# Hautakaritza-juntadura

Hautakaritza-juntadura juntatzen diren atalen arteko aukera edo hautaketa egin behar dela edo egiten dela adierazten duen juntadura-mota da. Juntagailu hautakarien bidez gauzatzen da. Honako hauek dira juntagailu hautakari nagusiak: EDO, ALA, NAHIZ eta ZEIN.
Ilari Zubiriren Euskal gramatika osoa liburuan esaten denez, juntagailua perpaus-mailako lotura gauzatzeko funtzioa duen gramatika-elementua da, maila eta izaera bereko perpausak elkartuz juntadura gauzatzen duena. Maiz, perpausen arteko nahiz perpausaren sintagmen arteko erlazio-mota definitzen duen elementua adierazteko erabili izan da (honek menderagailua eta lokailua hartzen ditu bere baitan). Juntagailuak ez dira menderagailu eta lokailuekin nahastu behar, juntagailuak, menderagailuak eta lokailuak gauza ezberdinak baitira. Juntagailuak direla eta, lau juntadura mota daude:
* Alborakuntza
* Emendiozkoak
* Hautakariak
* Aurkaritzakoak
Dena den, guk aukeratutako juntagailuak hautakarien multzoari dagozkio.
Menderagailua perpaus-mailan, perpausen arteko menderakuntza-erlazioa adierazten duen elementua da. Perpaus txertatuko adizkiari erantsitako aurrizkiak eta atzizkiak dira (bait-, ba-, -en, -ela).
Lokailua lotzeko erabiltzen den zernahi gauza da. Diskurtso-mailako lotura gauzatzeko funtzioa duen hitza edo hitz-multzoa da. Beti perpausen arteko lotura gauzatzen dute, inoiz ez bestelako osagaien (izen-sintagma, adjektibo, etab.) artean. Perpaus-elkarketa (hau da, juntadura edo menderakuntza) ez dute bideratzen. Maiz, juntagailuen ondoan erabiltzen dira.
Hori dela eta honako Perpaus Elkartu Motak ditugu:

### Juntadura

Maila bereko perpausen elkarketa.
* Juntaduraren bitartez lotu.
* Alborakuntzaren bidez lotu.

### Menperakuntza

Perpaus bat beste baten barruan txertatzen da.
* Menderagailuen bidez lotzen dira.

### Testu mailako loturak

* Lokailuez baliatzen gara.

# EDO, EDOTA, ALA, NAHI(Z) eta ZEIN.

Aztertuko ditugun juntagailu hautakariak juntagai bi edo gehiagoren arteko aukera edo hautaketa adierazteko erabili ohi ditugu. Euskaraz juntagailu hautakariak honako hauek dira: edo, edota, ala, nahi(z) eta zein. Azter ditzagun banan-banan.

## EDO

Juntagailu hautakari honek aldaera bakarra dauka: edo, eta maila guztietako osagaiak elkar ditzake: perpaus osoak, izen-sintagmak, aditzondoak, izenondoak, eta abar. Bestalde, zenbat-nahi osagai elkar ditzake, gehienetan bi baino elkartzen ez baditu ere. Nolanahi ere, juntagaiek maila edo kategoria berekoak izan behar dute beti.

### Erabilerak

Erabilerari dagokionez, lehenengo eta behin, esan beharra dago zenbait euskalkitan edo dela erabiltzen den juntagailu hautakari bakarra, eta balio guztiak har ditzakeela. Beraz, edo-k orobatasuna (berdintasuna, kidekotasuna) edota elkarren baztergarri (bata aukeratzeak bestea baztertzea dakar) diren aukerak adierazteko erabiltzen da.
Edo juntagailuaren erabilerarik ohikoena adierazpen-perpausetan ematen da. Hona hemen zenbait adibide:
Sarri, bigarren juntagaia lehenengoaren aldaera edo zehaztapena izaten da. Horrelakoetan, edo juntagailuaren ondoren hobeto esan, bestela esan, antzeko zerbait, behintzat… eta antzeko esapideak erabiltzen dira. Ikus ditzagun zenbait adibide:
Bestalde, aginte-perpausetan erabiltzen denean, baldintza-kutsua izaten du maiz. Adibidez:
Galde-perpausetan ere erabiltzen da juntagailu hau, oso maiz ez bada ere. Ikus ditzagun adibide batzuk:
Zenbaitetan, galdetzaileekin ere erabiltzen da. Adibidez:
Hauez gain, edo-k badauzka gainerako juntagailu hautakariek ez dauzkaten bi erabilera. Izan ere, edo juntagailua, besteak ez bezala, sinonimoekin eta zenbatzaile zehaztuekin erabil daiteke. Hona hemen zenbait adibide:

