OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Uvanita

Uvanita oxido motako minerala da.

## Ezaugarriak

Uvanita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {U6+2V5+6O21*15H2O(?)}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Uvanite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Uvesco

Uvesco Irunen egoitza duen supermerkatu katea da. Bi marka dauzka, BM eta Super Amara. Enpresa 1993an sortu zen Unialco S.L. 1960ko hamarkadan Gipuzkoan sortutako enpresak eta Kantabriako Ves S.L. enpresak bat egitean.
Uvesco bi banaketa biltegi dauzka, bata Irunen eta bestea Los Corrales de Buelnan.

## Ercorecaren erosketa

2011ko maiatzean Uvescok Bizkaiko Ercoreca Supermerkatuak erosi zituen, horrela Euskal Herriko supermerkatu katerik handiena bilakatuz (Eroskiren hipermerkatuak kontuan hartu gabe).
Taldeak 3.400 langile, 191 supermerkatu eta 575 milioi euroko salmentak izango ditu. 2010ean 465 miloikoak izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ http://www.elpais.com/articulo/pais/vasco/Uvesco/controla/mayor/grupo/supermercados/comprar/Ercoreca/elpepuespvas/20110513elpvas_2/Tes

## Kanpo estekak

* Uvescoren webgunea.
* (Gaztelaniaz):Nicolas Fernández de Barrena, Uvesco sortzaile baten heriotza.
* Datuak: Q12268790
# Uvalde konderria (Texas)

Uvalde konderria (ingelesez: Uvalde County) Texasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Uvalde da. 2010eko zentsuaren arabera 26.405 biztanle zituen, Uvalde kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Uvalde konderriak 4.036,84 kilometro koadro ditu. Horietatik 17,32 ura dira. Beste 4.019,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 6,54 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 26.405 pertsonetatik 25.965 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 18.299 dira. 110 beltzak edo afroamerikarrak. 62 amerikar natiboak ziren eta 6 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 116 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 35 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 111 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q26697
* Multimedia: Uvalde County, Texas / Q26697
# Uvarovita

Uvarovita silikato motako minerala da eta garnet taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Uvarovita silikato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Ca3Cr2(SiO4)3}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6,5 - 7 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Uvarovite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Uvalde Estates (Texas)

Uvalde Estates Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Uvalde konderrian dago, Texas estatuan. 1.879 biztanle ditu, 15,36922 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Uvalde konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q976643
* Multimedia: Uvalde Estates, Texas / Q976643
# Uvalde (Texas)

Uvalde Texasko hiri bat da. Uvalde konderrian kokatua dago. 2010ean 15.751 biztanle zituen, 19,82 kilometro koadrotan banatuta.

## Izena

Ugalde euskal izenaren aldaera da Uvalde. Juan de Ugalde (Cádiz, 1729-1815) euskal deiturako militar espainiar-mexikarraren izenetik datorkio izena tokiari. Inguruan 1790 aldera apatxeen kontrako kanpaina militar bat irabazi zuen eskualde honetan, eta Arroyo de la Soledad zeritzon haran bati Cañón de Ugalde izena jarri zioten. Geroagokoa da Uvalde okerra finkaru izana.

## Historia

2022ko maiatzean, Uvaldeko sarraskia gertatu zen herriko Robb Elementary School lehen hezkuntzako eskolan. 18 urteko hiltzaile batek 17 haur eta bi irakasle hil zituen arma automatikoekin.

## Ikus, gainera

* Uvalde konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q868860
* Multimedia: Uvalde, Texas / Q868860
* ↑ (Gaztelaniaz) «Uvalde, el trágico lugar que debe su nombre a un error ortográfico» El Comercio 2022-05-26 (Noiz kontsultatua: 2022-05-26).
* ↑ Ostolaza, Paulo. «18 urteko gazte batek gutxienez hemeretzi haur eta bi heldu hil ditu Texasko ikastetxe batean» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-05-26).
# Uvesa

Uvesa Tuteran egoitza duen enpresa da, hegazti eta txerri-hazkuntza eta pentsua ekoizteari ekiten diona. Egoitza nagusia Ciudad Agroalimentaria de Tudelan duen arren hainbat instalazio ditu penintsula osoan, hala nola, Rafelbunyolen, Cuellarren edo Málagan.

