# Na-dene hizkuntzak

Na-dene hizkuntzak —batzuetan nadene, na-dené, tlina-dene edo atabaskera-eyak-tlingit izenez ere ezagunak— Ameriketako berezko hizkuntzen familia bat da. Haren barruan sailkatuta daude atabaskera, eyakera eta tlingitera, besteak beste. Lehen, haida hizkuntza ere sartzen zuten talde honetan, baina gaur ez da hala sailkatua.

## Izendapena

1915. urtean proposatu zuen Edward Sapir hizkuntzalariak familia honentzako Na-Dene izena, Haida hizkuntzan Na herria delakoan, eta atabaskar hizkuntza gehienetan Dene eta antzeko formak orokortuak direlako pertsona eta herria adierazteko.
Gerora, Haida multzotik kanpo utzi zen, baina familiaren izendapena finkatuta zegoen ordurako.

## Sailkapena

Amerindiar hizkuntza ugarietan familiak eta sailkatzeak guztiz adostuta egon ez arren, Na-Dene familiaren barne antolakuntza ondo finkatua dago:
* Na-Dene
** Tlingit.
** Atabaskera–Eyak
*** Eyak: azken hiztun natiboa 2008an hil zen.
*** Atabaskar hizkuntzak
**** Iparraldeko multzoa
**** Ozeano Bareko kostaldekoak
**** Hegoaldeko multzoa

### Na-Dene herrien eta gainerako amerindiarren arteko bereizketa

Multzo honen bateratasuna hain handia da non, Joseph Greenbergek hizkuntza amerindiar guztien sailkapenari ekin zionean 20. mendeko bigarren zatian, hizkuntza multzo handi bi egin zituen: Na-Dene bata eta Amerind izenekoa bestea, azken honek hartuz Kanadako algonkinoetatik Patagoniako mintzairetaraino (multzokatze honetan aparte geratzen dira Inuit herriak eta beren hizkuntzak). Gerora, Amerind taldearen bateratasuna funtsik gabekotzat jo dute askok, edo aski ebidentziarik ez duela behintzat, baina Na-Dene familiarekin ez da horrelako zalantza edo polemikarik.
Era berean, bereizgarri genetiko argiak agertu dira adierazten dutenak Na-Dene herrien genetika nolabait bereizia ageri dela Ameriketako beste herri indigenekiko. Gaur egungo Na-Dene herrietan, Erdialdeko eta Mendebaldeko herri siberiarren aztarna genetiko bat ageri da, ez dena ikusten beste herri amerindiar batzuetan. Era berean, paleo-eskimal gisa identifikatutako antzinako herriekiko lotura ereikusten da. Honek bat egiten du Amerikaren hiru populazio uholderen teoriarekin, zeinean amerindiar gehienak lehen populazio multzo batetik datozen, geroagokoa den Na-Dene populazioaren etorrera Amerikara (edo hedapena bederen Beringia edo Alaskatik), eta hirugarren uholdea Thule eta Inuit herriena litzateke.

## Banaketa geografikoa

Hizkuntza multzo honetan, iparraldeko hizkuntza atabaskarrak, tlingitera eta eyakera, ingurune artikoan edo hango gertuko kostaldean nahiko eremu geografiko koherentean kokatu izan dira historikoki.

