OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Estoniako erlojupeko txirrindularitza txapelketa

Luanda errorea in Modulu:Cycling_race at line 2783:attempt to compare two nil values.
Estoniako erlojupeko txirrindularitza txapelketa, 1997tik urtero ospatzen da modalitate honetako urteroko Estoniako txapelduna erabakitzeko.
Titulua banakako erlojupeko modalitatean ospatutako lasterketa baten garaileari ematen zaio. Garaileak Estoniako banderako koloreak dituen maillot bat jantzi eta erabiltzeko aukera du erlojupeko proba orotan hurrengo urteko txapelketararte.
Jaan Kirsipuuk lortu ditu garaipen gehien txapelketa honetan.

## Palmaresa

| Urtea | Garailea | Bigarrena | Hirugarrena |
| 1997 | Urmo Fuchs | Oskari Kargu | Otsus Innirek |
| 1998 | Jaan Kirsipuu | Lauri Aus | Margus Salumets |
| 1999 | Jaan Kirsipuu | Allan Oras | Markku Ainsalu |
| 2000 | Lauri Aus | Jaan Kirsipuu | Allan Oras |
| 2001 | Jaan Kirsipuu | Markku Ainsalu | Andre Aduson |
| 2002 | Jaan Kirsipuu | Margus Salumets | Oskari Kargu |
| 2003 | Jaan Kirsipuu | Lauri Aus | Janek Tombak |
| 2004 | Jaan Kirsipuu | Markku Ainsalu | Tarmo Raudsepp |
| 2005 | Jaan Kirsipuu | Tarmo Raudsepp | Andre Aduson |
| 2006 | Jaan Kirsipuu | Tarmo Raudsepp | Andre Aduson |
| 2007 | Jaan Kirsipuu | Rein Taaramae | Prlit Prous |
| 2008 | Tanel Kangert | Allan Oras | Andre Aduson |
| 2009 | Rein Taaramäe | Ervin Korts | Gert Jõeäär |
| 2010 | Tanel Kangert | Ervin Korts-Laur | Gert Jõeäär |
| 2011 | Rein Taaramäe | Gert Jõeäär | Mart Ojavee |
| 2012 | Rein Taaramäe | Tanel Kangert | Rene Mandri |
| 2013 | Tanel Kangert | Rein Taaramäe | Gert Jõeäär |
| 2014 | Gert Jõeäär | Alo Jakin | Oskar Nisu |
| 2015 | Gert Jõeäär | Silver Mäoma | Timmo Jeret |
| 2016 | Gert Jõeäär | Silver Mäoma | Ivo Suur |
| 2017 | Silver Mäoma | Gert Jõeäär | Norman Vahtra |
| 2018 | Tanel Kangert | Alo Jakin | Norman Vahtra |
| 2019 | Rein Taaramäe | Karl Patrick Lauk | Oskar Nisu |
| 2020 | Gleb Karpenko | Rait Ärm | Markus Pajur |
| 2021 | Rein Taaramäe | Norman Vahtra | Artjom Mirzojev |
| 2022 | Rein Taaramäe | Tanel Kangert | Norman Vahtra |
| 2023 | Rein Taaramäe | Gleb Karpenko | Norman Vahtra |
| 2024 | Rein Taaramäe | Norman Vahtra | Taavi Kannimae |

## Ikus, gainera

* Estoniako errepide txirrindularitza txapelketa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3752748
# Estonia Bigarren Mundu Gerran

Estoniak neutraltasuna adierazi zuen Bigarren Mundu Gerraren hasieran (1939 – 1945), baina herrialdea behin eta berriz eraso, inbaditu eta okupatu zuten, lehenik Stalinen Sobietar Batasunak 1940an, gero Alemania naziak 1941ean, eta azkenik Sobietar Batasunak 1944an berrinbaditu eta okupatu zuen.
* Datuak: Q609413
* Multimedia: Estonia in World War II / Q609413
# Estoniako Herri Langilearen Komuna

