# Azido

Azidoek (sarritan HA [H$^+$A$^-$] formula generikoaren bidez adierazten dira) hainbat definizio izan dituzte denboran zehar. Gehien onartutako definizioaren arabera, azido deitzen diren konposatuak base deritzen konposatuei hidrogeno-ioi bat (H$^+$) ematen dietenak dira. Eguneroko bizimoduan azido ugari erabiltzen dira, esaterako azido azetikoa (ozpinean dagoena) eta azido sulfurikoa (autoen baterietan erabiltzen dena). Azido/base sistemak ez dute zerikusirik erredox sistemekin, lehenetan ez baitago aldaketarik oxidazio-egoeran.
Azidoen pH maila (hidrogeno potentziala) 7 baino txikiagoa da, are eta azidoagoa, pH txikiagoa.

## Definizioak
### Azidoen ezaugarriak

Zapore garratza dute, azido zitrikoa laranjan eta limoian bezala.
* Tintaroi-paper urdinaren kolorea arrosara aldatzen dute, metilo-laranjatua gorrira, eta fenolftaleina kolorerik gabe uzten du .
* Korrosiboak dira.
* Azalean erredurak eragiten dituzte.
* Elektrizitatearen eroale onak dira ur-disoluzioetan.
* Metal aktiboekin erreakzionatzen dute, gatza eta hidrogenoa osatuz.
* Baseekin erreakzionatzen dute, gatza gehi ura sortzeko.
* Oxido metalikoekin erreakzionatzen dute, gatz gehi ura sortzeko.
"Azido" hitza latinezko acidus (garratz) hitzetik dator. Haatik, kimikan azido terminoak esanahi espezifikoagoa dauka. Azidoak definitzeko lau modu daude:
* Arrhenius: Svante Arrhenius kimikari suediarrak garatutako definizio honen arabera, azido bat hidrogeno-ioien kontzentrazioa handitzen duen substantzia bat da, hau da, uretan disolbatzen denean oxonio-ioiak (H$_3$O$^+$) sortzen dituena. Baseak, berriz, hidroxido-ioien (OH$^-$) kontzentrazioa handitzen dutenak dira. Definizio honek muga argi bat dauka: azidoak eta baseak uretan disolba daitezkeen substantziak soilik izan daitezke:
       H$_2$O$_{(l)}$ + H$_2$O $_{(l)}$ ⇌ H$_3$O$^+$$_{(ac)}$ + OH$^-$$_{(ac)}$
    Ur puruan, molekula gehienak H$_2$O gisa existitzen dira, baina molekula kopuru txiki bat etengabe disoziatzen eta berriro elkartzen da. Ur purua neutroa da azidotasunari edo basikotasunari dagokionez, hidroxido ioiaren kontzentrazioa beti hidronio ioiaren kontzentrazioaren bera baita. Arrhenius base bat uretan disolbatzean, hidroxido-ioiaren kontzentrazioa handitzen duen molekula bat da. Kimikan H+(aq), hidrogeno ioia edo protoia esan nahi duela idatzi ohi da azido-base erreakzioak deskribatzerakoan, baina ez dago nahikoa frogarik hidrogeno askearen nukleoa ur-disoluzioan badagoenik; Frogatuta dagoena da hidronio ioia, H$_3$O$^+$ eta are nukleartasun handiagoko espezieen existentzia.
* Brønsted-Lowry: definizio honen arabera, azidoa protoiak (hidrogeno-nukleoak) ematen dituena da eta basea protoi-hartzailea da. Protoia eman ondoren, azidoa disoziatu egin dela esan ohi da. Azido batek eta bere pareko baseak azido-base bikote konjokatua eratzen dute. Arrhenius-en definizioan ez bezala, hemen uretan disolbaezinak diren substantziak ere kontuan hartzen dira. Brønsted-ek eta Lowry-k bakoitzak bere aldetik formulatu zuten definizio hau.
* disolbatzaile-sistemaren definizioa: honen arabera, azido batek, disolbatzaile autodisoziatzaile batean disolbatzen denean, disolbatzaileak berak eratutako katioien kontzentrazioa handitzen du (esaterako, H$_3$O$^+$ uretan, NH$_4$$^+$ amoniakoan, etab.). Basea, berriz, anioien kontzentrazioa handitzen duena da (hurrenez hurren, OH$^-$, NH$_2$$^-$, etab.). Definizio hau ez da absolutua, konposatu bat azidoa izan baiteke disolbatzaile batean eta basea beste batean.
* Lewis: Definizio honen arabera, azidoa elektroi-bikoteak har ditzakeena da eta basea elektroi-bikoteen emailea da. Hortaz, multzo honetan protoiak transferitu ezin ditzaketen substantziak sartzen dira, esaterako burdina(III) kloruroa, eta beraz Brønsted-Lowry definizioa baina zabalagoa da. Izatez, definizio horretan sartzen ez diren azidoei sarritan Lewis-en azido deitzen zaie.
Nahiz eta teoriarik orokorrena ez izan, gehien erabiltzen dena Brønsted-Lowry definizioa da.

