OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Aratis

Aratis edo Aratikos hiri zeltiberiar bat izan zen, oppidum bat, egungo Aranda de Moncayo, Castejón muinoan, hiri nukleotik km 1 iparraldera, Aranda ibaiaren eskuinaldean, Euskal Herriko hegoaldeko muturretik oso gertu. K.a. VI. mendearen inguruan eraiki zen. K. a., eta Erromako armadak suntsitu zuen k.a. 74 eta 72 urteen artean, Irulegiko herrixkaren suntsiketaren garai bertsuan. Suntsiketa horretatik aurrera ez zen berriz populatua egon.
2016an, aztarnategia Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten "gune konplexu eta arkeologikoaren kategorian".

## Identifikazioa

19. mendearen amaieran aurkituriko txanpon batzuei esker, ARATIKOS izenarekin grabatuta (alfabeto zeltiberiarran), hiri honen existentzia ezagutzen da. 1950az geroztik, Antonio Beltrán Martínez edo Jürgen Untermann ikertzaileek Aratis izeneko hiri zeltiberiar batekin identifikatu zituzten txanpon haiek, eta hipotesia luzatu izan behar zela erromantzezko izen hauetako baten erreferentzia: Aranda de Moncayo, Arandiga edo Aranda de Dueroko. 20. mendearen amaieran egin zen identifikazio zehatza Aranda del Moncayotik hurbil dagoen Castejón muinoan kokatutako "Castejón I - El Romeral" aztarnategia zela tokia.
20. mendeko azken laurdenean, hain zuzen, indusketa irregular pribatuen bidez arpilaketa larriak gertatu ziren inguruan; 21. mendean nolabait konponduak Aratisko kaskoak, pieza ikusgarri batzuk, neurri batean Aragoira itzuli direlarik.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Aratis» artikulutik itzulia izan da, 2021-11-30 data duen 1057843531 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2021-11-30 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
* ↑ Vicente G. Olaya. (6 de diciembre de 2019). «Aratis, historia de un expolio con retroexcavadoras» El País.
* ↑ Aragón, Gobierno de. «DECRETO 43/2016, de 19 de abril, del Gobierno de Aragón por el que se declara el yacimiento arqueológico denominado Castejón I- El Romeral, sito en Aranda de Moncayo (Zaragoza), como bien de interés cultural, en la categoría de conjunto de interés cultural, zona arqueológica.» www.boa.aragon.es.
* ↑ admin. (2016-04-22). «Nueva declaración BIC en Aragón.» Turismo de Aragón.
* ↑ «El yacimiento Castejón I de Aranda de Moncayo, Bien de Interés Cultural» Aragón Digital.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q85865312
* Multimedia: Aratis (archaeological site) / Q85865312
# Aratisko kaskoak

Aratiseko kaskoak Aranda de Moncayoko Aratisko aztarnategian arpilatutako jatorri zeltiberiarra duten kasko sorta bat dira; 21. mendean Aragoira berritzuli direnak neurri batean.

## Ezaugarriak

Aratisko kaskoak eta aztarnategiko beste pieza batzuk, K.A. IV eta II mendeen artean datatu dira.
Pieza bakanak dira, ondo kontserbatutako material militar mota hori ez baita ohikoa Iberiar penintsulan. Zeltiberiar kaskoak masailetako piezaz osatuta zeuden, aurpegiaren alboetan ebaketak saihesteko, eta lepo eta sudurrerako babesak ere bazituzten.
Gaur egun berreskuratutako kaskoak Zaragozako Museoan daude.

