OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Tuterako merindadea

Tuterako merindadea Nafarroako hegoaldean dagoen lurraldea da. Hiriburua Tutera da, eta Erriberako eskualdearen zati gehiena barne hartzen du. Ebro ibaiak zeharkatzen du.
23 udalerrik osatzen dute, 1526,7 km²-ko azalera dauka eta 93.000 biztanle zituen 2011an (97.457 2014an).

## Geografia
### Kokapena

Mugakideak hauek ditu: iparraldean Zangozako merindadea eta Erriberriko merindadea, mendebaldean Errioxako probintzia eta hegoalde eta ekialdean Cinco Villas (Zaragozako probintzia).

### Inguru naturala

Merindadearen ekialdean Errege Bardea dugu, biosfera erreserba izendatua. Basamortuzko paisaia idorra da, muinoek ("cabezos") osatutakoa.

## Udalerriak

* Tutera: 35.026 biztanle (2011an).
* Corella: 7.925.
* Cintruenigo: 7.819.
* Castejón: 4.163.
* Cascante: 3.971.
* Murchante: 3.785.
* Ribaforada: 3.688.
* Cortes: 3.255.
* Alesbes: 2.922.
* Ablitas: 2.649.
* Zarrakaztelu: 2.565.
* Fustiñana: 2.550.
* Valtierra: 2.492.
* Arguedas: 2.366.
* Buñuel: 2.347.
* Fitero: 2.210.
* Cadreita: 2.099.
* Cabanillas: 1.477.
* Monteagudo: 1.134.
* Mélida: 730.
* Barillas: 188.
* Tulebras: 124.
* Fontellas

## Ekonomia

Lodosako ubidea eta Bardeakoari esker, ur hornidura zabalduta dago Erriberako nekazaritza sostengatzeko, jarduera ekonomiko nagusia dena. Ortuak emandako fruituen artean Nafarroako zainzuria dugu, besteak beste.
Erriberako ardoa Nafarroa Jatorrizko Izendapena hartzen du, nahiz eta udalerri batzuek Errioxa Jatorrizko Izendapena jasotzen duten.
Industria upeltegi, olio eta kontserbagintzako erdiko enpresetan dago.

## Kultura ondasunak

* Tuterako gaztelua, katedrala, alde zaharra, Sta M Madalena eliza, Uharteko markesaren jauregia, San Adriango markesarena eta Monreal dorrea
* Ablitasko gaztelua
* Belver errota eta San Joan eliza (Cabanillas)
* Nabaskoze etxea (Cintruénigo)
* Torrecilla mausoleoa, Arte Sakratuaren museoa (Corella) eta Arrese etxea (Corella)
* Cortesko gaztelua
* Fiteroko monasterioa
* El Bocal (Fontellas)
* Tulebrasko monasterioa
* La Torraza (Valtierra)
* Olibako monasterioa (Zarrakaztelu)
* Martzillako gaztelua

## Ikus, gainera

* Nafarroako merindadeen zerrenda
* Tuteraldea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Tuterako merindadearen mapa
* Datuak: Q3571309
* Multimedia: Merindad de Tudela / Q3571309
# Tuterako politika

1979an demokrazia berrezarri zenetik Tuterak honako alkate eta hauteskundeak izan ditu:

## Hauteskundeak
### 2007ko hauteskundeak

Tuterako alkatetzan UPN alderdiko Luis Casadok errepikatu zuen 2007an. Udaleko 21 zinegotzietatik hamabi lortu zituen Nafarroako Herriaren Batasunak eta hortaz, gehiengo osoa. Baliogabeko botoak 272 izan ziren (emandako guztien %1,54) eta 256 boto zuri izan ziren (botoen %1,47). Abstentzioa %27,00koa izan zen.
Tuterako Udala (2007) :
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| UPN | 8.591 | 12 |
| PSN | 5.442 | 7 |
| Nafarroa Bai | 1.908 | 2 |
| NEB | 636 | 0 |
| CDN | 507 | 0 |

