# Erango

Erango Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Agaramont eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 49,4 kilometrora. Altuera 12 eta 142 metro artekoa da, eta 5,30 km²-ko azalera hartzen du. 2021eko urtarrilaren 1a egunean 178 biztanle zituen.
Erango Xarnegu Herriko herri tradizional txiki bat da, non gaskoiar eta euskal kulturaren eraginak nahasten diren, historian zehar Gaskoiniako probintziakoa izan baitzen, nahiz eta jatorrian eta gaur egun nafarra izan. Udalerriko lehen giza aztarnak Paleolito garaikoak dira (17 000tik 10 000 urte atzera), Bourrouilla haitzuloan aurkitutakoak. Zohotatik datorren Lauhiraze ibaiak zeharkatzen du. Lurraldearen zatirik handiena laua da, eta jarduera nagusia nekazaritza da.
Bertako biztanleak erangoarrak dira.

## Izena

Erango beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* frantsesez: Arancou
* nafar erromantzez edo aragoieraz: Arancón
* okzitanieraz: Aranco
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* Aranchoen (1100)
* Aranque (1119)
* Arancoe (1200)
* Aranquein (1246)
* Arancoeyn (1305)
* Aranquoeu (1328)
* Arancoenh (1360)
* Arrancoeynh (1372)
* Arenchu (1400)
* Aranco (1584)
* Errangua (1823)
* Arancou (1863)
* Errango (1961)
* Erango (1978)
* Erango (2003)

### Etimologia

Jean-Baptiste Orpustanentzat, Erango "haran" euskaratik dator, baina bi aukera proposatzen ditu: (h)aran + goien > arangoi > arango (goialdeko harana) edo (h)aran + -ko + gain > arankoain > arankoin > aranko (haran txikiko gaina). Gaskoiz /g/ soinua isilarazteak berez oso hurbil dauden /g/ eta /k/ soinuak trukatzen laguntzen du. Hori Euskal Herriko beste leku batzuetan ere gertatzen da (gaztelu / kastillu, gurutze / kurutz...).
Bénédicte Boyrie-Féniék Orpustanen lana osatzen du adieraziz hasierako a- "a' protetiko" batekin nahastu zutela (Arrotxapea edo Arrokiaga kasuen bezala), XVIII. mendeko ohiko fenomenoa, eta horregatik batzuetan -r- eta beste batzuetan -r- agertzen da.

## Geografia
### Ingurune naturala

Biduze ibaiaren eta Paueko ibaiaren ibaiadar bana igarotzen dira udalerritik.

### Udalerri mugakideak

* Akamarre ipar-mendebaldean.
* Burgue-Erreiti hego-mendebaldean.
Udalerria mugakidea da Bearnorekin ekialdean.

### Etxeak eta Auzoak

* Aranbide
* Arnauchaus
* Bachocq
* Le Bayle
* Bergerata
* Camou
* Sabai
* Condéranne
* Duc
* Garaiko Borda
* Lacoste
* Lacrouts
* Lagoubette
* Laraillet
* Larraldote
* Lastaillades
* Lauga
* Lespiauc
* Le Long
* Loustalet
* Mongette
* Mouliot
* San Martin
* Saussa

## Historia

1973ko urtarrilaren 1ean, Burgue, Erango eta Erreiti herriak batu egin ziren udalerri bakar bat osatzeko. 1977ko azaroaren 15ean, Erango berriz bihurtu zen independente. Dena dela, Burgue eta Erreitik baturik jarraitzen dute gaur egun.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 336 | 353 | 358 | 357 | 378 | 379 | 334 | 378 | 366 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 331 | 316 | 310 | 285 | 306 | 289 | 263 | 260 | 265 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 270 | 275 | 256 | 239 | 238 | 224 | 228 | 205 | 211 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 192 | 145 | 124 | 122 | 122 | 108 | 120 | - | - |
Oharra: 2004ko biztanleria, INSEEk emaniko behin-behineko datua da.

## Ekonomia

Udalerriko ekonomia laborantzan oinarriturik dagoen arren, kareharriaren ustiapenerako harrobi bat badago.

## Ondasun nabarmenak

* XVII eta XVIII. mendeko hainbat etxe eta baserri
* Donejakue Bidean kokaturiko XIII. mendeko Jasokundearen eliza. Portale gotiko ederra du eta elizari itsatsita garbilekua ere badago.

## Oharrak

* ↑ /eʁ̞ánɣ̞ò/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren silaban eta kamutsa azken silaban

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Erango - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).

## Ikus, gainera

* Agaramont
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak

* Erangoko Udalako webgune ofiziala
* Datuak: Q197127
* Multimedia: Arancou / Q197127
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Erango