# Tránsito Amaguaña

Rosa Elena Tránsito Amaguaña Alba (Pesillo, Cayambe, Ekuador, 1909ko irailaren 10a - Ibidem, 2009ko maiatzaren 10a) Ekuadorreko aktibista indigenista izan zen, eta XX. mendearen erdialdean, Dolores Cacuangorekin batera, Olmedoko langileen lehen greba zuzendu zuen.
Emakumea, indigena, analfabeta, tratu txarrak jasotakoa eta pobrezian murgildua, bere jarduera politikoa indigenen sindikalismoan kokatu zuen. Indiarren Federazio Ekuadortarra 1944an eratu zenean, adierazpen garrantzitsua lortu zuen.Handik gutxira, "huasikamiak eta zerbitzuak" etxean ustiatzeko sistemari amaiera ematea lortu zuen, eta Lan Kodea betetzeko eskatu zuen. Nekazari-kooperatiba presio sozial eta politikorako mekanismo gisa sustatzen eta eratzen zuen, Estatuari indigenei lurra ematea exigitzeko..

## Biografia

Gurasoak Vicente Amaguaña eta Mercedes Alba izan ziren, Roberto Jarrín eta Aquiles Jarrínen etxalde latifundista batean lan egiten zutenak. Cayambe sumendiaren ondoan lursail txiki bat edo huasipungo bat lantzen zuten. Amaguañako Transitoren gurasoek beren patroien tratu txarrak jasan zituzten luzaroan. Tránsito Amaguaña sei hilabetez baino ez zen joan eskolara, eta bertan irakurri eta idazteko oinarriak ikasi zituen.
Transitoren gurasoek tratu txar fisikoa jasan zuten patroi eta nagusien aldetik. Aitari burua hautsi zioten, larunbatean baimenik eskatu gabe zekorrak artatzera joan zelako. Indigenek beren artean patroia “gamonala” zela esan ohi zuten, eta horrek ogasun-patroia esan nahi zuen, baina garai hartan ere nekazari-indigenarenganako esplotaziorik krudelena sinbolizatzen zuen. Patata, garagarra eta garia bezalako elikagaitan jasotzen zuten beren lanaren ordaina.
Transito txikitan hasi zen gurasoen patroientzat lanean, 7 urterekin, etxeko lanak egiten; izan ere, garbitzeko, erratza pasatzeko, belarra ekartzeko, janaria ogasuneko langileei pasatzeko adina zuela uste zen, besteak beste.
Hamalau urterekin 25 urteko gizon batekin ezkontzera behartu zuten. Urtebete geroago, bere lehen semea jaio zen. 4 seme-alaba izan zituen bere senar bakarrarekin. Hala ere, ezkontzak gutxi iraun zuen, senarra alkoholikoa baitzen, tratu txarrak ematen zizkion eta ez zien indigenei laguntzen.Dibortziatu egin zen eta bere aktibismo komunitarioari ekin zion, lehenik Ekuadorreko Alderdi Sozialistarekin zerikusia zuten erakundeen bidez, eta, ondoren, indigenen arteko borroketan, 1930eko "Quitora joateko ibilaldietan" bezala, lurrak eta lan-eskubideak aldarrikatuz. 1931ko nekazaritza-greban parte hartzeak, Olmedo herrian, bere etxebizitza suntsitzea eta 15 urteko klandestinitatea ekarri zion.

### Alderdi komunista

"Goseagatik eta tratu txarrengatik afiliatu nintzen alderdi komunistan", esaten zuen Transitok. Alderdiaren esparruan, emakumeen lidergo-eredu berezia garatu zuen. Etxea La Chimban izan zuen, baina bere jarduera politikoa bizia izan zen eta zelaian eta hirian banatu zuen.Alderdi Komunistaren Quitoko bileretan parte hartzen duen, eta beti prest agertzen zen Cayambe herri indigena batzarren bidez mobilizatzeko. Hiriburuan ereintzarako erabiltzen zen, aitzur eta barrarekin, Quitoren ondoko eremuetan, García Moreno Penalaren alde batean zeudenetan bezala.

