# Politeismo

Politeismoa jainko-jainkosa asko gurtzen dituen erlijio mota da. Politeismo hitza grekotik dator poly + theoy, literalki jainko anitz esan nahi du. Aspaldiko garaietako erlijioak, panteoi zabal bati atxikitzen zirenak, politeistak ziren. Jainko askorengan sinesteak ez du baztertzen beste jainko guztien eta gizakien aita edo buru den Jainko Ahalguztidun eta Orojakitun baten sinesmena.
Historian zehar ia erlijio guztien ezaugarria izan da, judaismoaren, kristautasunaren eta islamaren salbuespenarekin. Politeismoan, oro har, jainkoen arteko mailak bereizten dira, beste guztien gainetik jainko goren bat aurkitzen delarik. Jainkoen artean ezarritako hierarkia hori gizarte ordenaren araberakoa izan ohi da. Maiz izadiaren indarrak edo gertakariak hainbat jainkoen esku ezartzen dira. Izadiari dagokionaz gainera, beste zenbait funtziorekin edo gertakarirekin loturik agertzen dira: osasuna, gerra, amodioa, lanbideak, etab. Garrantzi berezia izaten dute heriotzarekin eta heriotza ondoko epaiarekin zerikusia duten jainkoek. Antropomorfismoa ere politeismoaren ezaugarria izan ohi da; hala gertatzen zen, adibidez, antzinako greziarren erlijioan, jainkoen pentsamenduak eta jokabideak gizakienak berak baitziren.
Politeismoa onartzen duten erlijio gehienetan, jainko desberdinak naturaren indarren edo arbasoen printzipioen agerpenak dira, eta autonomo gisa edo jainko sortzaile baten edo printzipio absolutu transzendental baten (teologia monistak) aspektu edo emanaldi gisa ikus daitezke, naturan modu immanentean agertzen direnak (teologia panteista eta panenteista). Jainko politeista asko, jainko egiptoarrak edo hinduak izan ezik, gorpuzkeran planteatzen dira plano etereoan baino.
David Humeren arabera, politeismoa izan zen gizakien lehen erlijioa. Egia esan, Brontze Aroan eta Burdin Aroan erlijio forma tipikoa izan zen Garai Axial arte eta erlijio abrahamdarren garapenera arte, zeinaren azkenak monoteismoa defendatzen zuen. Ondo dokumentatuta dago antzinate klasikoko erlijio historikoetan, batez ere antzinako greziar erlijioan eta antzinako erromatar erlijioan eta, politeismo greko-erromatarren gainbeheraren ondoren, paganismo germaniar, paganismo eslaviar eta mitologia baltikoko erlijio tribaletan.
Beste adibide historiko batzuk dira antzinako Egiptoko, Greziako, Erromako, Zelta edo Iparreko erlijioak, Europako eta Ipar Afrikako eremuetan, eta ez ditugu ahaztu behar erlijio amerindiarrak, hala nola inka, maia edo mexikak, kolonaurreko batzuk aipatzearren.
Baina ez da hainbeste iraganeko sinesmentzat hartu behar, baizik eta guztiz gaurkoa eta gaurkotua: gaur egun dauden erlijio politeista garrantzitsuenak Txinako erlijio tradizionala, hinduismoa, japoniar sintoismoa, santeria eta hainbat erlijio neopagano dira.

## Terminoaren jatorria

Politeismo hitza grezierazko poli (asko) eta theos'etik (jainkoa) dator; hau da, jainko asko. Alexandriako Filon idazle judua izan zen hitza lehen aldiz erabili zuena grekoekin eztabaidan. Kristautasuna Mediterraneoan zehar eta Europa osoan hedatu ondoren, pagano, Jentil edo peioratiboagoa zen idolatra hitza gehiago erabili zen kristau ez zirenak izendatzeko. Juan Bodino izan zen terminoa berreskuratu zuena, XVI. mendean.

