OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Percy Adlon

Percy Adlon (Munich, 1935eko ekainaren 1a – Pacific Palisades, 2024ko martxoaren 10a) alemaniar zinema-zuzendari, gidoigile eta ekoizlea izan zen.
Filologia alemana, artea eta antzerkia ikasi zituen. Irratian hasi zen lanean, kultura eta literaturari buruzko programak eginez. 1970. urtean dokumentalista gisa sartu zen telebistan eta arte-gaietan espezializatu zen. Gero bere produkzio-etxea sortu zuen (Pelemele Film) eta fikziozko zinema egiten hasi zen. Bere lehen film luzeak (Celeste, 1981) Marcel Proustek sortutako munduari buruzko oso ikuspegi berezia ematen du, objektuen, espazio hutsen, sentimenduen, isiltasunen eta bakardadeen bidez eratuz narrazioa. Sugarbabyn (1984) oso istorio sinplea eratu zuen bere musa Marianne Sägebrechetentzat: emakume lodi bakarti bat da, metroko bidaietan xarmatu duen ahotsaren bila ateratzen dena. Gero Estatu Batuetara jo zuen eta bertan Out of Rosenheim edo Bagdad Café (1987) idatzi, zuzendu eta ekoiztu zuen: bizimodua, harremanak ulertzeko bi modu kontrajartzen ditu filmak, giro magiko baten kaosa, eta berriro ere, bakardadea inguru galdu batean. Erabili eta bota egiten duen munduaren aurkako satira egin zuen hurrena Rosalie erosketetara doa (1988) filmean, Estatu Batuetan bizi den emakume alemaniar baten istorio kontatuz. 1990eko hamarkadaren hasieran eremu are bakartiagoa bilatu zuen, eta Alaskara joan zen Salmonberries (1991) filmatzera; beren bakardadea betetzeko beharra duten bi emakumeen elkartzea da, besteen antzera, film honetan ere gaia.

## Filmografia

* Mahler auf der Couch (2010)
* Orbela's People (2007)
* Koenigs Kugel (2001)
* Hawaiian Gardens (2001)
* Eat Your Heart Out (2000, ekoizlea)
* Die Straußkiste (1999)
* In der glanzvollen Welt des Hotel Adlon (1996)
* Younger and Younger (1993)
* Salmonberries (1991)
* Red Hot and Blue (1990)
* Rosalie Goes Shopping (1989)
* Babycakes (1989)
* Out of Rosenheim (1987)
* Herschel und die Musik der Sterne (1986)
* Zuckerbaby (1985)
* Die Schaukel (1983)
* Fünf letzte Tage (1982)
* Céleste (1981)
* Herr Kischott (1980)
* Der Vormund und sein Dichter (1978)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q61128
# Pasaiako leherketa handia (1588)

1588ko Pasaiako leherketa handia urte horretako urriaren 24an gertatu zen, hilabete bat lehenago Miguel Okendok agintzen zuen Santa Ana galeoia ezustean zartatu zenean, Itsas Armada Garaiezinaren kanpainatik itzuli eta gutxira. Une horretan, itsasontzia Pasaiako portuan pausatuta zegoen, eta leherketa itsasontziko bolbora leherkariak su hartzean gertatu zen. Ondorioz, 200 marinel eta herritarretik gora hil ziren. Orduko lekukoek adierazi zuten eskualdean gogoratzen zen inoizko eztanda handiena izan zela.

