OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Errusiako hiri federalak

Errusiako Federazioa 83 subjektu federaletan banatzen da, horietatik hiru hiri federalak direlarik. Bi hiri horiek, herrialdeko hiriburua eta hiri handienak dira. Hirugarrena aldiz, 2014an Errusiara batu zen Krimeako hiri bat da.
| Mapa # | Kodea | ISO kodea | Izena | Barruti federala | Eskualde ekonomikoa | Eremua (km²) | Biztanleria |
| 1 | 77 | MOW | Mosku | Erdialdea | Erdialdea | 1,439 | 10,382,754 |
| 2 | 78 | SPE | San Petersburgo | Ipar-mendebaldea | Ipar-mendebaldea | 1,100 | 4,662,547 |
| 3 | 92 | Ez du | Sebastopol | Hegoaldea | (esleitzeke) | 864 | 381,400 |

## Erreferentziak

* 1 2 .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q183342
* Multimedia: Federal cities of Russia / Q183342
# Errusiako kraiak

Errusiako kraiak Errusiako Federazioko zenbait lurralde eremu dira. Izan ere, administratiboki, Errusiako Federazioa 83 subjektu federaletan banatuta dago, eta horietako 9 kraiak dira.
* Altai kraia
* Kamtxatka kraia
* Khabarovsk kraia
* Krasnodar kraia
* Krasnoiarsk kraia
* Perm kraia
* Primorski kraia
* Stavropol kraia
* Zabaikalski kraia

## Ikus, gainera

* Errusiaren banaketa administratiboa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q831740
* Multimedia: Krais of Russia / Q831740
# Errusiako oblastak

Errusia 89 subjektu federaletan banatuta dago eta horietako 46 oblastak (Область) dira:
| 1. Amur 2. Arkhangelsk 3. Astrakhan 4. Belgorod 5. Bryansk 6. Txeliabinsk -. Txita** 8. Irkutsk 9. Ivanovo 10. Kaliningrad 11. Kaluga 12. Kemerovo 13. Kirov 14. Kostroma 15. Kurgan 16. Kursk | 17. Leningrad 18. Lipetsk 19. Magadan 20. Mosku 21. Murmansk 22. Nizhni Novgorod 23. Novgorod 24. Novosibirsk 25. Omsk 26. Orenburg 27. Oriol 28. Penza 29. Pskov 30. Rostov 31. Riazan 32. Sakhalin | 33. Samara 34. Saratov 35. Smolensk 36. Sverdlovsk 37. Tambov 38. Tomsk 39. Tver 40. Tula 41. Tyumen 42. Ulianovsk 43. Vladimir 44. Volgograd 45. Vologda 46. Voronezh 47. Jaroslavl |
# Esklabotzaren Biktimak eta Atlantikoazgaineko Esklabuen Salerosketa Gogoratzeko Nazioarteko Eguna

Esklabotzaren Biktimen eta Esklaboen Salerosketa Transatlantikoa Gogoratzeko Nazioarteko Eguna Nazio Batuen nazioarteko behaketa bat da, 2007an izendatua, eta urte bakoitzeko martxoaren 25ean markatuko da.
Atlantikoko esklabo merkataritzaren ondorioz bil zirenenak gogoratzen ditu. Salerosketa horri "historiako giza eskubideen urraketa okerrena" deitu izan zaio, eta 400 milioi gizon, emakume eta haur baino gehiago izan ziren biktima.

## Historia

2008an ospatu zen lehenengoz, "Isiltasuna hausten, ahaztu ez dezagun" lelopean. 2015eko gaia "Emakumeak eta esklabotza" izan zen. Arrazismoaren eta egungo aurreiritzien arriskuez kontzientziatzeko eguna da ere.
2015ean, Afrikar Jatorriko Pertsonentzako Nazio Batuen Nazioarteko Hamarkadaren hasiera markatuta, Nazio Batuen egoitzan, New Yorken, "The Ark of Return" (Itzuliaren Arka) Rodney Leon arkitekto haitiarrak diseinatutako oroigarria inauguratu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 "International Day of Remembrance of the Victims of Slavery and the Transatlantic Slave Trade 25 March", United Nations.
* ↑ "International Day of Remembrance of Slavery Victims and the Transatlantic Slave Trade", timeanddate.com.
* ↑ "Unveiling of the Permanent Memorial to Honour the Victims of Slavery and the Transatlantic Slave Trade at the United Nations", UNESCO, 26 March 2015.
* ↑ "The Ark of Return: Lest We Forget", YouTube.
* ↑ Robert Bernstein, "The Arc of Return: The UN Unveils 'The Permanent Memorial to Honour the Victims of Slavery and the Transatlantic Slave Trade'", Island Voice, 1 April 2015.

