# Cerrado ekoeskualde

Cerrado$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Cerradoko mapa ||
| Mota | Neotropikala |
| Kokalekua | Hego Amerika |
| Eskualdea$^2$ | Brasil, Bolivia, Paraguai eta Argentina |
| Izen ematea | 2001 (XXV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Cerradoa (portugesez: «lodia», «trinkoa») Brasilgo sabana tropikaleko ekoeskualde zabala da. Cerradoak 1.916.900 km² hartzen ditu, Goiás estatua, Barruti Federala, Mato Grosso gehiena, Mato Grosso do Sul eta Tocantins estatua, Minas Gerais eta Bahia mendebaldea, Maranhão eta Piauí hegoaldea, São Paulo eta Paranako zati txikiak barne. Ekosistema horrek Brasilgo azaleraren % 22 hartzen du bere baitan, eta Alaskako azalera baino handiagoa da. Cerradoa, era berean, Boliviako ekialdera eta Paraguaiko ipar-ekialde eta erdialdera hedatzen da; azken ikerketen arabera, hegoaldera iristen da, jada pobretuta, Teyú Cuaré Probintzia Parke eta inguruetara Misiones-en (Argentina). Babestutako eremu horretako flora baskularren eta ornodunen faunaren kidetasun nabarmena jorratu zen Cerradorekin sensu stricto.
Holozeno aroaren hasieran, Cerradoari dagokion landaredia hedatu, eta gaur egun baino azalera handiagoa hartu zuen. Gaur egun, Cerradoko «uharteak» daude Baso Atlantikoko baso erdi-hostoerorkorren eremuan; landaredia hori duela 10.000-7.000 urte iritsi zen, eta Cerradoko landarediaren banaketa-eremu handiago horren aztarna izango zen.
Eskualde natural horrek iparraldean Amazoniako eskualdearekin eta mendebaldean eta hego-mendebaldean Gran Chacorekin mugatzen du, zeinaren inguruan antzekotasun handiak mantentzen dituen floran, faunan eta paisaian.
Cerrado landare eta animalien biodibertsitate izugarria da, baina aberastasun natural hori, pixkanaka, monolaborantzak (bereziki sojarena); nekazaritzaren hedapen orokorrak, eta egur-ikatza egiteko landaredia erretzeak mehatxatzen du.
Landarediaren kontzentrazioaren eta tokiko bizi-baldintzen arabera, Cerradão, Campo Limpio eta Cerrado izeneko aldaera ezberdinduak aurkez ditzake, oihaneko formazioek, harkaitzetako landaredia eta beste batzuk tartekatuta.
Beste aldaera batzuk hauek dira: itxitura zentzu zabalean, eremu zikina, eremu itxia, itxitura zentzu hertsian, labarretako cerradoa, baso lehorra edo baso mesofitikoa, ibarbasoa, ziliarbasoa, bidezidorra eta parke itxia.
Ekosistema horren zati handi bat dagoeneko galdu den arren, Norman Borlaug Bakearen Nobel saridunak nekazaritza hedatzeko laborantza izateko aukera duen lur birjinaren azken mugetako bat dela deskribatu du Cerradoa.

## Klima

Cerradoko klima munduko sabana hezeagoetako eskualdeetako tipikoa da, klima tropikal erdi hezea duena. Cerradoa, urtean zehar, bi urtaro nagusitara mugatzen da, hezea eta lehorra. Cerradon urteko tenperaturak 22 eta 27 °C artekoak dira, eta batez besteko prezipitazioak 800 eta 2000 mm artekoak azaleraren % 90 baino gehiagotan. Ekoeskualde horrek urtaro lehor oso indartsua du hegoaldeko neguan (apiriletik irailera, gutxi gorabehera).

