OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Garroko jauregia

Garroko gaztelua, baita ere Lekorneko gaztelua, Lekornen (Lapurdi) kokaturik dagoen gaztelua da. Egun publikoari itxita dago, baina kanpoaldean Euskal Herria Zuzenean musika jaialdia eta Asunak azoka ekologikoa ospatzen dira urtero. Jatorrizko eraikina XIV. mendekoa da. Gaztelua eta haren gelak monumentu historiko gisa katalogatuta daude 2015eko azaroaren 6ko dekretu bidez.

## Historia

Garroko jaunak Lapurdiko etxe noble bat ziren, behin betiko Lapurdin kokatu aurretik Nafarroari lotuak. Gaztelua, Ingalaterrako erregearen aginduz XIII. mendean suntsitua, XIV. mendean berreraiki zen. XVI. mendean Garroko Urtubieko baroi bihurtuta, domeinu handi baten buruan, gaztelua berreraikitzeari ekin zioten 1700. urtean. Garroko gaztelua baroi mailara bihurtu zen 1654ko maiatzeko patente-gutunen bidez, Salvat d 'Alzat d' Urtubie Maria Garrokoaren senarraren alde. Ondoren, 1700. urtean, berreraikia izan zen. Ondoren, baserritar giroko eraikinak atxiki ziren jauregi ondoan.
Azken jauna hil zenean (1923an), gaztelua Lesca jaunaren jabetzakoa izatera pasa zen, eta honek Baionako hiriari utzi zion. 1995ean Mendionde udalerriaren jabetza izatera pasa zen. Euskal Herriko lehen nekazaritza eskola (gaur egun Lycée Armand-David Hazparnen), gazta fabrika, oporretarako kolonia eta katekesirako tokia izan zen. Nekazaritza erakundea 1973an itxi zen, eta Baiona hiriak Lekorne udalerriari eman zion domeinua 1996an.
Gaur egun, eskultura-estudio bat du, eta kultura-ekitaldietarako esparru gisa erabiltzen da. Eraikinaren kanpoaldean kultura ekitaldiak antolatzen dira. Bestalde, Ramuntxo Biscay azken jaraunsle legitimoak jabariaren jabetza erreklamatzen du.

## Erreferentziak

* ↑ Éric Thiou, Dictionnaire des Titres..., 2003, 128.or. - LP enregistrées à Bordeaux (AD33, 1B 27, f° 68v°).
* ↑ https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/merimee/PA64000106
* ↑ https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/auspoa/47239.pdf

## Kanpo estekak

* "Argi izpi bat Garroarentzat", Ipar Euskal Herriko Hitza, 2014/06/27.
* Garroko jauregia zerutik ikusita Youtuben.
* Datuak: Q2969303
* Multimedia: Château de Garro / Q2969303
# Frozen II

Frozen II edo Frozen 2 2019ko Chris Buck eta Jennifer Lee estatubatuar zinema zuzendarien fantasiazko musikal animazio film bat da. 2013ko Frozen filmaren jarraipena da, eta hau aldi berean Hans Christian Andersen idazlearen Elurretako erregina ipuinean oinarritzen da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Lehen filmeko gertakizunetatik hiru urtetara, Elsa soinu arraro bat entzuten hasten da iparraldetik, berari deika. Anna ahizpa, Kristoff, Olaf eta Svenekin batera, bidaiari ekiten diote Arendelleko sorterritik haratago, Elsaren botere magikoen iturria aurkitu eta bere erresuma salbatzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24733929
* Multimedia: Frozen 2 / Q24733929
# Frugarolo

Frugarolo Italiako udalerri bat da. Alessandriako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 1.869 biztanle ditu, 27,06 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Frugarolok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Alessandria Casal Cermelli Castellazzo Bormida Bosco Marengo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17362
* Multimedia: Frugarolo / Q17362
# Fruges kantonamendua

Fruges kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Pas-de-Calais departamenduan dago, Frantzia Garaia eskualdean. Guztira 55 udalerri ditu eta Fruges da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q639230
# Fructuoso Rivera

