# Eskubide zibil eta politikoak

Eskubide zibil eta politikoak modu bateratuan aztertu ohi diren bi eskubide kategoria dira. Oro har, norbanakoen askatasunak babesten dituzten eskubideak dira, botereak (dela gobernuena, dela beste edozein eragile politiko publiko edo pribaturena) legez kanpo (errepresioa) haustetik babesten dituztenak, eta herritarrek Estatuaren bizitza zibilean eta politikoan berdintasun-baldintzetan eta diskriminaziorik gabe parte hartzeko duten gaitasuna bermatzen dutenak.

## Eskubideak

Eskubide zibilek barne hartzen dituzte osotasun fisikoaren (bizitzeko eskubidea) eta moralaren (ohorerako eskubidea) bermea eta pertsonen segurtasunarena, bizilekuak eta komunikazioak; berdintasunerako eskubidea eta edozein egoera pertsonal edo sozialetan (adina, sexu-orientazioa, desgaitasun fisiko edo mentala, bazterketa ekonomiko edo soziala, erlijio-sinesmenak edo bestelakoak, baldintza etnikoa – "Arraza" edo beste edozein formatakoa –) sortutako diskriminazioaren aurkako babesa. Horien artean daude jabetza eta eskubide eta askatasunen zerrenda ugaria: pentsatzeko, adierazteko, prentsa-askatasuna, gurtzarako askatasuna, zirkulatzeko eta bizileku-eskubidea; bizitza zibilean eta politikoan parte hartzeko eskubideekin batera, hala nola sufragio-eskubidea, eskatzeko eskubidea, biltzeko eta manifestatzeko eskubidea, elkartzeko eskubidea, etab. Eskubide politikoek barne hartzen dute justizia naturala edo prozesu-ekitatea, alderdien eta alderdien eskubideetan adierazia. Errudunak edo akusatuak, eta berme prozesalak (bidezko prozesua) dituen epaiketa justua izateko eskubidean, barne direla legez kanpoko atxiloketa baten aurkako bermeak, akusazioa eta akusatzailea ezagutzeko eskubidea, akusazioei aurka egiteko eskubidea, laguntza, ordezkaritza eta defentsa juridikorako eskubidea, ez deklaratzeko eskubidea, torturarik eza, habeas corpus, errugabetasun-presuntzioa, lege zehatzaileen atzeraeraginik eza, zigorren proportzionaltasuna, errekurtsoak egiteko eskubidea, eta abar.

## Historia

"Eskubide zibilak" esaldia latinezko jus civis-en itzulpena da (hiritarraren eskubidea). Erromatar hiritarrak libreak (libertas) edo zerbitzariak (servitus) izan zitezkeen, baina guztiek zituzten eskubideak zuzenbidean. Ketten matxinadaren buruzagien arabera (1549), "lotura guztiak aske egin daitezke, Jainkoak dena libre egin baitzuen bere odol isurketa baliotsuarekin.
XVII. mendean, Sir Edward Coke epaile ingelesak hiritartasunean oinarritutako eskubideen ideia berpiztu zuen, ingelesek historikoki eskubide horiek izan zituztela argudiatuz. Ingalaterrako Parlamentuak Ingalaterrako Eskubideen Gutuna onartu zuen 1689an. George Masonek eta James Madisonek 1776an Virginiako Eskubideen Adierazpena idatzi zutenean marraztu zuten eraginetako bat izan zen. Virginiako adierazpena AEBetako Eskubideen Agiriaren (1789) arbaso eta eredu zuzena da.
Legeriak eskubide zibil bat kentzea "desgaitasun zibila" da. XIX. mendearen hasieran, Britainia Handian, "eskubide zibilak" esamoldeak aipatzen zuen gehien katolikoen aurkako bereizkeria juridiko horren gaia. Komunen Ganberan banatu egin zen eskubide zibilen babesa, eta politikari asko bat etorri ziren katolikoen desgaitasun zibilekin. 1829ko Erromatar Sorospen Katolikoaren Legeak beren eskubide zibilak berrezarri zituen.
Estatu Batuetan, eskubide zibilak terminoa eskubide zibilen mugimenduarekin lotu da (1954-1968), arrazakeriaren aurka borrokatu baitzen.

## Eskubideen babesa

T. H. Marshallek dioenez, eskubide zibilak aitortu eta kodetu ziren lehenengoetakoak izan ziren, ondoren eskubide politikoak eta, oraindik ere, eskubide sozialak. Herrialde askotan, eskubide konstituzionalak dira, eta eskubideen agiri batean edo antzeko dokumentu batean jasota daude. Giza eskubideen nazioarteko tresnetan ere definitzen dira, hala nola 1948ko Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean eta 1966ko Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Itunean.
Eskubide zibil eta politikoak ez dira kodetu behar babesteko. Hala ere, munduko demokrazia gehienek eskubide zibil eta politikoen berme formalak dituzte idatziz. Eskubide zibilak eskubide naturaltzat hartzen dira. Thomas Jeffersonek honela idatzi zuen Britainiar Amerikaren Eskubideei buruzko Ikuspegi Laburtuan: "Herri libre batek bere eskubideak aldarrikatzen ditu naturako legeetatik eratorrita, eta ez bere magistratu nagusiaren opari gisa. "
Eskubide zibil eta politikoak nori aplikatzen zaizkion eztabaidagai da. Nahiz eta herrialde askotan hiritarrek eskubide-urraketen aurkako babes handiagoa izan herritar ez direnek baino, oro har eskubide zibil eta politikoak pertsona guztiei aplikatzen zaizkien eskubide unibertsaltzat hartzen dira.
Salvador Santino F. Regilme Jr. politologoaren arabera, Hego Globaleko giza eskubideen aurkako gehiegikerien kausak eta babesik eza aztertzea etxeko eta nazioarteko faktoreen elkarrekintzetan zentratu beharko litzateke; ikuspegi hori gizarte-zientzien literaturan sistematikoki baztertu izan da.

