# Andrija Radović

Andrija Radović (ziriliko serbieraz: Андрија Радовић) politikari eta estatu-politikaria montenegroarra eta jugoslaviarra izan zen, lehen ministro ohia eta Alderdi Popularreko burua, eta, ondoren, demokrata, demokrazia parlamentarioaren aldeko borrokalaria eta Montenegro Serbiarekin bateratzearen defendatzaile nagusia.

## Haurtzaroa

Andrija Radović aita serdar (kondea) Jagoš jaio zen Martinići herrian, Danilovgrad Bjelopavlići klanean, oraindik onartu gabeko Montenegroko Printzerrian 1872ko urtarrilaren 28an. Cetinjeko lehen eta bigarren hezkuntza amaitu ondoren, Italiako Erresuman profesionalizatzera joan zen, eta Artilleriako Ingeniaritza Akademian ingeniaritza ikasi zuen 1890etik 1894ra, Nikolas-en Aitzindari gisa. Itzuli zenean, ingeniari militar postua lortu zuen, eta, ondoren, Gorteko Kontseilu Militarreko eta Mariskaleko idazkari kargua lortu zuen. Mende amaieran, Božo Petrović-Njegoš Estatu Kontseiluko presidenteak Estatuko ingeniari, Herri Lanetako zuzendari eta Barne Ministerioko departamentuburu izendatu zuen. 1902an dukearen alabarekin ezkondu izana lotura erabakigarria izan zen bere ibilbiderako, dinastiarekin adiskidetasun estua izan baitzuen, eta sarritan bidali baitzuten Europako gorte askotan ordezkari gisa, bere gaitasun eleaniztunengatik. Aktiboki lan egin zuen gobernu egitura orokorra berritu zen arte, 1905ean Montenegroko printzerrirako Konstituzio baten idazketaren bidez. 1905eko abenduaren 6tik 1906ko azaroaren 11ra Finantza eta Eraikuntza ministroa izan zen Lazar Mijušković-en gobernu erreformistan.