## Cerradoko fauna

Cerradoak ugaztun, hegazti eta narrasti barietateak ditu, hala nola hartz inurrijale (Myrmecophaga tridactyla), ñandu arrunta (Rhea americana) eta buztan zuriaren azpiespezie identifikatu gabea, agian, iparraldeko panpatako oreina (Ozotoceros bezoarticus), baita haragijaleak ere, hala nola otso zurdaduna (Chrysocyon brachyurus), tegu muzkerra (Tupinambis teguixin), boa uzkurtzaileak, Tximatxima (Milvago chimachima), karakarak eta sai beltz (Coragyps) egaztiak. Inguruan nagusi diren beste bizimodu batzuen artean, termita-kolonia ugari ere badaude Cerradoko belardietan.

## Flora

Cerradoak landaredi mota bereziak ditu. Habitat-mosaiko aldakor batez osatuta dago, Cerradoa bera sabana-itxurako ondo drainatuta dagoen eremua erreketan zehar dauden galeria-baso lerro artean (oihan altua, itxia). Cerrado eta galeria-basoaren artean, eremu heze bezala ezagutzen den landaredi-eremu bat dago, gora eta beherako ertz bereiziak dituena, non zuhaitzen hazkuntza galarazten den maila freatikoaren urtaroen gorabehera handiengatik.
Cerradoko sabana-zatia heterogeneoa da estalkiaren aldetik. Goodland-ek (1971) lau kategoriatan banatu zuen Cerrado, estalki txikienetik garaienera: campo sujo (geruza belarkara, noizean behin zuhaitz txikiekin 3 m altu inguru), campo cerrado (zuhaitzen dentsitate apur bat handiagoa 4 m altu inguru, batez beste), cerrado sensu stricto (baratze itxurako landaredia 6 m altu inguruko zuhaitzekin) eta cerradão (% 50 inguruko estalkia 9 m altuera orokorrarekin)
Ziurrenik, 800 zuhaitz espezie inguru aurkitzen dira Cerradon. Cerradoko zuhaitz-familia anitzenen artean, Leguminosae daude (153 esp.), Malpighiaceae (46), Myrtaceae (43), Melastomataceae (32) eta Rubiaceae (30). Cerradoaren zati handi batean, Vochysiaceae dira nagusi (23 espezie Cerradon) Qualea generoko hiru espezieren ugaritasunagatik. Belar-geruza 60 ingurura iristen da, normalean 60 cm-ko altuerakoa, eta, batez ere, Poaceae, Cyperaceae, Leguminosae, Compositae, Myrtaceae eta Rubiaceae-ek osatzen dute. Galeria-basoetako landarediaren zati handi bat inguruko oihanaren antzekoa da; hala ere, Cerrado galeriako basoetan bakarrik aurkitzen diren espezie endemiko batzuk daude.
Ustez, lurzoruaren emankortasuna, suaren erregimena eta hidrologia dira Cerrado landaredia zehaztean eragin handiena dutenak. Cerradoko lurzoruak beti ondo drainatuta daude, eta, gehienak, pH baxuko eta kaltzio eta magnesio gutxiko oxisolak dira. Potasio, nitrogeno eta fosforo kantitatea, positiboki, erlazionatuta dago Cerradoko habitatetan zuhaitz-enborraren eremu basalarekin. Beste belardi eta sabanetan bezala, sua garrantzitsua da Cerradoko paisaia mantentzeko eta moldatzeko; Cerradoko landare asko, sutara egokituta daude, eta, beroari aurre egiteko, kortxo azala lodiaren antzeko azalak erakusten dituzte.
Cerrado landaredia antzinakoa dela uste da, Afrika eta Hego Amerika bereizi baino lehenagokoa, eta, beharbada, Kretazeoa bezain forma prototipikoan. Historikoki, Cerrado eta Amazoniako oihanaren arteko hedapen eta uzkurtze dinamiko bat gertatu da, ziurrenik, Cerradoren hedapenarekin Pleistozenoa bezalako glaziar garaietan. Prozesu horiek, eta horren ondorioz, babesleku anitzetan zatikatzeak, ziurrenik, Cerradoko zein Amazoniako oihaneko espezieen aberastasun handian lagundu dute.

