OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Juan Benanzio Arakistain

Juan Benanzio Arakistain (Deba, Gipuzkoa, 1828 – Tolosa, Gipuzkoa, 1906ko azaroaren 7a) euskal idazlea izan zen. Euskal tradizio, ipuin eta elezaharrak bildu zituen. Zuzenbidea ikasi ondoren, kazetaritzan jardun zuen luzaroan, eta Azpeitia nahiz Tolosako jabetza-erregistratzailea izan zen. 38 urte zituela (1866), Tradiciones Vasco-Cántabras izeneko zortzi euskal ipuinen bilduma eman zuen argitara gaztelaniaz. 1882an El Baso-Jaun de Etumeta eleberri historikoa argitaratu zuen.
1886an, Lelo Kantzoa (Leloren Kantua) eman zuen euskaraz Euskal-Erria aldizkarian. Gaztelaniaz idatzi zituen obra erromantikoek guztiz harrera ona izan zuten bere garaian.

## Lanak

* Tradiciones Vasco-Cántabras (1866).
* El Baso-Jaun de Etumeta. Novela histórica vascongada (1882).

## Bibliografia

* Arrizabalaga Loizaga, Vicente (2007): El leyendista debarra Juan Venancio de Araquistain en el contexto socio-literario vasco del siglo XIX, Debako Kultur Elkartea. ISBN 8461211863

## Ikus, gainera

* Alostorrea
* Hiru olatuak
* Irarrazabalgo hormarteratua
* Orain bi milla urte
* Vicente Arana
* Jose Maria Goizueta

## Kanpo loturak

* Juan Benanzio Arakistain literaturaren zubitegian
* "El ilustre desconocido", El Correo (2008-01-06).
* "Kondairak", Debako Udala.
| Euskal idazleak | Artikulu hau euskal idazle bati buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q11686614
# Juan Bautista Zengotita

Juan Bautista Zengotita Bengoa (Berriz, 1735eko irailaren 13a - Puerto Rico, 1802ko azaroaren 1a) bizkaitar mesedetako elizgizona izan zen, 1795 eta 1802 artean San Juango gotzaina izandakoa.

## Biografia

Mesedetako Gure Ama Errege Ordena Militarreko fraidea, 1795eko ekainaren 1ean Karlos IV.a erregeak Puerto Ricoko apezpiku hautatu eta Pio VI.a aita santuak berretsi zuen.
Madrilen, abuztuaren 14an, erregearen eskribau eta notario publiko apostolikoaren aurrean, Pedro Barrero jaunaren aurrean, Nicolás Quiñones doktorearen alde emandako ahalaren indarrez, urriaren 13an jabetu zen apezpikutzaz, eta Madrilen sagaratu zuten Mesedetako Oinetakodunen komentuko elizan, azaroaren 8an, 1796ko martxoaren 30ean Puerto Ricora helduz.
1797an britainiarren inbasioa bizi izan zuen, eta bere eskuetan izan zuen laguntza guztia eskaini zuen, dirua zein pertsonala (in sacris ordenatu gabeko elizgizonak), hari aurre egiteko. Elizbarruti osoa zeharkatu zuen, garraioa oso txarra zen garaian. Herriak eta ospitaleak sortzen lagundu zuen. Kontzilio-apaiztegia eraikitzeko dirua biltzen hasi zen.
Coll eta Toste elezahar baten arabera, 1797ko apirilaren 30eko gauean, Ralph Abercromby jeneralaren agindupeko indar britainiarrak Puerto Rico uhartea erasotzen ari zitzaizkionean, gotzainak prozesio-erregute bat zuzendu zuen, emakumeek eta haurrek osatua, Jainkoaren Ama Santuari hiru aldiz otoitz eginez eta kantatuz harresien inguruan. Ingelesek prozesioa etengabean ikusi zuten, eta harresitutako hirira sartzen ziren errefortzuzko tropak zirela pentsatuz, alde egitea erabaki zuten. Horrela, erreguteek Puerto Rico salbatu zuten egun horretan.
1802ko azaroaren lehenean hil zen, eta San Joango katedralean lurperatu zuten, Ebanjelioaren ondoko presbiterioan dagoen apezpiku-hilobian. 1810eko azaroaren 3an, Arizmendi gotzainak bere gorpuzkiak San Pedro Nolascoren kaperara eraman zituen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Cheney, David M.. «Archdiocese of San Juan de Puerto Rico» Catholic-Hierarchy.org.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6299031
* Multimedia: Juan Bautista de Zengotita Bengoa / Q6299031
# Juan Belmonte