## Jarduera demokratikoak

Andrija Radović bere kapitaintzarako aurkeztu zen 1906ko irailaren 27ko legebiltzarrerako hauteskundeetan, eta 1906ko urriaren 31n Cetinje hiriburuan eratu zen Montenegroko Batzar Nazionaleko lehen bilkurako kide hautatu zuten. 1907ko urtarrilaren 19an, Montenegroko Printzerriko Lehen Ministro karguari zin egin zioten, eta Kanpo Harremanetarako ministro kargua hartu zuen. 1907 urte asaldagarria izan zen Radović-entzat. Aktiboki lan egin zuen Nikolas Printzearen autokrazia mugatzeko ahaleginean, eta Montenegroko Printzerriko Serbiar Batzar Nazionaleko kide guztiak batu zituen "Herriaren Ordezkarien Klubean", zeina berehala eraldatu baitzen Serbiako ondoko demokrazia parlamentarioaren eraginpean Montenegroko lehen alderdi politiko bakarra zen Alderdi Popularrean (Народна странка/Narodna stranka). Andrija bere bi buruzagietako bat bihurtu zen. Mugimendua berehala ezagutu zen "Klubistak" (Клубаши) bezala.
Radović azkar eraman zuten NS monarkaren aurka egitera, herriari askatasuna, demokrazia eta eskubide gehiago eskatuz, eta Parlamentuak izan beharko lukeela subiranotasun nazionalaren jabe gorena, eta ez subiranoak berak. Montenegrok Serbiako Erresuma anaia aliatuarekin zituen harremanek okerrera egin zutelako ere nahigabetuta, Andrija Radović Nikolas-en aurka agertu zen, eta Montenegroko herriaren ilustrazio nazionala eta Montenegroko kultura, erlijioa eta alfabetatze serbiarra sustatu zituen. Azkenean, Serbiarekin denbora luzez hitzemandako batasuna ezartzen hasteko exijitu zuen, eta Montenegrotik kanpo serbiarrekin eta hegoaldeko beste eslaviarrekin lankidetzan aritzeko lan egin zuen, erabateko nazio askapena eta bateratzea lortzeko ahaleginean. Ekintza liberalak zirela eta, Nikolas I.a Petrović-Njegoš printzeak Andrija kaleratu zuen 1907ko apirilaren 4an, eta bera eta bere alderdia auzipetu zituen, bizitza politikotik kanporatuz. 1907ko urriaren 31rako programatu berri ziren Legebiltzarreko hauteskundeak boikotatu zituen Radović-en alderdiak, Nikolak bere Benetako Herriaren Alderdia sortu zuenean, "eskuindarrak" deiturikoak, bere erregimenaren alde egin zutenak eta oso boto gutxirekin hautatuak izatea lortu zutenak, hautagai bakarrak zirelako. 1908ko Cetinjeko Bonben Ibilbidea deiturikoan, non agintariek klubzaleei masiboki jazarri zieten Nikola printzearen aurkako ustezko konspirazioengatik, Radovici 15 urteko espetxe-zigorra ezarri zioten preso politiko bezala, eta Marko Dakovići (Nikola-ren iloba), berriz, heriotza-zigorra ezarri zioten kanpoan zela.
1913an, Nikolas erregeak herriaren eskariari men egin zion eta Andrija eta beste batzuk barkatu zituen. Horri esker, Radović-ek bere akatsa zuzendu eta 1913ko urriaren 25eko hauteskunde parlamentarioetara aurkeztu ahal izan zen. Andrijaren alderdiak nabarmen garaitu zituen eskuindarrak hauteskundeetan. Estatu Kontseilari izendatu zuten, eta Lehen Mundu Gerra piztu zenetik, aliatuen elikagai eta munizioak hornitu zizkion Montenegroko armadari. 1914. urtearen amaieran, Serbiako munizio eta arma kopuru handiak lortu zituen. 1915eko abenduaren 20tik 1916ko apirilaren 29ra, Milo Matanović-en batasuneko gobernuan, Finantza eta Eraikuntza ministro kargua bete zuen.

