# Txertaketa

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Txertaketa pertsona edo animalia bati txertoa jartzea da, immunitate-sistema gaixotasun jakin baten kontra babesteko. Txertoak ahuldutako mikroorganismo edo birusak dituzte, bizirik edo hilik, edo organismoaren proteinak edo toxinak; eta horrela immunitate hartua handitzen da. Txertaketaren eraginkortasuna sakon aztertu eta egiaztatu da, eritasun infekziosoen aurka, txertaketa sistemarik eraginkorrena da.
Txertoek, gorputzaren hartutako immunitatea estimulatzean, gaixotasun infekzioso batek eragindako gaixotasuna prebenitzen laguntzen dute. Populazioaren ehuneko handi bati txertoa jartzean, immunitate kolektiboa sortzen da, eta honek, immunodeprimituta egon daitezkeenak eta txertorik hartu ezin dutenak babesten ditu, ahuldutako bertsio batek ere kalteak eragingo lizkiekeelako. Txertoak eragindako immunitate orokorra, hein handi batean, baztanga mundu osotik kentzearen eta poliomielitisa eta tetanosa bezalako gaixotasunak ezabatzearen erantzulea da. Hala ere, azken urteotan, urte luzez kasu gutxi zituzten zenbait gaixotasunen kasuek gora egin dute, 2010eko hamarraldian txertatze-tasa nahiko baxuak izan direlako, eta, hein batean, txertoen polemikagatik.
Inokulazioa erabiliz aurre hartu nahi izan zitzaion lehen gaixotasuna, seguruenik, baztanga izan zen, eta XVI. mendean lehen bariolazio-erabilera erregistratua eman zen Txinan. Gaixotasunari aurre egiteko txertoa garatu zen lehen gaixotasuna ere izan zen. Gutxienez beste sei lagunek erabili zituzten printzipio berdinak aurreko urteetan, baina baztangaren aurkako txertoa Edward Jenner mediku ingelesak asmatu zuen 1796an. Bere eraginkortasunaren frogak argitaratzen eta bere ekoizpenari buruzko aholkularitza ematen lehena izan zen. Louis Pasteur-ek mikrobiologian egindako lanaren bidez txertoaren kontzeptua garatu zuen. Immunizazioari txertaketa (vacunación) deitu zitzaion, behei (latinez, vacca) eragiten dien birus batetik eratorria zelako. Baztanga gaixotasun kutsakor eta hilgarria izan zen, eta infektatutako helduen %20tik %60ra eta infektatutako haurren %80tik gora hiltzen ziren. Azkenean, 1979an, baztanga desagertu orduko, XX. mendean 300 eta 500 milioi pertsona inguru hil zituela uste da.
Txertaketak eta immunizazioak antzeko esanahia dute eguneroko hizkuntzan. Inokulazioa desberdina da, ahuldu gabeko patogeno biziak erabiltzen baititu. Txertatze-ahaleginek mesfidati samarrak izan dira arrazoi zientifiko, etiko, politiko, segurtasun mediko eta erlijiosoengatik, nahiz eta erlijio garrantzitsurik ez dagoen txertoaren aurka, eta batzuen ustez nahitaezkoa da, bizitzak salbatzeko ematen duten aukeragatik.

## Funtzionamendu-mekanismoa

Txertoak sistema immunologikoa artifizialki aktibatzeko modu bat dira, gaixotasun infekziosoetatik babesteko. Immunogeno batekin sistema immunologikoa prestatuz aktibatzen da. Immunizazio deritzo agente infekzioso batekin immunitate-erantzunak estimulatzeari. Txertaketak immunogenoak emateko hainbat modu ditu.
Orokorrean txertaketa gehienak gaixoak gaixotasun bat hartu baino lehen egiten dira, etorkizuneko babesa areagotzen laguntzeko. Hala ere, zenbait txertaketa gaixoak gaixotasuna hartu ondoren egiten dira. Baztangaren eraginpean egon ondoren ematen diren txertoek gaixotasunaren aurkako nolabaiteko babesa eskaintzen dutela edo gaixotasunaren larritasuna murriztu dezaketela jakinarazi da. Louis Pasteurrek amorruaren aurkako lehen txertoa eman zion haur bati, zakur amorratu batek haginka egin ondoren. Geroztik, amorruaren aurkako txertoa gizakiei amorrua saihesteko eraginkorra dela frogatu da, 14 egunean behin baino gehiagotan hartzen denean amorruaren aurkako immunoglobulinarekin eta zaurien zaintzarekin batera. Beste adibide batzuk HIESaren, minbiziaren eta Alzheimer gaixotasunaren aurkako txerto esperimentalak dira. Immunizazio horien helburua immunitate-erantzun bizkorragoa eta infekzio naturalak baino kalte txikiagoa eragitea da.
Txerto gehienak injekzio bidez ematen dira, ez baitira modu fidagarrian xurgatzen digestio-bidetik. Poliomielitis bizi arindua, rotabirusa, sukar tifoideoaren aurkako txertoak eta koleraren aurkako txerto batzuk ahotik har daitezke. Txertaketak eragin iraunkorra badu ere, normalean zenbait aste behar dira eragina izateko. Immunitate pasiboak (antigorputzen transferentzia, edoskitzaroan bezala) berehalako eragina du.
Gaixotasun baten kontra txertatuta egon arren, organismoak gaixotasuna hartzen duenean txertoak huts egin duela esaten da. Organismo bat lehen aldiz txertatzean sistema immunologikoak antigorputzak sortzen ez dituenean gertatzen da txertoaren faila primarioa. Txertoek huts egin dezakete zenbait segida eman eta erantzun immunitariorik ematen ez dutenean. "Txertoak huts egiten du" hitzak ez du esan nahi txertoa akastuna denik. Txertoen akats gehienak erantzun immunitarioaren banakako aldaketen ondorio baitira.

