OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Higadura Gerra

    Artikulu hau 1960ko hamarkadako gerrari buruzkoa da; termino orokorra gaitzat duena beste hau da: «Higadura gerra»
Higadura Gerra Egiptoren eta Israelen arteko gerra mugatua izan zen, 1967 eta 1970 artean gertatu zena. Sei Eguneko Gerraren jarraipena izan zen, artilleria-eraso trukeen eta armistizio lerroan zehar bi aldeen arteko eraso txikien bidez hasitakoa, 1969an, egiptoar indarrek, Israelen posizioen aurkako erasoak handitu zituzten arren. 1970eko abuztuan bi herrialdeek sinatutako su-eten batek gerra amaitu zuen, eta gerra hasi zenean zeuden posizio berberak mantendu zituzten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q322607
* Multimedia: War of Attrition / Q322607
# Horné Zahorany

Horné Zahorany Eslovakiako udalerri bat da, Rimavská Sobotako barrutian kokatuta. 5,24 km²ko azalera du eta 123 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1323. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1043160
* Multimedia: Horné Zahorany / Q1043160
# Horné Zelenice

Horné Zelenice Eslovakiako udalerri bat da, Hlohoveceko barrutian kokatuta. 4,25 km²ko azalera du eta 695 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1244. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q999667
* Multimedia: Horné Zelenice / Q999667
# Horné Štitáre

Horné Štitáre Eslovakiako udalerri bat da, Topoľčanyko barrutian kokatuta. 5,68 km²ko azalera du eta 545 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1246. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q999108
* Multimedia: Horné Štitáre / Q999108
# Hiri motu Wikipedia

Hiri motu Wikipedia Wikipediaren hiri motu hizkuntzako edizioa da. 2009ko urriaren hasieran 3 artikulu baino ez zituen eta Wikipedien zerrendan 267.a zen.

## Kanpo estekak

* Hiri motu Wikipedia
* Datuak: Q8563536
# Hiriberri

Hiriberri izen bereko toki asko izan daiteke:
* Hiriberri: Aezkoako udalerria.
* Hiriberri: Arakilgo kontzejua.
* Hiriberri: Artzibarreko kontzejua.
* Hiriberri: Atezko etxaldea.
* Hiriberri: Deierriko kontzejua.
* Hiriberri: Buztintze-Hiriberriko herria.
* Hiriberri: Izarbeibarreko herri hustua.
* Hiriberri: Leozko herri hustua.
* Hiriberri: Longidako lekua.
* Musker-Hiriberri: Leozko herri hustua.
* Abaurregaina-Abaurrepea-Hiriberri partzuergoa: Nafarroa Garaiko partzuergoa.
* Hiriberri-Jaurrieta partzuergoa: Nafarroa Garaiko partzuergoa.
* Hiriberri-Orbara partzuergoa: Nafarroa Garaiko partzuergoa.

## Ikus, gainera

* Iriberri
# Hiri soziologia

* Soziologia
* Gizarte zientziak
* Aspektu orokorrak
* Gizarte ikerkuntza
* Gizarte teoria · Teoria soziologikoa
* Praktika soziologikoa
* Alorrak edo gertuko alorrak
* Kriminologia · Demografia
* Gizarte mugimenduak
* Gizarte psikologia · Soziolinguistika
* Soziologiaren arloak: Ekonomia
* Erlijioa ·
* Ezagutza ·
* Generoa
* Gizarte egitura ·
* Hezkuntza
* Hiria ·
* Hizkuntza ·
* Kultura
* Legea ·
* Politika ·
* Zientzia
* Kategoriak eta zerrendak
* Soziologoak · Aldizkariak
Hiri soziologia hirietako edo hiri inguruetako gizarte bizitza eta gizakien arteko elkarrekintza aztertzen duen soziologiaren arloa da. Hiri soziologiak hirietako egitura, prozesu, aldaketa zein problematikak aztertzen ditu, errealitateen kausak ezagutu ahal izateko eta politika publikoak laguntzeko, besteak beste.
Lehen soziologoek, Emile Durkheimek edo Max Weberrek adibidez, Industria Iraultzaren testuinguruan, gizarte bizitzaren urbanizazio prozesuetan ipini zuten arreta.