## Gertaerak

Filipe II.a erregeak Ingalaterraren kontra igorritako Itsas Armadaren porrotaren ondoren, Miguel Okendo buru zuen itsasontzia sorterrira itzuli ahal izan zen, Pasaiara, orduan Donostiako udalerrian. 600 pertsonatik gora, gerlari, marinel eta langileak, zama lanetan jarri ziren alimaleko 1.200 tonadun itsasontziko hornigaiak lehorreratzeko. Batzuk Pasaiako herritarrak ziren, beste batzuk Filipe II.a erregearen artilleroak, eta beste batzuk, berriz, marinelak, hala gipuzkoarrak nola Gaztelako Koroako beste batzuk; marinel gehienak, hala ere, donostiarrak ziren. Itsasontziaren jabea donostiarra zen.
300 pertsona itsasontzi barnean omen zirela, ezustean, su hartu zuen bodegan biltegiratzen zen bolborak, eta izugarrizko leherketa bat piztu. Leherketak bete-betean harrapatu zituen zama lanetan ziren artillero, marinel eta langileak, eta eztandaren indarrak Pasaiako bazter guztietara jaurti zituen. Batzuk Pasaiako badiako uretan ito ziren; beste batzuk mendietan agertu ziren, baita horietako baten bat bizirik atera ere; Pasaiako itsasarte kanpoan ere gorpuak aurkitu ziren. Leherketak eta hilketak espantua eragin zuten Donostian, hildako gehienen sorterri. Guztira 200 pertsonatik gora hil ziren.
Ondorioz, hiletak hainbat egunez luzatu ziren, hildakoen gorpuak Pasaiako inguruetan agertu ahala. Hildako pasaitarren artean Martin Anoeta eta Juan Eskortza aipatzen ziren. Gorpuak Pasaian hilobiratu ziren Donibane elizan, eta haren hilerrietan.

## Oharrak

* ↑ Egungo Bonantzako Kristoren Basilika ("San Juan de la Rivera" izenaz aipatua).

## Erreferentziak

* 1 2 «Miguel de Oquendo | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).
* 1 2 3 4 5 Azpiazu Elorza, José Antonio. Y los vascos se echaron al mar. , 128-130 or. ISBN 978-84-9843-649-5. PMC 976470600. (Noiz kontsultatua: 2020-12-28).

## Ikus, gainera

* 2020ko Beiruteko leherketak
* Arma
* Albaola Itsas Kultura Erakundea
* Magallaes-Elkano espedizioa
# Pasaiako txalupa

Pasaiako txalupa edo motora Gipuzkoako Pasai Donibane eta Pasai San Pedro herriak elkarlotzen dituen txalupa bat da, bidaiarentzako garraio publikoko zerbitzua, pertsonak eramateko gauza den anezka, ez ordea ibilgailuentzakoa (bizikletak salbu).
Pasaiako portuaren sarbideko estugunea zeharkatzen du. Pasabidea, izatez, Donejakue bidearen parte da, Pasai Donibanetik San Pedrorako norabidean.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «La motora, el barco de Pasaia, horarios y precios.» Turismo País Vasco 2016-10-13 (Noiz kontsultatua: 2022-02-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25477146
* Multimedia: Public passenger ferry of the Harbour of Pasaia / Q25477146
# Pasaiako zentral termikoa

Pasaiako zentral termikoa Gipuzkoako Pasaia eta Lezo udalerrien artean Iberdrola elektrizitate enpresak kudeaturiko zentral termikoa izan zen. Zentralak ikatza erabiltzen zuen elektrizitatea sortzeko. 1967 urtean bere jarduera hasi eta 2012 urtera arte luzatu zuen, non zentrala gelditu ondoren, desegiten hasi ziren. Baliteke, etorkizunean eraikiko den kanpoaldeko Pasaiako portuan, Bilbon eraikitako ziklo konbinatuko zentralen bat eraikitzea, Pasaiako zentral zaharkitua ordezteko.

## Kanpo estekak

* Zentra termikoaren tximinia nagusiaren argazkia.
* Datuak: Q5494590
* Multimedia: Central Térmica de Pasajes / Q5494590
# Pasaiako geltokia (Adif)

    Ez nahasi Donostiako metroko Pasaiako geltokiarekin.
Pasaia Euskal Herriko Gipuzkoako tren eta autobus geltoki bat da, Pasaia udalerrian kokatuta dagoena.
Geltokia 1863ko urriaren 18an ireki zen.

## Egoera

Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
* Madril — Hendaia: 627,930 kilometro-puntua

## Sarbideak

Geltokiak bi sarbide ditu.
* Nafarroa hiribidea, 13
* Nafarroa hiribidea, 15

### Irisgarritasuna

Nahiz eta sarbidea irisgarria izan, geltokiaren erabilera ez da irisgarria. Arartekoak argitaratutako irisgarritasuna eta garrioaren ikerketa-diagnosiaren arabera, «Mugikortasun Urriko Pertsona erabiltzaileak ezin du modu autonomoan nasa eta unitate mugikorraren plataformaren arteko desnibela libratu», «Burdinbide zerbitzuen eragileak ez du Mugikortasun Urriko Pertsona erabiltzaileari bermatu ibilgailutik igo edota jaistea», eta «Pasonibela arriskutsua da.»

