OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ayumu Nagato

Ayumu Nagato (japonieraz: 永藤 歩, 1997ko abenduaren 25a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Montedio Yamagata.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q27918178
# Ayumu Ohata

Ayumu Ohata (japonieraz: 大畑 歩夢, Ohata Ayumu, 2001eko apirilaren 27a -) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sagan Tosu.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q85585129
* Multimedia: Ayumu Ohata / Q85585129
# Ayumi Oya

Ayumi Oya (japonieraz: 大矢 歩, Oya Ayumi, 1994ko Azaroaren 8a -) Japoniako futbolaria da.

## Selekzio nazionala

Japoniako selekzioarekin :
| Urtea | Partida | Gol |
| 2017 | 8 | 0 |
| 2018 | 1 | 0 |
| Guztira | 9 | 0 |

## Erreferentziak

* ↑ 2017, 2018 Japan Football Association
* Datuak: Q30928074
# Ayumu Kawai

Ayumu Kawai (japonieraz: 川井 歩, 1999ko abuztuaren 12a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q42327936
# Ayumi Kaihori

Ayumi Kaihori (japonieraz: 海堀 あゆみ, Kaihori Ayumi, 1986ko Irailaren 4a -) Japoniako futbolaria da.

## Selekzio nazionala

Japoniako selekzioarekin :
| Urtea | Partida | Gol |
| 2008 | 3 | 0 |
| 2009 | 3 | 0 |
| 2010 | 7 | 0 |
| 2011 | 14 | 0 |
| 2012 | 7 | 0 |
| 2013 | 6 | 0 |
| 2014 | 6 | 0 |
| 2015 | 7 | 0 |
| Guztira | 53 | 0 |

## Erreferentziak

* ↑ Japan Football Association
* ↑ 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015 Japan Football Association
* Datuak: Q292331
* Multimedia: Ayumi Kaihori / Q292331
# Ayumu Matsumoto

Ayumu Matsumoto (japonieraz: 松本 歩夢, 1998ko apirilaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Gamba Osaka.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q27972466
# Arkaitz

    Artikulu hau Aloñako mendilerroko mendiari buruzkoa da; harrizko muino edo tontorra gaitzat duena beste hau da: «Harkaitz»
    Artikulu hau Aloñako mendilerroko mendiari buruzkoa da; gizon izena gaitzat duena beste hau da: «Arkaitz (gizon izena)»
Arkaitz Gipuzkoako mendia da, Aloñako mendilerroaren erdialdean kokaturik dagoena Botreaitz eta Urrabiatza mendien artean.

## Abiapuntuak

* Arantzazu: Ordu bat eta erdi.
* Uribarri: 3 ordu.
* Oñati: 3 ordu eta erdi.

## Ikus, gainera

* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak

* Arkaitz luberri.net webgunean
* Datuak: Q12253986
# Arkaismo

Arkaismoa (antzinako grezieraz: ἀρχαϊκός, archaïkós zaharkitua) antzinako hitz edo hizkuntzaren erabilera bat da, egun oso gutxi erabiltzen dena. Hizkuntza bakoitzak bere arkaismo propioak ditu, eta batzuetan arkaismoak lokalismoekin lotzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q181970
# Arkaitz García

Arkaitz García Ollo (Gasteiz, 1983ko irailaren 2a -) igerilari paralinpiko euskalduna da.
Errehabilitazio gisa hasi zen igeriketan. 2000. urteaz geroztik nazioarte mailako lehiaketetan parte hartzen ari da; Paralinpiar Jokoetan, mundialetan nahiz Europako txapelketetan.

