# Espainiako enbaxada Guatemalan erretzea

1980ko urtarrilaren 31an, osteguna, Guatemalako Poliziak ―Fernando Romeo Lucas-García (1924-2006) diktadorearen aginduz― Espainiak Guatemalan duen enbaxada setiatu, erre eta inbaditu zuen. 37 lagun hil zituzten fosforo zuriarekin.

## Testuingurua

Fernando Romeo Lucas Garcíaren diktadurapean bizi baldintza gogorrez gain errepresio handia pairatu zuen Quiché departamentuak, hori salatzeko Nekazarien Batasuneko Batzordeak (CUC) eta gizarte mugimendu desberdinek, langileak, kristauak eta Robin García Ikasle Fronteko kideak mobiliziazioetara deitu zuten.
Lucas García jeneralak interes ekonomikoak zituen Iparraldean, Fray Bartolomé de las Casasen lurren jabe zen (Alta Verapaz) eta Shenandoah Oil-en, Ixcán, (Quiché) petrolioa ikertzen ari zen konpainiako bazkidea baitzen.
Máximo Cajal López enbaxadoreak (1935-2014) El Quiché departamendua bisitatu zuen, Nekazarien Batasunerako Batzordeko (CUC) ordezkariekin eta Gustavo Meoño gerrillari buruzagiarekin bildu zen, Pobreen Guerrilla Armatuaren (EGP) kidea. ¡Saber quién puso fuego ahí! (2000) liburuan, Felipe González-en hitzaurrea zuena, Quiché-ra egindako bisitak apaiz espainiarrak bisitatzeko helburua zuela esan zuen ordea. 2005ean, Espainiako El País egunkariak Cajal-en gogoeta bat argitaratu zuen.

## Gertaera

Ustez, Kultura Hispaniar Institutuaren ospakizun bat antolatze aldera 1980ko urtarrilaren 31ko eguerdian Eduardo Cáceres Lehnhoff (Guatemalako presidenteorde ohia), Adolfo Molina Orantes (Atzerri ministro ohia eta Hagako Nazioarteko Justizia Auzitegiko kidea) eta Mario Aguirre Godoy (Guatemaliako jurista) Espainiako enbaxadan bilduak ziren Máximo Cajal López Enbaxadorearen eskariz.
30 lagun sartu ziren enbaxada okupatzera, haien artean USAC-eko ikasleak eta Quiché-ko nekazariak, Guatemalako ipar-mendebaldean gertatzen ari ziren sarraskietan Espainiaren esku-hartzea eskatzeko. Garaiko Gobernuak esan zuen eta sarraskiaren epaiketan frogatutzat geratu zen, Cajal enbaxadoreak okupazioa emango zelaren berri bazuela. Ondoren, Guatemalako segurtasun indarrek enbaxada setiatu eta indarrez sartu ziren espainiar lurralde subiranoa inbadituz. Eraikinaren bigarren solairuko gela batean errefuxiatu ziren guztiak eta bertan hasi zen sutea, ustez segurtasun indarrek fosforo zuria jaurti zuten. Espainiako prentsak polizia baten argazkiak argitaratu zituen su-jaurtigailu batekin, hainbat biktima tirokatu zirela baieztatu zuten lekukoek eta peritu frogek. Guatemalako Gurutze Gorriari atxikitako Odette Arzú lekukoaren arabera, biktima gehienak gerritik gora erre zituzten. Larrialdi zerbitzuei eraikinean sartzea eragotzi zitzaien sua bere kabuz itzali arte. Adolfo Molina Sierra, Adolfo Molina Orantesen semea, gertaeren lekuko izan zen ere.
37 hildako egon ziren, hiruk lortu zuten sarraskitik irtetea: Máximo Cajal López enbaxadoreak, Mario Aguirre Godoy abokatua eta Gregorio Yujá Xoná nekazari manifestariak. Gau hartan, Yujá Xoná Herrera Llerandi ospitaletik bahitu eta torturatu zuten; bere gorpua San Carlos Unibertsitateko errektoretzaren aurrean bota zuten, eta lepotik zintzilik zegoen kartel bat zeukan "Cajal, komunista, berdin gertatuko zaizu". Cajal enbaxadorea Costa Ricako enbaxadari esker ihes egin eta herrialdetik atera zen gau horretan. Estatu Batuetako enbaxadorearen etxean aterpea eskatu zuen, non eraso bat jasan zuten eraikinaren kontra balak jaurtitzean. Biktimen ehorzketa egunean Gustavo Adolfo Hernández eta Jesús España ikasleak hil zituzten.

