# Idatziz jasotako historia

Idatziz jasotako historia narrazio historikoa da, erregistro idatzi batean edo beste komunikazio erregistratu batean oinarrituta. Idatziz jasotako historia iraganeko beste kontakizunen aldean ipin daiteke, hala nola ohitura mitologikoak, ahozkoak edo arkeologikoak.
Munduaren historia zabalagoan, idatziz jasotako historia antzinako munduaren kontuekin hasten da K.a. IV. milurtekoaren inguruan, eta idazkeraren asmakizunarekin bat dator. Testu idatzien adibideak, hala ere, antzinako Mesopotamiako K.a. 1750. urtean bezalakoak ziren, esaterako, Hammurabiren Kodea. Kultura edo eskualde geografiko batzuei dagokienez, historia idatzia nahiko berriki gertatutako denbora laburrean mugatuta dago, erregistro idatzien erabilera mugatua delako. Gainera, giza kulturen arabera, ez dira beti ondorengo historialarientzat informazio garrantzitsu guztiak erregistratzen, hala nola izadi-hondamendien eragina edo gizabanakoen izenak. Horrela, informazio-mota zehatzetarako erregistratutako historia mugatua da, mantendutako erregistro-moten arabera. Muga horiek direla-eta, testuinguruak testuinguru idatziz jasotako historia hainbat denbora-tarteri dagozkie, gai historikoari jarraituz.
Idatziz jasotako historiaren interpretazioa metodo historikoan oinarritzen da askotan, historialariek lehen mailako sorburuak eta beste froga batzuk erabiltzen dituzten teknika eta jarraibideen arabera eta iraganeko kontuak idazteko. Idatziz jasotako historia interpretatzeko metodo eraginkorraren eta, gainera, aukeran historiaren filosofian epistemologia galdera gisa ezartzen da. Metodo historikoak aztertzea historiografia da, historiako interpretatzaileek ebidentzia historikoen interpretazio guztiak nola sortzen dituzten aztertuz.

## Historiaurrea

Historiaurreak idatziz jasotako historia baino lehenagoko denbora-tarteari aipamena egiten dio, idazkera-sistemen asmakuntzarekin amaitzen dena. Historiaurrea iraganari dagokio, non erregistro idatzirik ez dagoen edo kultura baten idazkia ulertzen ez den aro batean. XX. mendeaz geroztik, historiaurrea aztertzea funtsezkoa da zenbait zibilizazio alfabetatu aurrekoen bazterketa inplizitua egiteko, esate baterako, Saharaz hegoaldeko Afrika, kolonaurreko Amerika, Australiako aborigenak eta Zeelanda Berriko maoriak.
Protohistoria historiaurre eta historiaren arteko iragateari dagokio, gizartean alfabetatzea gertatu ondoren, baina lehen historialarien idazkien aurretik. Protohistoriak aipamena egin ahal dio ere kultura edo zibilizazioak idazketa oraindik garatu ez duen aldiari, baina beste kultura batzuek beren idazkietan haien izankizuna nabaritu dutenean.
Idazkera-sistema osoena protoidazkeraren ondorengoa izan zen. Hasierako adibideak Jiahu sinboloak (K.a. 6600), Vinča seinaleak (K.a. 5300), Indus idazkera goiztiarra (K.a. 3500) eta Nsibidi idazkera ( K.o. 500. urtea baino lehenago) dira. Historiaurrea noiz historia bilakaerari buruzko desadostasuna dago, eta protoidazketa "egiazko idazketa" noiz bihurtu zen ere. Hala ere, lehen idazketa-sistemen asmakuntza gutxi gorabehera garai berekoa da Brontze Aroko hasieran Neolitikoaren amaieran laugarren milurtekoaren bukaeran. Sumeriar idazkera kuneiforme arkaikoak eta egiptoar hieroglifoak oro har idazkera-sistemarik zaharrenak dira, bai eta beren protoalfabetatze ikur-sistema zaharretik ateratzen direnak, K.a. 3400-3200, K.a. 2600 inguruko testu koherente zaharrenekin.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q1145106