Juan Belmonte García (Sevilla, 1892ko apirilaren 14a – Utrera, 1962ko apirilaren 8a), el Pasmo de Triana ezizena duena, espainiar zezenketaria izan zen. Oso ezaguna izan zen estilo berezia zuelako, batez ere. Bere buruaz beste egin zuen.
José Gómez «Joselito» eta Rodolfo Gaonarekin batera zezenketaren urrezko aroa sortu zuen, toreatze modernoaren sortzailea izanik.
Bere ibilbide profesionalak 1913 eta 1936 artean iraun zuen, nahiz eta 1922an eta 1934an alde bateko erretiroak egin.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Chaves Nogales, Manuel. (1935). Juan Belmonte, matador de toros: su vida y sus hazañas. Madril: Estampa.
* Datuak: Q715596
* Multimedia: Juan Belmonte / Q715596
# Juan Benet

Juan Benet Goitia (Madril, 1927ko urriaren 7a – 1993ko urtarrilaren 5a) espainiar idazlea izan zen. Lanbidez ingeniaria, egungo Espainiako literaturan sortzaile berrizaleenetako bat izan zen. Hainbat genero landu zituen: drama, saiakera, ipuina eta nobela. Azken genero horretan nabarmendu zen.

## Biografia

Madrilen jaioa, aita, abokatua, Espainiako Gerra Zibilaren hasieran fusilatu zuten. 1948an Madrilgo ingeniaritza-eskolan sartu zen. 1953an Finlandian ingeniari hasi zela, antzezlan bat argitaratu zuen: Max. Bere kontura, nobela-bilduma bat argitaratu zuen.
1966an Madrila behin betiko itzuli eta orduko herri-lanetako ministerioan hasi zen lanean, bertan ari ziren bere lagun Juan García Hortelano eta Ángel González poetarekin batera. 1967aren bukaeran, Volverás a Región argitaratu zuen. Liburu horren gertalekua, Beneten beste askorena bezalatsu, Espainiako irudimenezko hiri bat da (Región); bertan erabiltzen dituen hizkera-molde desberdinek, ordena kronologikorik ezak, bakarrizketa eta esaldi luzeek, denak batera hartuta, liburu bitxia bihurtzen dute. William Faulkner, Gabriel García Márquez, Juan Carlos Onetti edo Juan Rulfo gisakoetan hartu zuen inspirazioa.
Bere idazkera konplexuak bere pareko idazleen mirespena ekarri zuen, eta zenbait idazle espainiar zorretan agertu ziren halako lanaren aurrean, hala nola Eduardo Mendoza, Javier Marías, Fernando Savater, Félix de Azua edo Álvaro Pombo. 1969an Biblioteca Breve saria jaso zuen Una meditación lanarengatik; oso modu bitxian idatzi zuen, paperezko biribilki jarraitu bat erabiliz, idazten ari zen bitartean ezin atzera egin ahal izateko. Gainera, puntu eta bereiz bat ere gabe idatzitako lehenengotako espainiar nobela izan zen, lehen izan ez bazen.
1974an bere emazte Nuria hil zen, eta etena izan zen bere lanean eta bere harremanetan. 1976an Espainiako Gerra Zibilari buruzko liburua idatzi zuen: Qué fue la guerra civil. 1980an lehenik Saúl ante Samuel eta gero El aire de un crimen nobela poliziakoa agertu ziren. 1984an Kritikaren saria jaso zuen, Herrumbrosas lanzas lanarekin.
1992an garuneko tumore bat antzeman zioten, eta 1993an hil zen.