## Disoziazioa eta oreka

Azidoen erreakzioak orokortu egiten dira maiz HA⇌ H$^+$ + A$^-$ formarekin orekan dagoenean, non HA-k azidoa irudikatzen duen, eta A$^-$ base konjugatua den. Azido-base pare konjugatuak protoi batez desberdintzen dira, eta batuketaren bidez elkarren arteko bilaka daitezke protoi bat batu edo kentzean (protonazioa eta desprotonazioa, hurrenez hurren). Kontuan izan azidoa kargatutako espeziea izan daitekeela eta base konjugatua neutroa; kasu horretan, erreakzio-eskema orokortua HA$^+$ ⇌ H$^+$ + A-rekin orekan dagoela deskriba daiteke. Disoluzioan, oreka bat dago azidoaren eta bere base konjugatuaren artean. K oreka-konstantea disoluzioan dauden molekulen edo ioien orekako kontzentrazioen adierazpena da. Kortxeteak kontzentrazioa adierazten dute; beraz, [H$_2$O]-k esan nahi du [H$_2$O] kontzentrazioa. K$_a$ azido-disoziazio konstantea, batez ere, azido-base erreakzioen testuinguruan erabiltzen da. Ka-ren zenbakizko balioa da: produktuen kontzentrazioa erreaktiboen kontzentrazioengatik zatituta, non erreaktiboa azidoa (HA) den eta produktuak base konjugatua eta $^+$ diren.
    $K_{a}={\frac {[{\mbox{H}}^{+}][{\mbox{A}}^{-}]}{[{\mbox{HA}}]}}$
Bi azidoetatik indartsuenak azido ahulenak baino K$_a$ handiagoa izango du; hidrogeno ioien azidoaren arteko erlazioa handiagoa izango da azido indartsuagoarentzat, azido indartsuenak protoia galtzeko joera handiagoa baitu. K$_a$-ren balio posibleen sorta hainbat magnitude ordenatan hedatzen denez, maizago manipulagarriagoa den pK$_a$ erabiltzen da, non pK$_a$ = -log$_{10}$ K$_a$ den. Azido indartsuagoek azido ahulek baino pK$_a$ txikiagoa dute. pK$_a$-ren balioak, esperimentalki 25 °C-tan ur-disoluzioan zehaztuak, testu-liburuetan eta erreferentziazko materialetan azaltzen dira sarritan.

