# Ethereum

Ethereum, bi aldeen arteko kontratu adimenduak gauzatzea ahalbideratzen duen kode irekiko plataforma deszentralizatu bat da. Edozein garatzailek kontratu adimenduak gauza ditzakeen aplikazio banatuak sortu eta argitara ditzake. Ethereumek 'ether' (ETH) deritzon kriptomoneta fitxa bat ere hornitzen du. Etherrak bi kontu ezberdinen artean elkarbana daitezke. Vitalik Buterin errusiar programatzaileak kriptomoneta gisa proposatu du.
Vitalik Buterin software garatzaileak Bitcoinen sisteman Turing lengoaia oso bat txertatzea proposatu zuen protokoloaren hobekuntza bezala, kontzeptua Sergio Demian Lernerren jatorrizko ideia bat izan arren, bere tesian garatzen duena. Sistema 2015eko uztailaren 30ean atera zen behin betiko.
2016an, hacker batek akats bat aurkitu zuen The DAO izeneko hirugarren alderdiko proiektu batean, eta 50 milioi dolar lapurtu zituen Etherren. Emaitza gisa, Ethereum komunitateak blokeo katea gogor babestu zuen lapurretari buelta emateko eta Ethereum Classicek (ETC) jatorrizko kate gisa jarraitu zuen.

## Historia

Ethereum, hasiera batean, egunkari zuri batean deskribatu zuen Vitalik Buterinek, Bitcoin Magazineren programatzaile eta fundatzaile batek, 2013ko amaieran aplikazio deszentralizatuak eraikitzeko helburu batekin. Buterinek argudiatu zuen Bitcoin eta blockchain teknologiek diruaz gain beste aplikazio batzuetatik probetxu atera zezaketela, eta aplikazio garapenerako hizkuntza bat behar zutela, errealizadore-aktibo eta -munduetara iristeko modukoa. Hala ere, proiektuaren nondik norakoari buruz adostasunik lortu ez ondoren, plataforma berri bat garatzea proposatu zuen, azkenean Ethereum bilakatuko zen hizkuntza orokorrago batekin. Ipar Amerikako Bitcoin Biltzarrean estreinatu zen, Miamin, 2014ko urtarrilean. Konferentzian, pertsona talde batek etxe bat alokatu zuen Miamin: Gavin Wood, Charles Hoskinson eta Anthony Di Iorio, azken hau izanik proiektua finantzatu zuena. Azkenik, handik sei hilabetera, fundatzaileak berriro elkartu ziren Zug hiriko (Suitza) etxe batean, non Buterinek fundatzaileei esan zien proiektua irabazi-asmorik gabekoa izango zela. Hoskinsonek proiektua utzi zuen garai hartan.

### Etimologia

Buterinek Ethereum izena aukeratu zuen Wikipediaren zientzia-fikziozko elementuen zerrenda aztertu ondoren. ''Berehala konturatu nintzen ikusiak nituen beste aukera guztiak baino gehiago gustatzen zitzaidala; uste dut itxura ona zuela eta "eter" hitza zuela, unibertsoa betetzen duen eta argia bidaiatzen uzten duen elkargune hipotetiko ikusezinari erreferentzia eginez''. Buterinek nahi zuen bere plataforma izan zedin aplikazioetarako bitarteko beheragokoa eta hautemaezina.

### Ethereum 2.0

Gaur egun, iturburuaren garapena Ethereum 2.0 edo ETH2 bezala ezagutzen den Ethereumerako eguneratze handi baterako bideratua dago. Eguneratzearen helburu nagusia da sarerako transakzioa handitzea, segundoko 15 transakzio ingururen korrontetik segundoko milaka transakzio baino gehiagora joatea.
Aipaturiko helburua da, lan-karga paraleloan (zorroztasun gisa aipatua) doan blokchain askotan zatituz handitzea, eta, gero, guztiek adostasunezko blokchain komun batean parte hartzea, halako moldez, non kate berezi batekin malizioski mailukatzea beharrezkoa izango bailitzateke adostasun arruntarekin, erasotzaileari inoiz baino gehiago kostako litzaiokeena.
Ethereum 2.0 hiru fasetan martxan jartzeko diseinatua dago:
* ''0 Fasea'' 2020ko Abenduaren 1ean martxan jarri zen eta Beacon Chain sortu zuen, proof-of-stake (PoS) blockchaina koordinazio zentrala eta konsentitutako hud bezala jokatuko duena.
* ''1 Fasea'' shard kateak sortuko ditu eta Beacon Chain delakoarekin lotuko ditu.
* ''2 Fasea'' estatuko exekuzioa gauzatuko du shard kateetan Ethereum 1.0, Ethereum 2.0arekin lotuz.
Ethereum 2.0 datak :
| Faseak | Kanporatze data | Askapenaren blokea |
| ETH 2.0 ''0 FASEA'' (Beacon Chain) | 2020-12-01 | 0 |
| ETH 2.0 ''1 FASEA'' (Planifikatua) | Determinatua izateko | Determinatua izateko |
| ETH 2.0 ''2 FASEA'' (Planifikatua) | Determinatua izateko | Determinatua izateko |

