# Zalla

Zalla Bizkaiko mendebaldeko udalerri bat da, Enkarterri eskualdean dagoena. 8.376 biztanle ditu 2016. urtean. Bilbotik 24 kilometro mendebaldera dago.

## Geografia
### Inguru naturala

Zalla Salcedo haranean kokatzen da, haranaren ertzetan Artegi, La Cabaña, Basoaga, Espaldaseca, Rioya eta Ilso mendiak daude. Haren mugak hauek dira:
Kadagua ibaiak harana bitan banatzen du, alde bakoitzaren ertzetan, esan bezala, mendi nahiko altuak daude, 1.000 metro artekoak. Haranaren eta mendien arteko altuera alde handia dela eta, malda handiak daude mendietatik haranera.
| Ipar-mendebaldea: Sopuerta | Iparraldea: Sopuerta, Galdames | Ipar-ekialdea: Galdames |
| Mendebaldea: Balmaseda | | Ekialdea: Güeñes |
| Hego-mendebaldea: Balmaseda | Hegoaldea: Mena Harana | Hego-ekialdea: Gordexola |

### Banaketa administratiboa

Zalla udalerria bost barrutik edo kuadrilek osatzen dute. Udalerriaren erdigunea eta herritar gehien dituena Mimetiz da (2011ko datuak):
* Mimetiz: 5.443 biztanle.
* Aranguren: 1.826 biz.
* Sollano: 591 biz.
* La Herrera-Ibarra: 290 biz.
* Otxaran: 229 biz.

## Historia

Alfonso I.a errege asturiarraren garaietan (VII. mendean), enkarterriko eskualdearen birpopulatze-prozesuari ekin zitzaion. Birpopulatze-prozesu hartan, Karrantza eta Sopuerta udalerriak ere aipatzen dira. XII. mendean udalerria sortu eta San Migel Eliza eraiki zen. Behe Erdi Aroko bandoen gerraren borroken lekuko izan zen eliza.
1630. eta 1640. urteen artean Zalla Bizkaiko jaurerrira batu zen. Herriaren jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza zen, gehienbat artoaren landaketa. Horrez gain, basogintza ere garatu zen egur-ikatza ekoizteko. Bizkaiko beste eskualde batzuetan bezala, burdinolek garrantzi handia izan zuten, siderurgiaren hastapenetan hainbat ustiapen-gune eratu ziren ibaien ertzetan. Merkataritzari dagokionez, Balmasedak garrantzi handia izan zuen,, Erdi Arotik bidegurutze nabarmena baitzen.
XIX. mendetik aurrera Bilbo Handiak bizi izandako hazkunde ekonomiko handiari aurre egin ezinik, errota eta burdinola gehienek ateak itxi zituzten Bilbo Handiko industriekin lehiatu ezinean. Gainbehera horrekin batera bestelako industria garatu zen, gehienbat papergintza. Industria berri horretako enpresa batzuk "Papelera del Cadagua", "Sociedad Eléctrica Urrutia" eta "Fábrica de Papel de Fumar" izan ziren.

## Demografia

XX. mende osoan zehar Zallaren biztanle kopuruak goranzko joera erakutsi zuen. Enkarterrietako gune nagusietako bat izanik, inguruko eskualdeko jendea erakarri zuen. Hala ere, ez zuen izan bertatik hurbil dauden Bilboaldeko beste herri batzuetako hazkunde ikaragarria.
XXI. mendearen lehen hamarkadan ere hazkundeak jarraitu egin zuen.
* Zallako biztanleria