José Fructuoso Rivera y Toscana (Durazno, Montevideoko gobernazioa, 1784ko urriaren 17a - Melo, Uruguai, 1854ko urtarrilaren 13a) Uruguaiko militar eta politikari bat izan zen, borroka independentistetan parte hartu zuena, lehen presidente konstituzionala izan zen, baita Colorado Alderdiaren sortzailea ere.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q467976
* Multimedia: Fructuoso Rivera / Q467976
# Geghard monasterioa

Geghard monasterioa eta Goiko Azat harana$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | ii |
| Erreferentzia | 960 |
| Kokalekua | Kotaik Armenia |
| Eskualdea$^2$ | Europa eta Ipar Amerika |
| Koordenatuak | 40°08′26″N 44°49′07″E﻿ / ﻿40.140425°N 44.818511°E﻿ / 40.140425; 44.818511 |
| Izen ematea | 2000 (XXIV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Geghard monasterioa (armenieraz: Գեղարդ) Erdi Aroko armeniar monasterio bat da, Kotaik probintzian kokatua. Multzoa XIII. mendean fundatu zen. Berezitasun aipagarriena da zati bat lurrazpian dagoela, haitzetan zulatua, non monjeek liturgia egiten zuten.
Behinola, bere izena "40 aldareko monasterioa" edo 7 elizako monasterioa" zen, Goi Erdi Aroan segur aski. Gerora, Geghardavank izena hartu zuen, armenierazko "Lantzaren monasterioa", Lantza Santuaren omenez.
2000ko ekainean, Unescok Gizateriaren Ondare izendatu zuen, "Geghard monasterioa eta Goiko Azat harana " izenarekin.

## Ezaugarriak

Eliza nagusia, Kathoghike, 1215an eraiki zen Mkhargrdzeli-Zakariades erregealdia. Nartex edo gavit bat du, eraikuntza data ezezagunekoa. Haitzean zulatutako Asvatsatsin kapera txiki bat du, 1164koa.
Monasterioaren inguruan khatxkar ugari daude.
* Eliza nagusia
* Armarria
* Geghard.
* Barnealdea
* Gavit

## Erreferentziak

* ↑ Monastère de Gherart et la Haute vallée de l’Azat. UNESCO.

## Ikus, gainera

* Armeniar monasterioen multzoa Iranen
* Ejmiatsingo katedrala

## Kanpo estekak

* Datuak: Q499285
* Multimedia: Geghard / Q499285
# Gegutiko jauregia

Gegutiko jauregia (georgieraz: გეგუთის სასახლე) gaur egun erorkinak diren Erdi Aroko eraikina zen. Georgiako Kutaisi hiritik 7 kilometrotan dago, izen bereko herrian.

## Ezaugarriak

Gegutiko jauregiaren multzoa 2.000 m²ko lurraldea betetzen du, Rioni ibaiaren ertzetan. 1953 eta 1956 artean oso landa-azterketa sakona egin zen eta horri esker geruza arkeologiko nagusiak eta eraikinaren itxura arkitektonikoa berregin ziren; baita ere eraikin horien apaingarriak. Erorkinak XII. mendekoak dira; mende horretan Georgiako Kroniketan Gegutiren izena lehen aldiz agertzen da, alegia.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20071204162831/http://aia.iatp.org.ge/Eng/Monuments/Geguti%201.htm
* ↑ http://www.parliament.ge/~lika/ancient/geguti/geguti_about.htm

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2028348
* Multimedia: Geguti palace / Q2028348
# Gehad Hamdy

