# Jariakortasun

Jariakortasuna (jariakortasuna eta hitz-jarioa ere esaten zaio) hizketarako jarraitutasunari, koherentziari, abiadurari eta ahaleginari dagokie. Hizkuntza-ekoizpena, hizkuntza-gaitasuna edo hizkuntza-trebetasuna ezaugarritzeko ere erabiltzen da.
Hizketa-hizkuntzaren patologian, soinuak, silabak, hitzak eta esaldiak azkar hitz egitean lotzen diren fluxua esan nahi du, non jariakortasunaren nahastea termino kolektibo gisa erabili baita makurtzeko eta totelkatzeko.
Jariakortasuna hizkuntzen ekoizpenari buruzko terminoa da, alde batetik, hizkuntza-gaitasunean edo hizkuntza-gaitasunean erabiltzen dena Hizketaren ekoizpena karakterizatzeko ere erabiltzen da, gainjartze pixka batekin.
Hizketaren eta hizkuntzaren patologian, arintasuna azkar hitz egitean aplikatzen diren jarraitutasunari, erregulartasunari, abiadurari eta ahaleginari dagokie. "Hizketaren ekoizpenaren sendotasuna, arintasuna, tasa eta ahalegina". "Jariakortasun" terminoa gutxienez 1993tik kohesioa eta hertsadura taldekatzeko eta deskribatzeko termino kolektibo gisa erabili da.
Arintasuna informazioa azkar eta esperientziaz ematen duen pertsona edo sistema batena da. $^{[jatorrizkoikerketa?}$

## Hizkuntzaren erabilera

Hizkuntzaren jariakortasuna da pertsona baten hizkuntzaren gaitasuna karakterizatzeko edo neurtzeko erabiltzen den terminoetako bat, sarritan zehaztasunez eta konplexutasunez erabiltzen dena. Nahiz eta ez dagoen aho bateko adostasunik hizkuntzaren definizioei edo jariakortasun-neurriei buruz, esan ohi da norbaitek jariakortasuna duela, baldin eta hizkuntzaren erabilera arina, naturala, koherentea eta erraza dirudien, geldoaren ordez, erabilera geldoa. Bestela esanda, jariakortasuna hizkuntza eskariz sortzeko eta ulertzeko gaitasun gisa deskribatzen da maiz.
Jariakortasunaren definizioek ezaugarri hauek dituzte: lengoaiaren erabiltzailearen automatizazioa, lengoaia erabiltzeko abiadura eta koherentzia, edo hizketatik irteteko luzera eta abiadura. Automatizazioaren teorien arabera, hizkuntzaren erabiltzaileek hizkuntzaren erabileraren osagai guztiak kontrola ditzakete, ekintzaren osagai bakoitzari jaramonik egin gabe. Bestela esanda, jariakortasuna hizkuntza ezagutzean lortzen da, eta modu inkontzientean edo automatikoan sor daiteke. Hizketaren abiadurari, luzerari eta abiadurari buruzko teoriek espero dute hiztun jariakorrek denbora errealean sortuko dutela hizkuntza, modu arinean, etenaldi luzerik gabe, gezurrezko hasierarik gabe edo errepikapenik gabe (elementu horien presentzia hizketaren zati naturala dela aitortuz). Batzuetan, jariakortasuna errendimendu-neurri bat da, hizkuntza-adierazpen zehatzagoa adierazten baitu, eta, beraz, aukeratzeko eta ulertzeko gaitasuna jariakortasuna ulertzeko funtsezko moduak dira askotan.
Jariakortasuna, batzuetan, zehaztasunarekin (edo hizkuntzaren erabileraren zehaztasunarekin, batez ere zehaztasun gramatikalarekin) eta konplexutasunarekin (edo estrategia lexiko eta diskurtsiboen ezagutza zabalagoarekin) kontrastatzen da. Jariakortasuna, zehaztasuna eta konplexutasuna osagai desberdinak dira, baina hizkuntzaren menderatzearen eta erabileraren artean lotuta daude.