## Politeismoaren alderdiak

Politeismoa teismo mota bat da. Teismoaren barnean, monoteismoarekin kontrajartzen da —Jainko bakarrean, kasu gehienetan transzendentean— sinestearekin. Politeistek ez dituzte beti jainko guztiak berdin gurtzen, henoteistak izan baitaitezke, zeinak jainko jakin baten gurtzan espezializatzen diren. Beste politeista batzuk katenoteistak izan daitezke, zeinak jainko desberdinak garai ezberdinetan gurtzen dituzten.
Sistemak elementu natural, sentimendu eta giza jardueren pertsonifikazioa hartzen du barne, normalean hierarkia edo panteoi batean antolatuta. Horiek ez dira jainko bakarreko nomenklatura ezberdinak, ezaugarri indibidual argi eta garbi identifikatzen dituzten hainbat jainko baizik. Politeismoan jainko bakoitza banaka ohoratu eta dei egin daiteke, definitzen duten alderdien arabera.
Gizarte politeistetan, normalean, berez, ez dago teologiarik, nahiz eta normalean sistema filosofiko eta etiko nahiko konplexuekin batera egon. Naturaz gaindiko indar edo gertaera transzendental bakoitzak (tximistak, heriotzak edo haurdunaldiak, esaterako) ezarritako mekanismoei erantzuten die, ordena kosmiko konplexu eta hierarkiko handikoa osatzen dutenak eta mito, kondaira eta obra sakratuen bidez deskribatzen direnak. Politeismoan, ahozkoa edo idatzizko transmisio-esparru oso finkatua dela eta, ezagutza metatua da; hau da, berari eskainitako norbanakoen espekulazioz (xamanak, aztiak, apaizak, poetak) edo kontaktuaren bidez hedatzen da.
Askotan azpimarratzen da politeismoa, maiz, hierarkizatutako gizarteei dagokiela, gizarte-klaseetan estratifikazio handiarekin. Adibide arruntak Antzinako Egipton, Mesopotamian, greziar eta erromatar kultura klasikoan edo hinduismoan emango lirateke. Sinesmen politeista batzuek jainko baten nagusitasuna ere jartzen dute gainerako panteoiaren gainean (henoteismo izenez ezagutzen den gurtza), eta horrek monoteismorako urrats naturala izango zela ustearazi zien antropologoei.
Antropologo batzuen ustez, politeismoa animismoaren hurrengo urratsa da, erlijiotasunaren forma aurreratuago bat (zibilizazio-maila jakin batekoa), non naturaren indarrak diskriminatu, bereizi eta hautatzen diren eta, azkenik, jainko antropomorfoen serie baten bidez irudikatzen diren.

## Politeismoa antzinatean

Historian zehar, politeismoaren adibide aipagarri batzuk sumeriar eta Egiptoko kulturetan aurkitzen dira, Aesir eta Vanirren mitologian –Norvegiako mitologiako bi panteoiak, goiko eta behekoa, hurrenez hurren–, Joruben Orishak, ​​azteken eta beste askoren jainkoak... Gaur egun, iraganeko erlijio gehienak politeistak dira, eta mitologiarekin lotuta interpretatzen dira, nahiz eta kultura horiek garatu dituzten jainkoei buruzko istorioak kultu eta praktika erlijiosoen parte izan. Salbuespenak gutxi dira; Horien artean daude erlijio abrahamdarrak, eta, beharbada, Akenatonek Antzinako Egipton K.a. 1350 inguruan aldarrikatu zuen atonismoa.
Zibilizazio askotan, jainkoen panteoiak hazten joan ziren denborarekin. jainko partikularrak, jatorriz leku eta eremu zehatz batzuetan gurtzen zirenak, beste hiri eta lurralde batzuetako kultu erlijiosotan txertatu ziren herrien arteko liskarren ondoren, bi lurralde botereen arteko aldizkako gatazken ondoren, alegia. Aldaketa mota horren adibidea genius loci izeneko jainkoen inguruko bilakaeran ikus daiteke, zeinak bertako izpirituak baitziren.
Antropomorfismoa politeismoaren beste ezaugarri oso bereizgarria da eta gizakiaren antzekoak diren emozio, motibazio eta jokabideei egiten die erreferentzia. Hortaz, politeismoaren jainkoak, estatus gehiago edo gutxiagoko, pertsonaia konplexu gisa irudikatu ohi dira, gaitasun, beharrak, nahiak eta historiak dituztenak (askotan gizakietan daudenen antzeko modukoak), baina banakako ahalmen, gaitasun, ezagutza edo gizakiaren gaindiko pertzepzio osagarriekin. Fenomeno hori aginte forma jakin batzuen jainkotzearen jatorrian dagoela iradoki izan da, hala nola Antzinako Egiptoko faraoiak, Antzinako Erromako eta Txinako enperadoreak, zibilizazio handi batzuk izendatzearren. Politeismoa kultura-etapatik independentea da, eta, bai gizarte primitiboenetan, bai zibilizazio sofistikatuetan, hala nola babiloniar, sumeriar, txinatar, maiatar, aztekar, inkatar, greko-erromatar edo egiptoar zibilizazio sofistikatuetan, hedatutako erlijioen elementu nabarmena da, hala nola taoismoan, sintoismoan edo hinduismoan.

