# ISO 690

ISO 690 hainbat dokumentu motatako erreferentzia bibliografikoak arautzen dituen ISO araua da, dokumentu elektronikoak barne. Nazioarteko arau honek, nazioarteko estandar honek, zehazten du argitaratutako dokumentuen erreferentzietan zein osagai bibliografiko sartu behar diren eta zein ordenatan adierazi behar diren. Erreferentzia bibliografikoak ematerakoan, eredu batzuk ezartzen ditu.

## Ezaugarriak

ISO 690 arauak edo estandarrak zehazten du, dokumentu inprimatuetan zein inprimatu gabeko dokumentuetan, erreferentzia bibliografikoak nola eman.
Estandarraren azken bertsioa 2021ean argitaratu zen, eta mota askotariko informazio baliabideak biltzen ditu, monografiak, ekarpenak, patenteak, material kartografikoak, informazio elektronikoko baliabideak (ordenagailuko softwarea eta datu baseak barne), musika argitalpenak, grabatutako soinua, grabatuak, argazkiak, lan grafikoak, komikiak, eta hainbat motatako ikus-entzunezkoak, mugitzen diren irudiak eta sinkronizatzen zaizkion soinuak, besteak beste.
ISO 690 argitalpen akademikoei lotutako ISO arau batzuen artean dago, hala nola ISO 214, laburpenetarako arauak ezartzen dituena; ISO 2145, idatzizko dokumentuen zatiketa eta azpisailen zenbakikuntzari buruzko arauak eta ereduak ezartzen dituena; eta ISO 2014 eta ISO 3166, hurrenez hurren, daten eta herrialdeen kodeen erabilera zuzena ezartzen dutenak.
Puntuazioa eta idazkera estiloa ez dira estandarraren zatia; neurri handi batean, estandar honek edukia antolatu nahi du aurkezpena baino.
ISO 690ak erreferentziazko eskema bat proposatzen du elementu bibliografikoen ordena finkoarekin, non argitalpenaren data agertzen den leku eta argitaratzailearen "produkzio informazioaren" ondoren, baina salbuespena onartzen du Harvard sistemarentzat, zeinetan data sortzailearen izenaren ondoren agertzen den.
Estandarrak hiru aipamen metodo egiteko aukera ematen du:
* autorea eta data ("Harvard sistema"), non sortzailearen izena eta aipatutako iturriaren argitalpen urtea agertzen diren testuan;
* zenbakizkoa, zeinetan testuko zenbakiek - parentesi borobil edo karratuen artean edo goi-indizean- iturrietara bideratzen dute irakurlea, lehen aipatutako ordenaren arabera;
* oharrak, testuko zenbakiek - parentesi borobil edo karratuen artean edo goi-indizean -iturrietara bideratzen dute irakurlea, testuan agertzen diren ordenaren arabera zenbakituta.

## Argitalpen historia

ISO 690 arauaren lehen edizioa 1975ean argitaratu zen.
Bigarren edizioa 1987an argitaratu zen, eta patenteen aipamenen elementu espezifikoak bildu zituen, haiei buruzko ISO 3388:1977 araua zaharkituta utziz.
1997an, ISOk bigarren zati bat argitaratu zuen, dokumentu elektronikoen aipamenari eskainia. Ondorioz, ISO 690 arauak bi zati bereizi zituen 1997tik 2010era: ISO 690:1987, oro har dokumentuei buruzkoa, eta ISO 690-2:1997, dokumentu elektronikoei buruzkoa.
2010ean, bi dokumentu hauek berrikusi eta lan bakarrean batu ziren, arauaren hirugarren edizioa osatuz.
Laugarren edizioa 2021eko ekainean argitaratu zen ISO 690:2021 gisa.

## Erabilera

Argitalpen akademikoan, ISO 690 araua betetzea ez da askotan zorrotza izaten.

## Arau orokorrak

Hizkuntzaren trataerari dagokionez, erreferentzia-bibliografikoen elementu guztiak (egilea, izenburua, edizioa, argitaletxea…) dokumentuaren jatorrizko hizkuntzan egon behar dute, euskarri-mota, deskribapen fisikoa, kontsulta eremua eta oharrak izan ezik, erreferentzia-bibliografikoen hizkuntzan aipatzen dira eta.
Tipografiaren aldetik kontuan hartu behar da, dena letra xehez idazten dela, idatziko dugu letra xehez; eremu jakin batzuk letra etzanez joango dira; eremu batzuk aukerazkoak dira; eremu jakin batzuk kakotxen artean (" ") jartzen dira; eta beste batzuk, kortxete artean () edo parentesi borobilen artean.

