# Frisiar zaldi

Frisiar zaldia (frisieraz: Frysk hynder) Herbehereetako bertako zaldi arraza bat da, herrialdeko zaldi arrazarik zaharrena izanik. Bere sustraiak, denboran, oso atzera doaz. XIII. mendean, ezaguna zen frisiar zaldia jada, eta gaur egungoak antzekotasun oso argiak erakusten ditu bere arbaso urrunekin.
Arrazaren osaerak zaldi arin baten antza badu ere, frisiar zaldiak dotoreak eta bizkorrak dira beren tamainarako. Europa kontinentalean, Erdi Aroan frisiar zaldien arbasoek, gerra zaldi gisa, eskari handia izan zutela uste da. Goi Erdi Aroan eta Erdi Aro Klasikoan zehar, armaduradun zalduna eramatea ahalbidetzen zuen haren tamainak. Behe Erdi Aroan, berriz, zamaketarako moduko animalia astunagoak behar ziren. Behin baino gehiagotan arraza desagertzekotan egon arren, gaur egun frisiar zaldia kopuruan eta ospean hazten ari da arnesarekin zein zaldi-zelarekin erabiltzeko. Duela gutxitik, arraza zaldi-heziera arloan sartzen ari da.

## Arrazaren ezaugarriak

Frisiar zaldi-arraza bere ile beltzaren koloreagatik ezagutzen da, gehien bat; hala ere, ez da kolorea bere bereizgarri bakarra; frisiar zaldiak, noizean behin, gaztaina kolorekoak dira, odol-lerro batzuek ('e) gene "gorria" baitute bere baitan. 1930eko hamarkadan, gaztaina kolorekoak eta marroi-gorrixkak ere ikusten ziren. Frisiar zaldiek oso gutxitan edukitzen dituzte edozein motatako marka zuriak; erregistro-genealogiko gehienek kopetan izar txiki bat baino ez dute onartzen arraza garbia bezala erregistratzeko. Zaldi bat FPS (Friesch Paarden Stamboek) erregistro-genetikoak hazkuntza-talde gisa onartua izateko, onarpen prozesu zorrotza gainditu behar du.
Frisiar zaldiak 160 cm-ko altuera du (nahiz, batzuetan, 147tik 173ra iristera heldu daitekeen) soin-gurutzeraino, eta behorrek eta zaldi-zikiratuek, gutxienez, 157 cm izan behar dute «izar-izendapen» pedigria jaso ahal izateko. Herbehereetako epaileek zaldiak ikuskapen edo keuring batean epaitzen dituzte, eta haiek erabakitzen dute zaldiak izar izendapena merezi duen ala ez. Arrazak osaera orokor indartsua, eta hezur-egitura onak ditu, batzuetan barrokoa deitzen den gorputz mota batekin. Frisiar zaldiek lepo luze-arkuduna eta «espainiar motako» buruak dituzte, ondo zizelatuak eta belarri motzak. Sorbalda indartsuak eta beheratuak eta gorputz trinko eta gihartsuak, eta atzekoalde sendoak eta beheratuak eta isats baxua dituzte. Haien gorputz-adarrak nahiko laburrak eta sendoak dira. Frisiar zaldiak zurda eta buztana ere luze eta lodiak ditu, askotan uhindua, eta luma bat —beheko hanketan, ile luzea eta zetatsua— nahita moztu gabe uzten dena. Arraza trosta bizkor eta pauso handikoagatik da ezaguna. Frisiar zaldia gogotsu, aktibo