## Arpilaketaren historia

1993an Ricardo Granada Pérezek aztarnategiaren inguruko lurrak eskuratu zituen, bere metal detektagailuaren aztarnak aurkitzeko helburuarekin.
Horrela aurkitutako kaskoak Utebo herrian ezkutatu zituzten hasieran eta gero bitartekariek enkante etxeetara eraman zituzten, 2 kasko enkantean jarri ziren Londresen eta haien arrastoa galduta dago.
Multzo bat Alemaniako Axel Guttmann eraikuntzako magnateak erosi zituen eta Hermann Born errestauratzaileak berritu zituen, berau Berlingo Historiaurreko eta Antzinako Historia Museoko zaharberritze laborategietako zuzendaria zen bitartean.
2001ean hil zen Axel Guttmann eta bere piezak enkantean jarri zirenean, Mainzko Museo erromatar-germanikoak haien jatorri ez-legezkoa salatu zuen, Espainiatik arpilatutako materiala zirela salatuz.
Bildumaren zati bat Berlingo Guttmann Museoan agertu zen hero, eta beste bat Frantziako Mouginseko Arte Klasikoaren Museoan. Christian Levett buru duen azken erakunde hau izan da piezak, zehazki 7 kasko, Espainiara itzultzea erabaki duena.

## Erreferentziak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, gaztelaniazko wikipediako «Cascos de Aratis» artikulutik itzulia izan da, 2023-01-12 data duen 148552290 bertsioa oinarritzat hartuta. Sartze-datarik ez duten erreferentziak, edo 2023-01-12 baino lehenago datatuak, jatorrizko artikulutik ekarri dira itzulpenarekin batera.
* ↑ https://elpais.com/cultura/2019/12/02/actualidad/1575309809_779595.html#?rel=listaapoyo
* ↑ http://www.museodezaragoza.es/los-cascos-celtibericos-de-aratis-se-exponen-al-publico-en-el-museo-de-zaragoza/
* ↑ Vicente G. Olaya. (2019-12-05). Aratis, historia de un expolio con retroexcavadoras. .
* ↑ https://elpais.com/cultura/2019/12/05/actualidad/1575551653_020892.html
* ↑ José Ángel Montañés. (2012-11-05). Los cascos que no quiso Cultura. .
* ↑ Vicente G. Olaya. (2019-12-03). Siete cascos celtíberos únicos vuelven a España. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q115618664
# Aratz

Aratz Altzaniako mendilerroko mendi nagusia da. Arabako ipar-ekialdean dago, Aguraingo kuadrillan, Goierri (Gipuzkoa) eta Sakana (Nafarroa Garaia) eskualdeekiko mugetatik hurbil. Hegoaldean Asparrenako udalerria du, eta iparraldean Zegamakoa.
Tontorrak 1.443 metroko altuera dauka, eta han harria hutsik eta garbi agertzen da, zuhaitzik eta bestelako landarerik gabe; hortik ei datorkio aratz izena («garbia»).

## Abiapuntuak

* Araiatik: 2 ordu, 822 metroko desnibela.
* Otsaurteko mendatetik: 2 ordu eta 30 minutu, 772 m.

## Ikus, gainera

* Arabako mendiak

## Kanpo estekak

* Aratz luberri.net webgunean
* Datuak: Q3756092
* Multimedia: Aratz / Q3756092
# Aratz-Erreka

Aratz-Erreka, Gipuzkoako Azpeitia udalerriko auzoa da, Urola Erdia eskualdean. Bertaratzeko, aurrez Urrestilla auzotik igaro beharra dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48759811
# Aratuba

Aratuba Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. 11.224 biztanle ditu 114,785 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Ceará

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2013968
* Multimedia: Aratuba / Q2013968
# Aratuípe

Aratuípe Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. 8.677 biztanle ditu 174,012 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Bahiako estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1762335
* Multimedia: Aratuípe / Q1762335
# Arriba España (egunkaria)

Arriba España Nafarroako Iruñea hiriburuan argitaratu ohi zen egunkari frankista bat izan zen. 1936ko abuztuaren 1an sortu eta 1975eko ekainaren 30ean bere azken alea kaleratu zuen.