## Politika

2011ko udal hauteskundeetan, sei zerrenda aurkeztu ziren Zallan: Aralar, Euzko Alderdi Jeltzalea, Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra, Bildu, Alderdi Popularra eta Ezker Batua-Berdeak. Aralarrek bere zerrenda utzi zion parte hartzerik izan ez zuen Zalla Bai (alderdi politikoa) hautagaitzari. Abstentzioa % 19,31 izan zen, 74 boto baliogabe eta 70 boto zuri egon ziren. Emaitza haien ondoren, Aralarreko zerrendetan zihoan Javier Portillo Berasaluze independentea izendatu zuten Zallako alkate, erabateko gehiengoz.
2015eko udal hauteskundeetan Javier Portillo zerrenda propioarekin Zalla Bai (alderdi politikoa) aurkeztu zen, eta berriro irabazi zituen hauteskundeak. Zalla Baik zazpi zinegotzi eta botoetan gehiengo osoa lortu zuen. Euzko Alderdi Jeltzaleak bost zinegotzi eskuratu zituen (aurrekoetan baino bat gehiago) eta Euskal Herria Bilduk bat. PSE-EEk bere zinegotzia galdu zuen.
2019ko udal hauteskundeetan EAJ zerrenda Zalla-n bozkatuena berriro ere da. Alderdi jeltzaleak, Juanra Urkijo Etxeguren liderra izanda, independenteak tokia kentzen ditu 2011tiko alkatetzan. Zalla-historiako lehen aldiz korporazioak emakume-gehiengoa gehitzen du eta errejidore ohi bat, Javier Portillo Berasaluze, ez dio makila uzten Zallako alkate berriari.
| Hauteskundeak | Alderdia | Zalla Bai | Aralar | EAJ | EA | PSE-EE | EH Bildu | PP |
| 2019eko maiatzaren 24a | Boto kopurua | 2087 | | 2106 | | 353 | 444 | |
| 2019eko maiatzaren 24a | Boto-ehunekoa | % 41,50 | | % 41,88 | | % 4,45 | % 7,00 | % 0,80 |
| 2019eko maiatzaren 24a | Zinegotziak | 5 / 13 | | 6 / 13 | | 1 / 13 | 1 / 13 | 0 / 13 |
| 2015eko maiatzaren 24a | Boto kopurua | 2737 | | 1713 | | 352 | 353 | |
| 2015eko maiatzaren 24a | Boto-ehunekoa | % 53,45 | | % 33,45 | | % 4,45 | % 6,89 | % 0,92 |
| 2015eko maiatzaren 24a | Zinegotziak | 7 / 13 | | 5 / 13 | | 0 / 13 | 1 / 13 | 0 / 13 |
| 2011ko maiatzaren 22a | Boto kopurua | | 2326 | 1632 | | 592 | 507 | 151 |
| 2011ko maiatzaren 22a | Boto-ehunekoa | | % 43,81 | % 30,74 | | % 11,15 | % 9,55 | % 2,84 |
| 2011ko maiatzaren 22a | Zinegotziak | | 7 / 13 | 4 / 13 | | 1 / 13 | 1 / 13 | 0 / 13 |
| 2007ko maiatzaren 27a | Boto kopurua | | 514 | 2732 | 192 | 729 | | 201 |
| 2007ko maiatzaren 27a | Boto-ehunekoa | | % 16,32 | % 61,16 | % 4,3 | % 11,15 | | % 4,5 |
| 2007ko maiatzaren 27a | Zinegotziak | | 1 / 13 | 10 / 13 | 0 / 13 | 2 / 13 | | 0 / 13 |
| 2003ko maiatzaren 25a | Boto kopurua | | 151 | 3486 | 3486 | 758 | | 312 |
| 2003ko maiatzaren 25a | Boto-ehunekoa | | % 2,98 | % 68,83 | % 68,83 | % 14,97 | | % 6,16 |
| 2003ko maiatzaren 25a | Zinegotziak | | 0 / 13 | 11 / 13 | 11 / 13 | 2 / 13 | | 0 / 13 |
| 1999ko ekainaren 13a | Boto kopurua | | | 2622 | 388 | 731 | 544 | 365 |
| 1999ko ekainaren 13a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1999ko ekainaren 13a | Zinegotziak | | | 8 / 13 | 1 / 13 | 2 / 13 | 1 / 13 | 1 / 13 |
| 1995eko maiatzaren 28a | Boto kopurua | | | 2393 | 617 | 858 | 335 | 298 |
| 1995eko maiatzaren 28a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1995eko maiatzaren 28a | Zinegotziak | | | 8 / 13 | 1 / 13 | 2 / 13 | 1 / 13 | 1 / 13 |
| 1991ko maiatzaren 26a | Boto kopurua | | | | | | | |
| 1991ko maiatzaren 26a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1991ko maiatzaren 26a | Zinegotziak | | | | | | | |
| 1987ko ekainaren 10a | Boto kopurua | | | | | | | |
| 1987ko ekainaren 10a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1987ko ekainaren 10a | Zinegotziak | | | | | | | |
| 1983ko maiatzaren 8a | Boto kopurua | | | | | | | |
| 1983ko maiatzaren 8a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1983ko maiatzaren 8a | Zinegotziak | | | | | | | |
| 1979ko apirilaren 3a | Boto kopurua | | | | | | | |
| 1979ko apirilaren 3a | Boto-ehunekoa | | | | | | | |
| 1979ko apirilaren 3a | Zinegotziak | | | | | | | |

### Alkateak
## Kultura

Ibai Lorak da Zallako euskal dantzetako taldea, 1965ean sortua.

### Jaiak eta ospakizunak

Zallako jai garrantzitsuena Gangas eguna da (urriko lehen astelehena, lehenengo igandearen ondorengoa). Auzo bakoitzak ere badu bere jaia, urteko beste egun batzuetan. Horrez gain, udalak errege magoak, Olentzero, aratusteak eta bestelako jaialdi eta ospakizunak antolatzen ditu.