## Administrazio bideak

Txertoa ahotik har daiteke, injekzio bidez (muskulu barnetik, dermisetik, larruazalpetik), ziztada bidez, dermisean barnetik edo larruazaletik. Orain dela gutxi egindako zenbait saiakuntza klinikoren helburua izan da txertoak muki-gainazalaren bidez ematea, immunitate mukosal arruntaren sistemak xurga ditzan, injekzioen beharra saihesteko.

## Segurtasuna
### Txertoen garapena eta onespena

Edozein sendagai edo prozedura bezala, ez dago txertorik %100 segurua edo guztiontzat eraginkorra denik, pertsona bakoitzaren gorputzak modu desberdinean erreakziona baitezake. Bigarren mailako ondorio txikiak, hala nola mina edo sukar baxua, nahiko ohikoak badira ere, albo-ondorio larriak oso arraroak dira, eta gutxi gorabehera 100.000 txertotik 1ean gertatzen dira. Eskuarki, erreakzio alergikoak eragiten dituzte, eta horiek urtikaria edo arnasa hartzeko zailtasuna eragin dezakete. Hala ere, txertoak dira historian sendagairik seguruenak, eta txerto bakoitza saiakuntza kliniko zorrotzen mende jartzen da, Elikagai eta Sendagaien Administrazioak (FDA) eta beste erakunde erregulatzaile batzuek onetsi aurretik haren segurtasuna eta eraginkortasuna bermatzeko (adibidez, Sendagaien Europako Agentzia [EMA).
Gizakiekin probak egin aurretik, algoritmo informatikoen bidez prozesatzen dira txertoak, sistema immunologikoarekin nola jokatuko duten modelatzeko eta laborategi bateko zeluletan probatzeko. Hurrengo probaldian, animalietako txertoak aztertzen dituzte ikertzaileek, saguak, untxiak, akuriak eta tximinoak barne. Proba-etapa horietako bakoitza igarotzen duten txertoak erakunde erregulatzaileek onartzen dituzte hiru faseko giza probei ekiteko, eta fase handiagoetara aurreratzen dira aurreko fasean segurutzat eta eraginkortzat jotzen badira. Saiakuntza horietan, pertsonek borondatez parte hartzen dute, eta zer helburu duten eta zer arrisku izan ditzaketen badakitela frogatu behar dute.
I. faseko saiakuntzetan, txertoa 20 lagun inguruko talde batean probatzen da, txertoaren segurtasuna ebaluatzeko helburu nagusiarekin. II. faseko saiakuntzek 50 pertsonatik ehunka pertsonara biltzen dituzte. Etapa horretan, txertoaren segurtasuna ebaluatzen jarraitzen da, eta ikertzaileek txertoaren eraginkortasunari eta dosi idealari buruzko datuak ere biltzen dituzte. Segurutzat eta eraginkorrtzat jotzen diren txertoak, gero, III. faseko saiakuntzetara joaten dira, txertoak ehunka edo milaka boluntariori eragiten dien eraginkortasuna aztertzeko. Zenbait urte behar izaten dira fase hori osatzeko, eta ikertzaileek aukera hori baliatzen dute txertoa hartu duten boluntarioak eta txertoa jarri ez zaienak alderatzeko, txertoaren ondorioz gertatzen diren benetako erreakzioak nabarmentzeko.
Txertoak proba-fase guztiak igarotzen baditu, ekoizleak txertoaren lizentzia eska dezake erakunde erregulatzaileen bidez. Jendeak oro har erabilera onartu aurretik, zehatz-mehatz aztertzen dituzte saiakuntza klinikoen, segurtasun-proben, purutasun-proben eta fabrikazio-metodoen emaitzak, eta ezartzen dute fabrikatzaileak berak betetzen dituela beste arlo batzuetako gobernu-estandarrak. Txertoen segurtasun probak, ordea, ez dira inoiz amaitzen.
Onetsi ondoren, fabrikazio-protokoloak, loteen purutasuna eta fabrikazio-instalazioa bera monitorizatzen jarraitzen da. Gainera, txerto gehienek IV. faseko saiakuntzak ere egiten dituzte. Saiakuntza horiek txertoen segurtasuna eta eraginkortasuna monitorizatzen dute dozenaka mila pertsonatan edo gehiagotan, urte askoan zehar. Horrek erreakzio atzeratuak edo oso arraroak detektatzeko eta ebaluatzeko aukera ematen du.

### Albo-ondorioak

Gaixotasunak Kontrolatzeko eta Prebenitzeko Zentroek (CDC) txertoen zerrenda bat osatu dute, eta horiek izan ditzaketen bigarren mailako ondorioak azaldu dituzte. Albo-ondorioak izateko arriskua aldatu egiten da txerto batetik bestera, baina, jarraian, bigarren mailako ondorioen adibideak agertzen dira, bai eta difteriaren aurkako txertoarekin, tetanosarekin eta hartzi zelularreko eztularekin (DT aP), haurren txerto komuna, duen gertatze-tasa ere.