## Izen-sistema

Izen-sistema klasikoan, azidoak anioien arabera izendatzen dira. Atzizki ionikoa kendu eta atzizki berri batekin (eta batzuetan aurrizkiarekin) ordezkatzen da hurrengo taularen arabera.
Izen-sistema klasikoa:
| Anion aurrizkia | Anion atzizkia | Azido aurrizkia | Azido atzizkia | Adibidea |
| per | ato | per | iko azidoa | Azido perklorikoa (HClO$_4$) |
| | ato | | iko azidoa | Azido klorikoa (HClO$_3$) |
| | ito | | iko azidoa | Azido klorosoa (HClO$_2$) |
| hipo | ito | hipo | oso azidoa | Azido hipoklorosoa (HClO) |
| | uro | hidro | iko azidoa | Azido klorhidrikoa (HCl) |
Adibidez, HCl-k kloruro bat du anioi gisa; beraz -uro atzizkiak azido klorhidrikoaren forma hartzen du. IUPAC izen-sistemaren gomendioetan, konposatu ionikoaren izenari, besterik gabe, urtsu gehitzen zaio. Ondorioz, hidrogeno klorurorako, IUPAC izena hidrogeno kloruro urtsua izango litzateke. -hidriko atzizkia azidoa hidrogenoz eta beste elementu batez bakarrik osatuta badago gehitzen da soilik.
Oxoazidoen kasuan, barietate alotropikoak kontuan hartzea garrantzitsua da.
* Izen-sistema: oxigeno-kopurua (oxoz amaitzen dena) aurrizki baten bidez (Mono, di, tri, tetra...); ondoren, erdiko elementuaren izena ato-n (parentesi artean adieraziz haren oxidazio kopurua), eta, azkenik, hidrogeno hitzez adierazten da. Adibidez, azido sulfurikoa hidrogeno tetraoxosulfato (VI) da.
Izen-sistema formula sistematikoa; izen-sistema sistematiko funtzionala.
HNO$_2$ Hidrogeno Dioxonitrato (III): hidrogeno azido dioxonitrikoa (III) H$_2$SO$_3$ Trioxosulfato (IV): hidrogeno azido trioxosulfurikoa (IV) HIO$_4$ Tetraoxoiodato (VII): hidrogeno azido tetraoxoiodikoa (VII) H$_2$CrO$_4$ Tetraoxokromato (VI): hidrogeno azido tetraoxokromikoa (VI) H$_2$SO$_2$ Dioxosulfato (II): hidrogeno azido dioxosulfurikoa (II) HIO Monoxoiodato (I): hidrogeno azido monoxoiodikoa (I)
* Izen-sistema sinplifikatua: konposatuaren izena azido hitzarekin hasten da; ondoren, oxo-z bukatzen den oxigeno kopurua doa, eta, azkenik, iko-z amaitzen den erdiko elementuaren izena darama, parentesi artean oxidazio-zenbakia adieraziz zenbaki erromatarretan.
Izen-sistema formula sistematikoa; izen-sistema sistematikoa; izen-sistema funtzional tradizionala
H$_2$Cr$_2$O$_7$ Hidrogeno heptaoxodikromato (VI); azido heptaoxodikromico (VI) Azido dikromikoa H$_3$PO$_4$ Hidrogeno tetraoxofosfato (V); azido tetraoxofosforiko (V); Azido ortofosforikoa

## Azidoen indarra

Azido baten indarrak protoi bat galtzeko duen gaitasunari edo joerari egiten dio erreferentzia. Azido indartsua uretan guztiz disoziatzen dena da; Beste era batera esanda, HA azido indartsu baten mol bat uretan disolbatzen da H$^+$ mol bat eta bere base konjugatuaren, A$^-$, mol bat ekoizten du, eta HA azido protonatu bat ere ez. Aitzitik, azido ahul bat partzialki bakarrik disoziatzen da, eta, orekan, azidoa eta bere base konjugatua disoluzioan daude. Azido indartsuen adibide batzuk azido klorhidrikoa (HCl), azido iodikoa (HI), azido bromhidrikoa (HBr), azido perklorikoa (HClO4), azido nitrikoa (HNO3) eta azido sulfurikoa (H2SO4) dira. Uretan, horietako bakoitza ia % 100 ionizatuta dago. Azido bat zenbat eta indartsuagoa izan, orduan eta errazago galtzen du protoi bat, H$^+$. Desprotonazioa errazten laguntzen duten bi faktore funtsezkoak dira: H-A loturaren polaritatea. Azidoen indarra oinarri konjugatuaren egonkortasunari dagokionez ere eztabaidatua izaten da.
Azido indartsuenek K$_a$ handiagoa dute, eta pK$_a$ txikiagoa dute azido ahulagoek baino.
Azido alkilsulfonikoak eta arilsulfonikoak, oxiazido organikoak direnak, azido indartsuen klase bat dira. Adibide arrunta azido toluenosulfonikoa da (azido tosikoa edo tosilikoa). Azido sulfurikoa bera ez bezala, azido sulfonikoak solidoak izan daitezke. Izan ere, poliestireno sulfonatoan funtzionalizatutako poliestirenoa iragazten den plastiko solido biziki azidoa da.
Superazidoak % 100 azido sulfurikoa baino indartsuagoak diren azidoak dira. Superazidoen adibide batzuk azido fluoroantimonikoa, azido magikoa eta azido perklorikoa dira. Superazidoek ura etengabe protonatu dezakete oxonio-gatz kristalino eta ionikoak sortzeko. Karbokatioiak ere egonkortu ditzakete kuantitatiboki.