eta kementsutzat hartzen da, baina baita leuna eta otzana ere. Frisiar zaldiak presentzia handia izan ohi du, eta bere burua dotoretasunez azaldu ohi. Gaur egun, bi osaera mota bereizten dira: «barrokoa», frisiar zaldi klasikoaren eraikuntza sendoagoa duena eta «modernoa», «kirol zaldi» motakoa, hezur finagoa duena. Bi motak ohikoak dira, nahiz eta, gaur egun, mota modernokoa ezagunagoa den ikuskizun barrutietan frisiar zaldi barrokoa baino. Hala ere, osaera-motak garrantzi gutxiago du mugimendu zuzenak baino.
Oro har, gaztaina kolorea ez da ugalketarako zaldi bezala onartzen erregistrorako, nahiz eta batzuetan, behorrentzako eta zikiratutako zaldientzako onartzen den. Lehiaketetan, gaztaina koloreko frisiar zaldia zigortu egiten da. Hala ere, zauri zaharren ondorioz kolorea galdu edo eguzkiarengatik lausotutako ile beltzak ez dira zigortzen. Gaztaina kolorearen aleloan, badago frisiar zaldiaren ezaugarri genetiko errezesiboa; 1990eko hamarkadan, bi behor gaztaina koloreko moxalak erditu zituzten. 1990ean hasi zen Friesch Paarden Stamboek gaztaina kolorekoak ugaltzen, eta, gaur egun, proba genetikoekin, gaztaina kolorea edo gene "gorriaren" presentzia adierazten duten hazitarako zaldiek (heterozigotoak eta kolore beltzez maskaratuta egon arren) ez dituzte FPSn erregistratzen. KFPSra afiliatuta ez dagoen American Frisian Association-ek marka zuriak eta/edo gaztaina kolorea duten zaldiak erregistratzeko aukera ematen du arraza garbia frogatzen bada. 2014an, hazitarako zortzi zaldi-lerro zeuden oraindik gaztaina kolorearen genea zeramatenak.
Frisiar zaldi hazkuntzan, industriaren arabera, eragina izan dezaketen lau nahaste genetiko daude: nanismoa, hidrozefalia, aorta hausteko joera eta megaesofagoa. Lehenengo bi baldintzetarako, proba genetikoak daude. Frisiar zaldia ere zaldi polisakaridoen biltegiratze miopatia garatu dezaketen arraza batzuen artean dago. Gutxi gorabehera, frisiar zaldien % 0,25 nanismoak erasaten du, eta, ondorioz, tamaina normaleko burua, normala baino bular zabalagoa, bizkarraldea anormalki luzea eta gorputz-adarrak oso motzak dituzte. Egoera azpirakorra da. Gainera, arrazak ohikoa baino handiagoa du digestio-aparatuaren nahaste-tasa, eta intsektuen ziztadaren hipersentsibilitatea izateko joera handiagoa. Zamaketarako beste arraza batzuek bezala, oro har, sistema immune arriskutsua izateko joera izan dezakete. Frisiar behorren % 54 plazentaren atxikipen-tasa oso altua dute erditu ondoren. Tamaina arrunteko frisiar zaldi batzuek tendoi eta lotailu laxotasunerako joera dute, nanismoarekin lotuta egon daitekeena edo ez. Nahaste horien atzean dauden faktoreak gene-ondare nahiko txikian eta endogamian egon daitezkeela uste da.