## Bibliografia

1961 – Nunca llegarás a nada
1966 – Volverás a Región
1967 – Una meditación
1970-1973 –Un viaje de invierno, Puerta de tierra, Teatro, Una tumba, La otra casa de Mazón eta Sub rosa
1971 –Una tumba
1976 – Qué fue la guerra civil
1980 – Saúl ante Samuel
1980 –El aire de un crimen
1981 –Trece fábulas y media
1983-1986 –Herrumbrosas lanzas (bukatu gabea)
1987 –Otoño en Madrid hacia 1950
1989 –En la penumbra
1990 –La construcción de la torre de Babel
1991 –El caballero de Sajonia
* Datuak: Q706516
# Juan Bautista Vallejo

Juan Bautista Vallejo (Hernani, ? - ) euskal txirrindularia izan zen. 1924 eta 1945 artean txirrindulari profesionala izan zen eta zenbait garaipen lortu zituen. Arturo bere anaia txirrindularia ere izan zen.

## Palmaresa

| 1925 Gasteiz-Arbalan-Gasteiz 1928 Aiara Zirkuitua (Amurrio) Arabako txapelketa 1930 Logroño-Torrecilla-Logroño 1936 Sestao | 1939 Azkoitia (Santa Cruz Zirkuitua) 3. Altsasuko Sarian 1940 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan 1941 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan 1942 2. Espainiako Ziklo-kros Txapelketan |

## Taldeak

* Deportivo Alaves (1924-1926)
* Gasteizko Txirrindulari Elkartea (1927)
* Deportivo Alaves (1928-1929)
* CD Logroño (1930)
* Independente (1931-1939)
* Fortuna (1940-1944)
* Real Sociedad (1945)

## Erreferentziak

* ↑ www.urtekaria.com
# Katarina Taikon

Maria Katharina Lang-Hammer, Katarina Taikon izenez ezaguna, (Almby, Örebro, 1932ko uztailaren 29an - 1995eko abenduaren 30ean Outer Högdalen, Hälsinglanden). Suediako ijito idazle, aktore eta aktibista izan zen, Kalderash-ekoa. Rosa Taikonen ahizpa txikia. Nackako Henriksdal muinoan bizi zen. Suediako giza eskubideen eta zehazki ijitoen defendatzaile sendoenetako bat izan zen.
Txikitan ez zioten eskolara joaten utzi, baina bere senideen laguntzarekin ikasi zuen irakurtzen eta idazten. Gero, Birkagarden Folk High School-en eta Bröderna Onhlmans Handelsinstitut-en ikasi zuen.
1963an Los Gitanos idatzi zuen, obra horrekin egin zen ezaguna. Haurrentzako Katitzi liburu sorta idatzi zuen, neskatila ijitoen bizipenei buruzkoa, hein batean autobiografijoa (1979an izen bereko telesaila ekoiztu zen). Koma aldi baten ondoren hil zen istripu baten ondoren izandako garuneko lesio baten ondorioz.

## Bibliografia

* Los Gitanos (1963)
* Zigenerska. (neska ijitoa) 1963
* Zigenare är vi. Stockholm (ijitoak zer diren) 1967
* Poemas. Estocolmo. 1968
* Förlåt att vi stör!: om zigenska flyktingar. 1970
* Niki. 1970
* Zigenare. 1970
* Hur blev det sen då, Katitzi?. 1977
* Raja, zigenerskan. 1979

### Katitziri buruzko seriea

* Katitzi. 1969
* Katitzi och Swing. 1970
* Katitzi i ormgropen. 1971
* Katitzi rymmer. (etxean) 1971
* Katitzi, Rosa och Paul. 1972
* Katitzi i Stockholm. 1973
* Katitzi och Lump-Nicke. 1974
* Katitzi i skolan. (eskolan) 1975
* Katitzi Z-1234. 1976
* Katitzi barnbruden. 1977
* Katitzi på flykt.(ihesaldian) 1978
* Katitzi i Gamla sta'n. (alde zaharrean) 1979
* Uppbrott. 1980