#### b)Zenbatzaile zehaztuak

Kasu gehienetan, edo azken juntagaiaren aurrean jarri ohi da. Hala ere, maiz samar, juntagai bakoitzaren hasieran ere aurki daiteke, adibidez:
Bestalde, edo juntagailua hainbat eta hainbat esapidetan erabiltzen da. Hona hemen erabilienetako batzuk:

#### Komunztadura

Numero-komunztadurari dagokionez, edo-ren erabileeak ez du aparteko arazorik sortzen: normalean singularrean jokatzen da, zenbaitetan pluralean ikus badaiteke ere.

#### Osagai-ezabaketa

Juntadura guztietan bezalaxe, honetan ere aldez aurretik aipatutako informazioa isilpean uzteko joera dago. Azter ditzagun kasurik ohikoenak:

##### a) Juntagailuak sintagmak direnean

Juntagailuak sintagmak direnean, sintagma osoak (kasu-marka eta guzti) elkartzeko joera da nagusi, bestelako adibideak ere ikus daitezkeen arren. Adibidez:

##### b) Azken juntagaiaren ezabaketa

Zenbaitetan, hiztuna zalantzatan dagoenean, nola jarraitu ez dakienean edota informazioa ez-zehatza edo gutxi gorabeherakoa dela adierazi nahi denean, azken juntagaia ezabatu ohi da. Ezabatutako juntagaia gehienetan sintagma izaten da. Hona hemen zenbait adibide:
Zenbaitetan, perpausaren amaieran barik, perpaus barruan agertzen da aditz-partizipioaren ondoren. Adibidez:
Mezua ulergaitz edo nahasgarri gerta daitekeenean, irakurketa erraztearren, koma (,) edo marratxoa (-) idatzi ohi da edo-ren atzean.

## EDOTA

Edo eta eta juntagailuak elkartzetik dator. Edo-ren antzekoa da baina ezin da sinonimoen artean eta zenbatzaileen artean agertu. Ezaugarri nagusiak:
* Maila guztietako juntagailuak elkar ditzake: perpaus osoak, aditzondoak, izen-sintagmak, eta abar.
* Adierazpen- perpausetan zein galde-perpausetan erabil daiteke.
* Edo-ren balio berberak har ditzake: elkarren baztergarri diren aukerak, orobatasuna eta bigarren juntagaia lehenengoaren aldaera edo zehaztapena denean.
* Ezabaketari dagokionez, aditz-ezabaketak izaten dira normalean eta salbuespenak, eskuineko aditza ezabatzeko joera da nagusi.
* Gehienetan azken osagaiaren aurrean agertzen da, baina zenbaitetan juntagai bakoitzaren aurrean errepikaturik aurki daiteke, balio banakaria hartuz. Bestetan edo juntagailuarekin batera erabiltzen da.

### Erabilerak

Beraz, goraxeago aipatutako salbuespen biak izan ezik, osterantzean, edo eta edota juntagailuen erabilera eta distribuzioa oso antzekoak dira. Nolanahi dela ere, edota, maiz, edo eta eta juntagailu bien balioarekin erabiltzen da; hau da, bata edo bestea eta bata eta bestea, aukera biak adierazteko. Ikus dezagun zenbait adibide:

## ALA

Juntagailu hautakari honek aldaera bakarra dauka: ala, eta aurrekoak bezala, maila guztietako osagaiak elkar ditzake: perpaus osoak, izen-sintagmak, aditzondoak, izenondoak, eta abar. Bestalde, zenbat-nahi osagai elkar ditzake, ohikoena bi elkartzea bada ere.

### Erabilerak

Erabilerari dagokionez, galde-perpausetan edota zehar-galderetan erabili ohi da maiz, eta gehien gehienetan elkarren baztergarri diren aukerak adierazteko. Bestela esanda, aukera bat hartzeak besteak baztertzea dakarrela adierazteko.
Hona hemen zenbait adibide:
Juntagailu hau, maiz, antonimoekin erabiltzen da. Adibidez:
Bestalde, erabilerarik ohikoena hau bada ere, zenbaitetan, ekialdeko euskalkietan batez ere, adierazpen-perpausetan ere erabiltzen da. Halakoetan normalean, orobatasuna adierazteko erabili ohi da; hau da, bata zein bestea aukeratzea berdintsu den kasuetan. Hona hemen zenbait adibide:
Bestalde, zenbaitetan, juntagai bakoitzaren hasieran jartzen da, erabilera hau ohikoena ez bada ere.

