OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Inguratu Kongresua

Inguratu Kongresua izeneko protesta 2012ko irailean Madril hiriburuan Espainiako Kongresuaren inguruetan izandako mobilizazio multzo bat da, En Pie plataforma deiturik eta M-15 mugimenduko hainbat asanbladaren atxikimendua izan zuena. Protestaren helburuak Espainiako gobernuaren dimisioa, prozesu eratzaile berria eta indarrean dagoen sistema sozioekonomikoaren aldaketa dira. Lehen protesta 2012ko irailaren 25ean izan zen eta milaka lagun bildu zituen Kongresuaren inguruetan segurtasun neurri zorrotzen artean. Poliziak egindako erasoen ondorioz, 64 zauritu eta 35 atxilotu izan ziren. Poliziaren jokabide bortitzak gaitzespen ugari eragin zituen gizartean, Espainiako Gobernuak poliziaren jarduna goresten zuen bitartean. Bilkurak irailaren 26an, istilurik gabe, eta 29an, bi atxilotu eta istilu arinekin, errepikatu ziren.
Plataformak urriaren 23, 25 eta 27rako ere bilkurak deitu zituen. Urriaren 23koa Madrilgo Kongresuaren aurrean burutu zen. Urriaren 25ean mobilizazioak deszentralizatuak izan ziren, estatuko hirietan zehar, kasu askotan legebiltzar autonomikoen aurrean. Urriaren 27rako estatu osoko protesta gunea Madril izan zen berriz ere. Madrilgo protesta gunearen inguruetan polizia unitate asko zabaldu zire baina ahal ere ez zen istilurik izan. Poliziek, ordea, identifikazio ugari egin zituzten, urriaren 27an Madrilgo hiriburura protesta egiteko antolatu ziren autobusetako herritarrak barne. Azken protesta honetan, Kongresuan berriki onartutako aurrekontu proiektuaren aurka mezuak zabaldu ziren bereziki.
2013ko apirilaren 25erako beste bilkura baterako deia zabaldu zen. Aurretik poliziak segurtasun-neurri zorrotzak hartu zituen. Bilkuran zehar poliziak kargatu eta atxiloketa zenbait ere burutu zituen. Ohartzekoa da Espainiako hedabide nagusiek bilkura indakeriazaleek deituta izan zela adieraziz zabaldutako mezua. Giro horretan, poliziak Madrilgo Unibertsitate Konplutensean lagun batzuk atxilotu zituen bilkuraren aldeko itxialdi batean.

## Ikus, gainera

* 2011-2012ko murrizketa sozialen aurkako protestak Espainian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9070168
* Multimedia: Rodea el Congreso / Q9070168
# Inguruak

Inguruak. Soziologia eta Zientzia Politikoaren Euskal Aldizkaria Euskal Herriko Unibertsitateko Euskal Soziologia eta Zientzia Politikoaren Elkartearen unibertsitate-aldizkaria da. 1986ansortu zuten aldizkaria.
Formatu digitalean ere argitaratzen da: Inguruak (bertsio digitala), ISSN 1695-8748

## Erreferentziak

* ↑ http://catalogo.fsancho-sabio.es/Record/213192

## Kanpo estekak

* Inguruak aldizkaria Inguma datu-basean
* Datuak: Q16517670
# Herri-etimologia

Herri-etimologia hiztunentzat ulertezin edo ilunak diren hitzetan edo formetan gertatu diren aldaketen ondorioa da. Helburua halakoak formaren aldetik argiagoak egitea da, esanahiaren aldetik maiz ilun izaten jarraitu arren. Ohikoa da antzekoak edo homofonoak diren hitzekiko antzekotasunean oinarrituak izatea.
Batzuetan etimologia faltsua izena ere ematen zaio, etimologia den aldetik izatez okerra baita, baina hizkuntzaren historiaren ikuspegitik hitzen forma aldarazten duten eragile naturaletako bat da.
Euskaraz zainori 'azenarioa' adibide on bat litzateke, herrikoia balitz, hiztunek erdal hitzari euskal zentzua bilatu baitiote, eta horren arabera eraldatu dute. Azkueren hiztegiaren (1905-1906) eranskinean artomokil eta artomutil jaso ziren "larra, zean" laburduren azpian (Larrabetzu eta Zeanuri?) erdarazko automobil arrotzaren ordez, hiztunentzat egunerokoak ziren arto eta mokil edo mutil hitzen antzekotasunaz baliaturik. Alderantziz, adibidez, gaztelaniaz Sierra de la Hez izena eman zaio noizbait euskarazko Alaiz izena izan zuen mendilerroari (gaur Alaitz litzateke, Nafarroako mendilerroa bezala)ː hez 'gorozkiak, hondarrak' izenak berez ez dirudi zentzu handirik duenik, ostera.