## Sariak eta Aitortzak

* 1964: ABF
* 1969: Laguntasun beka
* 1971: Laguntasun beka

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «101 mujeres gitanas pa’ construir tu feminismo» pikara magazine 2021-04-21 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).
* ↑ Den dag jag blir fri - en bok om Katarina Taikon. .
* 1 2 (Gaztelaniaz) Moreno, Ricardo. (1996-01-03). «Katarina Taikon, luchadora del pueblo rom» El País ISSN 1134-6582. (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q466523
* Multimedia: Katarina Taikon / Q466523
# Katarine Zalian-Manukian

Katarine Zalian-Manukian, jaiotzez Zalian, (armenieraz: Կատարինե Զալյան-Մանուկյան; XIX. mendea – Mosku, 1965) armeniar erizain eta politikaria izan zen, Armeniako Errepublika Demokratikoko lehen hiru emakume diputatuetako bat.

## Bizitza

Erizain moduan trebatu ondoren, hainbat umezurtztegitan lan egin zuen. 1917an, Erevanen, Aram Manukian politikariarekin ezkondu zen, umezurtztegietako batean ezagutu zuena. 1918an alaba bat izan zuten, Seda, eta 1919ko urtarrilean, alabak lau hilabete zituela, Aram Manukian tifusak jota hil zen. «Amak umezurztegietan ematen zuen denbora guztia, eta aita beti lanpetuta zegoen. Ziurrenik ez zuten inoiz lortu familia-bizitza normal bat egitea», idatzi zuen Seda Manukianek.
1919ko hauteskundeetan, Katarine Zalian-Manukian, Armeniako Iraultza Federazioa alderdiko kide zela, Armeniako Errepublikako parlamenturako hautatu zuten. Hiru emakume diputatuetako bat bihurtu zen, Berjouhi Bardizbanian-Parseghian eta Varvara Sahakianekin batera. Osasun batzordean lan egin zuen eta Armenia irentsi zuen epidemia garaian umezurtz eta errefuxiatuei lagundu zien.
1920an, Armenia boltxebikeen kontrolpean geratu zenean, Katarine Zalian-Manukian Krasnodarrera joan zen senarraren familiarekin bizitzera jazarpen politikoaren ondorioz. Zazpi urte geroago Armeniara itzuli zen, han osasun-langileak behar zirelako, eta bertan aritu zen 1937ra arte. Moskun hil zen 1965ean.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Errusieraz) Даниелян, Нелли. «Несчастливый мандат: трагическая судьба первых женщин-депутатов армянского парламента» Armenia Sputnik 2018-04-07 (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).
* 1 2 3 (Ingelesez) «The women MPs of the First Republic of Armenia» Armenians Today 2015-05-29 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2019-06-29) (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).
* 1 2 3 (Errusieraz) «Женщины в парламенте Первой Республики Армения» Вне Строк 2020-02-04 (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).
* 1 2 3 (Errusieraz) «Он вдохнул в сердца людей веру в победу. Армянский революционер Арам Манукян. Минутка Истории» Radio Van 2019-05-28 (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).
* ↑ (Errusieraz) Шухян, Рубен. «"Живые призраки старого Еревана": улица Арама 9» Рамблер/новости 2017-03-20 (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30610206
* Multimedia: Katarine Zalyan-Manukyan / Q30610206
# Katarina Zec

Katarina Zec ( Serbia, 1997ko martxoaren 19a ) serbiar saskibaloi jokalari profesionala da.

## Kirol-ibilbidea

Eskolta postuan zegoen jokalaria, saskibaloian jokatzen hasi zen beheko kategorietatik (Serbia, Belgradoko Club Estrella) 2015/2016 denboraldira arte. Denboraldi horretan Serbia Kopa irabazi zuen, Ligako finalista izan zen eta lehiaketako Kintetorik Oneneko bat hautatu zuten. Ondoren, AEBn jokatu zuen UTEPen (Texas El Paso Unibertsitatea), 2020/2021 denboraldirako Europara itzuli zen arte, ZKK Art Basket taldearekin, eta Serbia Hautapen Absolutuan parte hartu zuen.
2021/2022 denboraldirako, Gasteizko Araski AES taldeak fitxatu zuen.

