OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Hondar Duna Handien Parke Naturala eta Babesgunea

Hondar Duna Handien Parke Naturala eta Babesgunea, ingelesez: Great Sand Dunes National Park and Preserve, AEBetako Colorado estatuan dagoen parke nazional bat da, Alamosa konderrian. San Luis haranan dago, Sangre de Cristo mendikatearen mendebaldeko oinetan. 1932ko martxoaren 17an sortu zen eta 343,97 km²-ko azalera du.

## Iruditegia

* Far Star duna, parke nazionaleko dunarik garaiena.
* Dunen satelite bidezko ikuspegia.
* Dunen eta Sangre de Cristo mendikatearen aireko ikuspegia.
* Ikuspegi panoramikoa.

## Kanpo estekak

* Hondar Duna Handien Parke Naturala eta Babesgunea (AEBetako Parke Nazional Zerbitzua) (Ingelesez)
* Datuak: Q609097
* Multimedia: Great Sand Dunes National Park and Preserve / Q609097
# Hondar jolas

Hondar jolasek hondarrez egindako gaztelu txikiak edo bestelako eraikuntzak edo eskulturak, gehienetan hondartzetan eraikitakoak eta haur-jolas moduan, jasotzen dituzte. Horretarako haurrek palak eta beste lanabes batzuk erabiltzen dituzte. Batzuetan egindako eskulturak benetako artista lanak dira eta hain zuzen munduan zehar anitz dira hondarrezko eskultura lehiaketak. Eskultura hauen ezaugarri garrantzitsu bat suntsikortasuna da: uraren eta haizearen eraginez lan hauen iraupena ordu bakan batzuetara mugatzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q327561
* Multimedia: Sand sculptures / Q327561
# Irun Basket

CD Aldabe Irun Basket :
| Babeslea | Rte. Don Jabugo |
| Udalerria | Irun |
| Lurraldea | Gipuzkoa |
| Sorrera: | 2001 |
| Jokalekua | Artaleku Udal Kiroldegia |
| 1. Jantzia | Urdina |
| 2. Jantzia | Txuria |
| Presidentea | Oskar Dominguez |
| Entrenatzailea | José Manuel Cámara |
| http://irunbasket.wordpress.com/ ||
Irun Basket Irungo saskibaloi taldea da. 2001. urtean sortu zen, saskibaloi zale talde baten bidez.

## Historia
### 2001-2002 Denboraldia
#### Taldea

* Entrenatzailea: -
* Antolatzaileak: Jon Cuesta, Asier Melín
* Hegalekoak: Martín Sagués, Conrad Sánchez, Jokin Osa, Alex Liccioni
* Pibotak: Alberto Rioja, Javier Rodríguez, Aleksa Sopalovic

### 2002-2003 Denboraldia
#### Taldea

* Entrenatzailea: -
* Antolatzaileak: Rubén Santano, Joseba Santos
* Hegalekoak: Martín Sagués, Jokin Osa, David Mora
* Píbotak: Alberto Rioja

### 2003-2004 Denboraldia

Liga Provincial Senior Masculino de Guipúzcoa :
| Fase | Posición | G-P | PF-PC |
| Primera | 7/10 | 2-6 | 447-548 |
| Segunda | 7/12 | 4-6 | 777-786 |

### 2004-2005 Denboraldia

Liga Provincial Senior Masculino de Guipúzcoa :
| Fase | Posición | G-P | PF-PC |
| Primera | 5/6 | 2-7 | 569-674 |
| Segunda | 3/12 | 7-3 | 737-738 |

### 2005-2006 Denboraldia

Liga Provincial Senior Masculino de Guipúzcoa :
| Fase | Posición | G-P | PF-PC |
| Primera | 8/10 | 2-6 | 521-618 |
| Segunda | 4/12 | 7-3 | 668-615 |