## Erreferentziak

* ↑ Espainiako Paralinpiar Batzordea
* ↑ Bat Basque team
* Datuak: Q12253990
# Arkaitz Arteaga

    Artikulu hau segalariari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arteaga (argipena)».
Arkaitz Arteaga Bereziartua (Baliarrain, Gipuzkoa, 1984) segalaria da. 2008ko abuztuaren 10ean Leitzan egindako Euskadiko Sega Txapelketako txapela jantzi zuen, 1914,5 kg belar moztu ondoren. Bigarrenak, Goikoetxeak, baino 47 kg belar gehiago moztu zituen.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. «AZKEN TXAPELDUNAK» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-12-28).

## Kanpo estekak

* Arkaitz Arteagari elkarrizketa berria egunkarian
* Datuak: Q12253987
# Arkaitz Estiballes

Arkaitz Estiballes Ormaetxea (Galdakao, Bizkaia, 1977) bertsolari bizkaitarra da. Euskal Filologian lizentziatua da eta hezkuntza arautuan dabil bertsolaritza sustatzen.
Galdakaoko Eguzkibegi Ikastolak antolatutako 2009ko Ibilaldiaren abestiaren leloa sortu zuen eta Biok musika-talde galdakoztarrak musika jarri zion. Arkaitz Estiballes zein Biokeko taldekideak Eguzkibegi Ikastolaren ikasle ohiak dira.
2009ko irailean, Fernando Andreu Auzitegi Nazionaleko epaileak, Gaztesarea webguneari babesa adierazteagatik, erakunde armatuarekin kolaboratzea egotzi zion beste zortzi lagunekin batera.

## Txapelketak

* Bizkaiko Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (2): 2010, 2012
** Hirugarrena (1): 2008
** Finalista (6): 2000, 2002, 2004, 2006, 2008, 2010, 2012.
* Bertsolari Txapelketa Nagusia:
** Final laurdenak (2): 2001, 2005
* Eskolartekoak:
** Euskal Herriko Eskolarteko Txapelketa:
*** Finalista (1): 1995.
** Bizkaiko Eskolarteko Txapelketa:
*** Txapelduna (1): 1995 (17-18 urte artekoen mailan)
*** Finalista (5): Txikitan (1990, 1991), Handitan (1992, 1993, 1994)

## Erreferentziak

* ↑ Gara: Zazpi euskal herritar Audientzia Nazionalera deitu dituzte Gaztesarearekin lotuta

## Kanpo estekak

* Bertsozale.com: Arkaitz Estiballes
* Datuak: Q12253989
# Aulo Sempronio Atratino

Aulo Sempronio Atratino (latinez: Aulus Sempronius Atratinus), Erromatar Errepublika garaien hasierako kontsul bat izan zen, K.a. 497 eta K.a. 491n, bietan Marko Minutzio Augurinorekin. Sempronia gensekoa zen.
Tito Liviok cognomenik gabe aipatzen du, soilik Aulus Sempronius, kontsul fastoetan, bere cognomena baino agertzen ez den bitartean. Dionisio Halikarnasokoak bere izen osoarekin aipatzen du.
Bere lehen kontsulaldian, Saturno jainkoaren tenplu bat sagaratu zuen Erromatar foroan, eta, aurretik aipatutako egileek, Saturnalak izeneko jaien sorrerarekin lotzen dute. Bigarren kontsulaldian, Tito Livioren arabera, Koriolano zigortua izan zen.
Dionisiok, Sempronio Atratino Erromako prefektu izan zela dio, Regilo lakuko gudua gertatu zenean, K.a. 498 edo K.a. 496an, herniar eta volskoen aurkako gerran, K.a. 487an, berriz Erromako prefektu eta Errepublikako Interrex bezala aipatzen du K.a. 482an, baina honek ez dirudi oso litekeena.
# Aulo Verginio Trikosta

