OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Hugh Griffith

Hugh Griffith (1912ko maiatzaren 30a, Marianglas, Anglesey – 1980ko maiatzaren 14a, Londres) galestar aktore bat izan zen. Bere ibilbide osoan zehar filma nabarmen ugaritan antzeztu zuen, halere denetan ezagunena ziurrenik Ben-Hur filman Sheik Ilderim arabiar zaldi hezitzailearen antzezpena litzateke.

## Filmografia

* The First Gentleman (1948) – Salisburyko apezpikua
* London Belongs to Me (1948) - Headlam Fynne
* A Run for Your Money (1949) - Huw
* Kind Hearts and Coronets (1949) - Lord High Steward
* Gone to Earth (1950) - Andrew Vessons
* The Galloping Major (1951) - Harold Temple
* Laughter in Paradise (1951) - Henry Russell
* The Wild Heart (1952) - Andrew Vessons
* The Titfield Thunderbolt (1953) - Dan Taylor
* The Beggar's Opera (1953) - The Beggar
* The Sleeping Tiger (1954) – Inspektorea
* The Good Companions (1957) - Morton Mitcham
* Lucky Jim (1957) - Welch profesorea
* Ben-Hur (1959) - Sheik Ilderim
* The Story on Page One (1959) - Edgar Neilsen epailea
* The Day They Robbed the Bank of England (1960) - O'Shea
* Èxode (Exodus) (1960) - Mandria
* The Counterfeit Traitor (1962) - Collins
* The Inspector (1962) - Van der Pink
* Term of Trial (1962) - O'Hara
* Mutiny on the Bounty (1962) - Alexander Smith
* Tom Jones (1963) - Squire Western
* Hide and Seek (1964) - Wilkins
* The Bargee (1964) - Joe Turnbull
* Moll Flanders (1965) – Espetxeko gobernadorea
* How to Steal a Million (1966) - Bonnet
* Oh Dad, Poor Dad, Mama's Hung You in the Closet and I'm Feelin' So Sad (1967) - Roseabove komodoroa
* Oliver! (1968) – Epailea
* The Fixer (1968) - Lebedev
* Start the Revolution Without Me (1970) - Luis erregea
* Cims borrascosos (Wuthering Heights) (1970) - Kenneth doktorea
* Cry of the Banshee (1970) - Mickey
* The Abominable Dr. Phibes (1971) - Rabbi
* Whoever Slew Auntie Roo? (1971) - The Pigman/Harrison jauna
* Dr. Phibes Rises Again (1972) - Harry Ambrose
* The Canterbury Tales (1972) - Sir January
* What? (1972) - Joseph Noblart
* The Final Programme (1973) - Hira irakaslea
* Take Me High (1973) - Sir Harry Cunningham
* Luther (1973) - John Tetzel
* Legend of the Werewolf (1975) - Pamponi maisua
* Joseph Andrews (1977) - Squire Western
* The Last Remake of Beau Geste (1977) - Jutge
* Grand Slam (1978) - Caradog Lloyd-Evans
* The Hound of the Baskervilles (1978) - Frankland
* A Nightingale Sang in Berkeley Square (1979) - Sid Larkin

## Kanpo estekak

* Hugh Griffith aktorearen IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q310934
* Multimedia: Hugh Griffith / Q310934
# Hugh Hudson

Hugh Hudson (Londres, 1936ko abuztuaren 25a - ibidem, 2023ko otsailaren 10a) ingeles zinema zuzendaria izan zen.
Dokumentalak eta telebistako iragarkiak filmatzen hasi zen zinemako filmak zuzendu aurretik. 1981ean Oscar Saria eta BAFTA Saria irabazi zituen Chariots of Fire filma zuzendu zuen.