## Ikus, gainera

* Atlantikoko esklabo merkataritza
* Esklaboen Salerosketaren eta Abolizioaren Nazioarteko Eguna
* Esklabotzaren Aboliziaren Aldeko Nazioarteko Eguna

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Esklabotzaren Biktimen Oroimenaren Nazioarteko Eguna eta Esklaboen Salerosketa Transatlantikoa
* Datuak: Q865953
# Esklabo zoriontsuak

Esklabo zoriontsuak (gaztelaniaz: Los Esclavos Felices) 1819an Juan Crisostomo Arriaga bilbotar konposatzaileak sorturiko opera bat da. Egileak hamahiru urte zituenean burutu zuen. Orduko italiar estiloaren eragina nabarmena da, Mozart eta Haydnen klasikoena eta Rossiniren konposizio barrokoena (batez ere hasierako staccaton).

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak

## Kanpo estekak

* Arriaga - Overture to Los Esclavos Felices YouTuben
* Datuak: Q12262602
# Esklaboen Kosta

Esklaboen Kosta izen historikoa da, garai batean Beningo golkoko Mendebaldeko Afrikako zatiak izendatzeko erabili zena. Izena Atlantikoko esklaboen merkataritzaren garaian, XVI. mendetik XIX. mendera arte, esklabo afrikarren iturri nagusia izatetik hartzen du. Beste itsasaldeko eskualde batzuk historikoki beren esportazio kolonial bikainagatik ezagunak dira, hala nola, Urre Kosta, Boli Kosta eta Piperbeltz Kosta.

## Historia

Ikerketa gehienen arabera, esklaboen merkataritzaren hasierak ez dira ondo dokumentatuak. Zaila da merkataritzaren garapena jarraitzea arlo honetan baita Atlantikoan zeharreko esklaboen merkataritzaren barruko integrazioa ere 1670 baino lehenago, Europako iturriek merkataritza mota hau dokumentatzen hasi zirenean.
Esklaboen merkataritza hain handia izan zen XVIII. eta XIX. mendeetan, zeren "komunitate atlantikoa" sortu zen. Esklaboen merkataritza Portugaldarrek, Holandarrek, Frantziarrek eta Britaniarrek Europan erraztu zuten. Esklaboak Mundu Berrira joan ziren, batez ere Brasilera eta Karibera. Afrikako esklabo horiek esportatzen zituzten portuek Ouidah, Lagos, Aneho (Popo txikia), Grand-Popo, Agoué, Godomey, Porto Novo eta Badagry dira. Portu horiek Afrikako komunitateek, tribuek eta erresumek emandako esklaboak saltzen zituzten, baita Alladako eta Ouidaheko portuek ere, geroago Dahomey erresumak hartu zituenak.
Ikertzaileek uste dute 2 eta 3 milioi esklabo eskualde horietatik esportatu zirela eta Amerikako alkohol eta tabakoa eta Europako zuntzak bezalako merkantzien truke saldu zirela. Oraingo kalkuluen arabera, Afrikako 12 milioi afrikar inguru itsasontziratuak izan ziren Atlantikoan zehar, nahiz eta merkatariek erositako kopurua askoz ere handiagoa izan.
Aldaketa konplexu horrek hiru eskualde hauen arteko lotura politiko eta kulturalak eta merkataritza-harremanak bultzatu zituen. Erlijioak, estilo arkitektonikoak, hizkuntzak, ezagutza eta beste ondasun berriak garai hartan nahasten ziren. Esklaboez gain, gizon libre askok truke-bideak erabiltzen zituzten toki berrietara bidaiatzeko, bai esklaboek eta bidaiari libreek Europako eta Afrikako kulturak nahasten lagundu zuten. haien arteko ezkontzak dokumentatu dira Ouidah bezalako portuetan, non europarrak egonkortuta egon ziren. Komunikazioa oso zabalduta zegoen hiru merkataritzako esparruetan, hainbesteraino, non esklabo indibidualen jarraipena egin zitekeen.
Esklabotza Europako herrialdeek abolitu ondoren, esklaboen merkataritzak independentea jarraitu zuen (gobernu eragileen ordez). Kultura integrazioa hain zabala bihurtu zen, kultura bakoitzaren ezaugarri nagusiak gero eta zabalagoak izan ziren. Brasilgo kulturaren kasuan —Portugalgo kulturatik bereizi zen Afrikako, Portugalgo eta Mundu Berriko tradizioen konbinazioagatik— Brasildar estiloko soinekoak, sukaldaritza eta portugesa hitz egiteko era hasi ziren Brasilgo nortasunaren eskakizun nagusiak bihurtzen, etnia, erlijioa, edo kokapen geografikoa aparte utziz.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 168. araua: Afrika kolonialeko toponimia. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1360692
* Multimedia: Slave Coast / Q1360692
# Esklabotzaren Abolizioaren Aldeko Nazioarteko Eguna

