OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ariarates VII.a

Ariarates VII.a Filometor, Kapadoziako errege bat izan zen, K.a. 116tik K.a. 101 arte gobernatu zuena. Ariarates VI.a eta Laodizearen seme eta oinordekoa izan zen.
Bere lehen urteetan, bere ama Laodizearen erregeordetzapean gobernatu zuen, Mitridates VI.a Pontoko Erresumako erregearen arreba zena. Garai honetan, erresuma, Nikomedes III.a Bitiniakoak inbaditu zuen, alargunarekin ezkondu zena. Baina Mitridatesek kanporatu zuen Nikomedes.
Mitridates VI.ak jarri zuen tronuan, baina, beranduago, honi, bere aitaren heriotza leporatu zionean, hila eta Ariarates IX.agatik ordezkatua izan zen, Mitridatesen semea zena. Ariarates VII.aren anaia bat, Ariarates VIII.a ere errege izan zen, Mitridates eta honen semeari aurka eginez.
* Datuak: Q359570
* Multimedia: Ariarathes VII / Q359570
# Aribeko udaletxea

Aribeko udaletxea Aribe nafar udalerriko udaletxea da.
Aribeko Udalaren egoitza da eta herrigunean kokatuta da.

## Eraikina

Egitura inguruko arkitekturarekin identifikatzen da. 1958an eraiki zuten. Hiru solairu eta lau fatxada ditu. Beste erabilera batzuetarako ere balio du, hala nola albaitaritzako kontsultategia eta etxebizitza. Udalak aurretik beste egoitza bat izan zuen, gaur egun Gardia Zibilak erabiltzen duena.

## Erreferentziak

* Nafarroako Entziklopedia Handia | ARIBE. (Noiz kontsultatua: 2021-10-29).

## Ikus, gainera

* Aribe

## Kanpo estekak

* Datuak: Q109910235
# Arica eta Parinacota eskualdea

Arica eta Parinacota eskualdea (gaztelaniaz Región de Arica y Parinacota) Txileko hamabost eskualdeetako bat da. Iparraldean Perurekin muga egiten du, hegoaldean Tarapacarekin, ekialdean Boliviarekin eta mendebaldean Ozeano Barearekin.
16.873,3 km²ko azalera du eta 189.692 biztanle zituen 2006an. Arica eta Panaricotako probintziek osatzen dute. Hiriburua Arica da. 2007ko urriaren 8an bereizi zuten Tarapacako Eskualdetik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2109
* Multimedia: Arica and Parinacota Region / Q2109
# Ariarates VI.a

Ariarates VI.a Epifanes Filopator, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 130 eta K.a. 116 bitartean, eta aurreko erregea izan zen Ariarates V.aren seme txikia. Bere bost anai-arreba nagusiak, bere ama Nisak hil zituen, nork erregina bihurtu nahi zuen bere senarra hil ondoren, baina, txikiena, dinastiari leiala zen herriak salbatu zuen. Nisak, heriotz zigorra jaso zuen bere krudeltasunagatik, eta Ariarates VI.a errege bezala koroatua izan zen.
Gertaera hauek, aitzakia bikaina izan ziren Pontoko Mitridates V.a Evergetes erregearentzat, herrialdearen gaineko bere kontrola ezartzen saiatu zena. Horregatik, Ariarates, bere alaba Laodizearekin ezkondu zuen, baina bere seme Mitridates VI.ak, Kapadozia Pontoren erresuma satelite bihurtzeko nahikoa ez zela uste izan zuen, eta Ariarates hiltzea agindu zuen.
Erresuma, denbora laburrez, Laodizeak gobernatu zuen, baina Nikomedes III.a Bitiniakoaren inbasioa jasan zuen, erregina alargunarekin ezkondu zena. Baina, handik gutxira, Mitridates VI.ak kanporatu zuen, tronuan Ariarates VII.a jarri zuena, Ariarates VI.aren semea.
* Datuak: Q359573
* Multimedia: Ariarathes VI / Q359573
# Ariarne Titmus

Ariarne Titmus (Launceston (Tasmania), 2000ko irailaren 7a) igeriketan lehiatzen den kirolari australiarra da, estilo librean espezialista.

