# Belateko lapurrena

Belateko lapurrena euskal gaizkile batzuei egindako bertso-sorta da. Euskal Herrian bidelapurren inguruan kontatzen den istorio basati eta gordinenetakoa da Belateko lapurrena. Mugimendu handia zegoen portu hartan, Iruñera iristeko edo Iruñetik kostalderantz. 1809 eta 1817 urte artean aritu ziren Belateko lapurrak lanean, mugimendu horretatik probetxua atera nahian, eta hamaika krimen burutu zituzten. Nafarroa mailan bide garrantzitsua zenez, bidaiariak babesteko talde bat sortu zen: Lantzeko Guardianoak. Zenoz anaiak, Juan Martin, Pedro Martin eta Pedro Esteban, eta laugarrena Juan Bautista Lantz, Zenoz anaien koinatua. Bidea zaintzeko helburua zuten guardia horiek ziren, finean Belateko lapurrak.

## Gertakariak

Lehenik, guardiano gisa, bidaiariak eskoltatzen zituzten, eta kaminoan beraien poltsaren pisua neurtzen zuten galderak eginaz. Txanpon hotsak merezi zuela ondorioztatuz gero, bideko tokiren batean agurtu eta handik kilometro batzuetara erasotzen zituzten bidaiariak, mozorrotuta. Lapurretak egiteaz gain, batzu-batzuk ere hil omen zituzten lapurrek, eta gorpuak Almandozeko leize batera botatzen zituzten. Leize honen kokalekua jakina da: Almandozeko herrian, Belateko portuaren 35. eta 36. kilometroen artean, eskuinerantz irteten den kaminotxo bat hartu behar da, San Blaseko bentatik Almandozeko usategietara doana. Bertan, Barazelaiko ordokian, bada leize zulo bat dolina baten aldamenean. Sei bat metroko arrapala dauka, eta jarraian 35 metroko zulo bertikala. Horra botatzen zituzten eurekin gurutzatzeko zorigaitza izan zuten bidaiariak.
Belateko lapurren istorioa detaile handiz kontatu zuen Jose Maria Iribarrenek “El moro corellano y los bandidos de Lanz” liburuan. Iribarrenek istorioaren berri izan zuenean Lantzeko apaizarekin jarri zen kontaktuan, eta bere kasa bildutako informazioa eta abadeak eman ziona elkartuta idatzi zuen liburua. Lapurrak ikazkinak ziren. Behin baino gehiagotan jendea eurak egindako lapurreten salaketa jartzera joan, eta lapurren bila abiatzen zirela irudikatzen zuten. Hasieran jendea engainatuta zeukaten, baina denborak aurrera egin ahala geroz eta gehiagok zekiten egia, baina sekretua ez zen asko zabaldu, ikaragarrizko beldurra baitzien jendeak guardianoei. Anozibar herriko Salbatorena etxeko nagusiak aurre egin zien, baina heriotzarekin ordaindu zuen bere ausardia.
Azkenean, harrapatu eta urkamendira kondenatu zituzten. Joxe Migel Gorraiz izeneko seminarista batek idatzi utzi zituen bere koadernoan Lantzekoen exekuzioaren nondik-norakoak: lau gizon hil zituztela zintzilikatuta, denak Lantzekoak, eta bosgarren bat ez zutela hil 18 urte zeuzkalako, baina exekuzioak ikustera behartu zutela soka bat lepoan jarrita.
Bidelapurren gorpuak zatikatu egin zituzten eta hainbat krimenen eszenatokietan jarri: baten burua Anozibarreko Angiliturrin, beste batena Lantzeko Ganbo iturrian, beste batena oraindik “Aurpegi” deitzen zaion Ultzamako paraje batean, Almandozeko leize inguruan ere jarri zuten gorputz atalen bat.
Exekutatu zituzten egunean bertsolari bat zegoen publikoan, eta ez kanpotik joana, baizik eta bera ere presoa zelako. Gauza bat deklaratzen izeneko bertso sorta idatzi zuen, Oskorrik musikatu zuena. Oskorrik zuzenean jo zuteneko bertsio bat argitaratu zuen “Pub Ibiltaria” diskan.