### 2011ko hauteskundeak

2011ko udal hauteskundeetan ere UPN (8 zinegotzi) izan zen bozkatuena, gehiengo absolutua galdu bazuen ere; jaitsiera horretan funtsezkoa izan zen PPk lortutako emaitza (4 hautetsi). PSNk (5) eta I-Ek (4) ere ordezkaritza lortu zuten, ez ordea NaBai 2011k, Bilduk eta DNEk. Boto kopuruetan 2007tik 2011ra izugarrizko gorabeherak egon ziren.
Tuterako Udala (2011) :
| Alderdia | Botoak | Zinegotziak |
| UPN | 5.400 | 8 |
| PSN | 3.651 | 5 |
| I-E | 2.868 | 4 |
| PP | 2.595 | 4 |
| NaBai 2011 | 536 | 0 |
| Bildu | 382 | 0 |
| DNE | 153 | 0 |

## Erreferentziak

* ↑ Emaitzak Berrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12268296
# Tuterako zentral nuklearra

Tuterako zentral nuklearra 1970eko hamarkadan Iberduero enpresak Nafarroako Tuteratik iparraldeara dagoen Arguedas udalerrian eraiki behar zuen zentral nuklear baten proiektua izan zen.

## Gladis del Estalen heriotza

1979ko ekainaren 3an, Tuteran, herrian eraikitzekoa zen zentral nuklearraren aurka antolatutako manifestazioan, goardia zibil batek Gladis del Estal emakume donostiarra tiroz hil zuen. Tirokatu zuen goardia zibila José Martínez Salas izan zen. Bi urte beranduago, 1981an Iruñean egindako irregulartasunez beteriko epaiketan, urtebeteko kartzela zigorrera kondenatu zuten.

## Plangintza nuklearreko beste zentralak

* Debako zentral nuklearra
* Ispasterko zentral nuklearra
* Lemoizko zentral nuklearra
* Tuterako zentral nuklearra

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Gladys del Estal Ekologistak Martxan webguneko artikulua.
* Datuak: Q12268298
# Tuterako kukulu

Tuterako kukuluak aza itxura duten 10 zentimetroko erromatar uraza nanoak dira. Luzangak eta lodiak dira; koloreak, bestalde, tonalitate ezberdinak ditu, kanpoko hostoetakoak berdeak izanik eta barnealdekoak, aldiz, horiak.
Zapore mingots dute, uraza arrunta baino gogorragoa. Tuteran eta inguruko herrietan ekoiztuak, normalean entsaladetan hartzen dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Nafarroako Gobernua. Tuterako Kukuluak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5776458
# Tuterako museoa

Tuterako Museoa Tuterako Decanal jauregian kokatutako Tuterako eta Erriberako ondarearen museoa da. 2000. urteko ekainaren 26an inauguratu zen, 1997 eta 2001 artean eraikinaren zaharberritze lanak egin ondoren eliz barrutiko etxe eta museo bilakaturik. Museoa Decanal jauregiak, Apezpiku jauregiak eta katedraleko klaustroak osatzen dute.

## Eraikina

XV. mende amaieran gotiko-mudejar estiloan eraikitako adreiluzko eraikuntza da. Eraikinaren fatxada nagusiak erdi puntuko arkuz osaturiko ate bat du. Lehen pisuan, berriz, italiar estiloko leiho errektangular bat du. Nahiz eta XV. mendeko eraikinak gaur egungo tamaina izan, XVIII. eta XIX. mendeetan hainbat birmoldaketa egin zitzaizkion eraikinari. Merced kaleko fatxadaren ertzean dekorazio mudejarraren zati bat mantentzen du. 1883 arte dorre mudejar bat zuen eraikinak.
Eraikinaren barrualdean aipagarria da igeltsuzko nerbioak dituen gangadun otoitz-kapera, baita gela pribatuetan kontserbatu diren egurrezko zola eta kasetoidurak.

## Museoa

Museoa gaien eta teknika artistikoen arabera banatua dago :
* San Diónisen kapera
* Ataria
* Klaustro erromanikoa
* Urregintza gela
* Arkeologia gela
* Ornamentuen gela
* Eskulturen gela
* Margoen gela
* Erretaulen gela

## Artelan esanguratsuak

* Tuterako katedraleko klaustroa
* Urre-koloredun toskazko ataifora islamiarra
* San Lukasen Taula gotikoa
* Jeronimo Boschi egozten zaion XVI. mendeko azken judizioaren margoa
* Vicente Berdusánen oihal gaineko olio-pintura
* Rafael Juan de Monzonek eginiko Tornamirako Erretaula
* Domingo de Segura Otazolak eginiko Don Martin de Susmaren Erretaula

## Kanpo loturak

* www.palaciodecanaldetudela.com (Gaztelaniaz)
# Tuterako setioa (1284)

Tuterako setioa 1284an gertatutako gudua izan zen, Aragoiar Gurutzadan zehar gertatutakoa.