## Diseinua

Ethereum informatika sare ez-hierarkiko bat da, gero eta gehiago hazten ari den "blokeak" edo "bloke-katea" izeneko transakzio multzo bat eraiki eta adosten duena. Bloke bakoitzak identitate bat du, eta berehala jarraitu behar du katean baliozkotzat hartu behar bada. Nodo batek bere kateari bloke bat gehitzen dion bakoitzean, haien mempean gertatzen diren transakzioak burutzen ditu, horrela Ethereumeko balantza eta Ethereumeko kontuen beste balio batzuk aldatuz. Estatua bezala ezagutzen diren oreka eta balio hauek nodoaren ordenagailuan mantentzen dira blokeotik aparte, Merkle arbola batean.
Nodo bakoitza sare txiki batekin komunikatzen da, bere pareak bezala ezagutzen dena. Nodo batek blokeoan beste transakzio bat sartu nahi duenean, trukea pareei bidaltzen die, gero pareei, eta abar. Horrela, sare osoan zabaltzen da. Zenbait nodek, meatzari deituak, transakzio berri horien guztien zerrenda mantentzen dute eta bloke berriak sortzeko erabiltzen dituzte, gero sareko gainerakoei bidaltzen dizkietenak. Nodo batek bloke bat hartzen duen bakoitzean, blokearen eta bertan dauden transakzio guztien baliozkotasuna oztopatzen du eta, baliozkoa bada, blokeoari gehitzen dio eta aipaturiko transakzio guztiak exekutatzen ditu. Sarea hierarkikoa ez denez, nodo batek lehia-blokeak jaso ditzake, eta hauek norgehiagoka-kateak izan daitezke. Katea bat dator blokeoarekin "kate luzeko araua" jarraituz, eta horrek adierazten du une jakin batean bloke gehien dituen katea dela kate kanonikoa. Arau honek adostasuna lortzen du meatzariek ez dutelako nahi beren informatika-lana oztopatu kateak abandonatuko duen kate bati.

### Ether diseinua

Ethera (Eth) Ethereum protokoloaren bidez sortutako kriptomoneta meatzariei ematen zaien sari bat da, blokeo kateari blokeoak gehitzeagatik. Transakzio-tasak ordaintzean onartzen den diru bakarra da, meatzariengana ere doana. Blokearen sariak, transakzio sariekin batera, pizgarriak ematen dizkie meatzariei blokeo-katea hazten jarrai dezaten (hau da, transakzio berriak prozesatzen jarraitzeko). Beraz, ETH funtsezkoa da sarearen funtzionamenduan. Ethereum kontu bakoitzak ETH oreka bat dauka eta beste edozein kontutara bidal dezake kriptomoneta bera.

### Kontuak

Ethereumari buruzko bi kontu mota daude: erabiltzaile-kontuak (kanpoko kontuak bezala ere ezagunak) eta kontratuak. Bi motakoek ETH oreka dute, ETH edozein kontutara bidal dezakete, kontratu baten edozein funtzio publikori dei diezaiokete edo kontratu berri bat sor dezakete, eta blokeo-katean eta estatuan identifikatuta daude beraien helbideen bidez.
Erabiltzaile kontuak dira transakzioak sor ditzaketen bakarrak. Transakzio bat baliozkoa izan dadin, sinatu egin behar da, kontuaren klabe pribatua erabiliz, 64ko kable hamaseitarra, kontuaren jabeak bakarrik jakin beharko lukeena. Erabiltzen den sinadura-algoritmoa ECDSA da. Horretarako, algoritmo honek sinatzailearen helbidea sinaduratik ateratzeko aukera ematen du, giltza pribatua ezagutu gabe.
Kontratuak aldiz, kodea (funtzio eta deklarazio aldakorren multzoa) eta kontratu-biltegiratzea (aldagaien balioak une jakin batean) lotu dituen kontu-mota da. Kontratuak entitate pasiboak dira, bere funtzioetako bat deitzen den kontuagatik edozer gauza egiteko gai direnak. Bere kodea exekutatu bitartean, kontratu batek honako hauek egin ahal izango ditu: ETH bidali, bere biltegira idatzi eta irakurri, funtzioaren amaieran hiltzen den aldi baterako biltegiratzea (memoria) sortu, bere funtzioetako edozeini deitu, beste kontratu bateko edozein funtzio publiko deitu, kontratu berri bat sortu eta egungo transakzioari edo blokeoari buruzko informazioa eman.

