# Pandemia

Pandemia (grezieratik παν pan 'dena' + δήμος demos 'herria, jendea') mundu mailako edo lurralde zabal bateko izurria edo epidemia da, adibidez, hainbat kontinentetan edo mundu osoan, eta horrek pertsona askori eragiten die. Gaur egungo pandemiak HIESa eta COVID-19a dira.
Gizateriaren historian zehar, gaixotasunen pandemia batzuk izan dira, hala nola baztanga. Izurri Beltza (Izurria izenez ere ezaguna) izan zen XIV. mendean pandemiarik latzena idatziz jasotako historian: 75 eta 200 milioi pertsona inguru hil zituen. Pandemia terminoa ez zen ondorengo pandemiak arte erabili, 1918ko gripe-pandemia barne.
Gaur egungo pandemien artean, tuberkulosia, GIB/HIESa daude.

## Definizioa

Herrialde eta kontinente askotara hedatzen den gaixotasuna da; muga asko gainditzen ditu; espero diren kasuen kopurua gainditzen du, eta denboran zehar irauten du; gainera, herri edo eskualde bateko ia pertsona guztiei erasotzen die. Pandemia nazioarteko mugak zeharkatzen dituen eskala batean gertatzen den epidemia da, eta, oro har, mundu osoko pertsonei eragiten die.​ Gaixotasun edo gaitz bat, hedatuta dagoelako edo heriotza asko eragiten dituelako, berez, ez da pandemia bat, infekziosoa izan behar baitu. Adibidez, minbizia heriotza askoren erantzulea da, baina ez da pandemiatzat hartzen gaixotasuna ez delako kutsakorra (hau da, erraz transmititzekoa), ezta infekziosoa ere.