Gehad Hamdy (Egipto, 1995) egiptoar odontologo eta ekintzaile bat da, sexu jazarpenaren aurkako borrokan nabarmendu dena.
Hamdy ohartu zen emakumeek seguru sentiaraziko dien leku bat behar zutela sexu jazarpena salatu ahal izateko. Horregatik sortu zuen Speak Up 2020an. Enpresa feminista bat da, genero indarkeriaren, sexu jazarpenaren eta bortxaketen erasotzaileak sare sozialen bidez seinalatzen dituena. Hamdyk agerian uzten ditu indarkeria horiek, zinemak horretan duen eragina salatuz; emakumeak bultzatzen ditu jazarpenaz hitz egitera, eta laguntza legal eta emozionala ematen die. Ekimenaren leloa da «Emakumeak emakumeei laguntzen» (Girls Support Girls), eta enpresak 250.000 jarraitzaile lortu zituen urtebetean Facebooken eta 97.000 baino gehiago Instagramen. Enpresak berdintasunaren eta diskriminaziorik ezaren aldeko saria jaso zuen Global Justice Forum-en 2022an.
2021ean, Ekintzailetza eta Berrikuntza Foroaren (Women Innovation & Entrepreneurship Forum) sarian finalista izan zen. 2022an, Women4Africa nazioarteko giza sariaren finalista izan zen, eta BBCko 100 emakume inspiratzaileenen zerrendan sartu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «BBC 100 Women 2022: Who is on the list this year?» BBC News (web.archive.org) 2022-12-06 (Noiz kontsultatua: 2023-02-07).
* 1 2 (Ingelesez) Dahlia Kholaif. (2021-07-03). «Founder of Egypt’s Speak Up: ‘Sexual harassment is a daily fight, but change is happening’» Global Voices (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Nadda Osman. (2022-08-23). «That's not entertainment! How Egypt's arts industry has normalised misogyny» Middle East Eye (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Nariman Mohammed. (2020-01-22). «‘Leh Laa ?!’ - The Egyptian Drama Attempts to Join the Battle for ‘SHE’» Women's Republic (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* ↑ (Ingelesez) Sakina Fatima. (2022-12-07). «9 Arab women on BBC's 100 most influential women list of 2022» The Siasat Daily (web.archive.org) (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «100 Women: Nine women from Arab countries included in the BBC’s 2022 list of inspiring women» UAE (web.archive.org) 2022-12-07 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* ↑ (Ingelesez) «Gehad Hamdy - Founder and Managing Director, Speak Up» World Justice Project (web.archive.org) 2023-01-22 (Noiz kontsultatua: 2023-02-13).
* Datuak: Q115650531
# Gegenschein

Gegenschein (alemanezko hitza, kontrako + distira hitzak lotzen dituena; ˈɡeːɡn̩ˌʃaɪn ahoskatua) edo argitasun antisolarra argiune ahula da, biribila edo luzanga, gauez zeruan puntu antisolarrean agertzen dena eta mendebaldeko eta ekialdeko argi zodiakalak elkartzen dituena. Alexander von Humboldtek horrela deitua, fenomenoa 1854an azaldu zuen Theodor Brorsen astronomo daniarrak.

## Historia

Gegenschein lehen aldiz Esprit Pezenas jesuita eta irakasleak deskribatu zuen 1730ean. 1799tik 1803ra Hego Amerikara egin zuen bidaian zehar, Alexander von Humboldt esploratzaile alemaniarrak fenomeno honi buruzko hainbat ohar egin zituen. Humboldtek ere eman zion bere alemaniar izena fenomenoari, gegenschein hain zuzen ere.
Theodor Brorsen astronomo daniarrak 1854an argitaratu zituen gegenschein fenomenoari buruzko sakoneko lehen ikerketak. Halaber, zodiako-argiak zeru osoa besarkatu dezakeela ikusi zuen lehena izan zen, baldintza ia perfektuetan bada ere, eta argi zodiakala eta gegenschein lotzen dituen argi-zubi ahul bat ikus daitekeela. Gainera, Brorsenek gegenschein delakoaren azalpen zuzena proposatu zuen (planeten arteko hauts-islapenak).
Garai modernoetan, argi-kutsadura dela eta, munduko eskualde populatuenetan ezin dugu gegenschein ikusten.

## Behaketa

Gegenschein hain ahula denez, ezin da ikusi ilargi-argi edo argi-kutsadura apur bat badago, edo Esne Bidetik gertu agertzen bada.
Fenomenoa eskualde obal bat bezala agertzen da, leunki distiratsua, gradu gutxi batzuetako zabalera eta 10-15ºko luzera duena, ekliptikaren planoan zehar orientatua.