## Filmografia

| Urtea | Izenburua | Zuzendaria | Gidoilaria | Ekoizlea | Oharrak |
| 1981 | Fangio: Una vita a 300 all'ora | Bai | Ez | Exekutiboa Film dokumentala |
| 1981 | Chariots of Fire | Bai | Ez | Ez | |
| 1984 | Greystoke: The Legend of Tarzan, Lord of the Apes | Bai | Ez | Bai | |
| 1985 | Revolution | Bai | Ez | Ez | |
| 1989 | Lost Angels | Bai | Ez | Ez | |
| 1995 | Lumière and Company | Partzialki | Ez | Ez | Film dokumentala |
| 1999 | My Life So Far | Bai | Ez | Ez | |
| 2000 | I Dreamed of Africa | Bai | Ez | Ez | |
| 2012 | Rupture: Living With My Broken Brain | Bai | Ez | Bai | Film dokumentala |
| 2014 | The Journey Home | Ez | Partzialki | Ez | Gidoia bertikustea |
| 2016 | Altamira | Bai | Ez | Ez | |
| 2022 | Tiger's Nest | Ez | Bai | Ez | Rupert Thomsonekin batera idatzia |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q538578
# Hugh David Politzer

Hugh David Politzer (New York, 1949ko abuztuaren 31) estatubatuar fisikaria da. 1977tik aurrera Kaliforniako Teknologia Institutuko irakaslea da.
2004an Fisikako Nobel saria jaso zuen, David Gross eta Frank Wilczekekin batera, askatasun asintotikoaren aurkikuntzagatik.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q107407
# Idauze

Idauze Zuberoako antzinako udalerria izan zen. 1842an Mendirekin batera Idauze-Mendi udalerria osatu zuen.

## Toponimia

Frantsesezko toponimoa Idaux da. Toponimoa historian zehar honela idatzia izan zen:
* Sent-Pee d'Udaus eta Ydauze (1454 eta Baionako paperak hurrenez hurren),
* Hidaus (1482, Larreuleko notarioak),
* Idauns eta Ideaux (1775, Paueko intendentzia).

## Historia

Paul Raymondek «Urdiñarbeko komandanteak Idauzeko apaiza (San Petriren parrokiarena) aurkezteko eskubidea zuen» zioen.

## Biztanleriaren bilakaera

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 195 | 191 | 196 | 216 | 215 | 186 | - | - | - |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
Iturria : Cassini proiektua

## Ikustekoak

Herriko eliza XVIII. mendekoa da eta hiru puntako kanpandorrea du, Hirutasuna adierazteko.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque - Paul Raymond
* ↑ Baionako paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques et de la mairie de Bayonne
* ↑ Larreuleko notarioak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ Paueko intendentziaren paperak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ EHESS: Cassini proiektua
* ↑ Philippe Veyrin, Les Basques, 241. orr. - Arthaud, 1975 ISBN 2700300386

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3147784
# Idatz&Mintz

Idatz & Mintz: literatur atalen sorta Labayru Ikastegiak 1982tik aurrera argitaratzen duen literatura aldizkari bat da.

## Historia

| « | Labayru Ikastegiak 1981eko abenduaren 3an aurkeztu zuen Bilbon Idatz & Mintz aldizkariaren lehen zenbakia, eta harrezkero beti-beti Literatur Atalen Sorta azpitituluaz. Gaurdaino 27 aldizkari eman ditu argitara, horietatik bost zenbaki bikoiztunak; orotara beraz 32 zenbaki 2001eko urria bitartean. Mikel Zarateren "Idatz eta Mintz" izeneko alegia bat da lehen zenbakiko lehen testua, bide batez aldizkariari izena eman diona. Mikel Zaratek euskararen gainean zituen kezkak eta ardurak laburbiltzen zituen, eta agiri programatikoa ere bazen. Azken batean, hori izan da Idatz & Mintz aldizkariak hartu izan duen egitura: aho-literaturako eredurik ederrenen aurkezpena, tradizio idatziko testu-txatal jakingarrien aurkezpena eta gaurko idazle gazteen sorkuntza-lanak. Leopoldo Zugazarengandik sortu zen aldizkaria eratzeko ideia (hasierako asmoz, literarioa baino zabalagoa izateko: musika, artea eta literatura), eta berari zor zaio diseinua eta grafismoa, gaur egun Ikeder etxeak burutzen duena. Aldizkariak Adolfo Arejita izan zuen lehen zuzendaria, laguntzaileak Jon Kortazar, Jesus Mari Agirre, Jesus A. Etxezarraga. 1990. urtetik Igone Etxebarriak hartu du gidaritza. Idatz & Mintz Bizkaiko idazle askoren plaza eta plataforma bihurtu da; berton argitaratu izan dute estreinakoz idazle hauek: Jon Arretxe, Miren Agur Meabe, Unai Elorriaga, Laura Uruburu, Roberto Mielgo, Lourdes Unzueta, Andres Urrutia, Edurne Urkiola, Jesus A. Etxezarraga... eta kolaboratzaile-talde finkoan dihardute baita ere: Jabier Kaltzakorta, Iñaki Sarriugarte, Ritxi Lizartza, Arantza Etxebarria, Asier Astigarraga... | » |
Ibinagabeitia Proiektua: Literatur Aldizkarien Gordailua