1986an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak abenduaren 2a izendatu zuen Esklabotza Ezeztatzeko Nazioarteko Eguna.

## Historia

1949ko abenduaren 2an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak Pertsonen salerosketa eta Explotazio Sexualaren aurkako Konbentzioa onetsi zuen. Ondoren, 2002ko abenduaren 18ko 57/195 ebazpenean, NBEren Batzar Nagusiak 2004a Esklabotzaren aurkako Borrokaren Nazioarteko Urtea aldarrikatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ «International Day for the Abolition of Slavery» www.timeanddate.com.
* ↑ Refugees, United Nations High Commissioner for. Refworld - Convention for the Suppression of the Traffic in Persons and of the Exploitation of the Prostitution of Others. .
* ↑ «General Assembly of the United Nations» www.un.org.

## Ikus, gainera

* Esklabotza
* Esklabotza Afrikan
* Pertsonen salerosketa eta Explotazio Sexualaren aurkako Konbentzioa

## Kanpo estekak

* Esklabotza Ezeztatzeko Nazioarteko Egunaren webgune ofiziala
* Datuak: Q3765917
# Eskleraktinio

Eskleraktinioak, Hexacorallia azpiklasearen klindario-antozooen orden bat dira, harrizko koral edo koral gogor ere esaten zaienak. Marmoka-egoeran ez dauden itsasoko animaliak dira, eta polipo-egoeran baino ezin dira bizi. Itsas anemonen oso antzekoak dira, baina kanpo-eskeleto gogorra sortzen dute eta sei tentakulu edo seiren multiploak diren tentakuluak dituzte. Hainbat forma, tamaina eta kolore aurki daitezke orden honen barnean.

## Erreferentziak

* ↑ Cooper, Timothy F.; Fabricius, Katharina E.. (2012). «Pigmentation of massive corals as a simple bioindicator for marine water quality» Marine Pollution Bulletin 65 (4-9): 333–341. doi:10.1016/j.marpolbul.2011.07.019. ISSN 0025-326X. (Noiz kontsultatua: 2023-04-25).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q195605
* Multimedia: Scleractinia / Q195605
* Espezieak: Scleractinia
# Esporlatu

Esporlatu Italiako udalerri bat da. Sassariko probintzian kokatuta dago, Sardinia eskualdean. 375 biztanle ditu, 18,4 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Esporlatuk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bottidda Illorai Burgos

