OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ambler (Alaska)

Ambler (iñupiaqeraz: Ivisaappaat) Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Northwest Arctic Boroughn dago, Alaska estatuan. 274 biztanle ditu, 27,263845 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Alaska Native Place Names | Alaska Native Language Archive. (Noiz kontsultatua: 2021-12-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q602422
# Ambler (Pennsylvania)

Ambler Pennsylvaniako borough bat da. Montgomery konderrian kokatua dago. 2010ean 6.417 biztanle zituen, 2,21 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Montgomery konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q372248
* Multimedia: Ambler, Pennsylvania / Q372248
# Ansonia (Ohio)

Ansonia Ohioko herri bat da. Darke konderrian kokatua dago. 2010ean 1.174 biztanle zituen, 2,03 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Darke konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2279267
* Multimedia: Ansonia, Ohio / Q2279267
# Avar (herria)

Avar kaukasiar jatorriko talde etnikoa da. Iparraldeko Kaukaso deitutako eskualdean bizi dira, Itsaso Beltza eta Kaspiar Itsasoaren artean. Errusiako Dagestan errepublika autonomoko etnia nagusia da (biztanleriaren %29, 2010eko erroldaren arabera). Beren mintzaira, avarera, hizkuntza kaukasiarra da, Ipar-Ekialdeko taldekoa.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 2010eko Errusiako erroldaren emaitzak, 1. liburukia» Gks.ru
* ↑ Ethnic composition of Azerbaijan 2009
* ↑ Ethnic Groups of Georgia: Censuses 1926—2002
* ↑ State statistics committee of Ukraine - National composition of population, 2001 census
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 190. arauaː Munduko herriak eta etniak. .
* ↑ Dagestan Berriaren Estilo Liburua. Berria.info
* ↑ Avar Reocities.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q172717
* Multimedia: Avar people (Caucasus) / Q172717
# Avantongo urrezko konoa

Avantongo urrezko konoa Brontze Aroko urrezko kapelu berezien artean bat da. 1844an aurkitu zuten Avantonen, Poitiersetik gertu. K.a. 1.000 urte ingurukoa da, ezagitzen diren lau urrezko kapeluen, artean bat. Saint-Germain-en-Layeko Arkeologia Museo Nazionalean dago.

## Aurkikuntza eta ezaugarriak

Avanton udalerriko mahastizain batek, Jean Bardouxek, 1844an bere soroan zulo bat hondeatuz aurkitu zuen, Chaîgnerottes herritik gertu. Kobrezkoa zela pentsatu zuen, eta nahiko zapalduta eta tolestuta zegoenez, bere forma originala ez zen ebidentea izan hasieran. Bardouxek Loudungo urregile bati saldu zion, eta 1847an Louvre Museoari saldu zioten, bitartekari batzuk medio.
Avantongo konoa, bere kideko beste kapeluekin alderatuta, osatu gabea dirudi, beheko euskarria falta da. 55 cm-ko altuera du 321 gramoko pisua. Gainerakoek bezala, urre-orri bakarrean egina dago, mailukatuz moldatua, eta lerro edo bandetan antolatutako globulu askorekin apaindua dago bere altuera osoan.
Alderaketa beste kapeluekin:
* Avantongoa.
* Berlingo urrezko kapelua.
* Ezelsdorfeko urrezko kapelua.
* Schifferstadt-ekoa.
Kapeluekin duen antzekotasunaz gain, beren iruditeria eta itxura lotzen da estetika bertsuko Brontze Aroko urregintzako beste aurkikuntza batzuekin, zeinetan nabarmentzen den bat Euskal Herrian egina, Axtrokiko ontziak.
Objektuaren funtzioa eguzkiaren gurtza erlijioso batekin lotua egon zitekeela iradoki izan da.

## Erreferentziak

* ↑ Eogan, George. (1981). «The Gold Vessels of the Bronze Age in Ireland and Beyond» Proceedings of the Royal Irish Academy. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature 81C: 345–382. ISSN 0035-8991. (Noiz kontsultatua: 2022-11-21).
* ↑ «Cône | Panorama de l'art» panoramadelart.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-23).