Estoniako Herri Langilearen Komuna (estonieraz: Eesti Törahva Kommuun) boltxebikeek 1918ko azaroaren 29an egungo Estoniako eskualdeetan aldarrikatutako Estatu bat izan zen, Estoniako Independentzia Gerraren hasiera markatu zuena. Hiriburua Narvan zuela, Armada Gorriak okupatu eta hurrengo egunean aldarrikatu zen. Abenduaren 7an Moskuko gobernuak onartu zuen. Bere erregimenean zehar, komunistek ehunka pertsona exekutatu zituzten, bereziki buruzagi erlijioso eta langile alemaniarrak, 1919ko urtarrilaren 9an Tartu-n izandako fusilamenduak ezagunak zirelarik. Hilabete batzuk lehenago, alemanek errusiarrek uzten zituzten lurraldeak okupatu ahala, estoniarrek beren independentzia aldarrikatu zuten 1918ko otsailaren 24an, eta Behin-behineko Gobernua eratu zuten Tallinnen, Narvakoaren aurka.
Boltxebikeek Tallinnera jo zuten; abenduaren 18an Tartu eta abenduaren 25ean Tapa hartu zituzten. 1919ko urtarrilaren 7an Johan Laidonerrek Tallinen inguruan gelditu zituen, eta handik aurrera atzera egin behar izan zuten etengabe. Urtarrilaren 13 eta 14 artean Tartu galdu zuten. 19an Narva galtzen zuten, eta Komunako gobernuak Pskov, Luga eta azkenik Stáraya Rusara ihes egiten zuen, maiatzaren 17an. Komuna Ekainaren 5ean desegin zuten eta 1920ko urtarrilaren 3an su-etena aldarrikatu zen. Otsailaren 2an Tartuko Ituna sinatu zen, non agintaritza errusiarrak Estoniaren independentzia errekonozitu zuen.
Komunaren agintaritza gehiena Stalinen "Purga Handiaren" aldian exekutatu zuten, kasu esanguratsuena Jaan Anveltena izanik.

## Erreferentziak

* 1 2 Engelstein, Laura. (2018). Russia in flames: war, revolution, civil war, 1914-1921. Oxford University Press ISBN 978-0-19-979421-8. (Noiz kontsultatua: 2024-03-05).
* ↑ (Estonieraz) Kaljuvee, Ardo. (2007ko irailak 22). Hea kommunist on surnud kommunist. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2182946
# Estoniako Salbazio Batzordea

Estoniako Salbazio Batzordea (estonieraz: Eestimaa Päästekomitee edo Päästekomitee) Estoniako Batzar Probintzialeko organo exekutiboa izan zen. 1918ko otsailak 24an Salbazio Batzordeak Estoniaren independentzia aldarrikatu zuen.
Probintziako Batzarrak 1918ko otsailaren 19an Salbazio Batzordea sortu zuen. Momentuko Estoniako egoera gorabeheratsua zen bai hego-mendebaldean bai ekialdean; errusiar indarrak atzera egiten ari ziren, gerra zibilaren bidean, eta Alemaniar Inperioaren unitateak ekialderantz aurrera egiten jarraitzen zuten, Errusiari bakea sinatzera behartzeko. Salbazio Batzordeko kideak Konstantin Päts, Jüri Vilms eta Konstantin Konik ziren. Independentzia adierazpen bat idatzi zuten, Batzar Probintzialeko zaharrek onartu zutena. Salbazio Batzordeak Estonia "errepublika independente eta demokratikoa" aldarrikatu zuen Tallinnen. Egun berean Estoniako behin-behineko gobernua izendatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Miljan, Toivo. (2004). Historical dictionary of Estonia. Scarecrow Press ISBN 978-0-8108-4904-4. (Noiz kontsultatua: 2024-04-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2560756
# Estoniako bandera

Estoniako bandera :
| Erabilera | |
| Proportzioa | 7:11 |
| Erabakia | 1990 |
| Koloreak | Urdina Beltza Zuria |
Estoniako bandera 1990eko abuztuaren 7an erabakitakoa da. Neurri bereko hiru errenkadaz osatuta dago: urdina, beltza eta zuria. Estoniarren artean, sinimustvalge (urdin-beltz-zuri) izenaz ere ezaguna da.