## Erbestea eta batasuna

1916ko hasieran, Montenegroko Erresuma Erdialdeko Potentziek okupatzen zuten, eta, beraz, Andrijak, Nikolas-ekin batera, Italia libre lagunkoira ihes egin zuen. 1916ko maiatzaren 12an, Nikolas-ek Montenegroko Erresumako gobernu erbestean bat eratzeko konbentzitu zuen, Bordelen (Frantzia) ezarri zena. Urriaren 16az geroztik, Neuilly-sur-Seine-ra bidali zuten, eta frantsesek Nikolas-i eman zioten, erbestean zegoen Montenegroko hiriburu gisa. 1917 Radović-en jarduera handien beste urte bat izan zen. Gobernuak Serbia eta Montenegroko Batasunerako Memoranduma kontu handiz idatzi ondoren, berak, Lehen Ministro gisa, Nikolas erregeari eman zion. Montenegro Nikolas buru izango zuen printzerri autonomoa izango zen erresuma konfederatu jugoslaviar baten eraketari buruzko aurretiazko negoziazioek, erbestean zeuden Montenegroko funtzionario gorenak, gai honetan lan egitera eraman dituzte. Hala ere, Erregeak ez zuen sinatu ofizial egiteko, eta bateratzeko modua eta prozesua Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren soilik erabakitzea eskatu zuen.
Protesta gisa, Andrijak 1917ko urtarrilaren 17an uko egin zion lehen ministro postuari, eta 1917ko martxoaren 4an "Nazio Batasunerako Montenegroko Batzordea" sortu zuen Genevan beste lau buruzagi montenegroarrekin, hiru ministrorekin eta epaile gorenarekin. Batzorde honek Montenegroko barnetegien antolaketan lan egin zuen Austria-Hungarian, hauen artean nabarmenena Sekula Drljević izan zelarik, eta Bolondresen Legioak sortu zituen Balkanetako Frontean borrokatzera bidaliz. Montenegroko Komiteak helburu nagusitzat proposatu zuen Montenegro Austria-Hungariako okupaziotik askatzea eta Montenegro eta Serbia estatu bakar batean bateratzea, ondoren Jugoslaviako beste lurralde batzuk batuko zitzaizkiolarik. Andrija apirilaren 17tik Genevan inprimatutako Komitearen "Bateratzea" aldizkariaren erredaktoreburua zen. Bertan, Serbia eta Montenegro bateratzeko ideia zabaltzen zen, Erdialdeko Potentzien okupazioaren aurkako askapen nazionalarekin, mugimendu horren zati integral gisa. Beste behin ere Nikolas-i kontra egiteagatik, finantzazioa eten zitzaion eta erbesteko gobernu serbiarrean babesa bilatu behar izan zuen. "Bateratzea" 1918ko abuztuaren 17tik azaroaren 15era argitaratu zen Paris-en. Jugoslaviako Batzordeak eta Serbiako Errege Gobernuak Korfuko Adierazpena sinatu zuten 1917ko uztailaren 20an, etorkizuneko Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresuma diseinatzen zuena; Montenegroko Batzarrak, Andrija Radović-ek zuzendua, bere onespena eman zuen eta ebazpenaren adierazpenak hartu zituen. Andrija Radović-en tesia hauteskunde demokratikoei buruz ere argitaratu zen, eta zehatz-mehatz azaldu zuen bateratze-prozesua "Montenegro eta Serbiaren bateratzea" lanean, Montenegroko gobernuaren memorandumaren oinarrizko ildoak laburbilduz. 18ko urrian, Andrija Radović-ek, Serbiarekin batzearen aldeko hiru alderdi nabarmenekin batera, Serbia eta Montenegro Bateratzeko Batzorde Exekutibo Zentral bat osatu zuen, berriki askatu duten Beranetik jarduten zuena. 1918ko urriaren 25ean, Andrijak Batzar Nagusi bat hautatzeko arauak idatzi zituen eta hauteskundeak programatu zituen.
Gavrilo Dožić gotzain metropolitarraren Zerrenda Zuriko diputatu bezala, "Montenegroko Serbiar Herriaren Batzar Nazional Handiaren" barruan, 1918ko azaroaren 19an hautatua, bere lana bete zuen 1918ko azaroaren 26an, serbiar herriaren eta Nikolas I.a Petrović tronutik kendutako erregearen bateratzea aldarrikatu zenean. Montenegroko egoerari eta Serbian izan zezakeen etorkizunari buruzko liburu bat idatzi zuen, aliatuen potentzialek informazio-iturri gisa erabili zutena. Italiak eragindako matxino berdeek 1919ko urtarrilaren 7an altxatu zuten Gabonetako Altxamendua; Radović-ek Montenegroko gazteria babestu eta koordinatu zuen matxinatuen aurkako borrokan eta, ondoren, gainerako gerrillari erresistenteak zapaltzen.
Andrija Radović-ek, Serbiar Herriaren Batzar Handiak Montenegroren ordezkari aukeratua, Serbiar, Kroaziar eta Esloveniarren Erresumarako ordezkaritzan parte hartu zuen Nikola Pašic-ekin batera 1919-1920ko Parisko Bake Konferentzian. Radović-ek Nikolas-en bide izugarrian garaile atera ziren potentzia handiak konbentzitu zituen, eta erbestean zegoen Montenegroko gobernuarekiko lotura guztiak hautsi zituen. Montenegroko auzian aditu gisa eta Nikola eta bere gertuko gizonek Berdeek eragindako gertaera odoltsuengatik defendatzen eta kezkatzen zuten Montenegroko herriaren autodeterminazio exijituari azken aukera moduko bat eskainiz, Konstituzio Batzarreko hauteskunde orokorretarako itxaroteko akordio bat baieztatu zuen. Gehiengoak parte hartzen badu eta indar bateratzaileek irabazten badute, sortutako estatusa guztiek onartu beharko dute. Skadar anexionatzea proposatu zuen eta bere arazoa azaldu zuen, Nikola Pasić-ekin gatazka handia eragin ziona, Albaniaren nazioarteko lurralde osotasuna errespetatzea eskatzen zuena.
18an, Podgoricako Batzarrak, azken bilkuran, Andrija izendatu zuen Erreinuko Presidentetza Kolektiboko Montenegroko kideetako bat izateko. Bateratzeko Montenegroko Batzorde Zentraleko kide ere izendatu zuten, bateratze-prozesuan Montenegroko behin-behineko administrazio-organo betearazlea. Podgorican eserita zegoen arren, Radovicek Cetinjera eramatea lortu zuen, Montenegroren ondare historikoarekiko errespetua eskatuz.
1919ko abuztuan, Berdeek Radović-en jabetzari erasotzea erabaki zuten Martinićin, bere ekintzengatik haserre. Errebelde berdeen destakamendu batek lau egun egin zituen atzerrian ezkutatu zenetik Podgorica ingurura, eta 1919ko abuztuaren 6an bere familiaren etxean sartu zen. Andrijaren ama eta arreba bahitu zituzten, eta aitari eraso egin zioten. Aitak aurre egin zion bere arma pertsonalarekin, eta berehala hil zen tiroketan. Gero, Berdeek eraikina utzi eta Radović-en etxe osoa erre zuten, gorpua barruan zutela, eta, ondoren, jabetzaren gainerakoa suntsitu zuten. Etxeak Andrijaren gauza eder guztiak eta bere familiaren lorpen historikoak zituen. Ez zuen bere amaren eta anaia bakarraren berririk izan. Andrijak gertaera gaitzetsi zuen, eta delitugileei zigorra eskatu zien, baina hori ez zen inoiz gertatu. Halaber, Montenegroko gatazkan dauden bi korronte politikoen indarkeria etetea eta adiskidetzea eskatu zuen.

