# Camillo Berneri

Camillo Berneri (Lodi, Italia, 1897ko maiatzaren 20n – Bartzelona, 1937ko maiatzaren 5etik 6rako gaua, ziurrenik PSUCeko estalinistek eraila italiar Filosofoa, idazlea eta militante komunista libertarioa izan zen .
Federazione Giovanile Socialista -gazte sozialisten aktibista, anarkista egin zen Lehen Mundu Gerran .
Batxilergoko filosofia irakaslea, Mussoliniren garaipenaren ostean erbestera behartua izan zen.
1936ko uztailean, Franco jeneralak Espainian izandako estatu kolpearen ostean, Carlo Rosselli eta Mario Angelonirekin borroka-zutabe bat sortu zuen, Ascaso Zutabearen italiar atala. Orduan prestigio handia izan zuen nazioarteko mugimendu libertarioan eta Espainian.
Bartzelonako Aste Odoltsuan, 1937ko maiatzaren 5ean, Francesco Barbierirekin batera, poliziak atxilotu egin zuen komunisten aginduz eta hilik aurkitu zuten hurrengo egunean, "Sobietar Polizia politikoak" erahila $^,$ . Michel Dreyfus historialari frantsesarentzat , langile mugimenduaren historian espezialista denarentzat, "[...] komunistek estalinistek [...] ziurrenik Camillio Berneri anarkista hil zuten eta, nolanahi ere, haren hilketa txalotuko zuten.» .
Bernerirentzat, Espainian gerra iraultza soziala amaituz soilik irabazi zitekeela eta estalinismoaren izaera kontrairaultzailea salatzeak bere hilketa misteriotsua azal lezake.

## Biografia
### Sozialismotik anarkismora

Lodin 1897an jaio zen. Ama, Adalgisa Foch feminista sozialista, lehen hezkuntzako irakaslea eta haur literaturako idazlea zen. Bere haurtzaroa Reggio Emilian eman zuen, Emilia-Romañan (Italia), eta Camillo Prampolilni bere miresmenagatik militante bihurtu zen, herri horretako Gazte Federazio Sozialistako (FJS) ikasle bakarra, bertako Komite Zentraleko kide izatera iritsi zelarik eta bere kultur ekintzan «El Avanguardia» federazioko eta agitazio organoan nabarmendu zelarik.
1915ean, dimisioa eman zuen, gutun ireki bat argitaratuz. Anarkismoan aritzen hasten da:
   “Mugimendu sozialistak berekoikeria suntsitzailearen oinarrietarainoko jaitsiera negargarriari ekin zion, horrela kristautasunaren indar moralaren ibilbideari jarraituz, zeina bere martirien bidez indartu eta bere jarraitzaileen sakrifizioak eten zirenean usteldu zen. [. . . ] Bultzada berri bat behar dugu, Ideia bat maitatzeak heriotzaren beldurrik ez izatea eta bizitza osoa ez sakrifikatzea suposatzen zuen garaira itzultzea behar dugu.»
1917ko urtarrilaren 4an, zibilki ezkondu zen Gualtierin, Giovanna Caleffi, bere amaren ikasle ohia zena. Ezkondu eta hiru hilabetera Lehen Mundu Gerrara joateko deitu zioten, nahiz eta oso gaixotasun larri baten ostean konbalentzian egon. Modenako Akademian hilabete batzuk igaro ondoren, etxean atxilotuta bidali zuten Pianosara intsumiso izateagatik; horren ondoren bere etxeetara itzuli zen. 1919an kaleratua, prentsa anarkistarekin tinko kolaboratzen hasi zen, gero Italiako Batasun Anarkistaren konstituzioan parte hartu zuen .
Camillo da Lodi ezizenez idazten hasten da hainbat aldizkari libertariotan: Umanità Nova, Pensiero e Volontà, L'avvenire anarchico (Pisa), La Rivolta (Florentzia), Volontà (Ancona).
Errico Malatesta eta Luigi Fabbriren adiskide egin zen .
Gerra ostean, bere ikasketak Florentziako Unibertsitatean burutu zituen, prentsa anarkistan parte hartzen jarraitu zuen bitartean. Filosofian lizentziatu ondoren, filosofia irakasle izan zen institutu batean .
Faxismoak boterea hartu zuenean, funtzionario gisa mussoliniar erregimenari leialtasuna emateari uko egin zion . Harremanak mantentzen ditu Ez etsi (Non mollare) egunkaria zuzentzen duten Florentziako antifaxistekin. Berneriren jarduera oso bizia da Italiako Batasun Anarkistaren barruan.

