OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Hamza ibn Abd al-Muttalib

Hamza ibn Abd al-Muttalib (arabieraz: حمزة بن عبد المطلب‎) (c.566–625) Islameko profeta Mahomaren osaba zen, eta bere laguntzaileetako bat.
Bere kunyak Abu Umara (أَبُو عُمَارَةَ) eta Abu Yaala (أَبُو يَعْلَى) ziren. Izengoiti ohikoak dira Jaungoikoaren Lehoia (أسد الله) eta Paradisuko Lehoia (أسد الجنة). Mahomak Sayyid-ush-Shuhda izena eman zion hil ostean, "Martirien Nagusia".

## Islama

613an Hamzak dagoeneko Islama zer zen bazekien, baina ez zen erlijioaren jarraitzailea. 615aren bukaeran hasi zen Islama praktikatzen, lehen jarraitzaileetako bat.

## Heriotza

Hamza 625eko martxoaren 22an erail zuten, Uhudeko guduan, 59 edo 60 urte zituela. Historiografia islamikoak dio Mahomaren aurretik egon zela guduan, ezpata bat esku bakoitzean zeramala, "Jaungoikoaren Lehoia naiz" oihukatzen.

## Erreferentziak

* ↑ Muhammad (Sallallahu Alaihi wa Sallam) ibn Saad, Tabaqat vol. 3. Translated by Bewley, A. (2013). The Companions of Badr, p. 4. London: Ta-Ha Publishers.
* 1 2 Ibn Saad/Bewley, p. 2.
* ↑ Ibn Saad/Bewley, p. 3.
* ↑ https://web.archive.org/web/20110727185814/http://www.prophetmuhammadforall.org/webfiles/downloads/english/HAMZA.pdf
* Datuak: Q770033
* Multimedia: Hamza ibn ‘Abd al-Muttalib / Q770033
# Hiroshi Azuma

Hiroshi Azuma (japonieraz: 東 浩史, 1987ko maiatzaren 15a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Ehime FC eta V-Varen Nagasaki.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q5770783
# Hiroshi Futami

Hiroshi Futami (japonieraz: 二見 宏志, 1992ko martxoaren 20a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Vegalta Sendai.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q15401654
# Hiroshi Haizuka

Hiroshi Haizuka (japonieraz: 灰塚 拓史, 1980ko irailaren 23a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Mito HollyHock.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q23901952
# Hiroshi Hatano

Hiroshi Hatano (japonieraz: 波夛野 寛, 1984ko abenduaren 22a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kamatamare Sanuki.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q11555511
# Hiroshi Hayano

Hiroshi Hayano (japonieraz: 早野 宏史, Hayano Hiroshi, 1955eko azaroaren 14a -) Japoniako futbolari ohia eta entrenatzailea da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Nissan Motors.
Entrenatzaile gisa Nissan FC Ladies, Yokohama F. Marinos, Gamba Osaka eta Kashiwa Reysol taldeak zuzendu zituen.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q3303980
# Hiroshi Aso

Hiroshi Aso (japonieraz: 麻生 浩志, 1974ko apirilaren 8a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Nagoya Grampus Eight.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q11677568
# Hiroshi Fukushima

Hiroshi Fukushima (japonieraz: 福嶋 洋, 1982ko uztailaren 14a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Avispa Fukuoka.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q3244910
# Hirosaki gaztelua

Hirosakiko gaztelua (japonieraz: 弘前城, Hirosaki-jō) Japoniako Hirosaki hirian dagoen gaztelu japoniarra da.

