# Villanugako sorginak

Villanugako sorginak XV. mendean Aragoiko Villanuga herrian sorginkeriaz (eta, beraz, sorginez) akusatutako emakumeak aipatzen ditu. Collarada mendigunearen azpian (2.884 m.), Villanua de Jaca udalerrian, Las Güixas haitzuloak edo "sorginen etxea" deiturikoak daude.

## Historia

Oro har, bakarrik bizi ziren emakumeei sorginkeria leporatzen zitzaien, eta, testu ugarik adierazten dutenez, eskualde osoan oso ezagunak ziren bizirik irauten zuten lanengatik: emaginak, sendatzaileak, santiguatzaileak, hezur-junturen bateratzaileak, birgoen apaintzaileak, abortatzaileak edo 'alcahuetak'. Beti ziren fama txarrekoak eta, hala ere, bizilagunek erabili egiten zituzten, behar zituztenean. Mende-aldaketa gorabehera, gero ere badira emakume batzuk zeregin horietan aritzen direnak lur horietan.
Nabaria da Ofizio Santuak sorgin-gune bat aztertu zutela Villanuga inguruan; izan ere, 1461ean Jakan (Villanuga erregetzako Herria izateagatik) epaitu eta exekutatu zuten Guirandana de Lay eta 1498an Zaragozan Cenarbe herriko Narbona Darcal-ez gain, sorginkeriagatik prozesatuak izan ziren Juana Sánchez (1575), Juana La Cura (1590) eta Montserrat Mayayo (1590).

## Girandana de Lay

Cap e bordón de las hechiceras y ponzoñeras de Villanuga, ezaguna zen Villanugan bizi baitzen, baina ez dakigu haren jatorria, nahiz eta haren abizenagatik Bearnes jatorrikoa izan, Las viñas izeneko prozesuan aipatua da, orduan Villanugan ohikoak ziren, sabbat edo akelarreak ospatzen ziren leku gisa, akerrari mahatsondoak marraskatzea gustatzen baitzizaion. Herri-tradizioak irin-errota eta Las Güixaseko haitzuloa ere aipatzen zituen. Guirandana de Lay Villanugako zazpi gizonek salatu zuten eta prozesuan hamazazpi gizonek beren sorginkeriak berretsi zituzten. Galdeketen ondorioz akelarreak zeintzuk osatzen zituzten aitortu zituen: Sancha Fatás, Bertrán eta Andrea (ezkontideak), Peregrina (emakume alarguna), Graciana de Beneduges eta haren alaba Contessa, María Pes de La Cura-ren andrea eta Vicenta (Guirandaren ama). 1461eko martxoaren 12an, Jakan, Guirandanaren aurkako prozedura hasi zen, gaizkilea, hiltzailea, 'fetillera', pozoitzailea" eta deabruak inspiratutako krimen beldurgarriak leporatuta; salatzaileak Joan Blas de Acín, Sancho Blas de Acín, Sancho Latorre, Esteban de Osan, Sancho Bescós, Sancho Calizo eta Rodrigo Lacambra. Jacako justiziako ordezkari batek hura bilatzeko eta harrapatzeko agindu zuen. 1461eko martxoaren 13an, emakumea preso hartu zuten erregearen izenean, eta Villanugara eramanda, egun horretan bertan haren akusazioa hamar puntutan egituratu zen:
* 1460ko azaroan Villanugako errotan "belar hilgarriak" emanda Blas de Acínen hamaika urteko Ines alaba hiltzea.
* Sancha, Sancho Latorreren alaba, Villanugatik gertu zegoen mahasti batean hil zen 1460ko irailean, horixe ere belar hilgarriengatik hil zen.
* Bertrana, Rodrigo Lacambraren emaztea hiltzea , 1460ko martxoan, eta gari-kafiz bat ez emateagatik gorrotoa ziola eta ehuntzen ari zela kafetani hauts batzuk bota zizkiola-eta hiltzea.
* 1461eko urtarrilean hil zen Gracica, Sancho Acínen biloba, akusatzaileetako bat, eta pozoia eman zion Guirindinaren etxeko atetik igarotzean. Beste heriotza batzuren akusazioa jaso zuen: María, Esteban d'Osanen alaba, 1461eko urtarrilean; Sancha Ximénez, Sancho Bescósen emaztea, 1458ko maiatzean; Blasquico Callizo, Sancho Callizoren semea, 1457ko irailean.
* Eta, gainera, hamazazpi bizilagunek salatu zuten Villanugan gaiztoa, hiltzailea, fetillera, pozoitzailea eta ospe txarreko emakumea izateagatik.
Fiskalak kondena erretzeko eta prozesuko kostuak ordaintzeko eta ondasunak enbargatzeko eskatu zuen. 1461eko martxoaren 13an eta 14an, Jacan galdeketa egin zioten Guirandanari, hark salaketa guztiak ukatu egin zituen eta zera esan zuen, Jainkoaren izenean gaixoak babesteaz hitz ematen zuela, eta, bereziki, hiru, hiltzea leporatzen zitzaizkion hiru, bere galdeketan salatu zituen akelarreetan harekin zihoazenak eta Deabruaren etxean egiten zituztenak. Martxoaren 24an berriro galdekatu zuten, eta arima Jainkoari eta Ama Birjinari eskaini zien. Fiskalak kontuen tasazioa eman zuen, 83 soldata, 4 diru eta 15 florin. Guirandana erre egin zuten Jaka hirian.