Aulo Verginio Trikosta Zelimontano (latinez: Aulus Verginius Tricostus Celimontanus), erromatar kontsula izan zen K.a. 494an Tito Vetusio Gemino Zikurinorekin batera.
Zelimontano, Verginia genseko familia baten izena da. Gens honetako ia kide guztiek zuten Trikosta abizena, eta, Zelimontano izena, inongo zalantzarik gabe, familiaren bizilekua Zelio muinoan aurkitzen zelako da, gens bereko beste familia batzuetatik bereizten dutena.
Dionisio Halikarnasokoak Aulus Verginius Montanus deitzen du, eta kontsula izan zen plebea Erromatik banandu eta Mendi Sakratuan ezarri zenean. Banaketa honen aurretik, volskoen aurka joan zen, nortzuk guduan garaitu zituen, eta volskoen hiririk garrantzitsuenetako bat bereganatu zuen, Velitrae. Dionisiok, Aulo Verginio, Senatuak, plebearekin, honen banaketaren amaieran hitz egiteko bidali zituen hamarretako bat bezala aipatzen du.
# Auloniade

Auloniadeak (greziera klasikozko αύλών aulonetik, "harana"), mendi eta haranetako larreetan aurki zitezkeen ninfak ziren, sarritan Pan jainkoarekin batera, artalde eta artzainen jainkoa zena.
Euridize, norengatik Orfeok Hadesera bidaiatu zuen, auloniade bat zen, Tesaliako Peneo ibaiaren haranean hil zena Apolo eta Zireneren seme zen Aristeogandik ihesean zihoala, honen Euridize berea izateko nahiak, Euridize, oharkabean, sugegorri bat zapaltzea eragin zuena.

## Iturriak

* Ereserki orfikoak I.7
* Ovidio, Metamorfosiak xv.490
* Teokrito, Idilioak viii.44, xiii.44
* Virgilio, Georgikak iv.535

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2871786
# Autodeterminazioaren Biltzarrak

Autodeterminazioaren Biltzarrak (ABK) autodeterminazioaren aldeko taldea izan zen, 1996. urteko otsailean sortua. Autodeterminazioaren Biltzarrak koordinakundea Abertzaleok, Amaiur eta Euskaria taldeen eraginez eratu zen. Herri Mugimendu honen xedea autodeterminazioa gauzatzearekin bat datozen pentsaera guztiak biltzea da, eta bere helburua Euskal Herriaren autodeterminazio eskubidea gauzatzea da. Gizarte higikunde honek higikunde abertzalearen baitan kokatzen du bere burua, eta eraikuntza nazionalerako eta askapen nazional eta soziala eskuratzeko gizarte higikundeen estrategia aukeratu du. Euskal Herriaren burujabetza ukatzen duten eta herria zatitzen duten Estatuekin dagoen gatazkari konponbidea ematen laguntzeko ere kaleratu ziren. Bereziki gizarte zibilaren mobilizazioa lantzeko sortua da, eta hainbat kanpaina jarri ditu abian azken urteotan, desobedientzia zibilean oinarritutakoak gehienbat. Besteak beste, autoetan EH eranskina eramatea, euskal dirua, zigiluak buruz behera jartzea, eragozpen fiskala, euskal futbol selekzioaren aldeko aldarria, Euskal Nortasun Agiria eta beste hainbat kanpaina bultzatu dituzte. 2000. urteko urrian, Zumalabe Fundazioko eta Bai Euskal Herriari ekimeneko hainbat kiderekin batera, ABKko kideak ere atxilotu zituzten Baltasar Garzón epaileak eragindako Itzali operazioaren barruan, ETAren egitura zibil eta politikoarekin zerikusia izatea leporatuz. Atxilotu gehienak berehala utzi zituzten aske fidantzapean, eta atxiloketa horiek kritika zabala eragin zuten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/3/1 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254516
# Autoenplegu

