# Yo-yo

Yo-yo jostailua egurrezko, plastikozko edo beste material batzuetako disko bat da, eta ertz osoaren erdian zirrikitu sakona du. Zirrikitu horretan ardatzaren inguruan, hainbat buelta egiten dira sokatxo batean, mutur bat hatzamar batean lotuta dagoena. Hatzamarrak txandaka igo eta jaisten den lokarri bat biltzen da. Diskoa gorantz eta beherantz astinduz diskoa sokan gora eta sokan behera ibiltzen da etengabe.
Webster’s collegiate dictionary hitzaren arabera, yo-yo hitza Filipinetako iparraldeko yo-yo hitzetik dator. Beste iturri askok, Panatiko Originary Origins of Yesterday's Things barne, esaten dute tagalo hizkuntzako terminoa zela, ‘badator-badator’ esan nahi duena.

## Historia

Ez dakigu zehazki nondik datorren yo-yoa, baina Grezia zaharrean aurrekari bat izan omen zuen. Atenasko K.a. V. mendeko kopa batean.mutil gazte bat agertzen da, hari batetik zintzilik dagoen objektu esferiko bati eusten diona, yo-yo joko modernoaren antzeko jarrera batean, objektuaren ezaugarri zehatzez edo haren erabilgarritasunaz ez dago datu ziurrik baina.
Oso geroago, XVI. mendean, Filipinetako ehiztariek antzeko tresna bat erabiltzen zuten animaliak ehizatzeko, bai objektua hanketan biribilkatuz (Argentinako boleadora bezala edo),, bai zuhaitz baten gainetik sokan zehar azkar erori araziz, horrela ehizatu nahi zuten harrapakina jotzeko.
1769ko pintura batek lau urteko Luis XVII bat erakusten du yo-yo batekin jolasean. Une hartan "emigrette" izenarekin ezaguna zen "etorkina" esan nahi zuena; Frantziako iraultzaren ondorioz beste herrialde batzuetara emigratzen zuten nobleen seme-alabak erabili ohi zutelako edo. XVIII. mendean, soldadu frantsesek eta Napoleonek berak ere yo-ypa erabiliko zuten estresaren aurkako objektu gisa.
1866ko azaroaren 20an, Cincinnatiko (Ohio) James L. Havenek eta Charles Hettrick-ek Estatu Batuetako patentea sinatu zuten, filipinar bati emandako lehena, «bandelore izeneko jostailu baten eraikuntza hobetuari» buruzkoa.
Hala ere, yo-yoa nahiko ahaztuta egon zen 1928an Pedro Flores izeneko filipino-estatubatuar batek Yo-yo Manufacturing Company lantegia ireki zuen arte Santa Barbaran (Kalifornia).
Jostailuaren dozena bat modelo egiten hasi zen enpresa. Urtebete geroago, 1929ko azaroan, Floresek beste bi lantegi ireki behar izan zituen Los Angelesen eta Hollywooden. 600 langile zituen eta 300 000 unitate ekoizten zituen egunean.
1930ean, Donald Duncan estatubatuarrak Floresen fabrikak erosi zituen.
Hirurogeiko hamarkadan agertu ziren jostailu hau ekoizten zuten Plastimarx eta Impala jostailu-enpresak, enpresa multinazionalak, hala nola Flambeau Products Corporation (Duncan markaren jabea) eta Jack Russell enpresa, mundu osoan Coca-Cola enpresa sustatzen zuena.

## Erabiltzaile ezagunak

Horien artean daude John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson eta Richard Nixon presidenteak. Jakina zen denbora-pasarako jostailu honen zale handiak zirela, askotan Etxe Zuriko lehendakaritza-bulegoan yo-yoarekin jolasten ikusten baitzitzaien.
1985eko apirilaren 12an, yo-yoa espaziora joan zen Discovery transbordadorearen tripulazioarekin, eta handik urte batzuetara, Atlantis espazio-ontzian.
Urtero, mundu-mailako lehiaketa bat antolatzen da Orlandon (Florida).
Eddy Fast (“azkarra”) McDonaldek munduko titulua du, bere yo-yoarekin ordubetean 8.437 lazaldi egitea lortu zuen eta.