## Azalpena

Zodiakoko argia bezala, gegenschein planetarteko hautsak islatzen duen eguzkiaren argia da. Bereziki, Lurra-Ilargia sistemako L$_2$ Lagrangeren puntuetan dagoen hautsa. Horrela, planeten arteko hauts hau Lurraren inguruan biratzen ari da Ilargia baino 60° lehenago eta 60° geroago, hurrenez hurren. Zodiakoko argia Eguzkiaren norabidean ikusten da, ilunabarrean, gegenschein kontrako norabidean ikusten den bitartean. Gegenscheinen intentsitatea nahiko hobea da honako kasu hauetan:
* hautsaren partikula bakoitza Ilargi betearen aldian ikusten da;
* dispertsio geometrikoak eraikuntza-interferentziara darama.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2017]
* 1 2 3 (Ingelesez) Sheehan, William. (1995). The immortal fire within: the life and work of Edward Emerson Barnard. Cambridge University Press, 69–70 or. ISBN 0-521-44489-6..
* ↑ Kopal, Zdeněk. (1962-6-14). «Communications on the Moon» New Scientist (291): 573..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1061350
* Multimedia: Gegenschein / Q1061350
# Gegharkunik

Gegharkunik (armenieraz: Գեղարքունիք) Armeniaren hamar probintzietako (marz) bat da. Gavar du hiriburua. 5.348 km²-ko azalera du eta 2013an 235.600 biztanle zituen.

## Komunitateak

| Gavar | Sevan | Tjambarak | Martouni | Vardenis |
| Berdkunk Gandzak Gavar Gegharkunik Hayravank Karmirgyugh Lanjaghbyur Lchap Noradouz Sarukhan Tsaghkachen Tsovazard | Chkalovka Ddmashen Geghamavan Lchashen Norashen Semyonovka Sevan Tsaghkunk Tsovagyugh Varser Zovaber | Aghberk Antaramej Artanich Artsvashen Aygut Dprabak Drakhtik Dzoravank Getik Jil Kalavan Martouni Shorzha Tjambarak Ttujur Vahan | Artsvanist Astghadzor Dzoragyugh Eranos Geghhovit Lichk Madina Martouni Nerkin Getashen Tsakkar Tsovazar Tsovinar Vaghashen Vardadzor Vardenik Verin Getashen Zolakar | Akhpradzor Akunk Areguni Arpunk Avazan Ayrk Azat Daranak Geghakar Geghamabak Geghamasar Jaghatsadzor Kakhakn Karchaghbyur Khachaghbyur Kut Kutakan Lchavan Lusakunk Makenis Mets Masrik Nerkin Shorzha Norabak Norakert Pambak Pokr Masrik Shatjrek Shatvan Sotk Torfavan Tretuk Tsapatagh Tsovak Vanevan Vardenis Verin Shorzha |

## Erreferentziak

* ↑ (pdf) Statistical yearbook of Armenia. General Description. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q199905
* Multimedia: Gegharkunik Province / Q199905
# Gaztelako kanala

Gaztelako kanala ingeniaritza hidraulikoko obrarik garrantzitsuenetako bat da, Espainian XVIII. mendearen erdialdetik XIX. mendearen lehen herenera bitartean egindakoen artean. Gaztela eta Leongo autonomia erkidegoko Burgos, Palentzia eta Valladolid probintzien zati bat zeharkatzen du eta Gaztelatik iparraldeko portuetara eta handik beste merkatuetara garia garraiatzea errazteko eraiki zen. Hala ere, trenbidea iristean, zaharkituta geratu zen.
Hasiera batean Segovia eta Reinosa lotuko zituen lau ubidez osatutako sare gisa pentsatua, bere zailtasun tekniko izugarriak eta baliabide izugarriak zirela eta, hiru adar baino ez ziren eraiki (Iparraldea, Hegoaldea eta Campos). 11 eta 22 metro arteko zabalerarekin, ubidea 207 kilometrotan zehar doa, 38 udalerri zeharkatuz, eta Alar del Reyko (Palentzia), non daukan sorburua, Valladolid eta Medina de Rioseco, hurrenez hurren Hegoaldeko eta Camposeko adarren amaieran kokatuta daudenekin (Kanalak Y alderantzikatu baten itxura du) herriak batzen dituena. Guztira 150 metroko desnibela du.
Palentziako probintzia da ubidearen luzerarik handiena duena (iparraldeko adarra). Palentzia hiriburutik kilometro gutxira iparraldera, kanala bi adar handitan banatzen da, bata Medina de Riosecora (Camposeko adarra) eta bestea Valladolidera (Hegoaldeko adarra) doana.
Palentzia hiritik pasatzean, zamalanak errazteko dartsenan amaitzen den adar baten bidez, Gaztelako ubidea bere bi puntu enblematikoenetatik gertu dago: Calahorra de Ribas. Han, Carrión ibaiarekin gurutzatzen da, handik urak hartzen baititu, eta el Serrón, Grijotan, ubidea Campos eta Hegoaldeko adarretan banatzen den lekuan. Hain zuzen ere, Calahorra de Ribasen 1791ko abuztuan Carrión eta Pisuerga ibaien arteko lotura ospatzeko eraikitako mugarri izugarria irakur daiteke:
| « | En el Reinado del Señor Don Carlos IV y de su esposa Dña Luisa María (sic) a expensas del Real Erario, siendo Ministro de él el Excmo Señor Conde de Lerena, bajo cuyas órdenes dirigió la obra el Coronel Juan de Homar, Caballero de Calatrava. Era el Conde de Lerena, Don Pedro López de Lerena y Cuenca, Ministro de Hacienda en aquellos años. | » |
* Gaztelako ubidea Grijotan
* Ibilbide osoa.
* Grijotako esklusa bat
* Gaztelako kanala
* Iluntzea, "El Paramillo"