## Aipamen moduak

A eranskinak hiru metodo proposatzen ditu testu batean egindako aipu bat dagokion erreferentziarekin lotzeko, hau da, idazleak kontsultatu duen baliabidearen deskribapen bibliografikoarekin lotzeko. Metodo horiek arauak ematen ditu, informazio gisa, eta ez dute arau-baliorik. Gauza bera gertatzen da adibideetan emandako erreferentzien estiloarekin (arauak proposatutako erreferentzietatik ateratakoak).
* « izena eta data » sistema (Harvard estiloan erabiltzen dena)
Aipamenetan, parentesi artean, testuaren gorputzean aipatzen den baliabidearen egilearen abizena eta argitaratutako urtea adierazten da. Autorearen izena esaldian erabiltzen bada, parentesitik ateratzen da. Behar den orrikatzea urtearen ondoren ere adieraz daiteke. Baliabide bat baino gehiago aipatzen badira, parentesi berean sartuko dira, puntu eta koma batez bereizita.
Aipatutako baliabideen erreferentzia osoak zerrenda gisa aurkezten dira, ordena alfabetikoan ordenatuta. Baliabide bakoitzaren erreferentzian honako hauek ageri dira: sortzailearen izena, letra xehe batek zehaztutako argitaratze-urtea, eta deskribapenaren gainerakoa (urtea gabe).
* Zenbakizko sistema
Aipua parentesi artean, kortxete artean edo goi-indizean aurkezten da, aipatutako baliabide berri bakoitzari unitate bat gehitzen zaiolarik, 1etik hasita. Testuan gorago aipatutako baliabide bat berriz aipatzen denean, zenbaki bera erabiltzen da. Behar den orrikatzea, zenbakiaren ondoren ere adieraz daiteke. Zenbait baliabide aipatzen badira, dagozkien zenbakiak jarraian adierazten dira, koma batez bereizita. Adibidez:
Aipatutako baliabideen erreferentzia osoak zerrenda gisa aurkezten dira, zenbakizko ordenaren arabera sailkatuta, testuan aipatzen diren ordenaren arabera. Baliabide bakoitzaren erreferentzian ordena zenbakia, sortzailearen izena eta deskribapenaren gainerakoa sartzen dira.
* Ohiko oharrak
Aipuak parentesi artean, kortxete artean edo goi-indizean jartzen dira testuan agertzen diren ordenaren arabera. Ohar horiek aipatutako baliabideen erreferentziak dituzte. Ohar batek hainbat baliabideri buruzko erreferentziak izan ditzake. Testuan aipatutako baliabide beraren ondorengo aipamenen kasuan, beste zenbaki bat duen ohar bat sortuko da.

## Erreferentzien zerrendetako sarrerak (ISO 690:1987)

ISO 690ak egile-eskubideak ditu, eta ez da doakoa banatzeko. Unibertsitateetako liburutegi zerbitzuek arauaren laburpenak argitaratu ohi dituzte irakurleen eta ikerlarien esku dohainik jartzeko. Uneko edizioa baina zaharragoa den aurreko bertsioen aplikazioa ez da akats giza hartzen.

### Egilearen lehentasuna
#### Egile bakarra

Dokumentua egile bakar batek egin duenean, lehenengo elementua egilea izango da, era honetan jarrita: abizena edo abizenak, izena (osoa edo inizialekin), adib.: Torrealdai, Joan Mari (edo J. M.)

#### Bi edo hiru egile

Dokumentua bi edo hiru egileen artean egin dutenean, guztiak jartzen dira, aurrekoan aipatu den moduan, hau da: abizena(k), izena. Egileak honela bereizten dira: tartea, puntu eta koma eta tartea. Adibidez, Eguzkitza, Andolin (edo A.) ; Palazio Arko, Gorka (edo G.)

#### Hiru egile baino gehiago

Dokumentua hiru egilek baino gehiagok egin dutenean, egile guztiak aipatu daitezke edo haietako baten bat bakarrik. Azken kasu horretan, izenaren ondoren … et al. latindar laburdura jartzen da). Adibidez: Aranburu Gereño, Jon … et al.
Anonimoa
Egilerik agertzen ez den dokumentuetan edo erakunde baten lan kolektiboa ez denean (txostena, baliabideak…), lehenengo elementua izenburua da, letra etzanez idatzita. Adibidez: Euskal Herriko kultura-ohiturei, -praktikei eta –kontsumoari buruzko estatistika 2007-2008.