### Polaritatea eta efektu induktiboa

Polaritateak lotura kimiko batean elektroien banaketari egiten dio erreferentzia, bi nukleo atomikoen arteko espazio-eskualdea non elektroi pare bat partekatzen den (ikus BGEPAT). Bi atomoek gutxi gorabehera elektronegatibotasun bera dutenean (loturatik elektroiak erakartzeko ahalmena), elektroiak berdin partekatzen dira gutxi gorabehera, eta denbora bera igarotzen dute loturaren bi muturretan. Loturiko bi atomoen elektronegatibitateen alde nabarmena dagoenean, elektroiek denbora gehiago igarotzen dute elementu elektronegatiboenaren nukleotik hurbilago, eta dipolo elektriko bat edo karga bereizketa sortzen da, non karga negatibo partzial lokalizatu bat dagoen elementu elektronegatiboan eta karga positibo partziala elementu elektropositiboan. Hidrogenoa elementu elektropositibo bat da, eta, oxigenoa edo bromoa bezalako elementu elektronegatibo bati lotuta dagoenean, karga apur bat positiboa metatzen du. Hidrogeno atomoaren elektroi-dentsitatea txikiagotuz gero, errazagoa da protoi gisa abstraitzea; hau da, azidoagoa da. Taula periodikoaren ilara batean, ezkerretik eskuinera mugituz, elementuak elektronegatiboagoak bihurtu ohi dira, eta elementuak eratutako azido bitarraren indarra etengabe handitzen da:
| Formula | Izena | pK$_a$ |
| HF | Azido fluorhidrikoa | 3.17 |
| H$_2$O | ura | 15.7 |
| NH$_3$ | Amoniakoa | 38 |
| CH$_4$ | metanoa | 48 |
Elementu elektronegatiboak ez du hidrogeno azidoari zuzenean lotuta egon behar bere azidotasuna areagotzeko. Atomo elektronegatibo batek lotura azidotik elektroi-dentsitatea tira dezake efektu induktiboaren bidez. Elektroiak erakartzeko gaitasuna azkar murrizten da elementu elektronegatibotik azido loturara dagoen distantziarekin. Efektua honako azido butiriko halogenatuen serieak erakusten du. Kloroa bromoa baino elektronegatiboagoa da, eta, ondorioz, eraginik indartsuena du. Oxigenoari atxikitako hidrogeno atomoa hidrogeno azidoa da. Azido butirikoa azido karboxilikoa da.
| Izena | pK$_a$ |
| Azido butirikoa | ≈4.8 |
| Azido 4-klorobutanoikoa | 4.5 |
| Azido 3-klorobutanoikoa | ≈4.0 |
| Azido 2-bromobutanoikoa | 2.93 |
| Azido 2-klorobutanoikoa | 2.86 |
Kloro atomoa O-H lotura azidotik urruntzen den heinean, eragina gutxitu egiten da. Kloro-atomoa azido karboxilikoaren taldetik karbono-atomo batera dagoenean, konposatuaren azidotasuna nabarmen handitzen da azido butanoikoaren aldean (azido butirikoa ere deitzen zaio). Hala ere, kloro-atomoa hainbat loturaren bidez bereizten denean, eragina askoz txikiagoa da. Bromoa karbonoa edo hidrogenoa baino elektronegatiboagoa da, baina ez kloroa bezain elektronegatiboa, beraz, azido 2-bromobutanoikoaren pK$_a$ azido 2-klorobutanoikoaren pK$_a$ baino apur bat handiagoa da.
Lotura azido baten ondoan dauden atomo elektronegatiboen kopuruak ere eragina du azidoaren indarrean. Oxoazidoek HOX formula orokorra dute, non X edozein atomo izan daitekeen, eta, beste atomo batzuekin, loturak partekatu ditzake edo ez. X atomoan atomo edo talde elektronegatiboen kopurua handituz, lotura azidoko elektroi-dentsitatea gutxitzen da protoiaren galera erraztuz. Azido perklorikoa oso azido indartsua da (pK$_a$ ≈ -8), eta, uretan, guztiz disoziatzen da. Bere formula kimikoa HClO4 da, eta erdiko kloro-atomo bat dauka, inguruan lau oxigeno-atomo dituelarik, horietako bat hidrogeno oso azido-atomo bati lotuta dagoena eta erraz ken daitekeena. Aitzitik, azido-klorikoa (HClO3) azido apur bat ahulagoa da (pK$_a$ = -1.0), azido klorosoa (HClO$_2$, pK$_a$ = +2.0) eta azido hipoklorosoa (HClO, pK$_a$ = +7.53) azido ahulak direnean.
Azido karboxilikoak hidroxilo talde azido bat eta karbonilo talde bat dituzten azido organikoak dira. Azido karboxilikoak dagokion alkoholera murriztu daitezke; Oxigeno-atomo elektronegatibo bat bi hidrogeno atomo elektropositiborekin ordezkatzeak, funtsean, azidoa ez den produktua dakar. Azido azetikoa etanolera murriztea LiAlH$_4$ (litio aluminio hidruroa edo LAH) eta eterra erabiliz, erreakzio horren adibidea da.
Etanolaren pK$_a$ balioa 16 da, azido azetikoaren 4,76aren aldean.​