## Ibilbidea

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020 (Tokio), parte hartu zuen lau domina lortuz: 200 m estilo librean, urrezkoa lortu zuen, eta Olinpiar Jokoetako errekorra OE ezarri zuen 1.53,50ko denborarekin), Siobhán Haughey hongkongdarraren (zilarrezkoa, 1:53.92koarekin) eta Penny Oleksiak kanadarraren aurretik sailkatuz (brontzezkoa, 1.54,70koarekin). 400 m estilo librean, berriro, urrezkoa eskuratu zuen, 3.56,69ko denborarekin, Katie Ledecky estatubatuarraren (zilarrezkoa, 3.57,36koarekin) eta Li Bingjie txinatarraren aurretik sailkatuz (brontzezkoa, 4.01,08koarekin. 800 m estilo librean, zilarrezkoa lortu zuen 8:13.83ko denborarkin, Katie Ledecky estatubatuarraren atzetik (urrezkoa, 8.12,57koarekin) eta Simona Quadarella italiarraren aurretik sailkatuz (brontzezkoa, 8.18,35koarekin). 4x200 m estilo librean, brontzezkoa eskuratu zuen Australiako taldeak 7.41,29ko denborarekin), Txinako taldearen (urrezkoa 7.40,33koarekin ME) eta AEBkoaren atzetik geratuz (zilarrezkoa 7.40,73koarekin). Taldea hauek osatzen zuten: Madison Wilson, Ariarne Titmus, Emma McKeon, Leah Neale, Tamsin Cook, Mollie O'Callaghan, Brianna Throssell eta Meg Harris-ek.
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan, Parisen, lau domina eskuratu zituen, urrezko bi eta zilarrezko bi.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 01 ! | 200 m estilo librea (OE), emakumezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia | 01 ! | 400 m estilo librea, emakumezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia | 02 ! | 800 m estilo librea, emakumezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | 4x200 m errelebo librea, emakumezkoa |
| 2024 | Paris ( Frantzia) | 01 ! | 400 m librea |
| 2024 | Paris ( Frantzia) | 01 ! | 4x200 m librea |
| 2024 | Paris ( Frantzia) | 02 ! | 200 m librea |
| 2024 | Paris ( Frantzia) | 02 ! | 800 m librea |

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Ariarne TITMUS | Results | FINA Official» FINA - Fédération Internationale De Natation (Noiz kontsultatua: 2021-07-29).
* ↑ (Ingelesez) «Ariarne Titmus surges ahead of Katie Ledecky to win women’s 400m freestyle Olympic title» Tokyo 2020 (Noiz kontsultatua: 2021-07-29).
* ↑ (Ingelesez) «Australia's Ariarne Titmus wins women's 200m freestyle for second gold medal of the Games» Tokyo 2020 (Noiz kontsultatua: 2021-07-29).
* ↑ «Ariarne Titmus» olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ "Ariarne Titmus" olympics.com {{Es}
* ↑ Igeriketa, 200 m estilo librea, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ Igeriketa, 400 m estilo librea, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ Igeriketa, 800 m estilo librea, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ Igeriketa, 4x200 m errelebo librea, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33320896
# Arica

Arica Txileko Aricako probintziako hiriburua eta portu-hiria da. Arica eta Parinacotako eskualdeko hiriburua ere bada. Txilen beti udaberria den hiria gisa ezagutzen dute, dituen lorategiak direla eta. Bere kokapena dela eta dibertsitate kultural eta historiko handia du. Bertan txintxorro momiak aurkitu ziren.
2007tik aurrera eskualdeko hiriburua da.