## Ibaiak

Cerradoko bioma estrategikoa da Brasilgo ur baliabideetarako. Biomak Hego Amerikako iturburuak eta arro hidrografiko gehienak ditu (Paraná-Paraguai, Araguaia-Tocantins eta São Frantzisko ibaien arroak), eta Amazoniako ibaiadar handien goiko arroak ditu, hala nola Xingu eta Tapajós. Azken lau hamarkadetan, Cerrado ibaiaren arroek oso inpaktu handia jasan dute muturreko deforestazioaren, nekazaritza eta abeltzaintzako mugaren hedapenaren, presak eraikitzearen eta ureztatzeko ura ateratzearen ondorioz.

## Historia eta giza populazioa

Cerradon erreketa baten ondoren gertatzen den belar-estratuaren kimaketa aprobetxatuz, eskualde horietako aborigenek sua tresna gisa erabiltzen ikasi zuten bazka handitzeko eta etxeko animaliei eskaintzeko.
Xavantes, Tapuias, Karajás, Avá-Canoeiros, Krahôs, Xerentes, Xacriabás herriak izan ziren Cerradoko eskualde desberdinak okupatu zituzten lehen indigenetako batzuk. Indigenen artean, talde asko nomadak ziren, eta Cerradoa esploratu zuten ehiza eta bilketa eginez. Beste batzuek koivara nekazaritza praktikatzen zuten, moztu-erre nekazaritza mota ibiltaria. Indigena desberdinen nahasketak, hala nola quilombola basatiak, geraizeiro estraktibistak, (eskualde lehorretan bizi zirenak), ibaiertzetako biztanleak eta vazanteiroak (uholde-lautadetan bizi zirenak), tokiko biztanleria anitza eratu zuen, inguruneko baliabideetan asko oinarritzen zena.
1960ko hamarkadaren erdialdera arte, Cerradoko nekazaritza-jarduerak oso mugatuak izan ziren, cerradoko lurzoru naturalak ez baitziren laboreak ekoizteko behar bezain emankorrak, batez ere, behien ekoizpen estentsibora zuzenduta, tokiko merkatuan bizirauteko.[6] Garai horren ostean, ordea, Hego-ekialdeko eskualdeko hiri eta industria garapenak Erdi-Mendebaldeko eskualdera behartu zuen nekazaritza. Herrialdeko hiriburua Brasiliara transferitzea biztanleriaren erdialdeko eskualdera erakartzeko beste ardatz bat izan da: 1975etik 1980ko hamarkadaren hasierara arte, nekazaritza sustatzeko gobernuaren diru-laguntza programa asko jarri ziren martxan Cerrado eskualdearen garapena sustatzeko asmoz. Ondorioz, nekazaritza eta abeltzaintza ekoizpena nabarmen hazi zen.
Bestalde, hiri-presioak eta eskualdeko nekazaritza-jarduerak azkar ezartzeak ekosistemen biodibertsitatea azkar murrizten ari da, eta Cerrado eskualdeko biztanleria bikoiztu baino gehiago egin zen; 1970-2010 bitartean, 35,8 miliotik 76 milioikoa izatera pasa zen.