## Historia

Ōura Tamenobuk Toyotomi Hideyoshiren eta Tokugawa Ieyasuren alde egin zuen eta hauek lurrak eman zizkioten. 1603an gaztelua eraikitzeari ekin zion baina lanak bertan behera gelditu ziren Tamenobu Kyoton hil zenean. Bere ondorengoa zen Tsugaru Nobuhirak 1609an lanari berrekin zion eta 1611ean bukatu zuen. Sei solairutako dorre nagusi ederra egin zuen baina 1627an tximista batek jo eta sotoan zegoen polboraren eraginez leherketa itzela izan zen. Ez zen 1810 arte ez zen berreraiki eta hiru solairutakoa egin zuten, egoera ekonomikoa oparoa ez baitzen. Gaztelu berriarekin izena aldatu zioten Hirosaki izena emanez.
Tsugaru leinuak gaztelua errenditu egin zuen Meiji enperadorearen aurrean eta honi esker ez zen eraitsia izan. 1871ean Japoniako armadaren base bihurtu zen eta 1873an hainbat harresi bota zituzten soldaduak arte martzialetan trebatzeko. 1906an bi yagura erre ziren. 1909an Tsugaru Tamenoburen lau metrotako brontzezko estatua ezarri zuten. 1944an ordea Bigarren Mundu Gerraren barnean brontzezko elementu guztiak erabili ziren gerran erabiltzeko, hala estatua nola teila ugari.
1950an mantentzen ziren egitura guztiak Kultur ondare izendatuak izan ziren babesteko eta 1953an Eremu historiko izendatu zuten.
1999 eta 2000 artean indusketa arkeologikoak egin ziren eta aurreko gaztelu baten oinarriak eta santutegi xintoista bat ere aurkitu zituzten.

## Egitura

Dorre nagusiak hiru solairu ditu eta 14 metrotako garaiera. Bere inguruan Edo Aroko hiru yagura mantentzen dira, bai eta bost ate ere. Harresiak inguratzen Hirosakiko parkea dago. 2.600 gereziondo daude bertan eta Japoniako hamani ikusgarrienetakoa izaten da.

## Jaialdia

Neguan urtero Hirosaki gazteluko Elurrezko lanparen jaialdia izaten da. 1999an esate baterako 310.000 bisitari izan ziren eta 165 lanpara eta 300 elur leize eraiki ziren parkean.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Japoniako gazteluen gida.
* Datuak: Q328582
* Multimedia: Hirosaki Castle / Q328582
# Hiroshi Eda

Hiroshi Eda (japonieraz: 江田 広, 1977ko apirilaren 15a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kawasaki Frontale.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q23893044
# Great Harwood

Great Harwood, Ingalaterrako ipar-mendebaldean dagoen udalerri bat da, Lancashire konderrian.
2021ean 10.800 biztanle zituen.
* Datuak: Q2305059
* Multimedia: Great Harwood / Q2305059
# Great Kingshill

Great Kingshill, Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Buckinghamshire konderrian.
2016an 1.761 biztanle zituen.
* Datuak: Q5599395
* Multimedia: Great Kingshill / Q5599395
# Great Kimble

Great Kimble, Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Buckinghamshire konderrian. Konderriaren hiriburua da.
2016an 716 biztanle zituen.
* Datuak: Q22338570
* Multimedia: Great Kimble / Q22338570
# Great Lumley

Great Lumley, Ingalaterrako ipar-ekialdean dagoen kostaldeko udalerri bat da, Durham konderrian.
2011n 3.684 biztanle zituen.
* Datuak: Q751587
* Multimedia: Great Lumley / Q751587
# Great Internet Mersenne Prime Search

Great Internet Mersenne Prime Search (GIMPS) Mersenneren zenbaki lehenak bilatzeko boluntariotza-proiektu bat da.

