# Kapital (ekoizpen-faktorea)

Ekonomian, kapitala produkzioaren osagai material bat da, funtsean, makineriaz, tresneriaz edo instalazioez osatua, eta, beste faktore batzuekin konbinatuz (lana, lehengaiak eta bitarteko ondasunak kasu), kontsumo ondasunak sortzea ahalbidetzen du. Michael Parkinen arabera, ondasunak eta zerbitzuak ekoizteko erabiltzen diren tresnak, makinak, eraikinak eta gainerako eraikuntzak dira kapitala.
Kontabilitateari dagokionez, ondasun eta eskubideetan (aktiboaren ondare-elementuak) zehazten da, zor eta obligazioetan (pasiboa) izan ezik, eta horren guztiaren titularra kapitalista da. Horrela esaten da kapitalizatu edo kapitala handitu egiten dela aktiboa handitzen denean, pasiboa murrizten denean, bazkideen ekarpen berriak gehitzen direnean edo hirugarrenekiko zorpetzea murrizten denean. Pasiboa aktiboa baino handiagoa denean, unitate ekonomikoa kapital negatiboko egoeran dagoela ebazten da.
Kapitala analitikoki bereizi behar da enpresatik eta gerentziatik, nahiz eta kasu askotan kapitalistaren edo enpresaburuaren eta kudeatzailearen rol sozialak aldi berean gerta daitezkeen pertsona berean, ekoizpen-unitate txikienetan gertatu ohi den bezala.
Era berean, mailegu-emaileak merkatuan enpresa-jarduera arrakastatsu batengatik lortzen duen irabazia eta lanagatik jasotzen den soldata bereizi behar dira.

## Definizio klasikoa

Ekonomia politikoan, kapitala baliabide, ondasun eta balio eskuragarrien multzoa da, premia bat asetzeko edo jarduera jakin bat gauzatzeko eta etekin ekonomiko edo irabazi partikular bat sortzeko, eta, alderdi horretan, esku hartzen duten pertsonen portaerarekin estuki lotuta dago. Askotan, lan-indarra kapitalaren zatitzat hartzen da. Kreditua ere, interes moduan etekin ekonomikoa dakarrenez, kapital (kapital finantzario) motatzat hartzen da.
Kapital-ondasunak (Goods kapitala ingelesez), kontsumo-ondasunekin kontrastean, kapital fisikoa ekoizteko erabiltzen dira. Beste produktu batzuk ekoizteko erabiltzen diren produktuen kapital errealeko ondasunei dagozkie, baina ez dira gainerako produktuetan sartzen. Kapital-ondasunetan, fabrikak, makinak, erremintak eta hainbat eraikin sartzen dira. Ondasunak ekoizteko erabiltzen diren lehengaiak ez bezalakoak dira. Produktu asko kapital-ondasun edo kontsumo-ondasun gisa sailka daitezke erabileraren arabera, adibidez, automobilak eta ordenagailu pertsonalak, eta kapital-ondasun horietako gehienak ondasun iraunkorrak ere badira: Consumer Durables.
Kapital-ondasunak eta finantza-kapitala desberdinak dira. Kapital-ondasunak entitateen (pertsonak, gobernuak eta beste erakunde batzuk) jabetzaren objektu errealak dira ekoizpen-motaren batetik etekin positiboa lortzeko.
Egiten den jarduera ekoizpena, kontsumoa, inbertsioa, enpresa baten eraketa, eta abar izan daiteke. Kapital hori produkziora bideratzen denean, produkzio-faktoreetako bat bihurtzen da. Kapitala, denborarekin, meta daiteke, eta bere itzulkinak (errenta) jatorrizko kapitala handitzeko erabil edo berrerabil daitezke.

