OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Isobutanol

Isobutanola (IUPAC: 2-metilpropan-1-ola) konposatu organiko bat da (CH$_3$)$_2$CHCH$_2$OH formularekin. Likido kolorge eta sukoia da, usain bereizgarri batekin. Bere isomeroen artean n-butanola, 2-butanola, eta tert-butanola daude, horiek guztiak askoz garrantzitsuagoak industrian.

## Produkzioa

Isobutanola propilenoatik abiatuz prestatzen da bi urratsetako prozesu baten bidez. Lehen urratsean, propilenoa karbono(II) oxidoz eta hidrogenos errekazionaraziz butanala eta 2-metilpropanala sintetziatzen dira.
Bigarrenean, 2-metilpropanala hidrogenoz erreduzitzen da isobutanola lortuaz.

## Erabilera

Isobutanolaren eta 1-butanolaren erabilerak antzekoak dira eta usu trukagarriak dira. Erabilera nagusiak bernizetan eta esterren aitzindari moduan dira. Isobutanola bioerregaien osagarrietako bat da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Hahn, Heinz-Dieter; Dämbkes, Georg; Rupprich, Norbert. (2000). «Butanols» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (American Cancer Society) doi:10.1002/14356007.a04_463. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ (Ingelesez) Peralta-Yahya, Pamela P.; Zhang, Fuzhong; del Cardayre, Stephen B.; Keasling, Jay D.. (2012-08). «Microbial engineering for the production of advanced biofuels» Nature 488 (7411): 320–328. doi:10.1038/nature11478. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* Datuak: Q151797
* Multimedia: Isobutanol / Q151797
# Isoceras

Isoceras Cossidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Isoceras kruegeri da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Isoceras bipunctata | daturik gabe |
| Isoceras bipunctatum | daturik gabe |
| Isoceras huberi | daturik gabe |
| Isoceras kaszabi | daturik gabe |
| Isoceras kruegeri | daturik gabe |
| Isoceras saxicola | daturik gabe |
| Isoceras shevnini | daturik gabe |
| Isoceras teheranica | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13936418
* Espezieak: Isoceras
# Hidrofobia

Substantzia bat hidrofoboa da (grezieratik, υδρο, hydro = ura, eta Φόϐος,, phobos = beldurra), propietate fisiko gisa urarekiko afinitaterik ez duenean edo ura aldarazten duenean. Molekula hidrofoboak ez-polarrak izateko joera dute, eta, beraz, nahiago dituzte disolbatzaile neutroak edo ez-polarrak. Uretako molekula hidrofobikoak elkartu egiten dira maiz, eta onddoen antzeko mikelioak eratzen dituzte. Gainazal hidrofobikoetako urak ukipen-angelu handia du. Molekula hidrofobikoen adibideak dira, besteak beste, alkanoak, olioak eta koipeak. Material hidrofoboak olioa eta bestelako koipeak ateratzeko, koipe-isuriak kontrolatzeko eta konposatu polarrik gabeko konposatuak ateratzeko bereizketa kimikoko prozesuak egiteko erabiltzen dira. Hidrofobikoa eta lipofilikoa antzera erabiltzen dira (koipea gustatzen zaio); hala ere, bi terminoak ez dira sinonimoak. Substantzia hidrofobikoak, eskuarki, lipofilikoak izaten dira; baina badira salbuespenak, esaterako, silikonak eta fluorokarboniak.

## Ikuspuntu kimikoa

Termodinamikaren arabera, materia energia-egoera baxuan egon nahi da, eta loturek energia kimikoa murrizten dute. Ura elektrikoki polarizatuta dago, eta hidrogeno-loturak sortzen ditu barruan, eta horrek bere propietate bereziak ematen dizkio. Baina hidrofoboak elektrikoki polarizatuta ez daudenez eta, gainera, hidrogeno-loturak sortzeko gai ez direnez, urak aldaratu egiten ditu hidrofoboak, eta elkarrekin lotu. Horrek eragiten du interakzio hidrofoboa. Horrela, bi fase nahastezinak (hidrofoboaren kontrako hidrofiloa) aldatu egingo dira eta fasearteko azalera minimoa izango da. Efektu hori fase-bereizketa deritzon fenomenoan ikus daiteke.