### Erradio atomikoa eta lotura-indarra

Azido batek protoi bat galtzeko gaitasunari laguntzen dion beste faktore bat hidrogeno azidoaren eta daukan molekularen anioiaren arteko lotura-indarra da . Hori, aldi berean, lotura partekatzen duten atomoen tamainaren menpe dago. HA azido batentzat, A atomoaren tamaina handitzen den heinean, loturaren indarra gutxitzen da; hau da, errazagoa da haustea, eta azidoaren indarra handitzen da. Loturaren indarrak lotura bat hausteko zenbat energia behar den neurtzen du. Beste era batera esanda, energia gutxiago behar da lotura hausteko A atomoa handitu ahala, eta protoia errazago kentzen duenean base batek. Horrek, neurri batean, azido fluorhidrikoa azido ahultzat hartzen den azaltzen du beste azido halogenoak (HCl, HBr, HI) azido sendoak direnean. Fluorra beste halogenoak baino elektronegatiboagoa den arren, bere erradio atomikoa ere askoz txikiagoa da; beraz, lotura sendoa du hidrogenoarekin. Taula periodikoaren zutabe batetik behera mugituz, atomoak ez dira hain elektronegatibo bihurtzen, baina bai nabarmen handiagoak, eta atomoen tamainak azidotasuna nagusitu ohi du hidrogeno-loturan. Hidrogeno sulfuroa, H$_2$S, ura baino azido indartsuagoa da oxigenoa sufrea baino elektronegatiboagoa den arren. Hau sufrea oxigenoa baino handiagoa delako da, eta hidrogeno-sufre lotura hidrogeno-oxigeno lotura baino errazago hausten delako.

## Historia

Azidoaren lehen interpretazio teorikoa egiten Antoine-Laurent Lavoisier saiatu zen XVIII. mendean. Haren ustez azidoek oxigenoa eduki behar zuten, eta ideia hori erabili zen hainbat hizkuntzatan azidoa izendatzeko: ingelesez oxigen, grekozko oxys-etik (garratz) eta genna-tik (ekoizpen); alemanez sauerstoff, gai garratza, hitzez-hitz, etab. Gerora, azido klorhidrikoak oxigenorik ez zuela jakin zenez gero, Sir Humphry Davy ohartu zen lehenengo aldiz, 1815 aldera, hidrogenoa zela azidoen funtsezko elementua. Hidrogenoa duten gai guztiak ez dira azido, ordea, eta Justus von Liebig-ek 1938an eman zuen taxuzko lehen definizioa, zaharkitu samarra dagoen arren oraindik ere onargarria dena: hidrogenoa metal batez ordezkatua izateko eran daukan gai konposatua. Garai hartan baseak gatza emanez azidoak neutralizatzen dituzten gaiak baino ez ziren, eta ez zekiten beren osaeran zerk ematen zien ezaugarri hori.
Azido-base gaien kimika osoak bestelako ikuspegi bat hartu zuen Wilhelm Ostwald-ek eta Svante August Arrhenius-ek 1880an moldatu zuten teoriarekin (Nobel saria jaso zuten biek). Hauen teoriaren ezaugarri nagusia da elektrolito deitzen diren konposatu batzuk banatu egiten direla uretan ioiak emanez. Teoria hau garatuz joan ziren heinean, ohartu ziren azidoak ez zirela uretan hidrogeno ioiak (H+) libratzen dituzten konposatu hidrogenodunak baino. Ohartu ziren, halaber, lotura bat badela disoluzioaren azidotasunaren eta disoluzioaren ioi kontzentrazioaren artean. Era berean, base tasunek uretan izan dezaketela loturaren bat hidroxilo ioiekin (OH–), eta nola baseek neutralizatu egiten dituzten azidoak, ioi horiek elkarrekin erreakzionatzean ur molekula neutroak ematen dituztela atera zuten ondorio gisa. Hortik, beste definizio bat osatu zuten: "azidoak eta baseak uretan hidrogeno eta hidroxilo ioak, hurrenez hurren, ematen dituzten gaiak dira". Brønsted eta Lowry-ren definizioa. Azidoak eta baseak hidrogeno eta hidroxilo ioien bitartez definitzean sortzen diren arazoak gainditzeko, 1923an J. M. Brønsted-ek eta T. M. Lowry-k bestelako definizio bat proposatu zuten, biek ia aldi berean: azidoa protoi bat galtzeko joera duen gaia da eta basea protoi bat irabazteko joera duen gaia. Protoi izenak H+ gaia esan nahi du (hidrogeno atomoaren nukleoa), eta ez disoluzio desberdinetan ematen diren hidrogeno ioiak; hala bada, definizio hau ez dago disoluzioetara mugatua eta hartzen duen hedadura berria da, hain zuzen, Brønsted eta Lowry-ren teoriaren ezaugarri nagusienetakoa.