## Ikus, gainera

* Hirigintza

## Kanpo estekak

* Datuak: Q597680
# Hiri mamu

Hiri mamua behinola populaturik egon eta abandonaturik geratu den herri hustu bat da. BI kontzeptuok neurri batean bat datozen arren, "hiri mamua" batez ere osorik eta egoera onean geratu den eraikin multzoa izendatzeko erabiltzen da.

## Prozesu ekonomikoak

Abandonuaren arrazoi arruntena herriak biziarazi zuen jarduera ekonomikoa agortzea izaten da.

## Hondamendiak

Neurri batean, zenbait arrazoi naturalek ere (desertifikazioa, uholdeak, lurrikarak, sumendi-erupzioak...) herriaren abandonura eraman dezakete. Craco, Italiako Basilicata eskualdeko Erdi Aroko herria, lur-jausi baten ostean abandonatu zuten. Gaur egun, gunea film askoren eszenatoki gisa ezagutzen da.
Gerra ere faktore garrantzitsua da hiri mamuen sorreran: suntsipenak edo biztanleria aktiboa hiltzeak abandonua ekar dezakete.
Baita industria-istripuak ere: Prypiat, 50 000 biztanle zituen ukrainar hiria, Txernobilgo zentral nuklearraren leherketaren ondorioz abandonatua geratu zen ebakuazioaren ondorioz.

## Besteak

Beste arrazoi batzuek ere egon daitezke: edateko ura bezalako baliabide naturalak desagertzea; komunikazio-bide aldaketak (trenbide-lineak ixtea, errepideen desbideraketak...).
Norvegiako Svalbard berriz, meatzaritza ustiapena gelditzearekin batera abandonatu zen.

## Herri berriak

Saldu aurretik eraikitako hainbat urbanizazio, edota krisi ekonomikoa jasan duten herrialdeetan eraikitako hainbat herri berri herri mamutzat hartzen dira, hala nola Kilamba (Angola), Ensanche de Vallecas ( Espainia ) edo Burj Al Babas ( Turkia ) .

## Hiri mamuak munduan

Estatu Batuek herri mamu asko dituzte: urre sukarraren garaikoez gain, Lautada Handiko herri asko 1920az geroztik abandonatu egin dira; Kansasko Daniel Fitzgerald historialariak 6000 mila inguru zenbatuak ditu, batez ere Colorado, Arizona, Nevada, Montana eta Kalifornia estatuetan. Texas estatuan, Henri Castro lapurtarraren kolonoek sortutako Vandenburg eta New Fountain herriak ere aipa daitezke.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Baker, T. Lindsay. (2003). More Ghost Towns of Texas. University of Oklahoma Press ISBN 978-0-8061-3518-2. (Noiz kontsultatua: 2022-04-24).
* ↑ Vincent Joly, « Dans le cœur vide des villes fantômes », Le Figaro Magazine, 13 décembre 2013, p. 56-61.
* ↑ Redaction, « PHOTOS. En Turquie, une cité remplie de châteaux laissée à l’abandon », Metro, 10 janvier 2019.

## Ikus, gainera

* Herri hustu

## Kanpo estekak

* Datuak: Q74047
* Multimedia: Ghost towns / Q74047
# Hiriberri (Arakil)

    Artikulu hau Arakilgo kontzejuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Hiriberri».
Hiriberri Arakil Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 116 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria

Hiriberriko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 121 | 121 | 118 | 118 | 120 | 118 | 117 | 116 |

## Azpiegitura eta garraioak

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka kontzejuan. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:
* Gasteiz - Ilarratza - Argomaiz - Agurain - Munain - San Roman - Ibarguren - Andoin - Olatzagutia - Ziordia - Altsasu - Urdiain - Iturmendi - Bakaiku - Etxarri Aranatz - Arbizu - Lakuntza - Arruazu - Uharte Arakil - Irañeta - Ihabar - Hiriberri - Etxarren - Irurtzun - Eritze - Saratsa - Añezkar - Berriobeiti eta Iruñea