## Kanpo estekak

* Datuak: Q390704
* Multimedia: Esporlatu / Q390704
# Esporokarpo

Onddoetan, esporokarpoa edo fruitu-gorputza esporak ekoizten dituzten egiturak (basidioak edo askuak) eusten dituen egitura zelulanitza da. Fruitu-gorputza onddoen bizi-zikloaren fase sexualean parte hartzen du; bizi-zikloaren gainerako denbora mizelioaren hazkuntza begetatiboan oinarritzen da.
Basidiomikotoen esporokarpoari basidiokarpo deitzen zaio, eta askomikotoen esporokarpoari askokarpo deritzo. Bai multzo batean zein bestean fruitu-gorputzen askotariko formak eta morfologiak daude. Hain zuzen, onddoen identifikazio eta taxonomiarako ezaugarri garrantzitsua izan ohi da.
Fruitu-gorputzak epigeoak dira lurgainean hazten badira. Lurrazpian hazten badira, hipogeoak direla esaten da. Lehen begiratuan ikusten diren esporokarpo epigeoak hizkera arruntean perretxiko deiturikoak dira. Onddo hipogeoen fruitu-gorputzei, berriz, boilur edo boilur faltsu deitzen zaie. Bigarrenek esporak barreiatzeko estrategia berezia garatu dute: animaliek lurpetik atera eta jan egin behar dituzte esporak hedatu ahal izateko.
Perretxiko-biltzaileek esporokarpoaren ezaugarriak erabiltzen dituzte gehien bat onddo-espezieak bereizteko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1132089
# Esport 3

Esport 3 Kataluniako Televisió de Catalunya korporazio publikoaren telebista kateetako bat da. Katea 2010eko urrian sortu zen.
Telebista kate honen ardatz nagusia kirolak dira. Kirol ekintzak emititzen dira gehienbat ikuslego maximoa dagoen orduetan.

## Ikus, gainera

* Televisió de Catalunya

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Katalanez)
* Datuak: Q3321696
# Esportazio

Ekonomian, herrialde bateko esportazioa beste herrialde baterako egindako ondasun eta zerbitzuen salmenta da. Adibidez, Euskal Herrian ekoiztutako esnea Afrikara bidaltzen denean, Euskal Herrian esne-esportazio bat burutu dela esango da. Afrikan, berriz, esne-inportazio bat egin dute Euskal Herritik. Nazioarteko merkataritza esportazio eta inportazioen fluxuak osatzen du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q182722
* Multimedia: Exports / Q182722
# Esporles

Esporles Mallorca uharteko udalerria da, Serra de Tramuntana eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 4.808 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Balear Uharteetako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q847321
* Multimedia: Esporles / Q847321
# Esporofito

Esporofitoa (greziaretik spora = 'hazia' + phyto = 'landarea') landareek dituzten bi fasetako bati deritzo, beste fasea gametofitorena izanik. Esporofitoaren zelula guztiak diploideak dira, gametofitorenak haploideak diren bitartean. Esporofitoa eta gametofitoa txandakako ugalketa duten landareetan agertzen dira. Ugalketa mota horretan prozesu sexualak eta asexualak txandakatzen dira.
Belaunaldi-txandaketa ere dute esporofito eta gametofito duten landareek. Belaunaldi asexuala esporofito diploidea da, esporak dituena, eta belaunaldi sexuala gametofitoa, sexu bidezko ugalketa duena (gameto haploideak baititu).
Esporofitoak eta gametofitoak morfologia oso desberdina dute. Nahiz eta landare beraren bi fase izan, itxura aldetik ez ohi dute zer ikusirik.
Esporofitoek zelula diploideak dituzte. Esporofitoetan meiosia gertatzen da, eta horren ondorioz espora diploideak espora haploideak bihurtzen dira. Espora horiek hozitzen direnean gametofito haploidea agertzen da.
Esporofitoa zigoto batetik dator. Zigoto hori, bestalde, bi gameto haploideen bat-egitearen ondorioz sortzen da. Gameto horiek gametofitoaren gameto-ontzietan sortzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q647173
# Espora

Biologian espora (antzinako grezieraz: σπορά, spora, "hazia") oso ugalgorputz txikia da, zelulabakarra gehienetan (zelulanitza onddo batzuetan), garatzen denean zuzenki beste banako bat eratzeko ahalmena duena. Onddo, landare, alga eta protozoo batzuetan eratzen dira.
Horrezaz gain, zelula begetatibo batek, bere paretak lodituz, egoera ez-egokietan eratzen duen gorputz iraunkorrari ere espora deitzen zaio. Endosporak, muturreko baldintzen aurrean (tenperatura, ur eta elikagairik eza, erradazioak...), hainbat bakteriok sortzen dituzten zelula erresistenteak dira.