## Jainkoak eta jainkotasunak

Politeista erradikalek, izan ere, jainkoak izaki desberdinak eta independenteak direla uste dute, baina printzipio bateratzaile batean ere sinets dezakete, adibidez, platonistek. Politeista moderatuek, berriz, jainkoen aniztasuna errespetatzen dute, baina goi-mailako batasun jainkotiar baten aniztasun gisa hartzen dute, ez erlijio monoteistetan moduan, Jainko pertsonala, baizik eta jainkozko errealitate anitz gisa. Izan ere, monismo hori monoteismora hedatu, eta hurbiltzen da, nolabait, baina formarik gabe, eta hura osatzen duten atributurik gabe. Adibiderik bereizgarriena Brahman izango litzateke, Vedanta eta Yoga moduko korronte hinduekin, eta Unibertsoaren jatorrizko printzipioari erreferentzia egiten dion kontzeptu filosofiko eta espirituala adierazten du, eta korronte neopagano moderno batzuek eredu hori jarraitzen dute.
Politeismoa ezin da garbi bereizi erlijio ezagun gehienetan nagusi diren sinesmen animistetatik. Politeismoaren jainkoak dira, kasu askotan, naturaz gaindiko izaki edo izpirituen continuum baten maila gorena, arbasoak, deabruak, mamuak eta beste izaki magiko edo misteriotsu batzuk barne har litzaketenak. Zenbait kasutan, espiritu horiek zeruko edo ktoniko (azpimunduko) espirituetan banatzen dira, eta izaki horien guztien existentzian sinesteak ez du esan nahi denak berdin gurtzen direnik.
Budismoaren forma askok bodhisattvak gurtzea barne hartzen duten arren, ez dira jainkozko entitate gisa ikusten. Aitzitik, bodhisattvak argitasun maila handiagoa lortu duten gizakitzat hartzen dira, eta budismoaren printzipioetako bat da edozein gizaki, bizitza desberdin askoan zehar, antzeko maila batera irits daitekeela.
Pertsona batek hainbat jainkotan sinetsi ahal izateak ez du zertan esan nahi denak gurtu behar direnik. Politeista askok jainko bat baino gehiago dagoela uste dute, baina horietako bat edo batzuk baino ez dituzte gurtzen. Max Müller-ek izaki edo printzipio bati zuzendutako gurtzarako joeraz hitz egiten du, hala aitortua baina agerpen ugari dituena; teismo mota honi henoteismo deritzo. Batzuek henoteismoa monoteismoaren forma gisa ikusten dute, eta beste batzuek, berriz, monismo gisa; Historialari batzuek erlijio monoteistak henoteismotik sortu direla ere esan izan dute. Egungo kristau, judu eta musulmanen ikuspegitik, ordea, henoteismoa politeismoaren baliokidetzat eta haien erlijio-sistematik urrun dagoen kontzepziotzat hartzen da.

## Jainkotasun motak

Politeismoan aurkitzen ohi diren jainko mota batzuk honako hauek izan daitezke:
* Jainko sortzailea.
* Heroi kulturala.
* Heriotzaren jainkoa (ktonikoa).
* Biziaren, heriotzaren eta birjaiotzaren jainkoa.
* Maitasunaren jainkosa.
* Ama jainkosa.
* Jainko politikoa (erregea edo enperadorea).
* Zeruko jainkoa.
* Eguzki jainkoa.
* Jainko liluratzailea.
* Uraren jainkoa.
* Musika, arte, zientzia, nekazaritza edo beste jarduera batzuen jainkoak.