## Erreferentziak

* ↑ Ikus Orotariko Euskal Hiztegia, s.v. azenario. Zainhori-ren lehen lekukotasuna Pouvreauren hiztegikoa da (c. 1665), baina ziurrenik erdarazko hitzari Oihenartek (1638) eman zion etimologian oinarritua da eta, beraz, etimologia jasoa litzateke, ez herri-etimologia.
* ↑ (Gaztelaniaz) Ortiz Viana, Helena. (2015). «Riojarchivo » El tesoro de Sierra Laéz» Riojarchivo (Noiz kontsultatua: 2024-04-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17013103
# Herri-salataritza

Herri-salataritza edo legezaintza zigor-prozesuetan legea hausteagatik salatutako pertsonaren aurka auzia aurkezteko ardura da; akzio kriminala egikaritzean datza. Oro har, funtzionario publiko batek gobernuaren izenean gauzatzen du, frogak aurkeztuz, gizartearen interesak aldeztuz eta legea ezartzea sustatuz. Herri-salataritza egikaritzen duenari, Hegoaldean, fiskaltza eta, Iparraldean, prokuradoretza edo parket deitzen zaio.

## Erreferentziak

* ↑ «legezaintza - OEH - Orotariko Euskal Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-01-31).
* ↑ «fiskaltza» Euskaltzaindiaren Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).
* ↑ «prokuradoretza» Euskaltzaindiaren Hiztegia (Noiz kontsultatua: 2020-11-30).

## Ikus, gainera

* Epaitzeko botere
* Botere betearazle
* Epaile
* Herri-salatari

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11775750
# Herri-kultura

Herri-kultura terminoak herri xeheak (irakaskuntza akademikorik gabeko behe- edo erdi-mailako klasea, edo "plebe" antzinaroan) nagusiki sortu edo kontsumitutako kultura-patroi eta adierazpen artistiko eta literarioei egiten die erreferentzia, tradizioz goragokotzat eta oro har elitistatzat eta baztertzailetzat jo izan diren adierazpen-bitartekoetan zentratutako kultura akademiko, altu edo ofizialarekin kontrajarrita.

## Historia

Historian zehar, eta biziraupen arrazoi nabarmenak eta eskura dauden baliabideak direla medio, kulturaren aurrerapenak eta aldaketak elite ekonomiko eta akademikoetan izan duen abangoardia ikusita, herri-kultura nahiko estatikoa izan da. Horrek, XIX. mendetik aurrera, pentsamendu nazionalistak herri-kultura talde-nortasunaren erreferentzia gisa erabiltzea eragin zuen, zeinu kultural horietan oinarritu baitzuen nazio edo lurralde bateko kide izatearen ideia.
XX. mendean zehar, hala ere, munduaren zati handi batean eskolatzearen hedapenak eta aisialdiko kulturaren agerpenak herri-kulturak nagusiki estatikoa zen izaera bertan behera uztea eragin dute, batzuetan abangoardia akademikoen sormena gainditzen duen elementu dinamizatzaile bilakatuz. Hala, komikiak — margolaritzaren eta literaturaren eremuan — edo jazzak musikaren eremuan, azkenean, bere izaera marjinala gainditu dute eta arte akademiko gisa ezarri dira.
Gazteak lan-merkatuan sartzeko adina atzeratu denez, errazagoa izan da kultura-produktuen sortzaile eta kontsumitzaile izatea, eta, gainera, berezko azpikulturak edo hiri-tribuak sortu dira, arte- eta filosofia-lehentasun espezifikoekin eta "mainstream" edo gehiengoaren pentsamendu-lerrotik urrun.
Herri-kulturaren edukien merkataritza-ustiapena, behin haren elementu urratzailetik aldenduta, elementu garrantzitsua da masa-kulturaren eraketan, eta garrantzi handiko faktore ekonomikoa musikaren, komikiaren edo bideo-jokoaren industrien bidez.

