OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# L'Armentera

l'Armentera Kataluniako udalerria da, Alt Empordà eskualdean eta Gironako probintzian kokatuta dagoena. Iparraldean eta ekialdean Sant Pere Pescador herri mugakidea du, hegoaldean Viladamat eta mendebaldean Torroella de Fluvià.
5,60 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 855 biztanle zituen.

## Ingurune naturala

Aiguamolls de l'Empordà-ko natura parkea osatzen du. Fluvià ibaiaren itsasadarraren ondoan dago udalerria, kostaldetik oso gertu.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 869 | 989 | 1.000 | 1.015 | 1.006 | 1.022 | 1.009 | 807 | 759 | 743 | 742 | 855 |

## Herritar ezagunak

* Alexandre Deulofeu (1903-1978), politikaria eta historiaren filosofoa.

## Ikus, gainera

* Gironako udalerrien zerrenda
* Costa Brava

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea
* (Katalanez) L'Armenterari buruzko informazioa
* Datuak: Q11200
* Multimedia: L'Armentera / Q11200
# L'Arnacœur

L'Arnacœur 2010eko Pascal Chaumeil frantziar zinema zuzendariaren komedia erromantikoa da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Alex Lippi seduktore profesionala da, eta, Mèlanie ahizpa eta Marc senarrarekin batera, bikotekideekin zorigaiztoko diren emakumeak erreskatatzen espezializatutako enpresa bat zuzentzen du. Bere goiburua honakoa da: "Bikote batean hiru emakume mota daude: zoriontsua dena, zorigaiztokoa dena eta aurre egiten diona, eta zorigaiztokoa dena eta onartzen ez duena". Alex azkenekoan espezializatu da.
Baina laster beste misio bat aginduko diote: Juliette ederra bere mutil-lagun ingelesetik bereiztea. Hala ere, Alexek kasu hau besteengandik oso desberdina dela jakingo du, beragatik benetako zerbait sentitzen hasiko baita.

## Pertsonaiak

* Romain Duris: Alex Lippi
* Vanessa Paradis: Juliette Van Der Beck
* Julie Ferrier: Mélanie Lippi
* François Damiens: Marc
* Andrew Lincoln: Jonathan
* Helena Noguerra: Sophie
* Jean-Yves Lafesse: Dutour
* Jacques Frantz: Van Der Beck

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1192319
# L'Arraille

L'Arraille edo Laraille Pirinioetako mendia da, Aspe haranean, Laskungo zirkuaren inguruan. Bere tontorra 2.147 metrotara dago eta bere izenak, arraille, gaskoieraz «mendoitz» esan nahi du. Mendebaldean lac de la Chourique (2.138 m) eta ekialdean L'Arraille mendatea (2.011 m) eta Pourtet Barrat (2.028 m) ditu. Atxerito iboia bere magalean du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3382397
# L'Argent des autres

L'Argent des autres 1978ko Christian de Chalonge frantziar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1978ko krisialdian, Henri Rainier Miremant bankuko langilea da. Behin mailegu bat emango du baina, eskandalua pizten denean, bere buruzagiek Henri gainetik kendu nahiko dute.

## Aktoreak

* Jean-Louis Trintignant: Henri Rainier
* Catherine Deneuve: Cécile Rainier
* Claude Brasseur: Claude Chevalier d'Aven
* Michel Serrault: Miremant
* Gérard Séty: De Nully
* Jean Leuvrais: Heldorff
* François Perrot: Vincent
* Umberto Orsini: Blue
* Michel Berto: Duval
* Francis Lemaire: Torrent
* Juliet Berto: Arlette Rivière
* Raymond Bussières: Claude Chevalier d'Avenen aita

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1168288
# L'Argentière-la-Bessée kantonamendua

L'Argentière-la-Bessée kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Alpe Garaiak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. Guztira 9 udalerri ditu eta L'Argentière-la-Bessée da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1726038
# L'Argentera

L'Argentera Kataluniako udalerria da, Baix Camp eskualdean eta Tarragonako probintzian kokatuta dagoena. 9,81 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 134 biztanle zituen.