### Erbestea eta poliziaren jazarpena

1926an erbestera behartu zuten, bere lagun eta militante Giovanna Caleffi eta baita Marie-Louise Berneri eta Giliana Berneri alabak, militante anarkistak izategatik $^,$ .
Frantzian finkatu zen. 1927ko apirilean lehen aldiz atxilotua, L'Haÿ-les-rosesen nazioarteko konferentziaren ostean, poliziak arreta handiz jarraitu zuen orduan. 1928ko abenduaren 11n, Frantziatik kanporatua izan zen eta, 1930era arte, Belgikako, Frantziako, Holandako, Alemaniako eta Luxenburgoko poliziek jazarpena jasaten jarraitu zuten erbesteratu eta espetxean egonaldietan. 1935ean bakarrik lortu zuen bizileku baimena Frantzian, Espainiara joan baino pixka bat lehenago. Hala ere, argitalpen ugari jarraitu zuen italiar hizkuntzako prentsa anarkistan, Suitzan, Estatu Batuetan eta Frantzian.
Murrizketa moral eta fisiko guztiak gorabehera, garai honek zientzia, psikologia, finalismoa eta abar bezalako gai askotariko lanak irakurtzeko aukera ematen dio. Erlijioaren aurkako artikuluak eta liburuxkak edo emakumeen emantzipazioari buruzkoak idatzi zituen. Tesi bat ere amaitu zuen, Le Juif antisémite, non juduen asimilazio behartua edo borondatezkoa aztertzen zuena. André Spire, poeta eta sionistak, liburua epaitu zuen "lehen mailako garrantzia duena". Baina bere idazlan garrantzitsuenak Espioitza, Faxista atzerrian (italieraz) eta Mussolini Balear uharteak konkistatu dira
Anarkismoari buruz ere idazten du non jarrera pertsonalak defendatzen dituen:
   “Erromantizismotik atera behar dugu. Ikusi masak, esango dut, perspektiban. Ez dago jendea, homogeneoa, jendetza baizik, askotarikoa, kategorietan banatuta. Ez dago masen borondate iraultzailerik, momentu iraultzaileak baizik, zeinetan masak palanka izugarria diren. (1927) [. . . ] Gure indar iraultzaile esanguratsuaren balizko berrikuspena lortu nahi badugu, apriorismo ideologikoak eta arazo taktiko eta eraikitzaileen konponketa erosoa atzeratzeari utzi behar diogu. Eraikitzailea diot iraultzaren atxiloketa eta desbideratze arriskurik handiena masen joera kontserbadorean dagoelako". (1930)