## Cenarbeko Narbona

Narbona Dacal edo D'Arcal, Cenarbeko bizilaguna, petrikilo horietako bat zen eta belarrak eta haien erremedioak ezagutzen zituen. Juan de Portañyarekin ezkonduta, gizonak utzi egin zuen eta, beraz, bakarrik bizi zen eta bere kabuz mantendu behar zuen. 1498ko otsailean, Villanuga eta Cenarbeko auzotarrek, "denak bertute handikoak", azienda, haurrak eta emakumeak hiltzea, pozoitzea, fetillera eta broxa, erdi erotu eta elizan lapurtuz itzultzen ziren bizilagunei hautsak ematea, edo mezan altxatzen zenean Sakramentu Santua ikusten ez uztea leporatu zizkioten. Zaragozako Aljaferia Jauregian zegoen Ofizio Santuak esku hartu zuen eta atxilotutako eta Zaragozara eraman zuten inguruko beste emakume batzuekin batera. Johan Aznar de Cenarbek bere emazte Bernarda Ferrerri "melezinak" eta mahats-mordo batzuetan pozoiak ematea leporatu zizkion. Hura "oso minduta eta sabelean grina handiz hil zen" eta beste sorgin batzuekin batera bere alaba bat ere hiltzea leporatu zion. Domingo Ferrer Cenarbeko bizilagunak sorginaren ospe txarraren testigantza eman zuen, bai Cenarben bai Villanugan. Cenarbeko bizilaguna zen Pedro Ximénezek ere Domingo Ferrer Villanugako Domingo Lacambraren emaztea, María Callizo seme-alabarik ez izateko sorgindu eta hil egin zuela. 1498. urtearen erdialdean, Narbona erre egin zuten sutan Aljaferiaren Jauregian. Narbonaren Juan eta Maria nebek, sorginkeria zela-eta akusatuek. ihes egitea lortu zuten

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) https://www.nevasport.com/perfil/YF-18. (2006-08-11). «La leyenda de la Cueva de las Güixas ( Brujas ) de Villanúa de Jaca - Desde Jaca» Nevasport.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-14).
* 1 2 3 4 5 «brujas de villanua : definición de brujas de villanua y sinónimos de brujas de villanua (español)» diccionario.sensagent.com (Noiz kontsultatua: 2022-07-14).

## Ikus, gainera

* Zugarramurdiko sorginak.
* Anagako dantzalekuko sorginak.
* Zugarramurdiko sorginkeria prozesua
* Laspaulesko sorginkeria prozesua
* Paisleyko sorginkeria prozesua
* Salemgo sorginkeria prozesua
* Samlesburyko sorginkeria prozesua
* Pendleko sorginkeria prozesua

## Kanpo estekak

* Villanuako Udalaren orri ofiziala
* Datuak: Q5734408