# Leon-Coruña burdinbidea

Leon — Coruña burdinbidea Iberiar Penintsulako burdinbide bat da, Leon eta Coruña geltokiak lotzen ditu.
Burdinbidea 1866ko otsailaren 16an inauguratu zen Leon eta Estorga geltokien artean.
ADIFen arabera, 800 kodea dagokio.

## Historia
### Eraikuntza

Trazaduraren eraikuntza, jatorrian, Ipar-mendebaldeko Trenbidearen Konpainiaren proiektuaren zati izan zen, Palentzia Coruñako portuarekin lotuko zuen trenbide bat eraikitzea bilatzen zuena, Leon eta Monforte de Lemos artean. 1863ko azaroan Palentzia-Leon zatia inauguratu ondoren, urte batzuk beranduago, zati berriak jarri ziren martxan: Leon-Estorga, 1866ko otsailaren 16an, Estorga-Villagaton, 1868ko urtarrilaren 17an, eta Lugo-Coruña, 1875eko urriaren 10ean. Hala ere, eremuaren orografia-zailtasunek eta finantza-arazoek proiektua hankaz gora jarri zuten. Agintariekin zenbait gatazka izan ondoren, konpainiak porrot egin zuen 1878an. Espainiar Estatuak esku hartu zuen eta bere kontura arduratu zen lanez, eta Sarria-Lugo zatiaren eraikuntza 1878ko abuztuan amaitu zen.
1880. urtean Compañía de Caminos de Hierro de Asturias, Galicia y León sortu zen, Espainiar Estatuak Leon-Gijon eta Palentzia-Coruña burdinbideetarako emandako emakidak bereganatu zituena. Konpainia berri honen ekimenez, burdinbidearen gainerakoa eraikitzen jarraitu zuen, trafikorako tarte berriak irekiz: Lugo-A Pobra de San Xiao, 1880ko maiatzaren 10ean; Sarria-A Pobra de San Xiao, 1880ko urriaren 6an; Ponferrada-Villagaton, 1882ko otsailaren 4an; Oural-Sarria, 1882ko uztailaren 12an; Ponferrada-Toural los Vaos, 1883ko martxoaren 1ean. Lanen arazo nagusiak Villagaton eta Torre'l Bierzu arteko trazatuan egon ziren, "Brañuelasko arrapala" deiturikoan, honen eraikuntzak konplexutasun berezia izan zuelarik, inguru honetan nagusi zen orografiagatik. Inguru horretan hamar urte baino gehiago iraun zuen burdinbidearen eraikuntzak.
1883ko irailaren 4an trafikoari ireki zitzaion Toural los Vaos-Oural tarteak burdinbidearen eraikuntza amaitu zuen. Ibilbide osoaren inaugurazio ofiziala, egun batzuk lehenago gertatu zena, Alfontso XII.a Borboikoa bertan izan zen.