### Komunitate indigenan

Herrilurren Legearen babesean, haren antolakuntza-gaitasuna aurrez aurre agertu zen, bai eta bere instituzionaltasuna ulertzea ere, bere antolaketa tradizionalean oinarritutako eskubideen defentsatik abiatuta.
Andeetako erakundeak independentzia etnikoaren zentzua inprimatu du indigenen gizarte-ulermenean. 1940ko otsailean, Cotacachi komunitateko indigenek beren kabildoa berrantolatzea erabaki zuten, beren lurrak defendatzeko eta bahitura bati aurre egiteko. Botere publikotik jakinarazi zitzaien herrialdeko legeek ezarritako zergak ordaindu behar zituztela, baina haiek ez zuten jakin betebehar hori, eta adierazi zuten lurrak berenak zirela, ez zutela zertan ezer ordaindu inori, eta ez zutela ordainduko denbora horretan, lur horiek beren herentziak zirelako.
1936an, Lan Kodean, 1937ko Herrilurren Legean bezala, lehen aldiz, eta sindikatuen babespean, hainbat arau sartzea lortu zuen, nekazaritzako lana, peoien eta patroien arteko harremanak eta herrilurren defentsa arautzeko. Dolores Cacuango beste lider indigena batekin batera, 1946an, eskola elebidun indigenak antolatu zituen, Luisa Gómez de la Torre buruzagi politikoaren eta maistraren laguntzarekin. Hark isilpean administratzen zituen, garaiko gobernuak ez baitzituen onartzen. 1944an, José María Velasco presidenteak nekazarien erakunde indigenak Ekuadorreko Indigenen Federazio gisa onartu zituen. 1954an,Tránsitok Kostaldeko nekazarien antolakuntzaren alde egin zuen, Kostaldeko Nekazaritzako Langileen Federazio Ekuadortarra sortu baitzuten.

### Ekuadorreko Indietako Federazioaren sortzailea

Herrialdeko lehen nekazaritza-sindikatuen sorreran parte hartu zuen eta beste giza eskubideen defendatzaile batzuekin batera Ekuadorreko Indioen Federazioa sortu zuen 1944an.
Bere ekimenez eta Gobernuaren laguntzarik gabe, 1945ean nekazari-eskolak jarri zituen martxan, Cayambe eremuan lau eskola elebidun (quichua-española) sortuz, Ekuadorimediatok gogoratzen duenez.Sobietar Batasunetik 1963an itzuli zenean, Kongresu batera hara joan ondoren, atxilotu eta kartzelaratu egin zuten, herrialdean iraultza sustatzeko dirua eta arma errusiarrak jasotzeaz akusatuta. Berak, ordea, ezeztati egin zuen. Amaguaña borrokalari eta ekintzaile nekaezina izan zen, nahiz eta jazarpen etengabea jaso.

## Heriotza

Transito Amaguaña 2009ko maiatzaren 10ean hil zen, 99 urte zituela, jaio zen komunitate berean. Ekuadorreko langileen, nekazarien eta indigenen sektoreko hainbat liderrek hartu zuten parte ehorzketan. 99 urteko lider baten galerak, herentzia bezala bere herriari uzten dio lurraren, uraren eta bere seme-alabentzako heziketaren aldeko borroka hautsiezina. Humberto Cholangok, Ecuarunari elkarteko lehendakariak, adierazi zuenez, "ama Transitoren heriotzak galera izugarria da eta hutsune handia uzten du indigenen mugimenduan".
Bere esaldi ospetsu eta gogoratuenetako bat honako hau da:
"Borroka honetan zahartu egin naiz, eta orain gutxienez komunista hil behar dut".