## Erreferentziak

* ↑ http://andima.armiarma.eus/idmi/info.htm

## Kanpo estekak

* Idatz&Mintz (1982-2001)
* Idatz & Mintz 50 ale
* Datuak: Q16517603
# Idazkari nagusi

Idazkari nagusi, idazkari orokor, idazkari betearazle edo lehen idazkari terminoak zenbait erakunde sindikal, mugimendu, alderdi politiko, elkarte nazional edota nazioartekoetako edo enpresetako buru edo lider nagusia identifikatzeko izendapena da. Nazioarteko erakunde aldeaniztun bateko kargurik garrantzitsuena izendatzeko ere erabiltzen da.
Erakunde bateko lehendakaria eta lehendakariordea izendatzeko ere erabil daiteke. Erakunde edo alderdi politiko bateko bigarren kargua izan daiteke, lehendakariorderik ez badago.

## Idazkari nagusi batzuk

* Nazio Batuetako idazkari nagusia
* Amerikako Estatuen Erakundeko idazkari nagusia
* Amnesty Internationaleko idazkari nagusia

## Ikus, gainera

* diruzain
* zuzendari exekutiboa
* zuzendari nagusia
* finantza-zuzendaria
* kudeatzaile orokorra
* lehendakaria
* Estatuko idazkaria (Estatuko Administrazio Orokorra)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6501749
* Multimedia: General secretaries / Q6501749
# Idauze-Mendi

Idauze-Mendi Zuberoako udalerria da, Arbaila eskualdean kokaturik dagoena.

## Geografia
### Biztanle-guneak

* Arrotzan
* Idauze
* Mendi

### Ingurune naturala

Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, bertara isurtzen diren Arangorena (12,5 km) eta Uhalteberri errekekin batera.

### Udalerri mugakideak

* Gotaine-Irabarne ipar-ekialdean
* Urdiñarbe ipar-mendebaldean
* Mendikota ekialdean
* Altzürükü hego-mendebaldean
* Ozaze-Zühara hegoaldean

## Historia

Idauze eta Mendi herriak 1842. urteko ekainaren 27an batu ziren udalerri bakarra osatzeko.

## Ekonomia

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza den arren, berriki itsas produktuekin lan egiten duen enpresa bat kokatu da bertan.

## Demografia

XIX. mendearen erdialdean, bi herriek bat egin ondoren, ia 500 biztanle izatera iritsi zen udalerria. Hala ere, populazioak beheranzko joera etengabea izan zuen bi mendez, eta 1982an 227 biztanle soilik zituen. Ondoren pixka bat igo zen populazioa, baina 250 pertsonen bueltan geratu zen.
* Idauze-Mendiko biztanleria
* Datuen iturburua: INSEE

## Kultura
### Euskara

Idauze-Mendin Basabürüako hizkera erabiltzen dute, zuberotar euskalkiaren aldaera.

### Euskal Herria Zuzenean

Euskal Herria Zuzenean (EHZ) jaialdia 2004tik 2008ra bitartean Mendi herrian egin zen urtero.

## Ondasun nabarmenak

* Burdin Aroko kokaleku protohistoriko baten aztarnak daude udalerriko lurretan, Ameztegian. Monumentu izendaturik daude 1982. urtetik aurrera.
* Zenbait errota zahar ere badaude herrian: Xamalbide, Xoro eta Etxatz esaterako.
* Idauzeko eliza XVIII. mendekoa da eta, Mendikoak moduan, estilo zuberotarreko kanpandorre trinitarioa du.