### Iraultza eta Gerra Zibila Espainian

Espainiako Gerra Zibila hasi zenean, Berneri Katalunian sartu zen lehenetarikoa izan zen , Lan Konfederazio Nazionalean (CNT) barruan bildutako libertarioen jardueraren erdigunea . Carlo Rosselli eta Italiako beste antifaxistekin batera, Aragoiko fronteko Ascaso zutabean integratuko den zutabea osatzen dute. Monte Peladoko guduetan parte hartu zuen (28 août 19361936ko abuztuaren 28a ): “130ekin defendatu genuen posizioa 600 gutxi gorabehera, ondu eta baliabide sendoekin, eta hau lau orduko borrokarako», eta Huesca" (1936ko irailaren 3a) .
Frontearen nekeetara egokitu gabe, eztabaida eta zeregin politikoetara dedikatu zen, Bartzelonan 1936ko urriaren 9tik aurrera italiar hizkuntzan Guerra di classe astekaria argitaratuz. Oso goiz, borroka antikapitalistak soilik faxismoaren aurka egin zezakeela eta antifaxismoaren tranpak iraultza sozialaren printzipioak alde batera uztea esan nahi zutenen artean egon zen. Iraultza eremu sozialean irabazi behar dela errepikatzen du eta ez eremu militarrean. Hortaz, milizien militarizazioaren aurka egiten du, estatuko indarren lehen garaipena bezala ikusten baitu . ideia defendatzen dutenen aurka" Franco garaitu lehenik ", gerraren eta iraultza sozialaren arteko lotura estuaren alde militatzen du : “ Gerra irabaztea beharrezkoa da ; hala ere, gerra ez da irabaziko arazoa garaipenaren baldintza hertsiki militarretara mugatuz, garaipenaren baldintza politiko eta sozialekin lotuz baizik. » .
Horixe da bere artikulu eta hitzaldi ugarien funtsa, besteak beste, bere gutun irekia ( Lettera aperta ) Federica Montseny Osasun ministro anarkistari [1] Largo Caballeroren gobernuan parte hartzen duten beste bi anarkistekin eta elokuenteaz kezkatzen dena. preso dauden ministro anarkistek egindako edo idatzitako diskurtso eta artikulu bikainak " posizio estrategia » : “ Iritsi da konturatzeko garaia anarkistak gobernuan dauden sute baten vestalak izateko edo orain etsaiarekin edo indarberritzeko indarrekin flirten ari diren politikariei frigiar txano gisa balio duten. "Klase guztietako Errepublika". Dilema : gerrak edo iraultzak jada ez du zentzurik. Dilema bakarra hau da : edo Francoren garaipena gerra iraultzaile edo porrotaren bidez. »
CNT-FAI ECN1 Irratiko kazetaria izan zen eta Italian transmisioak egin zituen. Thought and Battle (1936) liburuan, egoerari buruzko iruzkin kritikoak egin zituen, komunista estalinisten putsch baten arriskuaz ohartaraziz edo harridura adieraziz " governalismo anarkista ". Proposamen politiko anitz egiten ditu entzun ez arren : Marokoren independentziaren aldarrikapena, indar militarren koordinazioa, sozializazioa pixkanaka areagotzea.

### Hilketa politikoa

Honetan, Juan Negrinen gobernu berrian indarrean jarritako komunisten aurkako errepresioaren aurrean jartzen du Berneri: “Aspalditik, maiz biktimak izan ditugu gure kanpamentuan, estalinistak direla eta. (1937ko urtarrila) .
Bere azken bi testuak L'Adunata dei Refrattari italiar-New Yorkeko astekari anarkistak argitaratutako Nous et le POUM dira (ustez Berneriren defentsa kritikoa 1937ko apirila-maiatzean argitaratu ezina izan zelako Espainian) eta hitzaldi bat, 1937ko maiatzaren 3an Irratian . CNT-FAI ECN1 Italiarako, Gramsciren heriotzaren harira, " Antonio Gramsci gure arerioa zen militante irmoa eta duina, gizarte berriaren eraikuntzan bere harria lagundu zuela sinetsita» .
1937ko maiatzaren 5ean Camillo Berneri eta Francesco Barbieri (kamarada anarkista) dozena bat gizonek eraman zituzten zibilez jantzita, besoko gorriak jantzita, eta poliziak. Haien gorpuak hurrengo egunean aurkitu zituzten, balez josita, "izugarriki moztuta", " ustez polizia errepublikanoek edo italiar eta espainiar komunistek» . Maiatzaren 29an Frantziako Italiako Alderdi Komunistaren organoan argitaratutako artikulu batek Berneriri egozten dio, honela tratatua: " kontrolik gabe ", erantzukizuna" Espainiako herri frontearen aurkako altxamendu odoltsuarena. Iraultza demokratikoak, inongo antifaxistak autodefentsarako eskubideari uko egingo dion, justizia egin dio Berneri pertsonari.» $^,$ .
Camillo Berneriren bikoteak Antonio Cieriren seme-alabak haziko ditu, bera ere Espainian eroria.