## Historia

1880an, Tartuko Unibertsitateko ikasleek bandera hori erabili zuten, harik eta 1884an, ezagun egin zen arte. Horren ondorioz, estoniar abertzaletasunari lotuta agertzen hasi zen. Hala, 1918ko otsailaren 24an, Estoniak independentzia aldarrikatu eta hiru-koloredun bandera erabili zuen ikur gisa. Banderaren balio formalak, ordea, 1918ko azaroaren 21era arte baino ez zuen iraun. Sobietar Batasunak Estonia inbaditu zuen 1940ko ekainean eta bandera haren erabilera debekatu zuen. Halere, estoniarrek Tallinngo Pikk Herman dorrean zintzilikatzen zuten, oraindik, herrialdeak independentziari eusten zion bitartean. Hurrengo egunean, berriz, berriro zintzilikatu zen estoniar ikurra, bandera gorriarekin batera. Hala, 1940ko uztailaren 27an Estoniako bandera desagertu egin zen: haren lekuan, Estoniako Sobietar Errepublika Sozialistako bandera ezarri zuten. Alemania Naziak Estonia okupatu zuenean (1941-1944), hiru kolorekoa onartu zen, baina ez bandera nazional gisan, estoniar etniako bandera gisa baizik. Alemania Nazia erretiratu zenean, berriro zintzilikatu zen Estoniako bandera, lekurik esanguratsuenetan. Irailaren 22an, ordea, berriro azaldu zen bandera gorria, eta handik gutxira hiru koloreduna berriz ere kendu zen.Perestroikaren egunak iritsi arte, debekatuta egon zen. 1989an, berriro zintzilikatu zen Tallinngo Pikk Hermann dorrean. 1990eko abuztuaren 7an, bandera nazional izendatu zen, eta handik gutxira berreskuratu zuen Estoniak independentzia.

## Sinbologia

Koloreen hasierako interpretazioa honakoa izan zen:
* urdina: zerua eta Estoniako laku eta itsasoengatik: abertzaletasunaren ideiekiko leialtasuna adierazi nahi du,
* beltza: lur nazionalaren sinboloa, eta
* zuria: jendearen alaitasuna.

## Beste proposamen batzuk

1991n, Estoniak independentzia berreskuratu zuenean, eztabaida publikoa egon zen. Haren asmoa bandera nazionala aukeratzea zen. Estoniar askok Estoniari herrialde eskandinaviarra zeritzoten. Hori zela eta, hirukoloredun bandera albo batera utzi eta Eskandinaviako gurutzea erabiltzea proposatu zuten. Proposamen arrakastatsuetako bat Eskandinaviako gurutze zuria, ertz beltza, eta atzealde urdineko bandera izan zen. Alabaina, banderaren aldaketak ez zuen behar besteko onarpena izan.

## Estoniako beste zenbait bandera

* Estoniako itsas-bandera
* Estoniako Sobietar Errepublika Sozialistaren bandera
* Estoniako armadaren bandera
* Estoniako presidentetzaren bandera

## Kanpo estekak

* Datuak: Q81471
* Multimedia: National flag of Estonia / Q81471
# Estoniako errepide txirrindularitza txapelketa

Luanda errorea in Modulu:Cycling_race at line 2783:attempt to compare two nil values.
Estoniako errepide txirrindularitza txapelketa 1997tik urtero ospatzen da urteroko Estoniako txapelduna erabakitzeko. Titulua lasterketa bakar baten garaileak jasotzen du. Garaileak Estoniako banderaren koloreak dituen maillot bat janzteko eskubidea du hurrengo urteko txapelketararte.
Txapelketa honetan garaipen gehien lortu dituena Jaan Kirsipuu izan da, 5 garaipenekin.