## Ebaluaketa
### Faseak

Munduko Osasun Erakundeak (MOE) sei etapako sailkapen bat aplikatu zuen aurretik, birus berri bat gizakietan lehen infekzioak izatetik pandemia izatera igarotzeko prozesua deskribatzeko. Hasten da animalia gehienak birus batekin kutsatuta daudenean eta animaliek, kasu batzuetan, pertsonak kutsatzen dituztenean; gero, birusa pertsonen artean zuzenean transmititzen hasten den etapara igarotzen da, eta amaitzen da birusak gizakiengan eragindako infekzioak mundu osoan zabaldu diren etaparekin. 2020ko otsailean, MOEko bozeramaile batek argitu zuen ez dagoela «pandemia baterako kategoria ofizialik».
Hauek dira Osasunerako Mundu Erakundeak ezarritako 6 faseak:
* Birusa animalien artean kutsatzen da, gizakiongan eraginik izan gabe.
* Etxe-animaliak edo animalia basatiak kutsatu zituen birusak, gizakiok ere kutsatzen hasten da, pandemia sortzeko arrisku handia egonez.
* Birusak pertsona talde txiki batean baino ez du eraginik, eta lehendabizikoz, animaliek pertsonak kutsatzeaz gain, pertsonek beste pertsona batzuk ere kutsatzen dituzte.
* Birusak pertsonaz pertsona kutsatzeko ahalmena baieztatzen da, eta komunitate-agerraldiak sortzeko gai da. Egoera horrekin, pandemia izateko arriskuak nabarmen egiten du gora. Birusaren agerraldi baten susmoa duen edo kasuren bat egiaztatzen duen edozein herrialdek Osasunerako Mundu Erakundearekin harremanetan jarri behar du, erakundeak egoera aztertu eta erantzuna koordinatu dezan. Dena den, egoera horretan egoteak ez du esan nahi pandemia saihestezina denik.
* Birusa pertsonaz pertsona kutsatzen da, gutxienez, eskualde bereko bi herrialdetan. Nahiz eta herrialde askotan eraginik ez izan, pandemia gertu dagoelako seinale da, eta horren aurka erabakitako neurriak abian jartzeko denbora agortzen hasten da.
* Pandemia gertatzen da, mundu osoan zehar hedatuz. Ezin da prebenitu, eta, horrenbestez, egoera kontrolpean izaten saiatu behar da.
2009ko maiatzean, gripearen pandemiari buruzko prentsaurreko birtual batean, Keiji Fukuda doktoreak, MOEko Osasun Segurtasuneko eta Ingurumeneko bitarteko zuzendariorde nagusiak, esan zuen: «Pandemia batean pentsatzeko modu erraz bat... hau da: pandemia agerraldi global bat da. Orduan, galdera hau egin daiteke: «Zer da agerraldi global bat?» Agerraldi globalak esan nahi du, ezen birusaren hedapenaz gain agentearen hedapena ikusten dugula... eta gero gaixotasunaren jarduerak ikusten ditugula».
Gripearen pandemia posible bat planifikatzean, MOEk pandemia baterako prestaketa-orientazioari buruzko dokumentu bat argitaratu zuen 1999an, 2005ean eta 2009an berrikusia, eta, fase bakoitzerako, fase eta ekintza egokiak definitzen zituen izenburutzat MOEren pandemiaren faseen deskribapenak eta faseko ekintza nagusiak zuen «laguntza-memoria» batean. 2009ko berrikuspena (pandemia baten deskribapenak eta hura deklaratzera eraman zuten faseak barne) 2009ko otsailean amaitu zen. H1N1 2009 birusaren pandemia ez zegoen zerumugan une horretan, eta, dokumentuan, ez da aipatzen.​​ Dokumentu horren bertsio guztiak gripeari buruzkoak dira. Faseak gaixotasunaren hedapenak zehazten ditu. Gogortasuna eta hilkortasuna ez dira aipatzen MOEren gaur egungo definizioan, nahiz eta faktore horiek aurretik sartuak diren.
2014an, AEBko Gaixotasunak Kontrolatzeko eta Prebenitzeko Zentroek MOEren etapa pandemikoen antzeko esparru bat sortu zuten, pandemia-tarteen esparrua izenekoa. Bi tarte aurre-pandemiko ditu:
* Ikerketa
* Ikuskapena
eta lau tarte pandemiko:
* Hasiera
* Azelerazioa
* Dezelerazioa
* Prestakuntza
Taula bat ere badu, tarteak definitu eta OMEren pandemiaren faseekin lotzen dituena.

### Larritasuna

2014an, AEBko Gaixotasunak Kontrolatzeko eta Prebenitzeko Zentroek, izan ere, pandemia baten larritasuna ebaluatzeko esparrua (PSAF ingelesez) onartu zuten pandemien larritasuna ebaluatzeko. PSAFek 2007ko pandemiaren larritasun-indize lineala ordezkatu zuen pandemiaren larritasuna eta bilakaera ebaluatzeko, zeinak % 30eko hedapena eta heriotza-tasa neurtua (TL edo CFR ingelesez) zekartzan.
Historikoki, pandemiaren larritasun neurriak heriotza-tasan oinarritzen ziren.​ Hala ere, baliteke heriotza-tasa ez izatea pandemia-erantzun batean pandemiak duen larritasunaren neurri egokia, arrazoi hauengatik:
* Heriotzak hainbat aste atzera daitezke kasuei dagokionez, eta, ondorioz, heriotza-tasa gutxietsi egiten da.
* Baliteke kasu kopuru osoa ez ezagutzea, eta horrek eragiten du heriotza-tasa estimazio bat izatea.
* Biztanleria osoarentzako, heriotza-tasa bakarrak subpopulazio zaurgarrien eragina ezkuta dezake, hala nola haurrena, adinekoena, gaixotasun kronikoak dituztenena eta arraza eta etnia gutxiengo jakin batzuetako kideena.
* Heriotzek, berez, agian, ez dituzte pandemiaren ondorio guztiak azalduko, hala nola absentismoa edo osasun-zerbitzuen eskaera.
Heriotza-tasa bere kabuz neurtzeko mugak kontuan hartzeko, PSAFek bi dimentsiotan sailkatzen du gaixotasun-agerraldi baten larritasuna: gaixotasunaren larritasun klinikoa pertsona infektatuetan, eta infekzioaren kutsagarritasuna biztanlerian.​ Dimentsio bakoitza neurri bat baino gehiago erabiliz neur daiteke, eta horiek eskala batean jartzen dira neurri desberdinak alderatu ahal izateko. Aldiz, larritasun klinikoa neur daiteke, adibidez, heriotzen eta ospitaleratzeen arteko erlazioz edo gogortasunaren markatzaile genetikoak erabiliz. Kutsagarritasuna neur daiteke, adibidez, oinarrizko birsorkuntza tasa R$_0$ eta serie-tartea edo azpiko populazioaren immunitatea erabiliz. Markoak hainbat neurri ematen ditu, hala nola eskalak egiteko jarraibideak eta markoa erabiliz eginiko iraganeko pandemien ebaluazio-adibideak.