## Agerpenak XX. mendean

Osotasunik gabe eta adibide gisa, honako hauek dira XX. mendeko herri-kulturaren agerpen aipagarrienetako batzuk:
* Musikan: tangoa, jazza, bluesa, reggaea, rapa, heavy metala, rocka, popa.
* Dantzaldian: hip-hopa, street dance eta beste hiri-genero batzuk.
* Arte plastikoetan: grafitia.
* Literaturan: generoko literatura deiturikoak: fantastikoa, nobela beltza, zientzia fikzioa.
* Adierazpen bide berrietan: komikia, animazioa, bideo-jokoak, rol jokoak.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2008]
* ↑ Porcel Torrens, Pedro. (2002). Clásicos en Jauja. La historia del tebeo valenciano. Edicions de Ponent, 11 or. ISBN 84-89929-38-6..
* Datuak: Q131265
* Multimedia: Popular culture / Q131265
# Herri-erlijio

Herri-erlijioa erlijio-arloko gizarte-zientzien terminoa da, bereziki erlijioaren antropologiarena, erlijioaren soziologiarena, erlijioaren historiarena eta beste zientzia batzuena. Batzuetan, beste antzeko termino batzuk erabiliko dute, hala nola herri-pietatea, modu hertsian erabat baliokideak ez diren arren.
Herri xehea erlijioak bizi duen modua da; bere kontrakoa erlijio ofiziala izanda, hau da, eliteen, intelektualen eta elizako hierarkiarena. Erlijio ofizialak herri-erlijioaren adierazpen batzuk sineskeriatzat har ditzake.
Bi erlijioen arteko aldeak, funtsean, bi dira:
* batetik, ofizialak hierofania (sakratuaren adierazpena) garrantzi nagusitzat jotzen duela; eta, bestetik, herri-erlijioak erritu-jardunbideetan eta naturaz gaindiko erakundeekin harreman egokia izateko moduan arreta jartzen duela.
* bestetik, ofiziala erlijio-erakundeen barne-sozializaziorako mekanismoen bidez transmititzen da (adibidez, kleroaren erreklutamendua, apaizgaitegiak, katekesia, domeka-eskola); herrikoia, aldiz, familia- eta gertuko-eremuan transmititzen da, mota guztietako bizipen kolektiboen bidez (tradizio herrikoiak, jaiak, erromesaldiak, erromeriak, prozesioak, iragate-ohikuneak, eguneroko bizitzako elementuak -gastronomia, janzkera-, eta abar).
Era berean, herri-erlijioa pertsona bakoitzak bizi duen fedearen adierazpena dela esan dezakegu, eta ezin dela negatiboa izan, norberak bakarrik erantzun baitezake bere buruaz eta bere sinesmenaz.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Dupront. (2007). George Ritzer ed. Popular religiosity. Blackwell Encyclopedia of Sociology ISBN 9781405124331..
* ↑ (Gaztelaniaz) Bribiesca Sumano, María Elena. (2016). La religiosidad popular en el valle de Toluca a través de los testamentos 1565-1623. Adabi de México / Fundación Alfredo Harp Helú ISBN 978-607-416-318-6..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1068640
* Multimedia: Folk religion / Q1068640
# Herri-hizkuntza