## Palmaresa

| Urtea | Garailea | Bigarrena | Hirugarrena |
| 1997 | Oskari Kargu | Allan Oras | Andrus Aug |
| 1998 | Jaan Kirsipuu | Janek Tombak | Lauri Aus |
| 1999 | Jaan Kirsipuu | Andrus Aug | Allan Oras |
| 2000 | Lauri Aus | Jaan Kirsipuu | Janek Tombak |
| 2001 | Janek Tombak | Jaan Kirsipuu | Andrus Aug |
| 2002 | Jaan Kirsipuu | Andri Lebedev | Janek Tombak |
| 2003 | Janek Tombak | Lauri Aus | Erki Pütsep |
| 2004 | Erki Pütsep | Janek Tombak | Oskari Kargu |
| 2005 | Jaan Kirsipuu | Erki Pütsep | Janek Tombak |
| 2006 | Erki Pütsep | Allan Oras | Andrei Mustonen |
| 2007 | Erki Pütsep | Jaan Kirsipuu | Allan Oras |
| 2008 | Jaan Kirsipuu | Kalle Kriit | Erki Pütsep |
| 2009 | Rein Taaramäe | Sander Maasing | Erki Pütsep |
| 2010 | Kalle Kriit | Tanel Kangert | Jaan Kirsipuu |
| 2011 | Mart Ojavee | Martin Puuseep | Tanel Kangert |
| 2012 | Tanel Kangert | Gert Jõeäär | Rein Taaramäe |
| 2013 | Rein Taaramäe | Silver Schultz | Ivo Suur |
| 2014 | Alo Jakin | Gert Jõeäär | Risto Raid |
| 2015 | Gert Jõeäär | Rein Taaramäe | Endrik Puntso |
| 2016 | Mihkel Räim | Silver Mäoma | Alo Jakin |
| 2017 | Gert Jõeäär | Alo Jakin | Rein Taaramäe |
| 2018 | Mihkel Räim | Gert Jõeäär | Karl Patrick Lauk |
| 2019 | Alo Jakin | Peeter Pruus | Gert Jõeäär |
| 2020 | Norman Vahtra | Karl Patrick Lauk | Gert Kivistik |
| 2021 | Mihkel Räim | Karl Patrick Lauk | Alo Jakin |
| 2022 | Mihkel Räim | Siim Kiskonen | Gert Jõeäär |
| 2023 | Karl Patrick Lauk | Lauri Tamm | Rein Taaramäe |
| 2024 | Norman Vahtra | Lauri Tamm | Markus Pajur |

## Ikus, gainera

* Estoniako erlojupeko txirrindularitza txapelketa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q129594
# Estoniako futbol kopa

Estoniako futbol kopa (estonieraz Eesti Karikas) Estonian urtero jokatzen den kanporaketa bidezko futbol txapelketa da. 1938 eta 1939an jokatu ondoren 1946tik aurrera Sobietar Batasunaren garaian ere jokatzen jarraitu zuten, nahiz eta garrantzi gutxikoa eta batez ere Sobietar Batasuneko Kopara sailkatzeko baliagarria izan. 1993an berrekin zitzaion kopa txapelketari.

## Palmaresa

| Urtea | Irabazlea | Emaitza | Finalista |
| 1938 | Sport Tallinn | 1-1, 2-1 (luz) | Jalgpalliklubi Tallinn |
| 1939 | Jalgpalliklubi Tallinn | 4-1 | Kalev Tallinn |
| 1940-92 | ez jokatuak |
| 1992-93 | Nikol (Lantana) | 0-0 (pen:4-2) | Norma |
| 1993-94 | Norma | 4-1 | Narva Trans |
| 1994-95 | Flora | 2-0 | Lantana |
| 1995-96 | Tallinna Sadam | 2-0 | Jõhvi |
| 1996-97 | Tallinna Sadam | 3-2 | Lantana |
| 1997-98 | Flora | 3-2 | Lantana |
| 1998-99 | Levadia | 3-2 | Viljandi Tulevik |
| 1999-2000 | Levadia | 2-0 | Viljandi Tulevik |
| 2000-01 | Narva Trans | 1-0 (luz) | Flora |
| 2001-02 | Levadia II | 2-0 | Levadia |
| 2002-03 | TVMK | 2-2 (pen:4-1) | Flora |
| 2003-04 | Levadia | 3-0 | TVMK |
| 2004-05 | Levadia | 1-0 | TVMK |
| 2005-06 | TVMK | 1-0 | Flora |
| 2006-07 | Levadia | 3-0 | Narva Trans |
| 2007-08 | Flora | 3-1 | Maag Tammeka Tartu |
| 2008-09 | Flora | 0-0 (pen:4-3) | Nõmme Kalju |
| 2009-10 | Levadia | 3-0 | Flora |
| 2010-11 | Flora | 2-0 | Narva Trans |
| 2011-12 | Levadia | 3-0 | Narva Trans |
| 2012-13 | Flora | 3-1 | Nõmme Kalju |
| 2013-14 | Levadia | 4-0 | Santos Tartu¹ |
| 2014-15 | Nõmme Kalju | 2-0 | Paide Linnameeskond |
| 2015-16 | Flora | 3-0 (luz) | Sillamäe Kalev |
| 2016-17 | Infonet | 2-0 | Tartu Tammeka |
| 2017-18 | Levadia | 1-0 | Flora |
| 2018-19 | Narva Trans | 2-1 (luz) | Nõmme Kalju |
| 2019-20 | Flora | 2-1 | Narva Trans |
| 2020-21 | Levadia | 1-0 | Flora |
| 2021-22 | Paide Linnameeskond | 1-0 (luz) | Nõmme Kalju |
| 2022-23 | Narva Trans | 2-1 | Flora |
| 2023-24 | Levadia | 4-2 | Paide Linnameeskond |
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.
* ¹ Santos Tartu 3. mailako taldea izanik iritsi zen Kopako finalera.

