# Tisanoptero

Tisanoptero intsektuen klaseko Thysanoptera ordenako artropodoez esaten da. Intsektu ñimiñoak dira, gehienak milimetro bat baino txikiagoak, meheak, fleko formako hegalak eta ahoko pieza asimetriko bakarra dituztenak. Espezie gehienak landarez elikatzen dira nagusiki, zulatuz eta edukia xurgatuz, nahiz eta batzuk harrapariak izan. Entomologoek 6.000 espezie inguru deskribatu dituzte. Ahulki egiten dute hegan, eta hegal lumatsuak ez dira egokiak hegaldi konbentzionalerako; horien ordez, tisanopteroek ezohiko mekanismo bat ustiatzen dute, hegoekin sostengua sortuz, zirkulazio-eredu ezegonkor bat erabiliz, hegalen ondoan zurrunbilo iragankorrak dituena.
Espezie asko garrantzi komertzialeko laboreen izurriteak dira. Espezie gutxi batzuek 20 bektore baino gehiago dituzte, landareetan gaixotasunak eragiten dituztenak, batez ere tospobirusek. Zenbait espezie onuragarriak dira, polinizatzaile direlako edo beste intsektu edo akaro batzuen harrapariak direlako. Baldintza egokietan, negutegietan bezala, espezie askok beren populazioaren tamaina esponentzialki handitu dezakete eta talde handiak eratu, harrapari naturalik ez dutelako eta modu asexualean ugaltzeko gaitasuna dutelako; ondorioz, laboreentzat suntsitzaile bihurtzen dira. Landareak kaltetzeaz gain, tisanopteroek etxeak inbaditu eta etxeko objektuak puztu ditzakete, hala nola altzariak, oheko arropa eta ordenagailuko monitoreak. Azken kasu horretan, indarrez sartzen dira LCD pantailaren eta kristalezko estalkiaren artean. Askotan zaila izaten da ezaugarri morfologikoengatik identifikatzea.

## Morfologia

Tisanopteroak intsektu hemimetabolo txikiak dira, eta zigarro forma berezia dute. Luzeak dira eta gorputza zeharka estututa dute. 0,5 eta 14 mm arteko tamaina dute harrapari handienen kasuan, baina gehienek 1 mm neurtzen dute gutxi gorabehera. Tisanoptero hegalariek antzeko bi hegal pare dituzte, uhal itxurakoak, ile zerrenda batekin. Atsedenean daudenean, hegoak gorputzaren gainean tolesten dira. Bere hankak bi segmentu tartsaletan amaitzen dira, pretartsoan "arolium" izenez ezagutzen den maskuri formako egitura batekin. Egitura hori saihestu egin daiteke hemolinfaren presioaren bidez, eta, horri esker, intsektua gainazal bertikalen gainean ibil daiteke. Omatidio-kopuru txiki batez osatutako begi konposatuak dituzte, eta hiru begi sinple buruan.
Tisanopteroek aho-pieza asimetriko esklusiboak dituzte. Hemipteroak ez bezala (benetako zimitzak), tisanopteroek eskuineko baraila txikia eta aztarnatsua da, eta espezie batzuetan erabat falta da. Ezkerreko masailezurra elikagai-landarea mozteko erabiltzen da labur-labur; listua injektatzen da eta, ondoren, hodi bat osatzen duten masailezurreko estileteak txertatzen dira, eta hautsitako zelulen elikagai erdilikidoa ponpatzen da. Prozesu horrek zelula suntsituak edo kolapsatuak uzten ditu, eta zilar-koloreko edo beltzarandutako orbaintze bereizgarri bat elikatu diren zurtoinen edo hostoen gainazaletan.
Thysanoptera bi subordenatan banatzen da, Terebrantia eta Tubulifera, ezaugarri morfologikoengatik, portaeragatik eta garapenagatik bereizten direnak. Tubuliferak familia bakarra du, Phlaeothripidae; bere kideak bere abdomeneko apikal segmentu bereizgarriagatik, hostoen gainazalaren gainean arrautzak erruteagatik eta bere pupen hiru estadioengatik identifika daitezke. Phlaeothripidae espezieetan arrak emeak baino handiagoak izaten dira, eta, beraz, populazio berean tamaina ezberdinak aurki daitezke. Erregistratutako Phlaeothripidae espezierik handiena 14 mm luze da. Terebrantiako zortzi familietako emeek zerra formako egitura dute aurreko abdomeneko segmentuan, arrautzak banaka erruten dituzte landare-ehunean, eta pupen bi fase dituzte. Terebrantia gehienetan arrak emeak baino txikiagoak dira. Uzelothripidae familiak espezie bakarra du, eta bakarra da zartailu formako antena-segmentu terminal bat duelako.