### Motak

Oro har, lau isurpen-mota daude: irakurketaren arintasuna, ahozko arintasuna, argitutako irakurketaren arintasuna eta idatzizko edo konposizioko arintasuna. Jariakortasun mota horiek elkarri lotuta daude, baina ez dira nahitaez tandemean edo linealki garatzen. Batek jariakortasuna garatu dezake zenbait motatan, eta jariakortasun txikiagoa izan dezake beste batzuetan.
Gaitasunari dagokionez, "arintasunak" zerikusia duten baina bereiz daitezkeen gaitasun batzuk biltzen ditu:
* Irakurketaren arintasuna hitzak irakurketaren eta irakurketaren ulermenean ezagutzearen arteko loturari dagokio. Lotura hori testua irakurtzeko abiaduran eta zehaztasunean adierazten da. Irakurketaren arintasunari buruzko ikerketak zehaztasun, automatikotasun eta prosodia kontzeptuak lerrokatzen ditu. Irakurketaren arintasuna lortzeko, irakurleek hizkuntzaren edukia eta erabilitako hiztegia ezagutu behar dituzte. Haurrei arintasunez irakurtzen ikasteko diseinatutako esku-hartzeek, eskuarki, irakurketa-modu errepikaturen bat izaten dute, baina prozesu hori desberdina izan daiteke ikasteko ezintasunak dituzten haurrentzat, irakurketaren arintasunarekin borroka egin baitezakete.
* Ahozko jarioa edo hizketaren jariakortasuna mintzamena sortzeko eta jasotzeko neurria da, bozgorailu jariakor batek elkarrizketan beste batzuk ulertzeko eta haiei erantzuteko gai izan behar baitu. Mintzaira, eskuarki, itxuraz jariakorrak ez diren nolakotasunek bereizten dute (e.g., zatikatzea, etenak, hasiera faltsuak, hustea, errepikapena), «atazaren estresa»ren ondorioz. Beraz, ahozko arintasuna pertzepzioari dagokionez uler daiteke, eta hizketaren nolakotasun horiek espero direnak eta naturalak (i.e., jariakorrak) edo ezohikoak eta arazotsuak (i.e., ez-arinak) diren.
* Ahozko irakurketaren arintasuna ahozko jariakortasunetik bereizten da batzuetan. Ahozko irakurketaren arintasuna hitzak zehaztasunez eta azkar irakurtzeko gaitasunari dagokio, ahozko adierazpen ona eta idazketa ona erabiltzen diren bitartean. Ahozko irakurketaren arintasuna, sarritan, Schreiber-en Prosodiaren Teoriari lotuta egoten da, hizketaren tonuari, erritmoari eta adierazkortasunari garrantzia ematen baitio.
* Idatzizko edo konposizioko jarioa hainbat modutan neur daiteke. Ikertzaileek konposizioaren luzera (batez ere baldintza kronologikoetan), minutuan sortutako hitzak, esaldiaren luzera edo klausulako hitzak neurtu dituzte. Proportzio-neurriak (adibidez, klausulakako hitzak, esaldiko hitzak eta errorerik gabeko esaldiko hitzak) historian zehar baliagarriagoak eta fidagarriagoak izan dira.

### Bigarren hizkuntza eskuratzean

Jariakortasunaren ebaluazioa hizkuntzaren gaitasunaren neurria edo karakterizazioa izan ohi denez, arintasuna zehaztea lan zailagoa izan daiteke hiztuna bigarren hizkuntza ikasten ari denean. Oro har, ikasle bat zenbat eta beranduago hurbildu atzerriko hizkuntza bat ikastera, orduan eta zailagoa da ulermen hartzailea (entzumena) eta produkzio arina (hizketan) bereganatzea. Helduentzat, beren ama-hizkuntza ezarri ondoren, bigarren hizkuntza ikastea mantsoagoa eta osoago irits daiteke, eta, azken batean, arintasunari eragiten dio. Hala ere, aldi kritikoaren hipotesia oso gai eztabaidatua da, zenbait adituk baieztatzen dutenez, helduak jariakor bihur daitezke bigarren hizkuntza eskuratzean. [beharrezko zitazioa] Adibidez, atzerriko hizkuntza batean irakurtzeko eta idazteko trebetasunak errazago lor daitezke, baita gazteen lehen hizkuntza ikasteko epea amaitu ondoren ere.
Beraz, nahiz eta sarritan suposatzen den haur txikiek hizkuntzak errazago ikasten dituztela nerabeek eta helduek baino,[15][16] kontrakoa da; ikasle zaharragoak azkarragoak dira. Arau horren salbuespen bakarra ebakera da. Haur txikiek, ezinbestean, beren bigarren hizkuntza ikasten dute jatorrizkoaren antzeko ebakera batekin; adin aurreratuago batean hizkuntza bat ikasten hasten diren ikasleek, berriz, nekez lortzen dute jatorrizko baten antzeko maila.