## Hildakoak

Enbaxadako sarraskian hil zirenen izen batzuk hauek dira:
* Eduardo Cáceres Lehnhoff: Guatemalako presidenteorde ohia eta Guatemalako Kultura Hispanoaren Institutuko kidea.
* Adolfo Molina Orantes: Kanpo Arazoetako ministro ohia, Guatemalako Kultura Hispanikoaren Institutuko presidente ohia eta Madrilgo Kultura Hispanikoaren Institutuko ohorezko kidea (egungo AECID).
Enbaxadako beste hildako batzuk hauek izan ziren:
Biktimen zerrenda :
| Izena | Taldea | jatorriko herria | Jatorrizko herrialdea |
| Juan Chic Hernandez | Ixil eta Kiche baserritarrak | Macalajau, Uspantan | Guatemala |
| Vicente Menchú | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Gabina Moran Chupe | Ixil eta Kiche baserritarrak | San Pablo El Baldio, Uspantan | Guatemala |
| Maria Pinula Lux | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Regina Pol Juy | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Maria Ramirez Anay | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chajul | Guatemala |
| María Ramírez Anay (aurrekoaren arreba) | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chajul | Guatemala |
| Matthew Sic Chen | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Mateo Sis | Ixil eta Kiche baserritarrak | San Pablo El Baldio, Uspantan | Guatemala |
| John Thomas Lux | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Francisco Tum Castro | Ixil eta Kiche baserritarrak | Los Platanos, Uspantan | Guatemala |
| Gaspar Vivi | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chajul | Guatemala |
| Juan Us Chic | Ixil eta Kiche baserritarrak | Chimel, Uspantan | Guatemala |
| Jose Angel Xona Gomez | Ixil eta Kiche baserritarrak | San Pablo El Baldio, Uspantan | Guatemala |
| Juan Lopez Yac | Ixil eta Kiche baserritarrak | Macalajau, Uspantan | Guatemala |
| Gregorio Yujá Xoná | Ixil eta Kiche baserritarrak | San Pablo El Baldio, Uspantan | Guatemala |
| Mateo Lopez Calvo | Nekazarien Batasun Batzordeko (CUC) kideak | Santa Cruz del Quiche | Guatemala |
| John Joseph Yos | Nekazarien Batasun Batzordeko (CUC) kideak | Santa Lucia Cotzumalguapa ( Escuintla ) | Guatemala |
| Francisco Chen Tecu | Nekazarien Batasun Batzordeko (CUC) kideak | Rabinal ( Behe Verapaz ) | Guatemala |
| Salomon Tabico Zapeta | Nekazarien Batasun Batzordeko (CUC) kideak | Santa Cruz del Quiche | Guatemala |
| Edgar Rodolfo Negreros Straube | San Carlos Unibertsitateko ikasleak, Robin García Ikasleen Fronteko (FERG) kideak | Guatemala hiria | Guatemala |
| Leopold Pineda | San Carlos Unibertsitateko ikasleak, Robin García Ikasleen Fronteko (FERG) kideak | Guatemala hiria | Guatemala |
| Luis Antonio Ramirez Paz | San Carlos Unibertsitateko ikasleak, Robin García Ikasleen Fronteko (FERG) kideak | Guatemala hiria | Guatemala |
| Sonia Magali Welches Hernandez | San Carlos Unibertsitateko ikasleak, Robin García Ikasleen Fronteko (FERG) kideak | Guatemala hiria | Guatemala |
| Lucrezia Anleu | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Guatemala |
| Lucrecia de Aviles | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Guatemala |
| Mary de Barillas | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Guatemala |
| Nora Mena Aceituno | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Guatemala |
| Miriam Rodriguez | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Guatemala |
| Jaime Ruiz del Árbol | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Espainia |
| Luis Felipe Saenz Martinez | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Espainia |
| Maria Teresa Villa de Santa Fe | Espainiako Enbaxadako funtzionario eta langileak | Ezezaguna | Espainia |
| Felipe Antonio Garcia Rac | Guatemalako Langileen Federazioa FTG | La Verbena, 7. gunea (Guatemala Hiriko auzoa) | Guatemala |
| Trinidad Gomez Hernandez | Egoiliarren Koordinakundeko CDP | | Guatemala |