## Aurkitutako zenbaki lehenak

Mersenneren zenbaki lehen guztiak M$_p$ = 2$^p$ − 1 formakoak dira, non p zenbaki lehen bat den. Hortaz, hurrengo taulako zenbaki lehenik txikiena 2$^{1398269}$ − 1. da.
M$_n$ Mersenneren zenbaki lehenaren sailkapena da, berretzailearen araberakoa. 35etik aurrerako Mersenne zenbaki lehen guztiak GIMPSek aurkitu ditu.
| Izena M$_n$ | Aurkitze-data | Zenbaki lehena M$_p$ | Digitu-kopurua | Prozesadorea |
| M$_{35}$ | 1996ko azaroaren 13an | M$_{1398269}$ | 420.921 | Pentium (90 MHz) |
| M$_{36}$ | 1997ko abuztuaren 24an | M$_{2976221}$ | 895.932 | Pentium (100 MHz) |
| M$_{37}$ | 1998ko urtarrilaren 27an | M$_{3021377}$ | 909.526 | Pentium (200 MHz) |
| M$_{38}$ | 1999ko ekainaren 1ean | M$_{6972593}$ | 2.098.960 | Pentium (350 MHz) |
| M$_{39}$ | 2001eko azaroaren 14an | M$_{13466917}$ | 4.053.946 | AMD T-Bird (800 MHz) |
| M$_{40}$ | 2003ko azaroaren 17an | M$_{20996011}$ | 6.320.430 | Pentium (2 GHz) |
| M$_{41}$ | 2004ko maiatzaren 15ean | M$_{24036583}$ | 7.235.733 | Pentium 4 (2,4 GHz) |
| M$_{42}$ | 2005eko otsailaren 18an | M$_{25964951}$ | 7.816.230 | Pentium 4 (2,4 GHz) |
| M$_{43}$ | 2005eko abenduaren 15ean | M$_{30402457}$ | 9.152.052 | Pentium 4 (2 GHz, 3 GHz-ra overclock eginda) |
| M$_{44}$ | 2006ko irailaren 4an | M$_{32582657}$ | 9.808.358 | Pentium 4 (3 GHz) |
| M$_{45}$ | 2008ko irailaren 6an | M$_{37156667}$ | 11.,185.272 | Intel Core 2 Duo (2,83 GHz) |
| M$_{46}$ | 2009ko apirilaren 12an | M$_{42643801}$ | 12.837.064 | Intel Core 2 Duo (3 GHz) |
| M$_{47}$ | 2008ko abuztuaren 23an | M$_{43112609}$ | 12.,978.189 | Intel Core 2 Duo E6600 CPU (2,4 GHz) |
| M$_{48}$ | 2013ko urtarrilaren 25ean | M$_{57885161}$ | 17.425.170 | Intel Core 2 Duo E8400 @ 3,00GHz |
| M$_{49}$ | 2016ko urtarrilaren 7an | M$_{74207281}$ | 22.338.618 | Intel Core i7-4790 |
| M$_{50}$ | 2017ko abenduaren 26an | M$_{77232917}$ | 23.249.425 | Intel Core i5-6600 |
| M$_{51}$ | 2018ko abenduaren 7an | M$_{82589933}$ | 24.862.048 | Intel Core i5-4590T |
$^{^*}$ Sailkapen hau behin-behinekoa da. Izan ere, 2018ko abenduaren 21a arte, bi aldiz egiaztatu dira 46.118.053tik beherako berretzaile guztiak. Beraz, aurkitu gabeko beste Mersenneren zenbaki lehenen bat ager liteke sailkapeneko 47. (M$_{43112609}$) eta 50. (M$_{77232917}$) postuen artean. Horrez gain, gutxienez behin egiaztatu dira 81.835.723tik beherako berretzaile guztiak. Ondorioz, sailkapeneko 51. (M$_{82589933}$) Mersenneren zenbaki lehenetik beherako zenbaki batzuk egiaztatu behar dira.
$^{^**}$M82589933 zenbakiak 24.862.048 digitu hamartar ditu. Hain da handia, ezen testu-prozesadore estandar batek (orrialde bakoitzeko 50 lerro eta lerro bakoitzeko 75 digitukoa) 6.629 orrialde beharko lituzkeen zenbaki hau bistaratzeko.

## Erreferentziak

* ↑ GIMPS Milestones. (Noiz kontsultatua: 2018-12-22).

## Ikus, gainera

* Zenbaki lehen
* Zenbaki lehenen test

## Kanpo estekak

* GIMPSen webgunea
* PrimeNet zerbitzaria
* Mersenne Wiki
* GIMPSen foroa
* Datuak: Q585175
# Great Glen (Leicestershire)

Great Glen, historikoki Great Glenn edo Glenn Magna, Ingalaterrako erdialdean dagoen udalerri bat da, Leicestershire konderrian. Oadbytik bi miliara dago hegoaldean eta Leicesterko hiri zaharretik zazpi miliara hego-ekialdean. 2011n 3.662 biztanle zituen.

## Historia

Lehen aipamena 849. urtekoa da, Ealhhun, Worcesterreko apezpikua, herrira joan zenean bertako lurrak Beorhtwul Merciakoa erregearen eskumenekoak zirela esatera joan zenean.
1751ean zubi bat eraiki zen Sence ibaiaren gainetik pasatzeko, Leicesterretik Londresera doan bidean. Bi pub ireki ziren bidaiariak hartzeko, The Old Greyhound (gaur egun Italian Greyhound deitua) eta The Crown izenekoak. Beranduago A6 errepidean bilakatu zen, gaur egun herriaren kanpoaldetik doana.