Autoenplegua edo nork bere lana sortzea bere jabetzako unitate ekonomikoetan (saltoki bat, lanbide bat edo negozio bat) zuzenean beretzat lan egiten duen pertsona baten jarduera da, unitate horiek zuzentzen, kudeatzen eta horietatik diru-sarrerak lortzen dituena. Lan-merkatuarekiko alternatiba bat da enplegua behar duenak ezin duenean enplegu-emailerik aurkitu edo aurkitu nahi ez duenean. Kasu honetan, ekintzaile bihurtzen da. Autoenplegatuak bere lanpostua (enplegatua) sortzen du, bere asmamena, kapitala eta lan-eskaintza sortzeko ahalegina erabiliz, eta ekintzaile izatetik enpresaburu izatera igaro ahala, denborarekin pertsona gehiagorentzako enplegu-sortzaile (enplegatzaile) bihur daiteke.
Autoenpleguaren barruan sartu ohi da langile autonomoa izatea, zerbitzu-sarien eta lanaren izaeraren edo espezializazio-mailaren arabera kontratatua (adibidez, lanbide libreak, aholkulariak, komisio-hartzaileak). Sarritan autoenplegu gisa sailkatzen da enpresa berriak sortzea akziodunentzako lan-iturri gisa, bereziki enpresa txiki eta ertainen, frankizien eta eredu esperimentalen kasuan, startup gisa.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi Terminologikoa] [2001]
* ↑ Euskalterm: [Kontsulta-fitxak] [2001]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1005490
# Autoernalketa

Autoernalketa, ugalketa asexual mota bat da, non gizabanako beraren gameto femeninoak eta maskulinoak gurutzatzen diren organismo hermafroditetan gertatzen dena.

## Autoernalketaren abantailak

Autougalketaren abantailen artean ugalketa erraza dago, espezie bat bikote potentzial gutxi dauden eremu batean bizi denean, ugalketa-tasak handituz beste organismo baten mende egon gabe.

## Autoernalketaren desabantailak

Desabantailarik handiena odolkidetasunagatiko depresioa da, hau da, zenbait organismo- talderen ugalketa eta biziraupena murriztea da.

## Ernalketa gurutzatuaren eta autoernalketaren arteko aldea

Ernalketa gurutzatua bi animaliaren nahasketa genetikoa da, aldakortasuna sortuz. Autofekundazioak gameto berdin-berdinak erabiltzen ditu, eta ondorengoak ahulagoak sortzen ditu. Lur-zizarea bezalako animaliek, poliki mugitzen direnek, aldibereko hermafroditismoa erabiltzen dute ugalketa ziurtatzeko, geneak beste batzuekin elkartrukatuz edo bakarrik egonez gero autofekundatuz.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «La fecundación - Carles, Jules: 9788428102377 - IberLibro» www.iberlibro.com (Noiz kontsultatua: 2024-05-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18486520
# Autodeterminaziorako Bilgunea

Autodeterminaziorako Bilgunea (AuB) 2003ko Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko Batzar Nagusietarako hauteskundeetarako eta Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetarako sortu zen hautes-plataforma zen. Aurkeztu eta gutxira ilegal bihurtu zuen Espainiako Gobernuak alderdien legea erabiliz.

## Ikus, gainera

* 2003ko Udal Hauteskundeetan legez kanpo utzitako Herri Plataformen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26725
# Azerbaijango hidrografia

Azerbaijango hidrografia herrialde hartako urek osatzen duten multzoa da. Herrialdearen gehiengoa Kura ibaiaren arroak hartzen du, Kaukaso mendikatean sortu eta Kaspiar itsasoan itsasoratzen denak.

## Itsasoa

Azerbaijan Kaspiar itsasoaren mendebaldeko ertzean kokaturik dago. 713 kilometrotako kostalerroa dauka iparraldetik hegoaldera. Baku hiriburua kostalerroaren erdialdean dagoen Abseron penintsulan kokaturik dago.