## Historian zehar

* 542 - Justinianoren Izurria Konstantinoplara iritsi zen, eta, lau hilabetetan, 300.000 hildako eragin zituen, hau da, populazioaren % 40-50.
* 1348 - Izurri Beltza edo izurri bubonikoa Europara iritsi zen, Asiatik. Gure kontinentean, 20 miloi pertsona inguru hil ziren 6 urtetan.
* 1520 - Urte haietan, baztangak 150.000 pertsona hil zituen Tenochtitlán hirian (Mexiko).
* 1530 - Baztangak Peru eraso zuen.
* 1600 - Elgorriak ia 2 miloi pertsona hil zituen Mexikon.
* 1816 - Koleraren lehen pandemiak, nagusiki, India eta Txina eraso zituen 10 urtez.
* 1829 - Koleraren bigarren pandemiak Europa, Kanada eta AEBri egin zien eraso 15 urtez.
* 1852 - Koleraren hirugarren pandemiak Errusia kaltetu zuen batik bat, zortzi urtean zehar miloi bat hildakotik gora eraginda.
* 1863 - Koleraren laugarren pandemiak Europan eta Afrikan izan zuen eragina, 12 urtez.
* 1889 - Asiako Gripeak Errusia, Amerika eta Australia kaltetu zituen bi urtez. H2N8 birusak eragin zuen, heriotza-tasa handia sortuz.
* 1899 - Koleraren bosgarren pandemiak Europa eraso zuen berriro, batez ere Errusia, 24 urtez.
* 1918 - Espainiako Gripeak Europan, AEBn eta Indian izan zuen eragina, 18 hilabetez 25 miloi hildako utzirik. H1N1 birusa izan zen erruduna.
* 1961 - Koleraren seigarren pandemiak Indonesian, Indian eta Errusian izan zuen eragina, 5 urtez.
* 1957 - Asiako Gripeak berriro eraso egin zuen, H2N2 birusak eraginda, Txinatik AEBra igaroz. Azken herrialde horretan, 70.000 pertsona inguru hil zituen.
* 1968 - Hong Kongeko gripea H3N2 birusak eragin zuen, eta, Asiatik, AEBra zabaldu zen berriz ere, 34.000 hildako utzirik Amerikan.
* 2009 - A gripearen 2009ko pandemia.
* 2020 - COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia

## Birus-pandemia posible baterako baldintzak

MOEk adierazi duenez, pandemia bat ager dadin, hau behar da:
* Mikroorganismo berri bat agertzea, aurretik zirkulatu ez duena eta, beraz, harekiko immunitatea duen populaziorik ez egotea.
* Mikroorganismoa gaixotasun kasu larriak edo heriotza eragiteko gai izatea.
* Mikroorganismoak pertsonatik pertsonara modu eraginkorrean transmititzeko gaitasuna izatea.
MOEk gripe-pandemietarako proposatutako sailkapena:

## Gaur egungo pandemiak
### HIESa

Hartutako Immunoeskasiaren Sindromea (HIESa) giza sistema immunearen gaixotasuna da, giza immunoeskasiaren birusak (GIB) eragindakoa. Sistema immunearen eraginkortasunaren murrizketa progresiboa eragiten du, eta gizabanakoak infekzio oportunisten eta tumoreen mende uzten ditu. GIBa kutsatzen da muki-mintzak edo odolak, GIBa duen gorputz-likido batekin zuzeneko kontaktuan, esate baterako, odola, ernal-haziz, bagina-fluxua, semenaren aurreko likidoa eta ama-esnea. Kutsadura uzkitik, baginatik edo ahotik, odol-transfusioaren bidez, xiringa zikinen bidez, haurdunaldian, erditzean, edoskitzean edo gorputz-likidoren baten eraginpean dagoen amaren eta haurraren arteko trukearen bidez.

### Koronabirusa

Koronabirusa birus espezieen multzo bat da, ugaztunetan eta hegaztietan gaixotasunak sortzen dituena. Besteak beste, gastroenteritisak eragiten dituzte behi eta txerrietan, eta arnas-aparatuko gaixotasunak oiloetan eta gizakietan. Gizakien kasuan, gaixotasuna arina izaten da kasu gehienetan, baina koronabirus gutxi batzuek kasu larriak sor ditzakete, eta heriotza eragin. 2022. urte arte, ez zegoen koronabirusek sortutako gaixotasunen aurka egiteko txertorik edo droga antibiralik, eta gaixoei aplikatzen zitzaien tratamendua sintomak arintzea izan ohi zen. 2022ko urtarrilean, ordea, Elena Bottazzi italiar zientzialariak covidaren aurkako txerto bat garatu zuen, baita patenterikrik gabe utzi ere, beste edozein ikertzailek ezagutu eta hobetu zezan, horrela txertoa mundu osora era merkean zabaldu ahal izateko.

