# Elena Garro

Elena Garro izenez ezaguna, Elena Delfina Garro Navarro (Puebla, Mexiko, 1916ko abenduaren 11 – Cuernavaca, 1998ko abuztuaren 22a), mexikar gidoilaria, kazetaria eta idazlea izan zen. Oro har, errealismo magikoarekin du zerikusia, eta literatura fantastikoaren berritzailetzat hartzen da, nahiz eta berak ukatu egin zuen identifikazio hori, etiketa merkantilistatzat jotzen baitzuen. Halaber, kritikari batzuek uste dute Juan Rulforen lana eta Garroren lehen hiru liburuak, Un hogar solido (1958), Los recuerdos del porvenir (1963) eta La semana de colores-en (1964), lehen literatura-mugimendu hori hasi zutela.
Garro dramaturgia mexikarraren irudirik interesgarrienetako bat izan zen. Erabat hartu zuen parte antzerkiaren kontzeptutik komunikazio poetiko, ilogiko gisa, eta, tekniken eta edukien arteko aldeetatik harago, baita absurduaren antzerki deritzon mugimenduaren barruan ere. Hala ere, Garroren antzerkiko gaien eta tekniken aniztasunak agerian utzi zuen lehentasuna zutela errealitateko hainbat alderdiren arteko harremanen gaian, baita errealitate desberdinen artean ere. Bere pertsonaiak errealitate eta ilusioaren artean dabiltza. Era berean, elementu folklorikoen bidez, errealitatearen arteko mugak egunero hautematen dugun bezala desagertzen diren mundu bat eraikitzen du; horrela, beste mundu bat sortzen du, ilusorioa, baina, agian, errealagoa gizakiaren gogo-egiari dagokionez.
Oktavio Paz idazlearekin ezkonduta egon zen. Idazle hori Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan ezagutu zuen, eta harekin alaba bat izan zuen, Helena Paz Garro.

## Biografia

Elena Garro Zaragozan jaio zen 1916ko abenduaren 11n. José Antonio Garro Melendreras aita espainiarraren eta Esperanza Navarro izeneko Chihuahuako ama mexikarraren alaba. Igualan (Guerrero) hazi zen, eta bost neba-arrebetako hirugarrena izan zen. *

### Hezkuntza

Nerabezaroan, 12 eta 13 urte bitartean, Mexiko Hirira itzuli zen lehen eta bigarren mailako ikasketak egitera. Ondoren, Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoko San Ildefonso Ikastetxe Zaharrean ikasi zuen. Geroago, unibertsitate bereko letra espainolak sartu zituen karreran, baina bukatu gabe geratu zen, ezkondu egin baitzen.*
Dantza-, koreografia- eta antzerki-diziplinetan hasi zen, eta unibertsitate-antzokian parte hartu zuen Julio Brachok zuzendutako Las troyanas lanean. Isabela Corona, Deva Garro eta Rodolfo Landarekin lankidetzan aritu zen. Rodolfo Usigliren obretan agertu zen eta Adolfo Best Maugarden Gizateriafilm laburrean (1933). Geroago, graduondoko ikasketak egin zituen Kaliforniako Unibertsitatea Berkeleyn eta Sorbonan, Frantzian.

### Espainiarako bidaia

Espainiako Gerra Zibilean (1936-1939), eta 21 urte zituela, Elena Espainiara joan zen, Octavio Pazekin batera, orduan haren senarra, Valentziako Kulturaren Defentsarako Idazleen Nazioarteko II. Biltzarrera. José Mancisidor, Juan de la Cabada, JoséChávez Morado, Silvestre Revueltas, Carlos Pellicer, Maria Luisa Vera eta Susana Gamboa, Idazle eta Artista Iraultzaileen Ligakoa (LEAR) .
Bidaia horren emaitza 1992an argitaratu zen Memoria de España 1937an izandako esperientziaren kontakizuna izan zen. Bertan, intelektual parte-hartzaileen nortasunak eta jarrerak deskribatzen ditu modu kritiko eta sentikorrean.