#### Erakundeak

Egilea erakunderen bat bada, eta dokumentua erakundearen baliabideetan edo bere jarduera administratiboan datzanean, lehenengo elementua erakundearen izena da eta kasu horretan ere erakundearen izena letra xehez idazten da. Adibidez: Oñatiko Unibertsitatea. Liburutegia

##### Menpeko erakundea

Erakundearen izena eta gero, puntu eta tarte baten bidez banatuta, menpeko erakundearen izena jartzen da; Adibidez: Euskadi. Aurrekontuaren Zuzendaritza

##### Administrazioaren erakundeak

Lehendabizi izen geografikoa aipatutzen da eta gero erakundea. Adibidez: Euskadi. Lehendakaritza

##### Erakundea oso ezaguna ez denean

Leku-izena parentesi artean aipa daiteke. Adibidez: Antso Jakituna Fundazioa (Gasteiz)

#### Egile laguntzaileak (zuzendaria, koordinatzailea, argitaratzailea, biltzailea, itzultzailea…)

Egile laguntzaileak ere kontuan hartzen dira, haien funtzioa, laburduraz edo hitzak osorik aipatuz. Egilerik agertzen ez denean, baina bai bigarren mailako egileak (zuzendaria, koordinatzailea, argitaratzailea, biltzailea, itzultzailea, etab.), hauek dira erreferentzia-bibliografikoaren lehendabiziko elementuak. Adibidez: Arrieta Sagarna, Mª Jose, koor.
*Egilea agertzen denean, bigarren mailako egileak (zuzendaria, koordinatzailea, argitaratzailea, biltzailea, itzultzailea, etab.) izenburuaren ondoren aipa daitezke, era honetan: izena eta abizenak, eta garatzen duten funtzioa. Adibidez: Juan Navarro, mar. ; Lontxo Oihartzabal, itz. (mar.: marrazkiak; itz: itzultzailea)

### Aleak eta orrialdeak

Eremu honetan ez dira jartzen atalei edo orrialdeei (tomoak, faszikuluak, karpetak…) erreferentzia egiten dieten hitzak edo laburdurak.

### Iturri edo baliabide motaren araberako ereduak
#### Monografiak

Monografia bat, aldizkakoa ez den liburu edo idazlan bat da, hau da, bolumen bakar batean osatua edo bolumen kopuru mugatu batean osorik argitaratzen dena.
Osagai bakoitza, honela jartzen da:
* Egilea: Altonaga, Kepa
* Izenburua eta azpiizenburua: Armand David, pandaren aita. Letra etzanez eta iturrian dauden bezala jarriko ditugu. Izenburua hizkuntza batean baino gehiagotan agertzen denean izenburu guztiak jar daitezke berdin-ikurraz ( = ) bereiztuta.)
* Edizioa: 4. argit. zuz. eta egun. Soilik hizkuntza batean jarriko ditugu datu hauek, dokumentuan agertzen den moduan.
* Argitalpen-datuak: Donostia : Erein, 1998 Soilik hizkuntza batean jartzen dira datu horiek, dokumentuan (lehen orrietan aurki daiteke gehienetan) agertzen den moduan.
* Lekua: argitaletxearen izena, urtea Ez badakigu dokumentua zein urtetakoa den uste dugun urtea jartzen da, galdera-ikurrarekin: 2008?. Ez dira jartzen urtearekin batera agertzen ohi diren hitzak: L.G., D.L., cop., etab.
* Aleak eta orrialdeak: Alearen zenbakia eta orrialde kopurua jartzen dira eta gorago esan den bezala, ez haiei orrialdeei erreferentzia egiten dieten laburdurak edota hitzak (or., libk., etab.).