## Erreferentziak

* ↑ Chébez, J. C. 1996. Misiones Ñú. Campos Misioneros, algo más que el confín de la selva. Nuestras aves, Asociación Ornitológica del Plata: 4-16.
* ↑ Fernando Biganzoli & María E. Múlgura De Romero,2004. Inventario Florístico del Parque Provincial Teyú Cuaré y alrededores (Misiones, Argentina)Darwiniana v.42 n.1-4 San Isidro ene./dic. 2004
* ↑ Martínez Crovetto, R. 1963. Esquema fitogeográfico de la Provincia de Misiones (República Argentina). Bonplandia 1: 171-223.
* ↑ Ledru, M. P., Salgado-Labouriau, M. L. & Lorscheitten, M. L. 1998. Vegetation dynamics in southern and central Brazil during the last 10.000 yr. B.P. Rev. Palaeobot. Palynol. 99: 131-142.
* ↑ Behling, H. 1998. Late Quaternary vegetational and climatic changes in Brazil. Rev. Palaeobot. Palynol. 99: 143-156.
* ↑ Pereira, Cássio Cardoso; Fernandes, Geraldo Wilson. (2022-07-15). «Cerrado conservation is key to the water crisis» Science 377 (6603): 270–270. doi:10.1126/science.add4719. ISSN 0036-8075..
* ↑ RATTER, J.A.; RIBEIRO, J.F. & BRIDGEWATER, S. (1997) The Brazilian Cerrado vegetation and Threats to its Biodiversity. Annals of Botany, 80: pp. 223–230
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ratter, J.A.; Ribeiro, J.F.; Bridgewater, S.. (1997). «The Brazilian cerrado vegetation and threats to its biodiversity» Annals of Botany 80 (3): 223–230. doi:10.1006/anbo.1997.0469..
* ↑ Ratter, J.A.; Ribeiro, J.F.; Bridgewater, S.. (1997). «The Brazilian cerrado vegetation and threats to its biodiversity» Annals of Botany 80 (3): 223–230. doi:10.1006/anbo.1997.0469..
* 1 2 Vierra, E.M.; Marinho-Filho, J.. (1998). «Pre- and post-fire habitat utilization by rodents of [the] Cerrado from central Brazil» Biotropica 30: 491–496. doi:10.1111/j.1744-7429.1998.tb00086.x..
* 1 2 Goodland, R.. (1971). «A physiognomic analysis of the cerrado vegetation of central Brazil» Journal of Ecology 59: 411–419. doi:10.2307/2258321..
* ↑ Furley, P.A.; Ratter, J.A.. (1988). «Soil resources and plant communities of the Central Brazilian cerrado and their development» Journal of Biogeography 15: 97–108. doi:10.2307/2845050..
* ↑ Goodland, R; Pollard, R.. (1973). «The Brazilian cerrado vegetation: A fertility gradient» Journal of Ecology 61: 219–224. doi:10.2307/2258929..
* ↑ Mayle, F.E.; Burbridge, R.; Killeen, T.J.. (2000). «Millennial-scale dynamics of southern Amazonian rain forests» Science 290 (5500): 2291–2294. doi:10.1126/science.290.5500.2291. PMID 11125139..
* ↑ Latrubesse, Edgardo. (2019). «Fostering water resource governance and conservation in the Brazilian Cerrado biome» Conservation Science and Practice 1 (9) doi:10.1111/csp2.77..
* ↑ «Brazilian mix » ISPN - Institute for Society, Population and Nature» web.archive.org 2017-08-17 (Noiz kontsultatua: 2023-02-22).
* ↑ (Ingelesez) Jepson, Wendy. (2005-06). «A disappearing biome? Reconsidering land-cover change in the Brazilian savanna» The Geographical Journal 171 (2): 99–111. doi:10.1111/j.1475-4959.2005.00153.x. ISSN 0016-7398. (Noiz kontsultatua: 2023-02-22).
* ↑ (Ingelesez) Development for Sustainable Agriculture. doi:10.1057/9781137431356. (Noiz kontsultatua: 2023-02-22).

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Cerrado - Gobierno del Brasil
* (Ingelesez) Conservancíon de la Naturaleza en Brasil - Cerrado
* (Ingelesez) Cerrado (World Wildlife Fund)
* G. Gottsberger, I. Silberbauer-Gottsberger: Life in the Cerrado Reta Verlag, Ulm 2006, ISBN 3-00-017928-3 Volumen 1, ISBN 3-00-017929-1 Volumen 2
* (Portugesez) Cerrado: Imagens de fronteiras e transformações Exposición fotográfica sobre el Cerrado brasileño
* Datuak: Q278512
* Multimedia: Cerrado / Q278512