### Bilakaera

burdinbidea martxan jarri eta hilabete gutxira, ustiapenaren emaitzak ez zirela oso errentagarriak ikusten hasi zen, eta, beraz, arazo ekonomikoak hasi ziren. 1885ean hitzarmen bat sinatu zen AGLren eta Espainiako Iparraldeko Burdinazko Bideen Konpainia boteretsuaren artean, honen bidez Norte AGLrekin bat egin eta bere trenbideekin egiten zelarik. Horrek esan nahi du Palentzia-Coruña burdinbidea iparraldeko sarean sartu zela.
burdinbidearen inaugurazioaren ondoren, burdinbidearekin lotzen zuten beste trenbide-trazadura garrantzitsu batzuk jarriko ziren martxan. Hori izango litzateke Leon-Gijon burdinbidearen kasua, Leon-Coruña burdinbideak baino urtebete geroago ireki zena eta Asturiasekin lotzeko aukera ematen zuena. 1885ean Monforte de Lemos-Redondela burdinbidea inauguratu zen, honen zerbitzuan sartzeak Monforte de Lemosko geltokia trenbide korapilo garrantzitsu bihurtu zuelarik. Baina kasurik garrantzitsuena, Plasencia-Estorga burdinbidea estrategikoarena izan zen, 1896an inauguratua, honen ondoren, Astorga-Iparralde geltokia, burdinbidearen beste trenbide korapilo garrantzitsu bat bihurtu zelarik. burdinbidea honen irekieraren beste gertaera garrantzitsu bat, Leon-Coruña ibilbidearen zati bat, Via de la Plata trenbidearen zati izatera pasa zela izan zen, Gijon eta Sevilla mendebaldetik lotzea ahalbidetzen zuen trenbide korridore handi bat.
1941ean, zabalera iberiarreko trenbidea nazionalizatu zenean, trenbidea RENFEren esku geratu zen.
1944ko urtarrilean, tren istripu larri bat gertatu zen Torre'l Bierzuko geltokiaren ondoan, Madril-Coruña zerbitzua egiten ari zen espreso-posta batek beste tren baten aurka talka egin zuenean 20. Handik gutxira, hirugarren konboi batek trenak jo zituen, eta sute bat piztu zen tunelaren barruan. Hondamendiaren ondorioz, bidaiari asko hil ziren eta istripua Espainiako trenaren historiako larriena izan zen.
RENFEk kudeatuta, Leon-Monforte de Lemos tartea elektrifikatu zen. Operazio honek garrantzi berezia izan zuen "Brañueñasko arrapala" deiturikoan, trakzio elektrikoa sartzeak potentzia handiagoko lokomotorak operatzea ahalbidetu baitzuen, tradizionalki bertatik zihoazen trenentzat malda handia izan zuen zati batean. Urte askoan, Palentzia-Coruña burdinbidea izan zen Madril eta Gaztelako meseta eta Galiziaren arteko trenbide-lotura bakarra, nahiz eta hori 1957an aldatu zen, Zamora-Coruña burdinbidearen eraikuntza amaitu zenean.
2004. urtearen amaieran, Renfe Operadora eta Adif RENFEren banaketarekin, burdinbidea Adifen menpe geratu zen.
2006an, Espainiako Sustapen Ministerioak trenbide-saihesbide berri bat eraikitzeko lanak esleitu zituen, A Pobra de San Xiaoko herrigunetik igarotzea saihesteko eta, guztira, 16 trenbide-pasagune kentzeko; proiektuan, etorkizunean, abiadura handia Lugora eramateko asmoa ere jasotzen zen. Lanak hamaika urte baino gehiagoz luzatu ziren. 2018ko apirilaren 23an saihesbide berria martxan jarri zen, A Pobra de San Xiaon jatorrizko bidea eta geltoki historikoa zerbitzurik gabe utziz.

## Zerbitzuak
### Distantzia luzea

Renfe Operadora
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
Alvia Madril ChamartinSegovia–Guiomar • Medina del Campo AH • Zamora • A Gudiña • Ourense–Elkargunea • Santiago de Compostela • CoruñaFerrol⁠
Alvia Bartzelona SantsCamp de Tarragona • Lleida–Pirineus • Zaragoza–Delicias • Tutera • Castejon • Tafalla • Iruña • Gasteiz • Miranda Ebro • Burgos–Rosa Manzano • Palentzia • Leon • Estorga • Ponferrada • O Barco de Valdeorras • A Rua–Petin • San Clodio–Quiroga • Monforte de Lemos • Ourense–Elkargunea • Santiago de CompostelaCoruña⁠
Alvia Bartzelona SantsCamp de Tarragona • Lleida–Pirineus • Zaragoza–Delicias • Tutera • Castejon • Tafalla • Iruña • Gasteiz • Miranda Ebro • Burgos–Rosa Manzano • Palentzia • Leon • Estorga • Ponferrada • O Barco de Valdeorras • A Rua–Petin • San Clodio–Quiroga • Monforte de Lemos • Ourense–Elkargunea • O Porriño • RedondelaVigo Guixar⁠
Intercity IrunDonostia • Zumarraga • Altsasu • Gasteiz • Miranda Ebro • Briviesca • Burgos–Rosa Manzano • Palentzia • Villada • Safagún • Leon • Estorga • Bembibre • Ponferrada • O Barco de Valdeorras • A Rua–Petin • San Clodio–Quiroga • Monforte de Lemos • Ourense–Elkargunea • Santiago de CompostelaCoruña⁠
Intercity Bilbo AbandoLaudio • Miranda Ebro • Briviesca • Burgos–Rosa Manzano • Palentzia • Villada • Safagún • Leon • Estorga • Bembibre • Ponferrada • O Barco de Valdeorras • A Rua–Petin • San Clodio–Quiroga • Monforte de Lemos • Ourense–Elkargunea • Guillarei • RedondelaVigo Guixar :