## Aipua

* " Espainia askatasunagatik hiltzen badakiela frogatu duen herria da: ez Erroma, ez Berlin, ez Mosku!»

## Iruzkinak

* "Camillo Berneri, idealista sublime, matxinadaren kantore, gizateriaren maitalea, 1937ko maiatzaren 5ean Bartzelonan erail zuten. Espainian Stalinen sekulako jardueren aurkako jarrera ausartagatik, Torquemada sobietarren haserrea eragin zuen. beraz, hil behar izan zuen. » Emma Goldman, Pensieri e Battaglie -ren sarrera, 1938.
* "Berneriren patu tragikoa, bere borrokak, militanteen belaunaldi oso batena dira, faxista eta estalinismoko totalitarismoen gorakadari aurre egiten, zeinak kritika argi eta irmoa izaten jakin zuen. Interes anitz eta aniztunak dituen anarkista, Bernerik ez zuen inoiz zalantzarik izan mugimendu libertarioaren egoera zalantzan jartzeko, bere arazoei irtenbide zehatzak emateko, bere garaikideek beti ondo ulertu gabe. Gaur egun ere, bere benetako figura, ideia libertarioei egindako ekarpena ezezaguna edo desitxuratua izaten jarraitzen du. “ Idazlan hautatuak, Editions du Monde Libertaire, 1988.

### Haren heriotzaren inguruabarren gainean

* Joan Garcia Oliver: “ Camillo Berneriren kasua bereizita tratatu behar da. [...] Rosselli anaienarekin antzekotasunak ikusten ditut [. . . ] Espainian era guztietako eragileak zeuden, agente faxistak, agente estalinistak. [. . . ] Delitua dagoenean, beraz, delituaren onura nori galdetu behar diogu geure buruari. Pertsonalki, ez dut uste Berneri eta Barbieriren hilketak 1937ko maiatzeko gertakariekin lotura zuzena duenik. Berneriren eragina oso ahula izan zela ulertu behar da. Lagun talde txiki batera murriztu zen. Zein interes zuten komunistek hura likidatzeko? ? Uler liteke Marianet edo Federica edo ni hil nahi zutela, edo CNTko eragin handiko edozein militante, baina Berneri, ez. Berneri, zalantzarik gabe, borrokalaria izan zen, baina ez zuen inolako paperik jokatu gerraren jokabidean. Beraz, zergatik ? Nik, zalantzak ditut Berneriren hiltzaileen inguruan, eta historialariek galdera hau serio aztertzea nahiko nuke. »
* Nicolas Lazarevitx: “ Bernerik Aragoiko frontean jarduten zuen italiar zutabearen komisario politikoaren funtzioak bete zituen [. . . ] Ikaragarria da" delitua egoera ulertu eta Stalinen eragileek langile mugimenduaren kolonizazioari aurre egiteko ausardia izatea zen. Hori aski zen bere patua erabakitzeko. Lehen abisua jaso zuen apirilean Federica Montseny-i gutun irekia argitaratu ostean. Antonov-Ovseenko izan zen Generalitatearen bitartez Berneri ohartarazi zuena : Bernerik gertaera hau ezagutarazi zien Pariseko lagunei. Orain ziur dakigu PSUCeko gizonak eta Generalitateko ertzainak etorri zirela lehenik berarekin eztabaidatzera ; Etxean guardia armaturik ez zegoela ohartuta, pertsona horiek berak etorri ziren Italiako antifaxisten gelak (etxea komunean okupatzen zuten) miaketa egitera. ; beraiek dira Bartzelonako espaloian erailak aurkitu zituzten Berneri eta bere lagun Barbieri atxilotu zituztenak. »
* Victor Serge: “ Camillo Bernerik ez digu gehiago kontatuko zer bizi izan zuena. Maiatzaren 4an Bartzelonan izandako istiluetan atxilotu zuten beste antifaxista italiar batzuekin ; eta bi egun geroago, bala zuloz jositako gorpu bat baino ez zen, kalezulo batean abandonatua. Komunista italiar zahar batek exekutatu egin zutela idatzi zuen, merezi zuen bezala, CPren aurkako politika antifaxista bat defendatzeagatik. Baina ez dut eztabaidarik irekiko haren hilobian. Uzten digun testamentu moralak indarrez eta handitasunez gainditzen du hilketa bat justifikatzen duela esan daitekeen guztia»
* Maurizio Serra idazle eta diplomazialari italiarrari erori zitzaion " italiar eta espainiar komunisten komando baten balen pean Francesco Barbieri bere kamaradarekin eta milaka militante anarkistek 1937ko maiatzeko Bartzelonako egunetan. » .