## Klima

Datu klimatikoak (Arica) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 30.7 | 31.2 | 30.8 | 32.4 | 32.1 | 26.2 | 27.0 | 33.0 | 23.0 | 26.2 | 28.0 | 28.8 | 33.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 25.8 | 26.2 | 25.6 | 23.6 | 21.4 | 19.4 | 18.3 | 18.3 | 19.0 | 20.4 | 22.2 | 24.1 | 22.0 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 22.7 | 23.0 | 22.1 | 20.2 | 18.3 | 17.0 | 16.1 | 16.1 | 16.7 | 17.8 | 19.4 | 21.1 | 19.2 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 19.8 | 19.8 | 18.9 | 17.1 | 15.5 | 14.8 | 14.3 | 14.5 | 15.0 | 15.8 | 16.9 | 18.2 | 16.7 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | 6.0 | 13.6 | 10.6 | 7.8 | 5.0 | 5.4 | 6.4 | 7.6 | 8.3 | 5.0 | 5.0 | 7.0 | 5.0 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 0.3 | 0.2 | 0.2 | 0.1 | 0.2 | 0.2 | 0.1 | 0.1 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 0.0 | 1.5 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 0.3 | 0.2 | 0.1 | 0 | 0.1 | 0.3 | 0.3 | 0.3 | 0.3 | 0 | 0 | 0.1 | 2 |
| Eguzki orduak | 195 | 167 | 198 | 219 | 143 | 105 | 93 | 81 | 45 | 149 | 183 | 189 | 1767 |
| Hezetasuna (%) | 72 | 72 | 72 | 74 | 76 | 77 | 77 | 77 | 77 | 75 | 73 | 72 | 74.5 |
| Iturria (1): Dirección Meteorológica de Chile, Danish Meteorological Institute (sun) ||||||||||||||
| Iturria (2): , Washington Post ||||||||||||||

## Hiri senidetuak

* Cochabamba (BOL)
* La Paz (BOL)
* Santa Cruz de la Sierra (BOL)
* Cuiaba (Brasil)
* Bressuire (Frantzia)
* Eilat (Israel)
* Taiohae, Markesa Uharteak
* Monterrey (Mexiko)
* Arequipa (Peru)
* Tacna (Peru)
* Artigas (URY)

## Erreferentziak

* ↑ Dirección General de Aeronáutica Civil.
* ↑ Cappelen, John; Jensen, Jens. Danish Meteorological Institute.
* ↑ www.washingtonpost.com

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Aricako udalaren webgunea.
* Datuak: Q2203
* Multimedia: Arica / Q2203
# Ariarates VIII.a

Ariarates VIII.a Epifanes, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 101 eta K.a. 96 bitartean, eta Ariarates VI.a eta Laodizearen bigarren semea izan zen.
Bere anaia Ariarates VII.a hil ondoren, kapadoziako nobleziak errege izendatu zuen, Ariarates IX.aren oposizioz, errege txotxongiloa zena, Mitridates VI.a Pontoko Erresumako erregearen semea. Ondoren, honek kanporatu zuen, eta, hil ondoren, Kapadoziako errege dinastia amaitu egin zen.
Mitridatesek, tronuan bere semea ezarri zuenean, oraindik zortzi urte baino ez zituena, Nikomedes III.a Bitiniakoak, Erromara enbaxada bat bidali zuen, tronua, Ariarates VI.aren hirugarren semea zela zioen gazte baten alde aldarrikatzeko. Mitridatesek, lotsagabekeria berarekin, beste enbaxada bat bidali zuen, berak tronuan jarritako gaztea, Ariarates V.aren ondorengo bat zela esanez. Senatuak, ez zion erregetza bietako bati ere eman, baizik eta kapadoziarren askatasuna bermatu zuela, eta Ariarates IX.a tronutik kentzea agindu zuen K.a. 95ean.
Errepublika ezartzeko saiakeraren ondoren, Erromatar senatuak, kapadoziarrek, monarkia mantentzeko nahia onetsi eta Ariobarzanes I.a Filorromanoren hautaketa baimendu zuen.
* Datuak: Q1266634
* Multimedia: Ariarathes VIII / Q1266634
# Ariarates X.a Eusebio Filadelfo