## Erreferentziak

* ↑ «Cartularium saxonicum: a collection of charters ... v.2. - Full View | HathiTrust Digital Library» web.archive.org 2021-06-08 (Noiz kontsultatua: 2024-08-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2645192
* Multimedia: Great Glen, Leicestershire / Q2645192
# Great Hamston

Great Hamston, Galesko herrixka txiki bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Barry hiritik 6,8 kilometro iparraldera dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5599291
* Multimedia: Great Hamston / Q5599291
# Great Kei ibaia

Great Kei (afrikaansez: Groot-Keirivier) Hegoafrikako ibaia da, Lurmutur Ekialdea zeharkatzen zuena.
Queenstownen hego-ekialdean, White Kei eta Black Kei ibaien lotunean sortzen da. Tsomo du ibaiadar nagusia. Historikoki, Transkeiko hego-mendebaldeko muga osatzen zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Riviere van Suid-Afrika

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1413605
* Multimedia: Great Kei River / Q1413605
# Great Glen

Great Glen edo Haran handia (Eskoziako gaeleraz: An Gleann Mòr, eskozieraz: Great Glen) Eskoziako faila handiak sorturiko harana da, Highland eskualdean luzatzen dena.

## Geografia

Morayko fiordoaren ertzean dagoen Invernesstik Fort William herrira 100 kilometrotako luzera dauka. Great Gleneko faila jarraitzen du eta honek Iparraldeko Highland eremua eta Grampianak bereizten ditu.
Haranean aintzirak txandakatzen dira eta hauek erabiliz Kaledoniako ubidea eraiki zen.
Egitura geografiko nagusiak honako hauek dira:
* Ness aintzira
* Oich aintzira
* Lochy aintzira
* Linnhe aintzira
* Ness ibaia

## Historia

Garrantzia estrategiko handia izan zuen eta Eskoziako leinuek gogor borrokatu izan zuten berau kontrolatzeko. XVIII mendeko jakobiten matxinadan ere bertan izan zen Eskoziarren indargunea.

## Iruditegia

* Ness aintzira.
* Lochy aintzira.
* Ness ibaia (Inverness).
* Fort William.
* Kaledoniako ubidea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q403657
* Multimedia: Great Glen / Q403657
# Great Horwood

Great Horwood, Ingalaterrako erdialdean dagoen herri bat da, Buckinghamshire konderrian.
2011n 1.049 biztanle zituen.
* Datuak: Q2641444
* Multimedia: Great Horwood / Q2641444
# Hizkuntza sino-tibetarrak

Hizkuntza sino-tibetarrak 400 hizkuntza inguruk osatzen duten familia bat dira. Ekialdeko Asian dute jatorria, eta tartean daude txinera eta haren aldaerak.
Hiztunen kopuruan bigarren familia dira, indoeuropar familiaren ondoren.

## Erreferentziak

* ↑ 178. araua. Euskaltzaindia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q45961
* Multimedia: Sino-Tibetan languages / Q45961
# Hizkuntza zaurgarri

Hizkuntza zaurgarri bat, desagertzeko arriskuan den hizkuntza bat edo galzorian den hizkuntza bat hiztunak galtzen ari den hizkuntza bat da, gertakizun jakin batengatik hiztunak hiltzen ari direlako (adibidez, genozidioa edo hondamendi naturalak) edo hiztunak beste hizkuntza bat erabiltzen hasi direlako. Historian zehar hizkuntza asko desagertu dira, baina gaur egun azkarrago desagertzen hasi dira egungo garai historikoaren ezaugarri bereizgarriek eraginda: globalizazioa, migrazio masiboak, ordezkapen kulturala, inperialismoa, neokolonialismoa eta linguizidioa.
Hizkuntzak zaurgarritzen dituen fenomenoetako bat da hizkuntza-ordezkapena. Hizkuntza bat estatus sozial altuago batekin edo botere ekonomikoarekin lotzen denean, beste hizkuntza mintzatzeari utzi ohi zaio, lurralde edo herrialde baten jatorrizkoa bada ere. Fenomeno hau pairatzen duten lurraldeetan aniztasun linguistikoaren eta ondasun kulturalen galera azkarra izaten da. Munduan fenomeno hau orokortu egin denez, hizkuntzalari ugari ados datoz XXII. mendea hasi baino lehen munduko hizkuntzen %50-%90 artean zaurgarriak izango direla baieztatzean. Egun, hizkuntzalarien kontsentsua jarraituz, 6.000 eta 7.000 hizkuntza artean mintzatzen dira munduan. Alabaina, munduko hogei hizkuntza mintzatuenetako bat darabil munduko populazioaren erdiak eta munduko hizkuntza gehienek 10.000 hiztun baino gutxiago dituzte.
Hizkuntza baten heriotzaren lehen pausoa zaurgarritasun potentziala da. Egoera honetan, hizkuntzak kanpo-presio sendoa jasaten du, baina zenbait hiztun komunitatek hizkuntza hurrengo belaunaldiei transmititzen jarraitzen dute. Bigarren pausoa zaurgarritasuna da. Egoera honetan hiztun gutxi ditu hizkuntzak eta haur gehienek ez dute ikasi hizkuntza. Hirugarren pausoa zaurgarritasun larria da. Egoera honetan hizkuntza ziur aski belaunaldi baten buruan galduko da. Laugarren pausoa hilzoria da eta azken pausoa desagerpena.
Munduan zehar badira hainbat proiektu helburutzat hizkuntza zaurgarriak biziberritzea edo haien desagerpena ekidin edo mantsotzea dutenak. Horretarako, hizkuntzaren irakaspena hezkuntzan txertatzea edo biziberritzea legezko neurrien bidez burutzea proposatu ohi da. Beste aditu batzuek onartu egiten dute munduko hizkuntza zaurgarri gehienak galdu egingo direla eta horiek dokumentatzen saiatzen dira, gutxienez haien arrastoa gera dadin.