## Yo-yo eguna

Ekainaren 6an, yo-yo-aren Nazioarteko Eguna ospatzen da. Egun horretan, planetako hainbat lekutan jarduera eta lehiaketa ugari antolatzeko aprobetxatzen da, eta, horietan, jostailu tradizional horrekin esperientzia gehien duten pertsonek beren trebetasunak erakusten dituzte.

## Motak

Yo-yoak hiru taldetan bana daitezke, morfologiaren arabera. :
- Erantzuna dutenak: yo-yo mota hau da ezagunena. Jaurtitzean, jaitsi ondoren berez bildu eta igo egiten da.
- Erantzunik gabekoak: yo-yo mota hau, hain ezaguna ez dena, ez da igotzen jaurtitzen denean, errodamendu bat eta silikonazko panelak baititu, eta horiek mugimendu berezi bat behar baitute gora egiteko.
- Kanpoko haridunak: yo-yo mota hau ez dago sokari lotuta. Trikimailuak egiteko, erabiltzaileak soka eta erdiko ardatza lotuta geratzea lortu behar du. Hori dela eta, estetikoki oso antzekoak dira diabolo izeneko joko malabaristarekin.

## Latinoamerikan

Argentinan, 1970. urtean, zaletasun handia sortu zen yo-yoaren inguruan, Bronco eta Russell markekin, besteak beste.
Mexikoko lehen yo-yoa zurezkoa izan zen, Sheiro markakoa.
1962an, Plastimax enpresak (Mexiko) publizitate-kanpaina arrakastatsu bat jarri zuen abian.
Ekuadorren eta Latinoamerikako zenbait herrialdetan, 1970eko hamarkadaren amaieran, Coca-Cola enpresak arrakastaz sartu zuen Genuino Russell Yo-yoa.
Gaur egun, Mexikon, bi yo-yo elkarte daude: Mexikoko Yo-Yo elkartea eta Mexikoko tronpo eta yo-yo elkartea.

## Yoyoa fikzioan

Jr Beary, Beary Familyko Walter Lanz pertsonaia ("Fabula tonta" Latinoamerikan), noizbehinka agertu ohi zen yoyo batekin jolasean. El Chavoko telebistako showean Carlos Villagránek interpretatutako Quicoko pertsonaiak yoyo bat erabiltzen zuen noizbait. Bestalde, yo-yo bat da Gatchman anime-serieko emakumezkoen pertsonaiaren eraso-arma, edo Agata June edo Princesa izenez ezagutzen den Fuerza G. Terraria bideojokoan, Yo-yós direlakoak arma bereziak dira. Earthbound bideojokoan, "Ness" protagonistak arma bat du, yo-yo bat alegia. Super Smash Bros bideo-jokoen sagan ere ikus daiteke, arma hori erabiliz. Han esan zenion erasoen zati bat dela.

## Erreferentziak

* ↑ Charles Panati: Panati’s extraordinary origins of everyday things. Harper Paperbacks, 1989. ISBN 0-06-096419-7.
* 1 2 «La desconocida historia del yoyó» abc 2014-09-16.
* 1 2 3 Andrés Felipe. (2017-02-25). «Historia del Yoyo» Historia y biografía de.
* ↑ «U.S. Patent 59,745».
* 1 2 ccarmona. (2016-06-06). «▷ El Yo-yo tiene su Día» El Impulso.
* ↑ «YoYos con y sin respuesta | Guía - La Tienda Del YoYo» www.latiendadelyoyo.com.
* 1 2 3 Yo-yo.com.mx
* ↑ «The Beary Family - Terrible Shows & Episodes Wiki» terribletvshows.miraheze.org.

## Ikus gainera

* Malabare-jostailua

## Kanpo estekak

* Educar.org, El yo-yo (o yoyó).
* Datuak: Q183621
* Multimedia: Yo-yos / Q183621