## Superhidrofobotasuna

Loto-landareen hostoen gisako gainazalak oso zailak dira bustitzen. Tanta ultrapasoen ukipen-angelua 150°-koa da, eta transbordo-angelua 10°-tik beherakoa.

## Erreferentziak

* ↑ Aryeh Ben-Na'im Hydrophobic Interaction Plenum Press, New York ISBN 0-306-40222-X
* ↑ Goss, K. U. and R. P. Schwarzenbach (2003): "Rules of Thumb for Assessing Equilibrium Partitioning of Organic Compounds: Successes and Pitfalls." JOURNAL OF CHEMICAL EDUCATION 80(4): 450–455. Enllaç al resum
* ↑ Wang, Shutao. (2007). «Definition of superhydrophobic states» Advanced Materials 19: 3423–3424. doi:10.1002/adma.200700934..

## Kanpo estekak

* Proteinen hidrofobikotasuna kalkulatzeko eta zehazteko tresna baten web gunea. Artxibatuta
* Hidrofobotasunari buruzko berriak eta ezagutza biltzen dituen webgunea
# Hidrofilo

Hidrofiloa (grezierazko ὕδωρ, hydor, "ur" + φιλος, filos, "zale") ura gogoko duen molekula ororen portaera da. Disoluzio edo koloide batean, partikula hidrofiloek, elkartu eta ura ukitzen mantentzeko joera dute. Molekula hidrofiloak, aldi berean, lipofoboak dira, hau da, lipidoak ez dituztela gogoko. Kontrakoa, lipofiloa izango litzateke.

## Ikus, gainera

* Ur

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192197
# Hidroformilazio

Hidroformilazioa edo oxo prozesu edo oxo sintesia prozesu industrial bat da aldheidoak sintetizatzeko alkenoetatik abiatuta. Erreakzioa, finean, da formilo talde bat (CHO) eta hidrogeno-atomo bat eranstea karbono-karbono lotura bikoitz bati. Inportantea da aldehidoak usa daitezkeelako konposatu asko sintetizatzeko lehen gai gisa. Adibidez, aldehidoak hidrogenatzean alkoholak sintetiza daitezke.
Erreakzioa gertatzeko katalizatzaileak ezinbestekoak dira. Historikoki kobalto-katalizatzaileak usatu izan dira, HCo(CO)$_4$ (kobaltotetrakarbonil hidruro) adibidez. 1970eko hamarkadaz geroztik rodio-katalizatzaileak nagusitu dira. Erreakzioa presio handian (10 eta 100 atm bitartekoak) eta 40 eta 200 C arteko tenperaturak

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Franke, Robert; Selent, Detlef; Börner, Armin. (2012-11-14). «Applied Hydroformylation» Chemical Reviews 112 (11): 5675–5732. doi:10.1021/cr3001803. ISSN 0009-2665. (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
* ↑ (Ingelesez) Ojima, Iwao; Tsai, Chung-Ying; Tzamarioudaki, Maria; Bonafoux, Dominique. (2000-09-05). John Wiley & Sons, Inc. ed. «The Hydroformylation Reaction» Organic Reactions (John Wiley & Sons, Inc.): 1–354. doi:10.1002/0471264180.or056.01. ISBN 978-0-471-26418-7. (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
* ↑ (Ingelesez) Cornils, Boy; Herrmann, Wolfgang A.; Rasch, Manfred. (1994-11-17). «Otto Roelen, Pioneer in Industrial Homogeneous Catalysis» Angewandte Chemie International Edition in English 33 (21): 2144–2163. doi:10.1002/anie.199421441. ISSN 0570-0833. (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
* ↑ Hartwig, John F.. (2010). Organotransition metal chemistry : from bonding to catalysis. ISBN 978-1-891389-53-5. PMC 310401036. (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
* ↑ (Ingelesez) «"Aldehydes from olefins: cyclohexanecarboxaldehyde"» orgsyn.org (Organic Syntheses. 57): 11. (Noiz kontsultatua: 2023-01-11).
* Datuak: Q899181
* Multimedia: Hydroformylation / Q899181
# Hidrogenazio