## Historia

Geltokia 1863ko urriaren 18an inauguratu zen Donostia - Irun tartea martxan jarri zenean Madril—Hendaia burdinbidea erradialean.
Hasierako ustiapena Norteko Konpainiaren esku geratu zen, bere titulartasuna mantendu zuen 1941ean nazionalizatu eta sortu berria zen RENFEn integratu zuten arte.
1929an trenbide zatia zatitu eta elektrifikatu egin zen.
2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.

## Zerbitzuak
### Distantzia luzea

Renfe Operadora
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
25Miranda EbroManzanos • Argantzon • Langraiz • Gasteiz • Estibalitz–Oreitia • Dulantzi • Agurain • Araia • Altsasu • Legazpi • Zumarraga • Beasain • Ordizia • Tolosa • Donostia • Pasaia • Lezo–ErrenteriaIrun :

### Distantzia ertaina

Donostiako Renfe Aldiriak
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
 C-1IrunIrungo Bentak • Lezo–Errenteria • Pasaia • Herrera • Intxaurrondo • Ategorrieta • Gros • Donostia • Loiola • Martutene • Hernani • Hernani–Erdia • Urnieta • Andoain • Andoain–Erdia • Billabona–Zizurkil • Anoeta • Tolosa–Erdia • Tolosa • Alegia • Ikaztegieta • Legorreta • Itsasondo • Ordizia • Beasain • Ormaiztegi • Zumarraga • LegazpiBrinkola :

## Etorkizuna

Euskal-Y-ren irekierarekin, geltoki hau aldirietako eta merkantzietako trafikoari bakarrik eskainiko zaio.

## Erreferentziak

* ↑ EuroFerroviarios. «Pasaia (geltokia)» euroferroviarios.net (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).
* ↑ (Gaztelaniaz) Ararteko. (PDF) ESTUDIO-DIAGNÓSTICO ACCESIBILIDAD y TRANSPORTE - Pasaia. (Noiz kontsultatua: 2018-06-11).
* ↑ «La llegada del ferrocarril a Beasain. Diario de Noticias de Gipuzkoa» web.archive.org 2011-11-01 (Noiz kontsultatua: 2020-05-01).
* ↑ https://web.archive.org/web/20160702083546/http://www.spanishrailway.com/2012/02/20/caminos-de-hierro-del-norte-de-espana/

## Ikus, gainera

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak

* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
* Datuak: Q5641384
* Multimedia: Pasaia railway station (ADIF) / Q5641384
iea  Donostiako Renfe Aldiriak :
| | Herrera | Pasaia | Lezo–Errenteria | |
| Madril–Chamartin | | | | Hendaia |
# Parabadminton

Parabadmintona edo badminton egokitua badmintonetik eratorritako kirola da, ezgaitasun fisikoa duten pertsonentzat pentsatua. Munduko Badminton Federazioak kudeatzen du eta Tokioko Paralinpiar Jokoetatik aurrera paralinpiar programaren parte da.
Kirolariek sei kategoriatan parte hartzen dute: gurpil-aulkian (WH1 eta WH2), zutik (SL3, SL4 eta SU5) eta akondroplasia edo antzeko ezaugarri genetikoak dituztenentzat (SH6).

## Erreferentziak

* ↑ paralympic.org (Ingelesez).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18629677
* Multimedia: Parabadminton / Q18629677
# Parabellum (musika taldea)

Parabellum Barakaldon sortutako Punk-Rock taldea da eta Juan Carlos Lera, Lino Prieto, Josu Korkostegi eta Txetxu Martínezek osatzen dute.