## Ibaiak

8.359 ibai eta erreka daude Azerbaijanen baina gehiengoak ez du 25 kilometrotako luzera hartzen. 24 bakarrik dira 100 kilometrotik gorako luzera dutenak. Herrialdearen ardatza Kura ibaia da. Kura itsasoratu aurretik hegoaldetik datorren Aras ibaia elkartzen zaio.
Honako hauek dira Azerbaijango ibai luzeenak:
| # | Ibaia | Jatorrizko izenak | Luzera |
| 1 | Kura | Kura (tur) Կուր (arm) მტკვარი (geo) Kür (aze) | 1.515 km |
| 2 | Aras | Aras (tur) Արաքս (arm) რახსი (geo) Araz (aze) | 1.072 km |
| 3 | Alazani | ალაზანი (geo) Qanıx (aze) | 391 km |
| 4 | Iori | იორი (geo) Qabırlı (aze) | 320 km |
| 5 | Khrami | ხრამი (geo) Anaxatır (aze) | 201 km |
* (tur) turkieraz
* (arm) armenieraz
* (geo) georgieraz
* (aze) azerbaijaneraz

## Aintzirak

10 aintzira natural daude Azerbaijanen bi handienak Sarysu eta Ağgöl dira.
| # | Aintzira | Jatorrizko izena | Azalera |
| 1 | Sarysu | Sarısu (aze), "Aintzira horia" | 65,7 km² |
| 2 | Ağgöl | Ağ göl (aze), "Aintzira zuria" | 56,2 km² |
| 3 | Boyukshor | Böyük Şor gölü (aze), "Ur gazi handia" | 16,2 km² |
| 4 | Hajikabul | Hacıqabul gölü (aze) | 16,0 km² |
| 5 | Jandari | ჯანდარის ტბა (geo) Candargöl (aze) | 10,6 km² |

## Urtegiak

60 urtegi eraiki dira ibaietako ur emaria kontrolatzeko. Handiena Mingachevir da.
| # | Aintzira | Jatorrizko izena | Azalera |
| 1 | Mingachevir | Mingəçevir su anbarı (aze) | 605 km² |
| 2 | Shamkir | Şəmkir su anbarı (aze) | 116 km² |
| 3 | Khanbulanchay | Xanbulançay su anbarı (aze) | 24,6 km² |
| 4 | Yenikend | Yenikənd su anbarı (aze) | 23,2 km² |
| 5 | Varvara | Varvara su anbarı (aze) | 22,5 km² |

## Erreferentziak

* ↑ «The State Committee of Land and Cartography of Azerbaijan Republic» web.archive.org 2014-07-14 (Noiz kontsultatua: 2019-06-01).
* 1 2 3 «Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi» web.archive.org 2014-07-02 (Noiz kontsultatua: 2019-06-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3118961
# Azerbaijango futbol selekzio nazionala

Azerbaijango futbol selekzio nazionala herrialde haren futbol gizonezko talde nagusia da. Baku Olympic Stadium zelaian jokatzen ditu etxeko partidak, Baku hiriburuan.

## Palmaresa

* 1992 artean Sobietar Batasunaren parte izan zen. Ordutik ez da inoiz sailkatu Munduko Futbol Txapelketa edo Europako Futbol Txapelketarako.

## Uniformea

* 2012 ||
* 2014 ||
* 2016 ||

## Jokalari aipagarrienak

2018ko urtarrilean 30ean eguneratua.
| Parte hartzeak JokalariaParte hartzeakUrteak 1Rashad Sadygov1042001- 2Aslan Kerimov801994–2008 3Mahir Shukurov762004- 4Tarlan Ahmadov751992–2005 5Mahmud Gurbanov751994–2008 6Kamran Aghayev742008– 7Gurban Gurbanov681992–2005 8Emin Agayev651992–2005 9Vüqar Nadirov612004– 10Rahid Amirguliyev602007– | Goleatzaileak JokalariaGolak 1Gurban Gurbanov14 2Vagif Javadov9 3Rauf Aliyev7 Branimir Subašić7 Elvin Mammadov7 6Dimitrij Nazarov6 Zaur Tagizade6 8Nazim Suleymanov5 Farrukh Ismayilov5 Afran Ismayilov5 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q180800
* Multimedia: Azerbaijan national football team / Q180800
# Azerbaijango futbol kopa

Azerbaijango futbol kopa (azerbaijaneraz Azərbaycan Kuboku) Azerbaijanen 1992 urtetik aurrera jokatzen den kanporaketa bidezko futbol txapelketa da. Neftchi Baku (5 kopa) eta Kapaz (4 kopa) dira garaipen gehien lortu dituzten taldeak.