## Propietateak

Brønsted-Lowry azidoek:
* Zapore garratza daukate
* Adierazleen kolorea aldatzen dute: tintaroi-papera urdindu eta metil laranja gorritu egiten dute, eta ez dute fenolftaleinaren kolorea aldatzen
* Metalekin erreakzionatzen dute, gatza eta hidrogenoa sortuz
* Metal karbonatoekin erreakzionatzen dute, ura, CO$_2$ eta gatza sortuz
* Baseekin erreakzionatzen dute, gatza eta ura sortuz
* Oxido metaliko batekin erreakzionatzen dute, ura eta gatza sortuz
* Elektrizitatea eroaten dute, disoziazio-mailaren funtzioan
* Katioiak sortzen dituzte, hala nola (H3O+) ioiak uretan
* Proteinak desnaturalizatzen dituzte

## Azidoak

Hauke dira azido nagusiak:
* Azido akrilikoa. Isurkari koloregabea, usain sakorrekoa, uretan aise urtzen dena. Akroleina oxidatuz lortzen da. Bai azido akrilikoa eta bai haren eratorriak oso erraz polimerizatzen dira, eta horregatik erabiltzen dira pintura eta plastikoa egiteko.
* Azido askorbikoa (C$_6$H$_8$O$^6$). C bitamina; kristal itxurako gai koloregabea, uretan urtzen dena. Beraren gabeziak eskorbuto gaixotasuna ekartzen du. Funtsezkoa da metabolismoaren hainbat funtziotan. Landare askotan dago, fruitu zitrikoetan batez ere.
* Azido azetikoa (CH3COOH). Isurkari koloregabea, usain sarkorrekoa, uretan eta alkoholetan nahasgarria eta ozpinaren osagai nagusia. Sagardoa, ardoa eta beste hainbat isurkari alkoholiko azido azetikoaren bakterioak hartzituz lortzen dira.
* Azido azetilsalizilikoa (CH$_3$COO C$_6$H$_4$COOH). Gai zuria, kristal itxurakoa, azidotasun gutxikoa, 137° C-an urtzen dena. Medikuntzan, sorgarri eta sukarraren aringarri gisa erabili ohi da (aspirina).
* Azido barbiturikoa (C$_4$H$_4$O$_3$N$_2$). 2,4,6-trioxiipirimidina, barbiturato multzoen oinarrizko osagaia. Urearen ester malonikoa kontzentratuz ateratzen da. Sendagintzan, sorgarriak egiteko erabiltzen dira horren zenbait eratorri.
* Azido bentzoikoa (C$_6$H$_5$COOH). Gai zuria, biguna. Alkoholetan eta eterretan erraz samar baina uretan nekez urtzen da. Bentzoinatik eta horren gisako ukenduetatik eta zaldiaren gernutik ateratzen da. Toluenoa oxidatuz ere lor daiteke. Kolorerik gabeko kristal monokliniko gisa azaltzen da, 122-123° C-an urtu eta 249-250° C-an irakiten du, eta disolbatzaile organiko gehienekin ondo nahasten da. Jakiak kontserbatzeko, tabakoa ontzeko, koloregaiak egiteko eta botiken sintesian erabiltzen da.
* Azido borikoa (H$_3$BO$_3$). Gai zuria, kristal itxurakoa. Lurreko zenbait pitzaduratatik ateratzen den ur lurrunak sortzen du. Industrian eta sendagintzan usteltzearen kontra eta antiseptiko bezala erabiltzen da.
* Azido desoxirribonukleikoa. Molekula egitura konplexuko gaia, izaki bizidun guztien zeluletan aurkitzen dena eta informazio genetikoa kodetzen duena. Laburduraz, DNA. Ezagutzen den molekularik handiena da eta mikroskopio elektronikoz ikus daiteke. ik. DNA.
* Azido erribonukleikoa. Hidrolisiaren ondorioz erribosa ematen duen azido nukleikoa. Proteinen sintesiarekin izaten du lotura azido mota honek. Laburduraz, RNA.
* Azido estearikoa (C18H36O2). Azido oliotsua, kolore zurikoa. Nakarraren gisako xafla txikietan azaltzen da. Uretan disolbagaitza. 70° C-an urtzen da eta 383° C-an irakiten du. Landareen eta animalien gantzean dago, glizerinarekin nahastuta.