## Espora motak

* Espora haploidea: zelula ama baten meiosiaz eratzen den espora, bere nukleoan kromosomak bikoiztu gabe dauzka eta zuzenki gametofito haploidea eratzeko ahalmena du.
* Espora meiotikoa: zelula ama baten meiosiaz eratzen den espora haploidea.
* Diktiospora edo horma-formako espora:zeharkako eta luzetarako trenkadak dituen espora trenkatua.
* Espora apaindua: azalean apaingarriak dituen espora.
* Hipnospora edo espora iraunkorra: zelula begetatibo batek, egoera ez-egoki baten aurrean, bere paretak lodituz, eratzen duen egitura iraunkorra.
* Teleutospora edo negu-espora: onddo uredinaleetan, udazkenean eratzen den kolore iluneko espora. Benetako klamidospora da eta negua igaro ondoren, ostalariaren hostoetan erne beharrean, lurrean ernetzen da.
* Uredospora edo uda-espora: herdoil-onddoetan (Uredinaleetan), udan eratzen den espora-mota. Esporen multzoa herdoil-kolorekoa da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/02/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* 1 2 Euskalterm Euskara.euskadi.net

## Kanpo estekak

* Datuak: Q177332
* Multimedia: Spores / Q177332
# Esporangio

Esporangioa (antzinako grezieratik: σπόρος, sporos, "espora" + ἀγγεῖον, angeion, "ontzia") edo espora-ontzia esporak eratzen eta gordetzen diren ontzia da. Zelulabakarra da alga eta onddoetan; zelula anitzekoa briofito eta pteridofitoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Esporangioa. Lur Hiztegi Entziklopedikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-4-10).
* ↑ Esporangio. Euskalterm Terminologia Banku Publikoa, euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2021-4-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4832012
* Multimedia: Sporangium / Q4832012
# Esporozoo

Esporozooak bizidunen talde parafiletiko bat dira. Denak parasitoak dira eta ez dute inongo mugimendurik. Beste izaki batzuen zelulatan bizi dira eta gaixotasunak kutsatu ahal dituzte, adibidez Plasmodium izeneko malariaren sortzaileak esporozooak dira.
Bere barruan dauden benetako taldeak hauek dira:
* Apicomplexa: hauei ematen zaie askotan esporozoo izena gaur egun. Dinoflagelatuekin harremana dute eta horregatik ziliatuekin batera Alveolata taldeak sartzen dira. Protistak dira.
* Haplosporidia: Cercozoaren barruko taldea dira, Rhizaria filumekoak, Protista erreinuaren barruan.
* Microsporidia: Gaur egun Fungi erreinuaren barruan sartzen dira eta hala ere polifiletikoak dira barruan. Batzuk Zygomycota filuman baitakoak dira eta beste batzuk Ascomycotaren barrukoak.
* Myxozoa: Animalia erreinukoak dira eta Cnidariaren parasito gisa jokatzen dute, baina batzuk animalia bilateralen taldearen parasito ere izan daitezke.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3967020
* Espezieak: Sporozoa
# Eraginkortasun (argipena)

Eraginkortasun termnioak adiera ezberdinak:
* ekonomian, eraginkortasuna output edo produktua ahalik eta baliabide gutxien erabiltzeko ahalmena da;
* energian, energia eraginkortasuna energiaren aurrezte-planetan erabilitako kontzeptua da eta lortutako emaitza edo produktuaren eta horretarako erabilitako energiaren arteko arrazoia da.
* estatistikan, zenbatesle baten eraginkortasuna zenbatesle baten propietate bat.
# Eraginkortasun (ekonomia)