## Kanpo estekak

* Artikulu hau, osorik edo zatiren batean, frantsesezko Wikipediako «Cône d'or d'Avanton» artikulutik itzuli da; zehazki, 2021-10-27ko bertsio honetatik. Izan ere, artikulu horretan aritu diren wikilariek GFDL edo CC-BY-SA 3.0 lizentziekin argitaratu dute beren lana.
* Datuak: Q931751
* Multimedia: Cône d'or d'Avanton / Q931751
# Avant (Oklahoma)

Avant Oklahomako herri bat da. Osage konderrian kokatua dago. 2010ean 320 biztanle zituen, 0,89 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Osage konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2293041
# Avanti!

Avanti! (euskaraz Aurrera!), 1972ko Billy Wilder austriar-estatubatuar zinema zuzendariaren komedia film bat da. 1968ko Samuel A. Taylorren izenburu berdineko antzezlanean oinarritua dago. Jack Lemmon eta Juliet Mills aktoreek antzeztu zuten.

## Argumentua

Wendell Armbruster (Jack Lemmon) familia ezbehar baten ondorioz Italiara iritsi berri den Baltimore hiriko estatubatuar negoziogizon bat da, bertan, bere aita auto istripu batean hil berri baita. Bertaratu eta jendeak egia ezkutatzen saiatu arren, bere aitak britainiar maitale bat zuela eta istripuaren unean harekin batera zihoala jakingo du. Orduan, maitalearen alaba den Pamela Piggot (Juliet Mills) ezagutuko du, eta bien arteko ezinikusia berehalakoa izango da, baina aita eta maitalearen gorpuak desagertzean, egoera deserosoa oraindik eta gehiago okertuko da.

## Aktoreak

* Jack Lemmon: Wendell Armbruster, Jr.
* Juliet Mills: Pamela Piggott
* Clive Revill: Carlo Carlucci
* Edward Andrews: J.J. Blodgett
* Gianfranco Barra: Bruno
* Franco Angrisano: Arnoldo Trotta
* Franco Acampora: Armando Trotta
* Giselda Castrini: Anna zerbitzaria
* Pippo Franco: Matarazzo
* Janet Agren: Erizaina
* Giacomo Rizzo: Tabernaria
* Antonino Faà di Bruno: Atezaina
* Raffaele Mottola: Pasaporte igorlea
* Harry Ray: Fleischmann doktorea
* Ty Hardin: AEBetako Itsas Armadako helikoptero pilotua

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q790207
# Avapessa

Avapessa Frantziako administrazioaren menpeko Korsika Garaia departamentuko udalerri bat da, Korsika eskualdean kokatua.

## Erreferentziak

* INSEE

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1058358
* Multimedia: Avapessa / Q1058358
# Azkarate (Araitz)

    Artikulu hau Nafarroako kontzejuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Azkarate».
Azkarate Araizko (Nafarroa Garaia) mendebaldeko kontzeju bat da. 2011ko erroldan, herriak 101 biztanle ditu, eta 4.983 km²; horrenbestez, biztanle-dentsitatea 20,27 biz./km² da.

## Geografia

Balerdi mendia (1.197 m) kontzejuaren mendebaldean dago kokaturik, Azkarate izanda tontorrera igotzeko ohiko abiapuntua. Bestela, Errekaundieta eta Ugaldeko erreka hemen sortzen dira eta Araxes ibaiarekin bat egiten dute.
Kontzeju edo udalerri mugakideei dagokienez, Arribe-Atallu ekialdean, Betelu hego-ekialdean, Uztegi hegoaldean, mendebaldean Aralarko Malloak, ipar-mendebaldean Bedaio (Tolosa) eta iparraldean Orexa (Gipuzkoa) ditu.
Intsausti Zubillaga familiak dirutza ekarri zuen herrira, Kuban XIX eta XX. mendeetan izandako azukre landaketetan irabazia.

## Ondarea

* San Esteban eliza.
* San Fermin ermita: XVI. mendearen bukaerako baseliza.
* Katarain musika estudioa.