## Garaipenak

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| FC Levadia Tallinn (+ Levadia II) | 12 | 1999, 2000, 2002*, 2004, 2005, 2007, 2010, 2012, 2014, 2018, 2021, 2024 |
| FC Flora Tallinn | 8 | 1995, 1998, 2008, 2009, 2011, 2013, 2016, 2020 |
| JK Narva Trans | 3 | 2001, 2019, 2023 |
| JK Tallinna Sadam | 2 | 1996, 1997 |
| FC TVMK Tallinn | 2 | 2003, 2006 |
| VS Sport Tallinn | 1 | 1938 |
| Jalgpalliklubi Tallinn | 1 | 1939 |
| FC Lantana Tallinn | 1 | 1993 |
| FC Norma Tallinn | 1 | 1994 |
| Nõmme Kalju | 1 | 2015 |
| Infonet | 1 | 2017 |
| Paide Linnameeskond | 1 | 2022 |

## Ikus, gainera

* Estoniako futbol liga

## Kanpo estekak

* Datuak: Q843577
# Estoniako Sobietar Errepublika Sozialista

Estoniako Sobietar Errepublika Sozialista (estonieraz: Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik), Estoniar SES (Eesti NSV) laburtua, Estoniari emandako izendapena izan zen, Armada Gorriak 1940ko ekainaren 17an okupatu zuenean. Estonia, Sobietar Batasunaren parte izatera pasatu zen, 1940ko abuztuaren 6an. Hala, SESBeko 16. errepublika izan zen.
1941ean, Bigarren Mundu Gerran, Alemaniak konkistatu zuen Estoniako SES. Alabaina, 1944an SESBk birkonkistatu egin zuen lurraldea berriro.
AEB, Erresuma Batua eta beste mendebaldeko hainbat estatuk, legez kanpokotzat jo zuten SESBk Estonia anexionatu izana. Hori dela eta, erbestean zegoen Estoniako gobernuarekin harremanak izaten jarraitu zuten, eta ez zuten onartu Estoniako Sobietar Errepublika Sozialista SESBren parte bezala.
1990eko maiatzaren 8an, Estoniar SESk izena aldatu zuen eta Estoniako Errepublika bezala ezagutzera eman zen. Estoniak 1991ko abuztuaren 20an berreskuratu zuen burujabetza, independentzia aldarrikatu zuenean. Hala, independentzia lortu eta zenbait astetara, Estoniaren estatu izaera onetsi zuten nazioarteko gainontzeko estatuek.
Estoniako ekonomia zen Sobietar Errepublika izandako herrien artean indartsuena, eta egun ere, Estonia da SESBeko errepublika ohien artean oparoenetakoa.
Gutxi gorabehera, biztanleriaren %65 estoniarra zen 1979an, nahiz eta gutxiengo handi bat ere bazegoen, errusiarrek osatua (%28). Gainontzeko hiritartasunen artean, ukrainarrak (%2,5), bielorrusiarrak (± 2%) eta finlandiarrak zeuden (±1,5%).