## Argazki galeria

* Idauzeko eliza trinitarioa.
* Mendiko eliza trinitarioa.
* Mendiko pilotalekua.
* Jauregiberria etxea Mendin.
* Idauze-Mendiko eskola
* Idauze-Mendiko eskola

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Idauze-Mendi - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
* ↑ «Basabürüa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-11-22).
* ↑ «Etchegoyhen, Philippe - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2019-01-09).
* ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2019-01-09).
* ↑ Frantziako Kultura Ministeritza -

## Kanpo estekak

* Datuak: Q840696
* Multimedia: Idaux-Mendy / Q840696
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Idauze-Mendi
# Idaville (Oregon)

Idaville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Tillamook konderrian kokatuta dago, Oregon estatuan. 374 biztanle ditu, 1,27 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Tillamook konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5987756
# Idaville (Pennsylvania)

Idaville Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Adams konderrian dago, Pennsylvania estatuan. 176 biztanle ditu, 1,807967 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Adams konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5987760
* Multimedia: Idaville, Pennsylvania / Q5987760
# Idazkera (argipena)

Idazkera hitzak adiera zenbait ditu:
* idazkera, hizkuntza adierazteko zeinu idatzizko sistema;
* idazkera, pertsona batek eskuz idazteko era;
* idazkera edo literatura estiloa.
# Iruri

Iruri Zuberoako udalerria da, Basabürüan kokaturik dagoena.

## Geografia
### Ingurune naturala

Uhaitzandi ibaia udalerritik igarotzen da, baita bertara isurtzen diren Ibarre eta Okhinabarre errekak ere.

### Udalerri mugakideak

* Zalgize-Doneztebe iparraldean
* Barkoxe ipar-ekialdean
* Atharratze-Sorholüze ekialdean
* Ozaze-Zühara mendebaldean
* Aloze-Ziboze-Onizegaine hegoaldean

## Historia

Iruri udalerria konderria izan zen.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 286 | 290 | 331 | 331 | 336 | 364 | 383 | 382 | 351 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 327 | 336 | 305 | 389 | 274 | 291 | 284 | 282 | 284 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 295 | 267 | 250 | 215 | 220 | 226 | 216 | 207 | 184 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 167 | 160 | 167 | 145 | 151 | 148 | - | - | - |
2007ko biztanleria INSEEk emandako behin-behineko datua da

## Ondasun nabarmenak

* Elizabea jauregia, XVII. mendekoa dena, monumentu izendaturik dago 1986. urtetik aurrera. Jean-Armand du Peyrerrek eraikiarazi zuen.

## Iruditegia

* Iruriko eliza.
* Pilotalekua.
* Herriko etxea.

## Iruritar ezagunak

* Jean-Armand du Peyrer (1598-1672), Iruriko kondea, Monsieur de Tréville izenarekin ezaguna. Frantziako Louis XIII.aren mosketarien burua izan zen, baita Alexandre Dumasek idatzitako "Hiru mosketariak" nobelako pertsonaia.
* Pierre Bordazarre (1908-1979), idazlea.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ "Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque" - Paul Raymond

## Kanpo estekak

* Datuak: Q838752
* Multimedia: Trois-Villes / Q838752
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Iruri
# Irurre

Irurre Gesalazko kontzejua da. 1857ko errolda arte berezko udalerria izan zuen.
2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 44 biztanle ditu.
Allozko urtegia partzialki kontzejuko lurretan dago.

## Demografia eta biztanleria

Irurreko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 51 | 54 | 51 | 50 | 47 | 43 | 46 | 44 |

## Ondarea

* Jasokundearen eliza
* Santa Luzia basilika.
* San Gregorio baseliza.
* 16. mendeko guruztoki platereskoa.
* Irurreko markesaren jauregia.
* Herriko eliza.
* Markesaren jauregia.