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindiaren izendegia. Sinonimotzat Hiriberri Arakil ematen du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3136229
* Multimedia: Hiriberri Arakil / Q3136229
# Hvalfjarðarsveit

Hvalfjarðarsveit Islandiako mendebaldean dagoen udalerria, Vesturland eskualdekoa.
2011n 617 biztanle zituen. 2006ko ekainaren 1ean sortu zuten Hvalfjarðarstrandarhreppur, Innri-Akraneshreppi, Leirár- og Melahreppi eta Skilmannahreppi antzinako udalerriak batuz.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q278600
* Multimedia: Hvalfjarðarsveit / Q278600
# Hvar

Hvar (hvarreraz: Hvor edo For, antzinako grezieraz: Pharos; latinez: Pharina; italieraz: Lesina), Kroaziako Split-Dalmazia eskualdeko bi uharte nagusietako bat da, bestea Brač delarik. Uharte luze eta estua da eta turismo handia erakartzen du.

## Historia

K. a. 385 urtean Pharosko greziar batzuek iliriarrak bizi ziren uharte honetara iritsi ziren eta Pharos (gaur egungo Stari Grad) eta Dimos (gaur egungo Hvar) fundatu zituzten. Greziarren alde eta Erromatarren kontra egin izanagatik azken hauek greziarren kolonia erabat suntsitu zuten.
Hainbat eskutatik pasa ondoren 1420an veneziarrak jabetu ziren uhateaz eta Liesena izena jarri zioten. 1797 arte izan ziren veneziarrak hemen eta ondoren Dalmaziako kostaldearen historia bera izan zuen uharteak.

## Herriak

Hvar
Herri nagusia da, eta urte askotan veneziarren kairik garrantzitsuenetakoa izan zen. 4.138 biztanle ditu (2001) eta veneziarrek 1278an eraikitako harresiek inguratzen dute herria. Bi gotorleku ditu, Fortica edo Tvrđava Španjola (euskaraz: «gotorleku espainiarra»), 1579an eraikia eta Tvrđava Napoleon (euskaraz: «Napoleon gotorlekua») 1811ean Napoleonek eraikia. Kroaziako plaza handiena ere badu Pjaca izenekoa, XVII mendeko Done Esteban katedralaren aurrean (kroazieraz: Katedrala Svetog Stjepana).
Stari Grad
Greziarrek eraturiko Pharos koloniaren ondorengoa da, izan ere antzinako hiriaren planifikazioa mantentzen baitu. Unescok Gizateriaren ondare izendatu zuen 2008an. Izenak berak ere "hiri zaharra" esan nahi du kroazieraz. Gaur egun uharteko kairik handiena du. 1.906 biztanle ditu.
Jelsa
Uhartearen iparraldeko merkatal herria da, 1.798 biztanle dituena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5993
* Multimedia: Island of Hvar / Q5993
# Hvedholm gaztelua

Hvedholm gaztelua (danieraz Hvedholm Slot) Danimarkako Fionia uhartearen hegoaldean kokaturiko Faaborg herrian dagoen gaztelua da.

## Historia

XV mendean eraiki zen. Banke, Hardenberg eta Brahe familien eskutan egon zen harik eta zorrak zirela medio 1919an Danimarkako gobernuari saldu beharra izan zioten arte. Beranduago Brahe familiak berreskuratu ahal izan zuen gaztelua, bai eta inguruko herrixkak ere. Gaur egun hotela da.
XIX mendean izandako sute handi baten ondoren Johann Schröder arkitektuak berriztatze lanak egin zituen 1878 eta 1882 artean.