## Palmaresa

| Urtea | Irabazlea | Emaitza | Finalista |
| 1992 | Inshaatchi Baku | 2-1 (luz) | FK Kur |
| 1993 | Qarabağ | 1-0 (luz) | Inshaatchi Sabirabad |
| 1994 | Kapaz | 2-0 | Khazar Lankaran |
| 1995 | Neftchi Baku | 1-0 | FK Kur |
| 1996 | Neftchi Baku | 3-0 | Qarabağ |
| 1997 | Kapaz | 1-0 | Khazri Buzovna |
| 1998 | Kapaz | 2-0 | Qarabağ |
| 1999 | Neftchi Baku | 0-0 (pen:5-4) | Shamkir |
| 2000 | Kapaz | 2-1 | Qarabağ |
| 2001 | Shafa Baku | 2-1 | Neftchi Baku |
| 2002 | Neftchi Baku | 3-0 (uko) | Shamkir |
| 2003 | ez jokatua | ez jokatua | ez jokatua |
| 2004 | Neftchi Baku | 1-0 (luz) | Shamkir |
| 2005 | FK Baku | 2-1 (luz) | Inter Baku |
| 2006 | Qarabağ | 2-1 | Karvan |
| 2007 | Khazar Lankaran | 1-0 | Araz Imishli |
| 2008 | Khazar Lankaran | 2-0 (luz) | Inter Baku |
| 2009 | Qarabağ | 1-0 | Inter Baku |
| 2010 | FK Baku | 2-1 (luz) | Khazar Lankaran |
| 2011 | Khazar Lankaran | 1-1 (pen:4-2) | Inter Baku |
| 2012 | FK Baku | 2-0 | Neftchi Baku |
| 2013 | Neftchi Baku | 0-0 (pen:5-3) | Khazar Lankaran |
| 2014 | Neftchi Baku | 1-1 (pen:3-2) | Gabala |
| 2015 | Qarabağ | 3-1 | Neftchi Baku |
| 2016 | Qarabağ | 1-0 (luz) | Neftchi Baku |
| 2017 | Qarabağ | 2-0 | Gabala |
| 2018 | Keşla | 1-0 | Gabala |
| 2019 | Gabala | 1-0 | Sumgayit |
| 2020 | txapeldunik ez¹ | | |
| 2021 | Keşla | 2-1 | Sumgayit |
| 2022 | Qarabağ | 1-1 (pen:4-3) | Zira |
| 2023 | Gabala | 1-0 | Neftchi Baku |
| 2024 | Qarabağ | 2-1 | Zira |
* (luz), luzapenaren ondoren.
* (pen), penalti jaurtiketak.
* (uko), finala jokatzeari uko egin.
* ¹ 2020ko ekitaldia bertan behera gelditu zen COVID-19 pandemiaren eraginagatik.