## Fikziozko pertsonaia

Barcelona Bellevillen, Patrick Pécherot- ek Nestor Burma bihurtzen du 1930eko hamarkadan Espainiako Gerra Zibilaren atzealdean egiten den polizia-ikerketaren heroi. Ekintzaren muina Frantzian errefuxiatu diren italiar antifaxisten ingurunean dago. Horietako bat, eleberrian aipatzen dena, Camillo Berneri da .

## Argitalpenak
### Frantsesez

* Judu antisemita, Paris, Editions Vita, 1935 .
* Klase Gerra Espainian, Nîmes, 1938.
* Peter Kropotkin federalista, Beltza eta gorria, 1964 .
* Klase gerra Espainian eta testu libertarioak, Ediciones Spartacus, 1977, oharra .
* Idazlan hautatuak, Editions du Monde Libertaire, 1988,ISBN 2-903013-11-X, argibideak .
* Faxismoaren aurka, testu hautatuak (1923-1937), italieratik itzulia eta Miguel Chuecak zuzendua, Agone, 2019, “ Oroitzapen sozialak », 376 or.ISBN 2-7489-0405-2

#### Testuak, artikuluak eta liburuxkak

* Lan-idolatria, testu osoa .
* Jatorrizko bekatua, Orleans, 1931 .
* Zola psikologoa, La Revue anarchiste, n°17, 1932ko otsaila, 130. orrialdea .
* Federica Montseny burkideari gutun irekia, Guerra di Classe, 1937ko apirila, testu osoa .
* La contra-iraultza martxan, Guerra de classe, n°15, 1937ko maiatzaren 5a, testu osoa .
* Mussolini Balear uharteak konkistatuz, Paris, Bureau d'Information et de Presse, 1938 .
* 1925 eta 1934 artean lau liburukitan argitaratutako Sébastien Faurek bultzatutako Entziklopedia Anarkistan lagundu zuen
** Determinismoa, testu osoa .
** Jainkoa, testu osoa .
** Dibortzioa, testu osoa .
** Borondate librea, testu osoa .
* Artikulu ugari L'En-dehors, Le Combat syndicaliste, Revue anarchiste, Terre Libre, L'Espagne nouvelle etab.

### Italieraz

* L'Operaiolatria (Idolatria Langilea), Brest-eko herriaren etxea, Gruppo d'Edizioni libertaria, 1934 .
* Lan erakargarria da .
* El delirio racista .
* Lo spionaggio fascista all'estero .
* Mussolini normalizatua .
* Mussolini konkistatua joan zen delle Baleari, Casalvelino Scalo, Salerno, Galzerano, 2002 .
* Eman zuen eta mutila .
* Pensieri e battaglie, Paris, Comité Camillo Berneri, 1938ko maiatzaren 5a, laburpenak frantsesez .
* Pietro Kropotkin federalista .
* Il cristianesimo e il lana .
* Sigmund Freuden Leonardo, Cahiers Psychologiques, n°1.