## Historia

Espainiako Gerra Zibilaren lehenbiziko egunetan Espainiar Falangeak eraso bidez Eusko Alderdi Jeltzaleari ostutako Iruñeko batzokian eta ordu arte alderdi abertzale horrek bere La Voz de Navarra egunkaria argitaratzen zuen inprimategian argitaratzen hasi zen. Eraso horretan falangistek La Voz de Navarra egunkari jeltzaleko Jose Agerre zuzendaria ere atxilotu zuten. Gerora, Iruñeko Arriba España egunkaria Arriba egunkari bilakatu eta Madrilen argitaratzen hasi zen.
Egunkari berria argitaratzearen ardura Fermin Izurdiaga nafar apezari, gerora Frankismoaren Prentsa eta Propaganda Buruzagi Nazionala izendatua izango zena, eta Angel Maria Pascual iruindar kazetari eta idazleari eman zitzaien. Espainiako Gerra Zibila hasi eta berehala, frankistek eremu "nazionala" zeritzoten lurraldean ideologia nazional-sindikalistako kazetaritzaren aitzindaria izan zen.
¡Arriba España! oihua ideologia falangistari loturiko lelo politikoa zen, hortik egunkariaren izenburua.
Lehenbiziko aletik hasita bere pentsamoldea argi eta garbi adierazten du:
| « | ¡Burkide! Judaismoa, masoneria, marxismoa eta separatismoari jazarpena egiteko betebeharra daukak. Suntsitu eta kiskaldu haien egunkariak, liburuak, aldizkariak eta propagandak. Burkide! Jaungoinkoaren eta Aberriaren alde!. | » |
1936ko azaroan, Iruñea eta Nafarroan falangisten basakerien eta suteen zabalkuntzarekin batera, egunkariak euren irakurleei neurriz jokatzeko eta liburutegi pribatuak bakean uzteko eskatzera derrigortua egon zen.
Espainiako Gerra Zibilaren ondoren, egunkariak falangismoaren, frankismoaren eta eurek "buruzagia" ("caudillo") deitzen zuten Franko espainiar diktadorearen leloak zabaltzen jarraitu zuen.
1970eko hamarkadaren hasieran Espainiako egoera politiko-soziala aldatu zenez eta egunkariaren emaitza ekonomiko kaskarrak zituenez, orduko Mugimendu Nazionaleko Prentsa Ordezkaria zen Emilio Romero 1975an egunkariaren itxiera agintzea behartuarazi zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5705410
# Arriboleta

Arriboleta :
| Ezaugarri orokorrak: ||
| - Kokalekua | Bermeo |
| - Luzera | 260 m |
| - Batez besteko zabalera | 30 m |
| - Betetasun maila | Txikia |
| - Urbanizatze maila | Isolatua |
| - Pasealekua | Bai |
| Hondartza mota: ||
| - Hondar mota | Harriak |
| - Bainuaren egoera | Olatu indartsuak, haizetsua |
| - Hondartza nudista | Bai |
| Kirolak: |
| - Surfa egiteko | Ez |
| - Urpekaritza | Bai |
| - Besterik | {{{beste kirolik}}} |
| Ingurumena: ||
| - Landaredia | Bai |
| - Eremu babestua | Bai ([[{{{babestua}}}]]) |
| - Bandera urdina | Bai |
| Segurtasuna: ||
| - Arrisku seinaleak | Bai |
| - Hondartzaina | Bai |
| - Udaltzaingoa | Bai |
| - Sorosle taldea | Bai |
| Sarbideak: |
| - Elbarrientzat | Bai |
| - Sarbide mota | Oinez/Autoz |
| - Sarbide seinaleztatua | Bai |
| Bestelako informazioa: |
| - Taberna kopurua | - |
| - Kanpina | Bai |
| - Herrigunerako distantzia | |
Arriboleta ( (H)arri + bola + -eta ) Matxitxako lurmuturra eta Bermeo arteko kostalde-zerrenda da, non itsasbeheran hondartza sortzen den.
5 kilometroko luzera duen itsasertzeko zati honek arroka handi biribilak eta birlak ditu. Bere 10 eta 15 metroen arteko zabalera mareen arabera aldatzen da.
Egun Urdaibai biosfera erreserban dagoen leku honetan lehen zama-kai bat zegoen, itsasontziek "La Gaviota" gas ustiatzailera joateko erabiltzen zutena.

## Fauna

2004ko abenduan bertan 18 metroko zere arrunt bat (Balaenoptera physalus) agertu zen hondartua. Balea Bermeora eraman zuten zatikatuta izateko.
2006ko urrian Trachipterus arcticus espezimenaren bat agertu zen, Ipar itsasoan bizi dena.
Urpekaritza egiteko leku aproposa da, batez ere hondoratutako "Mina Mari" itsasontziak sortutako uharri artifizialean.