## Ondasun nabarmenak

* Bolunburuko herrixka gotortua
* Aretxaga dorretxea
* Bolunburu dorretxea: XV. mendekoa.
* Gobeo dorretxea
* Horcasitas dorretxea
* Maruri dorretxea
* Mendieta dorretxea
* Llantada dorrea
* Terreros dorretxea: XIV. mendekoa eta La Herrera-Ibarra auzoan.
* San Migel eliza (XII. mendekoa).
* San Pedro Zarikete baseliza (XVI. mendekoa).
* Murga jauregia: XVII. mendekoa eta udalerriko udaletxea.
* San Cristobal jauregia edo "Casa Pinta" (XVII. mendekoa).
* Urrutia de la Mella jauregia (XV. mendekoa) eta Paduako San Antonio baseliza..

### Argazki galeria

* Terreros dorretxea.
* Bolunburu dorretxea eta Santa Ana baseliza.
* Bolunburu burdinola.
* Murga jauregia, gaur egun Zallako udaletxea.
* Gobeo dorretxea.
* Llantada dorrea.
* Urrutia de la Mella jauregia.
* Paduako San Antonio baseliza.
* San Pedro Zarikete baseliza.
* La Herrera auzoko eskolak.

## Garraioak
### Trena

Udalerrian Renfe Feve eragileak zortzi geltoki ditu:
* Aranguren (izen bereko auzoan)
* Aranguren Apeadero (izen bereko auzoan)
* Zalla (Mimetiz auzoan)
* Mimetiz (izen bereko auzoan)
* Colegio
* Ibarra (Herrera auzoan)
* Herrera (izen bereko auzoan)
* Bolunburu (izen bereko auzoan)