Hidrogenazioa esaten zaio substantzia bat hidrogenoarekin konbinatzen den prozesu kimikoari. Substratu ohikoenak konposatu organiko asegabeak izaten dira, hala nola, alkenoak, alkinoak, konposatu aromatikoak, zetonak eta nitriloak. Eskuarki katalizatzaileen bidez egiten da. Katalizatzaileak platinoaren , paladioaren, rodioa edo iridioaren gisako trantsizio-metalak izaten dira.
Hidrogenazioak garrantzia handia du elikagaien, petrolioaren eta botiken industrian.
Kontrako erreakzioari, hots, konposatu bati hidrogeno-atomoak kentzeari deshidrogenazioa esaten zaio, esaterako, alkano bat alkeno bihurtzean.

## Adibideak

Azido maleikoa hidrogenatzean azido sukzinikoa lortzen da paladio katalizatzaile moduan usatuz.
1-Butanola polimeroak eta disolbatzaileak prestatzeko baliatzen da. Uretan oinarritutako margoetan, adibidez, maiz aurkitzen den kodisolbatzailea izaten da. Prozedura tradizionalean 1-butanola bi faseko erreakzio baten bidez sintetizatzen da azetaldehidotik abiatuta. Lehenean bi molekula azetaldehidok erreakzionatze dute krotonaldehidoa emanez. Hau hidrogenatuz sintetizatzen da 1-butanola. Egun gehiago baliatzen den propilenoaren hidroformilazioan, atzen urratsa bitarteko produktu den butanalaren hidrogenazioa da.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).
* ↑ Amoa, Kwesi. (2007-12-01). «Catalytic Hydrogenation of Maleic Acid at Moderate Pressures» Journal of Chemical Education 84 (12): 1948. doi:10.1021/ed084p1948. ISSN 0021-9584. (Noiz kontsultatua: 2021-03-02).
* ↑ Vicario Hernandez, Jose Luis & Moreno Benitez, Maria Isabel. (2009). Kimika organiko industriala. EHU, 74-75 or. ISBN 978-84-692-7831-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q214166
* Multimedia: Hydrogenation reactions / Q214166
# Hidrofono

Hidrofonoa transduktore elektroakustikoa da. Urpean edo beste likido batean hotsak (oszilazio akustikoak) jaso eta korronte elektriko (oszilazio elektriko) bihurtzen dituen gailua da. Urpeko soinuak jasotzen ditu hidrofonoak, hau da, mikrofonoak airean egiten duena egiten du hidrofonoak itsasoan. Hidrofono modernoek, helizeen hotsa detektatzeaz gainera, itsaspekoen barruko hotsak ere detektatzen dituzte. Sonarretan erabiltzen da. Erabilera militarrak (itsaspekoak detektatzeko) eta meteorologikoak ditu.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q798062
* Multimedia: Hydrophones / Q798062
# Ipar Koreako bandera

Koreako Herri Errepublika Demokratikoko bandera :
| Erabilera | |
| Proportzioa | 1:2 |
| Erabakia | 1948 |
| Koloreak | Gorria Urdina Zuria |
Ipar Koreako bandera bost xingolaz osatua dago: urdina, zuria, gorria, zuria eta urdina.
Kolore urdinak herriaren bake desira irudikatzen du, gorriak Sozialisten adore iraultzailea itxuratzen du, eta zuriak (Koreako ohiko kolorea) Koreako Herri Errepublika Demokratiko idealen gardentasuna eta bere berjabetasun abertzalea. Bost ziztetako izar gorriak Koreako Langileen Alderdiaren aitzindaritza aurkezten du. Eta biribil zuriak yin eta yang-ren ikurra gogorarazten digu, korear kulturaren ohiko ikurra.
Bandera hau Jutxe 37ko (1948) irailaren 8an onartua izan zen.
136 kiloko Koreako Herri Errepublika Demokratikoko bandera munduko masta handienean kulunkatzen da Kijŏng-dong-en, bi Koreen arteko mugan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q103064
* Multimedia: National flag of North Korea / Q103064
# Ipar Liga

Ipar Liga (italieraz, Lega Nord per l'indipendenza della Padania ezagunagoa Lega Nord [LN] bezala) Italiako Padania eskualdeko alderdi politiko bat da. 1991ko urtarrilaren 8an Umberto Bossi politikariak sortu zuen. Gaur egun alderdi honek federalismoa eta erregionalismoa defendatzen ditu, halere bere hastapenetan Padania eskualdeko independentzia eskatzera ere iritsi zen.