## Ibilbidea

Beren lehen kontzertua, Barakaldon eman zuten 1985ean eta bi urte geroago, 1987an, beren lehen diskoa kaleratu zuten, "No hay opcion" izenekoa. Geroago, Suitzatik kontzertuak ematen ari zirela, haien bigarren diskoa grabatu zuten, "Bronka en el bar" izenekoa. Honekin arrakasta handia izan zuten eta ezagunak izaten hasi ziren. Taldearen momenturik onenak izan ziren eta hori aprobetxatzeko, "Envenenado" izeneko bideoa grabatu zuten 1992an.
Geroago, beste disko bat atera zuten kalera, "Hace falta?" izenekoa. Haien unerik handiena zen eta abesti batzuek fama itzela lortu zuten, adibidez "La locura" izenekoak, hau, Euskadi Gazteako Top Gaztean lehenengo postuan egon zen sei astez. 1994an, "Txarriboda" izeneko diskoa argitaratu zuten. Honek ez zuen aurrekoak bezain harrera hona izan baina hala ere taldeak arrakastarekin jarraitu zuen.
Hiru urte geroago, taldeak, Espainia osora jauzia eman nahi izan zuen eta horretarako, Zero Recordsek fitxatu zuen. Diskoetxe berri honekin, "Adelante sin cabeza" izeneko diskoa kaleratu zuten eta oso kritika onak jaso zituen. Hala ere, egoera politikoa ez zen batere ona eta bolada txarra ari zen pasatzen. Espainiako komunikabideek, boikotarekin jarraitzen dute eta nahiz eta kontzertu nahiko arrakastatsuak ematen jarraitu, taldearen promozioa gero eta zailagoa egiten da. Horrek, Txetxu eta Lerak taldea uztea ekarri zuen 1998an.
Orduan taldean eten unea egin eta Josu eta Lino, beste talde batzuetan hasi ziren, hala nola, Serie Z, MCD, Segismundo Toxicómano...
Bost urte geroago, Josuk, Linok eta Lerak, berriro elkartzea proposatu zuten garai zaharrak gogoratzeko. Nahiz eta Txetxuren falta izan, Pedrok hartu zuen bere lekua eta horrela zuzeneko bat eskaini zuten lehenago ikusi zutenek gaztetzeko eta ikusi ez dutenek aukera izan zezaten.

## Diskografia

* No hay opción (1987, Discos Suicidas)
* Bronka en el bar (1991, Gor)
* Hace falta...? (1993, Gor)
* Txarriboda (1994, Gor)
* Adelante sin cabeza (1998, Zero Records)
* Envenenado (2002, Gor), abesti onenen bilduma
* Un día cualquiera (2003, Fundación Tortuga), zuzenekoa

## Tributoa

2006an Santo Grial disketxeak Tributo a Parabellum diska kaleratu zuen. Bertan 17 taldek Parabellumen kanten bertsioak egin zituzten eta Parabellum berak abesti berri bat atera zuen, Barakaldo. CD-az gain DVD bat ere bazekarren Parabellumen historiako argazkiak, bideoklipak, elkarrizketak eta abar zituena.

## Kanpo, loturak

* Taldearen webgune ez-ofiziala

## Ikus, gainera

Frantzian ere bada Parabellum izenako musika taldea, punk-rock musika egiten dutena. Talde hau 1983an sortu zen eta 1991an banandu, nahiz eta 1998an berriz elkartu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9055280
# Parabellum pistola

Parabellum pistola, Luger izenez ezagunagoa, Alemaniako pistola erdi-automatiko ikoniko bat da. suzko armen historian arrasto sakona utzi duena. Bere diseinu bereizgarriak eta ekitaldi historikoetan parte hartzeak mundu mailan ezguna den ikur bihurtu arte.

## Erreferentziak

* Datuak: Q154199
* Multimedia: Parabellum pistol / Q154199
# Parabembras

Parabembras arrain eskorpeniformeen generoa da, mendebaldeko Indiako ozeanoan eta ipar-mendebaldeko Ozeano Barean bizi dena. FishBasek Parabembridae familia osatzen duen bakarra dela dio.
Bi espezie besterik ez ditu:
* Parabembras curtus (Temminck & Schlegel, 1843)
* Parabembras robinsoni Regan, 1921

## Erreferentziak

* ↑ www.fishbase.org

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13999358
* Multimedia: Parabembridae / Q13999358
* Espezieak: Parabembras
# Paraargyresthia

Paraargyresthia Argyresthiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Paraargyresthia japonica da.