Ariarates X.a Eusebio Filadelfo, Kapadoziako erregea izan zen K.a. 42 eta K.a. 31 bitartean.
Bere anaia Ariobarzanes III.a Eusebio Filorromanoren oinordeko bihurtu zen hau erahila izan zenean. Honen erregealdia ere, ez zen oso luzea izan, Marko Antoniok kargutik kendu eta exekutatu egin baitzuen, Arkelao Ktistesgatik ordezkatuz.
* Datuak: Q469714
* Multimedia: Ariarathes X / Q469714
# Aribeko zubi erromanikoa

Aribeko zubi erromanikoa Aezkoako Aribe udalerrian Erdi Aroko harrizko zubi bat da, Irati ibaia zeharkatuz.

## Deskribapena

Nahiz eta jende askok erromatar zubia dela uste izan, ez da garai hartakoa, Erdi Arokoa baizik, erromaniko estilokoa. Erromatar izena agian toki hartan bertan aurretik beste zubi egon izanaren adierazpide izan daiteke. Zubia Garaiora doan errepidearen hasieran dago, eta gaur egun Aribe herriaren ikur nagusia da. Oinezkoek bakarrik erabil dezakete.

## Ezaugarriak

Zubia 50 metro luze da, eta 3,20 metro zabal. Hiru arku ditu, eta zubi begien zabalera sei metrokoa da. XVIII. eta XIX. mendeetako gerretan eraso handiak pairatu zituen, eta 1795an ia suntsituta gelditu zen; 1823an, erdiko arkua suntsitu zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Gaztelaniaz) Cuevas Gutiérrez, Rosi. «Puente de Aribe» El Curiosón (Noiz kontsultatua: 2017-10-03).

## Ikus, gainera

* Aribe
* Irati

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41560291
# Areta (argipena)

Areta zenbait leku eta pertsonaren izena da.

## Lekuizenak
### Araba

* Areta Laudio Ibarreko auzo-herria da.

### Nafarroa

* Areta Irati ibaiaren adarra da, Urraul haran osoaren ardatza dena.
* Areta mendilerro bat da; Urraul eta Aezkoaren artean dago.
* Areta Uharteko lekuizena da, industrialde garrantzitsu bati eman zaiona.

### Frantzia

* Areta da euskaraz Ereta den herri biarnesaren okzitanierazko izena.

### Antartikan

* Areta Rock, Pensacola mendietan, Argentina mendilerroan. Eduardo Ferrín Areta militar argentinarraren omenez izendatua.

## Pertsona izena

* Areta anaiak, futbolariak:
** Serafin Areta, Areta I, (1930 -1997).
** Esteban Areta, Areta II, (1932 -2007).
** Jose Luis Areta, Areta III, (1933 - 2011).
* Luis Felipe Areta (1942 -) atleta eta apaiz donostiarra da.
* Germán Areta, José Luis Garciren El crack filmean agertzen den fikziozko detektibea. Pertsonaia Alfredo Landa aktore nafarrak antzeztu zuen; Landaren bigarren abizena Areta da.

## Antzekoak

* Antzeko izena dutelako Areta eta Areeta (Getxo) sarritan konfunditzen dira.
* Aretha Franklin abeslariaren izenak grafia antzekoa du.

## Ikus, gainera

* Ereta (argipena)
# Aressy

Aressy Frantziako Pirinio Atlantikoak departamenduan dagoen udalerria da.