### 2006-2007 Denboraldia
#### Taldea

* Entrenatzailea: -
* Antolatzaileak: Txema, Joseba Santos
* Hegalekoak: Martín Sagués, Jon Martin, David Mora, Panizo, Iban eta Borja
* Píbotak: Javi, Raúl Domínguez eta Oskar Domínguez
Denboraldi honetan, Irun Basket taldeak 9. lekuan bukatu du liga, sortu zenetik bere posizio honena. Lehenengo aldiz, igoerako fasean izan zen kategoriako talde gogorragoekin jokatuz, eta bi partidu irabaztea lortu zuen.
Liga Provincial Senior Masculino de Guipúzcoa :
| Fase | Posición | G-P | PF-PC |
| Primera | 1/7 | 4-1 | 377-307 |
| Ascenso | 9/9 | 2-13 | 895-1158 |

### 2007-2008 Denboraldia
#### Taldea

* Entrenatzailea: José Manuel Cámara
* Antolatzaileak: Txema Martínez eta Borja Martín
* Hegalekoak: Jon Martín, David Mora, José Manuel Panizo eta Ibon Moreno-Arrones
* Pibotak: Javier Vaquero, Raúl Dominguez, Iñaki Arruabarrena eta Oskar Domínguez
Denboraldi honetan, taldeak baja garrantzitsuak ditu (Martín, Joseba, Chiquilicuate, Javi eta Iban). Aurpegi berriak daude ere bai: Javier Vaquero eta Iñaki Arruabarrena pibotak, Ibon Moreno-Arrones hegalekoa eta José Manuel Cámara, azken honek komarkako entrenatzaile ospetsuenetako bat.

### 2008-2009 Denboraldia
#### Taldea

Entrenatzailea: José Manuel Cámara
* Antolatzaileak: Txema Martínez eta Borja Martín
* Hegalekoak: Jon Martin, David Mora, José Manuel Panizo, Ibon Moreno-Arrones eta Christopher Gómez
* Pibotak: Javier Vaquero, Raúl Dominguez, Iñaki Arruabarrena, Andoni Aguirre eta Oskar Domínguez
* Zelaiko Delegatua: Amaia
* Publitzitate Arduraduna: Santiago Vaquero

## Kanpoko Loturak

* Irun Basket Blog Ofiziala

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12259774
# Irulegiko arnoa

Irulegiko arnoa Nafarroa Behereko arno mota da, Irulegi inguruko mahastietan ekoitzia. Jatorri-izendapena duen Ipar Euskal Herriko mahasti bakarra da, 1970. urtetik sor-marka duena.

## Historia

Mahastiaren historia Done Jakue Bideari lotuta dago. Orreagako fraideek XI. mendean sortu zuten, erromesei eskaintzeko asmoz. Pirinioetako Ituna 1659an sinatzean, fraideek mahastia utzi behar izan zuten eta biztanleek bere gain hartu zuten.
1912an ia desagertu egin zen, mahats-zorria (filoxera) intsektuaren eraginez. 1970ean jatorria babesten duen sor-marka eman zion Frantses Gobernuak. Egun, Irulegi jatorri-izendapenarekin ardoa ekoizten, 50 bat ardogilek dihardute.
Maurice Edmond Sailland Curnonsky "gastronomoen printzeak" Irulegikoa "neskak dantzarazten dituen ardoa" dela esan zuen.

## Mahats motak

* Zuria: Xuri zerratia (Hondarribi zuri zerratia) eta Ixiriota Xuria (Izkiriota).
* Gorria eta beltza: Axeria eta Bordelesa.
Antzina, hainbat mahats mota erabiltzen ziren: Xuri zerratia, Kroxenta, Pikapota, Izkiriota, Axeria edo Zorra Negra, Kamalua, Mantzinga, Bordalesa, Erre Mantxaua eta Pino beltza.