## Monoteismo eta politeismoaren arteko aldeak

Fedea, sinesmena, monoteismoaren oinarria dira; sinesmenak eta fedeak arrotzak diren kontzeptuak dira politeismoan. Erlijio politeistek ez dute jatorriaren eta sorkuntzaren arazoa planteatzen; Gehienetan, mundua betierekoa da, edo, bederen, bere jatorria funtsezko kaos batean aurkitzen du, jainkoek esku hartu ala ez.
Munduaren aniztasun eta ugaritasunaren aurrean, politeismo forma batzuek sorkuntza eta jatorri aniztasuna hartzen dute kontuan, existitzen denaren eraldaketak sortzen dituena. Beraz, horregatik ez dago fededunek dogmatikoki onartu behar duten sorkuntza-mitorik erlijio paganoetan, nahiz eta istorio nagusi bat egon daitekeen, Hesiodoren Teogonia adibidez.
Erlijio pagano bakoitzak bere panteoia du, eta, nahiko egonkorra den arren, aldaketa batzuk onartzen ditu: garatu daiteke, eta jainko berriak txerta daitezke beste kultu batzuk inportatuz edo tokiko kultu berriak sortuz. Hala eta guztiz ere, jainko berri bat sartzen bada eta aurretik existitzen denaren oso antzeko ezaugarriak baditu, oro har, jainko tradizionalaren izena daraman figura bakar batean bateratzen da.
Kultua jainkoen begirunean oinarritzen da, eta, horietatik, bat edo talde txiki bat nabarmentzen da, garrantzitsuena, jainko nagusiaren ezaugarriak bere gain hartzeko. Garrantzi txikiko jainkoen kultua desagertzen bada eta jainko nagusi baten begirunea soilik geratzen bada aktibo, orduan, henoteismoz hitz egiten dugu.

## Mitologia eta erlijioa

Garai klasikoan, Salustiok (IV. mendea) bost maila edo motatan sailkatu zuen mitologia:
* Teologikoa.
* Fisikoa.
* Psikologikoa.
* Materiala.
* Nahasia.
Teologikoak, izan ere, forma ikusgarririk erabiltzen ez duten mitoak dira, baizik eta jainkoen esentzia bera kontenplatzen dutenak: adibidez, Kronosek bere seme-alabak irentsi zituen. Jainkotasuna intelektuala denez eta dena, berez, adimen bihurtzen denez, mito hori jainkotasunaren esentziaren alegorian adierazten da.
Mitoak, fisikoki, kontuan har daitezke jainkoen jarduera munduari adierazten diotenean.
Modu psikologikoa arimaren beraren jarduerak edo/eta arimaren pentsamenduaren ekintzak (mitoak alegoria gisa) kontuan hartzean datza.
Materiala, berriz, objektu materialak benetan jainkoak balira bezala kontsideratzean datza. adibidez: Lurrari Nesga deitzea, Okeanos ozeanoari edo Typhoon beroari deitzea.
Mitoaren mota mistoa kasu askotan ikus daiteke; adibidez, diote jainkoen oturuntza batean, Erisek, diskordiak, urrezko sagar bat bota zuen esanez ederrenak bakarrik eutsi zezakeela eta jainkosak harengatik borrokatuko zutela, eta, beraz, Zeusek Parisengana bidali zituen hark epai zitzaten. Parisek Afrodita ikusi zuen ederrena, eta sagarra eman zion. Hemen, oturuntzak jainkoen botere hiperkosmikoak adierazten ditu; horregatik daude denak batera. Urrezko sagarra mundua da, kontrakoetatik eratu zena, eta, beraz, Erisek (edo diskordiak) botatzen du. Jainko ezberdinek opari desberdinak ematen dizkiote munduari, eta, horregatik, «sagarragatik borrokatzea» deritze. Eta zentzuaren arabera bizi den arimak —hori baita Paris— ez ditu munduko beste botereak ikusten, edertasuna baizik, eta sagarra Afroditarena dela dio.