#### Albo-ondorio arinak (ohikoak)

* Sukar arina (4tik 1)
* Gorritzea, mina, hantura injekzioaren tokian (4tik 1)
* Nekea, jateko gogorik eza (10etik 1)
* Gorakoak (50etik 1)

#### Albo-ondorio moderatuak (gutxitan)

* Konbultsioak (1 14.000)
* Sukar handia (105 °F-tik gora) (1 16.000 -an)

#### Albo-ondorio larriak (arraroak)

* Erreakzio alergiko larria (1.000.000 eurotik 1)
* Epe luzeko konbultsioak, koma eta garuneko kalteak barne hartzen dituzten beste arazo larri batzuen berri eman da, baina hain arraroak izanik ezin dela jakin txertokoak diren ala ez.
Zenbait txertok kontrako emaitzak izan dituzte identifikatuta, txertaketa masiboko programetan erabili ondoren. 1976an, Estatu Batuetan, txerri gripearen aurkako txertaketa masiboko programa bat bertan behera utzi zen Guillain-Barréren sindrome-kasuen ondoren. CDCetako William Foegeren ustez, Guillain-Barrék lau aldiz eragin zuen txertoa hartutako pertsonengan, txerri-gripearen aurkako txertoa hartu ez zutenetan baino.
Pandemrixek, 2009ko H1N1 pandemiarako txertoak, 31 milioi pertsona ingururi eman zenak, legezko ekintzak eragin zituzten txertoek baino kontrako gertaera gehiago zituen. Pandemrixekin immunizatu ondoren narkolepsiari buruz egindako txostenei erantzunez, CDCek populazio-azterketa bat egin zuten, eta ikusi zuten FDAk onartutako H1N1 2009 gripearen aurkako txertoak ez zirela lotu nahaste neurologikoaren arrisku handiagoarekin.

## Erabilera

Munduko Osasun Erakundearen (OME) arabera, txertaketak urtean 2 eta 3 milioi heriotza saihesten ditu (adin-talde guztietan), eta txertoaren bidez prebenitu daitezkeen gaixotasunen ondorioz, 1,5 milioi haur hiltzen dira urtero. Kalkuluen arabera, 2013an posible zen bost urtetik beherako haurren heriotzen %29 txertoekin sahiestea. Garatzen ari diren munduko beste leku batzuetan, baliabide eta txerto gutxiago izatearen erronka dute. Afrikako Sahara hegoaldea bezalako herrialdeek ezin dute haurren txertoen sorta osoa eskaini.