### Ipar atabaskarrak

Eyak eta Tlingitak gertukoak izan arren geografikoki, multzo espezifikoa osatzen dute hizuntza, zeinetan herri eta hizkuntza-izenetan askotan termino geografikoak nagusitu diren izendapenetan, endonimo amerindiarrak baino. Azpi sailkapen hau lukete hizkuntza hauek:
* Ipar atabaskarrak
** Hegoaldeko Alaskan
*** Ahtna (Atna, Ahtena, Copper River)
**** Central Copper River Ahtna
**** Lower Copper River Ahtna
**** Mentasta edo Upper Ahtna.
**** Western Ahtna edo Mendebaldeko Ahtna.
*** Dena’ina (edo Tanaina)
**** Lower Inlet Dena’ina
***** Outer Inlet
***** Iliamna
***** Inland
**** Upper Inlet Dena’ina
** Alaska Erdialdea / Yukon
*** Koyukon
**** Deg Xinag (abeste izen batzuk: Deg Hit'an, Kaiyuhkhotana, Ingalik)
***** Lower Yukon River
***** Middle Kuskokwin
**** Holikachuk (beste izen batzuk: Innoko, Innoka-khotana, Tlëgon-khotana)
**** Koyukon (beste izen batzuk: Ten’a, Co-Youkon, Co-yukon)
***** Lower Koyukon
***** Central Koyukon (Dinaakkanaaga Ts’inh Huyoza izena ere bai)
***** Upper Koyukon.
*** Tanana–Tutchone
**** Upper Kuskokwim (beste izen batzuk: Kolchan, Goltsan)
***** Tanana
****** Lower Tanana (Behe Tanana, eta baita Tanana, Minto, Dandey in, Dineh su, Tananatana izenez ezagutua)
******* Minto-Tolovana-Toklat-Nenana-Wood River
******** Minto-Tolovana
******** Toklat
******** Nenana
******** Wood River
******* Chena
******* Salcha-Goodpastor
****** Tanacross
****** Upper Tanana (Goi Tanana)
******* Nabesna
******* Tetlin
******* Northway
******* Scottie Creek
******* Canadian Upper Tanana
***** Tutchone (bste izen batzuk: Gens de Bois, Gunana, Nahane, Nahani, Tutchonekutchin)
****** Hego Tutchone
****** Ipar Tutchone (beste izen bat: Mayo)
*** Kutchin–Han
**** Gwich’in (beste izen batzukKutchin, Kootchin, Loucheux, Loucheaux, Takudh, Tukudh, "Quarrelers")
***** Alaskako edo Mendebaldko Gwich’in
***** Kanadako edo Ekialdeko Gwich’in
**** Hän (beste izen batzuk:Han, Moosehide, Dawson, Gens du Fou, Han Gwich-in, Han-Kootchin, Hankutchin)
** Ipar Mendebaldeko Kanada
*** Cordillera mendizerra
**** Erdialdeko Cordillera (beste izen bat; Tahltan-Tagish-Kaska)
***** Tagish (beste izen batzuk: Gunana, Nahane, Nahani, Si-him-E-na, "Stick Indians", Tagisch, Tahgish, Tahkeesh, Tahk-heesh)
***** Tahltan (beste izen batzuk: Nahanni, Keyehotine, Nahane, Nahani, Tahl-tan, Tatltan, Ticaxhanoten, Toltan)
***** Kaska (beste izen batzuk: Nahanni, Nahane, Nahani, Cassiar)
**** Hego-ekialdeko Cordillera
***** Sekani
***** Danezaa (beste izen batzuk: Beaver, Tsattine, Dunne-za, Deneza, Gens de Castor)
*** Mackenzie
**** Slavey–Hare (Slave ibaikoak)
***** Slavey (zenbait aldaeraz eta izen hauekin ere ezaguna: Dene Tha, Esclave, Nahane, Nahani, Slave)
***** Mountain (takdeen izenak: Montagnards, Nahane, Nahani, Sih gotine, Sihta gotine)
***** Bearlake (Takdeen izenak: Satudine, Sahtu gotine, Bear Lake)
***** Hare (also known as Kawchottine, Ka so gotine, Kancho, Kawchodinneh, Rabbitskins, Ta-na-tin-ne)
**** Dogrib (beste izen batzuk: Tli Cho, Tłįchǫ or Thlingchadine)
*** Chipewyar hizkuntzak
**** Dene Suline (beste izen batzuk: Chipewya, Dëne Sųłiné, Dene, Yellowknife, Montagnais, "Northern Indians", Copper Indians, Coppermine, Mithcocoman, Red Knife, T’atsan ottine, Tatsotine, Yellow Knife)
** Tsetsaut (beste izen batzuk: Ts’ets’aut, Nahane, Nahani, Portland Canal, Wetalth)
** Erdialdeko Columbia Britainiarra
*** Babine-Witsuwit'en (beste izen batzuk: North Carrier, Babine Carrier, Northern Carrier, Bulkley Valley, Lakes District, Western Carrier)
**** Babine (beste izen batzuk: Nadot’en, Nedut’en, Nat’oot’en)
**** Takla
**** Witsuwit’en (also known as Wetsuwet’en, Wets’uwet’en, Wet’suwet’en)
**** Moricetown
**** Francois Lake
*** Dakelh (beste izen batzuk Carrier, Dakelhne, Takelne, Takulli, Taculli, Takulie, Porteur, Nagailer)
**** Erdialdeko Carrier edo Goi Carrier (Upper Carrier)
**** Hegoaldeko edo Behe Carrier (Lower Carrier)
*** Chilcotin (beste izen batzuk: Tsilhqot’in, Tinneh, Chilkhodins, Tsilkotin)
*** Nicola (beste izen batzuk: Stuwix, Nicola-Similkameen) (†)
** Sarsi (beste izen batzuk: Sarcee, Tsuu T’ina, or Tsuut’ina)
** Kwalhioqua–Tlatskanai
*** Kwalhioqua-Clatskanie
**** Willapa (edo Willoopah)
**** Suwal-Clatskanie
***** Suwal
***** Clatskanie (edo Tlatskanie)