## Espezieak

| Espeziea | Irudia | Egoera |
| Paraargyresthia japonica | | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7133680
* Espezieak: Paraargyresthia
# Persiar Inperioa

Persiar Inperioa (persieraz: شاهنشاهی ایران‎, transl.: Šâhanšâhiye Irân, eusk.: 'Iran inperiala') Persia edo Iran eskualdeetan K.a. VI. mendetik aurrera garaturiko dinastia inperialen izendapena da, Akemenestar Inperiorik hasita eta Qajar dinastiaraino.
Hona hemen Persiar Inperioa deituriko estatuen zerrenda:
* Akemenestar Inperioa (K.a. 550–K.a. 330)
* Seleukotar Inperioa (K.a. 312-K.a. 63)
* Sasandar Inperioa (224–651)
* Timurtarren dinastia (1370-1526)
* Safaviden dinastia (1501–1736)
* Afxariden dinastia (1736–1796)
* Qajar dinastia (1785–1925)
* Akemenestar Inperioa, lehen Persiar Inperioa
* Sasandar Inperioaren hedapena 621ean
* Timurtarren Inperioa, c. 1400
* Safaviden Inperioaren hedapen masimoa
* Afxariden Inperioaren hedapena

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83311
# Persiar golkoa

Persiar golkoa (persieraz خليج فارس khalīj-e-Fārs) Indiako ozeanoko golkoa da, Irango hego-mendebaldearen eta Arabiar penintsularen artekoa, Xatt al-Arabetik, Tigris eta Eufrates ibaien ahotik, Ormuzko itsasarteraino hedatzen dena. 56-360 kilometro zabal eta 989 kilometro luze da, eta 251.000 kilometro koadroko eremua hartzen du. Sakonera gutxikoa da, 90 metro inguru tokirik sakonenean. Iran aldeko kostaldea Arabiakoa baino sakonagoa da.

## Geografia

Mendebaldetik ekialdera, ordulariko orratzen noranzkoari jarraituz, ondorengo herrialde hauek daude golkoaren inguruan:
* Oman
* Arabiar Emirerri Batuak
* Saudi Arabia
* Kuwait
* Irak
* Iran
Ekologia aberats eta askotarikoa, industrializazio astunak eta, batez ere, azken urteotako gerretako petrolio isurketa handiek arriskuan jarri dute oreka naturala.

## Historia

1990 eta 1995 artean AEBek gidatutako koalizio batek (Kuwait, Saudi Arabia eta Erresuma Batua) borrokatu zuen Iraken aurka. George H. W. Bush presidente estatubatuarra zen orduan, Margaret Thatcher eta gero John Major britainiarrak eta Saddam Hussein irakiarra. Irakeko Gerraren aurrekari nagusia izan zen.
2014ko azaroaren 11n, Errusiak eta Iranek Persiar golkoan bi erreaktore nuklear eraikitzeko asmoa adierazi zuten. Gainera, Iranen guztira zortzi erreaktore nuklear eraikitzeko aukera ematen zuen protokoloa sinatu zuten Moskun egindako ekitaldi batean.
Abenduaren 9an, zuten tentsio giroa lasaitzeko saioa egin zuten Golkoko herriek. Dohan bi eguneko bilera egingo zuen Golkoko Lankidetzarako Kontseiluak eta enbaxadoreak Qatarrera itzultzea onartu zuten monarkiek.

## Ekonomia

Garrantzi handia du munduko ekonomiarentzat, ertzetako estatuek –Saudi Arabia, Bahrain, Arabiar Emirerri Batuak, Kuwait, Iran, Irak– munduko petrolioaren laurdena ekoizten baitute, bertatik zabaltzen da mundu guztiko findegietara. Bertako perlak oso aintzat hartuak dira.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ «Errusiak eta Iranek bi erreaktore eraikiko dituzte Persiar golkoan», EiTB, 2014-11-11
* ↑ Makazaga, Xabin,«Tentsio giroa baretzeko saioa egingo dute gaur Golkoko herriek», Berria, 2014-12-09

## Ikus, gainera

* Asiako geografia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34675
* Multimedia: Persian Gulf / Q34675
# Persiar egutegia

