# Fisikako Nobel Saria

Fisikako Nobel Saria (suedieraz: Nobelpriset i fysik) Suediako Zientzien Errege Akademiak urtero ematen duen saria da, fisikaren arloan gizateriarentzat ekarpen nagusiak egin dituztenak oroitzeko. Alfred Nobelen testamentuak 1895ean ezarritako bost Nobel sarietako bat da, eta 1901etik eman da, Kimikako Nobel Saria, Literaturako Nobel Saria, Bakearen Nobel Saria eta Fisiologia edo Medikuntzako Nobel Sariekin batera. Fisikakoa, tradizioz, Nobel Sarietan aurkeztutako lehen saria da.
Saria domina bat, diploma bat eta diru-sarirako ziurtagiri bat dira. Dominaren aurrealdean Alfred Nobelen profil bera ageri da, Fisika, Kimika eta Literaturako dominetan irudikatzen den berbera.
Fisikako lehen Nobel saria Wilhelm Röntgen fisikari alemanari eman zioten, X izpien aurkikuntzagatik eman zituen zerbitzu apartak aitortzeko. Nobel Fundazioak ematen du sari hori, eta zientzialari batek fisikan jaso dezakeen saririk entzutetsuena da. Abenduaren 10ean aurkeztu zen Stockholmen Nobelen heriotzaren urteurrenean. 2023an, 224 pertsonek jaso dute saria.

## Aurrekariak

Alfred Nobelek, bere azken borondatean eta testamentuan, esan zuen bere aberastasuna hainbat sari sortzeko erabili behar zela, fisikaren, kimikaren, bakearen, fisiologiaren, medikuntzaren eta literaturaren alorretan "gizateriari onura handiena" ematen dioten horientzat. Nobelek hainbat borondate idatzi zituen bere bizitzan, baina azkena hil baino urtebete lehenago idatzi zen eta Norvegiako Suediako Klubean sinatu zen 1895eko azaroaren 27an. Nobel Sariak bere aktibo guztien %94 legeztatu zuen, 31 milioi suediar koroa (2,9 milioi dolar, edo 2,7 milioi euro 2023an), bost Nobel sariak ezarri eta emateko. Borondatearen inguruko eszeptizismoa zela eta, 1897ko apirilaren 26ra arte Stortingek (Norvegiako Parlamentua) ez zuen onartu. Bere borondatea aurrera eraman zutenak Ragnar Sohlman eta Rudolf Lilljequist izan ziren, Nobel Fundazioa osatu zutenak Nobel saria jaso eta sariak antolatzeko.
Norvegiako Nobel Batzordeko kideak, Bakearen Saria eman behar zutenak, borondatea onartu eta gutxira izendatu ziren. Saria ematen duten gainontzeko erakundeak izan ziren: Karolinska Institutua ekainaren 7an, Suediako Akademia ekainaren 9an eta Suediako Zientzien Errege Akademia ekainaren 11n. Nobel Fundazioak sariak emateko jarraibideak ezarri zituen orduan. 1900ean, Oskar II.a erregeak aldarrikatu zituen Nobel Fundazioaren estatutu berriak. Nobelen borondatearen arabera, Suediako Zientzien Errege Akademiak Fisikako Saria emango luke.

## Izendapena eta hautaketa

Fisikako Nobel sarirako gehienez ere hiru saridun eta bi lan ezberdin aukeratu daitezke. Beste Nobel saridunekin alderatuta, fisikako saria izendatzeko eta hautatzeko prozesua luzea eta zorrotza da. Arrazoi hori funtsezkoa da, eta, horren ondorioz, urteak joan eta urteak etorri, fisikako saririk garrantzitsuena bihurtu da.
Fisikako Nobel Batzordeak hautatzen ditu Nobel sariak; Suediako Zientzien Errege Akademiak hautatutako bost kidek osatzen dute Nobel Batzordea. Irailean hasten den lehen etapan, aukeratutako 3.000 unibertsitate-irakasle inguru, Fisika eta Kimikako Nobel Sariak, eta beste batzuk isilpeko izendapenen inprimakiak bidaltzen dira. Betetako inprimakiak hurrengo urteko urtarrilaren 31n iritsi beharko dira Nobel Batzordera. Adituek hautagaiak aztertu eta murrizten dituzte, hamabost bat izen dituzten arte. Batzordeak txosten bat aurkeztu dio Akademiako azken izangaiei buruz, eta fisika-eskolan sakonago eztabaidatzen da. Akademiak, orduan, saridunak gehiengoaren bozketaz erabakiko ditu.
Hautagaien izenak ez dira inoiz jendaurrean iragartzen, eta ez zaie esaten sarirako aintzat hartu direnik ere. Izendapen-erregistroak berrogeita hamar urtez zigilatuta daude. Hil ondoko izendapenik onartzen ez badira ere, sariak eman daitezke baldin eta pertsona hori hil bazen saria iragarri eta eman bitartean. 1974 baino lehen, hil ondoko sariak onartzen ziren proposamena hil aurretik egin bazen.
Fisikako Nobel sarirako arauek eskatzen dute onartzen diren lorpenen garrantzia "denborarekin frogatu" dela. Praktikan, horrek esan nahi du aurkikuntzaren eta sariaren arteko atzerapena 20 urte ingurukoa izaten dela, eta askoz luzeagoa izan daitekeela. Adibidez, 1983ko Fisikako Nobel Sariaren erdia Azpahmanyan Chandrasekhar jaunari eman zioten izarren egiturari eta 1950eko hamarkadan izandako bilakaerari buruz egindako lanagatik. Denbora-arau horren desabantaila gisa, zientzialari guztiek ez dute beren lana aintzat hartzeko adina bizi. Aurkikuntza zientifiko garrantzitsu batzuk ez dira inoiz saritzat hartzen, aurkitzaileak beren lanaren eragina nabaritzen denean jada hil baitira.