## Erreferentziak

* ↑ «What Is an Endangered Language? | Linguistic Society of America» web.archive.org 2022-03-23 (Noiz kontsultatua: 2024-07-30).
* ↑ (Ingelesez) «Native Tongue Title» professorzuckermann (Noiz kontsultatua: 2024-07-30).
* 1 2 (Ingelesez) Austin, Peter K.; Sallabank, Julia. (2011-03-24). The Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press ISBN 978-1-139-50083-8. (Noiz kontsultatua: 2024-07-30).
# Hizkuntzakeria

Hizkuntzakeria, hizkuntzagatiko diskriminazioa edo glotofobia diskriminazio mota bat da, pertsonek erabiltzen duten hizkuntzagatik edo hizkuntza erabiltzeko duten moduagatik gertatzen dena. Diskriminazioa gerta daiteke pertsonak bere jatorrizko hizkuntza erabiltzen duelako, edo hizkuntza modu berezian erabiltzen duelako, esaterako ahoskera bereziarekin, modu sinplean (hitz konplexu eta askotarikoak erabili gabe), sintaxian edo moduetan berezitasunak erabilita, etab. Hizkuntzaren erabileran dauden berezitasunak oinarri hartuta, pertsona batek beste baten heziketari, aberastasunari, egoera sozialari, izaerari eta beste hainbat ezaugarriri buruzko aurreiritziak sor ditzake automatikoki. Aurreiritzi horiek pertsonaren trataera bidegabea eragin dezakete.
Hizkuntzakeria pairatzen duten hiztunek, erakundeek eta estatuek beste hizkuntza baten edo batzuen bazterketa eta diskriminazioa eragiten dute. Hizkuntzakeriak jotakoak uste du bere hizkuntza inguruan dituen hizkuntzak baino hobea dela komunikaziorako, bizikidetzarako, gizartearen aurrerabiderako eta norberaren garapenerako. Uste du, hobea denez gero, nagusitu egin behar duela inguruan dituen hizkuntzen gainetik eta bizkarretik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q976277
# Hizkuntza semitikoak

Hizkuntza semitikoak Ekialde Hurbilean, Afrikako Adarrean eta iparraldeko Afrikan 467 milioi hiztun baino gehiago dituen hizkuntza-familia da, Afro-asiar hizkuntzen familietako bat. Idaztean, hainbat alfabeto erabiltzen dituzte, eta bakarrean erabiltzen dute latindar alfabetoa: malteran, hain zuzen ere.