#### Haurren hizkuntzetako bigarren erosketa

Haurtzaroa aldi kritikoa denez, iritzi orokorrak dio errazagoa dela haur txikientzat bigarren hizkuntza ikastea helduentzat baino. Haurrek, gainera, berezko arintasuna har dezakete hizkuntza modu trinkoan erakusten denean, gizarte-ingurune batean elkarreragin oparoarekin. Gaitasunaz gain, beste faktore hauek ere badute eragina: 1) motibazioa, 2) gaitasuna, 3) nortasunaren ezaugarriak, 4) eskuratzeko adina 5) lehen hizkuntzaren tipologia 6) maila sozioekonomikoa eta 7) L2 sarreraren kalitatea eta testuingurua, L2 eskuratze-tasan eta eraikinaren jariakortasunean. Bigarren hizkuntza eskuratzeak (SLA) haurren hazkuntza kognitiboan eta garapen linguistikoan eragiteko gaitasuna du.
Hizkuntza objektiboan hitzak sortzeko gaitasuna nerabezarora arte garatzen da. Ahalegin berezia eginez hizkuntza berri bat lortzeko berezko gaitasuna i.e. pubertaroaren inguruan txikitzen has daiteke. 12-14 urte. Ikasteko giroa, material didaktiko ulergarriak, irakaslea eta ikastuna ezinbesteko elementuak dira SLAn eta haurren jariakortasunaren garapenean. $^{[beharrezkohitzordua]}$
Paradisek (2006), haurtzaroan hizkuntzak eskuratzeari eta eraikinen jariakortasunari buruzko azterlanak, lehen eta bigarren hizkuntzaren eskuratze-ereduak oro har antzekoak direla aztertzen du, hiztegia eta morfosintaxia barne. Lehen hizkuntzaren fonologia nabaria izan ohi da SLAn, eta 1Hren hasierako eragina bizitza osorako izan daiteke, baita L2 ikasle diren haurrentzat ere.
Haurrek bigarren hizkuntza bat aldi berean (L1 eta L2 aldi berean ikastea) edo sekuentzialki (L1 lehenengo eta gero L2 ikastea) ikas dezakete. Azkenean, jariakortasuna garatzen dute bietan, bizi diren komunitateak hein handi batean hitz egiten duen hizkuntza nagusi batekin.

#### Helduen bigarren hizkuntza ikastea

Ikasle zaharrenen artean, bigarren hizkuntza edo "L2" ikasteko prozesua ez da ikasle gazteenen berdina, haien lan-memoria dela eta. Laneko memoria, erantzun automatikoen bidez arintasunari lotua ere, funtsezkoa da hizkuntza ikasteko. Informazioa aldi baterako biltegiratu eta manipulatzen denean gertatzen da hori. Laneko oroimenean, hitzak iragazi, prozesatu eta entseatu egiten dira, eta informazioa bildu egiten da hurrengo interakzio-pieza fokatzen den bitartean. Arintasun ebaluazioetan aurkitutako hasiera faltsu, eten edo errepikapen horiek ere lanaren memoriaren barruan aurki daitezke, komunikazioaren zati gisa.
Bigarren mailako edo maila apalagoko hezkuntza duten pertsonek aukera gutxiago dute hizkuntza-eskolak hartzeko. Halaber, ikusi da emakumeek eta gazte etorkinek aukera gehiago dutela hizkuntza-klaseak hartzeko. Gainera, heziketa-maila handia duten eta lan kalifikatua nahi duten etorkinak —ikasteko zailak diren pertsonen arteko eta kulturarteko trebetasunak behar dituztenak— dira 2Hn jariakortasun gutxien dutenak.