## Aurrekariak

Martin IV.ak, Klemente IV.a ordezkatu ondoren, Petri Nagusia errege izendatu zuen. Honek Siziliar bezperen ondoren uhartea inbaditu zuenean, bere eskubideak galdu zituen baina 1283ko abuztuaren 27an de iure Aragoiko eta Valentziako errege eta Bartzelonako konde bilakatu zen.
1283an Eustakio Beaumarchèskoa Nafarroako gobernadoreak, lau mila zaldunen buruan, Aragoin sartu eta Ullgo gaztelua, Navardúnen, eta inguruko herriak bereganatu zituen. Handik gutxira, azaroaren 1 eta 11 artean, bertokoen eta batez ere Lésko jauna zen Augèr de Berbedàren laguntzari esker, Arango Harana guztiz okupatu zuen.
1284ko otsailaren 27an, Parisen, Martin IV.ak Filipe III.a Frantziakoaren bigarren semea zen Karlos Anjoukoa Aragoiko eta Valentziako errege eta Bartzelonako konde izendatu zuen.
Tartean Petri Nagusiak Albarracíngo setio arrakastatsua amaitu berria zuen. Horrela, Joanes Nuñez Larakoak Albarracíngo jaurerria galdu zuen aragoiarren alde eta Nafarroako Erresumak aliatu bat galdu zuen.

## Tuterako setioa

Irailean Petrik aurreko urteko inbasioari erantzuteko prest zegoen eta Tuterako baratzeak erasotzea erabaki zuen. Erregeak almogavarrei askatasuna eman zien eta hauek beldurra sortu zuten eskualdean.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Delamont, Ernest. La croisade de 1285 par Ernest Delamont. in: Histoire du roussillon..
* ↑ Valls Taberner, F.; Soldevila, Ferran. (1972). Història de Catalunya. 1 (3. argitaraldia), 187 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11907076
# Ulsan

Ulsan (koreeraz: 울산, ul.s͈an ahoskatua) Hego Koreako hego-ekialdeko metropoli-hiria da. 1.060 kilometro koadroko eremua du, eta 2017an 1.185.645 biztanle zituen.

## Geografia

Ulsan Koreako penintsularen hego-ekialdean dago, Japoniako itsasoaren ertzean, Busanen ipar-ekialdean.

## Klima

Datu klimatikoak (Ulsan, 1981–2010, muturrekoak 1931–egun) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.3 | 24.2 | 25.4 | 31.0 | 34.7 | 35.5 | 38.2 | 38.8 | 35.6 | 29.8 | 27.5 | 22.4 | 38.8 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 7.3 | 9.2 | 13.2 | 19.2 | 23.4 | 26.0 | 28.9 | 30.0 | 25.9 | 21.9 | 15.8 | 9.9 | 19.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 2.0 | 3.9 | 7.9 | 13.5 | 17.9 | 21.4 | 25.0 | 25.9 | 21.5 | 16.2 | 9.9 | 4.3 | 14.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -2.3 | -0.7 | 3.2 | 8.2 | 12.8 | 17.3 | 21.8 | 22.7 | 17.9 | 11.5 | 5.1 | -0.3 | 9.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -14.3 | -12.5 | -9.6 | -2.6 | 3.6 | 6.8 | 13.9 | 13.4 | 7.9 | 0.4 | -7.8 | -12.4 | -14.3 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 34.3 | 42.6 | 65.8 | 91.1 | 108.1 | 176.8 | 232.3 | 240.3 | 168.2 | 53.5 | 41.1 | 23.0 | 1277.1 |
| Prezipitazio egunak (≥ 0.1 mm) | 5.3 | 6.3 | 8.1 | 8.4 | 9.2 | 10.0 | 13.5 | 12.1 | 10.3 | 5.7 | 5.1 | 3.9 | 97.9 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.7 | 2.1 | 1.1 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.1 | 1.1 | 6.1 |
| Eguzki orduak | 190.7 | 176.4 | 187.5 | 207.2 | 215.4 | 172.7 | 151.5 | 167.3 | 150.0 | 193.7 | 182.0 | 194.6 | 2188.8 |
| Hezetasuna (%) | 49.6 | 51.9 | 57.6 | 60.3 | 66.1 | 73.3 | 78.9 | 77.7 | 75.7 | 67.2 | 59.9 | 52.4 | 64.2 |
| Iturria: Korea Meteorological Administration (eguzki orduak eta elur egunak) ||||||||||||||