## Ikus, gainera

* Pirinio Atlantikoak departamenduko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1058416
* Multimedia: Aressy / Q1058416
# Areta (ibaia)

    Artikulu hau Nafarroako ibaiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Areta (argipena)».
Areta Euskal Herriko ibai bat da, Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta. 29,1 kilometro luzerarekin, Aietxuibarrean Ezpondarri mendiko magalean jaiotzen da, 1366 metroko altueran, eta Irati ibaian isurtzatzen da, Urraulbeiti udalerriko Arripodas herriko inguruan, 424 metroko altueran.
Ibilbidean zehar, 104 kilometro koadroko arroko urak jasotzen ditu.
Bere ibilbidean, Urraulgoiti, Urraulbeiti eta Erromantzatua ibarrak zeharkatzen ditu.

## Ibilbidea
### Ibaiadarrak

* Nabarreko erreka (eskuinaldea)
* Ozkiotzeko erreka (eskuinaldea)
* Untzetako erreka (ezkerraldea)
* Sandoaingo erreka (eskuinaldea)
* Elbarriko erreka (eskuinaldea)
* Berentzeko erreka (eskuinaldea)
* Iturrotzeko erreka (eskuinaldea)
* Larraungo erreka (ezkerraldea)
* Legorbeko erreka (eskuinaldea)
* Etxibarko erreka (eskuinaldea)
* Barasotako erreka (eskuinaldea)
* Murgillako erreka (eskuinaldea)
* Ezkanitzeko erreka (ezkerraldea)
* Anasariko erreka (eskuinaldea)
* Aizkurgiko erreka (ezkerraldea)
* Astigarreko erreka (ezkerraldea)
* Zukarrekako erreka (eskuinaldea)
* Murugarreko erreka (eskuinaldea)
* Egillorreko erreka (ezkerraldea)
* Zabaltzako erreka (ezkerraldea)
* Martinenako erreka (ezkerraldea)
* Adoañenako erreka (eskuinaldea)
* Aikoako erreka (eskuinaldea)
* Angertako erreka (ezkerraldea)
* Zerramaioko erreka (eskuinaldea)
* Arieltzeko erreka (eskuinaldea)
* Napariko erreka (ezkerraldea)
* Zalduko erreka (ezkerraldea)

### Zehartatutako herriak

* Elkoatz
* Arangozki
* Ongotz
* Santafe
* Eparotz
* Irurozki
* Imirizaldu
* Berroia
* Arieltz
* Murillo-Berroia
* Arripodas

## Oharrak

* ↑ /aɾéta/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren silaban

## Erreferentziak

* «Nafarroako Datu Espazialen Azpiegitura» idena.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-10-29).
* ↑ Euskaltzaindia: 166. araua: Euskal Herriko ibaiak.

## Ikus, gainera

* Irati
* Nafarroa Garaiko ibaiak
* Euskal Herriko ibaiak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q95611306
# Areta (industrialdea)

    Artikulu hau Nafarroako industrialdeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Areta (argipena)».
Areta Uharte udalerriko industrialde bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Iruñerria eskualdean.
754 783 metro koadroko azalera du, gertuen dagoen hiritik, Uhartetik, 1,3 kilometrora dago, eta Iruñetik, 4,7 kilometrora. Itsas mailatik 442 metrora dago.
PA-30 (Iruñeko ingurubidea) errepidearen inguruan dago.