## Patologia fonoaudiologikoa

Jariakortasuna hizketa-hizkuntzaren patologia-terminoa da, eta soinuak, silabak, hitzak eta esaldiak azkar hitz egitean lotzen dituen leuntasuna edo fluxua adierazten du. Jariakortasun-nahaste terminoa termino kolektibo gisa erabili da makurtzeko eta totelkatzeko. Bi nahasteek etenak dituzte hizketaren arintasunean, eta biek dute hizketaren zatiak errepikatzeko erraztasuna.

## Hizkuntzaren jariakortasunaren ebaluazio automatikoa

Zenbait sistema automatiko garatu dira haurrengan edo bigarren hizkuntzako ikasleengan hizketaren arintasuna ebaluatzeko. Lehenengo sistemek hizketaren ezagutza automatikoa erabili zuten neurri objektiboak kalkulatzeko, hala nola hizketa- edo artikulazio-tasa, hizketaren jariakortasunaren balorazio subjektiboekin lotura estua zutenak. Azterketa berriagoek erakutsi zutenez, neurri akustiko automatikoak (i.e., hizketa ezagutzeko sistema automatikorik erabili gabe) ere erabil daitezke hizketaren arintasuna neurtzeko bigarren hizkuntzako ikasleengan edo haurrengan.

## Sormenean

1988tik aurrera, sormena ebaluatzeko azterketek sormen-pentsamenduaren lau elementu nagusietako bat jariotasuna dela esan zuten, eta besteak malgutasuna, originaltasuna eta lanketa dira. Pentsamendu sortzailearen arintasuna ideia askotan bizkor pentsatzeko gaitasuna da.

## Ikus gainera

* Hizkuntzalaritza
* Fonia
* Doitasun-irakaskuntza
* Hizketaren eta hizkuntzaren patologia
* Hizkuntzaren nahasteak
* Fonia sintetikoa
* Begien mugimendua irakurketan

## Erreferentziak

* 1 2 Chambers, Francine. (1997). «What do we mean by fluency?» System 25 (4): 535–544. doi:10.1016/s0346-251x(97)00046-8..
* 1 2
* 1 2
* ↑ Schreiber, Peter A.. (1991-06-01). «Understanding prosody's role in reading acquisition» Theory into Practice 30 (3): 158–164. doi:10.1080/00405849109543496. ISSN 0040-5841..
* 1 2 Harrell, Bruce. Speech-language pathologist. .
* ↑ Dicker 2003, 88–92 orr. .
* 1 2 3 Paradis, Johanne. (August 2006). «Second Language Acquisition in Childhood» University of Alberta.
* ↑ Mackey, A.; Sachs, Rebecca. (2012). «Older Learners in SLA Research: A First Look at Working Memory, Feedback, and L2 Development» Language Learning 62 (3): 724. doi:10.1111/j.1467-9922.2011.00649.x..
* ↑ Adamuti-Trache’ (2012). "Language Acquisition Among Adult Immigrants in Canada: The Effect of Premigration Language". Adult Education Quarterly, 63(2), p. 106.
* ↑ Cucchiarini, C.; Strik, H.; Boves, L.. (2000). «Quantitative assessment of second language learners' fluency by means of automatic speech recognition technology» Journal of the Acoustical Society of America 107 (2): 989–999. doi:10.1121/1.428279. PMID 10687708. Bibcode: 2000ASAJ..107..989C..
* ↑ Detey, S.; Fontan, L.; Le Coz, M.; Jmel, S.. (2020). «Computer-assisted assessment of phonetic fluency in a second language: a longitudinal study of Japanese learners of French» Speech Communication 125: 69–79. doi:10.1016/j.specom.2020.10.001..