## Klubak

* 2015/2016 arte, Belgradeko Izar Gorria..
* 2016/2020 UTEP-Texas-El Paso Unibertsitatea.
* 2020-2021 ZKK Art Basket Serbia.
* 2021-2022; Araski AES, Gasteiz.

## Selekzioak

* Serbiak hautatua, beheko kategorietan, 2013ko U-16an, non txapeldunak izan ziren, baita 2017an U-20 Europan ere.
* Serbiako Hautapen Absolutuaren parte da.

## Palmaresa

Nazioarteko txapelketak
| Titulua | Urtea |
| U16-B | 2013 |

## Erreferentziak

* ↑ «Katarina Zec» Regeneracom Sports.
* 1 2 3 «Katarina Zec, la amenaza exterior del Kutxabank Araski» FEB.
* 1 2 «J.4: Katarina Zec, el MVP del nuevo talento balcánico de la competición» FEB.
* ↑ «Katarina Zec, la escolta serbia en la órbita de Araski» El Correo 2021-05-03.
* ↑ Alava, Noticias de. «Katarina Zec, primer fichaje del Kutxabank Araski» www.noticiasdealava.eus.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109631887
# Katapulta

Katapulta, antzinatean, objektu handiak jaurtikigai bezala jaurtitzeko erabili zen tresna militar bat da. Ziuraski, greziarrek asmatu zuten, eta, ondoren, kartagoarrek eta erromatarrek hobetuko zuten eta Erdi Aroan oso erabilia izango zen.
Katapulta, nagusiki, etsaiaren harresiak behera bota eta gazteluak asaltu bidez hartzeko sortua izan zen. Asmo honekin erabili zutenak, greziarrak izan zirela esaten da, baina eztabaidagarria da. Katapultak, Erdi Aroko gerra eta gatazketan erabili ziren setio armak dira. Lehen katapultak, distantzia oso luzeetara erabiliak ziren, honek, bere eraikuntza eta ondorengo erabilera asko zailtzen zuelarik. Honek, asmatzaile eta ingeniariak, bere forma, tamaina, pisu, diseinu eta mugikortasunean lanean jarrarazi zituen, borroka handietan ezinbesteko armak baitziren. Honela, katapulta arinago bat lortu zen, erabiltzeko eta eramateko errazagoa, guduetan parte harraraziz.
Arma hauek, latinezko velopoietica izenez ere ezagutzen dira. Eredurik handienak, zurezko plataforma indartsuen gainean muntatuak zeuden, balezta mota honen bultzatzailea, soken bidez tinkatzen zen, kako batekin eutsia geratu arte. Beste katapulta mota batek, bihurtze printzipioa erabiltzen zuen harriak edo objektu astunak harresi eta hobien aurka botatzeko: tornuekin biribilkaturiko soka batzuk, mekanismo bultzatzailea atzerantz botatzeko. Katapulta txikiagoak ere erabiltzen ziren, eramangarriak zirenak.
Katapulta primitiboenek, muturrean koilara forma zuen beso bat erabiltzen zuten jaurtigaia kokatu eta jaurtitzeko, baina, bolbora agertu aurretik erabili ziren azken bertsioek, jaurtigailua jaurtitzeko habaila bat erabiltzen zuten.
Katapulta motarik eraginkorrena, trabuketea zen, grabitate indarraren bidez funtzionatzen zuena. Kontrapisu bat igotzen zen soka batzuen bidez, eta, behin jaurtigailua kokatu ondoren, sokak askatzen ziren, eta kontrapisuak, azken hau jaurtigailua baino astunagoa zena, jaurtigailua jaurtitzen zuen.
Lehen katapultak, Alexandro Handiak eta bere ingeniariek Persiar Inperioko harresiak bota ahal izateko pentsatutako habaila baten formakoak ziren. Greziarrek, soka elastikoen bidez, gezi erraldoiak botatzen zituen habaila erraldoi bat zuten, ondoren, eredu hori, birmoldatua izan zen, harriak, soka elastikoen indarra eta beste tentsio soka batzuen indarrarekin bota ahal izateko.
Katapulta deritzo, baita ere, japoniarrek asmatutako tresna bati, funtzio bezala, hegazkinak hegazkin-ontzi batetatik aireratzea erraztea duena. Sistema honetan, pistan dagoen errail batek, hegazkinaren aurrealdeko lurreratze trenera kakotzen den pistoi bat du. Pistoia, seguru batek heldua geratzen da, lurrina oso presio altuan metatzen den bitartean. Aireratzeko unean, segurua askatu egiten da, hegazkina, aireratze abiadan bultzatuz segundo eskas batzuetan.
Gaur egun, elektromagnetismoa erabiltzea aztertzen ari da katapulta bultzatzeko, pixkana-pixkana gaur egungo itsasontzietan gasezko turbinak sartzeak, modu iraunkorrean nahiko presiora dagoen lurrina izatea zailtzen baitu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q184393
* Multimedia: Catapults / Q184393
# Katarina Srebotnik