## Ekonomia

Industria-gune garrantzitsua da (metalurgia, automobilgintza, ontzigintza, petrolio-findegiak, ehungintza, arrain-kontserbak). Merkataritza eta arrantza-portua ere dira aipagarri.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ South Korea: Administrative Division. citypopulation.de (Noiz kontsultatua: 2018-4-14).
* ↑ 평년값자료(1981–2010) 울산(152). Korea Meteorological Administration (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).
* ↑ 기후자료 극값(최대값) 전체년도 일최고기온 (℃) 최고순위, 울산(152). Korea Meteorological Administration (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).
* ↑ 기후자료 극값(최대값) 전체년도 일최저기온 (℃) 최고순위, 울산(152). Korea Meteorological Administration (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).
* ↑ Climatological Normals of Korea. Korea Meteorological Administration (Noiz kontsultatua: 2016-12-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41278
* Multimedia: Ulsan / Q41278
# Ulster (ibaia)

Ulster ibaia Alemaniako Turingia eta Hesse estatuak zeharkatzen dituen ibai bat da. Werra ibaiaren ezkerraldeko ibaiadarra da eta Weser ibaiaren arroaren zati da. Bere iturria Ehrenberg etik gertu dauden Rhon mendietan dago. Iparralderanzko ibilbidea du, Hilders, Tann, Geisa eta Unterbreizbach herriak zeharkatuz. Werra ibaian amaitzen du bere ibilbidea Philippstahl herrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q315588
* Multimedia: Ulster (Werra) / Q315588
# Ulster

Ulster —ingelesez eta eskozieraz— edo Ulaidh —irlanderaz— Irlandako lau probintzia tradizionaletako bat da; Belfast du hiriburua. Beste hirurak honako hauek dira: Leinster (Dublin da hiri handiena), Munster (Cork du hiri handiena) eta Connacht (Galway da hiri handiena).
Ulsterrek ia bi milioi biztanle ditu 24.481 kilometro karratutan. Belfasten, milioi erdi baino gehiago bizi dira. Hurrengo hiri handienak, Derryk, ozta-ozta 100.000 biztanle ditu.
Ulsterko zati bat Ipar Irlanda britainiar lurraldea da; beste zatia, Irlandako Errepublikan dago.

## Banaketa administratiboa

Probintziako bederatzi konderrietatik seik Ipar Irlanda osatzen dute, eta Erresuma Batuko zatia da gaur egun ere, Irlandako gainerako lurraldeek 1921ean estatu bereizia sortu arren. Jende askok, batez ere unionistek, Ipar Irlandako sei konderriei Ulster deitzen diete.
* Antrim (Aontroim)
* Armagh (Ard Mhacha)
* Down (An Dún)
* Fermanagh (Fear Manach)
* Derry (Doire)
* Tyrone (Tír Eoghain)
Hiru konderri aldiz Irlandako Errepublikaren barnean daude.
* Cavan (An Cabhán)
* Donegal (Dún na nGall)
* Monaghan (Muineachán)

## Hizkuntzak

Ulsterko gehienek hiberno-ingelesa (hots, ipar Irlandako ingelesaren aldaera) hitz egiten dute ama hizkuntza gisa.
Salbuespena Donegalgo gaeliko-hiztunak dira (Gaeltacht). Kantonera da hirugarren hizkuntza, Belfasteko Txinako etorkinak direla eta. Izan ere, Belfast da Europako per capita txinatar jatetxe gehien duen hiria. Eskozieraren Ulsterko aldaera ere —Ulsterko eskoziera— mintzatzen da Antrim, Down, Derry eta East Donegalen.

## Gaeltachteko herriak

Hauek dira Ipar Irlandako irlanderadun herriak, Donegalgo konderrian kokatuta daudenak:
* Árainn Mhór (Arranmore).
* Gaoth Dobhair (Gweedore).
* Gleann Cholm Cille (Glencolmcille).
* Gort a' Choirce (Gortahork).
* Na Dúnaibh (Downings).
* Oileán Toraigh (Tory Island).
* Rann na Feirste (Rannafast).