## Demografia eta biztanleria

Azkarateko biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2011 |
| 98 | 95 | 91 | 91 | 91 | 94 | 99 | 96 | 99 | 101 |

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Informazioa, Nafarroako Foru Erkidegoko Gobernuaren webgunean
* Datuak: Q2875185
* Multimedia: Azkarate / Q2875185
# Azkarate Marutegi etxea

Azkarate Marutegi etxea edota Agirrebeña etxea Gipuzkoako Bergara udalerrian dagoen pizkundetar estiloko jauregi bat da. Hain zuzen ere, Bergarako Alde Zaharran kokatua dago, San Pedro kaleko 4. zenbakian, eta Bergarako epaitegiak eta Olaso dorreatik hurbil.
Etxea 1541ean Gaztelako erregeen kontulari nagusia zen Joan Martinez de Marutegi Azkaratek sortutako maiorazgoaren egoitza nagusia izan zen.

## Ikus gainera

* Gipuzkoako kultura ondasunak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20857742
* Multimedia: Azkarate Marutegi etxea / Q20857742
# Azkarateko mendatea

    Artikulu hau Gipuzkoako mendateari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Azkarate».
Azkarate Elgoibar eta Azkoitia herri gipuzkoarrak elkarrekin lotzen dituen mendatea da, GI-2634 errepidea bertatik igarotzen delarik.

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko mendateak
* Azkarate (Araitz)
* Azkarate (Nafarroa Beherea)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254571
# Azkaingo ikastola

Azkaingo ikastola Lapurdiko Ikastola bat da. Azkaine herrian dago kokatuta.
Ikastetxe pribatua da, Frantziako Hezkuntza Nazionaleko Ministerioarekin itundua. Haur hezkuntza eta lehen mailetako ikasleak formatzen ditu, murgiltze ereduan. Seaska eta Ikastolen Elkartea federakuntzetako kide da.

## Historia

1972 urtean sortu zen, herriko plazan "garajea" izenarekin ezagututako lekuan. Ondotik herriko auzapez izanen zen Andde Luberriagak bultzaturik.
1975an eskola publikoak egoitza berriak dituenez, Lur berri izeneko etxea uzten du eta udalak ikastolari prestatzen dio.
1984an udalak Jauregia egoitza ikastolarentzat egokitzen du, eta 2008an Haurren etxea. Baina lekuak txikiegi direnez, 2011an prefabrikatu batzuk ezarri behar dira ikastolaren parean dagoen eremu pribatu batean.
2021, 90 ikasle eskolatuak dira ikastolan, eta burasoek ikastolak okupatzen duen eremuko baldintzen "kaskartzea" salatzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ elkartea, IPARLA BAIGURA KOMUNIKAZIOA. (2021-05-06). «Azkaingo ikastolako burasoak borrokan» Kazeta.eus (Noiz kontsultatua: 2021-12-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33126277
# Azkar

Azkar, Nafarroa Garaian dagoen euskal mendia da.
Altuera xumekoa izan arren, itxura ederra azaltzen du Azkar mendiak, Urdazubi herriaren gainean altxatuz. Bere gailur harritsuan gaztelu bat izan zen, eta egun ere hainbat zulo ikusten dira bertan, arkeologoek antzinako gotorleku haren bila egindakoak seguruenik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) Azkar (Mendikat)

## Kanpo estekak

* Azkar, http://www.euskal-herria.org/.
# Azkarai

Azkarai Gordexolako auzoa da, Ugartetik hurbil dagoena.

## Erreferentziak

* ↑ EODA: Gordexola

## Kanpo estekak

* Gordexolako udalaren webgunea.
* Datuak: Q12254570
# Azkarate

Azkarate Euskal Herriko hainbat lekuren izena da, "(H)Aitz" eta "Garate" hitzen batuketaren emaitza gisa sortua. (Garate < gara(i) + at(h)e). Halaber, abizena da.
Espainierazko grafian Azcárate, frantsesezko grafian Ascarat.

## Toponimia

* Azkarate, Nafarroa Behereko udalerria.
* Azkarate, Araizko herria, Nafarroa Garaia.
* Azkarateko mendatea, Gipuzkoan dagoen mendatea.

## Abizena

* Ramos Azkarate (1847-1904), idazlea.
* Joaquín Baleztena Azkarate (1883 - 1978), abokatu eta politikaria.
* Ignacio Baleztena Azkarate (1887-1972), idazlea eta politikaria.
* Juan Bautista Azkarate Mondragonés (1891 - 1965), pilotaria.
* Ignacio Azkarate (1929 -), futbolaria.
* Hilario Azkarate (1935 -), pilotaria.
* Juan Maria Azkarate (1955 -), txirrindularia.
* Miren Azkarate (1955-), hizkuntzalaria, euskaltzaina eta politikaria.
* Julian Azkarate (1977-), aktorea.