## Historia

Edward Jennerrek, Berkeleyko Gloucestershire-ko mediku batek, txertaketa-prozedura ezarri zuen, Sarah Nelmes-en (esanetarakoa) behi-azienda txertatuz, James Phipps izeneko haur baten besikulan. Bi hilabete geroago, mutikoa baztanarekin inokulatu zuen eta gaixotasuna ez zen garatu. 1798an, Jennerrek Variolae Vacciniaeren kausei eta ondorioei buruzko ikerketa argitaratu zuen, eta interes handia sortu zuen. "Benetakoa" eta "espuria" (nahi zen efektua eragin ez zuena) bereizi zituen, eta txertoa txertatutako pertsonaren punpulatik abiatuta txertoa besoz beso zabaltzeko metodo bat garatu zuen. Konfirmatzeko lehen saiakerak nahasiak izan ziren baztangako kutsaduragatik, baina lanbide medikoaren barruan eztabaida eta animalien erabilerari erlijio-aurkakotasuna egon arren, 1801ean txostena sei hizkuntzatara itzuli zen eta 100.000 pertsona baino gehiagori txertoa eman zitzaien. Richard Dunning zirujauak txertaketa terminoa asmatu zuen 1800ean bere Zenbait ohar txertaketari buruz testuan.
1802an, Helenus Scott medikuak dozenaka haur txertatu zituen Bombayn. Urte horretan bertan, Scottek gutun bat idatzi zion editoreari Bombay Courier-en, eta hau adierazi zuen:
...orain, aurkikuntza garrantzitsu horren onurak Indiako alde guztiei jakinarazteko ahalmena dugu, agian Txinari eta ekialdeko munduari.
Ondoren, txertaketa sendo ezarri zen India britainiarrean. 1803an, txertaketa-kanpaina hasi zen Ceilángo kolonia britainiar berrian. 1807an, britainiarrek milioi bat indiar baino gehiago txertatu zituzten, eta Sri Lankakoak, berriz, baztangaren aurka. 1816an biruela-epidemia bat izan ondoren, Nepalgo Erresumak baztangaren aurkako txertoa agindu zuen eta William Moorcroft albaitari ingelesari eskatu zion txertatze-kanpaina bat egiten laguntzeko. Urte horretan bertan onartu zen, Suedian, bi urte baino lehen haurrei baztanari txertoa jartzea eskatzen dien legea. Prusiak, labur, derrigorrezko txertaketa sartu zuen 1810ean eta berriro 1920ko hamarkadan, baina derrigorrezko txertaketari buruzko lege bat ez onartzea erabaki zuen 1829an. 1820ko hamarkadan, Hannover probintzian baztangaren aurkako derrigorrezko txertaketari buruzko lege bat sartu zen. 1837an, txirla-epidemia batek 40.000 heriotza eragin zituen, eta, horren ondoren, gobernu britainiarrak txertaketa kontzentratuko politika bati ekin zion, 1840ko Txertaketa Legearekin hasiz. Lege horrek txertaketa unibertsala prebenitzen zuen eta bariolazioa debekatzen zuen. 1853ko Txertatze Legeak Ingalaterran eta Galesen sartu zuen baztangaren aurkako nahitaezko txertaketa. 1851n eta 1852an, legeak baztanga-agerraldi gogor bati jarraitu zion. Ezarri zuen pobreen legearen agintariek txertoa denei doan banatzen jarraituko zutela, baina jaiotzen erregistratzaileen sareak txertatutako haurren erregistroak izango zituela. Orduan onartu zen borondatezko txertaketak ez zuela biruelagatiko heriotza-tasa murriztu, baina 1853ko Txertatze Legeak hain gaizki ezarri zuen, non eragin txikia izan baitzuen Ingalaterran eta Galesen txertatutako haurren kopuruan.
Estatu Batuetan, derrigorrezko txertaketari buruzko legeak Jacobson Vs. Massachusetts 1905eko kasu historikoan mantendu ziren, Estatu Batuetako Gorte Nagusian. Gorte Gorenak diktaminatu zuen legeek txertaketa eska dezaketela jendea gaixotasun kutsagarri arriskutsuetatik babesteko. Hala ere, praktikan, XX. mendearen hasieran, Estatu Batuek izan zuten txertaketa-tasarik txikiena nazio industrializatuen artean. Derrigorrezko txertaketa-legeak Bigarren Mundu Gerraren ondoren hasi ziren aplikatzen Estatu Batuetan. 1959an, Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) mundu osoan baztanga kentzeko eskatu zuen, oraindik ere endemikoa baitzen 33 herrialdetan. 1960ko hamarkadan, sei haurretik zortzira hiltzen ziren urtero Estatu Batuetan, txertaketari lotutako arazoengatik. OMEren arabera, 1966an 100 milioi txirla-kasu inguru gertatu ziren mundu osoan, eta bi milioi heriotza inguru eragin zituzten. 1970eko hamarkadan, txirbila harrapatzeko arriskua hain zen txikia, ezen Estatu Batuetako Osasun Publikoko Zerbitzuak errutinako txertaketa antiariolikoari amaiera emateko gomendatu baitzuen. 1974an, OMEren biruelaren aurkako txertaketa-programak Pakistan, India, Bangladés, Etiopia eta Somaliako parte batzuetara mugatu zuen baztanga. 1977an, OMEk Somaliako laborategitik kanpo erositako birusak kutsatutako azken kasua erregistratu zuen. 1980an, OMEk ofizialki aitortu zuen bazterrik gabeko mundua.
1974an, OMEk 1990. urterako txertaketa unibertsalaren helburua hartu zuen haurrak aurreikus daitezkeen sei gaixotasun infekziosoren aurka babesteko: elgorria, poliomielitisa, difteria, kukutxeztula, tetanosa eta tuberkulosia. 1980ko hamarkadan, garapen-bidean zeuden herrialdeetako haurren% 20 eta 40 artean bakarrik zeuden txertatuta sei gaixotasun horien aurka. Herrialde aberatsetan, elgorri-kasuen kopurua izugarri jaitsi zen 1963an elgorriaren aurkako txertoa sartu ondoren. OMEren zifrek erakusten dutenez, herrialde askotan elgorriaren aurkako txertoa gutxitzeak elgorriaren kasuak berpiztu egiten ditu. Elgorria hain da kutsakorra non osasun publikoko adituek uste baitute% 100eko txertatze-tasa behar dela gaixotasuna kontrolatzeko. Hainbat hamarkadatan txertaketa masiboa egon arren, poliomielitisa mehatxua da Indian, Nigerian, Somalian, Nigerren, Afganistanen, Bangladesen eta Indonesian. 2006an, munduko osasuneko adituek ondorioztatu zuten poliomielitisa soilik desagertaraz zitekeela edateko uraren hornidura eta auzo marjinaletako saneamenduhobetzen bazen. 1950eko hamarkadan difteriaren, kukutxeztula eta tetanosaren aurka konbinatutako DPT txertoa zabaltzea aurrerapen garrantzitsutzat jo zen osasun publikorako. Baina hainbat hamarkadatan zabaldu ziren txertaketa-kanpainetan, DPT txertoak albo-ondorio asko izatearekin lotu ziren. 1990eko hamarkadan DPT txerto hobetuak merkaturatu ziren arren, DPT txertoak herrialde aberatsetako txertaketen aurkako kanpainen gune bihurtu ziren. Immunizazio-tasak jaitsi ahala, handitu egin ziren herrialde askotan eztul ferina-agerraldiak.
2000. urtean, Txertoetarako eta Immunizaziorako Aliantza Globala ezarri zen, ohiko txertaketak indartzeko eta US $ 1000 baino gutxiagoko per capita BPG duten herrialdeetan txerto berriak eta berrerabilgarriak sartzeko.