## Idolatriarekin harremana

Monoteista askok idolatria modu gisa ikusten dute politeismoa. Monoteistek diote botere guztia jainko bakar batetik datorrela eta ez beste entitate edo eragile batzuetatik. Politeistek uste dute, oro har, beren panteoian beste jainko guztien gainetik dagoen izaki edo jainko goren bat dagoela, baina ez dute hura jainko berezi eta bakartzat hartzen.
Abrahamdar erlijioetako monoteistek jainko bakar batean sinesten dutenez, orokorrean, bekatutzat jotzen dute politeismoa onartzea edo Jainko bakarra baino jainko gehiago gurtzea, ekintzak idolatrak edo, are, deabruarenak, sektarioak edo heretikoak direla argudiatuz.
Itun Zaharreko eskribau biblikoek Israelen idolatria arbuiatzen zuten, eta jainkotasun edo botererik gabeko idolo soiltzat hartzen zituzten beste jainko batzuk. Lehen kristauek, Jesus Nazaretekoaren «Jainko bakarra dago» irakaspenetan oinarrituta, beste jainkoei egindako eskaintzak baztertu zituzten.
Gaur egun, bai judaismoan, kristautasunean eta horiengandik eratorritako erlijioetan (katolizismoa, protestantismoa, ortodoxian), bai islamean, idolatria eta bekatutzat hartzen dute beste jainkoetan sinestean edo gurtzean datzan edozein ekintza, uste baitute Jainkoak gorroto duela beste jainko bat gurtzea.
Politeismoa edo beste entitate batzuen begirunea baztertu arren, erlijio monoteista batzuek jainkozko izakien hierarkia dute beren mitologiaren barruan, hala nola aingeruak, zeinak Jainkoaren laguntzaile diren, edo deabruak, Jainkoaren etsai. Hori ez da oso desberdina jainkozko izaki edo laguntzaileen hierarkia duen jainko gorenaren noziotik.

## Politeismo historikoa

Panteoi politeista historiko ezagun batzuk dira sumeriar jainko egiptoarrak eta antzinako greziar erlijioa eta erromatar erlijioa biltzen dituen panteoi klasikoak. Erlijio politeista klasiko asko daude: Æsirren eta Vanirren mitologia nordiarra, Joruba, azteken mitologiako jainkoak eta beste. Gaur egun, erlijio politeista historikoei mitologia deitzen zaie peioratiboki, nahiz eta beren jainkoei buruz hitz egiten duten historia kulturalek beren kultu edo praktika erlijiosoetatik bereizi behar diren. Esaterako, mitologia klasikoko gatazketan irudikatzen diren jainkoak, oraindik ere, batzuetan, kontrakoaren tenpluaren alde berean gurtzen dira, eta horrek justifikatzen du fededunen buruan mitoaren eta errealitatearen arteko bereizketa. Antzinako Europako erlijioen arteko antzekotasun eta harreman handiak zirela eta, erlijio konparatuaren irizpideen barruan, erlijio aitzinindoeuropar erlijio bat bazegoela iradoki izan da, eta hortik eratorriko ziren hainbat herri indoeuroparren erlijioak eta erlijio hori, funtsean, erlijio naturalista numenistikoa zela. Iragan komun bateko nobedade erlijioso baten adibidea Dyeusen kontzeptua da, zeina desberdinak diren hainbat sistema erlijiosotan dokumentatzen den. Gaur egun, iraganeko erlijio gehienak politeistatzat hartzen dira, eta mitologiarekin lotuta interpretatzen dira, nahiz eta kultura haiek garatutako jainkoei buruzko istorioak kultu eta praktika erlijiosoen parte izan. Salbuespenak gutxi dira; horien artean, erlijio abrahamdarra eta, agian, K.a. 1350. urte inguruan gutxi gorabehera, Akenatonek Antzinako Egipton zabaldutako atonismoa dago.
Zibilizazio askoren egoerak hazi egin dira historikoki denborarekin. Hasiera batean hiri edo lekuen zaindari gisa gurtzen ziren jainkoak elkartu ziren inperioak lurralde zabalagoetan hedatzen zirenean. Konkistek kultura indartsuenaren egoera beste egoera berriago baten mende jartzea eragin zezaketen, hala nola Titanomakiaren kasu greziarra eta, agian, baita mitologia nordikoko Æsir eta Vanirren kasuan ere. Kultura-trukeak ekar lezake jainko bera bi lekutan oso izen desberdinekin aitortzea, hala nola greziar, etrusko eta erromatar kulturetan eta baita atzerriko erlijio bateko elementuak tokiko kultu batean sartzea ere, hala nola Osiris jainko egiptoarrarena, Antzinako Grezian denboran zehar gurtua eta Egiptoko edo Ekialdeko beste jainko batzuek Erromatar Inperioan sartutakoak. Orduan izan zen judaismoa zein kristautasuna benetan inperioaren lurraldean sartu ziren garaia, batez ere bere mendebaldean. Horrela, nolabait, politeismoak erlijio monoteisten hedapenean lagundu zuen.
Sinesmen sistema zaharrenek jainkoek gizakien bizitzan eragina zutela zioten. Dena den, Epikuro filosofo greziarrak jainkoak ustelezin eta zoriontsu bizi zirela eusten zuen, hilkorren aferaz arduratzen ez zirenak, baina adimenak hauteman zezaketenak, batez ere loaldian. Epikurok jainkoak materialak zirela uste zuen, gizakien antza zutela eta munduen arteko espazio hutsetan bizi zirela.
Erlijio helenistikoa, oraindik ere, politeistatzat har daiteke, osagai monista indartsuak dituena, eta, azkenean, monoteismoa, horrenbestez, tradizio helenistikoetatik sortuko da, Antzinate berantiarrean neoplatonismoaren eta teologia kristauaren forman.
Neolitikotik
* Serer erlijioa
Brontze Arotik Antzinate klasikora
* Antzinako Ekialde Hurbileko erlijioak
** Antzinako Egiptoko erlijioa
** Semiten antzinako erlijioa
* Erlijio vediko historikoa
* Antzinako Greziako erlijioa
* Antzinako Erromako erlijioa
* Antzinako zelten erlijioa
Antzinaro Berantiarretik Erdi Goi Arora
* Paganismo germaniarra
* Paganismo eslaviarra
* Paganismo baltikoa
* Paganismo finlandiarra