## Historia

Frisiar zaldiak Herbehereetako iparraldeko Frisia probintzian du jatorria, non milaka urteko zaldi populazioaren froga dagoen.
Historian, IV. mendetik, beren zaldiz ibiltzen ziren frisiar tropen aipamenak daude. Horren iturri ezagunenetako bat Anthony Dent izeneko idazle ingeles bat da, Carlisleko frisiar tropei buruz idatzi zuena. Dentek idatzi zuen frisiar zaldia, bai Britainiar Shire zaldiaren, bai Fell poniaren arbasoa zela. Hala ere, hau espekulazioa besterik ez da. XI. mendera arte, ez ziren frisiar zaldiak ziruditenaren ilustrazioak izan. Aurkitutako ilustrazio askok arrazaren antza zuten zaldi gainean ibiltzen ziren zaldunek irudikatzen dute, eta adibiderik ospetsuenetako bat William Konkistatzailearena da.
Frisiar zaldi modernoen arbaso hauek zaldunak borrokara eramateko erabiltzen ziren Erdi Aroan. XII. eta XIII. mendeetan, gurutzatuen ekialdeko zaldi batzuk frisiar zaldiekin estali ziren. XVI. eta XVII. mendeetan, Herbehereak Espainiarekin denbora labur batean lotu zirenean, gerrarako zaldi astunen eskaera gutxiago zegoen gudu-armak aldatu eta arinagoak zirelako. Hiriko gurdi zaldi gisa lan egiteko, orduan, Andaluziako zaldiak frisiarrekin gurutzatu ziren (elikagaien eta hondakin gutxiagoren ondorioz) zaldi arinagoak eta egokiagoak lortzeko.
Ann Hyland historialariak frisiar arrazari buruz idatzi zuen:
    Karlos enperadoreak (1516-1556 urteen artean Espainian errege), guda-zaldi frisiarra zuenak, Espainiaren Herbehereetako hedapenarekin jarraitu zuen. Andaluziar zaldiaren antzera, frisiarra ere bere arrazaren arabera hazten zen. XVI. mendean zehar Espainiako zaldiaren odolarekin nahasi arren, bertako ezaugarriak mantendu zituen, bi arrazetatik onena hartuz. XVI. eta XVII. mendeko lanetan, frisiar zaldia gerrarako guztiz egokia den zaldi ausart gisa aipatzen da, arraza batzuen hegazkortasunik edo oso astunen patxadarik gabe. Orokorrean beltza, frisiar zaldia 160 cm ingurukoa da, itxura sendo eta dotoretasun eta kalitate handiarekin. Erakutsitako ibilaldia atzeko alde indartsuetatik datorren trosta leuna du. Gaur egun, arrazaren definizioa mantentzen den arren, tamaina nabarmen handitu da, arraza gehienena bezala, hazkuntza eta elikadura metodoak hobetu direlako.
Arraza bereziki ezaguna izan zen XVIII eta XIX. mendeetan, tirako zaldi gisa eta nekazaritza lanetarako ez ezik, orduan hain ezagunak ziren trosta lasterketetarako ere eskatzen baitzituzten. Baliteke frisiar zaldia Dole Gudbrandsdal, Norfolk Trotter (Hackneyren arbasoa) eta Morgan arrazetarako oinarri gisa erabili izana. 1800. hamarkadan, frisiar zaldia trosta egiteko arinagoa eta azkarragoa izateko hazi zen, baina horrek jabe eta hazle batzuek beheko saldotzat jotzea ekarri zuen; beraz, odol garbira itzultzeko mugimendua piztu zen XIX. mendearen amaieran.
1879an, Fris Rundvee Stamboek (FRS) fundatzeko bildutako frisiar nekazariek eta lur-jabeek erregistro-genetikoaren elkarte bat sortu zuten. Paardenstamboek (zaldien erregistro genetiko liburua) 1880an argitaratu zen, eta, hasieran, bai frisiar zaldia zein odol-bero astuneko arraza talde bat erregistratu zituen, Ostfriesen eta Alt-Oldenburgers barne, kolektiboki Bovenlanders izenez ezagutuak. Garai hartan, frisiar zaldia gutxitzen ari zen, eta modan zeuden Bovenlandersekin ari zen ordezkatzen, bai zuzenean, bai frisiar behorrekin Bovenlander zaldiak gurutzatuz. Horrek, 1879an, jada, ia desagerrarazi zuen frisiar garbia probintziako leku esanguratsuetan, eta bovenlandarrak sartzea beharrezkoa egin zuen. XIX. mendearen amaieran sozietatearen lanak arrazaren pizkundea ekarri zuen arren, hazkuntza-eremuko hazitarako-zaldi onenetako asko saltzea eta frisiar zaldiaren populazioak gutxitzea ere eragin zuen. XX. mendearen hasieran, eskuragarri zeuden hazitarako-zaldi kopurua hirura jaitsi zen. Hori dela eta, 1906an, erregistroaren bi zatiak elkartu, eta erregistro-genealogikoari Friesch Paarden Stamboek (FPS) izena jarri zioten 1907an.
1913an, Het Friesch Paard elkartea sortu zen arraza babesteko eta sustatzeko. 1915erako, erregistroa bi taldetan banatzeko konbentzitu zuen FPS. 1943rako, frisiar ez ziren zaldien hazleek FPSa utzi zuten elkarte bereizi bat sortzeko; gero, elkarte berri bat sortu zuten: Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland (KWPN).
Esne-ustiategietan, petroliozko nekazaritza-ekipamenduengatik egindako aldaketak ere mehatxu bat izan ziren frisiar zaldiaren bizi-iraupenerako. Eskala esanguratsuan, frisiar zaldiek bete zuten azken egitasmo-funtzioa esnetarako ganadua hazten zuten baserrietan izan zen. Bigarren Mundu Gerrak ordezkapen-prozesua moteldu, eta arrazaren populazioa eta ospea berreskuratu ziren. Arrazaren berreskurapenaren hasierako fasean, garrantzitsua izan zen, Circus Strassburger zirkua, judu familia bateko jabetzakoa zena, zeinak Alemania nazitik Herbehereetara alde egin eta ikuskizunetarako arrazak zuen ezaugarriak aurkitu baitzituen, eta, bertako ugaltze-eremutik kanpo, bere gaitasunak frogatu zituen nazien okupazio bitartean eta ondoren ere.