## Mahastia

Sor-markaren barnean dauden mahastien eremua 200 ha ingurukoa da, Garazi eta Baigorri-Ortzaize eskualdeetako udalerri hauetan banaturik: Aintzila, Anhauze, Arrosa, Azkarate, Baigorri, Bidarrai, Buztintze-Hiriberri, Donazaharre, Duzunaritze-Sarasketa, Irulegi, Izpura, Jatsu, Lasa, Lekunberri eta Ortzaize.
Ardo ekoizpena 5500 hektolitrokoa da, gutxi gorabehera honela banatua: % 70, ardo beltza; % 20 ,ardo gorria; eta % 10, ardo zuria.
* Irulegi
* Baigorri
* Baigorri
* Baigorri

## Erreferentziak

* ↑ Txomin Laxalt: Brèves de Pays basque, 2008. 131.or.
* ↑ Le Canu, La vinification (XIX), aipua X. Arbelbideren artikulua "Irulegiko ardoa" (ikus Kanpo loturak).
* ↑ Cave irouleguy webgunea

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko ardoak

## Kanpo estekak

* Irulegiko ardoa (X. Arbelbideren artikulua) Habe-Ikasbil webgunean
* (Frantsesez) Irulegiko ardoa France Su Ouest webgunean
* Datuak: Q3058542
# Irumugarrietako lepoa (Hernio)

Irumugarrietako lepoa Hernioko mazioaren iparrekialdeko lepoetako bat da 772 m-ko altitudean dagoena. Bertan Alkiza, Errezil eta Larraulgo udalerrien muga adierazten duen mugarria dago eta hortik datorkio izena. Mugarrian bat egiten dute Alkizatik eta Larrauldik Zelatunera doazen bideek. Aziendak eta abereak larratzen dira lepoko larreetan. Iturridun aska batek edateko ura eskaintzen die animaliei eta gizakiei.
Hernioko tontorraren azpian dago eta mendiaren gailurreraino abia daiteke Irumugarrietaio lepotik.

## Erreferentziak

* ↑ Urrutia, Javi. «Hernio Txiki (809 m)» https://www.mendikat.net (Noiz kontsultatua: 2021-02-14).
# Irumugarrieta

    Artikulu hau Eratsun eta Basaburua artean dagoen mendiari buruzkoa da; Aralarko Malloetako gailurra gaitzat duena beste hau da: «Intzako dorrea»
Irumugarrieta Nafarroa Garaiko iparraldeko mendi bat da, Eratsun (Malerreka) eta Basaburua (Ultzamaldea) udalerrien artean dagoena. Gaur egun bertze mugarik ez du markatzen, izenak bertzerik iradoki arren. 1.044 metroko garaiera du.

## Abiapuntuak

Gorostietako mendi lepotik ordu eta erdiko igoera dugu; eta Eratsundik beste hainbeste.

## Ikus, gainera

* Nafarroa Garaiko mendiak
* Hirumugarrieta
* Hirumugarrieta (Aiako Harria)

## Kanpo estekak

* Irumugarrieta luberri.net webgunean
* Datuak: Q12259771
# Irulegiko hilerria

Irulegiko hilerria Nafarroa Beheraren Irulegi herrian dago, San Bizente kaperarekin lotuta. Bertan interes handiko estelak ikus daitezke.

## Iruditegia

* Gurutze itxurako hilarria.
* Estelak kaperaren ondoan.
* Balio historiko handiko estelak biltzen dira bertan.
* Herria hilerritik ikusita.

## Erreferentziak

* ↑ Palissy datu-basea, Frantziako Kultura Ministerioa. stèle discoïdale. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q60441842
* Multimedia: Cimetière d'Irouléguy / Q60441842
# Híjar

Híjar Teruelgo udalerria da, Bajo Martín eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 1.900 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Teruelgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1228427
* Multimedia: Híjar / Q1228427
# Híjar (ibaia)

Híjar ibaia (gaztelaniaz: Río Híjar) Espainiako ipar aldeko ibai motza da. Bereziki ezaguna da Ebro ibaiaren iturburu nagusia delako. Kantabriako Autonomi Erkidegoan barrena egiten du ibilbide osoa.