## Ohiko hiztegia

Sorburu bera dutenez, hitz asko antzekoak dira oso. Hona hemen adibide batzuk:

## Sailkapena

Hona hemen hizkuntza semitikoen egungo sailkapen onartuena:
* Ekialdeko hizkuntza semitikoak
** Akadera (galdua)
** Eblera (galdua)
* Erdialdeko hizkuntza semitikoak
** Ipar-mendebaldeko hizkuntza semitikoak
*** Aramera
**** Ekialdeko aramera (Iparrekialdekoa eta Hegoekialdekoa)
**** Mendebaldeko aramera
*** Kanaandar hizkuntzak
**** Feniziera (galdua)
**** Hebreera
** Arabiar hizkuntzak
*** Antzinako ipar arabiera (galdua)
*** Safaitikoa (galdua)
*** Tamudikoa (galdua)
*** Hasaitikoa (galdua)
*** Arabiera klasikoa
*** Arabiera
* Hegoaldeko hizkuntza semitikoak
** Hegoaldeko sartaldeko hizkuntza semitikoak
*** Etiopiako hizkuntza semitikoak
**** Ge'ez
**** Amharera
**** Tigrinyera
**** Tigre
**** Sebat Bet Gurage
**** Soddo
**** Harari
** Hegoaldeko sortaldeko hizkuntza semitikoak
*** Arabia hegoaldeko antzinako hizkuntzak (Saba, Himiar eta Qatabaneko hizkuntzak)
*** Bathari hizkuntza
*** Mehri hizkuntza
*** Hobyót hizkuntza
*** Harsusi hizkuntza
*** Shehri hizkuntza
*** Soqotri hizkuntza

## Bizirik dauden hizkuntzak, hiztunen kopuruaren arabera

| Hizkuntza | Hiztun |
| Arabiera | 206.000.000 |
| Amharera | 27.000.000 |
| Tigrinyera | 6.700.000 |
| Hebreera | 5.000.000 |
| Asiriera | 2.105.000 |
| Silt'e | 830.000 |
| Tigre | 800.000 |
| Sebat Bet Gurage | 440.000 |
| Maltera | 371.900 |
| Hego Arabiar hizkuntza modernoak | 360.000 |
| Inor | 280.000 |
| Soddo | 250.000 |
| Harari | 21.283 |

## Erreferentziak

* ↑ Halaxe dator izena euskal hiztegi nagusietan: Zehazki, Elhuyar, Euskalterm.
* ↑ Zuckermann, Ghil'ad (2012), Burning Issues in Afro-Asiatic Linguistics.

## Kanpo estekak

* Hizkuntza semitikoen sailkapena, Ethnologue: Languages of the World munduko hizkuntzen katalogoan.
* Datuak: Q34049
* Multimedia: Semitic languages / Q34049
# Hizkuntza tonal

Hizkuntza tonala silaba bakoitza ahoskatzeko erabiltzen den funtsezko maiztasunaren ingeradak kontraste fonologikoak eta pare minimoak sortzeko balio duen hizkuntza da.

## Banaketa

Tonua kontinente guztietan dagoen ezaugarri fonologiko bat da, baina adibiderik ezagunenak txinatar hizkuntzak dira, Asian. Hizkuntzen corpus zabal bati buruzko ikerketa baten arabera, giza hizkuntzen % 40 inguru tonalak dira. Munduan hedapen handia izan arren, hizkuntza tonalak, funtsean, bost eskualdetan biltzen dira:
* Ekialde Urruna (familia sino-tibetarra, vietnamera)
* Saharaz hegoaldeko mendebaldeko Afrika eta bantu hizkuntzak.
* Ginea Berria.
* Erdialdeko Amerika (otomanguear hizkuntzak...) eta na-dene hizkuntzak Ipar Amerikan
* Amazoniako oihaneko hizkuntza familia asko.
Europako hizkuntzen artean, suedierak bi tonu ditu (larria edo baxua eta zorrotza edo altua), lexema baten hitzetan kontrastagarria dena, konposatuetan ez bezala.

## Erreferentziak

* ↑ M. Haspelmath, M. S. Dryer, D. Gil, B. Comrie (2005): WALSin, The World Atlas of Languages Structures, ISBN 0-19-925591-1

## Kanpo estekak

* Datuak: Q191328
* Multimedia: Tonal languages / Q191328
# Hizkuntza uralo-altaikoak

Hizkuntza uralo-altaikoak, zenbait hizkuntzalariren arabera, Uraletako eta Altaiko hizkuntza taldeak biltzen dituen familia bakarra da, hitz multzo komuna baino areago egituren antzekotasuna oinarri duena. Hauek dira ezaugarri nagusiak:
* bokalen arteko armonia;
* aurrizkirik eza;
* hizkuntza erromanikoetan preposizioen bidez adierazten diren gramatika aldaketetarako atzizkiak erabiltzea;
* gramatika generorik ez izatea, eta
* formen antzekotasuna hala izenen nola aditzen alorrean.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2019-4-6 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ 178. araua. Euskaltzaindia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q728651
# Hizkuntza sintetiko