Herri-hizkuntza edo etxeko hizkuntza (lingua vernacula) hizkuntza-eremu batean egunerokoan egiten den araupeturik bako ohiko aldaera da. Batetik, badira argi zehaztutako corpusik idatzirik ez daukaten herri-hizkuntzak, batez ere ahoz erabiltzen baitira, eta, bestetik, badira hainbat eskualdetako mintzairatan testuak dauzkaten eta gramatika-arau uniformerik ez dauzkaten hizkuntzak. Bestalde, badira bere araupeko hizkuntzatik espazioz zein denboraz horren asagotuta dauden hizkerak, non hiztunek ez baitiete jatorrizko arauei jarraitzen, esate baterako, Brasilgo Hegoaldeko Rio Grandeko alemaniarrek hitz egiten duten aldaeran gertatzen den lez. Herri-hizkuntzak ez dira dialektoak. Araupekoa edo etxekoa ez den edozein lehen hizkuntzaren aldaera dialekto izena hartzen du. Ez da erraza dialekto eta herri-hizkuntzaren arteko zatilerroa marraztea. Herri-hizkuntza hizkuntza-eremu batean ezarritakoen bestelakoa da —kolonialismoaren sasoiko Afrikako lurralde zabalean sartutako frantsesaren eran.
Hitza hiru hizkuntza santuen (tres linguae sacrae) adigaitik etorri zen, hots, hebreera, greziera eta latina baliozko liturgia-hizkuntza bakarrak direlako sinesmena. Horren bidez, latinak Erdi Arotik harantz araupeko hizkuntza idatziaren estatusa jadetsi zuen; eta aberri-hizkuntzak, behe-mailakoak zirelakoan, Aro Moderno goiztarrera arte literaturatik baztertu eta galarazi zituzten, arrunt (vulgaris), barbaro (barbara edo barbarica) edo landatartzat (rustica) joz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1036511
# Herri-ogasun

Herri-ogasuna edo ogasun publikoa ogasun-eskumena duen herri-administrazioaren hartzeko, ondasun, errenta eta zergen multzoa da, administrazioaren beharrak asetzeko erabiltzen dena. Funts publikoen iturriak nahitaezko lagapenak (batez ere fiskalitatea), aktibo publikoen maileguak eta salmentak da. Funts-fluxu horiek aurrekontu orokorretan biltzen dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Herri-ogasuna Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11953074
# Herri-lanak

Herri-lanak edo obra publikoak azpiegitura-proiektuen kategoria zabal bat dira, gobernuak edo erakunde politiko lokalek finantzatu eta eraikiak, josteta aisialdirako, lanerako eta, oro har, komunitatearen osasun eta segurtasunerako. Herri-lanek barne hartzen dituzte eraikin publikoak (udal-eraikinak, eskolak eta ospitaleak), garraio-azpiegitura (errepideak, trenbideak, zubiak, oliobideak, gasbideak, kanalak, portuak eta aireportuak), espazio publikoak (plaza publikoak, parkeak eta hondartzak), zerbitzu publikoak (uraren hornidura eta tratamendua, hondakin-uren tratamendua, sare elektrikoa eta presak), eta beste batzuk, oro har epe luzera, aktibo fisikoak eta instalazioak. Nahiz eta sarritan azpiegitura publikoarekin eta kapital publikoarekin trukagarriak izan, herri-lanek ez dute ezinbestean osagai ekonomikorik, eta, beraz, termino zabalagoa dira.
Obra publikoak antzinatik sustatu dira egitura politikoetatik. Adibidez, Neron enperadore erromatarrak zenbait azpiegitura-proiektu eraikitzea bultzatu zuen deflazio orokortuaren garaietan.
Zenbait ikuspegi ekonomikotatik, keynesianismotik esate baterako, ekonomia sustatzeko erakunde publikoetatik herri-lanak finantzatzea ideia ona dela defendatu izan da.

## Erreferentziak

* ↑ Thornton, Mary Elizabeth Kelly. (1971). «Nero's New Deal» Transactions and Proceedings of the American Philological Association (The Johns Hopkins University Press) 102: 629. doi:10.2307/2935958..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q627364
* Multimedia: Public works / Q627364
# Herri-musika