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .

## Kanpo estekak

* Ipar Liga alderdiko web gunea (Italieraz)
* Datuak: Q47750
* Multimedia: Lega Nord / Q47750
# Ipar Korea eta Hego Korea arteko muga

Ipar Korea eta Hego Korea arteko muga estatu bien arteko muga internazionala da. Gaur egun, Koreako gune desmilitarizatuak markatutako lurreko muga batek eta mendebaldeko sekzioko itsas muga batek osatzen dute, eta muga horretatik sortzen da Iparraldeko Muga-Lerroa. Bi estatuen arteko muga 237 kilometro luze da. Muga lau kilometroko zabalerako tarteko zerrenda de Koreako gune desmilitarizatuaren erdian dago. Sistema guztiaren ondorioz, bi estatuen arteko muga munduko muga militarizatuena da.

## Historia

Korearren arteko mugaren sorrera 1945eko Jaltako Batzarraren akordioetatik dator. Bertan, Estatu Batuek eta Sobietar Batasunak, Japoniako Inperioak Bigarren Mundu Gerraren amaieran porrot egin ondoren Koreako penintsularen okupazio militar bateratua adostu zuten. Iparraldeko 38. paraleloa bi eremuen arteko muga teorikoa izan zetzala adostu zuten.
Baina laster, bi superpotentzien arteko desadostasunak agertuko ziren Korearen etorkizun politikoan. Mendebaldekoek hauteskunde libreak egin zituzten hegoaldean "Koreako Errepublika" sortzeko, eta iparraldean, berriz, erregimen komunistek "Koreako Herri Errepublika Demokratikoa" sortzearen alde egin zuten. 1950ean, bi erregimen antagoniko horien artean Koreako gerra piztu zen.
Gatazkaren lehen hilabeteetan, frontea oso gorabeheratsua zen: Ipar Koreak, penintsula ia osoa okupatzean abantaila izan arren (1950eko iraila), MacArthur jeneralaren indar estatubatuarren kontraeraso bat jasan zuten. NBEren agindupeko atzerriko tropen laguntzarekin, estatubatuarrek azaroan egoera erabat irauli zuten hegokorearren alde. Txinatar "boluntario"en esku-hartzeak in extremis erregimen komunista salbatu zuen, honek mendebaldeko aurrerapenaren ondoren Yalu ibaiaren mugaldean gotortuta baitzegoen. Kontraeraso bati esker frontea hasierako demarkazio-lerroaren inguruan egonkortu zuten.
Frontea egonkor mantendu zen 1953ko uztailaren 27an Panmunjomen (Hangul: 휴전선; RR: hyujeonseon; MR: hyujŏnsŏn) armistizioa sinatu zuten arte. Frontearen lerrotik gertu sinatu zuten, ondoren gaur egun ezagutzen dugun korear arteko muga bihurtuko zena.
Muga nahiko militarizatuta dago, eta hainbat gertakariren lekukoa izan da. Horien artean, Korearen arteko itsas gatazka esaten zaio.
2010eko martxoaren 4an, Ipar Koreako soldadu askok Hego Koreatik banatzen dituen lurreko muga zeharkatu zuten, herrialdetik ihes egin zuen desertore baten bila. Hala ere, hegokorearrek tiro egin eta erretiratu egin ziren. 2010eko azaroaren 23an, Ipar Koreako artilleriak egindako tiroek Hego Koreako Yeonpyeong uhartean zenbait etxe suntsitu zituzten eta gutxienez lau hildako eta zauritu ugari eragin zituzten, bai militarrak, bai Hego Koreako zibilak.

## Erreferentziak

* ↑ What is the border of North and South Korea like?, quora.com
* ↑ (Frantsesez) «Incident frontalier entre les deux Corées» Le Figaro 2010-3-4.
* ↑ (Frantsesez) Malovic, Dorian. (2010-11-28). «En Corée du Sud, l'opinion redécouvre la menace du Nord» La Croix.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3088884
# Ipar Koreako Lorategi Botaniko Nagusia

Ipar Koreako Lorategi Botaniko Nagusia (koreeraz: 조선 중앙 식물원) lorategi botanikoa da, 20 hektareakoa, Pyongyangen, Ipar Korean, dagoena. Erakunde botaniko gisa nazioarteko aitorpen-kodea eta bere herbarioaren siglak KCBG dira.