Katarina Srebotnik (Slovenj Gradec, Eslovenia, 1981eko martxoaren 12a) tenislari esloveniarra da.

## Kirol Ibilbidea

Gazte mailan 1998ko Wimbledoneko txapelketa irabazi zuen eta urte berean AEBetako Irekian finalera iritsi zen.
1995ean egin zuen debuta profesional mailan eta lehenengo urteetan ITF-ko hainbat txapelketa irabazi zituen, Ismailia (1996), Zadar (1997), Šibenik (1998) eta Dubai (1999).
Ondorengo urteetan lau WTA txapelketa irabazi zituen, Estoril (1999), Acapulco (2002), Auckland (2005), Estokolmo (2005), eta hainbat urtetan 30 aurrenekoetan egon zen. Dena dela emaitzarik onenak binakako txapelketatan izan ditu garaipenik handiena 2011 Wimbledongo txapelketa izan zen. Urte horretan WTAko bikoteen zerrendaburu izatera iritsi zen uztailaren 4ean. Gaur egun Dubaien bizi da.

## Palmaresa
### Bakarkako emaitzak

* WTA txapelketak (4): Estoril (1999), Acapulco (2002), Auckland (2005), Estokolmo (2005)

### Grand Slam: Binakako finalak

* Wimbledongo txapelketa
** Txapelduna (1): 2011
** Finalista (1): 2007
* Roland Garros txapelketa
** Txapelketa (0)
** Finalista (2): 2007, 2010
* AEBetako Irekia:
** Txapelduna (0)
** Finalista (1): 2006

### Grand Slam: Binaka mixtoak

* Roland Garros txapelketa
** Txapelketa (3): 1999, 2006, 2010
** Finalista (3): 2007, 2008, 2011
* AEBetako Irekia:
** Txapelduna (1): 2003
** Finalista (2): 2002, 2005
* Australiako Irekia:
** Txapelduna (1): 2011
** Finalista (0)
* Wimbledongo txapelketa
** Txapelduna (0)
** Finalista (1): 2008
* Datuak: Q229116
* Multimedia: Katarina Srebotnik / Q229116
# Katarismo