### Oregongo atabaskarrak

Hegoalderago, Ozeano Bareko kostaldeko hizkuntzak aparte samar geratzen dira, aniztasun linguistiko handiko eremuan; Kaliforniako eta Oregoneko kostaldean. Azpi sailkapen honekin Oregongo kasuan:
* Oregongo atabaskarrak (izendapenak geografikoak dira nagusiki, herri desberdinei emandakoak)
** Upper Umpqua (Etnemitane)
** Lower Rogue River (Tututni eta Coquille tribu izenez ezagunak)
*** dialekyoak:
**** Upper Coquille
***** Coquille (Mishikwutinetunne)
***** Flores Creek (Kosotshe, Kusu'me, Lukkarso)
**** Tututni
***** Tututunne
***** Naltunnetunne
***** Mikwunutunne edo Mikonotunne.
***** Joshua (taldea: Chemetunne)
***** Sixes (taldea: Kwatami)
***** Pistol River (taldea: Chetleshin)
***** Wishtenatin (Khwaishtunnetunnne)
**** Euchre Creek (taldea: Yukichetunne)
**** Chasta Costa (beste izen batzuk:. Illinois River, Chastacosta, Chasta Kosta)
** Upper Rogue River (edo Galice-Applegate)
*** dialektoak:
**** Galice (herria: Taltushtuntede)
**** Applegate (herriak: Nabiltse, Dakubetede)
** Chetco-Tolowa (Nuu-wee-ya endonimo bateratzaileaz ere ezagututako herriak).
*** dialektoak:
**** Chetco
**** Smith River (hizkuntza: Tolowa)
**** Siletz Dee-ni (Chetco-Tolowa aldaera modernoa, Siletz talde ezagutuan biltzen direnak, jatorria izanik Chasta Costa, Applegate, Galice, eta Rogue River taldeetan)

### Kaliforniako atabaskarrak

Beste sailkapen hau Kaliforniako talde eta hizkuntzetzat:
* Proto-taldea.
** Hupa (dining'-xine:wh, Hoopa-Chilula)
*** dialektoak:
**** Hupa
**** Tsnungwe
***** tse:ning-xwe
***** tł'oh-mitah-xwe
**** Chilula-Whilkut
***** Chilula
***** Whilkut
** Mattole hizkuntza †
*** dialektoak:
**** Mattole
**** Bear River taldearena.
** Wailaki ("Eel River" taldeena) †
*** dialektoak:
**** Sinkyone
**** Wailaki
**** Nongatl
**** Lassik
** Cahto (edo Kato) herriaren hizkuntza, batzuetan Eel River taldean sartu izan dena. †
Mattole eta Wailaki hiztunei Hego Atabaskar deitu izan zaien arren, izendapen hori basamortu inguruetako Navajo eta apatxeei gehiagotan aplikatu izan zaie.