## Erreferentziak

* ↑ Lebrel Blanco, Fundación. «Valle de Guesálaz» www.lebrelblanco.com: Atlas del Patrimonio Histórico-Cultural de los reinos, condados y vizcondados bajo la autoridad de Catalina I de Navarra Foix-Grailly-Béarn. (Noiz kontsultatua: 2024-04-15).

## Kanpo estekak

* Irurreko webgunea
* Datuak: Q12259793
* Multimedia: Irurre / Q12259793
# Irurtzungo geltokia

    Ez nahasi Izurdiaga–Irurtzun geltokiarekin, Izurdiagan.
Irurtzun (lehen: Irurzun) Euskal Herriko Nafarroa Garaiko tren geltoki zahar bat da, Irurtzun udalerrian kokatuta dagoena.
Gaur egun, Plazaolako bide berdearen barruan dago.

## Historia

Iruña-Donostia burdinbideko Plazaola eta Iruña–Hiria geltokien arteko zatia 1914ko urtarrilaren 19an inauguratu zen.
1953ko urriaren 13 eta 14 artean eginiko euriteen ondorioz burdinbidearen azpiegitura oso kaltetuta geratu zen (euste-hormak, lubetak, zubiak...). Jabea zen enpresak hainbat saiakera egin zituen tokiko erakundeekin, azpiegitura konpontzeko asmoarekin. Baina, negoziazio hauek ez zuten emaitzarik eman eta zerbitzua geldi geratu zen, uholdeek eragindako kalteak ez zirelako konpondu.
Dena den, trenak jarraitu zuen zenbait zerbitzu lokal egiten zazpi urtez, esate baterako Elduain eta Andoain artean egurra garraiatzeko. Honetako bidaia batean, trenak Andoaingo parrokoa zen Rosendo Rekondo harrapatu zuen, 1957ko uztailean. Azkenean, konpainiak burdinbidea kentzeko eta burdinbidea behin betiko ixteko baimena jaso zuen 1958ko irailaren 5ean. Ondorioz, geltoki hori behin betiko itxi zen.

## Egoera

Geltokia Iruña—Donostia burdinbidearen 23,9 kilometro-puntuan zegoen, 496 metroko altueran, Aizkorbe eta Latasa geltokien artean. Tartea bide bakarra da eta ez zegoen elektrifikatuta.

## Erreferentziak

* ↑ «Iruñetik Plazaolara, Andoainera eta Lasarterako burdinbidea» web.archive.org 2017-01-09 (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
* ↑ Kabexoi, Xabier. «Plazaolako trenako historia» www.plazaola.net (Noiz kontsultatua: 2020-11-10).
* ↑ «Geltokiko fitxa Euroferroviarios webgunean» euroferroviarios.net (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).

## Ikus, gainera

* Irurtzun
* Iruña—Donostia burdinbidea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q103194285
| | Aizkorbe | Irurtzun | Latasa | |
| Iruña–Hiria | | | | Amara–Donostia |
# Irurtzungo errepide lotunea

Irurtzungo errepide lotunea Nafarroako Irurtzun udalerriko autobide errepide lotunea da.
A-10 , A-15 eta AP-15 autobiak elkarrekin lotzen ditu.

## Historia

AP-15 autobidearen Berriozar eta Irurtzun arteko zatia 1980ko martxoan inauguratu zen. Orduan, A-15 eko 113. irteeran amaitzen zen, Irurtzungo iparraldean, Biaizpetik gertu. Urte batzuk geroago, 1993an, A-10 aren lehen zatia martxan jarri zen, Irañeta eta Irurtzun artean.
AP-15 autobidearekin konektatzeko, autobidearen bi noranzkoak lotuko zituen errepide lotune bat sortu zen, etorkizunean AP-15 autobidea Donostiaraino luzatu ahal izateko. 1995ean, Irurtzun eta Latasa arteko A-15 autobidearen hurrengo zatia inauguratu zuten, ordainsaririk gabe.