## Oharrak

* ↑ /aɾéta/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren silaban

## Ikus, gainera

* Uharte

## Kanpo estekak

Autoritate kontrola
Wikimedia proiektuak
Datuak: Q108816758
Datuak: Q108816758
iea Iruñeko metropoli eremuaUdalerriakAntsoain • Aranguren • Atarrabia • Barañain • Beriain • Berriobeiti • Berriozar • Burlata • Etxauri • Eguesibar • Ezkabarte • Galar • Iruñea • Txulapain • Noain Elortzibar • Olaibar • Oltza • Orkoien • Tebas-Muru Artederreta • Uharte • Zabaltza • Zizur • Zizur NagusiaHerriguneakAitzoain • Alde Zaharra • Altzuza • Antsoain • Aratzuri • Ardoi • Arre • Arrosadia • Arrotxapea • Artiberri • Artika • Artika Berria • Atarrabia • Azpilagaña • Badoztain • Barañain • Beloso • Beriain • Berriobeiti • Berriogoiti • Berriozar • Burlata • Buztintxuri-Euntzetxiki • Donapea • Donibane • Egues • Ermitagaña • Erripagaña • Etxabakoitz • Etxebakar • Eultza • Ezkaba • Ezkirotz • Gorraitz • Hego Txantrea • 2. Zabalgunea • 1. Zabalgunea • Itaroa • Iturrama • Kordobila • Lezkairu • Martiket • Mendillorri • Mugartea • Mutiloabeiti • Mutiloabitarte • Mutiloagoiti • Noain • Olatz Txipia • Olloki • Orikain • Orkoien • Sanduzelai • Sarriguren • Taxoare • Txantrea • Uharte • Zizur Nagusia • Zizur Txikia • Zizur urbanizazioa • ZizurarteaIndustrialdeakAitzoaingo Zaldua • Antsoain • Aratzuri-Orkoien • Areta • Arre • Arrobia • Atarrabia • Barañain • Berriaintz • Berrikuntzaren Hiria • Berroa • Bizkaia • Egues • Galaria • Garraioaren Hiria • Gezaurre • Gurutzezuria • Ipertegi • Iruñerria I • Iruñerria II • Iruregaña • Itaroa • Iturrondo • Kordobila • Landaben • Mendikur • Morea • Mugazuri • Mutiloa • Noain-Ezkirotz • Olatz • Ollokilanda • Orikain • Plazaola • Soltxate • Talluntxe :
# Aretafila Zirenekoa

Aretafila Zirenekoa (antzinako grezieraz: Ἀρεταφίλα δ’ ἡ Κυρηναία, grezieraz: Αρεταφίλα η Κυρηναία; Zirene, Antzinako Grezia, K. a. 50. urtera aldera) zirenetar aitoren alaba izan zen, Plutarko biografoak De mulierum virtutes (grezieraz: Γυναικῶν ἀρεταί) idatzian jaso zuenaren arabera, Nikokrates tiranoa agintetik kendu zuena.
Nikokratesek Fedimo (grezieraz: Φαίδιμος) Aretafilaren senarra hil ondoren, Aretafila berarekin ezkontzera behartu zuen. Nikokratesen tiranialdian, zirenetarrak zanpatu zituzten, ondasunak atzeman zizkieten eta haien etxeak suntsitu zituzten. Aretafilak bere herrikideak agintari ankerrarengandik askatzeko eta hura pozoitzeko erabakia hartua zuen. Hala ere, Kalbia Nikokratesen amak Aretafilari buruzko susmoak zituenez, semea konbentzitu zuen hura torturatzeko agin zezan.
Aretafila Nikokratesekin ezkontzera behartu zuten eta alaba bat izan zuen. Aretafilak alaba Leandro izeneko aitaren anaiarekin seduzitzera animatu zuen, bere aita tiranoa agintetik ken zezan ahaleginez. Aretafila Leandro konbentzitzeko gai izan zen honek Nikokrates hiltzeko. Leandro, alabaina, bere anaia bezain tiranoa atera zitzaien. Ondorioz, Aretafilak beste plan bat pentsatu behar izan zuen bere herria atzerritar tiranoetatik askatzeko. Aretafilak Libiako Anabus printzea erosi zuen Leandro atxilotzeko. Zirenetarrek Aretafila goraipatu zuten eta gobernu berrian postu bat eskaini zioten, baina uko egin zion eskaintzari. Idatzien arabera, harrezkero bizitza bere etxeko emakumeentzako gelan igaro zuen. Historialariek luze eztabaidatu dute Aretafilaren rolari buruz bere garaiko emakumeen ikurtzat.