## Sariak

Fisikako Nobel saridunek urrezko domina, diploma bat eta diru-kopuru bat jasotzen dute.

### Dominak

Fisikako Nobel sarirako domina Kimikako Nobel saridunaren berdin-berdina da diseinuan. Fisikako eta kimikako dominen atzealdeak Naturaren Jainkosa irudikatzen du Isis moduan, hodeietatik irteten den bitartean, kornukopia bati eutsiz. Zientziaren Jeinuak "naturaren aurpegi hotz eta zorrotza"' estaltzen duen errezela du. Erik Lindbergek diseinatu zuen eta Svenska Medaljek egin zuen Eskilstunan. Virgilio olerkari erromatarrak Eneidako 6. liburuko 663. lerroko "Inventas vitam iuvat excoluisse per artes" ("Onuragarria da bizitza (gizatiarra) arteen aurkikuntzaren bidez hobetzea") testua dauka gainean. Irudien azpian dagoen plater batek hartzailearen izena du. "REG. ACAD. SCIENT. SUEC." testuak laguntzen du, atzealdean inskribatuta.

### Diplomak

Nobel sariek diploma bat jasotzen dute zuzenean Suediako erregearen eskutik. Diploma jasotzen duen sarirako sariak ematen dituzten erakundeek diseinatu dute. Diplomak irudi bat du, saritutako pertsonaren izena eta lorpenak azaltzeko.

### Dirua

Sari-banaketako zeremonian, sarituen batura adierazten duen dokumentua jaso du. Esku-dirutako sariaren zenbatekoa urtetik urtera alda daiteke, Nobel Fundazioaren finantziazioaren arabera. Adibidez, 2009an, 10 milioi koroa suediar esleitu ziren guztira (1,4 milioi dolar), baina 2012an, Atzeraldi Handiaren ondoren, zenbatekoa 8 milioi koroa suediar edo 1,1 milioi dolarrekoa izan zen. Kategoria jakin batean bi saritu baldin badaude, esleipenerako diru-laguntza zati berdinean zatitzen da onuradunen artean, baina hiru baldin badaude, esleipen-batzordeak bi aukera izango ditu: diruaren zati bera egitea, edo erdia onuradun bati esleitzea eta laurdena beste bietako bakoitzari.

### Zeremonia

Saria aukeratzeko batzordea eta erakundea izaten dira urriko lehen astean sarituen izenak iragartzen dituztenak. Gero, abenduaren 10ean Stockholmeko Kontzertu Aretoan urtero egiten diren zeremonia ofizialetan ematen da saria, Nobelen heriotzaren urteurrenean. Sarituek diploma, domina eta sariaren zenbatekoa berresten duen agiria jasotzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ All Nobel Prizes in Physics. The Nobel Foundation.
* ↑ History – Historic Figures: Alfred Nobel (1833–1896). BBC.
* ↑ Ragnar Sohlman: 1983, Page 7
* ↑ von Euler, U.S.. (6 June 1981). «The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science» Die Naturwissenschaften (Springer-Verlag) 68 (6): 277–281. doi:10.1007/BF01047469..
* ↑ Nobel's will. Nobel.org.
* ↑ The Nobel Foundation – History. Nobelprize.org.
* 1 2 Agneta Wallin Levinovitz: 2001, Page 13
* ↑ Nobel Prize History –. Infoplease.com 1999-10-13.
* ↑ Nobelprize.org. Facts and figures. .
* ↑ The Nobel Prize Selection Process. Britannica Encyclopaedia.
* ↑ «Nomination and Selection of Physics Laureates» nobelprize.org (Nobel Media AB 2016).
* ↑ 50 year secrecy rule. .
* ↑ About posthumous awards. .
* ↑ Gingras, Yves; Wallace, Matthew L.. (2009). «Why it has become more difficult to predict Nobel Prize winners: A bibliometric analysis of nominees and winners of the chemistry and physics prizes (1901–2007)» Scientometrics 82 (2): 401. doi:10.1007/s11192-009-0035-9..
* ↑ «A noble prize» Nature Chemistry 1 (7): 509. 2009 doi:10.1038/nchem.372. PMID 21378920. Bibcode: 2009NatCh...1..509...
* ↑ Tom Rivers. (2009-12-10). 2009 Nobel Laureates Receive Their Honors | Europe| English. .voanews.com.
* ↑ A unique gold medal. Nobel Foundation.
* 1 2 3 4 The Nobel Prize medals in physics and chemistry. Nobel Foundation.
* ↑ The Nobel Prize medal in physiology or medicine. Nobel Foundation.
* 1 2 The Nobel Prize Diplomas. Nobelprize.org.
* ↑ The Nobel Prize Amounts. Nobelprize.org.
* ↑ Nobel prize amounts to be cut 20% in 2012. CNN 2012-06-11.
* ↑ Sample, Ian. (2009-10-05). «Nobel prize for medicine shared by scientists for work on ageing and cancer | Science | guardian.co.uk» Guardian (London).
* ↑ Ian Sample, Science correspondent. (2008-10-07). «Three share Nobel prize for physics | Science | guardian.co.uk» Guardian (London).
* ↑ David Landes. Americans claim Nobel economics prize – The Local. Thelocal.se.
* ↑ The 2009 Nobel Prize in Physics – Press Release. Nobelprize.org 2009-10-06.
* ↑ Nobel prize award ceremony. .

## Ikus, gainera

* Zerrenda:Fisikako Nobel Saria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q38104
* Multimedia: Nobel Prize in Physics / Q38104