### Kapitalaren balioa eta kontzeptualizazioa

Kapitalaren kontzeptualizazioa lanaren kontzeptualizazioarekin lotuta dago, biak bat baitatoz ondasunen balio ekonomikoari buruz hartutako teoriarekin eta, beraz, horiek sortzeko bitartekoekin.
Ekonomista klasikoetan (Smith eta Ricardo), posizio anbibalentea zegoen ondasun baten truke-balioaren determinatzaileari buruz, eta, bere lanetan, bi aukeren artean mugitzen zen: lan-kantitatea eta ekoizpen-kostuak (aldi berean, azaldu gabe geratuko liratekeen truke-balioak direnak: kapitalaren interesa, lanaren soldata eta lurraren errenta). Lehen aukeraren arazoak irtenbide gisa bigarrena hartzera eramango lituzke: Kostuen teoria John Stuart Mill-ek sistematizatuko zuen klasikoek eztabaidatutako gainerako gaiekin batera, ekonomia politikoaren eskema integrala baita; Karl Marxek lanaren balioaren teorian azpimarratuko zuen bitartean, baina, oraingoan, ekonomia politikoaren kontzeptuari kritika egiteko oinarri gisa.
Iraultza marjinalek, bere aldaera guztietan (Jevons, Walras eta Menger), klasikoen balio kontzeptuala ordezkatu zuten, eta, horrekin batera, lanaren eta kapitalaren kontzeptu ekonomiko propioa, orain erabilgarritasun marjinala aipatuz; horrela, ekoizpenaren determinazioa eta banaketa zirkulaziora mugitzen da, hau da, kontsumora. Klasikoek ez bezala, zeinak lan horren kapital fisikoaren balioa edo kapitalarena bera kentzen baitzuten, marjinalistek kapitalaren maileguaren erabilgarritasunean bertan aurkitzen zuten.
Korronte marjinalista ezberdinen sistematizatzaileak (Marshall, Pareto eta Böhm-Bawerk) elkarren aurkako bi posiziotan banatu ziren. Marshallek ordezkatzen zuen eskola neoklasikoak, Mill-en eta Jevons-en marjinalismoaren arteko sintesia eginez, kontsumitzailearen erabilgarritasunean oinarritutako eskari baten eta ekoizpen-kostuetan oinarritutako eskaintza baten arteko elkarreraginaren emaitza gisa ulertuko zuen balioa, baina, orain ez bere prezioetatik zirkularki neurtuak, baizik eta ekoizpen-faktoreen alferrikakotasun marjinaletik (ahaleginean egindako sakrifizioagatiko soldata eta itxaroten edo aurrezten den sakrifizioagatiko interesa), eta, horrela, kapitalaren kontzepzio klasikora itzuliko litzateke baina oinarri marjinalista sendoagoen gainean. Böhm-Bawerkek ordezkatzen zuen austriar eskolak, Mengerren marjinalismo huts eta subjektibistaren jarraitzailea (nahiz eta aldaketa batzuk izan), sakon aztertuko zuen kapitalaren auzia, eta, klasikoekin bateratzeko modukoa izan arren, premisa desberdinetatik abiatzen zen definizio batera iritsiko zen. Premisa horiek lotuagoak daude Adam Smithen magnus opusaren aurreko lehen pentsamenduarekin, Richard Cantillonen lanarekin eta Jean-Baptiste Sayk (Böhm-Bawerk, 1884) jarraitutako ildo berarekin. Definizio horretan, produkzio-faktoreen prezioak definitzen dituzten parametro guztiek kontsumitzailearen eskarira igortzen dute azken batean, horixe baita balorazioen erreferentzia-esparrua soldatapeko langileen eta kapital-mailegatzaileen aldi baterako lehentasunetan.
Böhm-Bawerken posizioa, zeinaren interes-tasa denbora-lehentasunaren araberakoa den, Knut Wicksellek kritikatu zuen, kapitalaren produktibitatearen mende dagoen paradigma neoklasikoa defendatu baitzuen. Paradoxikoki, John Hicksen obren bidez, kapitalaren interpretazio austriarra izango litzateke orientazio neoklasikoko gainerako akademiak gehien bereganatu zuena, nahiz eta modu sinplifikatuan eta interesaren jatorriarekin alderatuta, alde handiak izan (Hicks, 1973), eta, alderantziz, kapitalaren ikuspegi austriarrak sofistikazio handiagoa hartu zuen Wicksellen kritikaren zati bati esker (Rallo, 2014). Era berean, Böhm-Bawerkek neorrikardiar eta marxiar esplotazioaren teorien (Böhm-Bawerk, 1884 eta 1896) funsgabetasun logikoei egindako kritika izango zen, azkenean, ia klasiko bihurtuko litzatekeena, besteak beste, pentsamendu ekonomikoaren espektroan hartutako ia posizio guztiekin erraz uztar zitekeelako. Horregatik beragatik, marxismoaren defentsa Piero Sraffaren objekzio neorrikardiarrean oinarrituko litzateke, eta horren oinarria Wicksellen kritika da (Rallo, 2014).
Kapitalaren eta interesaren hiru liburukietan erabiltzen den Bohm-Bawerk definizio zehatza honela aurkezten da ekonomia politikoak aurrez aurre zituen definizioen anabasaren irtenbide gisa:
| « | Kapitala ondasun baten ekoizpenaren biribilguneko faseetan indarrean sartzen diren bitarteko produktuen guztizko batura besterik ez da. | » |
Gero, kapitala kualitatiboki desberdinak diren bi elementu ekonomikotan bereiziko da kontzeptualki: batetik, batez besteko ekoizpen-kapitala (ekoizpen-ondasun gisa ulertuta), eta, bestetik, kapital pribatua (kapitalaren gaineko jabetza-eskubide gisa), eskuratze-modu baten arabera (pribatua eta independentea), zuzenean haren mende dagoena eta haren erabilgarritasuna interes gisa barneratzen duena (Böhm-Bawerk, 1889).