## Auzoak

Bi gunetan banaturik dago:
| Herriaren izena | Biztanleak |
| l'Argentera | 157 |
| la Sort | 4 |

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 242 | 238 | 251 | 218 | 241 | 208 | 167 | 172 | 158 | 132 | 145 | 134 |

## Ikus, gainera

* Tarragonako udalerrien zerrenda
* Maria Teresa Cabré

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea
* (Katalanez) L'Argenterari buruzko informazioa
* Datuak: Q1231311
* Multimedia: L'Argentera / Q1231311
# L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat

L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat 1896ko film dokumental mutua da, Lumière anaiek egina. Nahiz eta askotan 1895eko abenduaren 28an proiektatu zutela esan, ez dago programan. 1896ko urtarrilean estreinatu zuten.
Hellmuth Karasek alemaniarrak Der Spiegel egunkarian filmak "beldurra, ikara eta baita izua zabaldu ere" egin zuela esan arren, aditu askoren ustez hau mito bat besterik ez da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Lurrunezko tren-makina bat La Ciotateko geltokira ailegatzen da. 50 segundoko film mutua da, kamera mugimendurik gabekoa.

## Erreferentziak

* ↑ Karas, Hellmuth. «Ein Kurzfilm wirkte besonders nachhaltig, ja er erzeugte Furcht, Schrecken, sogar Panik.» Der Spiegel.
* ↑ Loiperdinger, Martin. (2004). Lumiere's Arrival of the Train: Cinema's Founding Myth. in: The Moving Image. 4 Spring, 89-118 or..

## Kanpo estekak

* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q761952
* Multimedia: L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat / Q761952
# L'Arme à gauche

L'Arme à gauche 1965eko Claude Sautet frantziar zinema zuzendariaren abenturazko filma da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Jacques Cournot itsasgizon frantziarra lehorrean dago aldi baterako, eta egunak lasai ematen ditu Karibean. Egun batean, Hendrix delako bat Cournotekin harremanetan jarri eta yate bat –"Dragoon" izenekoa– tasatzeko eskatzen dio. Biharamunean, Hendrix desagertu egin da eta norbaitek itsasontzia lapurtu du.

## Aktoreak

* Lino Ventura : Jacques Cournot
* Sylva Koscina : Rae Osborne
* Leo Gordon : Morrison
* Alberto de Mendoza : Hendrix (ahotsa: Michel Roux)
* Antonio Martin : Ruiz
* Sylvain Lévignac : Benavidés Anaia
* Antonio Casas
* Angel Del Pozo
* José Jaspé
* Jean-Claude Bercq : Avery
* Jack Léonard : Keefer
* Angel Ménendez (kredituetan agertu gabe)
* Michel Roux : Hugo Hendrix (ahotsa) (kredituetan agertu gabe)

## Erreferentziak

* ↑ sansebastianfestival.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3202325
# L'Ariel

L'Ariel Agosti Xaho idazle erromantikoak Baionan 1844an sortu zuen aldizkaria da. Azpititulu gisa «Le républicain de Vasconie» zeraman eta frantsesez idatzitako artikuluekin batera, euskaraz, gaskoieraz eta bearnesez idatzitako lanak plazaratu zituen.
L’Ariel Euskal Herriko aingeru baten izena omen zen. Aldizkaria izenez aldatzen joango da. Azken zenbakia Le Républicain de Vasconie izenburuarekin plazaratu zuen eta osoa euskaraz zegoen. Uskal-Herriko Gasetarekin batera agertu zen.
1853an Bonaparteren diktadurak L´Ariel klausuratzera behartu zuen eta bi hilabete beranduago Xaho Belgikara erbesteratu behar izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.eusko-ikaskuntza.eus/PDFAnlt/mediatika/13/13001261.pdf
* ↑ Zabaltza, Xabier. (2011). Augustin Chaho: 1811-1858 precursor incomprendido. Eusko jaurlaritzaren argitalpen zerbitzu nagusia ISBN 978-84-457-3176-5. (Noiz kontsultatua: 2024-09-22).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q120555877
# La Chapelle-des-Fougeretz

La Chapelle-des-Fougeretz (bretainieraz Chapel-Felgeriz) Ille eta Vilaine departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q779192
* Multimedia: La Chapelle-des-Fougeretz / Q779192
# La Chapelle-du-Châtelard

La Chapelle-du-Châtelard Ain departamenduko udalerria da, Frantziako Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean.