## Kanpo estekak

* (Danieraz) Hotelaren webgunea
* Datuak: Q1858376
* Multimedia: Hvedholm Slot / Q1858376
# Hveragerði

Hveragerði Islandiako Suðurland eskualdeko hiria eta udalerria da. Uhartea inguratzen duen errepide nagusian dago (Lehen errepidea edo Hringvegur), Reykjavíketik 45 kilometrora. Varmá ibaiak hiria zeharkatzen du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1025701
* Multimedia: Hveragerði / Q1025701
# Hvannadalshnjúkur

Hvannadalshnjúkur edo Hvannadalshnúkur (-ˌn̥uːkʏr̥) Islandiako Öræfajökull glaziarraren ipar-mendebaldean dagoen sumendia eta uharteko mendirik altuena da. Ofizialki 2005eko abuztuan 2.109.6 m zituen.
Öræfajökull hitzak, islandieraz, hondamendiaren glaziarra esan nahi du. Erdi Aroan hain handiak ziren erupzioak non biztanleek eskualdea utzi behar izan baitzuten. Azken erupzioa 1727an zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q140084
* Multimedia: Hvannadalshnúkur / Q140084
# Hvaler

Hvaler Norvegiako udalerria da. Østfold konderrian kokatua dago. 89.54 km² ditu eta 3.961 biztanle ditu.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Fredrikstad Sarpsborg Strömstad udalerria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q488435
* Multimedia: Hvaler / Q488435
# Hvammstangi

Hvammstangi Islandiako Norðurland vestra eskualdean dagoen herria da. Vatnsnes penintsulan kokatzen da, Miðfjörður fiordoaren ondoan. Húnaþing vestra udalerriaren barruan dago eta Húnaþing konderriko herririk populatuena da. 580 biztanle inguru bizi dira bertan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1639538
* Multimedia: Hvammstangi / Q1639538
# Heinrich Rubens

Heinrich Leopold Rubens (Wiesbaden, 1865eko martxoaren 30a - Berlin, 1922ko uztailaren 17a) fisikari alemaniarra izan zen.

## Biografia

Rubensek goi-mailako ikasketak hasi zituen Darmstadt-eko Unibertsitate Teknikoan, ingeniaritza elektrikoko ikasle gisa, eta Berlingo Unibertsitate Teknikoan jarraitu zuen. Ondoren, fisika ikasi zuen Estrasburgoko Unibertsitatean eta Berlingo Humboldt Unibertsitatean. 1889an doktoratu zen, August Kundt-en zuzendaritzapean, Die selective Reflexion der Metalle ("Metalen islapen selektiboa") tesiarekin. Berlinen Privatdozent gisa aritu zen 1896 arte, Berlingo Unibertsitate Teknikoan fisikako eta kimikako irakasle izendatu zutenean. 1900ean Berlingo Unibertsitatera joan zen Paul Drude ordezkatzeko. Royal Society-ren Rumford Domina jaso zuen 1910ean, baita ohorezko doktoretza Cambridgeko Unibertsitatean ere. Berlingo eta Göttingen-eko zientzia akademietako kidea izan zen.

## Obra

Rubens erradiazio elektromagnetikoaren alorrean aritu zen ikertzen, batez ere eremu infragorrian. Bere ikerketak erabakigarriak izan ziren Max Planckek gorputz beltzen erradiazioaren legea formulatzeko.

## Erreferentziak

* 1 2 Mehra, J. (2001). The Golden Age of Theoretical Physics: (Boxed Set of 2 Volumes) (ingelesez). World Scientific. p. 35. ISBN 9789814492850.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61810
* Multimedia: Heinrich Rubens / Q61810
# Heinrich Quincke

Heinrich Irenaeus Quincke (Frankfurt an der Oder, 1842ko abuztuaren 26a - Frankfurt am Main, 1922ko maiatzaren 19a) alemaniar sendagilea izan zen. Odolaren zirkulazio-aparatuaren eritasunak eta hematologia aztertu zituen batez ere. Edema mota bat aurkitu zuen, haren izena duena (Quinckeren eritasuna, 1892), eta bizkarrezurreko muina ziztatu eta isurkaria atera zuen lehena izan zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q73164
* Multimedia: Heinrich Quincke / Q73164
# Heinrich Mann