## Ikus, gainera

* Estonia
* Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna
* Estoniako historia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130280
* Multimedia: Estonian Soviet Socialist Republic / Q130280
# Exermont

Exermont Frantziako udalerri bat da Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an 42 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Exermont udalerrian erroldatutako biztanleak 33 ziren. Familiak 16 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 25 etxebizitza zeuden, 16 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 25etxeak ziren. 16 etxebizitza nagusietatik 15 bere jabearen bizilekua ziren eta 1 alokairuan okupaturik zegoen; 2 etxek hitu gela zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 10 etxek bost zituzten. 13 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 9 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 4 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Exermont udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 4 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 8 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 4 | 60-64 | 0 |
| 4 | 55-59 | 8 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 0 | 45-49 | 0 |
| 0 | 40-44 | 0 |
| 0 | 35-39 | 0 |
| 4 | 30-34 | 4 |
| 0 | 25-29 | 0 |
| 0 | 20-24 | 0 |
| 4 | 15-19 | 0 |
| 0 | 10-14 | 0 |
| 0 | 5-9 | 0 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 15 ziren, horien artean 12 aktiboak ziren eta 3 inaktiboak ziren. 12 pertsona aktiboak lanean(6 gizon eta 6 emakume) zeuden.. 3 pertsona inaktiboetatik 1 erretiraturik zegoen, 1 ikasten zegoen eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an herrian zegoen saltoki bakarra zerbitzu enpresa batena zen.
2000. urtean Exermont udalerrian 8 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q1059390
* Multimedia: Exermont / Q1059390
# Exergia

Exergia deritzo lan mekaniko bihur daitekeen energiaren parteari; gainerako parteari, erabilera praktikoa ez duenari, anergia deritzo.
Energia-iturrien azterketan oso kontuan hartzekoa da energiaren erabilera egokia, zeren bestela hainbat energia alferrik gal baitaiteke lana lortzeko energiaren askatze-prozesuetan. Horretaz konturaturik, XX. mendearen erdialdetik aurrera, zientzialariak exergia kontzeptua hasi ziren lantzen.
Izatez, exergia da sistema fisiko baten eta beraren inguruaren arteko desorekatik atera daitekeen energiaren neurri kuantitatiboa; azken batez, exergiak determinatzen du edozein baliabide energetikok duen benetako balio praktikoa, eta ahalbidetzen digu jakitea zenbat energia alferrik galtzen den prozesuan; horrela, bidea erakusten digu energiaren aurrezpenerako eta erabilera efizienterako.

## Exergia izenaren jatorria

Pasa den mendeko erdialdean, 1956an, Zoran Rant-ek (1904–1972) proposatu zuen "exergy" neologismoa erabiltzea termino zehatz gisa. Neologismoa sortzeko, grezierazko «ex» eta «ergon» hitzak batuz, hitz bakarrean "lanarekikoa" edo “lanetikoa” esanahien antzeko zerbait adierazteko ; Nolanahi ere, jadanik 1873an Josiah Willard Gibbs-ek (1839-1903) azaldua zeukan zer zen exergia, kontzeptu berri harentzat izen berezirik asmatu ez zuen arren.

## Energiaren kontserbazioa, exergia eta entropia

Energia ez da sortzen ez suntsitzen edozein prozesutan, nahiz eta energia mota batetik bestera aldatzen den, Termodinamikaren lehenengo legearen arabera. Baina bestalde, prozesua itzulezina denean, ingurumenera pasatzen den beroa galtzen da transformazioan Termodinamikaren bigarren legeak adierazten duen bezala. Galtze hori sistemaren entropia ingurukoekin batera handitzearen araberakoa. Desegindako exertzioari anergia deritzo. Prozesu itzulgarri (edo isoentropiko) batean, energia eta exergia etengabe dira balio berekoak, eta anergia nulua da.
Transformazio fisiko batetik atera daitekeen lan-kantitate maximoa prozesuan izandako exergiaren aldaketaren berdina da. Oreka termomekanikoa edo kimikoa duen sistemak jada ez du balio bertatik lana sortzeko. Ordea, sistema bat zenbat eta urrunago egon inguruarekiko orekatik, hainbat eta gaitasun handiagoa du lana sortzeko; hain zuzen ere, gaitasun horretan oinarritzen da energia-iturri baten erabilgarritasuna.
Termodinamikaren lehen printzipioaren arabera energia-kantitatea kontserbatzen denez, energia horren kalitatea —exergia alegia— deuseztu eta murriztu egiten da lana lortzeko erabiltzen den transformazio batean. Preseski, prozesu edo erreakzio batean deuseztutako exergiari “anergia” deritzo.
Fenomeno hori sistemaren eta haren ingurunearen entropiari lotuta dago. Termodinamikaren bigarren legearen arabera, transformazio erreal itzulezin batean entropia handiagotu egin daiteke soilik, eta exergia, berriz, txikiagotu egingo da transformazio horretan