### Navajo eta apatxeak

Hegoalderago oraindik, Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eremu beroetan (are basamortuetan) kokatu ziren herri batzuen hizkuntzak daude, zeinetan ezagunenak Apatxe eta Navajo herriak eta beren hizkuntzak diren, Hego Atabaskarrak ere izendatuak.
Hegoaldeko herri eta hizkuntza hauen presentzia inguru honetan nahiko berria da historikoki. 900etik 1200 bitartean, Kanadako hegoaldetik Mexiko Berrira joan ziren apatxe taldeetan dute jatorria Navajoek eta Apatxeek. Pixkanaka-pixkanaka apatxeengandik bereizi ziren Navajoak, hizkuntza eta kulturaz, eta Navajo herriek XVII. mendeaz geroztik, pueblo indiar herriaren eragina izan zuten, nekazari bilakatu ziren eta bizimodu ibiltaria utzi zuten.

## Tipologia

Na-Dene hizkuntzen ezaugarri tipologiko nabarmena da aditz konplexuak dituztela, nagusiki aurrizkiz aberastuak. Beste hizkuntza amerindiarretik bereizten ditu honek. Taulakoa da aditz batek hurrenkeran izan ditzakeen osagarrien forma:
| Objektu-komunztadura | forma edo anatomiaren aurrizkia | aditzaren denbora, modua, aspektua | eta 2. pertsonarekin komunztadura | perfektibo / estatiboa | aurrizki sailkatzaileak | aditz erroa | aditzaren denbora, modua, aspektua |
Era berean, SOV esaldi-ordena nagusi da hizkuntza hauetan, eta postposizionalak dira, euskara bezalatsu kasu honetan.

## Konparaketa lexikoa

Zenbakien izenak dira alor bat non Na-Dene hizkuntzen konparaketa lexikoak, hizkuntza familiaren batasunaren ebidentzia ematen duen.
    Zenbakia Atabaskera Eyakera Tlingitera PROTO- NA-DENÉ Witsuwitʼen (Ipar At.) Dakelh (Ipar At.) Tsilhqot’in (Ipar At.) Hupa (Pazifikoko At., Kalifornia) Mattole (Pazifikoko At., Kalifornia) Tolowa (Pazifikoko At., Oregon) Navajo (Hego At.) Apatxe Mescalero (Hego At.) Apatxe Jicarilla (Hego At.) '1'ɬq’əy iɬo ĩtɬahɬaʔ láihaʔ ɬaːtʼɑ́aɑ łɑ́ʼí tašayay tahčlitɬ͡inhɢ-ihtɬʰéːxʼ*tɬәh '2'nek nɑñkhê nankinahxi nakxéʔ naːxenɑːki nahki nahkila’d-ihtéːχ*dәːx '3'taq’əy tɑki taitaːqʼi daːk’é tʰaːxetɑ́ːʼ kayai kiyit’uhtɬ͡ga’nʌ́sʼk '4'dinc’e teñgê teidiŋkʲʼi dint’syéʔ tʌnʧiʔdɪ̨́ːʼ inyeh tiniqAlahqa’ga’taːxʼúːn*tɨnx- '5'kʷəleʔ iskunlai/ kwollai skwnlaiʧʷolaʔ kjikxóːɬaʔ ʂʷeːlaʔɑšdlɑʼ aštlai atsčliʧ’aːn’-ihkʰeːʧɪ́n* '6'ɟistan iɬkotage atɬtshantexostaːni gwostχáːn kʼʷestʰaːnihɑstɑ̜́ː hostkonnai koskonʦi’iːntɬʰeːtuːʃʊ́* '7'diqʼalt’e takálte uttshataltexohkʲʼidi laʔsgwód ʂʧeːtʼetsotsʼid hosteedai kossetpila’diʦ’iːntʌχʔʌtuːʃʊ́* '8'q’ədinc’e ɬketeñgê naketlakulkʲeːnim djiʔt’syéd laːniːʂʌtnaːtʰatseːbíː hahpi tsapiq’adiʦ’iːnnʌsʼkʔʌtuːʃʊ́* '9'ɬq’əjc’e iɬo hulerh entɬah lakulmiqʼostawi ɬaʔtwinɑ́hɑ́stʼéí 'nghostai nustiguʦ’dæ:kuːʃʊ́q*kuʦ’- '10'wənize lanezi/ hwonizye minɬaŋ nisiyaʔn neːsanneːznɑ́ː gonaihannai koneznandAɢa:q’ʧɪnkaːt*