Luiz Heinrich Mann (Lübeck, 1871ko martxoaren 27a - Santa Monica, Kalifornia, 1950eko martxoaren 11) alemaniar idazlea izan zen.
Thomas Mannen anaia zaharrena izan zen. Aita hil ondoren Munichera joan zen eta idazteari ekin zion. Nazien aurkari nabarmena izan zen eta langileei naziak baztertzeko eskaera sinatu zuen. "Persona non grata" izendatu zuten eta 1933an Frantzian erbesteratu zen. 1940an Estatu Batuetara itsasoratu zen eta Kalifornian hil zen 1950ean.

## Lan hautatuak

* In einer Familie, 1894
* Das Wunderbare, 1897
* Ein Verbrechen, 1898
* Im Schlaraffenland, 1900
* Die Göttinnen oder die drei Romane der Herzogin von Assy, 1902
* Die Jagd nach Liebe, 1903
* Flöten und Dolche, 1904
* Professor Unrat oder das Ende eines Tyrannen, 1905 (Edizio berria 1948an: Der blaue Engel)
* Schauspielerin, 1906
* Stürmische Morgen, 1906
* Mnais und Ginerva, 1906
* Zwischen den Rassen, 1907
* Die Bösen, 1908
* Die kleine Stadt, 1909
* Das Herz, 1910
* Variété, 1910
* Die Rückkehr von Hades, 1911
* Die große Liebe, 1912
* Auferstehung, 1913
* Der Untertan 1914
* Die Armen 1917
* Bunte Gesellschaft 1917
* Der Sohn, 1919
* Die Ehrgeizige, 1919
* Die Tote, 1920
* Abrechnungen, 1924
* Der Jüngling, 1924
* Das Kaiserreich 1918-1925
* Kopf, 1925
* Kobes, 1925
* Die Branzilla, 1925
* Liliane und Paul, 1926
* Mutter Marie, 1927
* Eugénie oder die Bürgerzeit, 1928
* Sie sind jung, 1929
* Die große Sache, 1931
* Ein ernstes Leben, 1932
* Die Welt der Herzen, 1932
* Die Jugend des Königs Henri Quatre, 1935
* Die Vollendung des Königs Henri Quatre, 1938
* Lidice, 1943
* Ein Zeitalter wird besichtigt, 1945 (memorias)
* Empfang bei der Welt, 1941 – 1945
* Der Atem, 1946 – 1949

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76480
* Multimedia: Heinrich Mann / Q76480
# Heinrich Lübke

Karl Heinrich Lübke (Enkhausen, Ipar Renania-Westfalia, 1894ko urriaren 14a – 1972ko apirilaren 6a) Alemaniako Errepublika Federaleko lehendakaria izan zen 1959tik 1969ra. Aurretik Nekazaritza Ministroa izan zen. Lehendakaritzan zehar osasun arazoak izan zituen eta zenbait egoera lotsagarriren erdigunean aurkitu zen maiz. Bere bigarren agintaldia amaitu baina hiru hilabete lehenago dimititu zuen.
Naziek preso eduki ondoren (1933-1935) diputatu hautatu zuten CDU alderdiaren eskutik (1949). 1953an Elikadura eta Laborantzako ministro izendatu zuten eta lau urte geroago Alemaniako Errepublika Federaleko lehendakari hautatu zuten (1959-1963).

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q2582
* Multimedia: Heinrich Lübke / Q2582
# Heinrich Otto Wieland

Heinrich Otto Wieland (Pforzheim, 1877ko ekainaren 4a - Starnberg, Bavaria, 1957ko abuztuaren 5a) alemaniar kimikaria izan zen. 1927ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen azido behazunari buruzko ikerketengatik.
Municheko Unibertsitatean ikasi zuen. Unibertsitate horretako irakasle izan zen, eta ondoren Municheko Estatu Laborategiko irakasle. Friburgoko Unibertsitatean, apoen pozoiak eta azido behazuna ikertzen hasi zen. Alkaloide sintetikoak ere ikertu zituen, hala nola morfina eta estriknina. 1941ean alfa-amanitina toxina isolatu zuen, hiltzaile berdearen agente aktibo nagusia.
Bigarren Mundu Gerran bere ikasle juduak babestu zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76610
* Multimedia: Heinrich Wieland / Q76610
# Heinrich Rohrer