### Antzinako grezia

Antzinako Greziako hamabi olinpiarren eskema klasikoa (artearen eta poesiaren Hamabi Kanonikoak) hauek ziren:​ Zeus, Hera, Poseidon, Atena, Ares, Demeter, Apolo, Artemisa, Hefesto, Afrodita, Hermes eta Hestia. Dioniso Olinpora gonbidatu zutenean Hestiak dimisioa eman zuela iradokitzen den arren, hori eztabaidagai da. Robert Grabasek, The Greek Mythsen, bi iturri aipatzen ditu, zeinetan Hestiak, jakina, ez zuen bere lekua utzi, nahiz eta hala iradokitzen den. Hades sarritan baztertua izan zen Lurpeko munduan bizi zelako. Jainko guztiek boterea zuten. Hala ere, antzinatean, desadostasun handia zegoen haien artean nor zen gehiago jakin nahian. Hiri ezberdinek, sarritan, jainko berak gurtzen zituzten; batzuetan, bertako izaera zehazten zuten izenekin bereizten zituzten.
Politeismo heleniarra Grezia kontinentaletik haratago hedatu zen: Asia Txikiko Joniako uharte eta kostaldeetan, Magna Grezian (Sizilia eta Italiako hegoaldean), eta Mendebaldeko Mediterraneoan sakabanatutako greziar kolonietara, hala nola Massalia (Marseilla) edo Empúries. (Emporion). Greziar erlijioak etruriarren gurtzan eta sinesmenetan eragin zuen geroko erlijio erromatarra osatzeko.