#### Serieak (aldizkariak, buletinak, egunkariak, etab.)
##### Aldizkariak

Aldizkari zientifikoak edota akademikoan eta aldizkarien artikuluak askotan kontsultazen apiatzen dira ikerketetan eta idazlan akademikoetan aipatzen dira. Aldizkariek ez dute autore bat eta beraz, aldizakriaren izena da jartzen den lehen elementua. Aldizkari bakoitza, gaur egun, ISSN kodearen bidez identifikatzen da, adibidez: Jakin. Donostia : Jakin, 1956. ISSN 0211-495X; Zeruko argia. Iruña : Aita Kaputxinoak, 1919-1980. ISSN 0213-9103
* Izenburua eta azpiizenburua: Sustrai : revista agropesquera
* Argitalpen-datuak: Vitoria-Gasteiz : Eusko Jaurlaritza, Nekazaritza eta Arrantza Saila, 1985-
* Aldizkaria indarrean badago, sortutako urtea eta marratxoa jarriko ditugu: 1956- . Honez gero, argitaratzen ez bada, azken urtea ere jarriko dugu: 1919-1980
* Zenbaki normalizatua: ISSN 0213-330X

##### Aldizkari elektronikoak

* Egilea:
* Izenburua eta azpiizenburua: Zerbitzuan : gizarte zerbitzuetako aldizkaria = revista de servicios sociales
* Euskarri-mota: [linean]
* Edizioa:
* Argitalpen-datuak: Vitoria-Gasteiz : Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzua, 1986-
* Aldizkaria indarrean badago, sortutako urtea eta marratxoa jartzen dira: 1956- . Honez gero, argitaratzen ez bada, azken urtea ere jarrtzen da: 1919-1980
* *Deskribapen fisikoa:
* *Oharrak: aldizkakotasuna…
* Erabilgarritasuna eta sarbidea (beharrezkoa da lineako dokumentuetarako): http://www.zerbitzuan.net/
* Kontsulta-data (beharrezkoa izango da lineako dokumentuetarako): [kontsulta: 2010eko otsailaren 22a]
* Zenbaki normalizatua: ISSN: 1134-7147

#### Serie bateko artikulua
##### Aldizkarien artikuluak

Kasu honetan, artikulua sinatuta egon ohi da, autore batez edo hainbatez.
* Egilea (artikuluarena): Gartzia, Pruden
* Izenburua (artikuluarena): Kundera etorri duk hitaz galdezka
* Aldizkarien izenburua: Jakin
* Urtea: 2005
* Alea: 52:
* Zenbakia: 148
* Orrialdeak (artikuluenak): 75-86

##### Aldizkari elektronikoen artikuluak

* Egilea (artikuluarena): Leturia Arrazola, Francisco Javier ; Etxaniz Urtiaga, Nerea
* Izenburua (artikuluarena): “Adinekoen eskubideak”
* Kakotxen artean jarriko dugu.
* Izenburua eta azpiizenburua (aldizkariarenak): Zerbitzuan : gizarte zerbitzuetako aldizkaria = revista de servicios sociales
* Euskarri-mota: [linean]
* Edizioa:
* Eguneratze-, berrikuspen-data:
* Artikuluaren kokapena (dokumentu nagusiaren barruan): 2009, 46
* Dokumentu nagusiaren data, alea eta zenbakia jarriko ditugu. Halaber, artikuluaren orrialdeak jar daitezke.
* Erabilgarritasuna eta sarbidea (beharrezkoa izango da lineako dokumentuetarako):
* http://www.zerbitzuan.net/documentos/zerbitzuan/Adinekoen%20eskubideak.pdf
* Kontsulta-data (beharrezkoa izango da lineako dokumentuetarako): [kontsulta: 2010eko martxoaren 26a]

### Batzarrak eta jardunaldiak

Monografien antzera aipatzen dir.
* Egilea:
* Izenburua: Iruña eta euskara ihardunaldiak
* Izenburuaren ondoren, askotan agertuko dira batzarrak edo jardunaldiak egin zituzten lekua eta datak. Datu horiek ere izenburuaren ondoren aipatzen dira, baina letra arruntean.
* Edizioa:
* Argitalpen-datuak: Iruñea : Udala, 1996
* Orrialdeak: 462

#### Batzarretako eta jardunaldietako txostenak

Batzareetan edo jardunaldietan ikerlari batek edo ikerlari talde batek aurkeztutako txostena.
* Egilea (txostenarena): Kintana, Xabier
* Izenburua (txostenarena): Euskal eta Kartveliar izen batzuren kidetasunaz
* In: (Ik. monografiak) Monografien atalean azaldutako eremu berak jartzen dira.
* Egilea:
* Izenburua: Iruña eta Euskara Ihardunaldiak
* Argitalpen-datuak: Iruñea: Udala, 1996
* Aleak eta orrialdeak (txostenarenak): 13-19

