# Nellie Campobello

Francisca Ernestina Moya Luna, "Nellie Campobello" izenez ezaguna (Villa Ocampo, Durango, Mexiko, 1900eko azaroaren 7a- Progreso de Obregón, Hidalgo, 1986ko uztailaren 9a), idazlea eta dantzaria izan zen, Mexikoko Iraultzaren lekukoa eta narratzaile, Mexikoko balletaren aitzindaria izateaz gain. Bere literatur lanarengatik, Mexikoko XX. mendeko lehen narratzaile modernotzat hartzen da.

## Bizitza

Gloria Campobelloren (Soledad Campobello Luna) ahizpa zaharrena izan zen, zeina Nellieren zuzendaritzapean Mexikoko lehen Prima Ballerina izendatu zuten.
Zenbait iturriren arabera, bere ezizena "Nellie", amaren maskota zen txakurrarengandik eta Campobello Jesús Campbell Morton bere aitordearengatik edo Ernesto Stephen Campbell doktorearengandik hartu zituen.
Nelliek eta bere anai-arrebek haurtzaroko lehen urteak Villa Ocampon igaro zituzten, geroago Hidalgo del Parralen eta Chihuahuan, hantxe sortu zituen: Cartucho, Amaren eskuak eta Francisco Villaren bizitza militarreko oharrak. Rafaela Luna bere ama hil ondoren, familia Mexiko Hirira joan zen bizitzera 1923 urte amaieran. Hiri honetan Campobellok dantza deskubritu eta bere ibilbide oparoa garatu zuen.

## Koreografoa eta dantzaria

1923an dantzari ibilbidea hasi zuen, Gloria ahizparekin batera, Mexiko Hirian. Costa ahizpen (Adela, Amelia eta Linda), Lettie Carroll, Carmen Galé, Madame Stanislava Potapovich eta Carol Adamchevsky ikasle izan zen .
Mexikoko Iraultzaren hasiera gogoratzeko, Lázaro Cárdenas presidenteak agindu zion mugimendu armatua eta ondorengo arrakastak (hezkuntza publikoa, bakea, etab.) irudikatzen zituen koreografia aurkezteko. 1931ko azaroan, Campobellok 30-30 Mass Ballet aurkeztu zuen Estadio Nazionalean, Escuela Plástica Dinámica (gaur egun Nellie eta Gloria Campobello Dantza Eskola Nazionala) ikasleak eta lehen hezkuntzako haurrak (herria sinbolizatzen zutenak) ordezkatuta. Nelliek, gorriz jantzita, Iraultza ordezkatzen zuen. 30-30 balletak, geroago, bira bat egin zuen herrialde osoan zehar, Kultur Misioen barruan.
1937an Dantza Eskola Nazionaleko zuzendari izendatu zuten, kargu horretan 1984 arte jardun zuen.
Bere dantza lanak, 30-30 Balletaz gain, honako hauek dira: La virgen de las fieras, Barricada, Clarín, Binigüendas de plata, Tierra. Mexiko Hiriko Balletarekin: Fuensanta, Republican Overture, Ixtepec, El sombrero de tres picos, Vespertina, Umbral, Alameda 1900, Circo Orrín, La Feria, besteak beste.
Nellie Campobelloren ikasle askoren artean daude: Guillermina Bravo, Amalia Hernández, Josefina Lavalle, Dina Torregrosa, Emma Ruíz, Rosa Reyna zein Martha Bracho.

## Lana
### ¡Yo!

1929an, Yo! Izenburuko lehen poema liburua argitaratu zuen, eta Franciscaz (bere jaiotze izena) izenpetua, LIDANek editatua, Gerardo Murilloren (Atl doktorea, Mexikoko margolaria) argitaletxeak argitaratua, bost olerkiz osatua dago, Doris Meyer-ek (literatura kritikari estatubatuarra) "beharrezko aitzindaritzat jotzen duena". kritika sozialaren espirituaren eraketan "eta Irene Matthewsek" [...] erritmoak haurrentzako eta dantzarako moduko bertso gisa deskribatzen ditu. Bere poesiaren zati handi bat erritmikoki "dantzatzen" da Yo-ren poema batzuk, dantzari gisa Habanan egon zenean idatzitako beste batzuekin batera, Kubako "Revista de La Habana" aldizkarian argitaratu ziren, "Emakume baten zortzi olerki" izenburuak jarri zizkion eta bere jaiotza izenarekin ere sinatu zituen.
Poema horietako batzuk Langston Hughesek ingelesera itzuli zituen bere Dudley Pitts antologian.