## Ibilbidea

Híjar ibaia Alto Campooko zirkuan jaiotzen da Tresmares haitzeko ekialdeko aldea eta Cuchillóngo oinaren artean. Bere ur uhartsuek Gervalizas, Milago, Umbrañal eta Guares ibaien ekarpena jasotzen dute Riañoraino. Hortik aurrera ura zorupean iragazten hasten da, lur azpikoa bihurtuta, Reinosan Ebrorekin bat egiten duen arte. Dena den, lurpeko ur horiek urte osoan azaleratzen dira Fontibren, iturburu karstiko gisa. Horregatik, urtetan pentsatu izan da hortxe jaiotzen zela Ebro ibaia.
Reinosara ailegatu baino lehen, Híjarrek Entrambasaguas, Villar, Celada de los Calderones, Naveda, Espinilla, Paracuelles eta Villacantid zeharkatzen ditu, guztira 28 kilometroko ibilbidea eginez.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1100682
* Multimedia: Híjar River / Q1100682
# Hóng Gāoliáng

Hóng Gāoliáng (txinera tradizionalez: 紅高粱; txinera sinplifikatuz: 红高粱; pinyinez: Hóng gāoliáng; eusk. 'Basarto gorri') 1988ko Zhang Yimou txinatar zinema zuzendariaren film dramatikoa da, Mo Yanen Hóng Gāoliáng Jiāzú eleberrian oinarrituta. Urrezko Hartza irabazi zuen.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Txinatar neska batek hitzartutako ezkontza baten bitartez basarto-destilategi baten ondorengoa ezkonduko du. Hala ere, palankin eramaile batez maiteminduko da.

## Aktoreak

* Gong Li: amama
* Jiang Wen: aitona
* Ji Chunhua: Sanbao
* Teng Rujun: Luohan osaba

## Erreferentziak

* ↑ Larson, Wendy. (2017). Zhang Yimou: Globalization and the Subject of Culutre. Amherst, New York: Cambria Press, 68–73 or. ISBN 9781604979756..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q166588
# Hévíz lakua

Hévíz Hungarian dagoen aintzira da, munduko aintzira termal handiena (47.500 m²). Hévíz herriaren ondoan dago kokatua, Balaton aintziraren mendebaldeko muturretik hurbil, Keszthely herritik 7 kilometrora.
Ur emaria oso handia da, egunean ur kopuru osoa aldatzen baita. Gainera sendagarria da, eta horregatik osasun turismoa garatu da inguruan.

## Kanpo estekak

* Hévíz bainuetxea
* Datuak: Q249992
* Multimedia: Lake Hévíz / Q249992
# Hézecques

Hézecques Frantziako udalerria da, Pas-de-Calais departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an 120 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Hézecques udalerrian erroldatutako biztanleak 120 ziren. Familiak 41 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 17 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 60 etxebizitza zeuden, 43 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 12 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 60etxeak ziren. 43 etxebizitza nagusietatik 32 bere jabearen bizilekua ziren, 10 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 5 etxek hitu gela zituzten, 10 etxek lau zituzten eta 29 etxek bost zituzten. 33 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 22 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 17 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Hézecques udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 4 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 0 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 8 | 60-64 | 4 |
| 4 | 55-59 | 4 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 8 | 45-49 | 0 |
| 4 | 40-44 | 4 |
| 4 | 35-39 | 4 |
| 8 | 30-34 | 8 |
| 0 | 25-29 | 4 |
| 8 | 20-24 | 4 |
| 0 | 15-19 | 4 |
| 0 | 10-14 | 4 |
| 0 | 5-9 | 0 |
| 4 | 0tik 4ra | 4 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 68 ziren, horien artean 51 aktiboak ziren eta 17 inaktiboak ziren. 51 pertsona aktiboetatik 46 lanean zeuden (27 gizon eta 19 emakume) eta 5 langabezian zeuden (1 gizon eta 4 emakume). 17 pertsona inaktiboetatik 8 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 7 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren eta 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen.
2000. urtean Hézecques udalerrian 7 nekazaritza-ustiategi zeuden, 420 hektarea erabiltzen.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Exploitations agricoles

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q1031163
* Multimedia: Hézecques / Q1031163
# Hídvég

Hídvég (errumanieraz: Hăghig; alemanez: Fürstenberg edo Fürstenburg) Errumaniako udalerri bat da, Kovászna konderrian. 2.368 biztanle ditu, 30,18 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Herriak

Udalerrian honako herriak daude:
Hídvég Nyáraspatak

## Erreferentziak

* ↑ (Errumanieraz) Rezultate | Recensamant 2011. (Noiz kontsultatua: 2019-10-19).