Herri-musika edo musika herrikoia jendartean zabalkunde handia izan duten zenbait musika-mota izendatzeko erabili ohi den terminoa; batzuetan, musika akademikoaren esparrutik kanpo sortzen den musika izendatzeko erabili ohi da. Adiera horretan, XIX. mendeaz gero tradiziozko musikatik eta musika akademikotik nolabait bereiziak diren edo haietatik abiatuta garatu diren zenbait genero adierazten ditu (esaterako, vaudevillea, tangoa, bluesa, jazza, rock-and-rolla, soula, popa, folka, sona, saltsa...). Nolanahi ere, bereizketa lausoa da, eta eztabaidatua.
Batzuetan, herri-musikak beste izen batzuk ere jasotzen ditu: «musika arina» edo «pop musika», baina ez dira oso egokiak, beste esanahi murriztaileagoak dituztelako. Bestalde, «herri-musika» erabili izan da batzuetan, historikoki, gaur egun musika folkloriko edo tradizional gisa ezagutzen denari erreferentzia egiteko, eta erabilera horrek oraindik ere irauten du zenbait testuingurutan. Azken zentzu horrekin nahastea saihesteko, batzuetan «hiri-musika modernoa» edo «musika modernoa» esamoldeak erabiltzen dira.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskalterm: [Musika Hiztegia] [2011]
* ↑ (Gaztelaniaz) Cripps, Colin. La música popular en el siglo XX. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q373342
* Multimedia: Popular music / Q373342
# Herri (argipena)

Herri izenak hainbat adiera ditu:
* Herria, multzotzat hartzen den hainbat pertsonaren taldea, hala nola nazio bat edo etnia bat.
* Herria, talde edo herri jakin bat bizi den lurraldea bera; beste ezaugarriren batek mugatzen duen lurraldea.
* Herria, etxe multzoa, hiri txikia.
# Ipiaú

Ipiaú Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. 40.706 biztanle ditu 280,454 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Bahiako estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1625857
* Multimedia: Ipiaú / Q1625857
# Ipeľský Sokolec

Ipeľský Sokolec Eslovakiako udalerri bat da, Leviceko barrutian kokatuta. 18,15 km²ko azalera du eta 835 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1386. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1043101
* Multimedia: Ipeľský Sokolec / Q1043101
# Ipharlatze

Ipharlatze 325 metroko altuera duen mendatea da, Oztibarre eta Landibarre artean dagoena. Landibarre eta Biduzeko haranak banatzen ditu.
Hegoaldean Bertogaina (408 m) eta iparraldean Gaineko Ordokia (407 m) ditu.

## Toponimia

Historian zehar honako toponimoak izan ditu:
* Paul Raymonden Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées lanean, Ipharlaxé ;
* Cassiniren mapan Ippharlaze ;
* Napoléonen erroldan Iparlacé
Edonola ere, euskal toponimoa da..

## Geologia

Eskualdeko arroka nagusia Kretazeo Berantiarreko flyscha da, oso sakona eta okerdura handia duena.

## Historia

Erdi Aroan, Lüküxetarren eskuetan zegoen, Landibarre eta Izurako jaunak zirenak. Udalerrien sortzean, lepoa Izura-Azme eta Landibarre arteko muga bilakatu zen.
Garai hartan, "Hoztako harana" (Oztibarre) deitzen zioten Bidozeko haranari.

## Erreferentziak

* ↑ EODA
* ↑ Raymond, Paul. (1863). Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées. Imprimerie Impériale.
* ↑ César-François Cassini de Thuryl. Carte générale de la France no. 140, feuillet 105, Saint-Jean-Pied-de-Port. .
* ↑ Orpustan, Jean-Baptiste. «Nouvelle toponymie basque. Noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule» HAL.
* ↑ Urrutibeheti, Clément. Les seigneurs de Luxe. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2981993
* Multimedia: Col d'Ipharlatze / Q2981993
# Ipiaçu

Ipiaçu Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. 3.775 biztanle ditu 466,02 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Minas Gerais

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1791349
* Multimedia: Ipiaçu / Q1791349
# Iphigenia Efunjoke Coker

Iphigenia Efunjoke Coker (Lagos, 1924ko irailaren 29a – 2019ko abenduaren 23a) nigeriar irakaslea izan zen. 1963tik 1977ra Lagosko Queen's Collegeko zuzendaria izan zen. Nigeriar jatorriko lehen pertsona izan zen kargu horretan.