## Ikus, gainera

* Ain departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q838362
* Multimedia: La Chapelle-du-Châtelard / Q838362
# Lagginhorn

Lagginhorn, Alpeetako mendi bat da, Suitzan eta Alpe Peninoetan. 4.010 metroko garaiera du.
1856ko abuztuaren 26an E. L. Ames, Franz Andenmatten eta Johann Josef Imseng mendizaleekl eta hiru ingeles mendizale eta hiru gidarik lehenbizikoz igo zuten.
* Datuak: Q16650
* Multimedia: Lagginhorn / Q16650
# Laghouateko probintzia

Lahouat (arabieraz: ولاية الأغواط‎) Aljeriako wilaya edo probintzietako bat da. 25.057 kilometro koadro ditu eta 477.328 biztanle 2008ko zentsoan. Hiriburua Laghouat da. Guztira 11 barruti eta 24 udalerri ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q231748
* Multimedia: Laghouat Province / Q231748
# Laghi

Laghi Italiako udalerri bat da. Vicenzako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. 125 biztanle ditu, 22,24 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Laghik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Arsiero Folgaria Terragnolo Lastebasse Posina

## Kanpo estekak

* Datuak: Q46933
* Multimedia: Laghi / Q46933
# Laghman probintzia

Laghman (Paxtueraz/Persieraz: لغمان ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen ekialdean dagoena. 3.843 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 403.500 biztanle zituen. Hiriburua Mihtarlam hiria da.
Paxtunak biztanleriaren %51 dira, tajikak %21 eta nuristani eta katak batuta %27.

## Erreferentziak

* ↑ World Gazetteer: Afghanistan: Administrative Divisions (population and area)
* ↑ Islamic Republic of Afghanistan Central Statistics Organization (CSO)
* ↑ Program for Culture & Conflict Studies: Laghman Provincial profile

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) NPS: Laghman Province
* Datuak: Q185442
* Multimedia: Laghman Province / Q185442
# Laggan (Great Glen)

Laggan, Eskoziako gaeleraz: An Lagan eta antzinako izena Lagan Achaidh Droma, Eskoziako Highland eskualdeko udalerri bat da, Skye eta Lochalsh barrutian. Loch Lochy eta Loch Oich aintziren artean dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6472059
* Multimedia: Laggan, Great Glen / Q6472059
# Laghey

Laghey (irlanderaz Aan Lathaigh) Irlandako Donegalgo konderriaren hegoaldean dagoen udalerri txiki bat da. 2006ko erroldaren arabera 169 biztanle zituen. Ballintra eta Donegal udalerrien artean dago, Drumholm parrokiaren barnean dagoelarik.

## Iruditegia

* Eliza.
* Eliza.
* Eliza metodista.
* Ikastetxea.

## Kanpo estekak

* Laghey udalerriko webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q2078248
* Multimedia: Laghey / Q2078248
# Laghouat

Laghouat (arabieraz: الأغواط‎; amazigeraz: ⵍⴰⵖⵡⴰⵟ) Aljeriako hiria da, izen bereko probintziako hiriburua dena. Hassi R'Mel gas-hobiaren ondoan dago. XI. mendean sortua, 1852an frantziarrek hartu zuten.