## Heriotza

Belgradera aldatu zen etengabe, eta han eman zuen bizitza osoa, Bigarren Mundu Gerrako Ardatzaren okupazioa barne (1941-1944). Zahartzarora iritsi eta 1947an hil zen.

## Lanak

* Montenegro eta Serbia bateratzea, Geneva (1917)
* Le Montenegro, son passe et son avenir (Montenegro, bere iragana eta etorkizuna), Paris (1918)
* Question de Scutari (Skadarko galdera), Paris (1919)

## Kargu politikoak

| Aurretik Marko Radulović | Montenegroko Printzerriko 4. Lehen ministroa 1907eko otsailaren 1 – 1907ko apirilaren 17 | Ondorengo Lazar Tomanović |
| Aurretik Lazar Mijušković | Montenegroko Erresumako erbesteko 2. Lehen ministroa 1916ko maiatzaren 12 – 1917ko urtarrilaren 17 | Ondorengo Milo Matanović |
| Aurretik Danilo Gatalo | Montenegroko Printzerriko 4. Gerra ministroa 1907eko otsailaren 1 – 1907eko apirilaren 17 | Ondorengo Mitar Martinović |
| Aurretik Lazar Mijušković Mitar Đurović | Montenegroko Printzerriko 4. eta 6. Finantza eta Eraikuntza ministroa 1905eko abenduaren 19 – 1906ko azaroaren 24 1907ko otsailaren 1 – apirilaren 17 | Ondorengo Mitar Đurović Dušan Vukotić |
| Aurretik Mirko Mijušković | Montenegroko Erresumako 6. Finantza eta Eraikuntza ministroa 1916ko urtarrilaren 2 – urtarrilaren 15 | Ondorengo Bera (Montenegroko Erresumako erbesteko Finantza eta Eraikuntza ministro gisa) |
| Aurretik Bera (Montenegroko Erresumako Finantza eta Eraikuntza ministro gisa) | Montenegroko Erresumako erbesteko 1. Finantza eta Eraikuntza ministroa 1916ko urtarrilaren 15 – maiatzaren 12 | Ondorengo Staniša Iljić |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2404727