## Erreferentziak

* ↑ Nafarroako Gobernua. (2013ko urtarrilak 28). Nafarroako Gobernuak eta Uvesa Taldeak Tutera inguruan fabrika berri bat jartzeko protokoloa sinatu dute. .

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q57497562
# Toquerville (Utah)

Toquerville Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Washington konderrian dago, Utah estatuan. 1.870 biztanle ditu, 44,678695 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Washington konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q483289
* Multimedia: Toquerville, Utah / Q483289
# Topsøeita

Topsøeita mineral bat da.

## Ezaugarriak

Topsøeita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {FeF[F0.5(H2O)0.5]4 * H2O}}$. Sistema tetragonalaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Topsøeite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Topton (Pennsylvania)

Topton Pennsylvaniako borough bat da. Berks konderrian kokatua dago. 2010ean 2.069 biztanle zituen, 1,79 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Berks konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1181988
* Multimedia: Topton, Pennsylvania / Q1181988
# Topáterko gudua

Topáterko gudua edo Calamako gudua 1879ko martxoaren 23an Txile eta Boliviaren artean izan zen gudua izan zen, Ozeano Bareko Gerran egindako lehenengoa. Txilek Antofagasta probintziako probintzia okupatu zuten, garai horretan Boliviaren parte (Litoral izenarekin). Boliviak zituen indar eskasak Calama hirian gotortu ziren. Bidean zeuden 554 txiletar soldaduk, zalditeria barne, 135 boliviarren indarra aurkitu zuten hirian, Ladislao Cabrera zibilaren lidergopean.
Boliviarrak Topáter errekaren alboan jarri ziren, hiriaren kanpoan dagoena. Cabrerak gotorrak eraiki eta bi zubi bota zituen. Errenditzeko eskatu zieten txiletarrei, baina uko egin zuten. Txiletarrak gailendu ziren, eta boliviar gehienek hiria utzi zuten, Eduardo Abaroa koronelaren indarrek izan ezik, heriotzara arte borrokatu zirenak. Abaroa guduan hil zen, eta heroi nazionala da Bolivian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3320910
# Toques

Toques Galiziako A Coruñako probintzian dagoen Terra de Melide eskualdean kokatzen den udalerria da.

## Parrokiak

A Capela (Santa María) | Mangoeiro (San Tomé) | Ordes (Santa María) | Paradela (San Paio) | San Martiño de Oleiros (San Martiño) | San Xiao do Monte (San Xiao) | Santa Eufemia do Monte (Santa Eufemia) | Santa Mariña de Brañas (Santa Mariña) | Vilamor (Santo Estevo) | Vilouriz (Santiago)

## Kanpo estekak

* (Gaeleraz) (Gaztelaniaz) Toques udalerriko webgunea
* Datuak: Q517889
* Multimedia: Toques, Spain / Q517889
# Topsham (Vermont)

Topsham Vermont estatubatuar estatuko Orange konderrian dagoen herria da. 2010. urtean 1.173 biztanle zituen eta 9,24 pertsona/km²-ko dentsitatea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2348463
* Multimedia: Topsham, Vermont / Q2348463
# Tor

Tor honakoa izan daiteke:
* Tor, arrain generoa.
* Tor, nabigatzaile segurua.
# Topusko

Topusko Kroaziako udalerri bat da, Sisak-Moslavina eskualdean. Azken zentsuaren arabera 2.222 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2457438
* Multimedia: Topusko / Q2457438
# Topólka udalerria

Topólka Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Radziejów barrutian kokatuta. 102,88 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4903 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q618398
ieaKujavia-Pomeraniako voivoderriko udalerriak :
# Tomichita

Tomichita oxido motako minerala da.

## Ezaugarriak

Tomichita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(V,Fe)4Ti3AsO13(OH)}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Tomichite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Treswithian

Treswithian, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Camborne herriaren mendebaldean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7838858
# Treswithian Downs

Treswithian Downs, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Treswithian herriaren iparraldean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7838859
# Tretanorhinus

Tretanorhinus Dipsadidae familiako narrasti genero bat da. Erdialdeko Amerika, Hego Amerikako iparraldean eta Antilletan bizi dira.

## Espezieak

* Tretanorhinus mocquardi Bocourt, 1891
* Tretanorhinus nigroluteus Cope, 1861
* Tretanorhinus taeniatus Boulenger, 1903
* Tretanorhinus variabilis Duméril, Bibron & Duméril, 1854

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5090693
* Espezieak: Tretanorhinus
# Tresviso

Tresviso Kantabriako udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 80 biztanle zituen eta 12,2 km²-ko azalera du.