## Txertaketa politika

Zenbait gaixotasunek eragindako agerraldien arriskua kentzeko, gobernuek eta beste erakunde batzuek pertsona guztiei txertoa jartzea eskatzen duten politikak erabili dituzte. Adibidez, 1853ko lege batek Ingalaterran eta Galesen biruelaren aurkako txertaketa unibertsala eskatu zuen, betetzen ez zuten pertsonei ezarritako isunekin. Estatu Batuetako txertaketa-politika garaikide komunek eskatzen dute haurrek gomendatutako txertoak hartzea eskola publikoan sartu aurretik.
XIX. mendean txertaketa goiztiarra egin ondoren, politika horiei aurre egin zieten hainbat taldek, multzoka antakundeen aurkakoak deiturikoek, arrazoi zientifiko, etiko, politiko, segurtasun mediko, erlijioso eta bestelakoengatik. Eragozpen komunak dira txertoak ez dabiltzala, derrigorrezko txertaketa gai pertsonaletan gehiegizko esku-hartzea dela edo proposatutako txertoak ez direla behar bezain seguruak. Txertaketa-politika moderno askok salbuespenak onartzen dituzte sistema immunologiko konprometituak dituzten pertsonentzat, txertoetan erabiltzen diren osagaiekiko alergiak edo eragozpen oso errotuak dituztenentzat.
Baliabide ekonomiko mugatuak dituzten herrialdeetan, txertaketa mugatuko estaldura eritasun infekziosoek eragindako erikortasun eta hilkortasun handiagoa da. Herrialde aberatsenek arriskuan dauden taldeentzako txertoak diruz lagundu ditzakete, eta horrek estaldura osoagoa eta eraginkorragoa dakar. Australian, adibidez, Gobernuak adineko pertsonentzako eta australiar indigenentzako txertoak diruz laguntzen ditu.
Public Health Law Research, EEn egoitza duen erakunde independentea. AEBek 2009an jakinarazi zuen ez dagoela behar adina ebidentziarik lan espezifikoetarako baldintza gisa txertoak eskatzea eraginkorra ote den ebaluatzeko, bereziki zaurgarriak diren populazioen arteko gaixotasun espezifikoen eragina murrizteko bitarteko gisa; ebidentzia nahikoa dagoela txertoak haurtzaindegi eta eskoletara joateko baldintza gisa eskatzeko; eta froga sendoak daudela ordena iraunkorren eraginkortasuna babesten dutenak, osasun publikoko langileei txertoa hartzeko aginpiderik gabeko esku-hartzea ahalbidetzen dietenak.

## Oposizioa

Txertaketaren aurkako lehen txertaketa-kanpainetatik izan da txertoaren kritikari-sorta zabal bat. Oso onartuta dago gaixotasun larriei eta gaixotasun infekziosoen ondoriozko heriotzari aurrea hartzearen onurak handiagoak direla, neurri handi batean, txertoa jarri ondoren gutxitan izaten diren ondorio kaltegarri larrien arriskuak baino. Zenbait azterlanen arabera, egungo txertaketa-programek haurren heriotza-tasa eta ospitalizazio-tasak handitzen dituzte; azterlan horiek, ordea, korrelazionalak dira, eta, beraz, ezin dituzte kausa-efektuak frogatu. Halaber, azterlanei kritikak egin zaizkie, batetik, ematen dituzten konparazioak hautatzeagatik, kontrako ondorio bat babesten duten joera historikoei kasurik ez egiteagatik eta, bestetik, txertoak kontatzeagatik, "hutsegiteen erabateko arbitrarioa eta plagiatua" baita.
Hainbat eztabaida sortu dira txertaketaren moraltasunari, etikari, eraginkortasunari eta segurtasunari buruz. Txertaketaren zenbait kritikarik diote txertoak ez direla eraginkorrak eritasunaren kontra edo txertoen segurtasun azterketak ez direla egokiak. Erlijio-talde batzuek ez dute txertorik jartzen uzten, eta talde politiko batzuk derrigorrezko txertaketaren aurka daude, norbanakoaren askatasuna dela eta. Erantzun gisa, kezkatu egin da txertoen arrisku medikoei buruzko informazio funtsatugabea zabaltzeak areagotu egiten dituela hilgarri izan daitezkeen infekzioen tasak, ez bakarrik txertoa jartzeari uko egin zioten haurren kasuan, baita adinagatik edo immunourritasunagatik txertatu ezin diren haurren kasuan ere, txertorik gabeko eramaileen infekzioak eragin baititzake (ikus immunitate kolektiboa). Zenbait gurasok uste dute txertoek autismoa sortzen dutela, baina ez dago ideia hori babesten duen ebidentzia zientifikorik. 2011n, Andrew Wakefield, MMR txertoak autismoa eragiten duelako teoriaren defendatzaile nagusietako bat, ikerketa-datuak faltsutzeko ekonomikoki motibatuta zegoela ikusi zen, eta, ondoren, lizentzia medikoa kendu zitzaion. Ameriketako Estatu Batuetan, arrazoi ez-medikoengatik txertoak errefusatzen dituzten pertsonen ehuneko handi bat elgorria da, eta, ondoren, gaixotasunak eragindako entzumen-galera eta heriotza kasuak.
Guraso askok ez diete txertorik jartzen seme-alabei, uste baitute gaixotasunak ez direla agertzen txertoen ondorioz. Uste hori faltsua da; izan ere, immunizazio-programen bidez kontrolatutako gaixotasunak itzuli egin daitezke, eta immunizazioa uzten bada, itzuli. Patogeno horiek, seguruenik, txertoa hartu duten pertsonak infekta ditzakete, patogenoak ahalmen handia baitu txertatu gabeko apopiloetan bizi denean mutatzeko. 2010ean, Kaliforniak izan zuen eztulik txarrena 50 urtean. Faktore zergagarri bat izan zen gurasoek seme-alabak ez txertatzea erabaki zutela. Kasu bat ere izan zen Texasen 2012an: eliza bateko 21 kidek elgorriaren kontra egin zuten, txertorik ez hartzea erabaki zutelako.