Heinrich Rohrer (Buchs, Sankt Gallen kantonamendua, 1933ko ekainaren 6a - Wollerau, Schwyz kantonamendua, 2013ko maiatzaren 16a) suitzar fisikaria izan zen.
Zuricheko Teknologiako Suitzar Institutuan egin zituen ikasketak, eta han lortu zuen doktoregoa. 1961etik 1963ra, Estatu Batuetan lan egin zuen, New Jerseyko Rutgers Unibertsitateko ikertzaile gisa. Gero, IBM etxeak Zurichen duen ikerketa-laborategian hasi zen lanean. Han ari zela sortu zuen STM mikroskopioa, tunel-efektuko lehenengo mikroskopio elektronikoa, Gerd Binnig lankidearekin batera. Tresna horri esker iker daiteke gainaldeen egitura eta antzeman daitezke maila azpiatomikoko xehetasunak. Mikroskopio horretan, atomoetan agertzen diren elektroiak baliatu, eta tentsio handiak erabili zituzten Roherrek eta Binnigek, material baten gainaldearen eta mikroskopioaren zundaren artean korronte elektrikoa sortzeko eta materiala osatzen duten atomoen erliebe-mapa teknika berezi baten bidez lortzeko. 1986an, Rohrerrek eta Binnigek Fisikako Nobel saria eskuratu zuten lan horri esker. Ernst Ruskak ere jaso zuen sari hori, 1932an lehenengo mikroskopio elektronikoa egin izanagatik.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q123029
* Multimedia: Heinrich Rohrer / Q123029
# Heinrich Hertz

Heinrich Rudolf Hertz (Hanburgo, 1857ko otsailaren 22a - Bonn, 1894ko urtarrilaren 1a) fisikari alemaniarra izan zen. Bere abizenetik dator Frekuentzia neurtzeko hertz unitatearen izena. 1887. urtean Maxwell-en argiaren teoria elektromagnetikoa egiaztatu zuen.
Berlingo Unibertsitateko irakaslea (1889). Berak sorturiko osziladorearen bitartez, Maxwellen argiaren teoria elektromagnetikoa berretsi zuen (1887), eta haren izena daramaten uhin elektromagnetikoek argiaren ezaugarri berak dituztela frogatu. Ikerketa horien ondorio zuzena haririk gabeko telegrafia izan zen. Efektu fotoelektrikoa agerian jarri zuen, eta era horretan optikaren eta elektrizitatearen artean lotura berri bat ezarri (1887). Elektroiek materia zeharka zezaketela ikusi zuen, izpi katodikoak urrezko eta aluminiozko xafla mehetan zehar pasaraziz.

## Lanak

* Ueber die Induction in rotirenden Kugeln (1880)
* Die Prinzipien der Mechanik in neuem Zusammenhange dargestellt (1894)
* Schriften vermischten Inhalts (1895)
* Ueber die Induction in rotirenden Kugeln, 1880
* Schriften vermischten Inhalts, 1895

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q41257
* Multimedia: Heinrich Rudolf Hertz / Q41257
# Humboldt (Nebraska)

Humboldt Nebraskako hiri bat da. Richardson konderrian kokatua dago. 2010ean 877 biztanle zituen, 3,46 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Richardson konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q963170
* Multimedia: Humboldt, Nebraska / Q963170
# Humboldt (Iowa)

Humboldt Iowako hiri bat da. Humboldt konderrian kokatua dago. 2010ean 4.690 biztanle zituen, 12,02 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Humboldt konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q264605
* Multimedia: Humboldt, Iowa / Q264605
# Humboldt glaziarra

Humboldt glaziarra Ipar hemisferioko glaziarrik zabalena da. Groenlandiako Qaasuitsup udalerrian dago, Kane arroaren ondoan. Alexander von Humboldt alemaniar naturalistaren izena darama. 1975 eta 2010 artean txikiagotzen doa.