## Bizitza

Iphigenia Efunjoke Coker Lagosen jaio zen 1924ko irailaren 29an. Santa Maria komentuko eskolan, Santa Teresa bigarren hezkuntzako eskolan, Santa Aines Irakasle Eskolan eta Lagosko Queen's Collegen ikasi zuen. 1940ko hamarkadan, matematika, geografia eta jorubera irakatsi zituen Lagosko Santa Teresa eta Santa Aines eskoletan.
1952tik 1956ra, University College Dublinen ikasi zuen. Nigeriara itzuli zenean, Ibadaneko bi eskoletan jardin zuen. 1962an Lagosko Queen's Collegeko zuzendariorde izendatu zuten, eta urtebete geroago zuzendari, Margaret Gentleren ordez. Kargu horrtan geratu zen 1977an erretiroa hartu zuen arte.
1979an, Olusegun Obasanjo jeneralak Errepublika Federalaren Ordenako kide izendatu zuen. 2017an, Oye Ekitiko Unibertsitate Federalak honoris causa doktoretza eman zion.
2019ko abenduaren 23an hil zen, 95 urte zituela.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Adewale, Femi. «‘Coker, ex-Queens’ College Principal’s death, big loss to education sector’» Freedom Online 2020-01-16 (Noiz kontsultatua: 2024-09-06).
* 1 2 (Ingelesez) «First Nigerian principal of Queen’s College Efunjoke Coker dies» The Guardian 2020-01-16 (Noiz kontsultatua: 2024-09-06).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Dr. (Mrs.) Iphigenia Efunjoke Coker MFR, DSc» DAWN Commission 2020-01-31 (Noiz kontsultatua: 2024-09-06).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q104918173
# Ipidecla

Ipidecla Lycaenidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Ipidecla miadora da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Ipidecla crepundia | daturik gabe |
| Ipidecla euprepes | daturik gabe |
| Ipidecla miadora | daturik gabe |
| Ipidecla monenopteron | daturik gabe |
| Ipidecla schausi | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3154204
* Multimedia: Ipidecla / Q3154204
* Espezieak: Ipidecla
# Ipiguá

Ipiguá Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. 6.761 biztanle ditu 136,028 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* São Pauloko estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1648118
* Multimedia: Ipiguá / Q1648118
# Iphofen

Iphofen Alemaniako hiri-udalerri bat da, Bavaria estatuan. Azken zentsuaren arabera 4.859 biztanle zituen, 78,06 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q502741
* Multimedia: Iphofen / Q502741
# Ipiales

Ipiales, Kolonbiako Nariño departamenduan dagoen hiri bat da, Ekuadorreko mugatik hurbil. 2018an 123.341 biztanle zituen.

## Klima

Datu klimatikoak (Ipiales) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 15.9 | 16.0 | 16.1 | 16.2 | 15.7 | 14.9 | 14.1 | 14.6 | 15.6 | 16.4 | 16.6 | 16.2 | 15.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 10.9 | 11.1 | 11.3 | 11.4 | 11.2 | 10.4 | 9.6 | 9.8 | 10.3 | 11.1 | 11.4 | 11.2 | 10.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 5.9 | 6.1 | 6.5 | 6.6 | 6.6 | 5.9 | 5.1 | 5.0 | 4.9 | 5.7 | 6.2 | 6.1 | 5.9 |
| Euria (mm) | 79.4 | 79.1 | 97.8 | 107.9 | 83.7 | 54.4 | 43.6 | 38.1 | 51.8 | 87.0 | 105.7 | 96.4 | 924.9 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 18 | 17 | 21 | 21 | 22 | 21 | 20 | 19 | 18 | 18 | 20 | 20 | 235 |
| Iturria: WMO ||||||||||||||

## Eraikin nabarmenak

* Las Lajasko santutegia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1010094
* Multimedia: Ipiales / Q1010094
# Hartz mamu

Hartz mamua edo Ursus americanus kermodei (ingelesez, Kermode bear) Columbia Britainiarreko hartz beltzaren (Ursus americanus altifrontalis) azpiespezie edo aldaera bat da. Animalia horiek daukaten gen errezesibo bat dela eta, zuriak dira. Denera, hartz mota horren % 10 inguru dira zuriak edo krema argi kolorekoak, bereziki Princess Royal eta Gribbel uharteetan. Besteak beltzak dira.