## Auzia

Azken hamarkadetan, txertoek eragindako lesioen salaketak auzitan agertu dira Estatu Batuetan. Familia batzuek epaimahai ulergarrien funtsezko ordainketak irabazi dituzte, nahiz eta osasun publikoko funtzionario gehienek esan duten lesioen baieztapenak funtsik gabeak zirela. Erantzun gisa, zenbait txerto-fabrikatzailek EEren gobernuaren produkzioa atxilotu zuten. AEB uste zuen mehatxu izan zitekeela osasun publikoarentzat, eta, beraz, legeak onartu ziren fabrikatzaileak txertoen lesioengatiko erreklamazioetatik babesteko. Hainbat txertoren segurtasuna eta albo-ondorioak probatu dira, txertoen bideragarritasuna mantentzeko, gaixotasunaren aurkako hesi gisa. Influenzaren aurkako txertoa saiakuntza kontrolatuetan probatu zen, eta frogatu zen plazeboaren antzeko albo-ondorio hutsalak dituela. Familien kezka batzuk sinesmen eta arau sozialetatik sor daitezke, txertoak mesfidatu edo arbuiatzeko. Horrek desadostasun hori eragiten du funtsik gabeko albo-ondorioetan.

## Txertaketaren ekonomia

Osasuna, askotan, medietako bat bezala erabiltzen da herrialde baten oparotasun ekonomikoa zehazteko. Pertsona osasuntsuenak gaixoak baino hobeto prestatuta egon ohi direlako gertatzen da hori. Arrazoi asko daude horretarako. Adibidez, influenzaren aurkako txertoa duen pertsona batek ez du bere burua bakarrik babesten influenzaren arriskutik, baizik eta, aldi berean, ez du kutsatzen inguruko pertsonak. Horrek gizarte osasuntsuago batera garamatza, eta, horri esker, ekonomikoki emankorragoak dira pertsonak. Ondorioz, haurrak maizago joan daitezke eskolara, eta emaitza akademiko hobeak lortzen dituztela frogatu da. Era berean, helduek maizago lan egin dezakete, modu eraginkorragoan.