## Erabilerak

Nekazaritzako jardueretan erabilerak behera egin zuen heinean, frisiar zaldia aisialdiko erabileretarako ezaguna egin zen. Gaur egun, Herbehereetako zaldien ehuneko zazpi inguru frisiarra da.
Frisiar zaldia, gaur egun, arnesean zein zaldi zelarekin erabiltzen da, batez ere zaldi heziera diziplinan. Arnesean, lehiarako eta aisialdirako gidatzeko erabiltzen dira, bakarka zein taldeka. Frisiar zaldientzako diseinatutako ekitaldi batzuetan ikusten den ohiko gurdia sjees izeneko gurpil handiko gurdia da. Frisiar zaldiak hainbat ekitalditan ere erabiltzen dira zeremonia-gertakizunetan garai bateko gurditik tiratzeko.
Beren kolorea eta itxura deigarria dela eta, frisiar zaldiak arraza ezaguna dira zineman eta telebistan, batez ere, drama historiko eta fantastikoetan. Zinemagintzarekin lotutako jardueraren aurrean, lasai egoten dira, baina, baita kamera aurrean dotore ere.

## Ikus ere

* (Ingelesez)Frisiar gurutzatua
* (Ingelesez)Frisiako Kirol Zaldia

## Erreferentziak

* ↑ Friesian Breed Standard. USEF March 20, 2014.
* ↑ KFPS > Home. Fps-studbook.com March 19, 2014.
* ↑ The Australian & New Zealand Friesian Horse Society Inc.. anzfhs.org.au.
* ↑ The History of Friesians. Friesians Scotland July 4, 2011.
* 1 2 Friesian Breed Standard. USEF March 20, 2014.
* ↑ Friesian Encyclopedia. Friesiancrazy.com July 12, 2011.
* ↑ Lesté-Lasserre, Christa. (December 29, 2016). «What's Behind a Horse of a Different Color?» TheHorse.com.
* 1 2 «CHESTNUT FRIESIANS or "FOX" FRIESIANS» U.S. Friesian Referral Service.
* ↑ «Registration Rules & Regulations» American Friesian Association.
* ↑ «Horse Health» Friesian Horse Association of North America.
* 1 2 Boerma, S.; Back, W.; Sloet van Oldruitenborgh-Oosterbaan, M. M.. (February 2012). «The Friesian horse breed: A clinical challenge to the equine veterinarian?» Equine Veterinary Education 24 (2): 66–71. doi:10.1111/j.2042-3292.2011.00302.x..
* ↑ Het Friese paard, ir. G.J.A. Bouma, E. Dijkstra and dr.ir. A. Osinga
* ↑ Friese stamhengsten deel I, E. Dijkstra (citation from Dr. Geurts)
* ↑ The Friesian Horse, a time-honoured utility breed. KFPS - Royal Friesian.
* ↑ Hyland, Ann. The Warhorse 1250–1600. UK: Sutton Publishing, 1998, pp. 2–3.
* ↑ Historic Notes. Friesian Crazy.
* ↑ Bouma (1988) Het Friese Paard, p 25
* 1 2 3 History of the Friesian Horse. The Friesian Horse Society (USA). Archived September 7, 2008.
* ↑ Friesian History. Fhana, KFPS.
* ↑ «Friesian History» Friesian Horse Association of North America.
* ↑ Marcella, Kenneth. (June 1, 2013). «The trouble with Friesians» DVM 360 Magazine.
* ↑ «sjees (rijtuigje)» Etymologiebank.nl.
* ↑ «Overview» Friesian Horse Association of North America.
* ↑ Klimek, Kim Abbott. (May 30, 2014). «Friesians in Film» Horsechannel.com.

## Kanpo estekak

* Koninklijke Vereniging "Het Friesch Paarden-Stamboek" (KFPS) Archived -n Frisiako stud-liburuen elkartea
* Australia eta Zelanda Berriko Friesian Horse Society (ANZFHS) Archived, -n
* Datuak: Q388952
* Multimedia: Friesian Horse / Q388952