## Demografia

Bilakaera demografikoa :
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2009 |
| 377 | 414 | 485 | 433 | 394 | 395 | 319 | 178 | 91 | 94 | 60 | 80 |

## Ikus, gainera

* Europako Mendietako Parke Nazionala
* Kantabriako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Tresvisoko udalaren webgunea.
* Datuak: Q1623031
* Multimedia: Tresviso / Q1623031
# Trèbes kantonamendua

Trèbes kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Aude departamenduan dago, Okzitania (eskualdea) eskualdean. Guztira 30 udalerri ditu eta Trèbes da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23047521
# Très-Saint-Rédempteur (Quebec)

Très-Saint-Rédempteur Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Montérégie eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Vaudreuil-Soulanges konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 863 biztanle zituen 26.10 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3541255
* Multimedia: Très-Saint-Rédempteur / Q3541255
# Tréal

Tréal (bretainieraz Treal eta galoz Teria) Morbihan departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q128533
* Multimedia: Tréal / Q128533
# Trávnik

Trávnik Eslovakiako udalerri bat da, Komárnoko barrutian kokatuta. 18,62 km²ko azalera du eta 715 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1216. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1043179
* Multimedia: Trávnik / Q1043179
# Très-Saint-Sacrement (Quebec)

Très-Saint-Sacrement Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Montérégie eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Le Haut-Saint-Laurent konderriko eskualde udalerria da.. 2011ko zentsoaren arabera 1,155 biztanle zituen 98.51 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3541256
* Multimedia: Très-Saint-Sacrement / Q3541256
# Tré Cool

Frank Edwin Wright III (1972ko abenduaren 9a - ), profesionalki Tré Cool izenez ezaguna, bateria-jotzaile bat da. Alemanian jaioa, Ameriketako Estatu Batuarra da. Bere lanik ezagunena Green Dayren bateria-jotzailea izatea da, 1990n John Kiffmeyer ordezkatu zuenean. Gainera The Lookouts, Samiam eta Foxboro Hot Tubseko kide ere izan da.
* Datuak: Q660106
* Multimedia: Tré Cool / Q660106
# Træna

Træna Norvegiako udalerria da. Nordland konderrian kokatua dago. 16.34 km² ditu eta 451 biztanle ditu.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Lurøy Rødøy Dønna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48620
* Multimedia: Træna / Q48620
# Tosantos

Tosantos Burgosko udalerria da, Montes de Oca eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 54 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Herri txikiei buruzko informazioa Gaztela Leongo juntaren webgunean.
* Datuak: Q958974
* Multimedia: Tosantos, Burgos / Q958974
# Tosca

Tosca hauetako bat izan daiteke:
* Tosca, hiru ekitaldiko opera, Giacomo Pucciniren musikarekin eta Luigi Illica eta Giuseppe Giacosaren italierazko libretoarekin.
* Tosca, Gelechiidae familiako tximeleta generoa.
# Tximino

Tximinoa gizakia ez diren Primate guztiei ematen zaien izen arrunta da. Euskarazko definizioan lemureetatik txinpanzeraino sartzen da eta ez da, beraz, talde taxonomiko baliagarri bat, talde parafiletikoa delako; hau da, tximino guztiak ez dira talde berekoak.
Tximino eta simio hitzen arteko ezberdintasuna egon ohi da, hala ere, hizkera zientifikoan. Ingelesez monkey eta ape hitzak erabiltzen dira bi galde ezberdin izendatzeko. Lehenengoan Platyrrhini eta Cercopithecoidea taldeak sartzen dira, eta bigarrenean Hominoidea taldearen barruan daudenak. Bi kontzeptu hauek itzultzerakoan erabiltzen diren terminologiak aldakorrak dira hizkutzen artean, baina talde parafiletikoa da, hala ere. Gaztelaniazko ohituran ere mono eta simio gisa itzultzeko joera egon da azken urteotan, nahiz eta bi hitz horiek sinonimoak izan. Gaztelaniaz idazten duten adituek Hominoidea terminoa hobesten dute, kontzeptuak argitze aldera.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia
* ↑ Real Academia de la Lengua: mono
* ↑ La especie elegida : la larga marcha de la evolución humana. Temas de Hoy 1998 ISBN 8478809090..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1367
* Multimedia: Monkeys / Q1367
# Tximino infinitoen teorema