## Demografia

| Urtea | 1977 | 1987 | 1998 | 2008 | 2012 |
| Biztanleria | 42.186 | 69.435 | 106.665 | 144.747 | 170.693 |

## Klima

Datu klimatikoak (Laghouat) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 12.9 | 15.5 | 18.1 | 22.8 | 26.8 | 32.6 | 36.3 | 35.3 | 30.0 | 23.5 | 18.1 | 13.4 | 23.8 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 2.7 | 3.4 | 6.0 | 8.9 | 13.5 | 18.4 | 21.6 | 20.6 | 17.1 | 11.4 | 5.8 | 3.4 | 11.1 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 12 | 12 | 13 | 15 | 16 | 12 | 3 | 26 | 19 | 20 | 15 | 13 | 176 |
| Iturria: Climate-Data.org, Climate data ||||||||||||||

## Erreferentzia

* ↑ Fromentin, Eugène. (1857). Un été dans le Sahara. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q402733
* Multimedia: Laghouat / Q402733
# Lagidium ahuacaense

Lagidium ahuacaense Lagidium generoko animalia da. Karraskarien barruko Chinchillidae familian sailkatuta dago.

## Ikus, gainera

* Lagidium
* Chinchillidae

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1999949
# La Granadella

La Granadella Kataluniako udalerria da, Garrigues eskualdean eta Lleidako probintzian kokatuta dagoena. 88,7 km²-ko azalera du eta 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 765 biztanle zituen.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2009 |
| 1.896 | 1.900 | 2.013 | 1.657 | 1.517 | 1.434 | 1.177 | 1.093 | 955 | 844 | 776 | 765 |

## Ikus, gainera

* Lleidako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea
* (Katalanez) La Granadellari buruzko informazioa
* Datuak: Q1902138
* Multimedia: La Granadella / Q1902138
# La Grande (Oregon)

La Grande Oregongo hiri bat da. Union konderrian kokatua dago. 2010ean 13.082 biztanle zituen, 11,86 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Union konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1645049
* Multimedia: La Grande, Oregon / Q1645049
# La Grand-Combe kantonamendua

La Grand-Combe kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Gard departamenduan dago, Okzitania (eskualdea) eskualdean. Guztira 28 udalerri ditu eta La Grand-Combe da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q729489
# La Grande-Résie

La Grande-Résie Frantziako udalerria da, Saona Garaia departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an 89 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an La Grande-Résie udalerrian erroldatutako biztanleak 89 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 12 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 8 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Erroldatutako biztanleak

### Etxebizitza

2007an 47 etxebizitza zeuden, 38 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 4 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 44 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 38 etxebizitza nagusietatik 27 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 2 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 22 etxek bost zituzten. 29 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 16 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 19 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
La Grande-Résie udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 4 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 4 | 75-79 | 8 |
| 4 | 70-74 | 0 |
| 4 | 65-69 | 4 |
| 0 | 60-64 | 4 |
| 0 | 55-59 | 0 |
| 0 | 50-54 | 4 |
| 8 | 45-49 | 0 |
| 4 | 40-44 | 4 |
| 0 | 35-39 | 0 |
| 4 | 30-34 | 4 |
| 0 | 25-29 | 4 |
| 4 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 8 |
| 4 | 10-14 | 0 |
| 8 | 5-9 | 8 |
| 0 | 0tik 4ra | 0 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 54 ziren, horien artean 40 aktiboak ziren eta 14 inaktiboak ziren. 40 pertsona aktiboetatik 38 lanean zeuden (25 gizon eta 13 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 14 pertsona inaktiboetatik 3 erretiraturik zeuden, 3 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2000. urtean La Grande-Résie udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, 515 hektarea erabiltzen.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Exploitations agricoles

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q903976
* Multimedia: La Grande-Résie / Q903976
# La Grande Bouffe

La Grande Bouffe (euskaraz Tripakada Handia) 1973ko Marco Ferreri italiar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Marcello Mastroianni, Ugo Tognazzi, Michel Piccoli eta Philippe Noiret aktoreek antzeztu zuten.
Hasiera batean filmak ez zuen harrera onik izan, eszena eskatologiko ugari baiditu.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Marcello (Marcello Mastroianni), hegazkin hegaldi pilotua; Ugo (Ugo Tognazzi), sukaldaria; Michel (Michel Piccoli), telebista ekoizlea, eta Philippe (Philippe Noiret), bere neskamearekin bizi den epailea, elkarren arteko lagunak dira. Lauon asmoa, Philippen jauregian asteburu batez bildu eta suizidio gastronomikoa kolektibo bat gauzatzea da, alegia, hainbat plater etengabe jan eta tripakadaz hiltzea. Ugo platerak sukaldatzeaz arduratuko da, aldiz, Marcellok festara emagalduak ekarriko ditu. Halere, gertakariek hartuz doazen itxura txarrak direla eta, emagalduak beldurtu eta goizean goiz ihesi aterako dira, lau gizonekin Andrea (Andréa Ferréol) irakaslea bakarrik geldituz, laukotearen pasadizoak nola bukatzen duen jakin nahi baitu.