## Hartz mamua bertako kulturan eta ikur gisa

Hartz berezi horiek eragin handia izan dute bertako herri amerindiarren kulturan eta sinismenetan. 2006ko otsailean Columbia Britaniarreko gobernadoreak hartz mamua edo Kermode hartza probintzia hartako animalia ofizial izendatzeko asmoa adierazi zuen.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Arrazari buruzko artikuloa
* Datuak: Q525781
* Multimedia: Ursus americanus kermodei / Q525781
* Espezieak: Ursus americanus kermodei

## Erreferentziak

* ↑ http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2008/show_species_details.php?record_id=5200321
* ↑ https://web.archive.org/web/20090413033055/http://savespiritbear.org/project/spiritbear/about_bear/index.html
* ↑ http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0724_030725_spiritbears.html
# Hartzaile muskariniko

Muskarinak (Amanita muscaria bezalako onddoei toxikotasuna ematen dien alkaloidea) azetilkolinaren akzio estimulatzaileak imitatzen ditu gihar lau eta guruinetan. Arrazoi honegatik, muskarinarekin lotutako hartzaileak hartzaile muskariniko deituak izan ziren, atropinak blokeatzen dituenak.
Hartzaile muskarinikoak G proteina batetara, adenilziklasa eta fosfolipasara lotutako serpentina forma du.
Burmuineko hartzaile kolinergiko mota nagusia da, non oroimenean eta ikaskuntzan zerikusi handia dutela dirudien (depresioa eta mania bezalako gaitz mentaletan zerikusi handia izan dezakete). Hartzaile muskarinikoak hartzaile nikotinikoak baino hamar edo ehun aldiz ugariagoak dira.

## Motak

Bost hartzaile muskariniko azpimota ezagutzen dira, M batekin (muskarinikoa) eta honen atzean zenbaki batekin izendatzen direnak:
* M1 hartzaile muskarinikoa: entzefaloan dago ugarien, baita ECLtan ere (enterokromafinen antzeko zelulak). Kaltzioa eta Inositol trifosfatoa igotzen ditu.
* M2 hartzaile muskarinikoa: bihotzean dago ugarien (Adenosin monofosfato ziklikoa jaisten du).
* M3 hartzaile muskarinikoa: guruinetan eta gihar lauetan dago ugarien.
* M4 hartzaile muskarinikoa: pankrea eta biriketan
* M5 hartzaile muskarinikoa: listu-guruinetan eta gihar ziliarrean lan egiten duela uste da.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q410959
* Multimedia: Muscarinic acetylcholine receptor / Q410959
# Hartz zuria (Pompon)

Hartz zuria, frantsesez Ours blanc, François Pompon (1855-1933) eskultore frantsesaren lana da. 1986tik Orsay museoan ikus daiteke. Dijongo Darcy lorategian Henry Martinet-ek 1937an egindako erreprodukzioa ikus daiteke; Martinet Pomponen laguna zen eta erreprodukzioa omenaldi gisa burutu zuen.

## Ezaugarriak

François Pomponek 1905.urtetik bere eskulturen formak sinplifikatu egin zituen. Gainazal leundu zuen eta bere animalien eskulturak guzitei apaingarriak kendu zizkion. 1922an Salon d'automne delakoan maketa bat aurkeztu zuen eta harridura sortu zuen ezen XX. mendeko modernitatearen benetako ikurra izan baitzen. Hau Pomponen lan ezagunetariko bat izan zen.

## Galeria

* Tamainu txikiko erreprodukzioa Dijongo Arte Ederren Museoan.
* Dijongo Darcy lorategian dagoen erreprodukzioa.
* Hartzaren burua.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.musee-orsay.fr/fr/collections/catalogue-des-oeuvres/notice.html?no_cache=1&nnumid=15496

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3358458
* Multimedia: Ours blanc by François Pompon (RF 3269) / Q3358458