Tximino infinituaren teoremak dioenez, tximino batek teklak ausaz sakatzen baditu teklatu baten gainean denboraldi infinitu batez, ia ziuraski, azkenean, edozein testu idatzi ahal izango du. Ingelesek Shakespeareren Hamlet adibidetzat erabiltzen dute, tximinoek sortu dezaketen obraren adibide gisa. Hala ere, unibertso behagarria guztiz betetzen duten tximinoek Shakespeareren Hamlet bezalako lan oso bat idazteko probabilitatea hain da txikia, ezen unibertsoaren adina baino magnitude luzeagoko ehunka mila ordenako aldi batean gertatzeko probabilitatea oso baxua baita (baina teknikoki ez da zero). Testuinguru horretan, terminoa zentzu zehatza duen termino matematikoa da ia, eta "tximinoa" ez da tximinoa, ad infinitum letren ausazko sekuentzia baten sorkuntzaren metafora baizik.
Jatorrizko ideia Émile Borelek planteatu zuen 1913an, Mécanique Statistique et Irréversibilité liburuan. Borelek esan zuen milioi bat tximino egunean hamar orduz mekanografiatuko balira, munduko liburutegirik aberatsenetako liburuetan jasotakoaren antzeko zerbait ekoiztea oso gertagaitza zela, eta hala ere, konparazio batera, are sinesgaitzagoa litzatekeela estatistikaren legeak bortxatuak izatea, azaletik bada ere. Borelentzat, tximinoen metaforaren helburua gertakizun izugarri gertagaitz baten tamaina irudikatzea zen.
1970aren ondoren, tximuen irudi ezaguna infinituraino hedatu zen, tximu kopuru infinitu batek denbora tarte infinitu batez mekanografiatuko balute testu irakurterraza sortuko zutela esanez. Baina bi infinituetan tematzea gehiegizkoa da. Idazmakina baten gainean tekleo infinituki exekutatuko lukeen tximu hilezin bakar batek edozein testu idatz lezake, gainera, testu guztiak infinitu aldiz sortuko lirateke.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Citation de Émile Borel» Webescence Citations (Noiz kontsultatua: 2020-04-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q487132
# Tximino sudurrandi

Tximino sudurrandia (Nasalis larvatus) Borneon bizi den zuhaitzetako Cercopithecoidea bat da, Nasalis generoko espezie bakarra. Haren inguruneak eskualde paduratsuak, mangladiak eta kostaldeko basoak dira eta taldea ar eta eme heldu batzuek osatzen dute, euren kumeekin. Gutxienez 4 eta gehienez 21 kideko taldeak sortzen dituzte. Heldutasunera heldutakoan, arra taldetik irten eta beste bat sortzen du, askotan bikotegabeekin. Batez ere fruituak, hostoak, haziak eta ornogabeak jaten dituzte.
Arrak handiagoak dira 66-76 cm luze; emeak, 53-64 cm. Arren pisua 16-20 kg-koa izaten da eta emeena, 7-11 kg-ren artekoa.

## Erreferentziak

* Datuak: Q192029
* Multimedia: Nasalis larvatus / Q192029
* Espezieak: Nasalis larvatus
# Tximinia

Tximinia, kebidea edo suburua galdarek, berogailuek, labeek eta beste zenbait gailuek sortutako gas beroak eta kea esparru itxi batetik ateratzeko sistema da.
Sumendi batean, tximinia magma-ganbera lurrazalarekin komunikatzen duen kanalari deritzo.

## Tximinia baten garapena

$Q=C\;A\;{\sqrt {2\;g\;H\;{\frac {T_{i}-T_{e}}{T_{i}}}}}$
* Q = tximiniako kearen emari bolumetrikoa, m³/s
* A = hodiaren zeharkako sekzioaren azalera, m²
* C = deskarga koefizientea (~ 0.65etik 0.70era)
* g = grabitatearen azelerazioa, 9,81 m/s²
* H = tximiniaren altuera, m
* Ti = gasen batezbesteko tenperatura, K
* Te = kanpoko inguruaren tenperatura, K

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-04-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170477
* Multimedia: Chimneys / Q170477
# Tximino mozkorraren hipotesia