### Kapitalaren interesa eta produktibitatea

Kapitalaren interesa egileak klasikoa ez den beste modu batean azaltzen du (Böhm-Bawerk, 1884), baina estrapolagarria da, kapitalaren maileguan edo jabearen aurrerapenean oinarritzen baita, bere zuzeneko edo zeharkako sortzailea den (Böhm-Bawerk, 1896). Baina bere definizioaz haraindi, kapitalaren produktibitatearen esanahi posibleak behar bezala laburbiltzen ditu, zeinetatik interesa azal litekeen:
| « | Horrela, bada, itxuraz kapitala produktiboa da bezain sinplea den tesi batek, lau adiera argi eta garbi desberdin gordetzen ditu ikusi dugunez eta hemen argiago laburbilduko ditugunak kontzeptuen bi bikote hautagarritan multzokatuz. Izan ere, hauxe dugu: Kapitalak salgaiak sor ditzake. • Bera gabe ekoitzi litezkeenak baino salgai gehiago ekoitzi litzake. • Kapitala gabe sortu litekeena baino balio handiagoa sor lezake. • Berak duena baino balio handiagoa sor dezake. [...] Zer proposatzen du interes-arazoak eta zer proposatu behar du nahitaez? Besterik gabe, ikertu eta agerian utzi zergatik urtez urte kapitalisten eskuetara isurtzen diren herri baten nazio ekoizpenetik sortzen den ondasunen ibai handiaren besoetako bat. Beraz, zalantzarik gabe, ondasunen banaketan eragiten duen arazoa da (Böhm-Bawerk, 1884, 135. or. eta 512. or.) | » |
Definizio horien gainean, bereizita edo konbinatuta, autore desberdinak euren intereseko azalpenak ematen saiatu dira: produktibitate sinplea (Smith, Say-k kritikatua), produktibitatearen kontzepzio konplexua (Malthus, Strasburger, etab.) erabileraren teoriak (Hermann, Menger), abstinentziaren teoria (Senior, Bastiat), lanaren teoriak, ustiapenaren teoriak (Sismondi, Rodbertus eta Marx), eta beste adigai eklektiko batzuk (Molinari, Jevons eta Mill). Teoria horien guztien aurka Böhm-Bawerk-ek berea aurkezten du, gerora, bere ondorengo austriarrek leundu, kritikatu eta zuzenduko zutena: Friedrich von Wieser, Frank Fetter, Ludwig von Mises, Ulrich Fehl eta bereziki Friedrich August von Hayek-ek (kapitalaren teoria osoa garatuko zuena), lehen aldiz gaia Interes-tasarekin duen harremanaz haratago, kapitalaren egitura produktiboaren barne ezagutzara eta azkenik ziklo ekonomiko teoriarekin integratuz (Ravier, 2011).
Böhm-Bawerk-en azalpenak, denbora kapitalaren interesen jatorri bezala, mengeriar marjinalismoa Austriako gainerako eskolarekin lotzen du, eta esplotazioaren teoria marxistaren kontrako ikuspegia da:
| « | Argudioa Say eta Roscher-i zuzendutako kritiketan garatzen da, kapitalaren errenta produktibitatearen arabera azaldu baitzuten. Böhm Bawerk-ek onartzen du makinaren erabilerak produktibitate fisikoa areagotzen duela, baina, hortik, ez da zertan ondorioztatu produktuak «inbertitutako kapitalaren kostua estali ondoren gainbalio bat» uzten duenik. Ekoizpen baliabideen produktibitateak eragina izango du balioaren sorreran, baina kapitalaren interesak sortzen dituen mekanismoa argitu behar da. Azalpena interesaren teorian dago, Kapitalaren teoria positiboaren bosgarren liburuan jasota. Böhm Bawerk-en arabera, interesa hiru arrazoi bateratuetatik sortzen da: Lehena, etorkizuneko ondasunen aldean, egungo ondasunen lehentasuna da. [...] Bigarren arrazoia da jendeak etorkizuna gutxiesteko joera duela [...]. Hirugarren arrazoia, berriz, ekoizpenari lotuta dago, eta egungo ondasunek etorkizuneko ondasunekiko nagusitasun teknikoa dutela dioen tesiari, nahiz eta teoria subjektiboan ere aurkitzen duen azken oinarria. Gaur egungo ondasunen nagusitasun hori etorkizunekoen aldean azaltzen da, Böhm Bawerk-en arabera, Denbora eskatzen duten prozesu produktiboei aplikatutako lanpostuak, hau da, zeharkako metodoak erabiltzen dituztenak, orokorrean, berehalako ekoizpenari aplikatutako lanpostuak baino produktiboagoak dira. [...] Orokorrean, Böhm Bawerk-ek dio ekoizpen osoa handitzen dela beti denbora gehiago behar duten ekoizpen metodoetan behar bezala inbertituz. Horregatik definitzen du kapitala [...] aurreko ekoizpen batetik sorturiko ondasunen multzo gisa, zeinak ez baitira zuzeneko kontsumora zuzenduak, ondasun berriak eskuratzeko bitartekoak izatera baizik. Baina ekoizpen-eragile hori lanaren eta naturaren ondorioa da, bi produkzio-faktore independenteak edo ekoizpeneko bi faktore tekniko bakarrak. Böhm Bawerk-ek, orduan, produktibitatearen igoerak zeharkako metodoekin (edo kapital intentsiboagoekin) lotzen ditu. Itzulinguru produktiboek errendimendua areagotzen dute, nahiz eta tasa txikiagora, naturaren indarrak produkzio-prozesuan sartzea ahalbidetzen dutelako. [...] Nola sortzen da gainbalioa? Funtsean, ekoizpen baliabideen azken eta egungo kontsumo-ondasunen truketik sortzen da. Lana eta lurraren erabilera jatorrizko produkzio-bitartekoak diren neurrian, haien prezioen eraketak erabakitzen du kapitalaren irabazien existentzia. [...] Langileak beren lana saltzeko alternatibaren aurrean aurkitzen dira edo, bestela, beren kabuz enplegatu beren produkzio-baliabide eskasek ahalbidetzen duten bezain labur eta ez produktiboak diren prozesuetan. Kapitalistek, berriz, etorkizunean ekoizpen prozesutik aterako den produktua bezainbeste balio duen lan kopurua erosi nahi dute. Irabazia, orduan, etorkizuneko ondasun horren eta gaur egun ordaintzen dutenaren arteko diferentziatik sortzen da, eta horrek deskontua dauka. [...] Bere eskeman, produktibitatea ekoizpena zeharkakoa den mailaren araberakoa da, eta ekoizpena zein mailatan den zeharkakoa zehazteko, beharrezkoa da kapitalari balio bat esleitzea, ekoizpen-prozesuaren iraupenaren araberakoa dena. (Astarite, 2013) | » |