Ekonomian, eraginkortasuna edo efizientzia lortutako emaitzen eta horretarako erabilitako baliabideen arteko arrazoia da. Prozesu ekonomiko batek emaitza berdina (ekoizpena, irabaziak edo helburuak) beste batek baino baliabide gutxiagorekin lortzen badu, eraginkorragoa dela esaten da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q615445
# Eragon (filma)

Eragon, 2006ko Stefen Fangmeier estatubatuarrak zuzendutako fantasia eta ekintza film bat da. Christopher Paolini idazlearen 2002ko izenburu berdineko eleberrian oinarritua dago. Ed Speleers, Jeremy Irons, Sienna Guillory, Robert Carlyle, Djimon Hounsou, Garrett Hedlund, Joss Stone eta John Malkovich aktoreek antzeztu zuten, eta Rachel Weisz aktoreak Saphira herensugeari ahotsa ipini zion.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Alagaësia eskualdeko kondairazko baso batean, Eragon (Edward Speleers) baserritar mutil gazteak harribitxi urdin eta arraro bat topatuko du. Bere familiak negu gorria igaro ahal dezan, mutilak harribitxia elikagaiengatik trukatzea erabakiko du, baina bapatean harria zirudienatik Saphira (Rachel Weisz) herensugea agertzeak zur eta lur utziko du, zinez, herensuge arrautz bat baitzen.

## Aktoreak

* Ed Speleers: Eragon
* Jeremy Irons: Brom
* Sienna Guillory: Arya
* Robert Carlyle: Durza
* Rachel Weisz: Saphira herensugearen ahotsa
* John Malkovich: Galbatorix
* Garrett Hedlund: Murtagh
* Alun Armstrong: Garrow
* Chris Egan: Roran
* Gary Lewis: Hrothgar
* Djimon Hounsou: Ajihad
* Richard Rifkin: Horst
* Steve Speirs: Sloan
* Joss Stone: Angela
* Caroline Chikezie: Nasuada
* Nick Paskhin: Herritarra

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q239296
# Eraikin Singularra

Eraikin Singularra Iruñeko hirian dagoen etxe-orratz bat da, 1968-1976 artean eraikia. Iruñeko eta Nafarroako eraikinik altuena da.

## Kokalekua

Iruñeko erdigunean, Iruñeko zitadelatik hurbil kokaturik dago, Pio XII.a etorbidea eta Armada etorbidearen artean, hots, Iruñeko Lehen Zabalgunearen azken muturrean.

## Historia

1968-1976 artean eraiki zen eta Javier Guibert, Manuel Jaén Albaitero, Manuel Jaén de Zulueta, Miguel Ángel Ruiz-Larrea eta Luis Lozano Giménez arkitektoek diseinatu zuten.

## Eraikina

Eraikina hiru zati edo dorretan banatzen da, erabilera erresidentzialeko bi zati eta bulegoak dituen beste zati bat. Ezaugarri eta estetika brutalista dituela agerikoa da.
Hasierako proiektuak eraikin askoz altuago bat eraikitzeko asmoa zeukan arren, aireportuaren ibilbideak ez oztopatzeko, gutxitu egin behar izan zen Eraikin Singularraren garaiera. Nafarroako eraikinik altuena da.

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko eraikinik altuenen zerrenda

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Eraikin Singularraren argazkiak
* Datuak: Q12256941
* Multimedia: Edificio Singular, Pamplona / Q12256941
* ↑ (Gaztelaniaz) Azanza López, José Javier. (2009). «Edificio Singular de Pamplona» www.unav.edu (Universidad de Navarra) (Noiz kontsultatua: 2021-05-13).
# Eraginkortasun biologiko