Tximino mozkorraren hipotesiaren arabera gizakiek etanolarekiko duten dependentzia azaltzeko oinarri genetikoa dago, Homo sapiensaren arbasoek frutarekiko dependentzia handia zutelako. Etanola modu naturalean sortzen da fruitu oso helduetan eta horregatik baliteke egotea nahi bat horrelako sustantziak lortzeko.
Hipotesi hau lehenengo aldiz Robert Dudleyk proposatu zuen Berkeley Unibertsitatean eginiko sinposio batean. Dudleyren ustez droga gehienek nahiko erabilera historia laburra duten bitartean etanolarekiko atrakzioa oso urrundik etor daiteke. Bere ustez frutaren etanola energia iturri ona izaz zitekeen eta jada hartzidura hasia zuten fruituen usaina lagungarri litzateke primateentzat aurkitu ahal izateko. Etanola molekula arina da eta oso azkar hedatzen da airean zehar. Primateek usaimen ona dute alkoholarekiko, beste animali askok baino hobea. Garaiko atrakzio horrek gaur egungo dependentzia ekar lezake.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5309355
# Tximino Handia Proiektua

Tximino Handia Proiektuak (ingelesez The Great Ape Project), 1993an sortua, berdintasun moralaren hedapena aldarrikatzen du tximino handi guztietan eragina izan dezan (txinpantzeak, gorilak, bonoboak eta orangutanak).

## Helburuak

Tximino Handia Proiektua bultzatzen duen nazioarteko elkartea primatologoek, psikologoek, filosofoek eta beste aditu batzuek osatzen dute eta hauek Nazio Batuen Tximino Handien Eskubideen Adierazpena sustatzen dute. Honen bitartez tximino handiei zenbait eskubide moral eta legal ematen zaie, horien artean bizitzeko eskubidea, norberaren askatasunaren babesa eta torturaren debekua. Elkarteak Estatu Batuetan tximino handien norberaren ekintza arautzen du errolda programa baten bidez. Eskubideak finkatu ondoren, Tximino Handien Proiektuak itxian hazitako tximino handien askapena eskatuko du (gaur egun Estatu Batuetan 3100 daude, 1280 ikerkuntza biomedikoan).
Proiektu honek aldarrikatzen duenez, tximino handien eta gizakien artean antzekotasun handia dago. Izaki bizidun sentikorrak dira eta emozionalki garatuak. Familietan edo klanetan bizi dira, zeinetan gizarte, komunikazio eta hezkuntza eremu bat bermatzen duten. Gainera, azkarrak dira eta arazo konplexuak ebazteko gai dira, tresnen erabileraren bidez. Ohiturak klaneko partaideek helarazten dituzte eta lekuaren arabera bereiz ditzakegun kulturak sor ditzakete: adibidez, mendiko gorilek eta lur baxuetako gorilek oso ohitura ezberdinak dituzte.
Proiektuaren helburua ez da txinpantzeak, gorilak, orangutanak eta bonoboak gizakitzat hartzea, ez baitira gizakiak, baizik eta hominidotzat hartzea, hominidoak baitira. Tximino handi hauek Neanderthalgo gizakiak, Homo habilis eta Homo erectus bezain hominidoak direnez, hauek bezala tratatzea eskatzen dute, oinarrizko eskubideak onartuz aurreko espezie desagertu ez balira egingo litzakeen moduan.

## Oinarriak

Proiektu honek oinarritzat ondoko aurkikuntzak ditu:
* Genetika:
Tximino handiek gizakiarekin duten ahaidetasuna izugarri handia da. Txinpantzeekin geneen %99.4a elkarbanatzen ditugu, gorilekin %97,7a eta %96,4a orangutanekin. Ezberdintasun genetikoa genero eta familia berdineko espezieen arteko baino txikiagoa da.
* Komunikazioa:
Gardner, Roger eta Deborah Foutsek txinpantzeekin; H. Lyn Whitek orangutanekin eta Francine Patterson eta Wendy Gordonek gorilekin egindako ikerkuntzetan gormutuen keinu bidezko hizkuntza erakutsi zitzaien. Ikerketan geneetan ez ezik, jokaeran eta gaitasunetan antza dugula erakutsi zen. Aurkikuntza harrigarriak egin dira; belaunaldi berriei helarazten dieten kultura dutela, euren artean hitz egiten dutela, pentsamendu pribatuak dituztela, imajinazioa, aldiuneko oroitzapenak, autokontzientzia, enpatia, engainatzeko gaitasuna, umorea, denboraren zentzua, heriotzaren kontzientzia eta bizitza osoko lagunak mantendu ditzakete.