## Kanpo estekak

* Plan Regional de Ámbito Territorial del Canal de Castilla
* Sitio web del Canal de Castilla
* Documental de Radio Nacional de España titulado El Canal de Castilla: navegantes de interior
* Serie documental de TVE El Canal de Castilla
* Datuak: Q1032560
* Multimedia: Canal de Castilla / Q1032560
# Gaztelako kondestableen alkazarra

Gaztelako kondestableen alkazarra (gaztelaniaz: Alcázar de los Condestables de Castilla) edo Velascotarren gaztelua (gaztelaniaz: castillo de los Velasco) Burgosko probintziako Medina de Pomar (Espainia) herrian kokaturiko gaztelua da. Pedro Fernández de Velascok eraiki zuen, Henrike II.a Gaztelakoak hiria eman zionean. Gotorlekuak Las Torres du izen herrikoia. 1896an Fríasko dukeek Udalari gazteluaren gozamena eman zioten. 1931n kultura ondasun izendatua izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5664262
* Multimedia: Alcázar de los Condestables, Medina de Pomar / Q5664262
# Gaztelako zaldi

Gaztelako zaldia edo gaztelar zaldia, gazteleraz "caballo castellano", egun desagerturik dagoen Gaztelako bertako zaldi arraza bat izan zen. Nahiz eta honen inguruko eztabaida egon adituen artean, Gaztelako zaldia, tamainaz ponien sailkapen taldean sarten zen, nahiz eta hainbatek esan zaldi ezaugarriak zituela ponienak baino.
Arraza zabalpen handia izan zuen ertaroan zein Errekonkistako garaietan. Antza gaztelako zaldien artean azpi-motak bazeuden mendimultzo ezberdinen arabera. Esate baterako Guarraman, joan den mendeko 50. hamarkada arte "serranillo" delako poniak mantendu ziren.
Antza zaldi hauek Ordunteko behorren antza bazuten. Baita egun desagerturik dauden ere Soriako behokenak. Gaztelako zaldia "gaztelar behokak" taldean sartzen zen lehen aipatutako Gaztelako beste bi zaldi arrazekin batera. "Behoka" hitzak gazteleraz "poniaren" antzeko esanahia dauka.