### Ingelesez

* Gerra eta Iraultzaren artean, Guerra di Classe, n°6, 1936ko abenduaren 16a, testu osoa .

## Bibliografia

* Frank Mintz, Camillo Berneri eta Francesco Barbieri, Camillo Berneri Klase Gerra Espainian eta testu libertarioak, Spartacus, 1977, testu osoa .
* Antoine Gimenez eta gimenologoak, Gauaren semeak : Espainiako Gerra Zibileko oroitzapenak, L'Insomniaque, 2006.
* Charles Reeve, Raúl Ruando Bellido, The Falcon Hotel Suspect. Espainiar iraultzaile baten ibilbidea, Éditions de l'Insomniaque, 2011.
* Enzo Santarelli, Anarkismoa Italian, The Social Movement, n°83, 1973ko apirila-maiatza, testu osoa .
* Martin K. Gay, Martin Gay, Encyclopedia of Political Anarchy, Abc-Clio Incorporated, 1999, sareko pasarteak .
* AT Lane, European Labor Leaders Hiztegi Biografikoa, 1. liburukia, Greenwood Press, 1995, 83. orrialdea .

### Unibertsita lanak

* Giovanni Stiffoni, Camillo Berneri (1897-1937) Myths, Roots and Realities of an Anarchist Intellectual, Doktorego Tesia Mediterraneoko Ikasketetan Sandro Landiren zuzendaritzapean, Bordele Montaigne Unibertsitatea, 2012, testu osoa .
* (Italieraz) Enrico Acciai, Viaggio attraverso antifaxismoa. - Voluntariato internazionale e guerra civile spagnola : Sezione Italiana della Colonna Ascaso, Tusciako Unibertsitatea, 2004, sarean irakurri .

### Artikuluak

* Camillo Berneriren oroitzapena, Le Libertaire, n°5, 1945eko maiatza, testu osoa .
* Paul Arrighi, Historiaren orrialde ezezaguna : Camillo Berneri eta Silvio Trentinen konpromiso gurutzatuak Espainiako Errepublikaren alde, Anarkismo.net, testu osoa .
* José Fergo, Bi begirada kritiko batean klase-gerra, in André Prudhommeaux, A contretemps, n°42, 2012ko otsaila, testu osoa .
* Nicolas Lazarevich, Berneriren hilketa, Iraultza proletarioa, 248. zk., 1937ko ekaina, testu osoa .
* Nicolas Lazarevich, Nin Assassined, The Proletarion Revolution, n°252, 1937ko abuztua, testu osoa .
* Paul Zorkin, Gerrillari buruzko hausnarketak borroka iraultzaile mota gisa, Beltza eta Gorria, n°2, 1956ko uda, testu osoa .

#### Italieraz

* Franco Melandri, Camillo Berneri, la politica libertaria, il liberalismo, A/Rivista Anarchica, n°315, 2006 martxoa, testu osoa .

## Ikonografia

* Camillo Berneri (1897-1937), Estel Negre Ateneo Libertarioa, 15 argazki, ikusi sarean .