## Erreferentziak

* ↑ Michelina, Luis. (1973). Apellidos vascos.. (3. ed. aum. y corr. argitaraldia) Txertoa ISBN 84-7148-008-5. PMC 2774372. (Noiz kontsultatua: 2022-05-27).
# Andrelândia

Andrelândia Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. 11.927 biztanle ditu 1.005,285 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Minas Gerais

## Kanpo estekak

* Datuak: Q503236
* Multimedia: Andrelândia / Q503236
# Andrej Babiš

Andrej Babiš (Bratislava, 1954ko irailaren 2a) txekiar politikaria da. 2017tik 2021era Txekiako lehen ministroa izan zen.
Eslovakian jaio eta hazia, Txekian kokatu zen Belusezko Iraultzaren ondoren. Enpresaria, Txekiako bigarren gizonik aberatsena bihurtu zen.
2012. urtean sartu zen politikan, 2011 ANO izeneko alderdi berri batekin. Lehen ministrordea eta Finantza ministroa izan zen Bohuslav Sobotkaren gobernuan. 2017ko hauteskundeak irabazi zituen eta abenduan lehen ministro izendatu zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10819807
* Multimedia: Andrej Babiš / Q10819807
# Andrej Kiska

Andrej Kiska (Poprad, Txekoslovakia, 1963ko otsailaren 2a) eslovakiar enpresagizon, filantropo eta politikaria da. Herrialdeko presidentea da 2014ko uztailetik.

## Erreferentziak

* ↑ Millionaire Andrej Kiska elected first Slovak president with no communist past. telegraph.co.uk (Noiz kontsultatua: 2016-12-02).
* Datuak: Q12762303
* Multimedia: Andrej Kiska / Q12762303
# Andreja Pejić

Andreja Pejić (Tuzla, Bosnia-Herzegovina, Jugoslavia, 1991ko abuztuaren 28a) serbo-bosniar eta bosnio-kroaziar jatorriko australiar modeloa da.
Tuzlan jaio zen. 1999an NATOk Jugoslavia bonbardatu ondoren, bere familiak Australiarako ihesbidea eskatu zuen. 2000n bere familiarekin Merlbournera bizitzera joan zen iheslari politiko bezala.
17 urterekin hasi zen modelo lanetan. Gutxira ezagun egin zen gizonezko eta emakumezkoen arropak jantzita desfilatzen zuelako, aurpegiera androginoa zuela baliatuz. 2011ko urtarrilean Parisen desfilatu zuen Jean-Paul Gaultierren gizonezko eta emakumezkoen arropak jantziz desfilatu zuen.
2014ra arte Andrej Pejić zeritzon. 2013ko bukaeran sexua berresleitzeko ebakuntza egin zioten eta 2014an bere genero-nortasunarekin bat zetorren Andreja izena hartu zuen.
* Datuak: Q503007
* Multimedia: Andreja Pejić / Q503007
# Andrejová

Andrejová Eslovakiako udalerri bat da, Bardejoveko barrutian kokatuta. 11,66 km²ko azalera du eta 365 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1355. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q583978
* Multimedia: Andrejová / Q583978
Bardejoveko barrutiko udalerriak :
HiriakBardejovHerriakAbrahámovce • Andrejová • Bartošovce • Becherov • Beloveža • Bogliarka • Brezov • Brezovka • Buclovany • Chmeľová • Cigeľka • Dubinné • Frička • Fričkovce • Gaboltov • Gerlachov • Hankovce • Harhaj • Hažlín • Hertník • Hervartov • Hrabovec • Hrabské • Hutka • Janovce • Jedlinka • Kobyly • Kochanovce • Komárov • Koprivnica • Kožany • Krivé • Kružlov • Kríže • Kurima • Kurov • Kučín • Kľušov • Lascov • Lenartov • Lipová • Livov • Livovská Huta • Lopúchov • Lukavica • Lukov • Malcov • Marhaň • Mikulášová • Mokroluh • Nemcovce • Nižná Polianka • Nižná Voľa • Nižný Tvarožec • Ondavka • Ortuťová • Osikov • Oľšavce • Petrová • Poliakovce • Porúbka • Raslavice • Regetovka • Rešov • Richvald • Rokytov • Smilno • Snakov • Stebnícka Huta • Stebník • Stuľany • Sveržov • Tarnov • Tročany • Vaniškovce • Varadka • Vyšná Polianka • Vyšná Voľa • Vyšný Kručov • Vyšný Tvarožec • Zborov • Zlaté • Šarišské Čierne • Šašová • Šiba :
# Andrejs Rubins