## Etorkizuneko pandemiak

2004ko otsailean, oilasko gripearen birusa detektatu zen Vietnamgo txerrietan, eta beldurra sortu zen anduien aldaera berriak sortuko ote ziren. Beldurra dago oilaskoaren gripearen birusak mutazio antigeniko bat izaten badu giza gripearen birusarekin, sortutako azpimota berria oso kutsakorra eta oso hilgarria izan daitekeela gizakietan. Halako azpimota batek neurri globaleko gripe pandemia bat eragin dezake, Espainiako gripearen antzera. 2009ko ekainaren 11n, Margaret Chan MOEko zuzendariak alerta mailarik altuena (6. fasea) deklaratu zuen H1N1 birusa (gripe berria, 2009ko txerri gripearen agerraldia) hedatzeko erraztasunarengatik bere heriotza-tasatik baino gehiago, nahiko baxua baita (% 0,5). Adierazpen horren unean, pandemiak 74 herrialderi eta 29.000 pertsonari eragina zien (horietatik 114 hil ziren). Hori XXI. mendeko lehen pandemia da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia, "Pandemia", Euskaltzaindia
* ↑ (Ingelesez) Tuesday, 29 January 2008 Will DunhamABC/Reuters. (2008-01-29). «Black death 'discriminated' between victims» www.abc.net.au (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ «Black Death's Gene Code Cracked» web.archive.org 2015-04-26 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) De-coding the Black Death. 2001-10-03 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ «1918 Pandemic (H1N1 virus) | Pandemic Influenza (Flu) | CDC». www.cdc.gov (en inglés estadounidense). 16 de junio de 2020. Consultado el 3 de julio de 2021.
* ↑ «History’s deadliest pandemics: Plague, smallpox, flu, covid-19 - Washington Post» web.archive.org 2020-04-07 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ «WHO | Weekly Virological Update on 05 August 2010». WHO. Consultado el 3 de julio de 2021.
* ↑ Wingfield, Tom; Cuevas, Luis E; MacPherson, Peter; Millington, Kerry A; Squire, S Bertel. (2020-06). «Tackling two pandemics: a plea on World Tuberculosis Day» The Lancet Respiratory Medicine 8 (6): 536–538. doi:10.1016/s2213-2600(20)30151-x. ISSN 2213-2600. PMID 32220280. PMC PMC7118542. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) Roychoudhury, Shubhadeep; Das, Anandan; Sengupta, Pallav; Dutta, Sulagna; Roychoudhury, Shatabhisha; Choudhury, Arun Paul; Ahmed, A. B. Fuzayel; Bhattacharjee, Saumendra et al.. (2020-01). «Viral Pandemics of the Last Four Decades: Pathophysiology, Health Impacts and Perspectives» International Journal of Environmental Research and Public Health 17 (24): 9411. doi:10.3390/ijerph17249411. ISSN 1660-4601. PMID 33333995. PMC PMC7765415. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) «Swine flu : what you need to know | WorldCat.org» search.worldcat.org (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ Nebehay, Stephanie (24 de febrero de 2020). «WHO says it no longer uses 'pandemic' category, but virus still emergency». Reuters (en inglés). Consultado el 3 de julio de 2021.
* ↑ «THE WHO PANDEMIC PHASES - Pandemic Influenza Preparedness and Response - NCBI Bookshelf» web.archive.org 2020-04-21 (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ «Transcript of virtual press conference withGregory Hartl, WHO Spokesperson for Epidemic and Pandemic Diseases,and Dr Keiji Fukuda, Assistant Director-General ad Interimfor Health Security and Environment,World Health Organization».
* ↑ «Pandemic influenza preparedness and response». web.archive.org. 13 de mayo de 2011. Archivado desde el original el 13 de mayo de 2011. Consultado el 3 de julio de 2021
* ↑ «WHO pandemic phase descriptions and main actions by phase». web.archive.org. 10 de septiembre de 2011. Archivado desde el original el 9 de mayo de 2009. Consultado el 3 de julio de 2021.
* ↑ (Ingelesez) «Interview with Epidemiologist Tom Jefferson: 'A Whole Industry Is Waiting For A Pandemic'» Der Spiegel 2009-07-21 ISSN 2195-1349. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* 1 2 «Updated Preparedness and Response Frameworkfor Influenza Pandemics».
* 1 2 «404 - Emerging Infectious Diseases journal» wwwnc.cdc.gov doi:10.3201/eid1901.120124. PMID 23260039. PMC PMC3557974. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Ingelesez) Qualls, Noreen. (2017). «Community Mitigation Guidelines to Prevent Pandemic Influenza — United States, 2017» MMWR. Recommendations and Reports 66 doi:10.15585/mmwr.rr6601a1. ISSN 1057-5987. PMID 28426646. PMC PMC5837128. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ «Interim Pre-pandemic Planning Guidance:Community Strategy for Pandemic InfluenzaMitigation in the United States».
* ↑ Rajgor, Dimple D; Lee, Meng Har; Archuleta, Sophia; Bagdasarian, Natasha; Quek, Swee Chye. (2020-07). «The many estimates of the COVID-19 case fatality rate» The Lancet Infectious Diseases 20 (7): 776–777. doi:10.1016/s1473-3099(20)30244-9. ISSN 1473-3099. PMID 32224313. PMC PMC7270047. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ (Frantsesez) Stoclet, Alain J.. (2003). Les sociétés en Europe du milieu du VIe à la fin du IXe : Mondes byzantin, slave et musulman exclus : choix de textes. Presses universitaires de Lyon ISBN 2-7297-0732-8..
* ↑ OMS | Fase actual de alerta de pandemia según la OMS. Who.int.
* ↑ (Ingelesez) Sepkowitz, Kent A.. (2001-06-07). «AIDS — The First 20 Years» New England Journal of Medicine 344 (23): 1764–1772. doi:10.1056/NEJM200106073442306. ISSN 0028-4793. (Noiz kontsultatua: 2024-08-27).
* ↑ Weiss RA «How does HIV cause AIDS?». Science (journal), 260, 5112, maig 1993, pàg. 1273-9. [pmid:8493571 PMID: 8493571]
* ↑ Cecil, Russell. Textbook of Medicine. Philadelphia: Saunders, 1988, p. 1523, 1799. ISBN 0721618480
* ↑ Divisions of HIV/AIDS Prevention. «HIV and Its Transmission». Centers for Disease Control & Prevention, 2003. [Consulta: 23 maig 2006].
* ↑ San Francisco AIDS Foundation. «How HIV is spread», 2006-04-14. [Consulta: 23 maig 2006].
* ↑ Kareaga, Iñaki. «Koronabirusaren oinarrizko lexikoa plazaratu du Euskaltzaindiak» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-30).
* ↑ «ZT Hiztegi Berria: "koronabirus"» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2020-02-26).
* ↑ Zubia, Felix. «Munduaren txertoa» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-01-25).
* ↑ . http://www.elpais.com/articulo/sociedad/primera/pandemia/siglo/elpepusoc/20090612elpepisoc_2/Tes