### Bere obraren garapena

Garroren literaturak "gai feministen presentziagatik irakurlearen pentsamendu malgua eskatzen du, baita indarkeria iraultzailearen desakralizazioa ulertzeko gai den irakurlea ere".
Bere literatura-karreraren barruan, bere lanak kronologikoki bana daitezke: lehena, ekintza bakarreko antzerki-lan bolumen bati dagokio, kritikak bikaintzat katalogatuak, etengabe aztertzen eta eszenan jartzen dira; bere eleberri handia, Los recuerdos del porvenir (1963), eta La semana de color ipuin-liburua (1964). Hiru urte geroago, Felipe Ángeles, antzezlana.
Bere lana hamar urte baino gehiagoko isiltasunak eten zuen, Europan bere autoerbestealdia zela eta. Izan ere, Mexikon 1968ko Mugimenduan, intelektualak suposizioz salatu zituen idazleak. Horren ondorioz, prentsako ustezko argitalpenek garai hartako Mexikoko komunitate intelektualaren gaitzespena eragin zioten, eta horrek autoerbestera eraman zuen Estatu Batuetara eta gero Frantziara hogei urtez. Hala ere, garai horretan zuen jarrera ez zen zehaztu, eta zenbait ñabardura ditu.*
Bere literatura-lanaren bigarren etapa Mexiko Hirira itzuli ondoren garatu zuen, 1973tik 1992ra, besteak beste:
* Pertsonaiak berriz elkartzea (1982) eta
* Espainiako Memoriak, 1937 (1992).

#### Bere lanaren gaiak

Elena Garrok, bere kontakizunen barruan, garaiko gizarte mexikarra asaldatzen zuten gaiak idatzi zituen, hala nola emakumearen bazterketa, emakumeen askatasuna eta askatasun politikoa Felipe Angelesen. Haren literatura-irudia sinbolo libertariotzat hartu izan da.*
Bere literatura-ibilbidean, errealismo magikoaren aitzindaritzat hartu zuten, eta ez zuen aintzat hartu termino hori, uste baitzuen «etiketa merkantilista zela, eta traba egiten ziola; izan ere, esaten zuen errealismo magikoa indigenen mundu-ikuskeraren funtsa zela, eta, beraz, ezer berririk ez eguzkipean», azaldu zuen Patricia Rosas Lopátegui biografoak.

### Bestelako gogoetak

Oktavio Pazen itzala oso luzea zen, eta Elenak ez zuen merezitako onarpenik izan bizitzan zehar. Kritikari batzuen ustez, bigarren idazle mexikar garrantzitsuena da, Sor Juana Inés de la Cruzen atzetik.*
Jorge Luis Borges, Silvina Ocampo eta Adolfo Bioy Casaresek, 1967an, Literatura fantastikoaren Antologia lanaren bigarren edizioan, idazlearen antzezlan labur bat argitaratu zuten: Un hogar solido.
Autore askok Los recuerdos del porfuturo (1963) eleberria aipatzen dute, Cien años de soledad baino lau urte lehenago idatzia, errealismo magikoaren hasiera bezala.*
Sergio Callao kritikari mexikarrak Juan Rulforen Los recuerdos del porvenir eleberriko protagonisten eta Pedro Páramoren eleberriko protagonisten arteko antzekotasunak aipatu ditu; bietan, jauntxokeria eta Iraultzak landa-ingurunean zituen kontuak daude salatuta.* [

## Kazetaria

Elena Garro 1941ean hasi zen kazetari gisa argitaratzen Así aldizkarian. Bere lehen lanak elkarrizketa hauek izan ziren: "De estrella a mujer de hogar. Lolita González de Reachi ezkontzaz eta zoriontasunaz mintzo da", "Frida Kahlo, bere burua pintatuta. Dinamitatzaile izatetik margolari izatera, Prestaketatik ospera eta Isabella Coronado, aktorea.

## Sariak eta aintzatespenak

* Xavier Villaurrutia saria (1963), Los recuerdos del porfvenir lanarengatik.
* Grijalbo saria (1981), Testimonios sobre Mariana lanarengatik.
* Arte Ederretako Narratiba Colima Saria, 1996. urtean argitaratutako Obrarako
* Sor Juana Inés de la Cruz saria (1996)
* 2012an Elena Garro Kultur etxea, Mexiko
* Elena GarroLiburutegi iraunkorra, idazlearen omenez eta letra mexikarrari egindako ekarpen nabarmenaren omenez.

## Lanak
### Eleberria

* Los recuerdos del porvenir, México, Joaquín Mortiz, 1963.
* Andamos huyendo Lola, México, Joaquín Mortiz, 1980.
* Testimonios sobre Mariana, México, Grijalbo, 1981. ISBN 968-419-182-0.
* Reencuentro de personajes, México, Grijalbo, 1982, ISBN 968-419-220-7.
* La casa junto al río. México, Grijalbo, 1983, ISBN 968-419-217-7.
* Y Matarazo no llamó..., México, Grijalbo, 1991. ISBN 970-05-0040-3.
* Inés. México, Grijalbo, 1995, ISBN 970-05-0616-9.
* Busca mi esquela & Primer amor. 2. ed. Monterrey, Ediciones Castillo, 1998. (Colección Más allá; 14) ISBN 968-7415-36-3.
* Un traje rojo para un duelo. Monterrey, Ediciones Castillo, 1996, ISBN 968-7415-51-7.
* Un corazón en un bote de basura, México, Joaquín Mortiz, 1996, ISBN 968-27-0672-6.
* Mi hermanita Magdalena, Monterrey, Ediciones Castillo, 1998. ISBN 970-20-0062-9.