### Jabetza eta kapitalaren egituraketa

Kapitalaren ulerkera Hayekiarra, teknikoa bada ere eta lehenik eta behin kapital partikular bakoitzetik ekoizpenaren egitura ulertzera bideratua (Hayek, 1931), bere analisiaren jatorriagatik Peruko Hernando de Soto ekonomialariarenarekin lotzen da, zeinentzat informazio subjektiboa sakabanatzeko beharraren auzia bilakaeraren produktibitate bera bilakatzen baita eta informazioaren esleipenaren muga objektiboak merkatuko jabetzaren bidez gauzatzen diren. Horrela, kapitala zentzu sozial global batean azalduz, interpretazio marxista berrargitaratzen da. Austriako eta neoklasikoen bestelako sistemetatik abiatuta ere, egileak kapitalarekiko jabetzaren funtzioa produktibo gisa berraztertuko zuen, Marxek baliagarritzat eta are produktibotzat baino ikusten ez zuena, beharrezkoa zelako, lana gainbalioaren sorkuntza konpultsiboaren bidez, bere burua aldatzera behartzeko, kapitalean bertan muga bat aurkitu arte behintzat (Marx, 1857, 266-267 or.). Balio-kontzeptu marxistaren berrikuspen kritikoak (lan txertatu gisa), jabetza bere baitan gainbalioa sortzen duen erakunde gisa ulertzea dakar, horrela kapitalarentzat bere existentzia zergatik den ezinbestekoa azalduz:
| « | Horregatik funtsezkoa da ezkutuko paradigma marxistak aitortzea eta, gero, Marx hil zenez geroztik mendean zehar ikasitakoa gehitzea. Gaur froga dezakegu Marxek ondasun fisikoen pareko bizitza ekonomiko bat sortzea posible zela argi ikusi arren –eta «giza garunaren ekoizpenak bizitzaz hornitutako izaki independente gisa agertzen zirela»–, ez zela guztiz jabetu propietate formala ez dela jabetze-tresna soila, baizik eta benetako balio gehigarri erabilgarriaren sorrera bultzatzeko bitarteko bat ere. Ez zen konturatu jabetza-sisteman bertan jasotako mekanismoak direla aktiboei eta horietan inbertitutako lanari kapitala sortzeko behar den forma ematen diotenak. [...] Marxek, bere garaian, inork baino hobeto ulertu zuen ekonomian ez dagoela itsutasun handiagorik baliabideak beren propietate fisikoen arabera kontuan soilik hartzea baino. Ondo zekien kapitala substantzia independente bat... zeinetan dirua eta salgaiak bere garaian hartzen eta erortzen diren forma hutsak diren. Baina garai batean bizi izan zen; agian, oraindik goizegi zen ikusteko nola jabego formalak, irudikapenaren bidez, baliabide haiek funtzio osagarriak bete eta gainbalioa ekoitzi zezakeen. Ondorioz, Marx ez zen jabetu guztion interesekoa izan zitekeela ondasunen onuradunen espektroa zabaltzea. [...] Marxek ez zuen guztiz ulertzen jabetza juridikoa kapitala finkatzen eta zabaltzen duen ezinbesteko prozesua zela; jabetza formalik gabe gizateriak ezin duela bere lanaren fruitua forma suntsikor eta likido bihurtu, desberdindu, infinituki konbinatu, zatitu eta inbertitu gainbalioa sortzeko. (De Soto, 2000, 216. or.) | » |
De Sotok ikertutako fenomenoa ulertzeak esan nahi du diruak, kapital gisa, askoz gehiago adierazten duela diru terminoetan lan abstraktu baten edo negozio zehatz baten eraginkortasuna baino, baizik eta prezioa ekoizpen zehatz osoaren banaketa kualitatiboaren zuzenketa-mailaren destilazio kuantitatiboa da (Hayek, 1941) merkatu batean (lanaren gizarte-banaketa), eta horren neurria ondasun jakin baten balioaren informazio erreal gisa soilik gordetzen da, eskuratze-modu horretan bertan oinarritutako harremanen bidez ezarritako baliabideen esleipena adierazten duen bitartean. Ondorioz, kapitalaren atzean dagoen misterioa lan-denboratik, ekoizpen-ingeniaritzetatik, kudeaketa teknikotik edo enpresa-gaitasunetik haratago bilatu behar da, hau da, jabetzan faktore horiek posible egiten baititu [De Soto, 2000, 88-91 or.), eta horren berehalako ondorioak dira: ondasun materialak potentzial ekonomikoa duten aktibo bihurtzea eta, beharrezko korolario gisa, informazio sakabanatu hori sistema bakar batean integratzea sortu ondoren (De Soto, 2000, 77-79 or.).
Kapitala ulertzeko, De Sotok irekitako bideaz gain, haren problematika eta garrantzia islatzen dira pentsamendu ekonomikoaren historialari ia guztientzat, horri buruz egin diren azterketen kopuruan (apologetikoak edo kritikoak, klasikoak edo marxistak), orain arte behin betiko ebazpenera iritsi gabe, ez eta interpretazio-korronte horien ordezkariek, beren artean ere, topikoari buruzko akordiorik lortzen ez duten punturaino.

### Kapital-motak sistema klasikoan

* Kapital likidoa: aktiboaren hondakina da, pasiboa pertsona natural edo juridiko batengandik kenduta.
* Kapital nazionala: gizakiak ekoitzitako ondasunez osatutako ondare nazionalaren zatia da.
* Sozietate-kapitala: bazkideek enpresa bati emandako diruaren eta ondasun materialen multzoa da.
* Kapital publikoa, pribatuaren aurkakoa: Estatuari dagokiona da.
* Kapital pribatua, publikoaren aurkakoa: sozietate zibileko jabe indibidual edo bazkidetuena da.
* Kapital ez materiala: zerbait fisiko gisa agertzen ez dena da; pertsona baten ezagutza, gaitasuna, trebetasunak, entrenamendua, etab. Kapital ez materialaren adibide bat izan daiteke giza kapitala, pertsonen hezkuntzarekin edo gaikuntzarekin handitzen dena.
* Epe laburreko kapitala: urtebetetik beherako epean, mozkina edo errenta lortzea espero den kapital mota da.
* Epe luzeko kapitala: urtebetetik gorako epean, mozkina edo errenta lortzea espero den kapital mota da, adibidez, enpresa bat eratzeko inbertitutako kapitala, ziur aski urtebete baino gehiagora itzulkin bat emango duena.

### Kapital-motak sistema modernoan

* Kapital finantzarioa: kapitalik arruntena da, eta, normalean, likidazioak diru-balioa erabiltzen du.
* Kapital naturala: adibidez: komunitatea urarekin mantentzen duen ibaiak.
* Kapital soziala: goodwill edo brand value esaten zaio pertsonen arteko kapital mota bati, eta balioa du diru gisa.
* Kapital hezitzaile edo intelektuala: adibidez, pertsona batek gauza bat ezagutzen du, eta besteak ez (irakaslearen eta ikaslearen artean).

## Definizio marxista

Marxistentzat definizio klasikoa da kapitalaren naturalizazioa harreman sozial gisa, eta materialtasun teknikoari lotutako definizioak zenbait gabezia jasango lituzke kontzeptu bakarrean biltzen baititu bere ikuspuntutik kualitatiboki oso desberdinak izango liratekeen objektuak horrela kapitala neurtzeko unitateak definitzeko zailtasuna sortuz (Robinson, 1954).
| « | Kapitalista izatea produkzio prozesuan posizio bat, pertsonala ez ezik, soziala ere izatea da. Kapitala produktu kolektiboa da, eta gizabanako askoren elkarlanaren bidez bakarrik jarri daiteke martxan, eta oraindik esan liteke, zorroztasunez esanda, lankidetza horrek gizarteko pertsona guztien jarduera komuna biltzen duela. Kapitala ez da, beraz, ondare pertsonala, botere soziala baizik. (Marx, 1848. Alderdi Komunistaren Manifestua, II. Kapitulua: Proletarioak eta Komunistak) | » |
| « | Kapitala hildako lana da, lan bizia xurgatuz soilik berpizten dena, banpiro baten moduan, eta zenbat eta lan bizi gehiago zurrupatu gehiago bizi da. Langileak lan egiten duen denbora da kapitalistak bereganatutako lan indarra kontsumitzen duen denbora. Langileak bere esku duen denbora beretzat kontsumitzen badu, kapitalistari lapurtzen dio. (Marx, 1867. Kapitala, VIII. kapitulua, Lanaldia, 1. Lanaldiaren mugak) | » |