## Aktoreak

| Aktorea | Pertsonaia |
| Marcello Mastroianni | Marcello |
| Philippe Noiret | Philippe |
| Michel Piccoli | Michel |
| Ugo Tognazzi | Ugo |
| Andréa Ferréol | Andréa |
| Florence Giorgetti | Anne |

## Kanpo estekak

* La Grande Bouffe filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com (Ingelesez)
* La Grande Bouffe filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q470330
# Latinoamerikaren zain urratuak

Latinoamerikaren zain urratuak (gaztelaniaz: Las venas abiertas de América Latina; ingelesez: Open Veins of Latin America) Eduardo Galeano idazle uruguaitarraren saiakera da, 1971n idatzia idazleak 31 urte zituenean. Liburu honetan idazlea Latinoamerikako historiaz aritzen da, kolonialismoaren eraginean sakonduz, aurkikuntza delakotik Amerika garaikide arte. Kronika historikoa da, baina Amerikak ekoiztutako produktuek gidatzen dute nolabait kontaketa, urrea eta zilarra lehen kapituluan, azukrea, kakaoa, kafe eta beste elikagaiak bigarrenean eta nitroa eta petrolioa bezalako beste iturri naturalak hirugarrenean. Casa de las Américas saria irabazi zuen.
Euskarazko bertsioa Iñaki Alegriak itzuli du eta Udako Euskal Unibertsitateak argitaratu du 2021 urtean.
Hasiera:
   Lanaren nazioarteko banaketa honetan datza: herrialde batzuk irabazten espezializatzen dira eta beste batzuk galtzen. Gure munduko eskualdea,
   Latinoamerika deitzen duguna gaur egun, goiztiarra izan zen: galtzen espezializatu zen aspaldiko garaietatik, Errenazimentuko europarrek itsasoan zehar oldartu eta hortzak eztarrian sartu zizkiotenetik.

### Liburuaren egitura

Sarrera batekin hasten da, Ehun eta hogei milioi haur ekaitzaren erdian, 2 atal nagusiak datoz gero, Jendearen pobrezia lurraren aberastasunaren ondorio eta Nabigatzaile baino naufrago gehiago duen bidaia da garapena, eta amaierako kapitulu gehigarria, Zazpi urte geroago, Galeanok gerora sartu zuena. Lehen atala hiru kapituluk osatzen dute: 1) Urrearen sukarra, zilarraren sukarra; 2) Azukre erregea eta laborantzako beste monarkak; eta 3) Boterearen lurpeko iturriak. Bigarren atala bi kapituluk osatzen dute: 4) Heriotza goiztiarraren historia eta 5) Bipiltzearen egitura garaikidea.
Euskarazko edizioan Iban Zalduak idatzitako hitzaurre bat dago.

## Erreferentziak

* ↑ Arrese, Gorka. «Inoiz ere ez dira zoriontsuak izango» Berria (Noiz kontsultatua: 2021-10-11).