### Ipuina

* "El árbol o fragmento de un diario", México en la cultura (Suplemento de Novedades), 22 de junio de 1958, pp. 2 y 4.
* "Perfecto Luna", Revista de la Universidad de México, agosto de 1958, pp. 7-9.
* "El día que fuimos perros", Revista de la Universidad de México XVII, diciembre de 1962, pp. 22-23.
* "Nuestras vidas son los ríos", La palabra y el hombre N.º 25, enero-marzo de 1963, pp. 123-130.
* "La culpa es de los tlaxcaltecas", Revista mexicana de literatura N.$^{os}$ 3-4, marzo-abril de 1964, pp. 12-28.
* "La culpa es de los tlaxcaltecas", La palabra y el hombre N.º 30, abril-junio de 1964, pp. 269-283.
* "El duende", Revista de la Universidad de México, N.º 8, abril de 1964, pp. 21-23.
* "El zapaterito de Guanajuato", Cuadernos de Bellas Artes N.º 5, mayo de 1964, pp. 11-20.
* "¿Qué hora es?", Diálogos 1, noviembre-diciembre de 1964, pp. 18-23.
* "Era Mercurio", Coatl 4, invierno 1965-1966, s.p.
* "El zapaterito de Guanajuato", Sur 312, mayo-junio de 1968, pp. 37-46.
* El accidente y otros cuentos inéditos. Seix Barral, Biblioteca breve. Primera edición, 1977. Contiene tres cuentos: Invitación al campo, Luna de miel y El accidente. El libro cuenta con dos reimpresiones.

### Antzerkia

* "Un hogar sólido", Mañana. La revista de México, 1957ko abuztuaren 3a, or. 36-41. Urte berean Sur aldizkarian argitaratu zen, 251, marzo-abril de 1958, or. 30-39.
* "El rey mago", Revista de la Universidad de México, 1958ko martxoaren 7a, or. 1-2 y 8-9.
* "La mudanza", La palabra y el hombre, 10, 1959ko apiril-ekain, or. 263-274.
* "La señora en su balcón", La palabra y el hombre, 11, 1959ko uztail-irail, or. 435-444; Tercera antología de obras en un acto (Wilberto Cantón, Elena Garro, Carlos Solórzano y Rodolfo Usigli), México, Colección teatro mexicano, 1960, or. 25-40 eta Plaza y Valdés-CONACULTAn, Colección teatro breve, México, 1994, 55 or. ISBN 968-856-379-X. Lan hau Luis Sandik opera baterako erabili zuen.
* "El árbol", Revista mexicana de literatura, 1963ko apirilaren 3-4, or. 10-31 y El árbol, México, Colección Teatro de bolsillo, vol. XVIII, 1967.
* "La dama boba", Revista de la Escuela de Arte Teatral, 6, 1963, or. 77-126.
* "Los perros", Revista de la Universidad de México, marzo de 1965, pp. 20-23.
* "Felipe Ángeles", Revista Coatl, 8, 1967ko udazkena. Antzerki lanak aldizkariaren zenbaki osoa hartu zuen.
* "Benito Fernández", Casa del tiempo, 1981ko otsailaren 6a, or. 5-19.
* "El rastro", Tramoya, 21-22, 1981ko irail-abendua, or. 55-67.
* "Parada San Ángel", Tramoya, 84, 2005ko uztail-iraila, or. 5-41.
* "Sócrates y los gatos" Obras reunidas, FCE, México, 2009, or. 424.

### Testigantza

* Memorias de España 1937. México, Siglo XXI, 1992. ISBN 968-23-1827-0.

### Erreportajea

* Revolucionarios mexicanos. México, Seix Barral, 1997. ISBN 968-6941-29-0.
* Mujeres perdidas. Reformatorio de señoritas* (1941).