## Urrutiko ahaidetzak

2008an proposatu zen na-dene hizkuntzek eta yeniseiar hizkuntzak elkartu daitezkeela, dené-yeniseiar familiaren barruan. 2014ko ikerketa batean aipatzen da bi hizkuntza talde horien sorlekua Beringia izan litekeela.

### Euskararekin lotura proposatua

Bada beste teoria bat, gaur egungo hizkuntzalaritzak oinarririk gabetzat jotzen duena, Dene-kaukasoar hizkuntza. Super-familia linguistiko bat litzateke hartuko lituzkeenak: sino-tibetar hizkuntzak, ipar kaukasoar hizkuntzak, na-dene, yeniseiera, euskara (eta haren balizko ahaide desagertuak) eta buruxaski hizkuntza. Mintzaira hauek proto-hizkuntza batetik hasiko ziren bereizten duela 9.000 urte inguru. Teoriak dituen zailtasun eta koherentzia ezen inguruan mintzatu da Joseba Lakarra.
Na-dene eta yeniseieraren arteko harremanak harrera ona izan badu ere, beste hizkuntzen arteko loturak oso zalantzazkoak dira.

## Erreferentziak

* ↑ «Languages | Alaska Native Language Center» www.uaf.edu (Noiz kontsultatua: 2024-10-03).
* ↑ (Ingelesez) McMAHON, April M. S.; McMAHON, Robert. (1995-11). «LINGUISTICS, GENETICS AND ARCHAEOLOGY: INTERNAL AND EXTERNAL EVIDENCE IN THE AMERIND CONTROVERSY*» Transactions of the Philological Society 93 (2): 125–225. doi:10.1111/j.1467-968X.1995.tb00438.x. ISSN 0079-1636. (Noiz kontsultatua: 2024-10-03).
* ↑ Na-Dene populations descend from the Paleo-Eskimo migration into America. Pavel Flegontov, N. Ezgi Altınışık, Piya Changmai, Edward J. Vajda, Johannes Krause, Stephan Schiffels. 2016.
* ↑ (Ingelesez) Vajda, Edward. (2019-05-23). «Morphology in Dene-Yeniseian Languages» Oxford Research Encyclopedia of Linguistics doi:10.1093/acrefore/9780199384655.013.631. ISBN 978-0-19-938465-5. (Noiz kontsultatua: 2024-10-03).
* ↑ (Ingelesez) Blažek, Václav. (2020-12-01). «NA-DENE NUMERALS» Mother Tongue 22 (1): 111–132. doi:10.1515/mot-2020-220109. ISSN 2766-6395. (Noiz kontsultatua: 2024-10-03).
* ↑ Lakarra Andrinua, Joseba. (1999). «Ná-De-Ná» Uztaro: giza eta gizarte-zientzien aldizkaria (Uztaro 31) ISSN 1130-5738. (Noiz kontsultatua: 2018-07-16).
* ↑ Bartholomew, Doris. (1999). «Review of American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America» Language 75 (3): 596–600. doi:10.2307/417069. (Noiz kontsultatua: 2018-07-15).
* ↑ (Ingelesez) Trask, Robert Lawrence. (2000). The Dictionary of Historical and Comparative Linguistics. Psychology Press ISBN 9781579582180. (Noiz kontsultatua: 2018-07-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26986