## Herri erlijioa

Herri-sinesmenen izaera animista kultura unibertsal antropologikoa da. Naturan bizi diren mamu eta espirituen sinesmena eta arbasoen gurtzaren praktika mundu osoko kulturetan presente dago, eta, aldian-aldian, gizarte monoteista edo materialistetan, sineskeria gisa agertzen da, deabru, santu tutore, maitagarri edo estralurtarrekiko sinesmenarekin.
Erlijio politeista oso baten presentzia, apaiz kasta batek burututako kultu erritual batekin, antolakuntza maila handiagoa eskatzen du, eta ez dago kultura guztietan. Eurasian, kalashak dira bizirik irautea lortu duen politeismo kasu bakanetako bat. Gainera, hinduismoan, tradizio politeista herrikoi ugari barneratzen dira, nahiz eta hinduismoa, doktrinalki, teologia monista edo monoteista nagusi den (Bhakti, Advaita Vedanta). Vediko erritual politeista historikoak, hinduismoaren korronte txiki gisa, bizirik dirau; Shrauta izenez ezagutzen da. Zabalagoa da hinduismo herrikoia, tokiko edo eskualdeko hainbat jainkori eskainitako erritualekin.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Libbrecht, Ulrich (2007). Within the Four Seas...: Introduction to Comparative Philosophy. Peeters Publishers. p. 42. ISBN 9042918128
* ↑ Hornung, Erik (1999). El uno y los múltiples: concepciones egipcias de la divinidad (Julia García Lenberg, trad.). Biblioteca de ciencias bíblicas y orientales 4. Trotta. pp. 262 páginas. ISBN 9788430948048
* ↑ Hume, David (1799). J. Williams, ed. Essays and treatises on several subjects (en inglés). Dublin: J. Williams. p. 402. Consultado el 21 de marzo de 2019.
* ↑ Leroi-Gourhan, André (1994). Las religiones de la Prehistoria (Concepción Aya Gaseni, trad.). Barcelona: Laertes. ISBN 9788475842677
* ↑ Schmidt, Francis (1987). Gordon & Breach Science Publishers, ed. The Inconceivable Polytheism: Studies in Religious Historiography (en inglés). New York. p. 10. ISBN 978-3718603671
* ↑ Gran Enciclopedia Catalana (ed.). «politeisme». l'Enciclopèdia (en catalán). Barcelona.
* ↑ Gravrand, Henry, "La civilisation Sereer - Pangool", pp 9, 20, 77, Las Nouvelles Editions Africaines lleva Senegal, (1990), (en francés) ISBN 2-7236-1055-1
* ↑ (Gaztelaniaz) Encyclopedia Americana. 2024-01-29 (Noiz kontsultatua: 2024-03-01).
* ↑ «Dodekatheon» [Doce Olímpicos]. Papyrus Larousse Britannica (grekeraz). 2007.
* ↑ George Edward Rines, ed. (1919). Encyclopedia Americana Vol. 13 (ingelesez) 13. Americana Corp. pp. 408-411.
* ↑ Stoll, Heinrich Wilhelm (R.B. Paul trans.) (1852). Handbook of the religion and mythology of the Greeks. Francis and John Rivington. p. 8. «La limitación [del número de olímpicos] a doce parece haber sido una idea comparativamente moderna ».

## Bibliografía

* (Gaztelaniaz) Eliade, Mircea. (1976-1986). Historia de las creencias y las ideas religiosas. Barcelona: Ediciones Paidós & Herder Editorial.
* (Gaztelaniaz) Blázquez Martínez, José María; Sayas Bengoechea, Juan José; Díez de Velasco Abellan, Francisco P.; Marco Simón, Francisco; Montero Herrero, Santiago; García Gelabert Pérez, María Paz. (1994). Historia de las religiones de la Europa antigua. Cátedra ISBN 9788437612751..
* (Gaztelaniaz) Guerra Gómez, Manuel. (1999). Historia de las religiones. Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos ISBN 9788479144487..
* (Gaztelaniaz) Orbaneja Aragón, de, Fernando. (2013). Ediciones B ed. Breve historia de las religiones. Barcelona: Grupo Z ISBN 9788466652711..
* (Gaztelaniaz) Fresneda Flores, Raúl. (2013). El concepto de dios en las sociedades animistas, politeístas y monoteístas. Barcelona: Universtitat Oberta de Catalunya.
* (Italieraz) Hillman, James; Miller, David L.. Il Nuovo Politeismo. .
* Assmann, Jan, 'Monotheism and Polytheism' in: Sarah Iles Johnston (ed.), Religions of the Ancient World: A Guide, Harvard University Press (2004), ISBN 0-674-01517-7 pp. 17–31.
* Burkert, Walter, Greek Religion: Archaic and Classical, Blackwell (1985), {{ISBN|0-631-15624-0.
* Greer, John Michael; A World Full of Gods: An Inquiry Into Polytheism, ADF Publishing (2005), ISBN 9765681-0-1
* Iles Johnston, Sarah; Ancient Religions, Belknap Press (September 15, 2007), ISBN 0-674-02548-2
* Marbaniang, Domenic Epistemics of Divine Reality Google Books (See Chapter 3 Empirical Epistemics of Divine Reality for philosophical analysis of polytheism)
* Paper, Jordan; The Deities are Many: A Polytheistic Theology, State University of New York Press (March 3, 2005), ISBN 978-0-7914-6387-1
* Penchansky, David, Twilight of the Gods: Polytheism in the Hebrew Bible (2005), ISBN 0-664-22885-2

## Ikus, gainera

* Monoteismoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9163
* Multimedia: Deities / Q9163