# Chipita Rodriguez

Josefa "Chipita" Rodriguez (Mexiko 1799ko abenduaren 30a – San Patricio, Texas, AEB, 1863ko azaroaren 13a) mexikar-estatubatuar emakumea, hilketa leporatuta urkatua eta 100 bat urtera barkatua. Lapurreta eta hilketa leporatu zizkioten, eta Texasko San Patricio konderrian exekutatu zuten, 1863an, 63 urte zituela.
1979an Chipitaren epaiketako irregulartasunak aitortuz, Dolph Briscoe Texasko garai hartako gobernadoreak ebazpen ofizial bat eman zuen, eta 1985ean Estatuko legegintzaldiak ebazpen ofizial bat onartu zuen, hura salbuetsiz.
Chipita Texasen 135 urtean exekutatutako azken emakumea izan zen, Karla Faye Tucker 1984an hilketa leporatuta hil zuten arte.

## Biografia
### Lehen urteak

Rodriguez 1799an jaio zen San Patricion, Texasen, Espainia Berriko Erregeaorderrian. Aita Pedro Rodríguez zuen, 1836an San Antoniora egindako espedizioan Santa Annaren armadaren desertorea (segur aski, Mexikoko armadarekin bat egitera behartutako texarra); Chipitaren aita Texasko independentzia-gerran hil zen.
20 urte zituela ezkondu zen, eta seme bat izan zuen, baina senarrak abandonatu egin zuen, artean haur bat zen semea lapurtuta. Mexikoren independentziaren ostean eta Texas Mexikotik independendizatu ostean, Estatu Batuetako hegoaldeko estatuek (Texas barne) nazio horrekiko independentzia aldarrikatu zutenean, Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila bizi izan zuen. Rodriguez ekonomikoki sostengatu zen Nueces ibaiaren ondoko txabola apala errentatuz bere etxeko ataripean katre batean lo egiten zuten bidaiariei, afaria eta gosaria barne eskainita. 'Chipita' ez zenez etxea zegoen lurraren jabea, errenta ordaindu behar zuen.

## Krimena

1863an, Estatu Batuetako Gerra zibilean edo sezesio-gerran, John Savage izeneko merkatari bat, bere jabetzan lo egin nahi zuena, hil egin zuten eta dirua lapurtu. Diru hori, 600 dolar urre, ibaian behera aurkitu zuten, eta Savageren gorpua ere aurkitu zuten bi esklabok zaku batean ibaian behera, Chipitaren etxean geratu eta bi egunera. Chipitaren ataripean odola aurkitu zuten, nahiz eta berak odola jateko hil zuen oilo batena zela argudiatu zuen; hilketaren data zehatza galdu egin zen gorteko artxiboko sute batean galdu zirenean, baina, seguruenik, 1863ko irailaren 1etik urriaren 1era gertatu zen.
Bai Chipita bai Juan Silvera (seguru asko, haren seme ez-legitimoa zen, eta Chipitarentzat lan egiten zuen hilketaren unean, hainbat lan eginez) biak atxilotu zituen William Means sheriffak, eta hilketa horrengatik kondenatuak izan ziren, Savageri lapurreta egin ondoren. Dirua, ordea, hilotzaren ondoan aurkitu zuten, eta Savagek azken gaua eman zuen tokiko areto batean, bertako jendearekin edaten eta batasunaren armadari (estatubatuarra) zaldi-salmenta baten ondorioz irabazitako diruaren harrotasuna erakusten. Horrek bertako lagun asko gogaitu zuen, Texas Amerikako Estatu Konfederatuetako kide zela eta Estatu Batuen aurkako Sezesio Gerran sartuta zegoela uste baitzuten.

### Epaiketa

Epaiketan, Chipitak ez zuen testigantza eman nahi izan, ezta bere defentsan hitz egin ere, eta bera errugabea zela baino ez zuen errepikatzen; batzuek hori bere seme ez-legitimoa (Juan Silvera, agian egiazko hiltzailea) babesteko egin zuela pentsatu zuten; Silvera delitu txiki baten errudun aurkitu zuten, eta zigor arina jaso zuen; Chipita, berriz, 14. barrutiko Benjamin F epaileak hilketaren erruduntzat jo zuen.
Epaimahaikoek adin handiagatik, eta emakumezkoa izateagatik, errukitzeko eskatu zuten, baina Nealek heriotza zigorrera kondenatu zuen. Meansvilleko Means sheriffaren etxean atxilotu zuten. Bi aldiz saiatu ziren lintxatzen, eta, ondoren, herriko gortera eraman zuten. Han, bertako haurrek gozokiak eta tabakoa oparitzen zioten.
1863ko azaroaren 13an, borreroa Chipitaren ziegara iritsi zen exekutatzeko, baina hasiera batean ezin izan zuen egin, Kate McCumber izeneko egoiliar emakume baten erresistentzia aurkitu ondoren. Geroago, egun horretan bertan, Chipita meskite-zuhaitz batetik zintzilikatu zuten; Rachel Sullivan izeneko egoiliar batek oparitu zion soinekoa erabili zuen, eta haren azken hitzak gaztelaniaz "ez naiz erruduna" izan ziren.
Haren gorputza izenik gabeko hilobi batean lurperatua izan zen, identifikatu gabeko leku batean.