### Kapitalaren agerpen historikoa

Kapitala eraldaketa politiko baten mende dagoen prozesu sozioekonomikoa da. Eraldaketa horretan, langileak beren lur eta ekoizpen-tresnez gabetzen dira, eta soldatapeko langile bilakatzen dira bere merkantzia lan-indarraren salmenta izanez, salgaien ekoizpenean oinarritzen dena; Prozesu sozial eta historiko hori produkzio moduak ezartzeko beste prozesu historikoekin alderatu daiteke (adibidez, esklaboen salerosketa, batez ere Amerikako Estatu Batuetan, non bi produkzio sistemak elkarrekin bizi izan ziren, bata bestearen barruan txertatuta).
Marxek, kapitalismoa ezartzeko, arazo garrantzitsu bat ikusi zuen; kapitalismoaren aurretik, pertsonek lurrak zituzten ereiteko eta eskala txikiko autokontsumoko ekonomiak egiteko; ekoizleak soldatapeko bihurtzeko, haiek zituzten funtsezko ekoizpen-bitartekoak desjabetu behar izan zituzten (adibidez: nekazariek zituzten lur komunak desjabetzea eta jabetza pribatu burgesaren erakundea sortzea), eta ekoizleak unitate ekonomiko isolatu izatera behartu zituen herrixkako ekoizpena populazio osoarentzako masa-ekoizpen bihurtzeko. Horretarako, lehen estatutu feudalaren parte ziren lurrak erosi behar zituzten, eta nekazariak ordainketa legez egin zuela eta legez ordainketa horren jabea zela egiaztatzen zuen egiaztagiria aurkeztu behar zuen. Kapitalismoaren aurreko garaietako nekazariek, garai feudaletan bezala, egiaztagiririk ez zutenez eta nekazari askok lurrak erosteko adina diru-sarrera lortzen ez zutenez, lur horien desjabetzea hasten zen; ondoren, nekazaritza-ekoizle aberatsenei birsalmentaren aurretik, Estatuaren eskuetara pasatzen zen; horrela, nekazaritza-burgesia, nekazari independente batzuk eta soldatapeko langileen soberako masa handi bat sortu zen; horietako gehienak ez ziren landako soldatapeko langile izango, baizik eta, hirietan, industria-langile klase bat sortzeko aukera emango zuen salgaien ekoizpen kapitalistarako, mendekotasun-egoeran (materiala eta ez pertsonala), lan-eskuaren masan sartuz. Horrek esan nahi zuen, kapitalismoaren eta Industria Iraultzaren sorrera-garaietan behintzat, diru-sarreren maila jaitsi egin zela eta bizi-baldintza iraingarriak izan zirela pilaketak, lan-baldintza txarrek eta biziraupenetik gertu zeuden soldatek eragindakoak.
Bere Grundrisse lanean zera dio:
| « | Lurraren jabetza modernoa modu ikaragarrienean agertzen da clearin of estates prozesuan (estatuaren garbiketa) eta landa-langileak soldatapeko bihurtzean. (...) kapitalak lurraren jabetza ezarri ondoren eta, horrekin batera, bere helburu bikoitza: 1) Nekazaritza industriala eta lurraren produkzio-indarren garapena, eta 2) Soldatapeko lana, hau da, kapitala kanpainaren gainetik menderatzea, oro har; lurraren jabetza bera adierazpen iragankor gisa hartzen da, beharrezkoa kapitalak lurraren jabetza-harreman zaharren gainean egiten duen ekintza gisa eta harreman horiek desegitearen emaitza gisa, baina, hala ere, helburu hori lortu ondoren, lurraren jabetza mozkinerako oztopo bat besterik ez da, eta ez da beharrezkoa ekoizpenerako. Kapitala, beraz, lurraren jabetza desegiten, jabetza pribatua den aldetik, eta estatuari transferitzen saiatzen da. Hori da alderdi negatiboa: gizarte osoa kapitalista eta soldatapeko bihurtzea. Kapitala puntu honetara iritsi denean, soldatapeko lana ere hura bezain urrun joan da, ezen, alde batetik, burgesak bezala, lurjabeak, gainditze gisa, paretik kentzen saiatzen baita, eta hura harremana sinplifikatze aldera.(Marx, Grundrisse, 220-221. orr.) | » |
Kapitalaren esanahiak ikusmolde marxistan duen inplikazioa izugarria, izan ere, kapitala ez dela neurgarria da, prozesu sozial eta politikoa baita; hori dela eta, ekonomialari desberdin askok Marxen aurka egiten saiatu dira, eta kapitala, berez, ekoizpen-bitartekoak, makinak eta produkzio-teknologia den kontzeptua sortu dute. Kapitala neurtzen saiatu zen lehena Boehm-Bawerk izan zen Kapitalaren teoria positiboa (1889) lanean; besterik gabe onartu zen, eta ez zen inoiz froga enpirikorik egin. 93 urte igaro behar izan zuten Boehm-Bawerk kritikatzeko. James K. Galbraith irakasleak honela laburbiltzen du gaia ekonomialari neorrikardiar eta postkeyenestarren kritiketan oinarrituta:
| « | Oinarrizko teoria neoklasikoaren arabera, kapitalaren errendimendu-tasa produktibitatearen (marjinala) araberakoa da. Kasu horretan, kapital fisikoan pentsatu behar dugu; eta (berriz ere) badirudi hau dela Pikettyren iritzia. Baina errendimendu teknologikoko tasa zuen kapital fisikoaren teoria bat eraikitzeko ahalegina aspaldi erori zen Cambridgetik (Ingalaterra), berrogeita hamarreko eta hirurogeiko hamarkadetan, Joan Robinson, Piero Sraffa eta Luigi Pasinettiren kritiken eraso bortitzaren ondorioz. Pikettyk hiru orrialde eskas eskaintzen dizkio Cambridge-Cambridge (Cambridge) eztabaidari, baina garrantzitsuak dira oso engainagarriak direlako. Berak dio: Liskarrak aurrera jarraitu zuen, batez ere Cambridgen, Massachusettsen (Robert Solow eta Paul Samuelson barne) errotutako ekonomialarien eta Cambridgen (Ingalaterra) lan egiten zuten ekonomialarien artean. Azken horiek (batzuetan ez nahasmen apur bat gabe) Solowen ereduan hazkundea beti guztiz kulunkatuta dagoela ikusten zuten, eta horrek ukatu egiten zuen Keynesek epe laburreko gorabeherei egozten zien garrantzia. Hirurogeita hamarreko hamarkadan, Solowen hazkunde neoklasikoaren eredua nagusitu zen. Baina kritikarien argudioa ez zen Keynes edo fluktuazioei buruzkoa. Kapital fisikoaren kontzeptuaz ari zen, eta irabazia ekoizpen-funtzio batetik erator ote zitekeen. Labur-labur esanda, argudioak hiru urrats zituen: lehenik eta behin, kapital-objektuen balioak ezin dira batu aldez aurreko interes-tasarik gabeko kopuru komun bat lortzeko; interes-tasa hori (aurrekoa delako) finantza-mundutik etorri behar da, eta ez mundu fisikotik. Bigarrenik, benetako interes-tasa finantza-arrazoiengatik aldatzen den finantza-aldagaia bada, dolarretan baloratutako kapital-altxorraren interpretazio fisikoak ez du zentzurik. Eta, hirugarrenik, puntu sotilago bat: interes-tasak behera egiten duenean, ez dago joera sistematikorik kapitalean intentsiboagoa den teknologia bat hartzeko, eredu neoklasikoak dakarren bezala. Laburbilduz, Cambridgeko kritikak erakutsi zuen ez zuela zentzurik baieztatzeak herrialde aberatsenak aberatsagoak izaten hasi zirela kapital gehiago erabiltzean. Izan ere, herrialde aberatsenek, askotan, kapital gutxiago erabiltzen dute; zerbitzuek parte hartze handiagoa dute beren produktuan, eta lanak esportazioetan: Leontiefen paradoxa. Aldiz, herrialde horiek aberats bihurtu ziren –ondoren Pasinettik argudiatu zuen bezala– ikaskuntzaren, hobekuntza teknikoaren, azpiegituraren instalazioaren, hezkuntzaren eta –argudiatu dudan bezala– erregulazio sakonaren eta gizarte-segurantzaren bidez. Horrek ez du beharrezko loturarik Solowen kapital fisikoaren kontzeptuarekin, eta are gutxiago finantza-merkatuetako aberastasuna kapitalizatzeko neurriarekin. Ez dago arrazoirik pentsatzeko finantza-kapitalizazioak lotura estua duela garapen ekonomikoarekin. Hamarkada askotan, Asiako herrialde gehienek –Korea, Japonia eta Txina barne– oso ondo egin zuten aurrera finantzaketarik gabe; Europa kontinentalak gerraosteko urteetan eta Estatu Batuek 1970 baino lehen bezala. Eta Solowren eredua ez zen nagusitu. 1966an Samuelsonek Cambridgeko (Ingalaterra) argudioa onartu zuen. (Galbraith, J. K. «Kapitala XXI. mendean», Revista de Economía Institucional 16, 30, 2014, 345-355 or.) | » |