### Erlazionatutako artikuluak

* Errico Malatesta
* Luigi Fabbri

## Erreferentziak

* ↑ Christiane Passevant, Le suspect de l’hôtel Falcon. Itinéraire d’un révolutionnaire espagnol, Divergences, 2 juin 2011, texte intégral.
* 1 2 3 Berneri, Camillo (Lodi 1897-Barcelone 1937), L'Europe de demain, dictionnaire biographique, notice.
* ↑ Charles Jacquier, Le chemin de la vérité. André Prudhommeaux, l’incendie du Reichstag et la défense de Marinus Van der Lubbe, Agone, n°47, 2012, note 51.
* 1 2 Giovanni Stiffoni, Camillo Berneri (1897-1937) Mythes, racines et réalités d’un intellectuel anarchiste, Thèse de Doctorat en Études méditerranéennes sous la direction de Sandro Landi, Université Bordeaux Montaigne, 2012, texte intégral.
* ↑ (Katalanez) «Camillo Berneri» L'Enciclopèdia.cat. Bartzelona: Grup Enciclopèdia Catalana http://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0009510.xml..
* 1 2 La Grande Encyclopédie Larousse en ligne : notice biographique.
* ↑ Maurizio Serra, Une génération perdue. Les poètes-guerriers dans l'Europe des années 1930, Le Seuil, 2015, page 133.
* ↑ Michel Dreyfus, Luigi Campolonghi, une vie d'exil (1876-1944), Centre d'études et de documentation sur l'émigration italienne, Institut culturel italien, Maison des sciences de l'homme, Éditions du CEDEI, Institut culturel italien, 1989, page 51.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 Frank Mintz, Camillo Berneri et Francesco Barbieri'', texte intégral.
* ↑ L'Éphéméride anarchiste : Giovannina Caleffi.
* ↑ L'Éphéméride anarchiste : Marie-Louise Berneri.
* ↑ L'Éphéméride anarchiste : Giliana Berneri.
* ↑ L'Éphéméride anarchiste : notice biographique.
* ↑ Libcom : notice biographique.
* ↑ Chantier biographique des anarchistes en Suisse : notice biographique.
* ↑ Les Giménologues. (6 octobre 2016). Les Italiens - Charla sur les volontaires internationaux. ..
* ↑ Guerre de Classes en Espagne et textes libertaires, Éditions Spartacus, 1977, notice.
* ↑ Camillo Berneri, Lettre ouverte à la camarade Frederica Montseny, texte intégral.
* ↑ Collectif, Barcelone, mai 1937 - la contre-révolution, in Les Anars des origines à hier soir, Éditions Alternative libertaire, 1996, extraits en ligne.
* ↑ Romain Slocombe, Avis à mon exécuteur, Éditions Robert Laffont, 2014lire en ligne.
* ↑ Antoine Gimenez et les giménologues, La bataille de Barcelone, in Les Fils de la nuit : souvenirs de la Guerre d'Espagne, L'Insomniaque, 2006, texte intégral.
* ↑ Freddy Gomez, Un entretien avec Juan García Oliver, juin 1977, A contretemps n°17, juillet 2004, texte intégral.
* ↑ Nicolas Lazarévitch, L’assassinat de Berneri, La Révolution prolétarienne, n°248, juin 1937, texte intégral.
* ↑ Victor Serge, Retour à l’Ouest - Chroniques (juin 1936 - mai 1940), Agone, 2010, texte intégral.
* ↑ Maurizio Serra, Une génération perdue : Les poètes-guerriers dans l'Europe des années 1930, Seuil, 2015, lire en ligne
* 1 2 Benoît Kermoal, De l’influence du roman noir sur le déroulement d’une recherche historique, Hypotheses, texte intégral.
* ↑ WorldCat : notice.
* ↑ WorldCat : notice.
* ↑ WorldCat : notice.
* ↑ WorldCat : notice.
* ↑ WorldCat : notice.
* ↑ René Bianco, Répertoire des périodiques anarchistes de langue française : un siècle de presse anarchiste d’expression française, 1880-1983, thèse de doctorat, université d’Aix-Marseille, 1987, 3503 pages, L’Encyclopédie anarchiste.
* ↑ WorldCat : notice.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) «Camillo Berneri (Vida y obra)» SOBRE LA ANARQUÍA Y OTROS TEMAS 2017-12-17 (Noiz kontsultatua: 2022-04-09).Camilo Berneri (vida y obra)
* Real Academia de la Historia. Camillo Berneri
* Camillo Berneri - Escritos (7 tomo)
* Datuak: Q969881
* Multimedia: Camillo Berneri / Q969881