## Ikus Gainera

* Aritzatxu

## Erreferentziak

* 1 2 ALLIKA, Irune; URIARTE, Bitor. Bermeoko toponimia/kostaldea. , 980 or... Agiria eskuragai pdf formatuan: Bermeoko toponimia/kostaldea
* ↑ Espainiako Ingurumen Ministerioaren webgunea
* ↑ Iturriagaetxebarria, Asier. (2005-01-08). «Balea adinako buruhaustea» Berria.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q630199
# Arriaundi

Arriaundi, Harriaundi edo San Gregorio Nafarroa Garaiko mendia da, 942 metro ditu, Arriaundiko mendilerroan kokatuta dagoena eta tontorrik altuena dena.
Goi Erdi Aroko Doneztebe monasterioa Arriaundi mendiaren gailurrean dago. Halaber, gailurrean, aztarnategia dago non I. mendeko, hau da, erromatar garaiko aldare bat topatu dute, Larunbeko aldarea alegia. Aranzadiko ikerlariek eta herritarrek auzolanean eraman dituzte aurrera Arriaundiko aztarnategiko indusketa lanak.

## Erreferentziak

* ↑ Gailurraren izena: Arriaundi (Mendikat webgunean)
* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) Arriaundi (Mendikat)
* ↑ https://www.berria.eus/kultura/baskoien-dibinitate-bati-eskainitako-aldare-bat-aurkitu-dute-larunben_2126641_102.html

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko mendiak
* Nafarroako mendien zerrenda
* Larunbeko aldarea

## Kanpo estekak

* luberri.net webgunean
* Datuak: Q66750341
# Arriba (Colorado)

Arriba Coloradoko herri bat da. Lincoln konderrian kokatua dago. 2010ean 193 biztanle zituen, 1,1398 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Lincoln konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2082274
* Multimedia: Arriba, Colorado / Q2082274
# Arribalda

Arribalda (frantsesez eta ofizialki Rivehaute, bearneraz: Ribahauta) Pirinio Atlantikoak departamenduko mendebaldeko udalerri bat da, Bearnokoa, Zuberoako mugatik kilometro gutxi batzuk ekialdera dagoena. XIV. menderaino behintzat, euskaraz egiten zen han, eta toponimian arrasto ugari utzi du euskal hizkuntzak.

## Udalerri mugakideak

* Montfort iparraldean
* Jeztaze ipar-mendebaldean
* Araujuzon ekialdean
* Nabarzi mendebaldean
* Xarra hegoaldean.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 364 | 337 | 385 | 378 | 436 | 457 | 448 | 412 | 414 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 365 | 392 | 390 | 393 | 410 | 412 | 414 | 398 | 405 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 393 | 457 | 410 | 345 | 314 | 305 | 290 | 256 | 248 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 255 | 259 | 250 | 250 | 230 | 237 | - | - | - |

## Erreferentziak

* ↑ Txomin PEILLEN: «Uhaitzibar osoa euskaldun», Fontes linguae vasconum: Studia et documenta, ISSN 0046-435X, 14. urtea, 39 zenbakia, 1982, 339-346 orrialdeak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q857929
* Multimedia: Rivehaute / Q857929
# Arribe

Arribe Nafarroako ipar-mendebaldeko herria da, Araizko udalerriaren eta Arribe-Atallu kontzejuaren herriburua dena.
1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 168 biztanle ditu.

## Mugakideak

Iparraldean Orexa (Tolosaldea), hegoaldean Betelu, mendebaldean Azkarate eta ekialdean Gorriti mugakide ditu.

## Inguru naturala

Hegoaldean Aralarko mendilerroa herriaren mugakide naturala dugu, Aralarko Mallo ikusgarriak bertatik bertara daudelarik: Ttutturre (1282 m.), Hirumugarrieta (1431 m.), Aldaon (1411 m.), Uakorri (1306 m.) eta Balerdi (1197 m.).
Ekialdean berriz Elosta (937 m.), Santa Barbara (853 m.) eta Urkieta (854 m.) mendiak daude.
Bestela, Araxes ibaiak herria zeharkatzen du hegoekialdetik iparmendebaldera, Gipuzkoa aldean Oria ibaira isurtzen dena eta Aralar eta inguruko mendietako urak jasotzen dituena.