## Harreman diplomatikoak apurtu eta berrestea

Behin enbaxadorea Guatemalatik alde egin zuela, Espainiako Gobernuak harreman diplomatikoak hautsi zituen Guatemalarekin. Hilabete geroago, Roberto Mertins Murúa Rafael Landívar Unibertsitateko irakasle eta Guatemalako Kultura Hispanikoko Institutuko (CCE/G) zuzendaria hil zuten, 55 tiro jaso zituen ―gaur egun Guatemalako Espainiako Kultur Zentroa (CCE)― Espainiako Telebistan agintari militarren jarrera kritikatu zuen.
1984ko irailaren 22an Bogotan sinatutako itun batekin berriro normalizatu zen harreman diplomatikoa.
1996ko martxoan, Eduardo Stein, Álvaro Arzú presidentearen Kanpo Arazoetako ministroak Espainia bisitatu zuen ofizialki eta Espainiako Gobernuari eta herritarrei "barkamen publikoa" eskatu zien "ekintza lotsagarriagatik", Espainiako enbaxadaren aurkako erasoa horrela deskribatu zuen:
   «Nazioarteko zuzenbidearen urraketa ez ezik, Guatemalako historiako pasarte ilunenetako bat»
Steinek aitortu zuen pertsonalki "lotsatuta" sentitu zela horrelako ekintza basatiengatik eta Máximo Cajal enbaxadorearen aurkako kanpaina maltzur eta faltsuagatik, 2014an Yago Pico de Coaña garaiko Guatemalako Espainiako enbaxadoreak jakinarazi zuenez.
1998ko otsailaren 3an, Guatemalako Kongresuak aho batez adostu zuen:
   «1980an nekazari talde batek ontzat eman zituela pobrezia eta muturreko pobreziaren artean nahasten diren guatemaltar gehienen sufrimenduak, beharrak eta eskaerak, hartuz. Espainiako enbaxadaren gainetik, mundua euren egoeraz jabetzeko helburu bakarrarekin».

## Epaiketa

2014ko urriaren 1ean, Guatemala Hirian, Pedro García Arredondo Polizia Nazionaleko buru ohiaren aurkako epaiketa hasi zen Arrisku Handiko B Lehen Epaitegian, 37 pertsona hiltzeagatik. Rigoberta Menchú Bakearen Nobel saridunak, gertaera honetan aita eta lehengusu bat galdu zituenak, prozesuan deklaratu zuen, eta auzi-jartzaile gisa ere parte hartu zuen. Arredondoren defentsak ziurtatu zuen bere ordezkariak ez zuela inor ateratzea eragotzi; gainera, "alboko-kalteak" egotea ohikoa zela argudiatu zuen.
Arredondok egun desagertu den Polizia Nazionalaren komando bat zuzentzen zuen eta, Fiskaltzak egindako ikerketen arabera, bera izan zen nekazari eta ikasle taldea zegoen enbaxada erretzeko agindua eman zuena.
Guatemalako fiskaltzak, biktima bakoitzeko hogeita hamar urteko espetxe zigorra eskatu zuen gehi beste 80 urte, bi hilketa saiakera delitugatik.
Aho batez, Irma Jeannette Valdés, Sara Yoc Yoc eta María Eugenia Castellanos epaileek adierazi zuten García Arredondok nagusien aginduak bete zituela, eta horren ondorio izan zirela 37 hildakoak, 1980ko urtarrilaren 31n. 2015eko urtarrilaren 20an Auzitegi Goreneko Audientzia Aretoan irakurri zuten Auzitegiaren ebazpena eta García Arredondori berrogei urteko espetxe zigorra ezarri zioten enbaxada erretzeagatik eta beste berrogeita hamar unibertsitateko bi ikasleren heriotzagatik.
Frogatutzat eman zen:
* Egoitza diplomatikoa Quiché departamenduan Armadaren eta Poliziaren gehiegikeriak modu baketsuan salatu zituzten nekazariek hartu zutela.
* García Arredondok zuzendutako ehun eta berrogeita hamar poliziek enbaxadan operazio bat egiteko kontzentratuta zeudela, eta manifestariak ateratzea zela agindua.
* Poliziak ez zuen negoziatzeko interesik, enbaxadako okupatzaileak atera nahi zituela.
* Enbaxada indarrez hartu eta enbaxadorearen baimenik gabe sartu zirela segurtasun indarrek.
* García Arredondok bazekiela zer gertatuko zen.
* Sua ez zen egoitza diplomatikora sartu ziren nekazariak inmolatzeko plan baten ondorioz sortu.
* Gertakaria gertatu eta bi egunera, nekazari biktimen hileta-prozesioan parte hartu zuten bi unibertsitate ikasle erail zituzten García Arredondoko arduradunen eskuetan.
* Máximo Cajal enbaxadoreak aldez aurretik zuela okupazioaren ezagutza.
Egiaztatu ezin izan zena:
* Zergaitik bildu zituen bertan Guatemalako hainbat politikari garrantzitsu Máximo Cajal Espainiako enbaxadoreak.
* Cajal enbaxadoreak nola lortu zuen enbaxadako sutik ihes egitea.
Poliziaburu ohia 39 pertsonaren hilketagatik, biren hilketa saiakeragatik eta gizateriaren betebeharren aurkako krimenengatik epaitu zuten.