### Distantzia ertaina

Renfe Operadora
 Zerbitzua  Hasiera  Ibilbidea  Amaiera ⁠
4CoruñaElviña–Unibertsitatea • O Burgo–Santiago • Cambre • Cecebre • Betanzos–Infesta • Oza dos Ríos • Cesuras • Piñoi • Curtis • Teixeiro • Guitiriz • Parga • Baamonde • Rábade • Lugo • Pedrelo–Céltigos • Sarria • Monforte de Lemos • Canabal • Areas • San Estevo do Sil • San Pedro do Sil • Os Peares • Barra de MiñoOurense Elkargunea⁠
5CoruñaElviña–Unibertsitatea • O Burgo–Santiago • Cambre • Cecebre • Betanzos–Infesta • Betanzos–Cidade • Miño • Perbes • Pontedeume • Cabañas • Barallobre • Perlío • NedaFerrol⁠
6Vigo GuixarRedondela • Louredo–Valos • Porriño • Guillarei • Caldelas • Salvaterra • As Neves • Sela • Arbo • Pousa–Crecente • Frieira • Filgueira • Ribadavia • Barbantes • Ourense–Elkargunea • Barra de Miño • Os Peares • San Pedro do Sil • San Estevo do Sil • Areas • Canabal • Monforte de Lemos • A Pobra do Brollón • San Clodio–Quiroga • Montefurado • A Rua–Petin • Vilamartín de Valdeorras • O Barco de Valdeorras • Sobradelo • Quereño • Covas • Toural los Vaos • Villadepalos • Posada do Bierzo • Ponferrada • San Miguel de las Dueñas • Bembibre • Torre'l Bierzu • Brañuelas • Porqueros • Vega de Magaz • Estorga • Nistal • Barrientos • Veguellina d'Órbigo • Villavante • Villadangos del Páramu • Quintana-RanerosLeon⁠
23LeonQuintana-Raneros • Villadangos del Páramu • Villavante • Veguellina d'Órbigo • Barrientos • Nistal • Estorga • Outeiro de Escarpizo • Vega de Magaz • Porqueros • Brañuelas • la Granja de San Vicente • Torre'l Bierzu • Bembibre • Villaverde los Cestos • San Miguel de las DueñasPonferrada :

## Erreferentziak

* García Raya, Joaquín (2006). «Bide zabaleko Espainiako burdinbidearen oinarrizko kronologia». 4. Trenbide Historiaren Kongresua: Malaga, 2006ko iraila (Andaluziako Juntako Herri Lan eta Garraio Saila).
* Wais, Francisco (1974). Espainiar burdinbideen historia. Madril: Editora Nacional.

## Ikus, gainera

* Administrador de Infraestructuras Ferroviarias
* Renfe Operadora

## Kanpo estekak

* ADIF enpresako web gunea
* RENFE enpresako web gunea
* Datuak: Q12391998
* Multimedia: A Coruña - León railway line (Adif line 800) / Q12391998