## Kokapena

Piongiangeko Daecheng mendiaren magalean dago, Koreako Herri Errepublika Demokratikoaren hiriburuan.
Ipar Koreako Lorategi Botaniko Nagusia Daesong-Dong-en dago, Daesong barrutian, Pyongyang-en, Ipar Korean . 39°1′7.32″N 125°44′48.4794″E﻿ / ﻿39.0187000°N 125.746799833°E﻿ / 39.0187000; 125.746799833

## Historia

1959ko apirilean eraiki zen, eta Ipar Koreako Zoo Nagisiaren urte berean amaitu zen, bloke batek elkarrengandik bereizita.
2007an Korea arteko goi bileraren ostean, Roh Moo-hyun Hego Koreako presidentea zenean eta Kim Yong Nam Herriaren Asanblada Goreneko presidenteak Ipar Koreako lorategi botaniko nagisian Hego Koreako pinu ale bat landatu zuten.
Ren Lujae (임 록재) Ipar Koreako botanikari Ipar Koreako Lorategi Botaniko Nagusiko zuzendaria izan zen.

## Bildumak

Landatutako 6.500 espezie bizi dira, horietatik 2.500 Koreako Herri Errepublika Demokratikoko jatorrizko espezieak eta 4.000 beste herrialde batzuetakoak. Parkea 14 eremutan banatuta dago, besteak beste:
* Baratza landareen eremua,
* Interes ekonomikoko landareak,
* landareak sailkatzeko eremua,
* Arrosa lorategia,
* Jinrichheng loreak eta Jinjong Il loreak hazten diren berotegia,
* Sendabelarrak,
* 2,4 hektareako baratza, eta bertan fruta-arbolak txertatzeko ikerketak egiten dira,
* Probako lorategi eremua,
* Mintegia
* Estazio meteorologikoa etab. ,
"Nazioarteko Adiskidetasunaren Lorategi Botanikoa" ere badago parkean, nazioarteko lagunek emandako landareak erakusten dituena.
Museoa eta herbarioa ere badaude, 200.000 ale inguru erakusten dituena.

## Nazioarteko harremanak

Ipar Korea Erdialdeko Lorategi Botanikoak harremanak eta informazioa partekatu du 30 herrialdetako lorategi botanikoekin.

## Argitalpenak

Lorategiak Ipar Koreako Florako bi liburuki argitaratu ditu, Ipar Korean ekoitzitako landare ekonomikoak jasotzen dituena, eta Ipar Koreako landareak jasotzen dituen liburu ilustratu bat.

## Erreferentziak

* ↑ Korea Central Botanical Garden en la página de BGCI. .
* ↑ El presidente de Corea del Sur, Roh Moo-hyun, deja Pyongyang para regresar a Corea del Sur. .
* ↑ South Korea's President Roh leaves Pyongyang at end of historic summit. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2878518
# Ipar Korearen banaketa administratiboa

Ipar Korearen banaketa administratiboa hiru maila hierarkikotan eginik dago. Maila gorenean bederatzi probintziak, zuzenki gobernatutako bi hiriak eta hiru eskualde administratibo bereziak daude. Bigarren mailan, hiriak, eskualdeak, barrutiak eta hautes-barrutiak daude. Azkenik, hirugarren mailak herriak, auzoak eta langile-barrutiak hartzen ditu. Hiru mailen banaketa administratiboa Kim Il-sung agintariak ezarri zuen 1952an.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41386
* Multimedia: Subdivisions of North Korea / Q41386
# Ipar Kutxa

Ipar Kutxa Kredituko Kooperatiba komertzialki Ipar Kutxa 1966an sortutako euskal aurrezki kutxa bat zen. Araba eta Bizkaian zituen bulegoak.
Euskadiko Kutxarekin egin du bat eta erakunde berriaren izena Laboral Kutxa da.

