# Latitude

Latitudea Lurra edo beste planetako ekuatore eta paralelo baten arteko, meridiano batean neurtua, distantzia angeluarra da. Latitudea graduetan neurtzen da. Lekua ipar hemisferioan badago, positiboa da; aitzitik, hego hemisferioan badago, negatiboa. Iparraldean 0º eta 90º artean eta hegoaldean 0º eta -90º artean dago.
Latitudea 0 paralelotik edo ekuatoretik beste leku baterainoko distantzia ere bada. Ipar latitudea edo Hego latitudea izan daiteke eta 0º eta 90º arteko graduetan neurtzen da, bai iparralderantz bai hegoalderantz. Itsas zientzietan, latitudea izendatzeko, phi letra grekoa ($\varphi$) erabiltzen da; longituderako, aldiz, omega letra grekoa ($\omega \,\!$).
Ekuatorea ipar hemisferioa eta hego hemisferioa banatzen duen alegiazko lerroa da. Poloetara hurbiltzen diren heinean, latitude lerroak estuagoak dira.
Klima-eskualdeak beren latitudearen arabera aldatzen dira: poloetatik zenbat eta hurbilago egon, klima hainbat eta hotzagoa da, hots, erdialdean epela da eta ekuatore inguruan, beroa.

## Historia

Antzinako greziarrek Piteas esploratzaileak egindako latitude-neurketen emaitzak aztertu zituzten. Hark Britainia Handira eta haratago bidaiatu zuen, Artikoko Zirkulu Polarrera, eta bertan gauerdiko eguzkia behatu zuen. Latitudea neurtzeko hainbat metodo erabili zituzten, hala nola eguzkiak eguerdian zeruertzean duen altuera, gnōmōn batez neurtua (hitzak jatorrian interpretea edo epailea esan nahi zuen), udako solstizioko egunaren iraupena eta neguko solstizioko eguzkiaren goratzea.
Marino Tirokoa greziarra (70-130) lehena izan zen bere mapetako leku bakoitzari latitude bat eta longitude bat esleitzen.
IX. mendearen amaieratik, Kamal arabiarrak Ekuatoreko eskualdeetan erabili zuen, Polarisen altuera horizontearen gainean neurtzeko. Tresna hori Polaris ostertzetik gertu dagoen latitudeetan bakarrik erabil zitekeen.
Marinel astrolabioa, Eguzkiaren angelua zeru-ertzetik eguerdira ematen duena, edo gauean ezagutzen den izar baten angelua, XV. mendetik XVII. mendera arte erabili zen, gutxi gorabehera. Eguzkiaren behaketak, Polarisen ordez, hego hemisferioko latitudea neurtzeko aukera ematen zuen, baina eguzki-deklinazioko taulak erabiltzea eskatzen zuen. Taularik ospetsuenetako bat, baina ez lehena, 1496an Abraham Zacuto judu gaztelarrak argitaratu zuen, garai hartan Portugalen erbesteratua.
Makulua —itzal baten luzera neurtzen du— XVI. mendetik aurrera erabili zen eta Davisen koadrantea bezalako hobekuntza iteratiboak ikusi zituen. Oktante eta sestante primitiboarekin batera erabiltzen ziren; sestanteak besteak lekualdatu zituen azkenean, eta gaur egun ere erabiltzen da. Isaac Newtonek (1643-1727) aipatu zuen sestantea argitaratu gabeko idazkietan, eta John Hadleyk (1682-1744) eta Thomas Godfreyk (1704-1749) aplikatu zuten lehen aldiz 1730 inguruan.

## Oinarria

Latitudearen eta longitudearen definizioetan bi abstrakzio-maila erabiltzen dira. Lehenengo, azalera fisikoa modelatzen da geoidearen bidez, itsasoaren batez besteko maila ozeanoen gainetik hurbiltzen duen gainazal bat, eta haren jarraipena lehorreko masen azpitik. Bigarren urratsa geoidea hurbiltzea da, matematikoki errazagoa den erreferentzia-azalera baten bidez: hartarako, aukerarik errazena esfera bat da, baina geoidea zehaztasun handiagoz modelatzen da elipsoide baten bidez. Erreferentziako azalera horietako latitudearen eta longituearen definizioak hurrengo ataletan zehazten dira. Latitude- eta longitude-lerro konstanteak erretikulu bat dira erreferentziako azaleran. Benetako azaleraren puntu baten latitudea erreferentziako azalerari dagokion puntuarena da, eta ohiko azaleraren eta azalera fisikoaren puntutik igarotzen den erreferentziazko azaleraren arteko korrespondentzia da. Latitudea eta longitudea, altueraren zehaztapen batzuekin batera, koordenatu geografikoen sistema bat dira, ISO 19111 arauaren espezifikazioan definitzen den bezala.
Erreferentzia-elipsoide desberdin asko daudenez, azalerako elementu baten latitude zehatza ez da bakarra: ISO arauan azpimarratzen da hori, eta honako hau dio: "Koordenatuen erreferentzia-sistema osorik zehaztu gabe, koordenatuak (hau da, latitudea eta luzera) anbiguoak dira kasurik onenean, eta ez dute zentzurik, txarrenean". Hori oso garrantzitsua da aplikazio zehatzetan, hala nola posizionamendu-sistema global batean (GPS), baina erabilera arruntean, zehaztasun handirik behar ez den lekuetan, ez da erreferentziazko elipsoidea adierazten.
Testuetan, latitude-angelua, jarraian definitzen dena, phi letra greko xeheaz adierazten da (ϕ edo φ). Gradu, minutu eta segundoetan neurtzen da, edo gradu hamartarretan, Ekuatorearen iparraldean edo hegoaldean. Nabigazio-ondorioetarako, posizioak gradu eta minutu hamartarretan ematen dira.

## Erreferentziak

* ↑ Matos, Jorge Semedo de. Tábuas Solares na náutica portuguesa dos séculos XV e XVI. (Noiz kontsultatua: 2022-05-30).

## Ikus, gainera

* Longitude
* Sare geografiko

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34027
* Multimedia: Latitudes / Q34027