## Bibliografia

* American Lung Association. (April 2007). Multidrug Resistant Tuberculosis Fact Sheet. .
* Bancroft EA. (October 2007). «Antimicrobial resistance: it's not just for hospitals» JAMA 298 (15): 1803–1804. doi:10.1001/jama.298.15.1803. PMID 17940239..
* Brilliant L, Smolinski M, Danzig L, Lipkin WI. (January–February 2023). «Inevitable Outbreaks: How to Stop an Age of Spillovers from Becoming an Age of Pandemics» Foreign Affairs 102 (1): 126–130, 132–140..
* Brook T. (November 2020). «Comparative pandemics: the Tudor–Stuart and Wanli–Chongzhen years of pestilence, 1567–1666» Journal of Global History 15 (3): 363–379. doi:10.1017/S174002282000025X..
* Eisenberg M, Mordechai L. (December 2020). «The Justinianic plague and global pandemics: The making of the plague concept.» The American Historical Review 125 (5): 1632–1667. doi:10.1093/ahr/rhaa510..
* Honigsbaum M. (18 October 2020). «How do pandemics end? In different ways, but it's never quick and never neat» The Guardian ISSN 0261-3077..
* Larson E. (2007). «Community factors in the development of antibiotic resistance» Annual Review of Public Health 28: 435–447. doi:10.1146/annurev.publhealth.28.021406.144020. PMID 17094768..
* Lietaert Peerbolte BJ. (September 2021). «The Book of Revelation: Plagues as Part of the Eschatological Human Condition» Journal for the Study of the New Testament (SAGE Publications) 44 (1): 75–92. doi:10.1177/0142064X211025496. ISSN 1745-5294..
* McKenna N. (September 2020). What might prevent or lessen [the] possibility [of a virus emerging and finding a favorable human host] is more prosperity more equally distributed – enough that villagers in South Asia need not trap and sell bats to supplement their incomes and that, low-wage workers in the U.S. need not go to work while ill because they have no sick leave «Return of the Germs: For more than a century drugs and vaccines made astounding progress against infectious diseases. Now our best defenses may be social changes» Scientific American 323 (3): 50–56..
* Quammen D. (24 August 202). «Did Pangolin Trafficking Cause the Coronavirus Pandemic» The New Yorker: 26–31 (31)..
* Escaping the 'Era of Pandemics': Experts Warn Worse Crises to Come Options Offered to Reduce Risk. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12184
* Multimedia: Pandemics / Q12184