Katarismoa kataroen doktrina da, gnostikoa den mugimendu erlijiosoa. Mugimendua Alemanian sortu zen, X. mendean. Garai berean eta XIII. mendean Frantziako Languedoc eskualdean eta Albi inguruan (horregatik "albitar" ere deitzen zaie).
Munduan bi iturburu daudela irakasten zuten: ongiarena (mundu izpirituaren sortzailea) eta gaizkiarena (mundu materialarena).
Mundu hau gaizkiaren iturburutik sortu bide denez, haien arabera gizon-emakumeek munduaren eta haragiaren zorigaiztotik atera beharra daukate, zorionekoak izango badira.
Bataioa, sendotza eta eukaristiaren sakramentuak onartzen zituzten, bere erara moldaturik, eta biziera latza aldarrikatzen zuten, sinestun "burutuek" erabateko kastitatean bizi behar zutelarik.
Domingotarrak izan ziren haien etsai sutsu eta erasoaldi gogor eta luzeen ondoren, Inkisizioak eta Inozentzio III.ak haien kontra bultzatutako gurutzadak desagerrarazi zituen, XIV. mendean.
Iturri batzuen arabera, agoteak gurutzada honetatik ihesi ziren kataroak ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Kataro izenaren jatorria ez da ezaguna. Hipotesi ezberdinen artean Alanus ab Insulis eskolastikoak absurdoki 'cattus' latindarretik eratortzen du kataroek katuari ipurdian muin egiten omen ziotelako deabrua gurtzeko. Ik. Azurmendi, J. 2023: "Kataroen gurutzada" in Europa bezain zaharra, Andoain, Jakin. 47. or.

## Ikus gainera

* Montsegur gaztelua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161696
* Multimedia: Cathars / Q161696
# Katangako lehoi

Katangako lehoia edo Angolako lehoia (Panthera leo bleyenberghi) Afrikako erdialdetik hegoalderaino banatuta dagoen lehoi azpiespezie bat da.
Kongoko errepublika demokratikoko hegoaldetik (Katangako eskualdetik, hortik datorkio izena), Angola, Zanbia, Zinbabue, Namibia (Etosha parke nazionala) eta Botsuanatik (Okavangoko Delta. Zonalde honetako lehoiak bufaloak ehizatzen trebatu dira) zabaltzen da bere lur-eremua.
Azpiespezie honetako batezbesteko tamaina arrentzat 276 cm luze, 113 cm garai eta 202 kg pisukoa da, 242 kiloko aparteko arrekin topatu diren arren. Emeak %30-35 artean txikiagoak dira.

## Erreferentziak

* (Ingelesez) IUCN: Galzorian diren espezieen zerrenda gorria.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3893470
* Espezieak: Panthera leo bleyenberghi
# Katar (eleberria)

Katar (Katar), ingelesez The Chain of Chance, Stanisław Lem idazle poloniarraren zientzia fikziozko elementuak dituen polizia eleberri edo nobela beltzarena da. "Katar" hitzak polonieraz errinitis alergikoa edo belar-sukarra esan nahi du. Eleberri hau 1976an plazaratu zen eta 1979an Frantziako Grand Prix de Littérature Policière saria jaso zuen..

## Argumentoa

Historia nobela beltzaren argumentu baten gainean eraikita dago: krimen batzuz, susmagarri desberdinak... Kaosaren teoria eta probabilitateak kontutan hartzen dira ere bai, susmagarriak izateko neurriraino. Detektibe agentzia batek erretreta hartu duen astronauta bat kontratatu du gertatutako heriotz misteriotsu batzuk argitzeko asmoz. Heriotz horiek Italiako Napolin dagoen bainuetxe batean gertatu dira: batzuk erotu egin dira eta bestetzuk haien buruaz beste egin dute; antza denez ere hildako batzuk istripuz hil dira baita ere. Hildako guztiak arrotzak dira, bakarrik zeuden, italiera ez zuten hitz egiten, berrogeita hamar urte zituzten eta alergia pairatzen zuten. Dirudienez balneario horren urak, sufrez aberatsak, egokiak ziren gaixotasun hori sendatzeko. Behin balnearioan haien portaerak zeharo aldatu ziren. Heriotzak aztertuta susmo nagusia norbaitek pozoitu dituela da. Kontratatutako astronautak alergia du ere bai eta, horretaz baliatuz, biktimek eramandako bide bera errepikatzen saiatuko da.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20141028091536/http://www.polars.org/article253.html

## Kanpo estekak

* Eleberriaren gaztelaniazko testua.
* Datuak: Q1196725