## Ondarea

* San Migel eliza: Erdi Arokoa. Pietateko Ama Birjinaren ohorezko irudi baliotsua, XV. mendekoa. XVII. mendekoa da erretaula nagusia; Antxetaren eragina dute erretaula hartako irudiek. Kanpandorreak oinarrian ogiba-arku haundi bat du errepideak zeharka dezan, gainean gero eta estuagoak diren gorputzak. Goikaldeko gorputza oktogonala da eta erdi-puntuko arkutan kanpaiak ditu.
* Bideko Ama Birjinaren ermita.
* Santa Ageda ermita: Atalluko mugaren alboan, herriko hilerritik gertu.
* Orellako jauregia: Hiru solairuko jauregia, lau isuriko teilatua duena. Inposta jarraituekin banatuta daude solairuak. Fatxada zurituak ditu, harlanduzko leihoen markoak eta murruen ertzak izan ezik.
* Batzarre etxea: 1511koa, garai bateko batzar etxea omen zen. Juan Gorritik berreraikia, ia galduta egon ondoren.

## Demografia eta biztanleria

Arribeko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 181 | 180 | 176 | 181 | 171 | 164 | 162 | 168 |

## Arribetarrak

* Urko Aristi (1977-), telebista nahiz eguraldi aurkezlea eta kazetaria. Nahiz eta Ibarran jaioa izan, txiki-txikitatik Arriben bizitakoa da.
* Izaskun Arrue (1927-2016), Arabako lehen ikastolaren sortzailetariko bat.

## Biztanle ospetsuak

Juan Gorriti (1942-) eskultore eta margolariak Batzarre etxean ditu bizitokia eta Mallope galeria.

## Ikus, gainera

* Aribe

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)Araizko udal webgunea
* Datuak: Q8204921
* Multimedia: Arribe / Q8204921
# Arribe-Atallu

Arribe-Atallu Araizko kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 280 biztanle ditu. Elkarrengandik gertu dauden bi herrik osatzen dute: Arribek eta Atalluk.

## Demografia eta biztanleria

Arribe-Atalluko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 |
| 312 | 311 | 304 | 307 | 295 | 284 | 281 | 280 | 282 |

## Erreferentziak

* ↑ Datuak honako helbidean aurkitu dira lotura

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2863613
* Multimedia: Arribe-Atallu / Q2863613
# Arriaundiko mendilerroa

Arriaundiko mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Arriaundi mendia da, 942 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Arriaundi mendiak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak