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q16426315
* Multimedia: Hăghig, Covasna / Q16426315
# Izar aldakor kataklismiko

Izar aldakor kataklismiko bat, bere distiran bat-bateko aldaketa ikusgarriak dituen izar aldakor mota bat da; badaude, baita ere, aldaketa txikiak baina oso azkarrak jasaten dituzten izar aldagarriak ere, GP Com kasu, akrezio diskoko Hot Spotean material erorketaren ondorio direnak. Honako mota hauek ezberdin daitezke:
* Izar bitar kataklismikoak, elkarrengandik oso gertu dauden sekuentzia nagusiko nano zuri eta nano gorri edo laranja batek osatutako sistema bitar batean datzatenak. Hauek, aldi berean, beste bi azpitaldetan banatzen dira:
** Talde ez magnetikoa, noba nanoak hartzen dituena, U Geminorum kasu.
** Talde magnetikoa, polarrak hartzen dituena -objektu oso polarizatuak-, AM Herculis kasu, eta tarteko polarrak, DQ Herculis kasu.
* Izar sinbiotiko motaren batzuk, Z Andromedae kasu.
* Supernoba mota oro.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1059564
# Izar bitar

Izar bitar bat amankomuneko masa zentru baten inguruan elkarrekiko orbitatzen duten bi izarrez ostatutako izar sistema bat da. Berriki eginiko ikerketek izarren kopuru handi bat gutxienez bi izarrez osatutako sistemen zati direla iradokitzen dute. Sistema anizkoitzek ere, hirukoak, laukoak edo baita bost izar edo gehiagokoak ere izan daitezkeenak, izar bitar izena jasotzen dute, Alfa Centauri A eta B eta Proxima Centauriren kasuan bezala.
Unibertsoan dauden izar bitar ugariei esker astronomoek izar hauek bi izar edo gehiago modu erratuan lotzen dituzten sistema optikoetatik ezberdintzeko moduak garatu ahal izan dituzte. Nahasketa hau, elkarrengandik oso urrun eta elkarren arteko grabitate erakarpenik ez duten bi izar gure ikuspegitik elkarrengandik oso gertu ikusten direnean gertatzen da. Gertatu izan da, baita ere, argitasun aldakorreko izarrak izar bitar itzaltzaile bezala ikusi izana, benetan hala izan ez arren.
Elkarrengandik modu independentean eboluzionatzeko bezain urrun orbitatzen ari diren izar bikoteak badauden arren, askotan izar bitarrak hain distantzia laburrera daude ezen euren banakako eboluzioa bere kideak jasaten dituen aldaketengatik eraldatua dela. Sistema hauek, orduan, batasun bat bezala eboluzionatzen dute, beste era batera ezinezkoak izango liratekeen objektuak sortuz.