### Cartucho

1931an, Veracruzeko Xalapan argitaratu zen Cartucho, Mexiko iparraldeko borrokaren istorioak , Germán List Arzubidek finantzatutako bere lanik ezagunena.
Lanaren motibazioa, egilearen beraren hitzetan, "irain bat mendekatzea" da; Mugimendu armatua amaitu eta Iraultzaren instituzionalizazioa hasi eta gero, iraultzaile batzuk modu manikeoan epaitu zituzten boterean zegoen taldearen arabera, horien artean Francisco Villa, Campobelloren haurtzaroko idoloa. Bere herrikidea aldarrikatzeko borroka horretan jarraituko du Francisco Villaren bizitza militarrari buruzko oharrak lanean.
Cartucho, hiru bloke handitan dago kontatuta: "Hombres del norte", "Fusilado" eta "En el fuego", bakoitza Parral eta Villa Ocampo-ko pasarte edo pertsonaien istorio laburrez osatua, Nellie neskatoaren ikuspegitik kontatua. Ikuspegi hau arraroa da Iraultzaren Eleberriaren generoaren barruan, ezagunez eta eguneroko xehetasunez betea baitago, Iraultzaren emakumezko bertsioa dela esaten da, espazio pribatuetatik kontatzen delako: egilearen etxetik eta Parraleko Segunda de Rayo kaleko bizilagunak, gehienak haurrak eta emakumeak.
Lan honek bereziki hitz egiten digu emakumeen nortasunaz gerra-mugimendu baten erdian, ez garai hartan femeninoari esleitutako estereotipoen pean, baizik eta pertsonaia pragmatiko eta indartsu gisa, batzuetan babesik gabe, baina beren errealitatea aurrez aurre dutela.Gizon iraultzaileak beste argi batez ere erakusten ditu: negar egiten duen Villa, haurrekin jolasean eta txantxetan ari den soldadua, Gloria ahizpa txikiari barealdia eta kantua ematen dion iraultzailea.

### Las manos de mamá

1937an, gerra garaietan familiaren ardatz gisa amaren figuraren inguruan biratzen diren hainbat istorioz osatutako lana argitaratu zuen. Lan honetan egileak Cartuchon jadanik landu zuen estilo narratibo zatikatua jarraitzen du eta bere idazketaren marka modernoenetako bat da.

### Egunkarietan lankidetzak

1930eko hamarkadan, Últimas Noticias eta El Universal Grafico egunkarietan kolaboratu zuen, herrialdeko bizitza politikoari eta "gertakari eta berri arraroei" buruzko iritzi artikuluekin.

### Francisco Villaren bizitza militarrari buruzko oharrak

1940an argitaratu zuen Martín Luis Guzmanen Ediapsa argitaletxeak, Francisco Villaren eta Mexikoko Iparraldeko ibilbide militarraren kronika da, Nelliek ezin hobeto ezagutzen zuen eskualdea, beraz, bere istorioa oso gertukoa da, ia pertsonala, bere beste bi lanak bezala (Cartucho eta Las manos de mamá). Baina horregatik ez du egiazkotasunik, ezta subjektiboa edo zorroztasun historiko handikoa ere, bere ikerketa artxibo dokumentuetan oinarrituta zegoen, baita Los Dorados batzuen ahozko historiaren testigantzetan (José Nieto eta Ismael Maynez ) Austreberta Renteria, Villaren alarguna, Campobelloren lagun handia bihurtu zena. Istorioan, Nellie haurtzaroko idoloa aldarrikatzen saiatzen da, "Gerrillarik onena, Genghis Khanen ondoren" bezala deskribatu zuena.
Garai hartako aldarteak eta Francisco Villaren pertsonaiaren aurrean izandako posizio ofizialak, negatiboak, Nellie Campobelloren lana maiz alde batera utzi zuten, faltsutzat edo ez oso objektibotzat jo zuten.