## Dokumentala

* Ni uno vivo

## Erreferentziak

* ↑ Solano 2012.
* ↑ Solano, 2012, or. 10-29
* 1 2 3 Ni uno vivo, s.f.
* 1 2 Toursinov, 2014
* ↑ ¡Saber quién puso fuego ahí! masacre en la embajada de España. .
* ↑ La masacre en la embajada de España. 29 de enero de 2005.
* ↑ La Hora 2007.
* ↑ Sabino 2008.
* ↑ García 2013.
* ↑ De Guate & s.f.
* ↑ Associació de Amistat amb el Poble de Guatemala 2005.
* ↑ Era la primera misión extranjera de Ruiz del Arbol. 1ro. de febrero de 1980.
* ↑ Castrillón & s.f.
* ↑ Pico de Coaña 2014.
* ↑ Punto Resolutivo Número 6-98
* ↑ El tiempo latino, 2015
* 1 2 3 EFE 2014.
* 1 2 3 4 5 Acoguate 2015.
* ↑ (Gaztelaniaz) «La 2 recuerda la tragedia de la embajada de España en Guatemala» abc 2005-01-30 (Noiz kontsultatua: 2022-02-20).

## Bibliografia

* Acoguate. (2015). «Sentencia de 90 años de prisión por quema de la embajada de España» Coordinación de acompañamiento internacional en Guatemala.
* Associació de Amistat amb el Poble de Guatemala. (2005). «Venciendo al olvido. 31 de enero de 1980; masacre en la embajada de España en Guatemala» Cuadernos de Guatemala (6).
* Castrillón, Jorge. (s.f.). «Le acribillaron por ser culpable de leer libros y no callarse delante de atrocidades del calibre como la anteriormente mencionada» Esta semana en el CCE/G (Centro Cultural de España en Guatemala).
* Ceresery, Leonardo; Lara, Julio. (2008). «Murió Germán Chupina Barahona» Prensa Libre.
* Collectif. (2011). Perenco: explotar petróleo cueste lo que cueste. Une seule planète.
* Comisión para el Esclarecimiento Histórico: Agudización. (1999). «Agudización de la Violencia y Militarización del Estado (1979-1985)» Guatemala: memoria del silencio (Programa de Ciencia y Derechos Humanos, Asociación Americana del Avance de la Ciencia).
* De Guate. (s.f.). «Imagen de policía con lanzallamas durante la toma de la embajada de España» De Guate.
* Efe. (2015). «La embajada de España en Guatemala "se quemó desde adentro", dice defensa en juicio» Yahoo noticias.
* El Mundo. (3 de abril de 2014). Fallece el diplomático Máximo Cajal. .
* El tiempo latino. (2015). Juicio por masacre de la embajada española en Guatemala. .
* García, Jody. (2013). «Una crónica impactante en el aniversario de la quema de la embajada de España tras 33 años de impunidad» Diario La Hora.
* Hurtado, Paola. (2006). «Lo que solo Romeo Lucas García pudo olvidar» elPeriódico.
* La voz de Galicia. (2004). «Acusan al exembajador en Guatemala de idear el asalto a la sede diplomática en 1980» La voz de Galicia.
* Lejarreta, Manuel María. (2014). «Pluma invitada: El embajador Cajal y el juicio por la quema de la embajada» Prensa Libre.
* Ni uno vivo. (s.f.). www.youtube.com «Ni uno vivo. Tragedia en la embajada de España en Guatemala» YouTube.
* Pico de Coaña, url=Yago. (2014). La verdad y la justicia no se discuten, se prueban. .
* Prensa Libre. (2014). «El embajador Cajal y el juicio por la quema de la embajada» Prensa Libre.
* Sabino, Carlos. (2008). Guatemala, la Historia silenciada (1944-1989): El dominó que no cayó. Tomo II Fondo de Cultura Económica.
* Txantiloi:Cita libro
* Toursinov, Antón. (2014). «Los intereses detrás del juicio sobre la matanza de la embajada española en 1980» El Canal, blog del Panam Post.

## Kanpo estekak

* Adolfo Molina Sierrarekin elkarrizketa - Sarraskiaren 40. urteurrenaren harira
* Datuak: Q4999926
* Multimedia: Burning of the Spanish Embassy in Guatemala / Q4999926
* ↑ Vicente Menchú era el padre de la futura premio nóbel de la paz, Rigoberta Menchú