* Azido fenikoa (C6H5OH). Fenoletan soilena, solido egoeran agertu ohi da. Orratz kolorgetan kristaltzen da. Usain berezia du, oso sarkorra. Karbonoz, hidrogenoz eta oxigenoz dago osatuta. Ez da oso erraz disolbatzen uretan baina bai alkoholetan. Indar handiko garbigai bezala erabiltzen da.
* Azido fluorhidrikoa (HF). Fluorrez eta hidrogenoz osatutako gai kolorgea, usain sarkorrekoa. Herdoilkorra da eta oso higroskopikoa. Gas modura azaltzen denean ere kolorgea izaten da, airea baino arinagoa eta oso pozoitsua. Beira grabatzeko erabiltzen da.
* Azido folikoa. B2 bitaminetako bat. * Azido formikoa (HCOOH). Isurkari kolorgea, usain mina duena. Antzina inurrietatik ateratzen zen, baina gaur egun laborategietan prestatzen da. Kautxuaren koagulazioan erabiltzen da. * Azido fosforikoa. Kristal itxurako gai solidoa, gardena, uretan urtzen dena.
* Azido fulminikoa. Isurkari lurrunkorra, pozoitsua. Azido mota horrek sortzen dituen gatzak leherkariak izaten dira. (HONC).
* Azido kaprikoa (C$_6$H$_5$COOH). Gai oliotsua. Uretan disolbagaitza den ore zurixka modura azaltzen da. Ahuntzaren gantzetan dago eta hortik datorkio izena. Koko oliotan ere dago.
* Azido karbonikoa (H$_2$CO$_3$). Karbono bioxidoa urarekin nahastean lortzen den azidoa.
* Azido karboxilikoa. Bere molekuletan karboxilo multzo bat edo gehiago dituzten gai organiko guztiei ematen zaien izena; Zenbat karboxilo multzo dituzten, mono-, di-, tri-, etab. aurrizkiak jartzen zaizkie. Alifatikoak eta aromatikoak bereizten dira horien artean.
* Azido klorhidrikoa. Usain mineko gas kolorgea, airea baino astunagoa (HCl). Itsasoko gatzetik ateratzen da. Metal gehienak herdoiltzen ditu. Urarekin nahastuta erabili ohi da.
* Azido laktikoa (CH$_3$–CH(OH)–COOH). Isurkari kolorgea, likatsua. Esne mikatzetik ateratzen da. Giharretan, odolean, okelaren zukuan eta zenbait jaki hartzitutan azaltzen da.
* Azido nukleikoa. Zelula bizien nukleoan proteina bezala bereziki, aurkitzen diren bi azido konplexuetako bat, DNA edo RNA.
* Azido oleikoa. Azido oliotsua, glizerinarekin nahastuta dago animalien eta landareen gantzean, olioetan bereziki. Kolorgea da, eta uretan disolbagaitza.
* Azido oxalikoa (HOOC–COOH$_2$). Gai solidoa, kolorez zuria, usain sarkorrekoa eta pozoitsua da. Uretan erraz disolbatzen da. Tinta, koloregaiak, etab. egiteko erabiltzen da.
* Azido perklorikoa (HClO$_4$). Isurkari kolorgea. Erraz lurruntzen da eta ke handia ateratzen du erretzerakoan. % 70etik gorako kontzentrazioetan lehertu egiten da. Oxidatzaile gisa erabiltzen da eta azido honen gatzak, perkloratoak, leherkariak egiteko erabili ohi da.
* Azido pikrikoa (C$_6$H$_2$(NO$_2$)$_3$OH). Gai solidoa, mingotsa. Kristaltzen denean kolore hori argiko xaflatxoak eratzen ditu, uretan erraz disolbatzen direnak. Koloregaiak eta leherkariak egiteko erabiltzen da. Azido nitrikoak fenikoarekin erreazkionatzen duenean lortzen da.
* Azido salizilikoa (HO.C$_6$H$_4$.COOH). Kolore zuriko xaflatxotan kristaltzen den gai solidoa. Uretan ez da erraz disolbatzen. Azido fenikoa eta anhidrido karbonikoa nahastuz prestatzen da. Hezueriaren sendagai bezala, antiseptiko bezala, etab. erabiltzen da.
* Azido silizikoa. Hauts eran azaltzen den gai solidoa, kolore zurikoa. Silizioa, oxigenoa eta hidrogenoa ditu osagai. Silikatoak azidoen bidez deskonposatuz lortzen da.