## Erreferentziak

* 1 2 Ahrens, Jan Martínez. (2016-10-15). Elena Garro, una escritora contra sí misma. ISSN 1134-6582..
* 1 2 Brandoli, Javier. Elena Garro: la madre maldita del realismo mágico. .
* ↑ Dauster, Frank. (1964). «El teatro de Elena Garro: Evasión e Ilusión» Revista Iberoamericana.
* 1 2 3 Una mirada hacia la vida de Elena Garro. 23 de abril de 2015.
* 1 2 Elena Garro, lúcida y enigmática escritora del siglo XX. .
* ↑ Alvaro Ruiz Abreu. Elena Garro, a tres años de su muerte. .
* ↑ Elena Garro, vida y obra de la madre del realismo mágico. .
* ↑ Rosas Lopátegui, Patricia. (10 de diciembre de 2016). Elena Garro periodista. .
* ↑ Premio Xavier Villaurrutia. El poder de la palabra.
* ↑ Testimonios sobre Mariana, de Elena Garro. .

## Bibliografia

* Cabrera, Rafael: Existitu nintzela ahaztu behar dut. Elena Garroren erretratu berria, Mexiko, Debate, 2017. ISBN ά607-315-231-0
* Rosas Lopátegui, Patricia: Testigantzak Elena Garrori buruz. Elena Garro, Monterrey, Mexiko, Ediciones Castillo, 2002ren biografia esklusibo eta baimendua. ISBN 970-20-0285-0
* Rosas Lopátegui, Patricia: El asesinato de Elena Garro. Periodismo a través de una perspectiva biográfica, Mexiko, Porrúa, 2005. ISBN 970-07-6159-2
* La doble memoria de la loca. Sergio Callao, Revista de Crítica Literaria Latinoamericana aldizkarian. 2001eko Hanover
* Melgar, Lucía; Gabriela Mora: Elena Garro: lectura múltiple de una personalidad compleja. Puebla: Benemerita Unibertsitatea. Pueblako Autonomia Erkidegoa, 2002. ISBN 968-863-628-2
* A different reality: Studies on the work of Elena Garro, arg. by Anita K. Stoll. Lewisburg, Pa.: Bucknell Unibertsitatea. Press, 1990. ISBN 0-8387-5166-0
* Rosas Lopátegui, Patricia: Yo sólo soy memoria: biografía visual de Elena Garro. Mexiko: Ed. Gaztelua, 2000. ISBN 970-20-0088-2
* Schmidhuber, Guillermo: Cátedra de Damas: Sor Juana Inés de la Cruz y Elena Garro. Mexiko: Guadalajarako Unibertsitatea, 2003. ISBN 970-27-0293-3.
* Schmidhuber, Guillermo: En busca de un hogar sólido, Elena Garrori buruzko antzezlan bat, Elena Garro, lectura múltiple de una personalidad compleja. Puebla: Benemérita Pueblako Unibertsitate Autonomoa, 2002. ISBN 968 863 628 2.
* Winkler, Julie A.: Light into shadow: marginality and alienation in the work of Elena Garro. New York; Vienna: Lang, 2001. (Currents in comparative Romance languages and literatures; 76) ISBN 0-8204-4071-X
* En busca de un hogar solido I y II, Guillermo Schmidhuber de la Moraren bakarrizketa Elena Garrori buruz (Guadalajarako Unibertsitatea, Mexiko). Gainera, Tinta Viva bilduman argitaratua, Buenos Aires, Argentina, 2004, Olga Martha Peña Doriaren hitzaurrearekin. ISBN 987-21678-1-8. Pieza hori Mexikoko Arte Ederren Jauregian (Ponce aretoan) muntatu zen, Elena Garrori 2007an egindako lehen omenaldi nazionalean, Gonzalo Valdés Medellinen zuzendaritzapean. Aurreko produkzio bat Monterreyko Luis Martinek zuzendu zuen, Nuevo Leónek, eta Mexikoko hainbat hiritan zehar bidaiatu zuen. Gainera, Buenos Aires antzokian aurkeztu zen, 2004ko otsailaren 1ean eta 2an; Perpignango Unibertsitatean ere aurkeztu zen, Frantzian.

## Ikus, gainera

* Oktavio Paz
* Helena Paz Garro
* Adolfo Bioy Casares

## Kanpo estekak

* Elena Garroren biografia (Elena Poniatowska)
* Elena Garro, partikula bihurria (Claudia Bernáldez-Bazán)
* Elena Garro, La Nación eta Buenos Aires 2011ko ihesaldi ugariak
* https://de10.com.mx/top-10/2018/08/22/milioi-la-kenkariaren biktima-y-etsai-oktavioa-bakea
* https://www.educal.com.mx/elenagarro/index.html
* Datuak: Q446437