Andrejs Rubins (Riga, 1978ko azaroaren 26a - 2022ko abuztuaren 1a) letoniar futbolaria izan zen.
FK Auda taldean hasi zuen bere ibilbidea eta Suedian, Ingalaterran, Errusian eta Azerbaijanen ere jokatu zuen. Letoniako futbolari onenetakoa izan zen eta 117 partida jokatu zituen Letoniako futbol selekzio nazionalarekin.
* Datuak: Q503189
* Multimedia: Andrejs Rubins / Q503189
# Andrelorriaga

Andrelorriaga, Esparruko punta edo Urbaundi mendia Ataun-Burundako mendilerroan dagoen gipuzkoar mendi bat da. 723 metroko garaiera du eta Lazkao, Olaberria, Idiazabal eta Ataun udalerrien artean dago.
Lazkao, Olaberria et Idiazabaldik abiatuta igo ohi da.
Izen eta buzoi asko ditu gailur honek, baina mendi apala da, aparteko nabarmentasunik gabea. Pinu sail zabalak hedatzen dira bere isurialde gehienetan eta horietan barrena pista ugari, tontorrerako bidea amaigabe luzaten dutenak. Ibilbidea luzatu nahi izanez gero, Atxurbide ez da urruti.

## Abiapuntuak

* Olaberriatik: Ordu 1 eta 30 minutu
* Idiazabaldik: Ordu 1 eta 30 minutu

## Ikus, gainera

* Gipuzkoako mendiak

## Kanpo estekak

Andrelorriaga / Esparruko Punta, http://www.euskal-herria.org/.
* Datuak: Q12253513
# Andreis

Andreis Italiako udalerri bat da. Pordenoneko probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. 242 biztanle ditu, 26,95 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Andreisk honako udalerri hauekin egiten du muga:
Barcis Maniago Frisanco Montereale Valcellina

## Kanpo estekak

* Datuak: Q53148
* Multimedia: Andreis / Q53148
# Andrej Panadić

Andrej Panadić (1969ko martxoaren 9a - ) Kroaziako futbolari ohia da.

## Selekzio nazionala

Jugoslaviako selekzioarekin :
| Urtea | Partida | Gol |
| 1989 | 3 | 0 |
| Guztira | 3 | 0 |

## Kanpo loturak

* National Football Teams
* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q503002
* Multimedia: Andrej Panadić / Q503002
# Andreja Leški

Andreja Leški (Koper, Eslovenia, 1997ko urtarrilaren 8a) judoan lehiatzen den esloveniar kirolaria da.
2024ko Parisko Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta urrezko domina lortu zuen –63 kg-ko kategorian.
Munduko Judo Txapelketan zilarrezko bi domina irabazi zituen, 2021. eta 2023. urteetan, eta Europako Judo Txapelketan hiru domina 2021. eta 2024. urteen artean.

## Nazioarteko palmaresa

Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2024 | Paris | 01 ! | –63 kg |
| Munduko Txapelketa ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2021 | Budapest | 02 ! | –63 kg |
| 2023 | Doha | 02 ! | –63 kg |
| Europako Txapelketa ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2021 | Lisboa | 03 ! | –63 kg |
| 2023 | Montpellier | 01 ! | –63 kg |
| 2024 | Zagreb | 03 ! | –63 kg |

## Erreferentziak

* ↑ Andreja Leski. .
* 1 2 «JudoInside - Andreja Leski Judoka» www.judoinside.com (Noiz kontsultatua: 2024-09-10).
* ↑ «Andreja Leski (Judo) : Prize list and results» www.the-sports.org (Noiz kontsultatua: 2024-09-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q62018721
* Multimedia: Andreja Leški / Q62018721
# Azido zianhidriko

Azido zianhidrikoa edota hidrogeno zianuroa (HCN), maiz azido prusiko ere deitua, eta, formulazio organikoan, metanonitrilo eta formonitrilo izena jasotzen duena, konposatu kimiko bat da. Koloregabea, erabat pozoitsua eta oso sukoia da, 26°C-tan irakinez. Arbendol mikatz usain arina du, baina pertsona batzuk ez dira gai hau usaintzeko, beren genetikagatik. Zianuro hidrogenoa arinki azidoa da, eta bere gatzak zianuro izenez ezagutzen dira.