## Garaipenak

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| FK Qarabağ | 8 | 1993, 2006, 2009, 2015, 2016, 2017, 2022, 2024 |
| Neftchi Baku PFK | 6 | 1995, 1996, 1999, 2004, 2013, 2014 |
| Kapaz PFC | 4 | 1994, 1997, 1998, 2000 |
| FK Khazar Lankaran | 3 | 2007, 2008, 2011 |
| FK Baku | 3 | 2005, 2010, 2012 |
| Keşla FK | 2 | 2018, 2021 |
| Gabala FK | 2 | 2019, 2023 |
| FK Inshaatchi Baku | 1 | 1992 |
| Shafa Baku FK | 1 | 2001 |

## Ikus, gainera

* Azerbaijango futbol liga

## Kanpo estekak

* Datuak: Q219177
# Arrainak (Bilboko konpartsa)

Arrainak :
| Sorrera: | 1978 |
| Txupinera: | |
| Egoitza: | Goya, 7 (Olabeaga) |
| Leloa: | - |
| Kideak: | 63 |
| Koloreak: | Zuria |
| Egoera: | Ez aktiboak |
| Webgunea: | |
Arrainak Bilboko konpartsarik zaharrenetakoa zen, hauen federakundearen kidea zena eta Olabeaga auzo bilbotarrekoa.

## Ikus, gainera

* Bilboko Aste Nagusia

## Kanpo estekak

* Bilboko Konpartsen Federakundearen webgunean
* Datuak: Q12254066
# Arrainen eboluzioa

Arrainen eboluzioa duela 530 milioi urte hasi zen kanbriar eztanda ebolutiboan. Garai hartan, lehen chordata filoko animaliek garezurra eta bizkarrezurra garatu zituzten, eta lehen craniata eta ornodunak garatu ziren.

## Arrain zaharrenak

Lehenengo arrain-leinuak agnatha direlakoak izan ziren, barailarik gabeak.
Haikouichthys arrainak dira adibide goiztiar batzuk. Kanbriar berantiarrean, angulak bezalako arrain luzexka barailagabeak garatu ziren, conodonta delakoak, eta blindatutako arrain txiki bat ere agertzen da fosilen artean, lehen ostrakodermoa. Arrain barailarik gabe haietarik gehienek ez dute ondorengorik gaurko faunan, baina bada adar bat, lanproiena, eboluzionatu eta iraun duena. Lanproiak ziklostomatuak dira taxonomikoki, eta baliteke talde hori goiz banatu izana beste agnatu batzuetatik.
Barailadun lehen ornodunak, seguru asko, Ordoviziar garaian garatu ziren. Lehenbizikoak, Siluriar erregistro fosilean agertzen diren bi arrain-talde dira: plakodermo izeneko arrain blindatuek ostrakodermoetatik eboluzionatu zuen, eta Acanthodii delakoak (marrazo arantzatsuak) ere agertu ziren. Egungo arrain moderno gehienen arbaso zuzenagoak siluriar berantiarrean azaldu ziren: Chondrichthyes (edo arrain kartilaginosoak) eta Osteichthyes (edo arrain hezurdunak). Hezurdun arrainetarik bi talde desberdin eratorri ziren: Actinopterygii (edo hegats eta erradiodun arrainak: hauen ondorengoak dira gaurko arrain gehienak, teleosteoen milaka espezieak barne) eta Sarcopterygii (ondorengo gutxiagorekin gaur, baina eboluzioan toki handia izan zutenak).

## Devoniar aroa, arrainen aroa

Devoniar garaian, arrainen aniztasuna asko handitu zen, batez ere ostrakodermo eta plakodermoen artean, bai eta aktinopterigioen eta lehen marrazoen artean ere. Horren ondorioz, devoniarra arrainen aroa izenez ezagutzen da. Arrain haietarik ere tetrapodoak eboluzionatu zuten, lau hankako ornodunak, gaur egungo anfibio, narrasti, ugaztun eta hegaztien arbasoak, gu gizakion arbasoak ere bai alegia.
Tetrapodoak, izatez, arrainen multzo filetikoaren barne daudenez, arrainek ez dute talde monofiletikoa osatzen, parapletikoa baizik.
Arrainei, beste organismo askori bezala, asko eragin diete suntsipen-gertaerek historia naturalean zehar. Lehen masa-desagerpen larria ordoviziar-siluriarra izan zen, zeinak espezie asko galtzea ekarri zuen. Devoniar desagerpen berantiarraren ondorioz, ostrakodoak eta plakodermoak nagusiki desagertu ziren. baita beste arrain batzuk ere. Marrazo arantzatsuak desagertu egin ziren Permiar-Triasikoko desagertzean; eta geroago konodonteak Jurasikoan.