## Aintzatespenak

* 1988an, Gobernuak pentsio bat eman zion eta Pesillora bere lurrak ereitera erretiratu zen.
* 1990ean, Quito hiriaren hegoaldean, kulturarteko hezkuntza-unitate elebiduna sortu zen, bere izena duena.
* 2012ko apirilaren 1ean, Guayaquil hirian, haren omenez bere izena zuen ikastetxea inauguratu zen.
* 1936an, Lan Kodeak eta 1937ko Herrilurren Legeak arauak biltzea lortu zuten, nekazaritzako lana, peoien eta patroien arteko harremanak eta herrilurren defentsa arautzeko.
* 1944an, mugimendu indigenak José María Velasco Ibarra babestu zuen. Hark ofizialki onartu zituen nekazarien erakunde indigenak, Ekuadorreko Indigenen Federazioa bezala.
* 1954an, Amaguañako Transitok Kostaldeko nekazarien antolaketan lagundu zuen, Kostaldeko Nekazaritzako Langileen Federazio Ekuadortarra sortu baitzuten.

## Erreferentziak

* ↑ Diario El Universo. (11 de mayo de 2009). Murió Tránsito Amaguaña, símbolo de lucha y resistencia indígena. Grupo El Universo.
* ↑ Cecilia Miño Grijalva, autora de la biografía 'Tránsito Amaguaña, heroína indígena', se refiere a ella en estos términos
* ↑ Schneider, Astrid. (2016-06-24). «Tránsito Amaguaña - A Fighter for Indigenous Rights» Ecuador Tours.
* ↑ El Telégrafo. (2 de agosto de 2014). La mujer que luchó por los campesinos. .
* 1 2 El Mundo. es. (12 de mayo de 2009). Tránsito Amaguaña, centenaria líder indígena de Ecuador. .
* ↑ bacanas. (2019-10-14). «Mujeres Bacanas | Tránsito Amaguaña (1909-2009)» Mujeres Bacanas.

### Erreferentzia gehigarriak

* Pérez Gil, Lila: Transición Amaguaña, lider indigena ekuadortarra, El País, 09/06/06, Madril, 21. or. 52
* Mundua: Helburuak
* Cuevas Morales, Silvia - kaosenlared.net: Amaguañaren Igarotzea hiltzen da, borroka indigenaren sinboloa
* Pérez Pimentel, Rodolfo: Diccionario biográfico Ecuador, 21. liburukia – Amaguaña zirkulazioa Artxibatuta, , 2007ko otsailaren 4an.
* Bulnes, Marta (1994) Me levanto y digo. Hiru emakume quikhuaren testigantza. Quito: El Conejo, or. 32-40. – (Dokumentu-funtsa - Emakume indigenen narrazioak – FLACSO – Ekuador, 1etik 7ra bitarteko orrialdeak)
* Rodas Morales, Raquel:–Amaguana – Su-Testigantza. Argazkiak: artxibo grafikoa, Manuelas tailerra, TaM. Diseinua, diagramazioa, inprimaketa Grafikoa sortu Argitaratzaileak. Quito, 2007, or. 89
* Ayala, T. M. (2015). Dolores Cacuangoren pentsamendu indigena eta Amaguañaren igarotzea. Salesiako Unibertsitate Politeknikoa, Quito.
* Kowii,A. (2006) Amarauna igarotzea. Flacso, Ekuador. http://www.flacso.org.ec/docs/TRANSITO%20AMAGUANA 3.pdf artxibatuta .

## Bibliografia

* Grigalva Miño, Cecilia. Amagañako igarotzea. Heroina India. Banku Zentralaren edizioa, 2007. Quito-Ekuador.

## Kanpo estekak

* Cafolis Ecuador: Condolencia por la pérdida de la líder indígena, Tránsito Amaguaña
* Llacta.org – Ecuador inmediato: Tránsito Amaguaña, Heroína India
* Video Mama Tránsito Amaguaña
* Mujeres populares y diversas: Tránsito Amaguaña
* Datuak: Q3046489