## Ondarea eta kultura

Azkenean, Chipita exoneratuaedo barkatua izan zen, lehenik 1979an, Dolph Briscoe de Texas gobernadoreak aldarrikapen ofizial bat egin zuenean, bere prozesu judizialaren injustizia aitortuz, eta gero, 1985ean, Texasko estatuko legegintzaldia ofiziala bihurtu zenean.
Chipitaren historiak eragin kultural handia izan du eskualdean, eta hainbat artelan inspiratu ditu, bi opera, antzerki-lan bat, olerkiak, liburuak eta aldizkariko artikuluak barne.
Txipitaren mamua agertu zeneko istorioak ia hil eta berehala hasi ziren hara eta hona. Exekuzioaren lekuko batek, gutxienez, kexu bat eta kolpe bat entzun zituen Chipitaren hilkutxatik, hura gurdi batean zeramala. Hurrengo egunetan, mamuaren istorioak kontatzen hasi ziren, eta emakume bat agertu zen Chipitaren inguruan. Negarrez agertu zen emakume baten moduan, lepoaren inguruan jarritako soka bat zuela, San Patrizio kaletik eta Nueces ibaiaren bankuetan .

## Aintzatespenak

Besteak beste Chipitaren gertakariak hainbat lan eragin ditu:
* Hainbat artelan inspiratu ditu
* bi opera sortu dira.
* antzerki-lan bat du.
* olerkiak eragin ditu.
* liburuak
* aldizkariko artikuluak

## Bibliografia

* ↑ Briscoe, Dolph. "Official Memorandum by Dolph Briscoe regarding the pardon of Chipita (Josefa) Rodriguez" [Memorándum oficial por Dolph Briscoe acerca del perdón de Chipita (Josefa) Rodrigues] (16 de enero de 1979) [Archivo impreso (memorándum)]. Collection 5, Series: Special Collections and Archives, Caja: 22, Archivo: Dr. Hector P. Garcia Papers. Austin, Estados Unidos: Mary and Jeff Bell Library, Texas A&M University–Corpus Christi.
* ↑ Verhovek, Sam Howe. (1 de enero de 1998). «As Woman's Execution Nears, Texas Squirms» The New York Times (The New York Times Company) CXLVII: A1. ISSN 0362-4331. OCLC .1645522.
* ↑ Streib, Victor L.. (21 de marzo de 2001). «Sentencing Women to Death» Criminal Justice (American Bar Association (ABA)) 16 (1): 24-29. ISSN 0887-7785. OCLC .608146866.
* 1 2 3 4 5 Flores, Manuel. (16 de Octubre de 2017). «Chipita Rodriguez's unjust hanging haunts Texas» Corpus Christi Caller-Times (Gannett) ISSN 0894-5365. OCLC .556631875.
* 1 2 (Ingelesez) Flores, Manuel. «Chipita Rodriguez's unjust hanging haunts Texas» Corpus Christi Caller-Times (Noiz kontsultatua: 2023-02-26).
* ↑ https://texashistory.unt.edu/ark:/67531/metadc271468/m2/1/high_res_d/9781574414837.pdf#page=236. .
* ↑ (Ingelesez) Acosta, Teresa Palomo; Winegarten, Ruthe. (2010-01-01). Las Tejanas: 300 Years of History. University of Texas Press ISBN 978-0-292-78448-2. (Noiz kontsultatua: 2023-02-26).
* 1 2 Jennings, Rachel. (1 de marzo de 2003). «Celtic Women and White Guilt: Frankie Silver and Chipita Rodriguez in Folk Memory» MELUS: Multi-Ethnic Literatures and the Idea of Social Justice (The Society for the Study of the Multi- Ethnic Literature of the United States/Oxford University Press/Universidad de Connecticut) 28 (1): 17-37. doi:10.2307/3595244. ISSN 0163-755X. OCLC .50709793.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5101607