Persiar egutegia edo Irandar egutegia (persieraz گاهشماری ایرانی‌ Gahshomari-ye Irani) urtea martxoaren 23an hasten duen eguzki egutegi bat da. 2009ko martxoan persiar egutegiko 1388. urtea hasi zen.
Egutegi hau 1925ean hartu zen eta gregoriotar egutegia baino zehatzagotzat hartzen da, azken honek 3320 urtean behin egun bateko akatsa baitu, persiar egutegiak egun bateko akats hori 3,5 milioi urtetik behin izango lukeen bitartean.
Persiar egutegiak lehenengo sei hilabeteak 31 egunekoak ditu, hurrengo bostak 30 egunekoak eta azkenekoa 29 edo 30 egunekoa bisurtea baldin bada edo ez bada. Urtea Nowruzen hasten da, gregoriotar egutegiko martxoak 21arekin bat datorrena. 2000ko urtarrilaren 1 persiar egutegiko 1378. eguneko Dej hilabeteko 11. eguna izan zen.
| Garaia | Izena | Esanahia |
| martxoak 21 - apirilak 20 | Farvardin فروردین | Erlijio loria |
| apirilak 21 - maiatzak 21 | Ordibehešt اردیبهشت | Bertute gorena |
| maiatzak 22 - ekainak 21 | Xordâd خرداد | Osasuna, osotasuna |
| ekainak 22 - uztailak 22 | Tir تیر | Bizia, bizkorra |
| uztailak 23 - abuztuak 22 | Mordâd مرداد | Hilezkortasuna |
| abuztuak 23 - irailak 22 | Šahrivar شهریور | Lurralde desiragarria |
| irailak 23 - urriak 22 | Mehr مهر | Ontasuna, leialtasuna, maitasuna |
| urriak 23 - azaroak 21 | Âbân آبان | Ura |
| azaroak 22 - abenduak 21 | Âzar آذر | Sua |
| abenduak 22 - urtarrila 20 | Dey دی | Sortzailea |
| urtarrilak 21 - otsailak 19 | Bahman بهمن | Uste ona |
| otsailak 20 - martxoak 20 | Esfand اسفند | Debozio santua |

## Kanpo estekak

* Conversions / Calendriers sur Payvand.com Gregoriotar eta persiar egutegien arteko bihurtzea
* Gregoriotar/persiar egutegia
* Datuak: Q180311
# Persiar ordokiko zaldi

Persiar ordokiko zaldia Iran aldeko zaldi azpiarraza edo barietate multzo bat da. Bere tamaina zein gainontzeko ezugarriengatik, abere multzo hau zaldi tamainako arrazen sailkapen taldean kokatzen da

## Arrazaren historia

Gaur egungo Irango bertako zaldi gehienak arabiar zalditik oso hurbil daude. Bertako tradizio batek dio arabiar zaldia persiar jatorrikoa dela, hau frogatu gabe badago ere.
Ingeleses "Persian Plateau Horse" izena proposatu zuen Irango Royal Horse Society-k 1978an, tribu eremuetan hazitako bertako zaldi guztiak izendatzeko. Abere hauek, orokorrean nahiko tamaina txikikoak dira eta hainbat eragin indoeuropar jaso dituzte. Zaldiekin batera hainbat Gamelu, ahuntz, ardi eta asto hazten dituzte ere tribu nomada hauek.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Plateau persian» Horse isle. Ultimate gide.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30749725
# Penelope (mitologia)

Penelope (grezieraz Πηνελοπεια) Odiseako pertsonaia bat da, Homerori ematen zaizkion bi olerki epiko handietako bat (bestea Iliada). Penelope, istorio honetako pertsonaia nagusi den Odiseo edo Ulises, Itakako erregearen emaztea da. Penelope, hogei urtez zain geratzen da bere senarra Troiatik itzuli arte. Arrazoi honegatik, egundaino, ezkon leialtasun ikurtzat hartzen da. Bere senarra kanpoan den bitartean, Peneloperi ezkongai mordoa agertzen zaio. Bere senarra ez dagoen bitartean bere kastitatea mantentzeko, ideia bat burutzen du. Ezkongaiei, Odiseoren desagerpena onartu, eta ondorioz, beste batekin ezkontzea promes egin zien lanean ari zen krobitxet bat ehuntzen amaitzen zuenean, Laertes errege ohia hiltzen zenerako. Ehun hau ahal den denbora gehien lanean izateko, gauez, egunez egindakoa desegin zuen, eta honela jasaten ditu 20 urte horiek. Justu Odiseo etxera heltzen denean, Penelopek bere lana amaitzen du eta Odiseok ezkongaiak hiltzen ditu, bere emaztearen ondoan geratuz.