## Erreferentziak

* ↑ https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/energia,+Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa. Energiari buruzko artikulua.. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q663290
# Exeristis

Exeristis Crambidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Exeristis asyphela da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Exeristis asynopta | daturik gabe |
| Exeristis asyphela | daturik gabe |
| Exeristis catharia | daturik gabe |
| Exeristis minuscula | daturik gabe |
| Exeristis mystica | daturik gabe |
| Exeristis pollosta | daturik gabe |
| Exeristis polytima | daturik gabe |
| Exeristis xanthota | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5225547
# Epworth (Iowa)

Epworth Iowako hiri bat da. Dubuque konderrian kokatua dago. 2010ean 1.860 biztanle zituen, 4,05 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Dubuque konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q994950
* Multimedia: Epworth, Iowa / Q994950
# Epworth (Lincolnshire)

Epworth, Ingalaterrako ekialdean dagoen udalerri bat da, Lincolnshire konderrian.
3.734 biztanle ditu.
* Datuak: Q2409258
* Multimedia: Epworth, Lincolnshire / Q2409258
# Epureni

Epureni Errumaniako udalerri bat da, Vaslui konderrian. 2.542 biztanle ditu, 65 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Epureni $^{(en)}$ Bârlălești $^{(en)}$ Bursuci $^{(en)}$ Horga $^{(en)}$

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12724763
# Eptingen

Eptingen Suitzako udalerria da. Basilea Herrialdea kantonamenduan dago, Waldenburg barrutia barrutian. 2014an 529 biztanle zituen 11,19 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q64715
* Multimedia: Eptingen / Q64715
Langenbruck Diegten Bennwil
# Epupa ur-jauziak

Epupa ur-jauziak (portugesez: Quedas do Monte Negro, ingelesez: Epupa Falls) Angola eta Namibia arteko mugan kokaturiko ur-jauziak dira, Kunene ibaiaren ibilbidean.

## Izenak

Epupa izenak hereroeraz aparra esan nahi du. Angolan Monte Negro ur-jauziak esaten zaio, portugesek arritako izena da.
Ur-jauzien ondoan dagoen asentamenduak Epupa izena du eta Namibia aldeko barrutia ere Epupa da.

## Deskribapena

500 metrotako zabalera du eta 1,5 kilometrotan zehar hainbat ur-jauzi multzo ditu. Altuenak 37 metrotako erorketa du.
Ibaian 135 kilometro gora eginda Ruacana ur-jauziak aurkitzen dira.

## Ekologia

Endemikoak diren arrain espezie ugari aurkitzen dira Kunene ibaiaren ezaugarrietara ongi moldatzen direnak.

## Turismoa

Ovahimba leinu erdi-nomada bizi da eskualdean eta Herero leinuarekin batera ur-jauzien inguruan gero eta gehiago biltzen dira turismoaren gorakadak eraginda.

## Iruditegia

* Epupa ur-jauziak.
* Epupa ur-jauziak.
* Kunene ibaia

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Portugesez) «Quedas do Monte Negro» medicareclub.ao (Noiz kontsultatua: 2024-07-26).
* ↑ Standard encyclopaedia of Southern Africa / 4 Dev - For. Cape Town : Nasou 1971 ISBN 978-0-625-00320-4. (Noiz kontsultatua: 2024-07-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Epupa Falls» Paco y Esther 2013-08-07 (Noiz kontsultatua: 2024-07-26).
* ↑ C.Michael Hogan. (2012). Kunene River. eds. P.Saundry & C.Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q187918
* Multimedia: Epupa Falls / Q187918