## Pertsonaia ezagunak

* C. S. Lewis (1898-1963), ingelesezko idazlea.
* Séamus Ó Néill (1910-1986), irlanderazko idazlea.
* Ian Paisley (1926-2014), politikaria.
* John Hume (1937-), politikaria.
* David Trimble (1944-), politikaria.
* Van Morrison (1945-), abeslaria.
* George Best (1946-2005), futbolaria.
* Stephen Rea (1946-), aktorea.
* Gerry Adams (1948-), politikaria.
* Martin McGuinness (1950-2017), politikaria.
* Liam Neeson (1952), aktorea.
* Kenneth Branagh (1960), aktorea.
* Rory Best (1982-), errugbilaria.
* Rory McIlroy (1989-), golfaria.
* Janet Devlin (1994- ), abeslaria

## Erreferentziak

* 1 2 154. araua. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2011-04-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q93195
* Multimedia: Ulster / Q93195
# Ulster (New York)

Ulster Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Ulster konderrian dago, New York estatuan. 12.660 biztanle ditu, 28,88 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Ulster konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q387839
* Multimedia: Ulster, New York / Q387839
# Ulrome

Ulrome, Ingalaterrako ekialdean dagoen udalerri bat da, Ekialdeko Yorkshire konderrian.
2011n 239 biztanle zituen.
* Datuak: Q6559150
* Multimedia: Ulrome / Q6559150
# Ulsnis

Ulsnis Alemaniako udalerria da. Schleswig-Holstein estatuan kokatuta dago, [[Schleswig-Flensburg barrutia|Schleswig-Flensburg]] barrutian. 2014an 671 biztanle zituen 19,81 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q302891
* Multimedia: Ulsnis / Q302891
# Ulstein

Ulstein Norvegiako udalerria da. Møre og Romsdal konderrian kokatua dago. 97.28 km² ditu eta 6.946 biztanle ditu.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Hareid Herøy Giske

## Kanpo estekak

* Datuak: Q493961
* Multimedia: Ulstein / Q493961
# Ulsta

Ulsta, Eskoziako Shetland uhartediko herri bat da. Ferria Toftera Shetland irlan hemendik ateratzen da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7879929
* Multimedia: Ulsta / Q7879929
# Ulriksdal jauregia

Ulriksdal jauregia (suedieraz: Ulriksdals slot) Suediako erregeen jauregietako bat da. Solna hirian dago, Stockholm erdigunetik 6 km eskasera, Edsviken golko estuaren ertzean.

## Historia

1643-45 artean eraiki zuen Jacob De la Gardie Lordak eta Jacobsdal izena eman zion. 1669an Hedwig Eleonora erreginak erosi zuen eta Nicodemus Tessin Zaharrari birmoldatzeko eskatu zion. 1684an izena aldatu zuen Ulriksdal bihurtuz, bere biloba zen Ulric printzeari emateko baina hau urtebete baino ez zituela hil zen.
XVIII mendean errege familiaren egoitza nagusietakoa izan zen eta 1753an antzokia ere eraiki zuten jauregiaren ondoan. 1821ean bertan behera utzi zuten eta 1822 eta 1849 artean soldadu beteranoen ospitale izan zen. Ondoren bertan behera gelditu zen berriz ere, harik eta 1865ean Karlos XV.ak udako egoitza bihurtu zuen arte.
1986an publikoari ateak ireki zizkion.

## Arkitektura

Jauregiak hainbat eraikin aipagarri ditu:
* Confidencen antzokia: 1670ko eraikina 1753an antzoki bihurtu zutena. Suedia guztiko antzoki rokoko zaharrena da.
* Kapera 1662an eraiki zen originala baina gaur egungoa 1865ekoa da.
* Orangery negutegia.

## Iruditegia

* Barnealdea.
* Confidencen antzokia.
* Kapera.
* Orangery negutegia.
* Parkea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q176860
* Multimedia: Ulriksdals slott / Q176860
# Txabakanozko Wikipedia

Txabakanozko Wikipedia Wikipediaren zanboangako txabanako hizkuntzako edizioa da. 2009ko urriaren hasieran 836 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 185.a zen.

## Kanpo estekak

* Txabakanozko Wikipedia
* Datuak: Q8575930
# Twynholm

Twynholm, Eskoziako herri bat da, Dumfries eta Galloway eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q489551
* Multimedia: Twynholm / Q489551
# Tx

Tx edo tx euskal digrama bat da.