## Erreferentziak

* 1 2 Saila, Kultur. (2011-07-18). «prusiko» www.euskadi.eus (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).
* ↑ «azido zianhidriko – ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).
* ↑ Rejado, Jon. (2023-09-10). «Tximinietatik datorren arriskua» Berria (Noiz kontsultatua: 2023-09-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26075
* Multimedia: Hydrogen cyanide / Q26075
# Azido sulfuroso

   Ez da azido sulfurikoarekin nahastu behar.
Azido sulfurosoa (H$_2$SO$_3$) edo azido (IV) trioxosulfurikoa sufre dioxidoa uretan disolbatzean sortzen den konposatu inorganikoa da, zehazki, oxoazidoa. Giro-tenperaturan egoera likidoan dago, ezegonkorra da eta sufre usain sendoa du; kimikako edo medikuntzako produktuak ekoizteko erabiltzen da, baita ere papera edo erreaktibo analitikoa ekoizteko eta petroliotik eratorritako produktuak fintzeko. Erreduzitzaile indartsua da eta kloroak kaltetutako materialetako orbanak zuritzeko erabili daiteke, besteak beste. Era naturalean ere sor daiteke, baldin eta sufre dioxidoa euri tantetan disolbatzen bada, hala, euri azidoa eraginez.

## Ezaugarriak eta prestaketa

Laborategian prestatzeko, uretan disolbatutako sodio sulfitoari azido klorhidrikoa gehitu behar zaio, ondorengo ekuazio kimikoa jarraituz:
${\ce {Na2SO3 + 2 HCl <-> H2SO3 + 2 NaCl}}$
Sufre dioxidoaren uretako disoluzioetan Raman espektroskopiak soilik SO$_2$ molekulari eta disulfito ioiari dagozkien seinaleak erakusten ditu. Seinale horien intentsitateak ondorengo oreka-ekuazioarekin bat datoz:
${\ce {SO2 + H2O <-> HSO3^- + H+}}$; K$_a$ = 1.54×10$^{−2}$; pK$_a$ = 1.81
Zeinetan K$_a$ azidotasun konstantea den.

## Erreferentziak

* ↑ «Konposatu ez organiko hirutarren formulazioa - hiru» www.hiru.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).
* ↑ Jolly, William L.. (1991). Modern inorganic chemistry. (2nd ed. argitaraldia) McGraw-Hill ISBN 0-07-032768-8. PMC 22861992. (Noiz kontsultatua: 2020-04-29).

## Ikus, gainera

* Azido hiposulfurosoa
* Azido sulfurikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q206778
* Multimedia: Sulfurous acid / Q206778
# Azido taniko

Azido tanikoa glukosaz eta azido fenolikoz osatutako azido bat da, eta bere formula zehatza C$_{76}$H$_{52}$O$_{46}$ da. Artifizialki ekoitzi daitekeen konposatu hori lehen naturatik ateratzen zen; fruitu eta landareen azalean eta sustraietan metatzen zen, eta haien hostoetan ere antzeman daiteke, proportzio txikiagoan bada ere.

## Elikagaiak

Gehienbat ardo beltzean, kafean, tean, espinaketan, mahaspasa beltzetan eta guaiabatan aurki daiteke.

## Propietateak

Propietate antioxidatzaileak eta astringenteak egozten zaizkio. Aitzitik, gehiegi kontsumitzeak burdina eta proteina xurgatzea oztopa dezake. Gehiegizko kantitatetan, larruazaleko zelulak suntsitzen ditu; gibeleko gutxiegitasuna eragiten du, eta heriotza ere eragin dezake. Behin irentsita, berehala sortzen du beherakoa, oka eta larruazaleko narritadura.
Gainera, azido tanikoak kimioterapiako botiken ekintza zitotoxikoa hobetzen du giza kolangio-kartzinometan isurketa garraiatzeko proteinen adierazpena modulatzen duelako, hala nola PGP, MRP1 edo MRP2 bezalakoetan, minbizi-zelulak babesten dituztenak sendagaia haietatik zelularen kanpoaldera kanporatuz.