## Bertsoak

1. Gauza bat deklaratzen  Bear det orain asi;  Denbora asko eztuela  Zer degun ikusi.  Enkargatu ninduena  Orain ez da bizi;  Lagunekin batian  Zuten galerazi:  Orien bekatuak  Ala zuten merezi.
2. Bi urte bete ditu  Esan zidatela  Batek partikularki  Lazki beldur tzela;  Aditzen baldin banuen  Galdu zituztela,  Berso bida berriak  Paratu netzala;  Orai abiatzen naiz  Oroitzen naizela.
3. Egun señalatua  Zen Santa Barbara,  Presentian giñenak  Oroitzen al gera;  San Jose gloriosoak  Gaitzala anpara,  Allegatu gabentanik  Tranze orretara.  Egun artan zituzten  Urkabian para.
4. Anayetan zarrena  Juan tzen aurrera;  Garbos pasa zituen  Zenbait eskalera;  Allegatu zanian  Gero urkabera,  Konseju onak ematen  Oyuz zegon bera.  Ai! ura egun artako  Gizonen galera.
5. Tunika bat buruan  Soñian trajia  Prebeniturik zegon  Ayen enkajia.  Eskaleretan goiti  Iduri pajia,  Iltzera goaki eta  Ura korajia!  Makurren zuzentzeko  A! zer parajia!
6. Ordukoz ura illa  Gero bigarrenari,  Kuerda lepotik sartzen  Zitzaizkolarik ari.  Tunika bat burutik  Zitzaion erori,  Begira gelditu zen  Bere anayari,  A! zer konsuelua  Biotz altxagarri!
7. Bida illak zituzten  Gero irugarrena  Ark manifestatzen zuen  Lastimarik geyena.  Lenagoa gaizki egiñaz  Gero zuen pena;  Etzuela guardatu  Jaunaren ordena,  Zuzen ibiliko da  Munduan zurduena.
8. Laugarrena juan tzen  Guzien atzian,  “”””Jesus””””! esaten zuen  Kuerda paratzian;  Salve bat errezatzeko  Artaz oroitzian;  Ala agintzen zuen  Ark eriotzian,  Pena asko zedukala  Bere biotzian.
9. Ayen etxuak ziran  Ongi probatuak;  Krueldade aundiyan  Ziren kastigatuak;  Lauetatik iru  Deskuartizatuak  Izugarriak ziran  Ayen bekatuak,  Amar lekutan daude  Puskak paratuak.
10. Eken pensamentua  Beti maldadian,  Ez dirade ibilli  Kristauen legian;  Ill eta arrobatuz  Zoazilarik bidian,  Nola egunaz eta  Igual gabian,  Orai pagatu tuzte  Azken egunian.
11. Ainbertze beldurrekin  Jendiak belaten;  Uste dut pasajeruak  Gusto artzen duten.  Bertzeren ontasunak  Ari ziren yaten;  Pesalunbria baizik  Etzuten ematen:  Pepek deskantsu ona  paratu du aurten.
12. Zenbait arroario (arrobario)  Eta eriotze  Mundu ontan klaroki  Aitortu dituzte;  Ainbertze gaixtakeri  Zirelarik gazte;  Geyago eginen zuten  Utzi balituzte,  Azkenian ederki  Pagatu dituzte.
13. Gaizki egin bazuten  Ayek mundu onetan,  Padezitu zituzten  Azken egunetan;  Baldin “”””por si acaso””””  Badaude biarretan,  Beren zorren pagatzen  Purgatorioetan,  Errezatu dezagun  Eken faboretan.
14. A! zer konsuelua  gure asoena (gurasoena)  Umiengatik artzen  Orrenbertze pena!  Asi eta ondoko  Pagamendu ona  Azkenekoz erortzen  Gaizki dabillena;  Ori da mundu ontan  Pensatu bear dena.
15. Gizonak mundu ontan  Pensatu bear luke  Nondik etor daiteken  Orrenbertze neke,  Jangoikoari oyuka  Miserikordia ezke,  Bañan etzioten utzi  Nai adiña epe.  Padrino ona zuten  Azkeneko Pepe.
16. Asko gurasoeri  Nai diet adierazi  Beren umiak nola  Bear dituzten azi.  Ingenio gaiztoak  Alez galerazi,  Jangoikoaren legia  Ongi arrerazi,  Nai duena egitera  Beñere ez utzi.
17. Konseju onak eman  Umeari gaztetan.  Dotrina erakutsi  goiz edo arratsetan.  Kastigu sobera gabe  Bear modutan,  Estimatu dezaten  Dabiltzan lekuetan,  Asko galtzen baitira  Gurasoen faltan.
18. Amar manamentuak  Agintzen duena  Jangoikua amatu  Da printzipalena.  Juramenturik gabe,  Gero bigarrena.  Obligaziua delarik,  Entzun meza bana.  Errespetua iduki  Aita eta amaingana.
19. Bortzgarrenekoa  Nior ez iltzia.  Lujuriak utzi eta  Ain guti ebastia.  Falso testimoniorik  Iñori ez goratzia.  Ez deseatu bertzen  Senar edo emaztia.  Ori da manamenduak  Ongi guardatzia.
20. Kalabozo batian  Kantuen paratzen,  Gosiak ill urrena,  Otzak akabatzen.  Ezta enbusteria,  Ala ari nitzen.  Anima defuntuak  Naute anparatzen.  Pasa baño errexago  Dirade kontatzen.”

## Erreferentziak

* ↑ cc-by-sa lizentziapean: Embarek, Beñat Hach. (2020-02-04). «Belateko lapurrak» ZUZEU (Noiz kontsultatua: 2020-06-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q96056540