### Kapital-prozesuaren deskribapena

Karl Marxen obran, soldatapeko lana bi unetan sartzen da produkzio kapitalistan: zirkulazioa eta ekoizpena.
Zirkulazioan, kapitala diru bihurtzen da zirkulatzeko prozesurako diru gehiago lortze asmoz (soilik merkataritza kapitalista batean zirkulaziorako bitarteko izateari uzten dion bezala, eta balioaren adierazpen bihurtzen da, gero kapital gisa erabiltzeari esker helburu bihurtzen dena), baina, kapitalaren sorrera nahitaez zirkulazioan hasi behar den arren, hortik kanpo jarraitu behar du, dirutan irabazia ezin baita modu hutsean azaldu trukearen barruan, ekoizpenean baizik.
Balioa merkantzia batean inbertitutako giza-lan abstraktuaren kantitatearen isla objektibo gisa definituz, bere aldagarritasunean, adib., bere botere soziala adierazten duena (Marx, 1857 eta 1867), eta bere existentziaren baldintza forma-balio bezala, salgai hori nahitaez halakoa izatea da, modu pribatuan ekoiztua izan delako merkataritza-trukean oinarritutako ekonomia baten zati bezala, kapitalistaren kasuan bezala, gizarte ordena aurremodernoetan (Kicillof eta Starosta, 2007) ekoitzitako salgaiekin gertatu ez bezala, orduan, produkzio-prozesuan, kapitala balorizatzen den balio gisa soilik defini daiteke (Marx, 1867).
Marxen sisteman, lan-indarra deiturikoa izango litzateke merkantzia bihurtutako ekoizpen-elementu bakarra, beste makina batzuek ez bezala, daraman balioa baino balio handiagoa (lan gehiago) sortzeko gai dena eta bertan inbertitutakoa baino. Baina aurrekoaren baldintza da lana kapitalaren parte soilik bihurtzen dela balioa ekoizteko gaitasuna salgai bihurtzen den heinean. Beraz, prozesu gisa, kapitalak harreman sozial bat izan behar du aldi berean, non salgairik gabeko jabeak egon behar diren, prozesu sozialaren objektu eta subjektu ez direnak, eta harreman soziala bera (kapitala) izan behar da ekoizpenaren subjektua (Marx, 1844).