* Arriaundi, 942 m 42°54′39″N 1°45′02″W﻿ / ﻿42.9108224°N 1.7505913°W﻿ / 42.9108224; -1.7505913
* Mintxegi, 924 m 42°55′08″N 1°44′27″W﻿ / ﻿42.9189356°N 1.740699°W﻿ / 42.9189356; -1.740699
* Urrutxaga, 917 m 42°54′55″N 1°44′56″W﻿ / ﻿42.9153706°N 1.7490047°W﻿ / 42.9153706; -1.7490047
* Mendurrotz, 916 m 42°55′33″N 1°45′05″W﻿ / ﻿42.9257978°N 1.751416°W﻿ / 42.9257978; -1.751416
* Arangaitz, 886 m 42°55′45″N 1°44′06″W﻿ / ﻿42.9292003°N 1.7348896°W﻿ / 42.9292003; -1.7348896
* Maribizkar, 875 m 42°55′36″N 1°44′05″W﻿ / ﻿42.9267676°N 1.7347678°W﻿ / 42.9267676; -1.7347678
* Arizbakar, 868 m 42°55′44″N 1°43′43″W﻿ / ﻿42.9289067°N 1.7287072°W﻿ / 42.9289067; -1.7287072
* Zanborraga, 813 m 42°55′17″N 1°46′07″W﻿ / ﻿42.9213900°N 1.7684752°W﻿ / 42.9213900; -1.7684752
* Bagadixar, 794 m 42°55′34″N 1°42′41″W﻿ / ﻿42.9260465°N 1.7112921°W﻿ / 42.9260465; -1.7112921
* Arberoki, 791 m 42°54′33″N 1°44′01″W﻿ / ﻿42.909104°N 1.7335244°W﻿ / 42.909104; -1.7335244
* Izketa, 766 m 42°53′14″N 1°44′25″W﻿ / ﻿42.8872963°N 1.7402897°W﻿ / 42.8872963; -1.7402897
* Primiziburu, 746 m 42°53′54″N 1°44′52″W﻿ / ﻿42.898319°N 1.7477205°W﻿ / 42.898319; -1.7477205
* Oiargain, 724 m 42°54′40″N 1°42′24″W﻿ / ﻿42.9111177°N 1.7066417°W﻿ / 42.9111177; -1.7066417
* Illarragorri, 722 m 42°54′28″N 1°42′23″W﻿ / ﻿42.9077463°N 1.7063324°W﻿ / 42.9077463; -1.7063324
* Aistringua, 721 m 42°55′07″N 1°42′08″W﻿ / ﻿42.9185162°N 1.7023456°W﻿ / 42.9185162; -1.7023456
* Mendi, 709 m 42°53′46″N 1°46′20″W﻿ / ﻿42.8961166°N 1.7721873°W﻿ / 42.8961166; -1.7721873
* Txurbil, 703 m 42°53′39″N 1°45′32″W﻿ / ﻿42.8942355°N 1.7589116°W﻿ / 42.8942355; -1.7589116
* Txurri, 691 m 42°53′45″N 1°45′56″W﻿ / ﻿42.8958028°N 1.7656164°W﻿ / 42.8958028; -1.7656164
* Arburun, 667 m 42°52′48″N 1°44′28″W﻿ / ﻿42.8799123°N 1.7411256°W﻿ / 42.8799123; -1.7411256
* Ollarnagusi, 618 m 42°53′20″N 1°45′52″W﻿ / ﻿42.8888647°N 1.7643955°W﻿ / 42.8888647; -1.7643955
* Urriztondo, 569 m 42°54′40″N 1°47′39″W﻿ / ﻿42.9111804°N 1.79405°W﻿ / 42.9111804; -1.79405

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) mendilerroa Arriaundiko mendilerroa (Mendikat)
* ↑ Mendikat, Euskal Herriko Katalogo osoa.

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56882128
# Arribiltoa

Arribiltoa Azpilkuetako auzoa da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, 22 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria

Arribiltoako biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 21 | 21 | 20 | 23 | 23 | 24 | 24 | 22 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254125
# Aristarko Samoskoa

Aristarko (antzinako grezieraz: Ἀρίσταρχος; Samos uhartea, K.a. 310 - c. K.a. 230) greziar astronomo eta matematikoa izan zen. Antzinako Grezian jaio eta bizi izan zen. Ezagutzen den lehen pertsona da teoria heliozentrikoa planteatu zuena, eguzkia unibertsoaren erdian kokatuz.

## Bizitza

Ez da askorik ezagutzen haren bizitzaz. Samoskoa goitizenagatik uste da Samos uhartean jaio zela, eta jakina da Alexandriako Liburutegian lanean aritu zela. Bere lanen artean, bakarra gelditzen da: Eguzkiaren eta ilargiaren tamaina eta haiekiko distantziak.