### Autobusa

Bizkaibus hiri-arteko autobus zerbitzuaren hurrengo lineak udalerritik pasatzen dira:
iea Bizkaibus A0651  BILBO - BALMASEDA :
iea A0651  BILBO → BALMASEDABILBOTermibus    GÜEÑESIorgi 21 B • Sodupe geltokia  • Zeribai • Artxube  • Lambarri  • Udaletxea • Euskadi Plaza • Arangoiti GueñesZALLAArangoiti Zalla • Aranguren  • Lusa • Mimetiz (Udaletxea)  • San Pedro Zarikete Ermita • Ibarra La Madalena  • Las Pedrajas • La Herrera-Ijalde  BALMASEDAInstitutua • La Penilla • Avda. Encartaciones • Campo de las Monjas :
iea A0651  BALMASEDA → BILBOBALMASEDACampo de las Monjas • Avda. Encartaciones • La PenillaZALLALa Herrera-Ijalde  • Las Pedrajas • Ibarra La Madalena  • San Pedro Zarikete Ermita • Mimetiz (Udaletxea)  • Lusa • Aranguren  • Arangoiti ZallaGÜEÑESArangoiti Gueñes • Euskadi Plaza • Udaletxea  • Lambarri  • Artxube  • Zeribai • Sodupe geltokia  • Iorgi 42BILBOTermibus :
iea Bizkaibus A0652  LANESTOSA - BALMASEDA :
iea A0652  LANESTOSA → BALMASEDALANESTOSALanestosaKARRANTZA HARANASandelolla • Sangrices • El Peñón • Ubal mendatea • Treto • San Ciprián • Otides • Llano • Trespalacios • Soscaño • Concha • Ambasaguas  • El Callejo 2 • El Callejo • Manzaneda • El Cerrillo • Herboso • Las Torcachas • El SucesoVILLAVERDE TURTZIOZVillanueva • La LlanaARTZENTALESLaureta • El Peso • Traslaviña • Helechosa • Travesedo • Geltokia  SOPUERTALa Herbosa • El Mazo • MalabrigoZALLARetola • Otxaran • La Flor El Paraíso • La Llana • Ligueti • LusaBALMASEDALa Penilla • Avda. Encartaciones • Campo de las Monjas :
iea A0652  BALMASEDA → LANESTOSABALMASEDACampo de las Monjas • Avda. Encartaciones • La PenillaZALLALusa • Ligueti • La Llana • La Flor El Paraíso • Otxaran • RetolaSOPUERTAMalabrigo • El Mazo • La HerbosaARTZENTALESGeltokia  • Travesedo • Helechosa • Traslaviña • El Peso • LauretaVILLAVERDE TURTZIOZLa Llana • VillanuevaKARRANTZA HARANAEl Suceso • Las Torcachas • Herboso • El Cerrillo • Manzaneda • El Callejo • El Callejo 2 • Ambasaguas  • Concha • Soscaño • Trespalacios • Llano • Otides • San Ciprián • Treto • Ubal mendatea • El Peñón • Sangrices • SandelollaLANESTOSALanestosa :
iea Bizkaibus A0654  BALMASEDA - Gurutzeta - EHU :
iea A0654  BALMASEDA → Gurutzeta → EHUBALMASEDACampo de las Monjas • Avda. Encartaciones • La PenillaZALLAGallardi • Lusa • Aranguren  GÜEÑESEuskadi Plaza • Lambarri  • Sodupe geltokia  • La Cuadra  • Zaramillo  ALONSOTEGILasaoBARAKALDOLa Paz 14 anbulatorioaLEIOAEHU Laboa Plaza :
iea A0654  EHU → Gurutzeta → BALMASEDALEIOAEHU Laboa PlazaBARAKALDOLa Paz 14 anbulatorioaALONSOTEGILasaoGÜEÑESZaramillo  • La Cuadra  • Sodupe geltokia  • Lambarri  • Euskadi PlazaZALLAAranguren  • Gallardi • LusaBALMASEDALa Penilla • Avda. Encartaciones • Campo de las Monjas :
iea Bizkaibus A3334  SANTURTZI - BALMASEDA :
iea A3334  SANTURTZI → BALMASEDASANTURTZIParkea arkupeak • Gernika parkea  • Anbulatorioa • Kabiezes  • BalpardaORTUELLANocedalABANTO-ZIERBENALas Postas • El Casal • El Bao • Las Carreras Gure Etxea • Las Carreras Ambrosio de los Heros 42MUSKIZGeltokia  • Antonio Trueba • Santelices • Nesilla • El PobalGALDAMESLa Olla • El Bentorro ArenaoSOPUERTALa Jara • La Baluga • Castaño Nuevo • Cotarros • Mercadillo 26 • Mercadillo udaletxea • El Carral esnetegia • El Carral • Abellaneda elizaZALLAAbellaneda • Otxaran Goikoa • Zubia geltokia • Retola • Otxaran • La Flor El Paraíso • La Llana • Ligueti • Mimetiz (Udaletxea)  • San Pedro Zarikete Ermita • Ibarra La Madalena  • Las Pedrajas • La Herrera-Ijalde  BALMASEDAInstitutua • La Penilla • Avda. Encartaciones • Campo de las Monjas :
iea A3334  BALMASEDA → SANTURTZIBALMASEDACampo de las Monjas • Avda. Encartaciones • La PenillaZALLALa Herrera-Ijalde  • Las Pedrajas • Ibarra La Madalena  • San Pedro Zarikete Ermita • Mimetiz (Udaletxea)  • Ligueti • La Llana • La Flor El Paraíso • Otxaran • Retola • Zubia geltokia • Otxaran Goikoa • AbellanedaSOPUERTAAbellaneda eliza • El Carral • El Carral esnetegia • Mercadillo udaletxea • Mercadillo 9 • Cotarros • Castaño Nuevo • La Baluga • La JaraGALDAMESEl Bentorro Arenao • La OllaMUSKIZEl Pobal • Nesilla • Santelices • Antonio Trueba • Geltokia  ABANTO ZIERBENALas Carreras Ambrosio de los Heros 39 • Las Carreras Gure Etxea • El Bao • El Casal • Las PostasORTUELLANocedalSANTURTZIBalparda • Kabiezes  • Anbulatorioa • Parkea arkupeak :

## Zallar ospetsuak

* José de Urrutia y de las Casas (1739-1803), militarra eta ingeniaria.
* Jesus Ariño Maruri (1900-1976), II. Errepublikako azken alkatea.
* Ricardo Urgoiti (1900-1979), enpresari eta zinemagilea.
* Patxi Xabier Lezama Perier (1967-), eskultorea.
* Lorena Sánchez (1973-), futbolaria.
* Aketza Peña (1981-), txirrindularia.
* Fran Lezama Perier (1964-), margolaria.
* Arantza Ruiz (1976-), kazetaria.
* Domingo Akasuso (1658-1727), militar eta ekintzailea.
* Andere Basterra (2000-), txirrindularitza.
* Josu Montalban (1952-), mediku eta politikaria.
* Xiker Ozerinjauregi (1997-), futbolaria.
* Pascual Urdapilleta (1780-), militarra eta arkitektoa.
* Pepe Camiñas (1945-2011), margolaria.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).

## Ikus, gainera

* Bizkaiko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Zallako Udala
* Zallako institutoa (Zalla B.H.I.)
* Datuak: Q4476
* Multimedia: Zalla / Q4476
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Zalla