## Erreferentziak

* ↑ Lobera, Gotzon. (2016). «Ekarpen bat exonomastikari, Homeroren Odisea oinarri hartuta» Euskera (Bilbo) 61 (2): 665-741. ISSN 0210-1564. (Noiz kontsultatua: 2018-03-14).
* ↑ Hale, Sarah Josepha Buell. (1876). Woman's Record: Or, Sketches of All Distinguished Women, from "the Beginning" Till A.D. 1850. Arranged in Four Eras. With Selections from Female Writers of Every Age. Harper & brothers.
* Datuak: Q4789092
# Andrássy etorbidea

Andrássy etorbidea (hungarieraz Andrássy út) Hungariako Budapest hiriburuan dagoen etorbidea da. 1872an eraikia, Erzsébet enparantza eta Városliget parkea lotzen ditu. Bere neopizkundetar jauregien fatxadei esker 1987an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuen. Egun kafetegi, jatetxe, antzerki eta boutiquez beteriko hiribidea da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q367395
* Multimedia: Andrássy út, Budapest / Q367395
# André-Marie Ampère

André-Marie Ampère (Lyon, Frantzia, 1775eko urtarrilaren 20a - Marseilla, Frantzia, 1836ko ekainaren 10a) fisikari eta matematikari frantziarra zen, elektromagnetismoaren aurkitzaile nagusietako bat. Hainbat gailu ere asmatu zituen, hala nola solenoidea, telegrafo elektrikoa eta elektroimana.
Nazioarteko Unitate Sistemaren korronte elektrikoaren Anpere unitatea bere omenez da.

## Biografia

André-Marie 1775eko urtarrilaren 20an jaio zen Lyonen eta inguruko Poleymieux-au-Mont-d'Or herrian bizi izan zen 1775etik 1796. urtera arte. Bere aitak latina irakatsi zion André-Mariek matematikekin zuen zaletasuna eta trebetasuna ikusi zuen arte. Latinezko klaseei esker Leonhard Eulerren eta Daniel Bernoulliren lanak ongi ulertu ahal izan zituen.
Frantziako Iraultzan zehar, André-Marieren aita Lyonera joan zen seguruago egoteko, baina 1793. urtean errepublikazaleek hiria hartu zutenean gillotinaz hil zuten. Bere aitaren hilketa izugarrizko kolpea izan zen André-Marierentzat.
1801ean Bourg-en-Bressera joan zen eta fisika eta kimika irakasle izendatu zuten. Bere emaztea eta bere semea Jean-Jacques Ampère Lyonen utzi zituen. 1803. urtean, bere emaztea hil zen eta depresioak jo zuen. 1809. urtean Parisko Eskola Politeknikoaren matematika irakasle izendatu zuten.
1814an Frantziako Zientzien Akademiaren kide izendatu zuten, matematiken alorrean, eta bere zientzia-ikerketak egiten jarraitu zuen.
1820ko irailaren 11n Hans Christian Ørsteden aurkikuntzaren berri izan zuenean, korronte elektrikodun eroaleak iparrorratzaren iparra desbideratzen zuela, Ampère berehala hasi zen lanean. Astebete geroago, irailaren 18an Ampèrek korrontedun kable paraleloek elkar erakartzen edo aldaratzen zutela frogatu zuen, korronteen noranzkoen arabera: noranzko berdinarekin erakartzen dira eta aurkako noranzkoarekin alderatzen dira.
1827an elektromagnetismoaren teoria sortu zuen.
1836ko ekainaren 10ean hil zen Marseillan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q675
* Multimedia: André-Marie Ampère / Q675
# Andrzejewo udalerria

Andrzejewo Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Ostrów Mazowiecka barrutian kokatuta. 118,74 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4210 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2467366
ieaMazoviako voivoderriko udalerriak :
# András Törőcsik