## Bulego sarea

Ipar Kutxak honako udalerrietan ditu bulegoak:

### Araban

Agurain - Amurrio - Dulantzi - Gasteiz (12) - Iruña Oka - Laudio

### Bizkaian

Abadiño - Alonsotegi - Arrigorriaga - Balmaseda - Barakaldo (4) - Basauri - Berango - Bermeo - Bilbo (19) - Derio - Elorrio - Erandio (2) - Ermua - Etxebarri - Galdakao - Gernika-Lumo - Getxo (4) - Gorliz - Gueñes - Igorre - Karrantza - Larrabetzu - Leioa - Markina-Xemein - Mungia - Ondarroa - Orozko - Ortuella - Plentzia - Portugalete (2) - Santurtzi - Sestao - Sondika - Sopela - Trapagaran - Ugao-Miraballes - Zalla - Zornotza

### Gipuzkoan

Beasain - Eibar - Donostia - Hernani - Tolosa

## Kanpo estekak

* Ipar Kutxaren webgunea.
* Datuak: Q9009210
* Multimedia: Ipar Kutxa / Q9009210
# Hondarribi beltz

Hondarribi beltza mahats beltzaren euskal barietatea da. Batez ere txakolina ekoizten den lurraldeetan dago sartuta; Hondarribi zuria baino gutxiago zabalduta dago.

## Ezaugarriak

XIX. mende arte mahats mota hau nahiko zabalduta zegoen eta hektarea asko zeuden Euskal Herrian. XX. mendean, aldiz, dezente jaitsi zen barietate honen hazkuntza; mende horren azken hamarkadetan, ordea, txakolinaren ekoizpena gora egin zuenean, galdutako lurrak berreskuratu zituen.
Ekoizpen txikia duen espeziea da eta horren eraginez haren zabalkundea murriztu egin da. Loratze goiztiarra izaten du (horregatik udaberriko izotzak kalte handia egiten dio), maiatza bukaeratik ekaina hasiera arte. Umotze prozesua, ordea, berantiarra izaten du. Ekoizpen eskasekoa da. Horregatik, txakolina egiteko garaian Hondarribi zuriarekin nahastea onartuta dago, baita ere, baina kantitate txikiagoekin, petit corbu eta ixkiriot handi mahatsekin nahastea. Landare hauek mahatsa eta mahats-mordo ertainak ematen dituzte. Mahats honek azala lodia du eta urdin-beltz kolorekoa.
Mahats horiekin ekoiztutako ardoek madariaren, eta fruitu exotikoen usain intentsuak dituzte, fruitu garrazkien, loreen eta belarren ñabardurez. Mamiak azidotasun dezente izaten du baina kolore gutxi. Ardo orekatuak sortzen ditu, alkohol gutxikoak. Azidotasunak taninoak konpentsatzen ditu. Ahoan ardo sendoak izaten dira.

## Sinonimoak

Hondarribi izenaren aldaera guztien araberako izenak ditu: Hondarrabi beltza, Honddarbi beltza, baita ere kurixketu beltza, xerratu beltza, matza berdea...

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Hidalgo Togores, José. (PDF) Tratado de enología. (Noiz kontsultatua: 2018-05-22).

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Hondarribi beltzari buruzko informazioa webgune espezializatu batean.
* (Gaztelaniaz) Enologia sukaldarientzat.
* Datuak: Q635851
# Hondar ekaitz

Hondar ekaitza edo hauts ekaitza gertaera meteorologiko bat da, non haize bortitzek hondar partikulak eguratsean daramatzaten saltazio edo suspentsioan. Ekaitz mota hau ohikoa da klima idor eta erdi-idorretan, hala nola Saharan, Ipar Amerikako Zabaldi Handietan, Arabian, Gobi basamortuan Mongolian, Txina ipar-mendebaldeko Taklamakanen eta beste eskualde batzuetan.
Hauts ekaitz gogorrek, ikuspena, hutsera murriz dezakete, bidaiak egitea eragotziz eta lurrazalaren goialdeko geruza airean eraman eta beste toki batzuetan utziz. Lehorteak, eta, jakina, haizeak, halako ekaitzak agertzen laguntzen dute, nekazaritza eta abeltzaintza biziki kaltetzen dituztenak. Ekaitz hauetan bildutako hautsak, milaka kilometro egin ditzake: Saharako harea ekaitzek, Ozeano Atlantikoaren mendebaldeko plankton hazkuntzan eragina dute, eta, zientzialari batzuen arabera, Amazonaseko pluvisilvako landareentzako mineral urrien iturri garrantzitsua dira. Hauts ekaitzak, sarri, satelite artifizialetatik hartutako argazkietan ikus daitezke.