### Kostuak eta onurak

Oro har, txertoek irabazi garbia sortzen dute gizartearentzat. Txertoak, askotan, inbertsioaren itzulera-balio handiengatik nabarmentzen dira, bereziki epe luzeko ondorioak kontuan hartzen direnean. Txerto batzuek beste batzuek baino askoz ROI balio handiagoak dituzte. Ikerketek frogatu dutenez, txertaketaren onuren eta kostuen arteko erlazioa oso desberdina izan daiteke: 27:1 difteria/kukutxeztula, 13,5:1 elgorria, 4,76:1 barizela eta 0,68-1,1:1 konjugatu pneumokozikoa. Gobernu batzuek txertoen kostuak diruz laguntzea erabaki dute, txertoen ROIren balio handietako batzuk direla eta. Estatu Batuetan, txertoen erdiak baino gehiago umeentzat dira, eta bakoitzak 400 eta 600 $ bitartean balio du. Haur gehienak txertatuta egon arren, EEetako biztanle helduak. AEB gomendatutako immunizazio-mailen azpitik dago oraindik. Faktore asko egotz dakizkioke arazo horri. Beste osasun arazo batzuk dituzten heldu asko ezin dira modu seguruan txertatu. Beste batzuk, berriz, finantza-onura pribatuen mesederako ez txertatzea erabaki dute. Estatubatuar askok ez dute nahikoa asegururik eta, beraz, poltsikoko txertoak ordaindu behar dituzte. Beste batzuek kengarri handiak eta koordainketak ordaintzeko ardura dute. Txertoek, eskuarki, epe luzerako onura ekonomikoak sortzen dituzten arren, gobernu askok epe laburrean eskulanarekin eta ekoizpenarekin lotutako kostu handiak ordaintzeko borrokatzen dute. Ondorioz, herrialde asko ahazten dira zerbitzu horiek emateaz.
Coalition for Epidemic Preparedness Innovations-ek azterlan bat argitaratu zuen The Lanceten, 2018an. Ikerketa horren arabera, krisi humanitario global bihur daitezkeen gaixotasunetarako txertoak garatzearen kostuak zenbatetsi zituen. Gaur egun heriotza gutxi eragiten dituzten eta, batez ere, pobreei eragiten dieten 11 gaixotasunetan jarri zuten arreta. Gaixotasun horiek pandemia-arrisku gisa nabarmendu dira:
* Krimea-Kongoko sukar hemorragikoa
* Txikungunya
* Ebola
* Lassaren sukarra
* Marburg birusaren gaixotasuna
* Ekialde Ertaineko arnas sindromearen koronabirusa
* Nipah-ko birusaren infekzioa
* Rift Ibarreko sukarra
* Arnas sindrome akutu larria
* Sukar handia, tronbozitopenia-sindromearekin
* Zika
Uste zuten $ 2,8 mila milioi eta $ 3,7 mila milioi euro bitarte kostatuko zela horietako bakoitzerako txerto bat gutxienez garatzea. Hori agerraldi baten kostu potentzialarekin alderatu behar da. 2003ko SARSren agerraldia Asiako ekialdean 54.000 milioi dolar kostatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Herd immunity (Herd protection)» vk.ovg.ox.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ Chang, Yuli; Brewer, Noel T.; Rinas, Allen C.; Schmitt, Karla; Smith, Jennifer S.. (2009-07-09). «Evaluating the impact of human papillomavirus vaccines» Vaccine 27 (32): 4355–4362. doi:10.1016/j.vaccine.2009.03.008. ISSN 1873-2518. PMID 19515467..
* ↑ Liesegang, Thomas J.. (2009-08). «Varicella zoster virus vaccines: effective, but concerns linger» Canadian Journal of Ophthalmology. Journal Canadien D'ophtalmologie 44 (4): 379–384. doi:10.3129/i09-126. ISSN 1715-3360. PMID 19606157..
* ↑ Vaccines for pandemic influenza. Springer 2009 ISBN 978-3-540-92165-3. PMC 489216221. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ (Ingelesez) «Herd immunity (Herd protection)» vk.ovg.ox.ac.uk (Noiz kontsultatua: 2023-03-09).
* ↑ (Ingelesez) «Deputy Director for Infectious Diseases | CDC» www.cdc.gov 2022-12-05 (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ «Vaccines and Infectious Diseases: Putting Risk into Perspective» American Medical Association Briefing on Microbial Threats (National Press Club Washington, DC) 2000-06-01.
* ↑ Vaccine-preventable diseases. Public Health Agency of Canada.
* ↑ «NIAID Biodefense Research Agenda for Category B and C Priority Pathogens» United States National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID).
* ↑ Phadke, VK; Bednarczyk, RA; Salmon, DA; Omer, SB. (March 2016). «Association Between Vaccine Refusal and Vaccine Preventable Diseases in the United States: A Review of Measles and Pertussis» JAMA 315 (11): 1149–58. doi:10.1001/jama.2016.1353. OCLC .5007135 PMID 26978210..
* 1 2 Lombard, M.; Pastoret, P. P.; Moulin, A. M.. (2007-04). «A brief history of vaccines and vaccination» Revue Scientifique Et Technique (International Office of Epizootics) 26 (1): 29–48. doi:10.20506/rst.26.1.1724. ISSN 0253-1933. PMID 17633292..
* ↑ Behbehani, A. M.. (1983-12-XX). «The smallpox story: life and death of an old disease» Microbiological Reviews 47 (4): 455–509. ISSN 0146-0749. PMID 6319980..
* ↑ Plett, Peter C.. (2006). «[Peter Plett and other discoverers of cowpox vaccination before Edward Jenner»] Sudhoffs Archiv 90 (2): 219–232. ISSN 0039-4564. PMID 17338405..
* ↑ Riedel, Stefan. (2005-1). «Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination» Proceedings (Baylor University. Medical Center) 18 (1): 21–25. ISSN 0899-8280. OCLC .1200696 PMID 16200144..
* ↑ Koplow, David A.. (2003). Smallpox : the fight to eradicate a global scourge. Berkeley : University of California Press ISBN 978-0-520-23732-2. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon. .
* ↑ How Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System, ScienceDaily.com, 1 February 2008.
* ↑ (Ingelesez) Jr, Donald G. McNeil. (2019-04-26). «Religious Objections to the Measles Vaccine? Get the Shots, Faith Leaders Say» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2023-03-09).
* ↑ Kwong, Peter D.. (2017-11). «What Are the Most Powerful Immunogen Design Vaccine Strategies?» Cold Spring Harbor Perspectives in Biology 9 (11) doi:10.1101/cshperspect.a029470. ISSN 1943-0264. OCLC .5666634 PMID 28159876..
* ↑ «Vaccine Overview» Smallpox Fact Sheet.
* ↑ Rupprecht, Charles E.; Briggs, Deborah; Brown, Catherine M.; Franka, Richard; Katz, Samuel L.; Kerr, Harry D.; Lett, Susan M.; Levis, Robin et al.. (2010-03-19). «Use of a reduced (4-dose) vaccine schedule for postexposure prophylaxis to prevent human rabies: recommendations of the advisory committee on immunization practices» MMWR. Recommendations and reports: Morbidity and mortality weekly report. Recommendations and reports 59 (RR-2): 1–9. ISSN 1545-8601. PMID 20300058..