## Ikus, gainera

* Animalien eskubideak

## Kanpo estekak

* Tximino Handia Proiektua
* Datuak: Q1329386
# Tximino Erregea

Tximino Erregea (txineraz Sun Wukong (孫悟空), japonieraz Son Gokū (そん ごくう)) Txinako izaki legendario bat da, bereziki ezaguna XVI. mendeko Mendebaldera Bidaia liburuagatik (西遊記/西游记) eta ondoren egindako istorio eta adaptazio askorengatik. Tximino Erregearen jatorria eleberria baino askoz zaharragoa da, eta Hanuman tximino-jainko hinduraino edo Song dinastiako Ramayanaraino hedatzen da. Eleberrian, harri batetik jaiotako tximino batek naturaz-gaindiko botereak lortzen ditu taoismoaren praktikak jarraituz. Zeruaren aurka matxinatu ostean, Budak mendi baten azpian kartzelaratzen du, eta beranduago Tang Sanzang monjearekin bidaia bat egiten du mendebaldera (Indiara) budisten sutrak lortzeko.
Tximino Erregeak indar oso handia du; gai da bi mendi zerutiarren pisua garraiatzeko bere bizkar gainean "meteoro baten abiaduran" korrika egiten duen bitartean. Gai da, era berean, 108.000 li bidaiatzeko korrikaldi bakar batean. Sun Wukongek 72 Lurraren transformazioak ere ezagutzen ditu, eta horregatik gai da hainbat animalia eta objekturen itxura hartzeko. Era berean, gerlari aparta da, zeruko gerlaririk onenak garaitzeko gai baita. Bere ileak ezaugarri magikoak ditu, Tximino Erregearen klonak egiteko gaitasuna baitu, eta, aldi berean, ileak arma, animalia edo objektuen antza har dezake. Eguraldia manipulatzeko gai da eta pertsonak geldiaraz ditzake magia erabilita.

## Oharrak

* ↑ Dragoi Bolako Son Goku Tximino Erregean oinarrituta dago, hein batean.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) ddrury. From Sun Wukong to Son Goku: Mythology in Graphic Novels – The Graphic Novel. (Noiz kontsultatua: 2020-06-05).
* ↑ Shahar, Meir, 1959-. (2008). The Shaolin monastery : history, religion, and the Chinese martial arts. University of Hawai'i Press ISBN 978-1-4356-6648-1. PMC 259735411. (Noiz kontsultatua: 2020-06-05).
* ↑ Hargett, James M.; Ch'eng-en], [Wu; Yu, Anthony C.. (1978). «The Journey to the West» World Literature Today 52 (2): 340. doi:10.2307/40132975. ISSN 0196-3570. (Noiz kontsultatua: 2020-06-05).
* ↑ Wu, Chengen, med 1500-1582.. (2011). Journey to the West. Foreign Language Press ISBN 978-7-119-01778-5. PMC 858853367. (Noiz kontsultatua: 2020-06-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11773777
* Multimedia: Sun Wukong / Q11773777
# Tximinoaren Ama Birjina

Tximinoaren Ama Birjina Albrecht Dürer artista alemaniarrak 1498. urtearen inguraun egindako grabatua da. Lana Chicagoko Arte Institutuan gordetzen da.
Adituek diotenez, italiarraren madonna (ama birjina) batetik hartu zuen eredua, irudi hau egiteko. Eragin hori argi ikusten da: Italiako margolarien estiloa hartu zuela igartzen zaio Dürerri, Leonardo da Vincirena nabarmen.
Bi animalia agertzen dira konposizioan. Ama Birjinaren oinean, gerritik hesira kateaturik dagoen tximinoa, makakoa da (irakurketa desberdinak egin dira bere sinbolismoaz). Bestetik, Jesus haurrak txori bati jatekoa ematen dio, litekeena txorru bat izatea, hau da, arimen salbazioa irudikatzeko erabiltzen zen hegaztia. Konposizioan ageri den eraikina, Giulio Campagnolak berrerabili zuen Ganimedes izeneko lanean.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Madonna with the Monkey» The Art Institute of Chicago (Noiz kontsultatua: 2019-06-11).
* 1 2 kixmi. (2005-09-23). «Tximinoaren Ama Birjina» Kixmi (Noiz kontsultatua: 2019-06-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18338506
* Multimedia: Dürer intaglio print (Bartsch 042) / Q18338506