## Autobiak edo Autobideak

* A-10 edo Sakanako autobia (Irurtzun ↔ Altsasu)
* A-15 edo Leitzarango autobia (Irurtzun ↔ Andoain)
* AP-15 edo Nafarroako autobidea (Tutera ↔ Irurtzun)

## Erreferentziak

* ↑ http://camaradecomptos.navarra.es/imgx/informes/Todo9618.pdf
* ↑ (Gaztelaniaz) Angulo, Cristina. (1995-05-05). «Inaugurada la autovía de Leizaran tras seis años de obras bajo la sombra de ETA» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2020-05-30).
* ↑ http://camaradecomptos.navarra.es/imgx/informes/Todo9307.pdf
* ↑ (Gaztelaniaz) RIEZU, MIGUEL ÁNGEL. (2008-04-20). «Itínere saca a bolsa la Autopista de Navarra | Últimas noticias de la actualidad comarcal de Navarra en Diario de Navarra» diariodenavarra.es (Noiz kontsultatua: 2020-05-30).

## Ikus, gainera

* Irurtzun
* A-10
* A-15
* AP-15

## Kanpo estekak

* Datuak: Q95902880
# Ilargi zuri

Astronomian, ilargi zuria, ilargitea edo ilargi-argia gorputz batek beste baten gainean islatzen duen eguzki-argia da, eta, azken honetan, gaueko iluntasuna uxatzen duena. Lurrean ilargitea gaueko argiztapena da, Ilargian islatutako eguzki-argiaren bidez sortzen dena.
Ilargiaren gainazalak eguzkitik jasotzen duen argiaren %93 xurgatzen duenez, ilargi-argia nahiko ahula da. Hala ere, Ilargiaren hurbiltasuna dela eta, argi horrek orientatzeko eta argazkiak ateratzeko aukera ematen du. Astronomoentzat, efektu kaltegarri du, airean esekita dauden partikulek, Ilargiak argiztatzen dituenean, zeruaren distira eragiten baitute, erakusketa luzeetan zehar, argazki-plakak belatzen dituena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1058800
* Multimedia: Moonlight / Q1058800
# Ilargi esne

Ilargi esnea leizeetan izaten den sustantzia zuri eta krematsua da. Beste osagaien antzekoa da, baina gainontzekoetatik nabarmentzen duen bere ezaugarria gogortu edo harri bilakatzen ez dela da. Osagarri aldakorreko kristal finak dituen kareharriaren hauspeakin bat da, nagusiki karbonatoak, adibidez, kaltzita, hidromagnesita eta monohidrokaltzital.
XVI. mendean jada ilargi esnearen ezagutza bazegoen, Suitzako Höhle Mondmilchloch ("Ilargi Esnearen Leizea") leizean topatu baitzen, eta hurrengo hiru mendeetan azaleko ultzerak eta sukarra sendatzeko botika eta kosmetiko gisa erabili zen. Bere oinarrizko osagaia kaltzita da.
2004ko martxoaren espeologo talde batek Hernio mendiko Altzola leizean topatu zuen. Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzaileen arabera bertatik esne lodiz osatutako 150 metroko luzeko barne erreka bat omen doa; oraingoz, munduan ezagutzen den ilargi esnearen erreka likido bakarra da.

## Erreferentziak

* ↑ «Zabale Zulotoa: Ilargiaren Esnea - Tolosaldea» Tolosaldeko ataria (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).
* ↑ «Ilargi esnearen ibaia aurkitu du Aranzadik Ernio mendian», Berria, 2004-03-19.
* ↑ Zubeldia, Unai. «Altzolako ilargi-esnezko ibaiaren osagaia duenik ez dago munduan» Berria (Noiz kontsultatua: 2017-11-28).
* ↑ «Hallan en Guipúzcoa un río de leche de luna en estado líquido», El Mundo, 2005-01-28.
* ↑ «El río de la leche de luna», Diario Vasco, 2008-03-02.
* ↑ (Gaztelaniaz) Carlos GALAN &, Carolina VERA MARTIN. (2009). http://www.aranzadi.eus/wp-content/files_mf/1298301632GLOBAL.Moon2009.pdf. www.aranzadi.eus.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1754064
* Multimedia: Moonmilk / Q1754064
# Ilargi horia (eleberria)

Ilargi horia, Joxemari Iturralderen liburua, 2012.urtean kaleratu zen. Argumentua Espainiako Melilla hirian kokatzen da. Eugenio Areitioaurrena lantegi baten saltzaile bat da eta saltzeko asmoz Afrikako hirira heltzen da. Behin hirian agure marokoar bat berarekin harremanetan jartzen da eta historia bitxia azaltzen dio baina ez elkarrizketa bakar batean, bisitaldi eta testu desberdinen bidez. Poliki-poliki euskaldunen presentzia Afrikako iparraldean ezagutuko dugu, tartean Eugenioren familiakideena. Eleberri honetan intriga, historia eta bidaia-liburua nahasten dira. Estiloa erreza eta arina da.