## Marten

Marten ere, hauts ekaitzak, eskala handian ezagutzen dira. Ekaitzek, planeta honetan, gehiago irauten dute, eta Lurrean baino hedadura gehiago hartzen dute: ekaitz hauetako batzuk, planeta osoa estaltzen dute ehundaka egunez, planetaren oreka termikoa aldatuz, eta, bere lurrazalean hozte biziak eraginez.

## Ikus, gainera

* Ekaitz
* Euri azido
* Lurrikara
* Simun
* Lanbro

## Kanpo, loturak

* Datuak: Q182878
* Multimedia: Dust storms / Q182878
# Hondarrak (eleberria)

Hondarrak Ruben Sanchez Bakaikoa gazteiztarra plazaratutako lehen eleberria da. 2019an argitaratuta Euskal Herriko Espainiako Gerra Zibilatik gaur egun arte kokatzen da. Eleberrian familia baten kronika deskribatzen da, oroimenaren eta politikaren inguruko hausnarketa ugari jorratuz. Fikzioa eta oroimen pertsonalak nahasten dira lan honetan. Espetxe literatura barruan koka daiteke nobela hau.

## Argumentua

ETA erakudeko kide izateagatik atxilotzen dutenetik, espetxe batetik bestera daramate Xabier Sanz Xurio "Tupa", egilearen alter egoa. Itzalean, familiaren istorioak biltzeari ekiten dio `presoak, eta horrela agertzen zaizkigu, beren ahotsean, Pilar eta Julia, hiru belaunaldiren kontaketa osatzeko. Kartzelako pasadizoak eta gorabeherak Uxue herriko egunerokoarekin nahastuko zaizkigu, 80ko eta 90eko hamarkadak Gerra Zibilaren hondarrekin, Nafarroako hegoaldea Arabako hiriburuarekin. Eta herri bat husten ikusiko dugu eleberrian pertsona bat kartzelan zahartzen, ametsak aldatzen eta behin hartutako erabakien ondorioekin bizitzen. Amaieran presoa kaleratuko dute eta bere askatasunaren lehenengo egunak ezagutuko ditugu.

## Ezaugarriak

Erreza irakurtzeko, eleberriak kapitulu laburrekin dago eraikita. Hitzlau atsegina garatu du egileak, erakargarria, Nafarroako izkeraren elementu askoz bilduz. Liburua hiru ataletan antolatzen da:
* I.a "Pilar", protagonistaren amatxia eta Sanchezen egiazko amatxia.
* II.a "Julia", ama
* III.a "Xabier", presoa
Liburu osoa, dena dela, bi hari narratiboen gainean eraikita dago. Tuparen bizitza, batetik, eta Uxueko familiaren historia, bestetik. Bi hari horiek kapituluetan tartekatu egiten dira.

## Hausnarketak

Liburuak gai asko plazaratzen ditu: gerra zibilaren ondorioak, erreketeen papera, ETAren azken urtean, Madrilgo atentatuak, su etenak, erakundearen biktimeekiko jarrera... Liburuak ez dizkio gai zaileei izkin ematen eta, zentzu horretan, Sanchezek balentria handia erakutsi du.

## Erreferentziak

* ↑ https://halabedi.eus/es/ruben-sanchezek-hondarrak-eleberria-aurkeztu-du/
* ↑ https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2019-10-05/hemeroteca_articles/hondarrak-barreneko-beharrei-erantzunez-idatzitako-eleberria

## Bibliografia

* Hondarrak, Tafalla: Txalaparta, 2019. 353 or. ISBN: 978-84-17065-80-5.

## Kanpo estekak

* Eleberriari buruzko elkarrizketa Txalapartaren webgunean.
* Liburuaren aurkezpena EITBn.
* Datuak: Q73153914