* Azido sulfhidrikoa. Gas kolorgea, uretan erraz disolbatzen dena. Sufrez eta hidrogenoz osatua. Albuminak deskonposatzen direnean lortzen da, zerbait usteltzen denean; hori dela eta arrautza ustelduaren usainarekin nahasten da askotan azido honena. Ur mineral sulfurosoen osagaietako bat izaten da. (H2S).
* Azido sulfurikoa (H$_2$SO$_4$). Isurkari oliotsua, kolorgea eta usainik gabea. Gai organikoak kiskali egiten ditu eta urarekin nahastuz beroa ematen du. Industrian oso erabilia da. Azido sulfurosoa urarekin oxidatuz lortzen da.
* Azido sulfurosoa (H$_2$SO$_3$). Anhidrido sulfurosoa urarekin nahastuz lortzen den isurkari kolorgea. Zuritzaile bezala erabiltzen da.
* Azido tartarikoa (HOOC–CHOH– COOH–COOH). Gai solido organikoa. Tartaroaren eratorria da. Medikuntzan, argazkigintzan, etab. erabilia.
* Azido urikoa (C$_5$H$_4$N$_4$O$_3$). Gai solidoa, uretan disolbagarriak diren ezkata zurixka bezala azaltzen dena. Karbonoa, nitrogenoa, hidrogenoa eta oxigenoa ditu osagai. Ugaztunetan, neurri txikian azaltzen da eta gernuaren bidez kanporatzen da; batzuetan, pilatu egiten da eta eritasuna sortzen da orduan.
* Azido zianhidrikoa (HCN). Isurkari kolorgea, oso pozoitsu eta lurrunkorra. Almendra garratzaren zaporea du. Zianuro multzo bati azido sulfurikoa gehituz lortzen da, eta erabili behar den unean prestatzen da.
* Azido zianikoa (HOCN). Gai pozoitsua, azido fulminikoaren isomeroa baina tenperatura hotzetan izan ezik oso aldakorra dena.
* Azido zianurikoa (H$_3$C$_3$N$_3$O$_2$). Kristal itxurako gai zuria, urea berotuz lortzen dena.
* Azido zinamikoa (C$_6$H$_5$–CH=CH–COOH). Gai solidoa, zuria. Kanelan eta zenbait ukendutan dago.
* Azido zitrikoa (HOOC–CH$_2$–C(OH)(COOH)–CH$_2$–COOH). Gai solidoa, mingotsa. Oso erraz disolbatzen da limoiaren eta horren gisako fruituen uretan. ura lurruntzen denean kolorerik gabeko kristalak eratzen ditu. Jakietan, ehungintzan eta metalentzat garbigaiak egiteko erabiltzen da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2012/11/23 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Acide, actu-environnement.com webgunean
* ↑ (Gaztelaniaz) Luque, Remedios González. (2011-11-28). Química general para las ciencias ambientales. Universitat de València ISBN 978-84-370-8391-9. (Noiz kontsultatua: 2023-02-06).
* ↑ (Gaztelaniaz) Tung, Rebecca C.; Rubin, Mark G.. (2011-08-23). Exfoliación química. Elsevier España ISBN 978-84-8086-573-9. (Noiz kontsultatua: 2023-08-08).
* ↑ (Gaztelaniaz) Martínez, María Margarita Canales. (1999). Fisicoquímica. UNAM, Escuela de Estudios Profesionales Iztacala ISBN 978-968-36-7956-7. (Noiz kontsultatua: 2023-08-08).
* ↑ https://web.archive.org/web/20120121150933/http://www2.lsdiv.harvard.edu/labs/evans/pdf/evans_pKa_table.pdf
* 1 2 «63847_8» web.archive.org 2013-05-16 (Noiz kontsultatua: 2023-08-08).
* ↑ pK$_a$ values for HClO$_n$ from C.E.Housecroft and A.G.Sharpe "Inorganic Chemistry" (Pearson, 2d edn 2005), p.171
* ↑ «Copia archivada». Archivado desde el original el 2 de junio de 2010. Consultado el 2 de junio de 2010.

## Ikus, gainera

* Base
* pH

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11158
* Multimedia: Acids / Q11158