## Erreferentziak

* ↑ EIMA: Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak
* ↑ Byrd Polar Research Center. Humboldt Glacier retreats. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q957169
* Multimedia: Humboldt Glacier / Q957169
# Humboldt itsaslasterra

Humboldt itsaslasterra edo Peruko itsaslasterra Hego Amerikako mendebaldeko kostaldean gertatzen den ur sakon, eta, beraz, oso hotzen igoerak eragindako itsaslaster bat da. Alexander von Humboldt zientzialariak deskribatu zuen bere Kontinente Berriko ekinoziotar eskualdeetarako bidaia lan ospetsuan, Aimé Bonplandek laguntzarekin idatzia XIX. mendearen lehen urteetan. Lurraren errotazio mugimenduaren eta ekuatorean ozeanoetako urek duten indar zentrifugoaren arteko uztarketaren ondorioz gertatzen da. Golkoko itsaslasterrarekin batera, Humboldt itsaslasterra munduko itsas itsaslasterrik garrantzitsuenetako bat da.
Funtsezko eragina du txiletar-peruar kostaldeko kliman, lainoxkaz estalitako zeruarekin, euririk gabe eta tenperatura epelekin neguan. Latitudeagatik, bere klima tropikoartekoa izan beharko litzateke, baina ur hotzek, era berean, atmosfera hozten dute, honek, era berean klima biziki idorra eragiten duelarik ur hotzen lurrunketa eskasagatik.
Txileko erdialdeko kostaldetik iparraldera doa, baina batez ere Peruko kostaldean zehar Humboldtek detektatutako anomalia termikoa eraginez, tropikoarteko eta azpitropikoko latitudeetan dauden eskualdeetan uren ez ohiko bataz besteko tenperatura baxu batean datzana.
Aldaketa termiko honek itsaslasterrarekin kontaktuan dauden kostaldeko eskualdeetako klima bereizten duten eraginak ditu: eurien erregimen azpitropikalaren bat-bateko aldaketa, hareatza eta Atacama basamortua bezalako kostaldeko basamortu hotzezko lerro bat sortuz. Era berean, ur hotz eta sakonen azaleratzeak urazalera plankton ugari dakar (bestela ozeano hondoan hondoratuko litzatekeena), itsaslasterrak zeharkatutako urak planetako arrantzalekurik garrantzitsuenetako bat eta itsaslasterra bera Txile eta Peruko baliabide ekonomiko nagusietako bat bihurtuz. Berdin, itsaslaster honekin lotutako arrain aberastasunak kostaldean itsas hegazti ugari egotea eragiten du, horien artean guanoa sortzen duten hegaztiak daudelarik, XIX. mendeko peruar ekonomiarentzat garrantzi estrategiko handia izan zuena.
El Niño izeneko meteorologia sindrome oszilatorioaren aldikako gertaerek, Ozeano Barearen azaleko uren beroketaren ondorioz gertatuak nabarmen oztopatzen dute itsaslaster honek sortzen duen klima, arrantzalekuetako aberastasuna jaitsiaraziz eta kostaldeetan uholde handiak eraginez, baita alubioiak ere peruar Andeetan. Orohar, aldaketa meteorologiko larriak eragiten ditu.
Itsaslasterra Ozeano Barearen hegoamerikar kostaldean sortzen da, Txiletik iparralderantz joanez, hegoamerikar kostaldearekiko paraleloan, Paitatik (Piura, Peru) Pasado lurmuturreraino (Manabi, Ekuador) joanez, ondoren mendebalderantz desbideratuz, Galapago uharteetarantz. Uharteetan, bertako itsas faunak itsaslasterraren eragin nabarmena jasotzen du.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskaltzaindia. (2012-10-18). 172. araua: Itsaslasterren izenak, itsasgune batzuen izenak eta Antartikako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q143888
* Multimedia: Humboldt Current / Q143888