Eraginkortasun biologikoa (ingelesez: fitness eta, populazioen genetika arloan $w$ ikurra duena) animalia batek ondorengo bideragarriak uzteko duen gaitasuna neurtzen duen aldagaia da, animalia ingurunera zein heinetan moldatuta dagoen adierazten duena.
Indibiduo batek genotipo jakin batekin ugaltzeko duen gaitasuna deskribatzen du, hau da, hurrengo belaunaldiko gene totaletan indibiduo baten geneek duten proportzioa. Genotipo ezberdinen arteko ezberdintasunek eraginkortasunari eragiten badiote, orduan genotipoen maiztasunak aldatu egingo dira belaunaldietan zehar; eraginkortasun handiagoko genotipoak ohikoagoak izango dira. Prozesu horretan, eraginkortasun txikieneko populazioak denboran zehar desagertzen dira, eta eraginkortasun handieneko populazioak nagusitzen dira. Prozesu horri hautespen naturala deitzen zaio.
Herbert Spencerren "eraginkorraren biziraupena" (ingelesez: survival of the fittest) gaizki berrgrabatutako ideiak ez dio erreferentzia egiten organismoek beren bizi-denboran duten biziraupen-tasari, baizik eta hurrengo belaunaldietan kopia genetiko gehiago utziko dituen norbanako edo biztanleriari.
Genetikoki, honela defini daiteke alelo batek ondorengo belaunaldiei egiten dien batez besteko ekarpena:
$W=lm$
Non $W$ = Egokitzapen absolutua; $l$ = Biziraupena eta $m$ = ugalkortasuna.
Egokitzapen erlatiboa edo eraginkortasun biologiko erlatiboa hainbat egokitzapen alderatzean erabilitako neurri bat da, non egokitzapen horiek erlatibizatu egiten baitira beste egokitzapen batzuekiko (normalean, handiena).

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2011]

## Bibliografia

* (Ingelesez) Sober, Elliott. (2001). R. Singh, D. Paul, C. Krimbas, and J. Beatty ed. The Two Faces of Fitness. in: Thinking about Evolution: Historical, Philosophical, and Political Perspectives. Cambridge University Press, 309-321 or..
* (Ingelesez) Orr, HA. (2009ko abuztua). «Fitness and its role in evolutionary genetics» Nat. Rev. Genet. 10 (8): 531–9. doi:10.1038/nrg2603. PMID 19546856..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q331710
* Multimedia: Fitness / Q331710
# Eragingailu

Eragingailua edo eragintza-sistema mekanismo edo sistema bat mugitzeaz eta kontrolatzeaz arduratzen den makina baten osagaia da, adibidez balbula bat irekitzea. Termino sinpleetan, "mugitzailea" da.
Eragingailu batek kontrol-seinale bat eta energia iturri bat behar ditu. Kontrol-seinalea nahiko energia baxua da eta tentsio edo korronte elektrikoa, pneumatikoa edo fluido hidraulikoaren presioa edo giza indarra izan daiteke. Bere energia-iturri nagusia korronte elektrikoa, presio hidraulikoa edo presio pneumatikoa izan daiteke. Kontrol-seinale bat jasotzen duenean, eragingailu batek iturriaren energia mugimendu mekaniko bihurtuz erantzuten du. Zentzu elektriko, hidrauliko eta pneumatikoan, automatizazio edo kontrol automatiko modu bat da.
Eragingailu bat kontrol-sistema batek eragiketa edo zeregin bat burutzeko jarduten duen mekanismoa da. Kontrol-sistema sinplea izan daiteke (sistema mekaniko edo elektroniko finkoa), softwarean oinarritutakoa (adibidez, inprimagailu-kontrolatzaile bat, roboten kontrol-sistema), gizakia edo beste edozein sarrera.

## Historia

Eragingailu pneumatikoko sistemaren eta eregingailu hidraulikoaren sistemaren historia Bigarren Mundu Gerraren garaikoa da (1938). Xhiter Anckeleman-ek sortu zuen lehenengoz, motorretan eta balazta-sistemen ezagutza erabili zuen auto baten balaztak ahalik eta higadurarik txikienarekin indar handiena ateratzeko irtenbide berri bat lortzeko.

## Erreferentziak

* ↑ «About Actuators» www.thomasnet.com.
* ↑ «A Great Combination: Pneumatic Actuator, Pneumatic Timer, Pneumatic Valves, and Pneumatic Indicators : Ellis/Kuhnke Controls» www.ekci.com.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423488
* Multimedia: Actuators / Q423488