## Kanpo estekak

* Sarreraren testua
* Datuak: Q1084670
# Latisana

Latisana Italiako udalerri bat da. Udineko probintzian kokatuta dago, Friuli-Venezia-Julia eskualdean. 13.133 biztanle ditu, 37,8 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Latisanak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lignano Sabbiadoro Palazzolo dello Stella Ronchis Marano Lagunare Precenicco San Michele al Tagliamento

## Kanpo estekak

* Datuak: Q53269
* Multimedia: Latisana / Q53269
# Latorre (Aínsa)

Latorre (aragoieraz: 'A torre') Aínsa-Sobrarbe udalerriko herri espainiarra da, Sobrarben, Huescako probintzian, Aragoin. Antzina udal propioa izan zuen. Beste bi herritatik oso gertu dago: Castejón de Sobrarbe eta La Pardina

## Demografia

Talavera amildegiaren ondoan dago landa-gune txiki hori, 20 etxe ingurukoa. 560 eta 604 metro arteko altuera du. 1991n 15 biztanle zituen, eta 1999an 9 inguru. 2005 eta 2009 artean, 12 biztanle zituen, eta 2010ean 9.

## Ondarea

Bere eraikuntzen artean, XVI. mendeko San Jose eliza nabarmentzen da, gaur egun erortzear dagoen etxe gotor baten zati izan zena. Etxeko dorrea elizan integratuta dago, horregatik tenplua bizigunetik bereizita dago.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.aragonesasi.com/huesca/ainsa-sobrarbe/latorre.php
* ↑ https://www.turismoainsa.com/latorre/

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3572970
* Multimedia: Latorre / Q3572970
# Laton (Kalifornia)

Laton Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Fresno konderrian dago, Kalifornia estatuan. 1.622 biztanle ditu, 5,017428 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Fresno konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2386043
# Latitudearen historia

Latitudearen historia geodesiaren historiari lotuta dago. Latitudea beharrezkoa da esplorazioan, bereziki itsasoetan barrena egindako bidaietan. Antzinako Greziarrek Piteas esploratzaileak —Britainia Handira eta haratago bidaiatu zuen— egindako latitude-neurketen emaitzak aztertu zituzten, Artikoko Zirkulu Polarrera (gauerdiko eguzkia behatuz). Latitudea neurtzeko hainbat metodo erabili zituzten, hala nola eguzkiak eguerdian zeru-ertzean duen altuera, gnōmōn batez neurtua (jatorrian interpretea edo epailea esan nahi zuen hitza), udako solstizioko egunaren iraupena eta neguko solstizioko eguzkiaren goratzea.
Marino Tirokoa greziarra (70-130) lehena izan zen bere mapetako leku bakoitzari latitude bat eta longitude bat esleitzen.
IX. mendearen amaieratik, Kamal arabiarra ekuatoreko eskualdeetan erabiltzen zen Polarisen altuera horizontearen gainean neurtzeko. Tresna hau Polaris ostertzetik gertu dagoen latitudeetan bakarrik erabil zitekeen.
Marinel astrolabioa, Eguzkiaren angelua zeruertzetik eguerdira ematen duena, edo gauean ezagutzen den izar baten angelua, XV. mendetik XVII. mendera arte erabili zen, gutxi gorabehera. Eguzkiaren behaketak, Polarisen ordez, hego hemisferioko latitudea neurtzeko aukera ematen zuen, baina eguzki-deklinazioko taulak erabiltzea eskatzen zuen. Taularik ospetsuenetako bat, baina ez lehena, 1496an Abraham Zacuto judu gaztelarrak argitaratu zuen, garai hartan Portugalen erbesteratua.
Makulua, itzal baten luzera neurtzen duena, XVI. mendetik aurrera erabili zen eta Davisen koadrantea bezalako hobekuntza iteratiboak ikusi zituen. Oktante eta sestante primitiboarekin batera erabiltzen ziren; sestantea nagusitu zen azkenean, eta gaur egun ere erabiltzen da. Isaac Newtonek (1643-1727) aipatu zuen sestantea argitaratu gabeko idazkietan, eta John Hadleyk (1682-1744) eta Thomas Godfreyk (1704-1749) aplikatu zuten lehen aldiz 1730 inguruan.

## Erreferentziak

* ↑ Matos, Jorge Semedo de. Tábuas Solares na náutica portuguesa dos séculos XV e XVI. (Noiz kontsultatua: 2022-05-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30591685
# Latiumita

Latiumita silikato motako minerala da eta latiumita taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Latiumita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Ca,K)4(Si,Al)5O11(SO4,CO3)}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Latiumite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).