András Törőcsik (Budapest, 1955eko maiatzaren 1a - Ibidem, 2022ko uztailaren 9a) hungariar futbolaria izan zen.
Ibilbide gehiena Budapest Újpest FC taldean jokatu zuen eta Montpellier HSC, Volán FC, North Rock Rockets eta MTK Budapest FC taldeetan ere jokatu zuen.
Hungariako futbol selekzio nazionalarekin 45 partida jokatu zituen eta 1978 eta 1982ko Munduko Txapelketetan parte hartu zuen.
* Datuak: Q265238
* Multimedia: András Törőcsik / Q265238
# André-Jacques Garnerin

André Jacques Garnerin (Paris, Frantzia, 1769ko urtarrilak 31 - † Paris, Frantzia, 1823ko abuztuak 18) baloi aerostatikoen pilotu eta paraxutista ospetsua. Testigu aurreran paraxutez egindako lehen saltoaren protagonista izan zen.

## Biografia

Parisen jaio zen. Jacques Charlesen, gas-baloiaren asmatzailea, ikaslea izan zen. Militarra, Napoleondar Gerretan (1792-1797) tropa britaniarrek preso hartu zuten eta Austriako ejerzitoaren eskutan utzi zuten. Gerra-prisionero bezala, Gudan, egungo Budapesten (Hungaria), hiru urte egon zen. 1823ko abuztuak 18 zituela, istripu baten ondorioz hil egin zen: baloi gidatu bat prestatzen ari zenean habe batek jo egin zion.

## Paraxutez egindako saltoak

1797ko urriaren 22an, testiguen aurrean, hidrogeno-baloi batez, 350 metrotik, paraxutez lehenengo salto egin zuen. Lehenengo salto hori Parisen (Frantzian) egin zuen, Monceau parkearen gainean, milaka ikusleen aurrean. Garnerinek erabilitako paraxuta zetaz egina zegoen eta aterkiaren itxura zuen egitura. Honen ondoren beste erakustaldi asko prestatu zituen. Hori dela eta, benetako lehenengo paraxutista bezala onartua dago. Egin zituen salto ospetsuenetariko bat Londresen egin zuen: diametro zazpi metroko paraxut batez 8.000 oinetatik (2.430 metro) salto egin zuen.
Genevieve Labrosee, bere emaztea, paraxutez salto egin zuen lehenengo emakumea izan zen, 1798. Beste emakume nbatek, Elisa, Garnerinen hilboa, 40 aldiz egin zuen salto 1815tik 1836ra.
1804, Jerôme Lalande astronomoak, Garnerinek egindako esperimentuen testigu zuzena, paraxuten oreka hobetzeko asmakizun garrantzitsu bat asmatu zuen: goi partean kokatzen zen balbula bat; horri esker oszilazioak gutxitu egin ziren eta, aldi berean, ekipoaren seguritatea handitu egin zen.

## Erreferentziak

* ↑ William Shepard Walsh: A Handy Book of Curious Information: Comprising Strange Happenings in the Life of Men and Animals, Odd Statistics, Extraordinary Phenomena, and Out of the Way Facts Concerning the Wonderlands of the Earth. url = http://books.google.com/?id=5a6Klw-eNr4C%7C%5B%5D J. B. Lippincott Company

## Ikus, gainera

* Jean-François Pilâtre de Rozier‎
* Montgolfier anaiak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q314681
* Multimedia: André-Jacques Garnerin / Q314681
# André Alvarez

André Alvarez (Baiona, 1923ko maiatzaren 26a - 2005eko abuztuaren 28a) lapurtar errugbilaria izan zen, errugbi XV. modalitatean aritu zena. Peio Alvarez bere semea errugbilaria ere izan zen.

## Ibilbidea

* Aviron Bayonnais
* Racing club de France
* Tyrosse RCS
* Datuak: Q2847149