## Erabilera

Batez ere, larruak ontzeko erabiltzen da; kantitate handietan azaleko zelulak kortxoaren oso antzeko material batean bihurtzen ditu. Ehungintzan, beste erabilera bat da zuntzen koloreak finkatzeko mordant gisa. Gainera, beherakoetan, astringente aktibo gisa erabiltzen da barrutik. Hesteetako astringente gisa, sendagai tanikoak edo tanino-eratorriak hobetsi dira, poliki-poliki apurtzen baitira eta digestio-hodi osoan eragin dezaketelako. Koleran, tuberkulosi gaixoen gaueko izerdietan, giltzurruneko erreuma akutuetan, amigdalitisaren ondoriozko infekzio septiko orokorretan, maskuriko katarro kronikoetan eta giltzurrun eta umetokiko hemorragietan ere erabiltzen da. Dermatologian, astringente eta antiinflamatorio gisa erabiltzen da; larruazaleko prozesuetan, hala nola ultzerak jariatzaileak, oheratzeak, azaleko pitzadurak, etab., eta erredurak tratatzeko. Supositorio moduan hemorroideen tratamenduan erabili izan da.
Alkaloideen eta gatz metaliko batzuen aurkako antidoto aparta da.
Kanporako egurraren tratamenduan ere erabiltzen da, hotz, bero eta euritik babesteko. Azido tanikoa duen egurra, denboraren poderioz, erori eta azpiko zorua koloreztatu dezake. Azido tanikodun zoladura laminatua ez da inoiz jarri behar orbanak jasan ditzakeen gainazal batean.
Laborategiko tindaketa tekniketan, prokariotoen flageloak tindatzerakoan erabiltzen da rosanilinarekin tindaketa bera egin aurretik eta flageloaren hauskortasunagatik formaldehidoarekin finkatu ondoren.
Haurdunaldian, azido tanikoa ez da erabili behar hemorroideei aurre egiteko, uzkia inguruan xurgatzeak fetuaren toxikotasuna eragin baitezake.

## Erreferentziak

* ↑ Tannic acid synergizes the cytotoxicity of chemotherapeutic drugs in human cholangiocarcinoma by modulating drug efflux pathways. PubMed.

## Ikus, gainera

* Taninoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q427956
* Multimedia: Tannic acid / Q427956
# Azido tereftaliko

Azido tereftalikoa konposatu organikoa da azido karboxolikoen familiakoa, azido dikarboxilikoen azpifamiliakoa, C$_6$H$_4$(CO$_2$H)$_2$ formula duena. Konposatu aromatikoa da, azido isoftaliko eta azido ftalikoaren isomeroa.
Solido zuria da, berotzean sublimatzeko joera duena. Uretan, alkoholetan eta eterretan disolbatgaitza da. Dimetil sulfoxidotan, ordea, disolbagarria da.
Poli(etilen tereftalato) eta poli(butilen tereftalato) polimero ezagunak sintetizatzeko monomero gisa usatzen da, hurrenez hurren etilen glikolarekin eta 1,4-butanodiolarekin erreakzionaraziz..

## Prestakuntza

Industrian azido tereftalikoa p-xilenoa oxidatuz sintetizatzen da. Horretarako, azido azetikoa disolbatzaile moduan baliatzen da eta manganeso-kobalto gatzak katalizatzaile gisa, bromuro bat hasarazlea izanik.

## Erreferentziak

* ↑ Terephthalic acyd. .
* ↑ (Ingelesez) Tomás, Rogério A. F.; Bordado, João C. M.; Gomes, João F. P.. (2013-10-09). «p -Xylene Oxidation to Terephthalic Acid: A Literature Review Oriented toward Process Optimization and Development» Chemical Reviews 113 (10): 7421–7469. doi:10.1021/cr300298j. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2024-03-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q408984
* Multimedia: Terephthalic acid / Q408984