### Bitcoinarekin konparaketa

Bitcoinen erabilera nagusia balio biltegi bat eta korronte digital bat dela da. Etherra balio digital eta biltegi gisa ere erabil daiteke, baina Ethereum kateak aplikazio eta kontratu deszentralizatuak sortu eta kudeatzea ahalbidetzen du. Ethereum blokeak gutxi gorabehera 12 segundotik behin baliozkatzen dira, Bitcoina aldiz, 10 minuturo. Gainera, Bitcoinek 21.000.000 txanponeko diru-hornidura finkoa du, eta Ethereumak, aldiz, ez du diru-hornidurarik. Ethereum eta Bitcoin biak meatzariak (proof-of-work) dira eta kriptomonta-trukean eros daitezke.

## Onurak

Ethereumak, hainbat onura ere baditu, ona hemen onura nagusiak:
* Plataforma honek eskaintzen digun abantailetako bat oztopo burokratikoak kentzea da, erabiltzaileek zuzenean elkarri eragiteko aukera izan dezaten.
* Ethereumeko erabiltzaileen informazio pertsonala ez dago arriskuan plataforma honetan. Hemen, zure informazio pertsonala, funtsak eta edukia konfidentzialak dira oraindik, eta zure funtsak eta datu pertsonalak uneoro arakatu ditzakezu.
* Kostuak murrizteko gaitasuna du, kontratu adimendunen arteko elkarrekintzaren gardentasuna eta konfiantza ziurtatuz.
* Alderdien arteko konfidantza-oztopoak ezabatzeko balio du. Ethereumek, bere diseinuagatik, iruzurrarekiko eta adulterazioarekiko erresistentea izateak esan nahi du konponbide sorta berri bat eskaintzen diela gaur egun kostu handiegiz konpontzen diren eguneroko arazoei.
* Halaber, garatzaileei aukera ematen die, adibidez, merkatu deszentralizatuak sortzeko, zor-erregistroak edo ordainketa-promesak gordetzeko, funtsak transferitzeko aurreko jarraibideen arabera, eta kontratu adimendunen plataformetan oraindik gauzatu ez dituzten beste alderdi batzuk transferitzeko, hori guztia automatikoki, bitartekari- edo kontra-arriskurik gabe.

## Erreferentziak

* ↑ web.archive.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) «Out in the Open: Teenage Hacker Transforms Web Into One Giant Bitcoin Network» Wired ISSN 1059-1028. (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ «Code your own utopia: Meet Ethereum, bitcoin’s most ambitious successor» america.aljazeera.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) Paumgarten, Nick. «The Prophets of Cryptocurrency Survey the Boom and Bust» The New Yorker (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ «TechCrunch is now a part of Verizon Media» consent.yahoo.com (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) «Ethereum Upgrade Adds to Crypto Mania Sparked by Bitcoin’s Surge» Bloomberg.com 2020-11-25 (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) «Ethereum Becoming More Than Crypto Coder Darling, Grayscale Says» Bloomberg.com 2020-12-04 (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) Browne, Ryan. (2020-12-01). «The world’s second-biggest cryptocurrency is getting a major upgrade — here’s what you need to know» CNBC (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) Popper, Nathaniel. (2016-03-28). «Ethereum, a Virtual Currency, Enables Transactions That Rival Bitcoin’s» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ «Account Types, Gas, and Transactions — Ethereum Homestead 0.1 documentation» ethdocs.org (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).
* ↑ (Ingelesez) Popper, Nathaniel. (2017-10-01). «Understanding Ethereum, Bitcoin’s Virtual Cousin» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-05-04).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q16783523
* Multimedia: Ethereum / Q16783523