## Bestelako eskubideak

Ohiturak ere garrantzi handia du. Eskubide inplizituak edo zerrendatu gabeak auzitegiek aurki ditzaketen eskubideak dira, nahiz eta lege edo ohitura idatziek ez duten beren-beregi bermatzen; horren adibide da Estatu Batuetan intimitaterako duten eskubidea, eta bederatzigarren zuzenketak esplizituki erakusten du badirela beste eskubide batzuk ere babestuta daudenak.
Estatu Batuetako Independentzia Aldarrikapenak dio pertsonek eskubide besterenezinak dituztela, besteak beste, "Bizitza, askatasuna eta zoriontasunaren bilaketa". Batzuek uste dute gobernuaren helburu bakarra bizitza, askatasuna eta ondasunak babestea dela.
Zenbait pentsalarik argudiatu dutenez, norberaren jabetzaren eta askatasun kognitiboaren kontzeptuek, jaten den janaria , automedikazioaeta onartzen den aztura aukeratzeko eskubideakbaieztatzen dituzte.

## Eskubide zibilen aldeko mugimendu sozialak

Eskubide zibilek berdintasunezko babesa bermatzen dute legearen arabera. Eskubide zibil eta politikoak ez zaizkienean guztiei bermatzen legeen babes berdinaren zati gisa, edo berme horiek paperean daudenean, baina praktikan errespetatzen ez direnean, aurkakotasuna, ekintza juridikoa eta are gizarte-ezinegona ere gerta daitezke.
Eskubide zibilen aldeko Estatu Batuetako mugimenduak 1848an bildu ziren Sentimenduen Adierazpena bezalako dokumentuekin. Independentzia Adierazpenaren ondoren kontzienteki modelatua, Eskubide eta Sentimenduen Adierazpena bihurtu zen emakume amerikarren mugimenduaren dokumentu fundatzailea, eta Senekako Ur-jauzien Konbentzioan onartu zen, 1848ko uztailaren 19an eta 20an.
Mundu osoan, legearen aurreko berdintasunaren aldeko hainbat mugimendu politiko 1950 eta 1980 artean gertatu ziren, gutxi gorabehera. Aktibista ugari zeuden, batez ere eskubide urraketak oso zabalduta zeuden egoeretan. Eskubide zibil eta politikoak bermatzeko aldarrikatutako mugimenduen artean, hauek daude:
* Estatu Batuetako eskubide zibilen mugimendua, non beltzen eskubideak urratu ziren.
* Ipar Irlandako Eskubide Zibilen Elkartea, 1967an sortua, Erresuma Batuko probintzia horretan erromatar gutxiengo katolikoaren eskubideak errespetatzeko izandako porroten ondoren.
* Mugimenduak herrialde komunista askotan, hala nola Pragako udaberria eta 77. gutuna Txekoslovakian eta altxamenduak Hungarian.
Eskubide zibilen aldeko mugimendu gehienak erresistentzia zibilaren teknikan oinarritzen ziren, eta indarkeriarik gabeko metodoak erabiltzen zituzten beren helburuak lortzeko. Azken hirurogei urteetan eskubide zibilen mugimenduek eskubide zibil eta politikoen hedapena ekarri badute ere, prozesua luzea eta ahula izan zen herrialde askotan, eta mugimendu horietako askok ez zituzten beren helburuak lortu edo erabat lortu.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Peñaranda, Héctor. (2009). «Principio de equidad procesal» Nómadas. Revista Crítica de Ciencias Sociales y Jurídicas (21).
* ↑ Neubauer, David W.. (2005). America's Courts and the Criminal Justice System. Wadsworth. , 320 or. ISBN 0-534-62892-3..
* ↑ (Ingelesez) Archives, The National. «The National Archives - Homepage» The National Archives (Noiz kontsultatua: 2022-12-02).
* ↑ «Civil Rights: Beyond Black & White - Photo Gallery, 18 Pictures - LIFE» web.archive.org 2010-03-25 (Noiz kontsultatua: 2022-12-02).
* ↑ «hb4.html» web.archive.org 2012-10-01 (Noiz kontsultatua: 2022-12-01).
* ↑ (Ingelesez) Book, Robert. (2012). The Real Broccoli Mandate. Forbes.
* ↑ Flanigan, Jessica. (2012). "Three arguments against prescription requirements". Journal of Medical Ethics.
* ↑ Howley, Kerry. (2005). "Self-Medicating in Burma: Pharmaceutical freedom in an outpost of tyranny". .
* ↑ Dufton, Emily. (2012). "The War on Drugs: Should It Be Your Right to Use Narcotics?". The Atlantic.
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2015-09-24 (Noiz kontsultatua: 2022-12-01).
* ↑ Szasz, Thomas. (1992). Our Right to Drugs: The Case for a Free Market. ISBN 9780815603337..
* ↑ Signatures to the Seneca Falls Convention 'Declaration of Sentiments. .
* ↑ Cullen-DuPont, Kathryn. Declaration of Rights and Sentiments. .
* ↑ Roberts, Adam. (2009). Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q191600