# Zangozako armarria

Zangozako armarria Nafarroa Garaiko Zangoza hiriko armarri ofiziala da.

## Historia

Armarri hau 1312koa da, Luis I.a Nafarroakoa erregeak, zangozarrek Aragoiko tropen aurka lortutako garaipenarekin pozik, armarrian erabiltzen zuten gazteluaren ondoan Aragoiko lau barra gorriekin blasoitutako beste kuartel bat jartzea eta armarria aipatutako enpresarekin enblematzea onartu zienean. Ordura arte, gaztelu bat izan zen zigiluan erabilitako arrazoia.
Borroka Nafarroa eta Aragoi banandu ondoren gertatu zen, Alfontso I.a Borrokalaria hil ondoren. Mugako lerroa argi eta garbi zehaztu gabe zegoen, eta lur-banaketa horrek liskarrak eta tirabirak sortu zituen, eta desadostasunak ere bai. Eta testuinguru horretan, 1139. urtean, Gartzia V.a Ramiritz Nafarroako erregea bere tropekin sartu zen, Zangozatik Sause ingurura, berea zela ulertzen zuena berreskuratzeko. Eta lehenik Sause hiribildua hartu zuen, gero Filera hartu zuen (Sause ondoko herria, desagertua), eta azkenik Petilla konkistatu zuen urte hartako abenduan.
Urteak joan ziren, eta aragoiarren aldetik ez zen kexarik eta erreklamaziorik falta izan, harik eta XIII. mendearen amaieran Felipe I.a Nafarroakoak bere eskariak baretu nahi izan zituen arte, herri batzuk beren terminoekin itzuliz. Baina itzulketa horrek Aragoiko lurrez inguratuta utzi zuen Petilla, eta horrek Aragoiko herritarren kexak areagotu zituen, argudiatuz ez zela normala Petilla hiribildua Nafarroakoa izaten jarraitzea, "Aragoiko lurraldean bi legoa gehiago sartuta zegoenean". Kexa horiei Petilla armak erabiliz berreskuratzeko proposamena gehitu zieten.
Proposamen hori 1308. urtean gauzatu zen, eta Luis I.a Nafarroakoa izan zen Nafarroan errege, Aragoiko armadak Nafarroako Petilla hiribildua inguratu eta setiatu zuenean. Gerra horren aurrean, Zangozak hainbat konpainia bildu zituen, zangozarrez eta piriniotarrez osatuak, eta, aldi berean, errege nafarrari zaldieria eskuadroi batzuk bidaltzeko eskatu zion. Luis Hutinak berehala bidali zuen beharrezko laguntza militarra eta Fortuño Almoravid, Nafarroako Errege Estandartearen alfereza, jarri zuen gudarostearen buru. Beraz, Zangozatik armada handi bat atera zen Petillarantz; hiribildua inguratzen zuten tropa aragoarrak elkartu eta nafarren bila irten ziren, eremu lau batean zain, nafar piriniotarrek abantailarik izan ez zezaten. Borroka oso gogorra eta odoltsua izan zen, eta indar aldetik ere oso parekatua; nafar armadaren abangoardiak, zangozar gehienekin, arerioen erresistentzia haustea lortu zuen arte. Camporrealeko parajean hornidura guztiak kendu zizkieten, eta harrapakin horrekin, nafarrek zeramatena baino gehiago, Petillako goarnizioa eta hornidura indartu ziren.
Oibar eta Tafalla arpilatu ondoren protesta gisa, eta Aragoi gerra deklaratu ondoren Nafarroari, oibartarrek inbaditzaileei gaua bertan kanpatzeko adina denbora entretenitzea lortu zuten. Eta une horretan, Zangozak, Oibarren laguntzarekin, laguntza iritsi arte zain egon ezin zirela jakinik, hurrengo eguneko egunsentian aragoiarrei erasotzeko erabakia hartu zuen. Aragoiarrek ez zekiten gau hartan Zangozako eta Oibarreko bizilagunek haiengandik oso hurbil kanpatu zutela, Onsellaren bokaletik gertu, Aragoi ibaian.
Aragoikoak maniobrak egiten saiatu ziren zer zetorkien ikusita, baina zangozarrek eta oibartarrek pintza bat egin zuten, albo batetik eta bestetik, eta Aragoiko armada Aragoi ibaiaren ibilguan sartzera behartu zuten, handik uraren indarrak maniobrak egitea eragozten baitzien. Borroka hartako kronikek ehun eta hogei baja aipatzen dituzte zangozarren artean, eta lau mila baino gehiago aragoiarren artean. Jakina, harrapakin guztiak kendu zizkieten. Zangozako infantzoi talde batek, borroka horretan, Aragoiko bandera, edo errege-estandartea, kentzea lortu zuen. Bandera hori erakutsiz, eta txaloen artean, borrokalariak Zangozara sartu ziren. Garaipen hura gerraren amaiera zen.
Bitartean, Urrotzen erresumaren defentsa antolatzeko prestaketekin jarraitzen zuten. Eta haraino iritsi ziren Zangozako ordezkariak Aragoiko Errege Estandartearekin, erregeari eskaintzeko eta garaipen garrantzitsua kontatzeko, eta horrek berekin ekarri zuen prest zeuden tropak berehala desegitea. Luis erregeak, estandartea jaso ondoren, horren dohaintza egin zion Zangoza hiribilduari. Dohaintza horrekin batera, armarrian erabiltzen zuten gazteluaren ondoan beste kuartel armarridun bat jarri zuten, Aragoikoaren lau barra gorriekin, urrezko gutun-azalaren ordez zilarrezko zelai baten gainean, erreinu haren armak baitziren, eta gainera blasoia "inoiz falta izan ez dena" izenburuarekin blastatu zuten.

## Banaketa

1977n argitaratutako Zangozako merindadeko Udal armagintzaren bere liburuan, Jesus Otazuk honela deskribatzen du hiriaren armarria:
Deskribapen hau oraindik ere baliozkoa da, hiriko armarria zati hauek osatzen baitute:
| « | Armarri erdibituta: lehen hondo zuri batez eta aurrean bere kolorezko hiru dorredun gaztelu batez osatuta dago, S eta A letrekin inguratua; bigarren hondo zuri batez eta aurrean Aragoiko lau zerrenda gorriz osatuta dago. Urrezko Nafarroako kateak dituen zerrenda gorri batez inguratua, eta horien artean urrezko koroa bat. Azpian, "LA QUE NUNCA FALTÓ" legenda. | » |

## Beste bertsioak

* Lehengo armarria
* Iberiar estiloa
* Kartutxo estiloa

## Erreferentziak

* Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1977). Heraldica municipal, merindad de Sangüesa (I) : Abaurrea-Izalzu. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0076-4. PMC 911388951. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
* z.1234. «Escudo/Armarria» Ayuntamiento de Sanguesa/Zangozako Udala (Noiz kontsultatua: 2022-03-09).
* (Gaztelaniaz) Noticias, Diario de. «Zangoza Inoiz falta izan ez dena» www.noticiasdenavarra.com (Noiz kontsultatua: 2022-03-09).

## Ikus, gainera

* Zangoza

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111171403
* Multimedia: Coats of arms of Sangüesa / Q111171403