## Peneloperi buruzko beste elezahar batzuk

Badaude zenbait elezahar, Odiseo Itakara itzuli ondoren gertatu zena kontatzen dutenak, laburpen motzetan bilduak Apolodoro Atenaskoaren Liburutegi Mitologikoan.
* Horietako batean, Odiseo, tesprotiarren herrialdera joan zen, Tiresiasek esandako sakrifizioak egitera (Odisea, XI), non Kalidize erreginarekin ezkonduta amaitu zuen. Baina, Kalidize hil zenean, Itakara itzuli zen, non Penelopek Poliportes erditu zuen. Beranduago, Telegonok, Zirtze eta Odiseoren semea, Itakara heldu eta Odiseo hil zuen (hiltzen ari zena bere aita zela jakin gabe) leiha batean, baina, ezagutu ondoren, gertatutakoaz damutu eta Odiseoren gorpa eta Penelope, Zirtzeren ondora eraman zituen, non Telegono Peneloperekin ezkondu zen, eta Telemako Zirtzerekin, honek, Telemako eta Penelope hilezkor bihurtuz.
* Beste bertsio batek dio Penelope, Antinoo izeneko ezkongai batek liluratu zuela; horregatik, Odiseok, haren aita Ikariogana itzuli zuela; eta gainera, ondoren, Hermesekin, Pan jainkoaren ama izan zela.
* Beste elezahar batek dio Antinoo izeneko beste ezkongai batek liluratu zuela; eta, horregatik, Odiseok hil zuela.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren 82. araua: Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak
* ↑ Ruth Piquer Sanclemente. PENÉLOPE y el tejido del tiempo. XVI Seminario de Arqueología Clásica, UCM.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Penélope (personaje de La Odisea) - EcuRed» www.ecured.cu (Noiz kontsultatua: 2020-05-04).
* ↑ (Ingelesez) «Apollodorus, Epitome, book E, chapter 3» www.perseus.tufts.edu (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).
* ↑ Txantiloi:GR «Apollodorus, Epitome, book E, chapter 3» www.perseus.tufts.edu (Noiz kontsultatua: 2020-05-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q165769
* Multimedia: Penelope (mythology) / Q165769
* ↑ Penélope (y Ulises) en la dramaturgia femenina contemporánea. Mar Mañas Martínez
# Phiona Mutesi

Phiona Mutesi (Kampala, Uganda, 1996) Ugandako xake jokalaria da. 16 urte besterik ez zituela, 2010eko Xake Olinpiadan parte hartu ondoren, Xake Maisu izateko hautagai bihurtu zen.

## Biografia

Phiona Mutesi 1996an jaio zen Katwen, Kanpalako auzo marjinalik handienean, Ugandako hiriburuan. 3 urte zituenean, bere aita HIESak jota hil zen, eta bere arreba handik gutxira arrazoi ezezagunengatik hil zen.
El Pais egunkariak 2006an jakinarazi zuenez, Mutesik hamar urte zituenean, anaiarekin janari bila ari zen Afrikako hiriko kaleetan, eta une horretan Robert Katende ezagutu zuen, haurrak elikatzen dituen misiolaria, xakean ikastearen truke. Lau urte baino ez ziren pasa kirolean, 2010ean bere lehen Xake Olinpiadara iristeko. 2012an, Woman Candidate Master (WCM) xakeko titulua lortzeko Ugandako lehen emakumea izan zen, nazioarteko txapelketetan emaitza onak lortu ondoren jokalariei emandako lehen ziurtagiria. Tim Crothers kazetariak The Queen of Katwe: a Story of Life, Chess, and One Extraordinary Girl's Dream of Becoming a Grandmaster liburua idatzi zuen. Phiona Mutesik bi anai-arreba txiki eta ahizpa nagusi bat ditu.
2013an Ugandan Gazteen Xake Txapelketa Nazionala irabazi zuen lehen emakumea izan zen, eta urtebete geroago, 2014an, bere herrialdea ordezkatu zuen Norvegiako Xake Olinpiadan.
2016ko irailean, Phionaren istorioa kontatzen duen Queen of Katwe filma estreinatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Robinson, Joanna. «Why Lupita Nyong’o, Not Superheroes, Represents the Future of Disney» Vanity Fair (Noiz kontsultatua: 2021-03-17).
* Datuak: Q3658171
* Multimedia: Phiona Mutesi / Q3658171