## Eboluzioa

Tisanopteroen lehen fosilak Permiar garaikoak dira, Permothrips longipennis espeziekoak. Kretazeo Goiztiarrean ohikoagoak ziren tisanopteroak. Merothripidae familia da Thysanoptera arkaikoen antz handiena duena, eta ziurrenik ordenaren zutoinean dago. Sei mila espezie ezagutzen dira gaur egun, 777 genero bizidunetan eta 60 genero fosiletan banatuta.

### Filogenia

Oro har, Tisanopteroak hemipteroen (zimitzak) ahizpa-taldetzat hartzen dira.
Tisanoptera familien filogenia gutxi aztertu da. Tubulifera eta Terebrantia subordenen monofilia 2013an 37 espezie aztertu ziren 3 gene erabiliz, baita DNA erribosomikoan eta hiru proteinetan oinarritutako filogenia bat ere. Terebrantian, Melanothripidae beste familia guztien arreba izan daiteke, baina beste harreman batzuk ez daude argi. Tubuliferan, Phlaeothripidae eta bere subfamilia Idolothripinae monofiletikoak dira. Tisanopteroen bi subfamilia handienak, Phlaeothripinae eta Thripinae, parafiletikoak dira eta lan gehiago behar dute egitura zehazteko. Analisi horien barne-erlazioak kladograman agertzen dira.

### Taxonomia

2013an familia hauek definitu ziren:
* Terebrantia subordena
   * Adiheterothripidae Shumsher, 1946 (11 genero)
   * Aeolothripidae Uzel, 1895 (29 genero)
   * Fauriellidae Priesner, 1949 (lau genero)
   * †Hemithripidae Bagnall, 1923 (genero fosil bat, Hemithrips 15 espezierekin)
   * Heterothripidae Bagnall, 1912 (zazpi genero, Mundu Berrian)
   * †Jezzinothripidae zur Strassen, 1973 (egile batzuek Merothripidae barruan)
   * †Karataothripidae Sharov, 1972 (espezie fosil bat, Karataothrips jurassicus)
   * Melanthripidae Bagnall, 1913 (sei genero)
   * Merothripidae Hood, 1914 (bost genero)
   * †Scudderothripidae zur Strassen, 1973 (egile batzuek Stenurothripidae barruan sailkatzen dute)
   * Thripidae Stephens, 1829 (292 genero)
   * †Triassothripidae Grimaldi & Shmakov, 2004 (bi genero fosil)
   * Uzelothripidae Hood, 1952 (espezie bakarra, Uzelothrips scabrosus)
* Tubulifera subordena
   * Phlaeothripidae Uzel, 1895 (447 genero)

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2009]
* ↑ (Ingelesez) «What are thunderbugs?» www.thenakedscientists.com 2016-04-19 (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ Gillott, Cedric. (1995). Entomology. (2nd ed. argitaraldia) Plenum Press ISBN 0-306-44966-8. PMC 32820934. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ (Ingelesez) Heming, B. S.. (1971-01-01). «Functional morphology of the thysanopteran pretarsus» Canadian Journal of Zoology 49 (1): 91–108. doi:10.1139/z71-014. ISSN 0008-4301. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ Encyclopedia of insects. Academic Press 2003 ISBN 0-12-586990-8. PMC 50495116. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ (Ingelesez) Chisholm, I. F.; Lewis, T.. (1984-12). «A new look at thrips (Thysanoptera) mouthparts, their action and effects of feeding on plant tissue» Bulletin of Entomological Research 74 (4): 663–675. doi:10.1017/S0007485300014048. ISSN 1475-2670. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ Grimaldi, David; Shmakov, Alexey; Fraser, Nicholas. (2004). «Mesozoic Thrips and Early Evolution of the Order Thysanoptera (Insecta)» Journal of Paleontology 78 (5): 941–952. ISSN 0022-3360. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ «Thrips Wiki» thrips.info (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ (Ingelesez) Li, Hu; Shao, Renfu; Song, Nan; Song, Fan; Jiang, Pei; Li, Zhihong; Cai, Wanzhi. (2015-02-23). «Higher-level phylogeny of paraneopteran insects inferred from mitochondrial genome sequences» Scientific Reports 5 (1): 8527. doi:10.1038/srep08527. ISSN 2045-2322. PMID 25704094. PMC PMC4336943. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ (Ingelesez) Buckman, Rebecca S.; Mound, Laurence A.; Whiting, Michael F.. (2013-01). «Phylogeny of thrips (Insecta: Thysanoptera) based on five molecular loci» Systematic Entomology 38 (1): 123–133. doi:10.1111/j.1365-3113.2012.00650.x. (Noiz kontsultatua: 2022-12-23).
* ↑ doi:10.11646/zootaxa.3148.1.38..
* ↑ Resh, Vincent H., ed. ISBN 978-0-12-586990-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q185628
* Multimedia: Thysanoptera / Q185628
* Espezieak: Thysanoptera