## Terminologia

Izar bitar izena William Herschelek garatu zuen 1802an Benetako izar bikoitz bat -Erakarpenaren legeei esker elkarrekin sistema batean eratzen diren bi izarren elkarketa. Elkarrekin dauden bi izarrek izar bikoitzak dirudite. Oso litekeena da izar bikoitzak sistema bitar bezala ikustea: bi izarrak, baina, elkarrengandik oso urrun egon daitezke, baina lurretik baino ez dira ikusten norabide berean. Mota honetako izar bitar faltsuak bitar optiko edo pare optiko deituak dira. Teleskopioaren asmakuntzarekin pare mota hauetako asko aurkitu ziren. Herschelek 1780an izar bitarrak ziruditen 700 izar pareren orientazioa eta separazioa neurtu zituen eta horietatik 50ek inguru bi hamarkadatan zehar behatuz ibili ondoren orientazioa aldatu zutela ikusi zuen.
Benetako izar bitar bat beste bi izar edo gehiagorekin batera orbita batekin biratzen duena da. Teleskopioen bidez bi izarrak bitarrak direla ikus daitekeenean, sistema mota hauek bitar bisual deitzen dira. Beste kasu batzuetan izar bitar bat detektatzeko erabiltzen den metodoa igorritako argiaren Doppler efektua da eta izarra bitarra dela izarraren espektroskopia baten azterketa batekin adierazten da. Bitar mota hauek bitar espektroskopiko deitzen dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q50053
* Multimedia: Binary stars / Q50053
# Izar aldakor pultsatzaile

Izar aldakor pultsatzaileak izar aldakor mota bat da, bere argitasuna, azaleko tenperatura eta espektroa izarraren kanpo geruzen aldikako uzkurdura eta hedadura baten ondorioz aldatzen dituena. Honek, izarrak aldika tamainaz aldatzen duela esan nahi du, izarra uzkurtzen duen grabitate indarraren eta izarra hedatzeko joera duen erradiazio presio eta hidrostatikaren arteko oreka lortzen saiatuz, oszilatzaile harmoniko bat bezala jokatuz. Izarra abiada azkarragoan hedatzen denean da distiratsuagoa eta ez bere diametroa handiagoa edo txikiagoa denean, eta distirarik gutxien bere uzkurdura azkarragoa denean egiten du. Pentsa daitekeenaren ordez, pultsazioak ez dira izar barneko fusio nuklear erritmo handiago baten ondoriozko erradiazio presio gehikuntza bategatik gertatzen. Izan ere, hau konstante mantentzen da, eta pultsazioak erradiazioak izarretik ihes egin dezakeen abiaduraren aldaketagatik sortzen dira.
Pultsazioak bi motatakoak izan daitezke:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q353834
* Multimedia: Pulsating variable stars / Q353834
# Izar aldakor urdin argitsu

Izar aldakor urdin argitsuak (ingelesez: luminous blue variables), S doradus izar aldakor bezala ere ezagunak, ezagutzen diren izarrik argitsuenak dira, zeinen artean dauden unibertsoko izarrik masiboenetako batzuk. Mota honetako izar kopurua oso txikia da, izar masiboen izar eboluzioaren fase labur bat bait dira, zeinak jada oso gutxi dauden. Zorionez, euren argitasunak oso nabarmen bihurtzen ditu, eta, beraz, gutxi baldin badira ere, detektatzeko errazak dira.

## Motak

Bi motatako izar aldakor urdin argitsu daude: batetik, distira baxukoak (masa erlatiboki baxua duten eta supererraldoi gorri fasea atzean utzi duten izarrak diruditenak, HD 160529 kasu, eta, kasuren batzuetan behintzat 20 eta 25 eguzki masa arteko masa duten izarrak), supernoba bezala eztanda egin aurretik izar horien eboluzioko azken fasea izango litzatekeena; bestetik, distira altukoak, izarrik masiboenei dagozkienak, Eta Carinae kasu, zeinetan supererraldoi gorri fasearen baliokidea izango litzatekeena nahiz eta ez duten fase hau bizitzen. Distira altukoen kasuan, izarraren erdiguneko hidrogenoaren fusioaren azken faseetan gertatzen da, elementu hau izarraren nukleoaren inguruko geruza baten fusionatu den bitartean, baita nukleoan helioaren fusio fasearen hasieran ere.