## Kanpo estekak

* : Leire Zubeldiaren liburuari buruzko iritzi kritikoa Garan: http://kritikak.armiarma.eus/?p=5784
* Datuak: Q16517641
# Ilargian oinez

Ilargian oinez (jatorrizko frantsesez: On a marché sur la lune) Tintinen abenturak komiki sailaren hamazazpigarrena da, Hergé belgikar idazle eta komikigileak egina. Ilargira bidean komikiaren jarraipena da.

## Istorioa

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Ilargira bidean Tintin, Haddock eta Turnesol jauna suzirian ilargira bidean zihoazela bukatzen da. Haiek lehenengo gizonak izango ziren ilargira iristen. Baina ilargira joateko proiektuaren arduradunak, lur planetako kontrol basean zeudenak, oso urduri zeuden. Suziritik ez zuten erantzuten, konortea galduta zeuden eta.
Handik denbora gutxira txakurrak -Miluk- Tintin esnatu zuen, eta Tintinek erantzun zien lurreko arduradunei. Tintin entzutea eta denak ondo zeudela ikusita, lurreko arduradunak albistea oso pozik hartu zuten. Suziri barruan ez zeuden bakarrik Tintin, Haddock , Turnesol jauna eta Wolff jauna, baita Dupond eta Dupont poliziak ere (ohartu gabe suzirian lokartuta geratu ziren). Honela, oxigeno kopuru berarentzat orain jende gehiago zegoen eta hori arazo larria zen.
Horregatik, Haddock haserretu egin zen eta mozkortu egin zen eta ondorioz, suziritik kanpora joan zen. Tintinek Kapitainaren bila irten zen, eta suzirira lotutako soka baten bidez Kapitaina erreskatatzea lortu zuen.
Ilargira heldu aurretik beste arazo batzuk eduki zituzten, baina larriena suziriaren abiadura murriztea eta suziria jiratzeko maniobrak egitea izan zen. Berriro konortea galdu zuten ilargira heltzean eta lurreko arduradunak oso urduri zeuden. Baina handik denbora gutxira Turnesol jaunak erantzun zien.
Ilargian oinez ibili zen lehenengo gizona Tintin izan zen, gero Kapitaina eta txakurra, eta geroago beste guztiak. Tintin eta Kapitaina ilargitik paseatzen zebiltzan eta haitzulo oso handi bat topatu zuten. Handik suzirira bueltatu ziren, baina Tintin bakarrik sartu zen suziri barruan. Bitartean, Wolff jaunak eta suziri barruan ezkutatuta zegoen espioi batek (Wolff-en kidea) Tintin jo zuten. Honek konortea galdu zuen eta ondoren, lotu egin zuten. Haiek suziria ostu nahi zuten.
Martxan jartzen saiatu ziren baina ez zuten lortu (agian, Wolffek nahita oztopatu zuen ekintza hura, baina ezin da ziurtasunez baieztatu). Tintinek, gainera, askatzea lortu zuenean, Wolff eta espioiarengana abiatu eta hauek geldiarazi zituen.
Geroago, bi maltzurrak, hau da, espioia eta Wolff jauna liskarrean hasi ziren eta Wolffek nahi gabe tiro egin eta espioia hil zuen.
Oxigeno gutxi zeukaten eta haien biziak arriskuan zeuden, ez zekiten bizirik helduko ziren lurrera. Horrela, suziria lurrera bidean jarri zuten Tintin eta bere lagunek. Lurrera heltzea lortu zuten, baina barruan zetorren jende guztiak konortea galdu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1309201