### Egunkarietako artikuluak

* Egilea: Carrere Souto, Maider
* Izenburua: Emakumeok, jalgi gaitezen plazara
* Egunkariaren izena: Deia (Izen osoa, laburdurarik gabe.)
* Data: 2010eko martxoaren 9a
* Data osoa jarriko dugu (urtea, hilabetea eta eguna).
* *Atala: Atalaren izena jar daiteke.
* Orrialdea (artikuluarena): 4

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) 14:00-17:00. «ISO 690:2021» ISO (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
* ↑ ISO 690:2010.
* ↑ ISO 690:1975.
* ↑ ISO 690:1987.
* ↑ ISO 690-2:1997.
* ↑ (Ingelesez) Delgado López‐cózar, Emilio. (1999-08-01). «ISO standards for the presentation of scientific periodicals: little known and little used by Spanish biomedical journals» Journal of Documentation 55 (3): 288–309. doi:10.1108/EUM0000000007147. ISSN 0022-0418. (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
* ↑ (Ingelesez) Bertin, Marc; Atanassova, Iana. (2012-07). «Semantic Enrichment of Scientific Publications and Metadata: Citation Analysis Through Contextual and Cognitive Analysis» D-Lib Magazine 18 (7/8) doi:10.1045/july2012-bertin. ISSN 1082-9873. (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).
* 1 2 Martin, Eva; Luzuriaga, Gerardo. Erreferentzia-bibliografikoen oinarrizko gida laburra. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Estilo Harvard resumen. Zaragoza.
* ↑ Rojo Sierra, Amaia. (2022). «Merkurioren sareetan. Sevillako euskal merkatari, nabigatzaile eta negozio gizonen sare sozioekonomikoak (1480-1540)» Kondaira: euskarazko historia aldizkaria sarean 19 (Zenbaki berezia), 2022 (Zenbakiaren gaia: Historialari euskaldunen nazioarteko VI. topaketak. Egungo ikerlerroak eta etorkizunerako aukerak): 27-38. ISSN 1698-9287 ISSN-e 1698-9287..
* ↑ (Ingelesez) 14:00-17:00. «ISO 690:2021» ISO (Noiz kontsultatua: 2023-05-09).

## Ikus, gainera

* Bibliografia
* Oin-ohar
* Aipamenak eta erreferentzia bibliografikoak
* Erreferentzia bibliografikoen kudeatzailea
* BibTeX
* Dokumentazio-sistemak
* DIN 1505-2
* Estilo-liburu
* AMA estiloa
* MLA estiloa
* Chicago estiloa
* Harvard estiloa
* APA estiloa
* Vancouver estiloa

## Kanpo estekak

* Biblioteka. Ikasketa eta Ikerketarako. Baliabide Zentroa IIBZ Mondragon Unibertsitatea. UNE-ISO 690 araua. Erreferentzia bibliografiakoak, aipamenak eta bibliografia idazteko jarraibideak UNE-ISO 690:2013 arauaren arabera.
* La norma ISO 690:2010(E). Alicanteko Unibertsitatea.
* Library and Archives Canada:
** 1987. Excerpts from International Standard. ISO 690:1987. Information and documentation -- Bibliographic references - Content, form and structure Library and Archives Canada. (1987ko arauaren laburpenak Informazioa eta dokumentazioa – Erreferentzia bibliografikoak – Edukia, forma eta egitura)
** 2002. ISO 690-2. Excerpts from international Standard ISO 690-2. "Information and documentation -- Bibliographic references -- Part 2: Electronic documents or parts tehereof Library and Archives Canada.
* International Organization for Standardization:
** 2004. ISO 690-2. Information and documentation -- Bibliographic references - Part 2: Electronic documents or parts thereof 690-2 laburpenak: 1987 Informazioa eta dokumentazioa – Erreferentzia bibliografikoak – 2. zatia: Dokumentu elektronikoak edo haien zatiak
** 2010. ISO 690:2010 (2010) (en) Online Browsing Platform (OBP) (Linean nabigatzeko plataforma)
** 2021. ISO 690:2010. (en) Information and documentation — Guidelines for bibliographic references and citations to information resources
** 2021. ISO 690:2021. (en) Information and documentation — Guidelines for bibliographic references and citations to information resources
** 2021. ISO 690:2021.(fr) Information et documentation — Principes directeurs pour la rédaction des références bibliographiques et des citations des ressources d'information.
* Datuak: Q385738