## Heliozentrismoa

Aipaturiko Eguzkiaren eta ilargiaren tamaina eta haiekiko distantziak lana geozentrismoan oinarritzen bada ere, badakigu heliozentrismoaren aldeko beste liburu bat ere idatzi zuela, berari buruzko aipamenak egiten baitituzte Arkimedesek eta Plutarkok.
Honako hau idatzi zuen Arkimedesek:
| « | Zu, Gelon erregea, badakizu unibertsoa dela astronomo gehienek Lurra erian duen esferari ematen dioten izena, eta bere erradioa Eguzkia eta Lurraren erdigunea elkartzen dituen lerro zuzenaren parekoa dela. Hau da astronomoei entzun diezun ohiko deskribapena. Baina Aristarkok hipotesi berriak dituen liburua idatzi du eta bertan unibertsoa hainbat aldiz handiagoa dela baieztatzen du. Bere hipotesien arabera izar finkoek eta eguzkiak geldi diraute eta Lurra da eguzkiaren inguruan zirkulu bat osatuz biratzen duena eguzkia orbitaren erdian kokaturik dagoelarik, eta izar finkoen esferaren erdian ere eguzkia dagoela, Lurrak eguzkirako duen distantzia bera izar finkoekiko ere mantentzen duelarik | » |
Plutarkok aldiz zera idatzi zuen:
| « | Cleantesek, Aristarkoren garaikidea zenak, pentsatu zuen beharrezkoa zela grekoek Aristarko sinesgabe izateagatik epaitzea, Unibertsoko etxea (hau da, Lurra) mugimenduan jartzeagatik (...) zerua geldi dagoela esaten du eta Lurrak zirkulu zeihar batean biratzen duela, eta aldi berean bere ardatzaren inguruan errotatzen duela. | » |

## Eguzkiarekiko distantzia

Aristarkok esan zuen Eguzkiak, Ilargiak eta Lurrak angelu zuzena osatzen dutela ilgora eta ilbeheran. Kateto handiaren aurkako angeluak 87º zituela zehaztu zuen. Ilargiaren eta Eguzkiaren diametroen tamaina Lurrarekiko duten distantziarekiko proportzionalak direla baieztatu zuen. Ez zebilen hain oker, izan ere, hau betetzen baita, baina ez berak emandako neurriekin. Berak zioen Eguzkia Ilargia baino 20 aldiz handiagoa dela eta beraz 20 aldiz urrunago dagoela, eta gaur egun badakigu zenbakia 400 dela, hau da 20².
Badirudi Eguzkiaren tamaina handi honek eragingo ziola gorputz txikiagoek bere inguruan biratzen dutela pentsatzea.

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz) ¿Girará la Tierra alrededor del Sol? Aristarko ondorio honetara zelan iritsi zen aztertzen duen NASAren webgune bateko orrialdea.
* Datuak: Q140188
* Multimedia: Aristarchus of Samos / Q140188
# Aristelliger

Aristelliger Sphaerodactylidae familiako narrasti genero bat da. Hego Amerika, Erdialdeko Amerika eta Karibean bizi dira.

## Espezieak

* Aristelliger barbouri Noble & Klingel, 1932
* Aristelliger cochranae Grant, 1931
* Aristelliger expectatus Cochran, 1933
* Aristelliger georgeensis (Bocourt, 1873)
* Aristelliger hechti Schwartz & Crombie, 1975
* Aristelliger lar Cope, 1861
* Aristelliger praesignis (Hallowell, 1856)
* Aristelliger reyesi Diaz & Hedges, 2009

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2358269
* Multimedia: Aristelliger / Q2358269
* Espezieak: Aristelliger
# Aristarko Samotraziakoa

Aristarko Samotraziakoa (antzinako grezieraz: Ἀρίσταρχος, Arístarchos; K.a. 220 - 143) Antzinako Greziako gramatikari eta kritikaria izan zen.

## Biografia

Bizantzioko Aristofanesen ikasle jarraitzailea, Antzinateko gramatikari ospetsuenetakoa da. Alexandriako liburutegi entzute handikoaren zuzendaria eta sona handia izan zuen filologia eskola baten sortzailea ere izan zen.
Aristarko eta haren maisua, Kanon alexandriarra deritzan sailkapen ezagunaren egiletzat dauzkate. Alabaina, Homeroren lanei buruzko kritikak ekarri dio omenik handiena. Batasun poetikoan oinarriturik, pasarte eta kanta batzuk apokrifotzat jo zituen eta beste zenbaiti buruz zalantzak agertu zituen. Villoisonek Venezian 1781ean aurkitutako lana da "Homeroren auzia" delakoaren iturburua.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q312114
# Aristau

Aristau Suitzako udalerria da. Argovia kantonamenduan dago, Muri barrutia barrutian. 2014an 1,498 biztanle zituen 8,64 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q64752
* Multimedia: Aristau / Q64752
Besenbüren Boswil Jonen Merenschwand Muri (AG) Ottenbach