## Arrazaren historia

Iberiar goi-lautadako edo Gaztelako goi-lautadako zaldia erromatarren garaian Caldón, Thieldón, Thielco, edo Thieldo izenarekin izendatzen zuten. Zeltiberiarren zaldia omen zen. Zaldi hauek bertan larretzen zen Pleistozeno berantiarraren Equus caballus torralbaeren ondorengoak ziren. Zaldi mota hori etxekotu zuten eta antza Gaztelako zaldia bere ondorengoak omen ziren.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.soscaballolosino.com/Jacas.html
* ↑ http://www.soscaballolosino.com/texto1.html#arriba
* 1 2 http://www.theequinest.com/breeds/castilian-horse/
* ↑ https://www.historiaveterinaria.org/update/1998_historia-del-caballo-castellano-1464778425.pdf
* ↑ https://web.archive.org/web/20180202192245/http://www.sendanorte.es/index.php/secciones/reportajes-sierra-norte/1834-el-caballo-serranillo-una-herencia-milenaria
* ↑ http://www.wikiwand.com/fr/Equus_caballus_torralbae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2941429
# Gaztelako jota

Gaztelako jota (gaztelaniaz: jota castellana) gaztelar folklorearen adierazpen bat da (Gaztela eta Leon, Madril eta Gaztela-Mantxakoa), musika mota hori Iberiar penintsula gehienean aurki daitekeen arren. Izen hori, baina, ez da XVIII. mendea baino zaharragoa.
Gitarraz lagundu ohi da, baita bandurriaz, lauteaz, dultzainaz eta danborraz ere, dantzari bikoteak eskuak buruaren gainean dituela dantza egiten duen bitartean, kaskainetei eraginez batzuetan. Jota mota hauek ohiko urrats jauziak eginez dantzatzen dira, pixka bat pikatuak, eta Aragoikoak baino neurritsuagoak dira, baita geldoagoak eta pisuagoak ere. Musika maiz doa abestiz lagunduta, eta horiei kopla deitzen zaie. Batzuetan, maitasunak jartzen du hizpidea, edo ezkontzek (ezkongaiak goretsiz eta aholkuak emanez), bizitzak eta erlijiotasunak, baina ia beti kantu zirtolariak eta umoretsuak dira.

## Bibliografia

* Díaz, Joaquín. (1988). Danzas y bailes. Valladolid: Obra Cultural de la Caja de Ahorros Popular.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20016989
* Multimedia: Jota castellana / Q20016989
# Gaztelako ostatua

Gaztelako ostatua (malteraz: Berġa ta' Kastilja) Vallettako jauregi barrokoa da. San Joan Ospitaleko Zaldunek 1571n eraiki zuten Gaztelako koroako eta Portugalgo Erresumako zaldunentzat.
Girolamo Cassarrek diseinatua, XIX. mendean britainiarrek bereganatu eta egun Maltako gobernuaren eskuetan dago, Lehen Ministroaren egoitza izanda.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) MacGill, Thomas. (1839). A hand book, or guide, for strangers visiting Malta. Malta: Luigi Tonna, 63 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2499012
* Multimedia: Auberge de Castille (Valletta) / Q2499012
# Gaztelako xaboi

Gaztelako xaboia (gaztelaniaz: jabón de Castilla) oliba olioz, urez eta sodio karbonatoz (edo gaur egun, soda kaustikoz) egindako xaboia da. Gaztelako Koroan eskala handian ekoizten zutelako eta handik Europa eta Amerikako toki askotara esportatzen zelarik, batez ere Aro Modernoan, horrela du izena. Gaztelako Koroa xaboi mota honen ekoizle bakarra ez zen arren, ekoizleen artean nagusia izaten zen.
Ez da Marseillako xaboiarekin nahastu behar, honek jatorri desberdinetako landare-olioak erabiltzen baititu (ez soilik oliba-olioa).
Usadioz, erabilitako sodari mazacote (euskaraz: «zapero») edo barrilla zioten eta zenbait landareren (askotan salikorniaren) errekuntzatik eratorritako errautsetatik ateratzen zuten. Itsas algen errautsetatik ere lortzen zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Bailey, Alton Edward. Aceites y grasas industriales. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Liliana Delfino & Silvana Masciadri. (2005-10-7). «Relevamiento florístico en el Cabo Polonio, Rocha, Uruguay» Iheringia, Série Botânica: 125..
* ↑ Agirre Sorondo, Antxon. (2006-10-13 / 2006-10-20). «Naxari. Xaboiak: Historia» Euskonews (365).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3302590
# Gaztelania ertain