### Mexikoko erritmo indigenak

1940an, bere ahizpa Gloria Campobellorekin batera idatzi zituen Mexikoko erritmo indigenak, Hezkuntza Publikoko Ministerioak zuzendu eta bere anaia Mauro Rafael Moyak ilustratu zuen. Lan honekin Mexikoko herri indigenen dantzak gorde nahi zituzten, herrialdeko barnealdera misio kulturalak deituriko ibilbideetan ezagutu zituztenak. Campobello ahizpak kontserbatzeaz gain, Mexikoko dantza benetan sortzen saiatu ziren, agian lortu zuten.

### Hiru poema

1957an Hiru poema argitaratu zituen, ustez Abra en la roca galdutako liburutik hartutakoak. Hiru olerkiak "Ella", "Río florido" eta "Estadios" dira.
Hiru poemak Yo baino hizkuntza eta estilo "sofistikatuago" batez idatziak daude Francisca-ren eskutik, baina Campobelloren obra guztia zeharkatzen duten gai intimoekin jarraitzen dute. Ella poeman amari buruz hitz egiten du; Rio floridon bere jaioterriaz (Durango) eta bertan bizi izandakoaz; azkenik, Estadios `poeman kultur misioak, euren herrialdeko estadio handia, masa balletak ere aurkezpenak eta euren dantza grina jorratzen ditu.

### Mis libros

1960an argitaratua, Campobellok 1929z gero argitaratutako bere literatura lanen bilduma eta berrikuspena da. Bolumena prologo batek osatzen du - idazleak bere obrei buruz, bizi duen denboraz eta bere bizitzari buruz hausnartzen duen saiakera mota bat da, bai eta poesia eta narraziozko bost lan ere: Yo, por Francisca (1929), Cartucho (1931), Las manos de mamá (1937), Abra en la roca (1957) eta Apuntes sobre la vida militar de Francisco Villa (1940).

## Desagerpena eta heriotza

1984an, 84 urte zituela, bat-batean desagertu zen ohiko lekuetatik, baita bere gauzak eta Diego Rivera eta José Clemente Orozco-ren margolan baliotsuak ere. 1998an, "Distrito Federaleko Giza Eskubideen Batzordeak" ikertu eta aurkitu zuen Nellie 1986ko uztailaren 9an hil zela, eta Hidalgoko "Progreso de Obregón hilerrian" lurperatu zutela. Azken egunetan, askatasuna kendu zioten Claudio Fuentes Figueroak eta / edo Claudio Niño Cienfuentesek eta haren emazteak (Campobelloko ikaslea) María Cristina Belmontek. Zorionez, bertako dantza koreografia ugari salbatu zituzten. Nelliren aztarnak Durangora jaioterrira eraman zituzten.

### Eponimoak

* Nellie eta Gloria Campobello Dantza Eskola Nazionala: Nellie eta Gloria Campobello ahizpek 1931an eman zioten hasiera Hezkuntza Publikoko idazkariaren aginduz, gizarte-erakunde horretako instalazioetan kokatutako lehen dantza eskola publikoari.

## Erreferentziak

* ↑ País, El; López, Alberto.. «Nellie Campobello, la revolución mexicana a través de los ojos de una niña» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2020-11-08).
* ↑ «Nellie Campobello, la primera mexicana que se atrevió a escribir de la Revolución» Reporte Indigo (Noiz kontsultatua: 2020-11-08).
* ↑ «Mujeres de letras: pioneras en el arte, el ensayismo y la educación» www.carm.es (Noiz kontsultatua: 2020-11-08).
* ↑ Pratt, Mary Louise.. «Mi cigarro, mi Singer, y la revolución mexicana: la danza ciudadana de Nellie Campobello» Cadernos Pagu (22): 151–184. doi:10.1590/S0104-83332004000100007. ISSN 0104-8333. (Noiz kontsultatua: 2020-11-08).

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, ingelesezko Wikipediako «Nellie Campobello» artikulutik itzuli da. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* blanca Rodríguez. 1998. Nellie Campobello: eros y violencia. Biblioteca de letras. Colección Biblioteca de letras. Ed. Universidad Nacional Autónoma de México, Coordinación de Humanidades, Programa Editorial, 361. ISBN 9683663494, ISBN 9789683663498.
* Datuak: Q6937625