## Erabilera idatzia historian
### Euskara

Tx eta tx digramak egun euskarazko /tʃ/ txistukari afrikari sabaikaria adierazteko erabiltzen da. Euskarazko lehen testuetan batez ere ⟨ch⟩, ⟨tch⟩ eta ⟨x⟩ erabili baziren ere, Joan Filipe Belak XVIII. mendean ⟨tx⟩ erabili zuen gaurko ⟨tx⟩ eta ⟨ts⟩aren soinuak adierazteko.
Digrama XX. mende hasieran zabaldu zen Euskal Herriko hegoaldean, Sabino Arana 1888an ⟨tx⟩ idazten hasi zenetik. Henrike Knörrek iradoki zuen Aranaren ideia hura Bartzelonan hartu zuela, 1883 eta 1888 urteen artean han bizi zelarik: ⟨tx⟩ katalanez ere erabiltzen da, euskarazko soinu berarekin, Erdi Arotik gaur arte.

## Oharrak

* ↑ Adibidez, Etxepare eta Lazarragako testuetan ⟨ch⟩ dugu, Leizarraga eta Axularrenetan ⟨tch⟩, eta Oihenartek ⟨x⟩ erabili zuen.
* ↑ XVII. mendean, Tartasek ere ⟨tx⟩ erabili zuen gaurko ⟨ts⟩ adierazteko.

## Erreferentziak

* ↑ Zuazo, Koldo. (2005). Euskara batua. Ezina ekinez egina. Elkar ISBN 84-9783-316-3..
* ↑ Peillen, Txomin. (1983). «Bela-ko zaldunaren Zuberotar hiztegia, XVIII.mendean» Fontes Linguae Vasconum 41-42: 127-146..
* ↑ Knörr, Henrike. (1991). «Acerca de la normativización de la lengua vasca» Revista de lenguas y literaturas catalana, gallega y vasca 1: 145-164..
* ↑ Frías, Xavier. (2001). «Introducción a la ortografía iberorrománica medieval» Ianua. Revista Philologica Romanica Suplemento 02.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11953799
# Twyn-yr-Odyn

Twyn-yr-Odyn, Galesko herrixka bat da, Vale of Glamorgan konderrian. Cardiff hiriburuaren mendebaldean dago, Culverhouse Cross udalerriaren hego-mendebaldean, eta Wenvoe eta St Lythans udalerrietatik hurbil.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7859536
# Tx'ari

Tx'ari (asomtavruli; Ⴝ, nuskhuri; ⴝ, mkhedruli; ჭ) hiru georgiar alfabetoetako 33. letra da. Georgiar numeralen sisteman 5.000ko balioa du. kontsonante sabaikari-hobikari eiektibo afrikari bat da, euskarazko "tx" bezala ahoskatzen da.

## Letra

| asomtavruli | nuskhuri | mkhedruli |
| U+10BD | U+2D1D | U+10ED |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2957584
* Multimedia: Asomtavruli letter Ch'ari / Q2957584
# Twyla Tharp

Twyla Tharp (Portland, Indiana, 1941eko uztailaren 1a) estatubatuar dantzaria eta koreografoa da. Dantzan hasi aurretik, musika ikasi zuen. Dantzan, Anna Pavlova dantzariarekin hasi zen, eta dantza-mota guztiak landu zituen (klakea, dantza modernoa eta abar). Paul Taylorren konpainian aritu ondoren, lehenengo koreografiak antolatu zituen: Tank Drive (1965) eta Tam (1967) abangoardiako esperimentu gisa aurkeztu ziren. Oso ondo zaintzen du musikaren eta dantzaren arteko harremana, eta ospetsu egin zen bere estilo bizia, jazz, rock eta jerkarekin nahasia, Push Comes to Shove (1977) eta Sinatra Suite (1983) lanetan. Zineman, Hair (1978), Ragtime (1980), Amadeus (1984) eta Soleil de nuit (1985, Barishnikovekin) filmetako dantzak sortu zituen. American Ballet Theatreko zuzendari artistikoa izan zen Barixnikovekin 1988tik 1989ra. Parisko operan dantza-zuzendaria zela, As Time Goes By lana gehitu zion hango errepertorioari, eta Rules of the Game (1989) sortu zuen. Isabelle Guérin eta Patrick Dupondentzat Grand Pas, Rythm of the Saints (1991) lana osatu zuen 1991n. Bestalde, hiru liburu idatzi ditu Tharpek: Push Comes to Shove autobiografia (1992), The Creative Habit: Learn It and Use It for Life (2003) eta The Collaborative Habit (2009).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Twyla LTharpen web-orria
* Datuak: Q454336
* Multimedia: Twyla Tharp / Q454336
# Txaba-Yerdiko eliza