Hizkuntzalaritzaren esparruan, eta zehazki hizkuntza-tipologiaren alorrean, hizkuntza sintetiko bat (malgukari) edo, kontrara, analitikoa den ebazteko perpausaren baitan erlazio sintaktikoak adierazteko moduari erreparatzen zaio. Hizkuntza sintetikoetan gramatika-formak eratzeko hizkiak edo afixuak (atzizki, aurrizki edo artizkiak) erabiltzen dira eta hitzok modu autonomoan funtzionatzen dute.

## Motak

Hizkuntza sintetikoen baitan bi azpitalde nagusi daude: flexio hizkuntzak eta aglutinatzaileak edo fusio hizkuntzak. Flexio hizkuntzetan hitz erro bati propietate gramatikala ematen dioten morfemak gehitzen zaizkio eta, aldiz, aglutinazioa hitz bakar batean bi morfema edo gehiago konbinatzea da. Morfema horiek erantsitako informazioak hitz baten kategoria gramatikala zein den adierazi dezakete, adibidez, hitz bat perpauseko subjektua edo objektua den. Hizkuntza sintetikoak, flexio hizkuntzak zein fusio hizkuntzak izan, polisintetikoak edo oligosintetikoak izan daitezke, baina hizkuntza polisintetiko gehienak aglutinatzaileak edo fusio hizkuntzak dira.

### Flexio hizkuntzak

Besteak beste, honakoak dira flexio hizkuntzak:
* Euskara
* Japoniera
* Koreera
* Turkiar hizkuntzen familia osoa
* Swahilia
* Nahuatla
* Kitxua
* Aimara
* Guaraniera
* Tagalo
* Malaysiera
* Bantu hizkuntzak

### Fusio hizkuntzak edo aglutinatzaileak

Besteak beste, honakoak dira fusio hizkuntzak:
* Poloniera
* Errusiera
* Ukrainera
* Sanskritoa
* Paxtunera
* Hindustanera
* Kaxmirera
* Punjabera
* Greziera
* Latina
* Italiera
* Frantsesa
* Gaztelania
* Portugesa
* Errumaniera
* Irlandako gaelera
* Alemana
* Faroera
* Islandiera
* Albaniera

## Ezaugarriak

Hizkuntza sintetikoetan hizkuntza analitikoetan baino morfema gehiago dago hitz bakoitzeko. Bestela esanda, hizkuntza analitikoek hitzeko morfema proportzio txikiagoa dute, aditz laguntzaile gehiago erabiltzen dituzte eta informazio gramatikala transmititzeko gehien erabiltzen dena hitz ordena da.

## Erreferentziak

* ↑ An Introduction to Linguistic Typology (John Benjamins Publishing Company) 2012 (Noiz kontsultatua: 2022-05-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48612
* Multimedia: Synthetic languages / Q48612
# Gurutze Gorriaren Bandera (Castro Urdiales)

Gurutze Gorriaren Bandera Castro Urdialesen 1979 eta 1984 artean jokaturiko estropada izan zen. Sociedad Deportiva de Remo Castro Urdiales taldeak antolatzen zuen.

## Palmaresa

| Urtea | Irabazlea | Bigarrena | Hirugarrena |
| 1979 | Zumaia | Santurtzi | Algorta |
| 1980 | Santurtzi | Algorta | Castro Urdiales |
| 1981 | Zumaia | Castro Urdiales | Portugalete |
| 1982 | Algorta | Zumaia | Bermeo |
| 1983 | Santurtzi | Orio | Zumaia |
| 1984 | Zumaia | Castro Urdiales | Orio |

## Garaipenak

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| Zumaia | 3 | 1979, 1981, 1984 |
| Santurtzi | 2 | 1980, 1983 |
| Algorta | 1 | 1982 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3039065
# Gurutze Gorriko ospitalea (Bilbo)

Gurutze Gorriko ospitalea Bilboko klinika pribatua da, Urkixo zumarkalean dagoena. Espainiako Gurutze Gorriak kudeatzen du eta 2.400 m2-ko azalera du lau solairutan.

## Erreferentziak

* ↑ cruzroja.es

## Kanpo estekak

* Datuak: Q87762656