### Kapitalaren existentziaren baldintza historikoak

Kapitalaren prozesuaren objektu sozialak honako hauek dira: bere lan-indarraren jabe den langilea eta produkzio-bitarteko eta -tresnen jabe den kapitalista, bietako inork ez duelarik produkzio-prozesu sozial orokorraren gaineko kontrol kontzienterik eta baldintza izanik kapitalista ez izatea erabilitako lan-indarraren jabe (ez norberarena, ez besterena esklabotza moduan), ezta langilea produkzio-baliabideen jabe ere. Horrela, langileak askea izan behar du bere lan-indarra eduki eta administratzeko, eta, beraz, potentzialki, kapitalista bihur daiteke, baina, aldi berean, beharrezkoa da langilea, jada multzo edo klase sozial gisa hartuta, ekoizpen-tresnak edukitzetik aske egotea, eta hori prozesu horren beraren emaitza sozialari esker gertatzen da (Marx, 1867), zeinak bere buruarentzat eskatzen baitu efizientzia, hau da, eragile sozialek, ex-post ekoizpen antolatu baten ondorioz, pribatua eta independentea jabetza indibidual besterengarriaren edo burgesia testuinguruaren barruan:
| « | Esan behar da, eskaintza eta eskaria eta guztiona guztiekiko, modu independentean datozen arren, bakoitzak eskaintza eta eskari orokorraren egoerari buruzko informazioa lortu nahi duela, eta informazio horrek, era berean, ia eragina duela horietan. [...] Esan zen, eta berriro esan daiteke, sistema horren edertasuna eta handitasuna metabolismo material eta espiritual horretan datzala, naturalki sortzen den lotura horretan, jakintzarekiko eta gizabanakoen nahimenarekiko modu independentean sortzen dena eta, hain zuzen, bere axolagabetasuna eta elkarrekiko beregaintasuna aurresuposatzen duen lotura horretan. Eta, ziur aski, independentzia material hori hobea da harremanik eza edo odolkidetasuneko lotura naturaletan edo jaurerri- eta morrontza-harremanetan oinarritutako tokiko loturak baino. (Marx, 1857, 88-89 or.) | » |
Marxen interpretazio-ereduan, hertsapen ekonomikoko prozesu espontaneoa horrek lehen jabetza kentzearekin hasi behar du (ekonomiaz kanpokoa), gero berrelikatu egin daitekeen kapital-metaketaren prozesuari hasiera eman dakion (Marx, 1857). Interpretazio historikorako sistemaren eta hipotesiaren premisa problematiko horri jatorrizko metaketa deitzen zaio.

### Kapitalaren garapenaren menpeko negozio klaseak

Lan-indarra sozialki beharrezkoa den lanaren sortzailea da, hau da, gizarte batean kopuru jakin batean merkantzia jakin bat fabrikatzeko per capita eman daitekeen gutxieneko lan-denboraren sortzailea. Denbora hori honela banatzen da: 1) langileak denbora-zati horretan bere burua lan-indar gisa mantentzeko kontsumitzen dituen salgaien batura fabrikatzen emandako denboraren baliokidea den lan-denbora, eta 2) soberakinak edo merkantzia hori fabrikatzeko behar den lan-aldia osatzeko beharrezkoa den gainerako lan-denbora. Azken denbora horrek indarra mantentzeko behar den lana gainditzen du; izan ere, merkantzia bat sortzeko behar den guztizko balioa osatzen du, merkantzia horren balioa merkatuan onartua izateko eta, aldi berean, lan-indarraren kostuarekiko soberakina izateko. Beraz, lehenengoan nahitaez langileari ordaintzen zaion bitartean, bigarrenean ez da ordaintzen, eta bien arteko erlazioa ustiapen-tasa deiturikoa da.
Balioa lanaren irudikapen soziala den bitartean, eta gainbalioa gainlanaren irudikapen soziala, gainbalioak aukera ematen du gainlana, aldi berean, gainbalio gehiago sortzeko bide bihur dadin; hori da kapitalistaren bizirauteko modua, lan-indarra erosi ondoren hura bereganatzea. Eta dirua izanik merkantzian, inkontzienteki, inoren lana merkatuaren bidez antolatzeko eramandako gizarte-boterearen balioaren adierazpena, hala, dirua, kapital gisa, monopolizatu beharreko botere sozial sinesgarri bihurtzen da kapital gehiagoren sorreran oinarritutako lana antolatzeko, eta horretara zuzendutako giza objektuaren gainbalio handienaren bila etengabeko lehiaren menpe dago: lehia kapitalista (Marx, 1848 eta 1857).