#### Komunztadura

Numero-komunztadurari dagokionez, ala-ren erabilerak ere ez du aparteko arazorik sortzen: normalean aditza singularrean jokatzen da, zenbaitetan pluralean ikus baidaiteke ere. Besterik da pertsona-komunztadurari dagokionez. Galdera bi zatitan banatzen denean, hau da, galdetzaile batekin erabiltzen denean, aditza 3. pertsonan jokatu ohi da. Adibidez:
Galdetzailerik ez dagoenean, ordea, juntagaiak 1.edo 2. pertsonari badagozkio, aukeri bi daude: azken juntagaiaren arabera jokatzea ala juntagai biak osotasunean hartuta. Adibidez:
Ikus daitekeenez, lehen adibidean singularreko 1. pertsona (naiz) erabili dugu; bigarrenean, ordea, pluralekoa (gara).

#### Osagai-ezabaketak

Normalean, ala juntagailuaren bidez sortutako juntaduretan ezabaketak eskuineko juntagailuan gertatzen dira. Adibidez:

##### Azken juntagaiaren ezabaketa

Aurreko ataletan aztertu ditugun juntagailuen antzera, ala-ren kasuan ere, sarri azken juntagaia ezabatu egiten da. Egitura hau harridura edota zalantza adierazteko erabili ohi da, zenbaitetan galdera erretorikoak egiteko erabiltzen delarik. Hona hemen zenbait adibide:
Ohar gaitezen eskuineko juntagaia ezabatzen denean, ala-ren aurretik koma jartzen dela. Bestalde, zenbaitetan, ala amaieran jari beharrean, perpaus barruan, aditzaren atzean, jartzen da. Adibidez:
Dena dela, forma honek oso erabilera mugatua dauka.

## NAHI(Z), ZEIN

Juntagailu hautakari bi hauek oso antzekoak dira. Hona hemen labur-labur berauen ezaugarri nagusiak:
* Normalean juntagaiak perpausak baino atal txikiagoak izaten dira; izen-sintagmak, adizlagunak, aditzondoak, partizipioak...
* Gehienetan, orobatasuna adierazten dute; hau da, hiztunari berdintsu zaio bata zein bestea aukeratzea.
* Juntagaiak izen-sintagma dekinatuak direnean, normalean kasu-marka bietan jarri ohi da. Ala ere, juntagai biei dagokien hitzen bat (zenbatzailea, erakuslea, izenondoa...) egonez gero edota zerrenda luzeak izanez gero, azken juntagaian baino ez da jarri ohi. Adibidez: Iruñea, Baiona, Gasteiz, Donostia nahiz BilboN har dezakezu autobusa.
* Normalean bi juntagairen artean agertzen bada ere, zenbaitetan juntagai bakoitzaren aurrean ere aurki daitezke, balio banakaria hartuz.
Bestalde, aipatu beharra dago zenbait hizkeretan, nahiz-en ordez, nahi aldaera erabiltzen dela. Hala ere, gaur egungo euskara batuan badirudi nahiz aldaera nagusitzen dela.

### Erabilerak

Hona hemen nahi(z) eta zein juntagailuen zenbait adibide:
Juntagailu hauek juntagai bien artean jarri ohi dira. Hala ere, zenbaitetan, juntagai bakoitzaren hasieran ere aurki daitezke, alborakuntza gauzatuz.

## Bibliografia

* UZEI: http://www.uzei.com
* Ereduzko prosa gaur corpusa: http://www.ehu.es/euskara-orria/euskara/ereduzkoa/
* Xx.mendeko euskararen corpus estilistikoa: http://www.euskaracorpusa.net/XXmendea/
Bibliografia Sarean
* Euskaltzaindia: http://www.euskaltzaindia.net
* Harluxet hiztegi entziklopedikoa: http://www1.euskadi.net/harluxet/
* http://www.hiru.com
* https://web.archive.org/web/20140328145257/http://www.erabili.com/
Liburuak
* MICHELENA, L. (1987 – 2005): Orotariko Euskal Hiztegia. Bilbao. Euskaltzaindia
* Euskal gramatika osoa (1995-2000), Ilari Zubiri eta Entzi Zubiri, Didaktiker
* Euskara eta Literatura, Ibaizabal (1997), Ana Mari Agirre

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12258935