Gaztelania ertain edo Urrezko Mendeetako gaztelania (gaztelaniaz: español medio edo español de los siglos de oro) XV. mendearen amaieraren eta XVII. mendearen amaieraren artean erabilitako gaztelaniaren aldaera da, Erdi Aroko gaztelania gaztelania moderno bihurtu zuten aldaketa fonologiko eta gramatikalek markatua.
Aldaketa nagusien artean txistukarien berregokitzea, soinu-txistukari galera, izenordain klitikoen posizioaren finkapena edo aditz inergatibo eta inakusatiboen forma konposatuen parekatzea aipa daitezke.
Ameriketara iritsi ziren gaztelaniazko hiztunek gaztelania ertainaz berba egiten zuten eta, beraz, gaur egungo gaztelaniaren aldaera guztiak gaztelania ertainaren ondorengoak dira. Judu-espainierak Erdi Aroko gaztelaniaren zenbait arkaismo gordetzen ditu, gainerako aldaeretan desagertu zirenak, hala nola txistukari soinudunak egotea edo /š/ (ʃ) eta /ž/ (ʒ) fonemak mantentzea.

## Erreferentziak

* ↑ Hualde, José Ignacio. (2005). The sounds of Spanish. Cambridge University Press.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5364419
# Gaztelaniaren aurretiko errioxera

Errioxera Erdi Aroan Errioxan eta egungo Soriako probintziaren iparraldean mintzatzen zen nafar-aragoieraren aldaera edo dialektoa izan zen. Berez ez zegoen nafarrera, errioxera eta aragoiera arteko banaketarik. Hala ere, bakoitzak bere historia linguistika bereizia du, eskualde bakoitzak bere historia politika bereizia duelako. Idazteko era ezberdinak ere bazituzten.
Aldaera honen lekuko nagusia X. mendeko Emilianotar glosak dira, nafar-aragoieraren feito, muito, get (ye), eta beste hainbat hitzak dituztenak. XI. eta XII. mendeen artean Errioxa gaztelaniara egokitu zen eta nolabaiteko hizkuntza mistoa erabili zuen. Adibidez Anguianoko Valvanerako monasterioaren bildumaren orduko agirietan lo artikulua erabiltzen zuten.

## Ezaugarriak

* 'o' tonikaren diptongazioa: uamne/uemne (latinez homine)
* 'e' tonikaren diptongazioa: sieculos (latinez seculos)
* Hasierako 'g-' mantentzea: geitar (latinez eiectare)
* '-ns-' letra-taldea mantentzea: ansa
* '-mb-' letra-taldea mantentzea: lombo
* Latinezko '-lt-' '-ct-' letra-taldeak '-it-' bilakatzea (gaztelaniaz '-ch-' bilakatu zen): muito, feito
* Idazterakoan nafar-grafemak erabiltzen zituzten: quoatro (u mutua), yn/ynn (eta ez 'ñ')

## Adibidea

Gaur egunera arte ailegatu zaigun testurik luzeena Emilianotar glosen 60. kodexean agertzen da. Hona hemen:
| « | Cono aiutorio de nuestro dueno dueno Christo, dueno salbatore, qual dueno get ena honore et qual duenno tienet ela mandatione cono patre cono spiritu sancto enos sieculos delo sieculos. Facanos Deus Omnipotes tal serbitio fere ke denante ela sua face gaudioso segamus. Amen. | » |

## Erreferentziak

* ↑ Alvar, Manuel. Manual de dialectología hispánica. Barcelona. Ariel, 1996. ISBN 84-344-8217-7

## Ikus, gainera

* Nafar-aragoiera

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3574262
# Gaylord (Minnesota)

Gaylord Minnesotako hiri bat da. Sibley konderrian kokatua dago. 2010ean 2.305 biztanle zituen, 4,32 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Sibley konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1012309
* Multimedia: Gaylord, Minnesota / Q1012309
# Gaylussita

Gaylussita mineral bat da.

## Ezaugarriak

Gaylussita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Na₂Ca(CO₃)₂*5H₂O. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Gaylussit: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q420793
* Multimedia: Gaylussite / Q420793
# Gays (Illinois)

Gays Illinoiseko herri bat da. Moultrie konderrian kokatua dago. 2010ean 281 biztanle zituen, 1,05 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Moultrie konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2671174
* Multimedia: Gays, Illinois / Q2671174