Txaba-Yerdiko eliza (Inguxeraz: ТкъобIa–Ерды; errusieraz: Храм Тхаба–Ерды; georgieraz: ტყობა-ერდი) Erdi Aroko kristau eraikin baten erorkinak dira, Errusiako Federazioan dagoen Inguxetia Errepublikaren handiena.

## Kokapena

Asin ibaiaren arroilan dago, Asa ibaiak sortua, Jairaj eta Pui aulen artean, Dzheiraj raionen. Estatuak babesten du monumentua, eta Dzheiraj-Asin Historia eta Arkitektura Museoaren eta Natur Erreserba barruan dago. Txaba-Yerdiko eliza Inguxetiako lau monumentu federaletako bat da. Beste hirurak hauek dira: Albi-Yerdiko eliza, Borga-Kash eta Miatsil islamiar mausoleoak.

## Historia

Eraikina 1781ean deskribatu zuen lehen aldiz iturrietan Städer errusiar armadako ofizialak, Ipar Kaukasora egindako bidaiei buruzko kontakizunengatik ezaguna. 1880ko hamarkadaz geroztik, Errusiako, Georgiako eta Inguxetiako hainbat adituk aztertu dute monumentua. 1969 eta 1971 artean, aditu talde batek, L. Jimshiashvili arkitektoa eta G. Ghambashidze arkeologoa buru zirela, irismen handiko ikerketa bat egin zuten eremuan, eta eliza berreraiki zuten haren kontserbazioa ziurtatzeko. Espedizioak, halaber, elizaren izenari buruzko interpretazio berri bat eskaini zuen: onartutako "Bi Mila Santuen eliza" bertsioaren ordez, ikertzaileek iradokitzen zuten izena Santo Tomas izenetik eratorria izan zitekeela.
Ebidentzien arabera, egiturarik zaharrenak VIII. eta IX. mendeak baino lehenagokoak dira, orduan birmoldatu baitziren. Tenplua, dirudienez, Georgiako Tamar erreginaren erregealdian erabat berreraikia izan zen, 1184 eta 1213 bitartean, eta azken aldiz berregituratua XV. eta XVI. mendeetan.
Jatorrian, eliza Georgiako Erdi Aroko eliza tipikoa zen, oinplano basilikala eta hiru habearte zituena, baina berreraikitzaileek inguxetia menditsuaren tradizioko hainbat elementu sartu zituzten haren arkitekturan. Eskualdearen azken islamizazioak eliza bertan behera uztera eraman zuen. Dena dela, eraikina klanen batzarretarako biltoki gisa erabiltzen jarraitu zen, arazo komunak eztabaidatzeko eta hainbat ospakizun egiteko.
Elizak erliebezko eskultura-zatiak ditu fatxadetan, eta apaingarriak erlaitzetan eta arkuetan. Georgierazko inskripzio baten zati bat ere ikus daiteke.
2008an indusketa berriak egin ziren, eta, horien ondorioz, inskribatutako harrizko lauza bat eta aurreko eraikinetako beste egitura batzuk aurkitu ziren. 2012ko azaroaren 10ean, liturgia ortodoxoa ospatu zen berriro elizan.

## Iruditegia

* Fatxadaren zehaztasuna.
* Elizaren barrualdea.
* Irudia.
* Albo batetik ikusita.

## Erreferentziak

* ↑ Horrela izango balitz Errusiako eliz zaharrenetariko bat izango zen.
* ↑ https://web.archive.org/web/20090923192243/http://www.ingushetia.org/history/monument/33.html
* ↑ https://pravoslavie.ru/27785.html
* ↑ http://www.patriarchia.ru/db/text/2585592.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3650574
* Multimedia: Tkhaba-Yerdy / Q3650574
# Twyford (Berkshire)

Twyford, Ingalaterrako hegoaldean dagoen udalerri bat da, Berkshire konderrian.
2021ean 12.101 biztanle zituen.
* Datuak: Q1774391
* Multimedia: Twyford, Berkshire / Q1774391