## Erreferentziak

* ↑ Lecointre, Guillaume; Le Guyader, Hervé; Lecointre, Guillaume. (2006). The tree of life: a phylogenetic classification. Belknap Press of Harvard Univ. Pr ISBN 978-0-674-02183-9. (Noiz kontsultatua: 2023-05-31).

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, Ingelesezko Wikipediako «Evolution of fish» artikulutik itzuli da; zehazki, 2023-05-27ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q5418648
# Arrainontzi

Arrainontzia edo akuarioa uretan bizi diren arrain eta beste animaliak nahiz uretako landareak bizirik edukitzeko ontzi bat bat da, beiraz egina. Akuarioek ur gezako zein itsasoko uretako urpeko inguruneak birsortzeko aukera ematen duten osagai mekanikoak ditu, ingurune horiei dagokien ekosistema bat gordetzeko, arrainak, ornogabeak, landareak eta ia edozein ibai- edo itsas animalia dituena.
Gatibu dauden izaki urtarren hazkuntza oso antzinakoa da, baina akuarioak XVIII. mendean sortu ziren, bere forma garaikidean behintzat. Animaliak eta, batez ere, uretako landareak biltzeko modarekin sortu zen denok ikusteko moduko ur-inguruneaz gozatzeko entretenimendua. Azken horiek hezetasuna behar zuten bizitzeko eta garraiatzeko, eta, horretarako, zigilatutako ontziak egin ziren, likido-kantitate jakin bat izan zezaketenak. Geroago, kopuru hori handituz joan zen, gaur egungo eredu bihurtu arte.
Akuarioa oso planifikatutako instalazioa da. Arrakastatsuak direnek aldez aurretiko azterlanen bat behar dute behar bezala kokatzeko, bai eta edukiko duten edukiaren aurreikuspena ere, aldez aurretik ezagutu behar baitira ur mota, fauna eta flora mota, dekorazioa edo lurzorua. Era berean, ezinbestekoak dira mekanismo eta sistema automatikoen multzo bat, beharrezko tenperatura, oxigenazio egokia edo argia bezalako baldintzak lortzeko behar adinako ahalmena eta potentzia duena, flora eta faunarentzat giro osasungarria izan dezan, gardentasuna eta ikusgarritasuna galdu gabe.
Akuarioak ekosistema biziak dira eta, beraz, dinamikoak. Horregatik, aparteko zainketak eskatzen jarraitzen dute, lortutako automatizazio guztiekin ere. Ura aldatzea, fauna eta florarako mantenugaiak konbinatzea, biotopoa garbitzea edo iragazkiak ordeztea ezinbestekoak dira oraindik ere izaki bizidunen osasunerako, eta oraingoz ez da lortu horiek automatizatzea.
Akuario bat eskuratu eta horri eusteko egin behar diren lan eta ordainketa guztiek ez dute animatzen biologiaren diziplina horretako zaleak, jabeentzat dituen abantailengatik, industria propioa ere bihurtzen baita. Halaber, akuario profesionalak ugaritu egin dira herrialde askotan, jende guztiarentzat irekita, milioika edo dozenaka milioi litroko edukierarekin. Bertan arrainak, landareak eta, are, itsasoko ugaztunak bizi dira, hala nola, belugak, mortsak eta orkak, eta ugalketarako programak egiten dituzte arriskuan dauden espezieekin. Akuario publiko eta pribatuen jendeztatzea zabaldu egin da, eta herri-kulturaren beste elementu bat bihurtu da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q45782
* Multimedia: Aquariums / Q45782