### Salgaien ekoizpenaren eta kapitalaren arteko erlazioa

Oro har, zirkulazioa eta ekoizpena kontuan hartuta, kapitala gizakien bizi-prozesuaren subjektu bihurtu den giza lan orokorra izango litzateke, hau da, ekoizpen-prozesuaren subjektu (Caligaris eta Fitzsimons, 2012), eta fenomeno horren esanahi historikoan datza kapitalismoaren garrantzia. Marxen arabera, giza borondatearen ordenamendu autonomo horrek (kapitalismoaren aurreko edo merkataritzakoak ez diren gizarteen harreman sozial zuzenetan ia ausentea edo periferikoa) berau mendean jartzen duen kapital forma eta metatu beharreko indarra hartzen ditu, eta, horrela, ekoizpen indarrak etengabe iraultzen ditu (Marx, 1848). Eta hori horrela da merkataritza-sozietate osoaren buruan egon behar duelako balioespen-lana neurri gisa existitu ahal izateko, eta aukera ematen du ekoizpen-unitate pribatu eta autonomoak merkatu-prozesu osoan lotzeko (Marx, 1857, 472. or.). Horrela, soldatapeko langileak eta kapitalistak produkzioko baldintza objektiboen aurrean daude kanpoko ente gisa, hau da, kapital gisa, eta, aldi berean, produktu beharrezko eta banaezina dira (Marx, 1857, 473. or.):
| « | [...] dirua kapital bihurtzeak prozesu historiko bat suposatzen badu, lan-baldintza objektiboak bereizi dituena, langileen aurka autonomizatu dituena, bestetik, kapitalaren eragina (behin dagoeneko sortuta) eta bere prozesua datza ekoizpen guztia menperatzean eta lanaren eta jabetzaren arteko bereizketa lanaren eta lan-baldintza objektiboen artean nonahi garatzean eta hedatzean. Ondorengo garapenean ikusiko da kapitalak nola deuseztatzen duen artisau-lana, jabeak lan egiten duen lurraren jabetza txikia, eta abar, eta bere burua, berriz, lanaren aurkakotasunean agertzen ez den moduetan, kapital txikian eta bitarteko espezieetan, hibridoak, antzinako ekoizpen-moduen (edo kapitalaren oinarriaren gainean berrikuntzatzat hartzen dituzten formen) eta kapitalaren beraren ekoizpen klasikoaren (egokiaren) artean daudenak. [...] Hiri-artisautzaren kasuan, funtsean trukean eta truke-balioen sorkuntzan oinarrituta egon arren, ekoizpen horren berehalako helburua artisau gisa, artisau maisu gisa irautea da, ondorioz, erabilera-balioa, ez aberastea, ez truke-balioa truke-balio gisa. Hori dela eta, leku guztietan, ekoizpena aurrekontuaren kontsumoaren mende dago; eskaintza eskariaren mende dago, eta poliki-poliki baino ez da zabaltzen. Kapitalisten eta soldatapeko langileen ekoizpena kapitalaren balorizazio-prozesuaren funtsezko produktua da. Ohiko ekonomiak, ekoiztutako gauzak baino ez dituenak, erabat ahazten du hori. Prozesu horretan, lan objektibatua aldi berean langilearen ez-objektibotasun gisa jartzen da, langileari kontrajarritako subjektibotasun baten objektibotasun gisa, langilearekin zerikusirik ez duen borondate baten jabetza gisa, kapitala, aldi berean, nahitaez kapitalista da, eta sozialista batzuen ideia kapitala behar dugu, baina ez kapitalistak, guztiz faltsua da. Kapitalaren kontzeptuan, lanaren baldintza objektiboek –eta horiek kapitalaren emaitzak berak dira– kapitalaren aurrean nortasuna hartzen dute, edo, bestela esanda, beste pertsona baten jabetza gisa jartzen dira. Kapitalaren kontzeptuan, kapitalista dago. Hala ere, akats hori ez da handiagoa filologo guztiena baino, adibidez, Antzinaroko kapitalismoaz hitz egiten dutenena, kapitalista erromatarrena, greziarrena... Hori Erroman eta Grezian lana librea zela esateko beste modu bat besterik ez da, eta hori nekez baieztatuko lukete jaun horiek. Amerikako landaketen jabeei kapitalistak deitzeaz gain izatea ere da lan librean oinarritutako mundu mailako merkatu baten barruan anomalia gisa existitzen direlako. Kapital hitza balitz, antzinakoen artean agertzen ez dena, iparraldeko Asiako estepetan beren agintariekin batera eta bestera dabiltzan hordak izango lirateke kapitalistarik handienak, kapital, jatorriz, abere esan nahi baitu, eta, horregatik, kapital ezaren eraginez, Frantziako hegoaldean oraindik maiz ospatzen den mehelin-kontratuari doi, eta, salbuespenez, bail de bestes a cheptel" deitzen zaio. Latin txar batean ausartuko bagina, gure kapitalistak edo capitales homines izango lirateke qui debent censum de capite. Kapitalaren kontzeptua zehaztean, diruaren kasuan existitzen ez diren zailtasunak agertzen dira: kapitala, funtsean, kapitalista da, baina, aldi berean, kapitala da kapitalistatik desberdina den elementua, hau da, produkzio gisa, oro har. Horrela, aurrerago aurkituko dugu kapitalaren azpian (bere kontzeptuaren arabera) sartzen diren elementu asko ez diren bere baitan sartzen. (Marx, 1857, 475-476 or.) | » |

### Kapital motak sistema marxistan

Kapitalaren kategoria marxistak honela banatzen dira, eta guztiak lan-balioaren teoriaren mende daude:
* Kapital aldakorra, kapital konstantearen aurkakoa: lanaren truke aldatzen dena da, hau da, langileei soldatetan inbertitutakoa, lan-indarraren balioa ordaintzeko erabiltzen dena. Aldakorra da, giza lana baita bere gastua baino balio handiagoa sortzen duen ondasun ekonomiko bakarra, eta, beraz, azken produktuaren balioa aldatu egiten da; hau da, lan-indarraren balioa ekoitzitako ondasunaren baliora lekualdatzen da, baina, gainera, balio horri gainbalioa izeneko soberakin bat gehitzen zaio.
* Kapital konstantea, kapital aldakorraren aurkakoa: ekoizpenean erabiltzen diren lehengaietan eta makinetan egindako inbertsioa da. Kapital finkoa barne hartzen du. Ondasun horien truke-balioa azken produktuan konstante mantentzen delako esaten zaio, hau da, haien balioa ekoitzitako ondasunaren baliora lekualdatzen delako.
* Kapitalaren osaera organikoa: kapital konstantearen eta kapital aldakorraren arteko erlazioa edo proportzioa da.
* Kapital zirkulatzailea edo errotazio-kapitala, kapital finkoaren aurkakoa: ekoizpenean zehar eraldatuko diren elementuetan inbertitutakoa da; eta formaz aldatzen da hurrenez hurren, lehengaiak, produktu landuak, numerarioa, kredituak, lan-indarra eta abar izanik. Ondasun-ekoizpen bakoitzean kontsumitzen dira, eta etengabe ordeztu behar dira. Kapital aldakorra barne hartzen du.
* Kapital finkoa, kapital zirkulatzailearen aurkakoa: higiezinak, instalazioak eta makinak, modu iraunkorrean, ekoizpenekoak. Ez ditu kontsumitzen ekoiztutako ondasun bakoitzak, baizik eta higadura progresiboa dute, eta, lehenago edo geroago, ordezkatu egin behar dira.

## Kapitala biltzearen interpretazioak

* Naturan lan egindakoagatik, hau da, basoekin edo laboreekin lan egindakoagatik.
* Ekoizpen-soberakinagatik, hau da, ekoizpen handiagoa ateratzeagatik eta kapital iraunkorra eratzeagatik.
* Aurrezkiengatik, bankuekin egindako kredituengatik edo haien irabazien aurrezkiengatik.
* Gainbalioengatik.

## Ikus, gainera

Kapitalismoa Ekoizpen-faktoreak Ekoizpen-bideak Jabetza pribatua Merkatu askea Enpresa Soldata Dirua Gizarte klase Marxismoa Das Kapital Jatorrizko metaketa

## Erreferentziak

* ↑ Ledenyov, Viktor O.. (2017). Investment in capital markets. (1. Auflage. argitaraldia) ISBN 978-3-330-05708-1. PMC 986224278. (Noiz kontsultatua: 2021-12-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8137
* Multimedia: Capital (economics) / Q8137