## Jatorria eta eboluzioa

Izar aldakor urdin argitsu fasea izar oso masibo baten bizitzako azken faseetako bat da, eta badago, izatez izar hauek supernoben sortzaileak direla adierazten duten nolabaiteko frogak. Aldakor urdin argitsuak urteen eskalan euren distiran motelki aldatzen diren izarrak dira, baina argitasun aldaketa handiak eragiten dituzten bat-bateko erupzioekin. Aipaturiko erupzio horiek hain dira bortitzak, batzutan supernoba eztandez nahastuak izan direla. Uste denez, erupzio hauek izarra Eddingtonen mugara azkar hurbiltzen ari delako gertatzen dira, erradiazioaren presioak kanpoaldereneko geruzak bortizki kanporatzea eragiten duena. Edonola ere, litekeena da izar lagunak izateak ere paper garrantzitsua izan dezake erupzio bortitz horietan. Dirudienez, hori da Eta Carinaeren kasua, izar aldakor urdin argitsurik ezagunena, eta, beharbada, baita P Cygnirena ere.
Eredu teorikoek diotenez, izar aldakor urdin argitsu fasean, bere bizitzaren hasieran 120 eguzki masa izango zuen izar batek hamarnaka eguzki masa kanpora ditzake. Izarra fase honetatik bizirik irteten bada, Wolf Rayet izar bihurtzen da, kontrako prozesua ere gerta daitekeela proposatu den arren, hidrogenoan aberatsak diren WN motako Wolf Rayet izarrak izar aldakor urdin argitsuen sortzaileak izango liratekee.

### Izar aldakor urdin argitsurik garrantzitsuenak

* Eta Carinae
* S Doradus
* Pistola Izarra
* LBV 1806-20
* Sanduleak -69º 202a jada existitzen ez dena. Bere eztandak SN 1987A supernoba sortu zuen.
* P Cygni
* HD 269850 (R127)
* HD 269006 (R71)
* AG Carinae
* HR Carinae
* Wray 17-96
* AF Andromedae
* AE Andromedae
* HD 5980
* HD 160529
* HD 168607
* HD 168625

## Ikus, gainera

* Izar distiratsuenen zerrenda
* Izar eboluzioa
* Wolf Rayet izar
* Hipererraldoi hori

## Kanpo estekak

* Datuak: Q742741
* Multimedia: Luminous blue variable stars / Q742741
# Izar berde (astronomia)

Izar berdea, astronomian, ilusio optiko baten bidez berdea dirudien izar zuri edo urdin bat da. Jatorriz ez dago berezko izar berderik, izarren koloreak gorputz beltz erradiazioaren araberakoak baidira, inoiz ez berdeak. Halere, zenbait behatzaileen begietara berdeak diruditen izarrak badaude, Hau maiz, objektu gorriak ilusio optikoaren bidez berdexkak agertzearen ondorioa da. Adibidez, Antares izar gorriak, bere inguruko zenbait izar berdexkak agertarazten ditu.

## Kanpo estekak

* Zer dela eta ez dago izar berderik?, Phil Plait (Ingelesez)
* Datuak: Q17019210
* Multimedia: Green stars (astronomy) / Q17019210
# Izar bikoitz optiko

Astronomian izar bikoitz optiko edo izar bitar optiko, Lurretik ikusiak elkarrengandik oso gertu daudela diruditen arren, benetan elkarrengandik oso urruti dauden eta grabitate bidezko elkarren loturarik ez duten bi izarri deritze. Zentzu honetan, berezko izar bitarren ezberdinak dira, non bi izarrak elkarrengandik oso gertu dauden eta amankomuneko masa zentro baten inguruan biratzen duten.
Izar bikoitz optikoak izar bitarretatik denbora epe luze batean eginiko behaketen bidez ezberdintzen dira, ohi urteak. Mugimendu erlatiboak lineala badirudi, ziur esan daiteke mugimendua soilik izarren mugimendu propioaren ondorio dela eta izar bikoitz optikoak osatzen dituztela. Benetako izar bitar baten kasuan, posizio angelua pixkanaka aldatzen da, eta bi izarren arteko distantzia gehiengo eta gutxiengo baten artean aldatzen da.

## Ikus, gainera

* Izar bikoitz

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3037794