Behatoki astronomiko

Behatoki astronomikoa argizagiak eta zerua bera aztertzeko erabiltzen den eraikin bat da.
Historikoki, behatokiek, Stonehengeen kasuan bezala, fenomeno astronomiko zehatz batzuekin lerrokautako tresna edo harriak izan dituzte sextante bezala. Egungo behatoki astronomikoek, teleskopio erraldoiak dituzte (zenbait metroko diametroa duten ispiluekin), baita lortutako datuak prozesatzeko ordenagailuak ere. Hawaiiko Mauna Kea, Kanariar uharteetako Roque de los Muchachos eta Txileko Cerro Tololo eta Cerro Pachón, mota hauetako behatokien adibide dira. Espainian, ezagun eta aktiboenen artean, Espainiako Behatoki Astronomiko Nazionala, Granadako La Sagrako Behatoki Astronomikoa, Cadizeko San Fernandoko Behatoki Astronomikoa eta Cacereseko Behatoki Astronomikoa daude.
1940ko hamarkadaren hasieran, Unibertsoan irrati-uhin iturriak aurkitu eta aztertzeko, irrati-teleskopioak eraikitzen hasi ziren. Hauetatik handiena, Puerto Ricon dago, eta Areciboko irrati-teleskopioa da.
Azken zientzia aurrerakuntzekin, Lurretik kanpora, Hubble espazio teleskopioa bezalako teleskopio eta tresnak bidali ahal izan dira.

## Ikus, gainera

* Behatoki espaziala
* Griffith Behatokia
* Teleskopio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1254933
* Multimedia: Astronomical observatories / Q1254933
# Behatxulo

Behatxuloa horma edo ate batean egindako eta leiar batez hornitutako zulotxoa da, kanpoaldean dagoena ikusteko erabilia. Helburua seguritatea handitzea da, hots, kanpotik deitzen duena ikusteko. Normalean, gaur egun, atearen zulo batean egokitutako beirazko edo plastikozko angeluzabaleko leiarra da. Ikusteko angelua 132° izaten dute baina badira ere angelu zabalagoa dutenak.

## Behatxulo berriak

Teknologia berriei esker, behatxuloren mekanismoak hobetu egin dira seguritatea handitzeko asmoz. Esaterako, batzuek minikamera bat dute, horrelako etxetik kanpoko irudiak grabatzeko; askotan, Infragorrien ikuspenari esker, gauez grabatzeko prestatuta daude.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q82711
* Multimedia: Peepholes / Q82711
# Behazun

Behazuna gibelak ekoizten duen eta digestioan laguntzen duen jariakin heterogenoa da. Jariakin honen oinarria uraz gain, solutu organiko eta inorganikoak dira. Gainera, entzima, hormona, esteroide eta xenobiotikoak ere izaten ditu.
Behazun azido, behazun gatz eta fosfolipidoek mizela izeneko egiturak eratzen dituzte. Hauei esker behazuna beste hainbat gai suspentsioan mantentzeko gai da. Esaterako kolesterola.
Behazunaren konposizioa plasmarena bezalakoa da, baina hau alkalinoagoa da urdailetik datorren azidotasuna neutralizatzeko.
Behazunak ura, kolesterola, lezitina, bilirrubina eta biliberdina pigmentuak, behazun gatzak eta bikarbonato ioiak ditu.

## Funtzioak

* Lipidoen digestio eta garraioan funtzio garrantzitsua du. Behazun azidoek lipido tanta handiak emultsionatzen dituzte, hau da, tanta txikiagotan bihurtzen dituzte.
* Odoletik kendu edo garbitu behar diren substantziak (bilirrubina...) iraizteko bide egokia da.

## Jariaketaren erregulazioa

Behazun jariaketa etengabe gertatzen da eta bi aldi ditu:
* Lehen jariaketa. Hepatozitoek eginikoa da. Behazun azido, behazun gatz, kolesterol, fosfolipido eta pigmentuak ditu. Behazun hodisketara pasatzen da.
* Bigarren jariaketa. Gibel barneko behazun hodiskek burutzen dute. Gibel kanpoko hodietara pasatzen da eta hemendik behazun xixkura. Hemen behazunaren metaketa eta kontzentrazioa burutuko da ura eta elektrolitoak xurgatuz.
Behazun jariaketarekin erlazionatuta oso garrantzitsua da zirkulazio enterohepatikoa. Hau heste mehearen eta gibelaren arteko behazun gatzen birziklapena da. Hestera jariatzen diren behazun gatzak, beren funtzioa bete ondoren, xurgatu eta gibelera garraiatzen dira, hemen berriz behazunera pasaz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q65979
* Multimedia: Biliary system / Q65979
# Behazun-hodi komun

Behazun-hodi komuna edo hodi koledokoa behazuna hestean isurtzen duen hodia da; hodi hepatiko komunaren eta zistikoaren elkarketaz dago eratuta.
Eskuineko goiko koadrantean, saihets-ertzaren azpian, aldizkako sabelaldeko mina sor daiteke behazun-hodi komunean txertatutako behazun-harrien ondorioz. Besikularen kalkuluei kolelitiasi diote, eta koledokoaren kalkuluei edo bertan txertatuei, berriz, koledokolitiasi.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1996]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1263617
# Behatz

    Artikulu hau oinetako hatzei buruzkoa da; eskuetakoak gaitzat duena beste hau da: «Atzamar»
Behatzak tetrapodoen oinetan dauden hatzak dira. Bost dira gizakiak oin bakoitzean dituen behatzak: behatz lodia, behatz erakuslea, behatz luzea, behatz nagia eta behatz txikia.
Zama beren oinazpi osoan ezarriz ibiltzen diren ugaztunek plantigrado dute izena, gizakia eta hartza, esate baterako. Pisua hatzen eta behatzen gainean ezarriz ibiltzen direnei aldiz, digitigrado deritze. Azkenik, apatxak garatu dituzten animaliei unguligrado edo ungulatu deritze.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q154425
* Multimedia: Toes / Q154425
# Behauze

Behauze Nafarroa Behereko udalerria da, Amikuze eskualdean kokaturikoa.

## Geografia
### Udalerri mugakideak

* Martxueta iparraldean
* Labetze-Bizkai ipar-ekialdean
* Lüküze-Altzümarta ekialdean
* Amorotze-Zokotze mendebaldean
* Bithiriña hegoaldean

### Etxeak eta Auzoak

* Burgu
* Montagna

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 613 | 562 | 609 | 628 | 690 | 630 | 649 | 633 | 656 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 595 | 561 | 501 | 484 | 504 | 489 | 497 | 492 | 499 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 516 | 505 | 470 | 462 | 471 | 426 | 444 | 412 | 408 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 368 | 347 | 344 | 298 | 292 | 313 | - | - | - |

## Ondasun nabarmenak

Zenbait aztarna protohistoriko aurkitu dira udalerrian.

## Pertsonaia ezagunak

* Jean-Marie Mailharro (1952-), ostalaria Baionan eta zinegotzia Donibane Garazin.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q663115
* Multimedia: Béguios / Q663115
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Behauze