* ↑ Oppenheimer, Steven B.; Alvarez, Maribel; Nnoli, Jennifer. (2008). «Carbohydrate-based experimental therapeutics for cancer, HIV/AIDS and other diseases» Acta histochemica 110 (1): 6–13. doi:10.1016/j.acthis.2007.08.003. ISSN 0065-1281. OCLC .2278011 PMID 17963823..
* ↑ Goñi, Fernando; Sigurdsson, Einar M.. (2005-02). «New directions towards safer and effective vaccines for Alzheimer's disease» Current Opinion in Molecular Therapeutics 7 (1): 17–23. ISSN 1464-8431. PMID 15732525..
* ↑ Irvine, Darrell J.; Swartz, Melody A.; Szeto, Gregory L.. (2013-11). «Engineering synthetic vaccines using cues from natural immunity» Nature materials 12 (11): 978–990. doi:10.1038/nmat3775. ISSN 1476-1122. OCLC .3928825 PMID 24150416..
* ↑ Immunity Types. Centers for Disease Control and Prevention.
* ↑ Wiedermann, Ursula; Garner-Spitzer, Erika; Wagner, Angelika. (2016-02-02). «Primary vaccine failure to routine vaccines: Why and what to do?» Human Vaccines & Immunotherapeutics 12 (1): 239–243. doi:10.1080/21645515.2015.1093263. ISSN 2164-5515. OCLC .4962729 PMID 26836329..
* ↑ Mass vaccination : global aspects - progress and obstacles. Springer 2006 ISBN 978-3-540-36583-9. PMC 262692547. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ Fujkuyama, Yoshiko; Tokuhara, Daisuke; Kataoka, Kosuke; Gilbert, Rebekah S; McGhee, Jerry R; Yuki, Yoshikazu; Kiyono, Hiroshi; Fujihashi, Kohtaro. (2012-3). «Novel vaccine development strategies for inducing mucosal immunity» Expert Review of Vaccines 11 (3): 367–379. doi:10.1586/erv.11.196. ISSN 1476-0584. OCLC .3315788 PMID 22380827..
* ↑ «History of Vaccine Safety History | Ensuring Safety | Vaccine Safety | CDC» www.cdc.gov 2019-01-10.
* ↑ Chen, R. T.; Hibbs, B.. (1998-07). «Vaccine safety: current and future challenges» Pediatric Annals 27 (7): 445–455. doi:10.3928/0090-4481-19980701-11. ISSN 0090-4481. PMID 9677616..
* ↑ «Making Safe Vaccines | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov.
* ↑ «Vaccines: Vac-Gen/Side Effects» www.cdc.gov 2018-07-12.
* ↑ «Ensuring Vaccine Safety Ensuring Safety | Vaccine Safety | CDC» www.cdc.gov 2018-12-12.
* ↑ «Making Safe Vaccines | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov.
* ↑ «Ensuring Vaccine Safety Ensuring Safety | Vaccine Safety | CDC» www.cdc.gov 2018-12-12.
* ↑ «Making Safe Vaccines | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov.
* ↑ «Ensuring Vaccine Safety Ensuring Safety | Vaccine Safety | CDC» www.cdc.gov 2018-12-12.
* ↑ «Making Safe Vaccines | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov.
* ↑ «Making Safe Vaccines | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases» www.niaid.nih.gov.
* ↑ «Vacunas e Inmunización | Centros para el Control y la Prevención de Enfermedades CDC» www.cdc.gov 2020-12-16.
* ↑ «Vaccines: Vac-Gen/Side Effects» www.cdc.gov 2018-07-12.
* ↑ «Possible Side effects from Vaccines | CDC» www.cdc.gov 2021-08-17.
* ↑ El asunto de la gripe del cerdo (1976): cuando el pánico y la política toman las decisiones | Vacunas / Asociación Española de Vacunología. .
* ↑ Chen, R. T.; Hibbs, B.. (1998-07-XX). «Vaccine safety: current and future challenges» Pediatric Annals 27 (7): 445–455. doi:10.3928/0090-4481-19980701-11. ISSN 0090-4481. PMID 9677616..
* ↑ Doshi, Peter. (2018-09-20). «Pandemrix vaccine: why was the public not told of early warning signs?» BMJ 362: k3948. doi:10.1136/bmj.k3948. ISSN 0959-8138. PMID 30237282..
* ↑ «Narcolepsy Following Pandemrix in Europe» www.cdc.gov 2020-08-20.
* ↑ Global Immunization Data. .
* ↑ Ehreth, Jenifer. (2003-01-30). «The global value of vaccination» Vaccine 21 (7-8): 596–600. doi:10.1016/s0264-410x(02)00623-0. ISSN 0264-410X. PMID 12531324..
* ↑ Gross, C. P.; Sepkowitz, K. A.. (1998-07-XX). «The myth of the medical breakthrough: smallpox, vaccination, and Jenner reconsidered» International journal of infectious diseases: IJID: official publication of the International Society for Infectious Diseases 3 (1): 54–60. doi:10.1016/s1201-9712(98)90096-0. ISSN 1201-9712. PMID 9831677..
* ↑ «Some observations on vaccination, or, The inoculated cow-pox ; Some observations on vaccination ; Inoculated cow-pox ; Observations, & c ; Observations, &c» Contagion - CURIOSity Digital Collections (March and Teape) 1800.
* ↑ Chen, R. T.; Hibbs, B.. (1998-07-XX). «Vaccine safety: current and future challenges» Pediatric Annals 27 (7): 445–455. doi:10.3928/0090-4481-19980701-11. ISSN 0090-4481. PMID 9677616..
* ↑ Chen, R. T.; Hibbs, B.. (1998-07-XX). «Vaccine safety: current and future challenges» Pediatric Annals 27 (7): 445–455. doi:10.3928/0090-4481-19980701-11. ISSN 0090-4481. PMID 9677616..
* 1 2 (Gaztelaniaz) «The politics of vaccination : practice and policy in England, Wales, Ireland, and Scotland, 1800-1874 | WorldCat.org» www.worldcat.org (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* 1 2 3 4 Magner, Lois N.. (2009). A history of infectious diseases and the microbial world. Praeger ISBN 0-275-99505-4. PMC 601448629. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ State Vaccination Requirements. CDC 2019-03-11.
* ↑ Tolley, Kim. (2019/05). «School Vaccination Wars: The Rise of Anti-Science in the American Anti-Vaccination Societies, 1879–1929» History of Education Quarterly 59 (2): 161–194. doi:10.1017/heq.2019.3. ISSN 0018-2680..
* ↑ Wolfe, Robert M; Sharp, Lisa K. (2002-08-24). «Anti-vaccinationists past and present» BMJ : British Medical Journal 325 (7361): 430–432. ISSN 0959-8138. OCLC .1123944 PMID 12193361..
* ↑ Salmon, Daniel A.; Teret, Stephen P.; MacIntyre, C. Raina; Salisbury, David; Burgess, Margaret A.; Halsey, Neal A.. (2006-02-04). «Compulsory vaccination and conscientious or philosophical exemptions: past, present, and future» Lancet (London, England) 367 (9508): 436–442. doi:10.1016/S0140-6736(06)68144-0. ISSN 1474-547X. PMID 16458770..
* ↑ Mhatre, Sharmila L.; Schryer-Roy, Anne-Marie. (2009-10-14). «The fallacy of coverage: uncovering disparities to improve immunization rates through evidence. Results from the Canadian International Immunization Initiative Phase 2 - Operational Research Grants» BMC international health and human rights 9 Suppl 1: S1. doi:10.1186/1472-698X-9-S1-S1. ISSN 1472-698X. OCLC .3226229 PMID 19828053..
* ↑ «Laws and Policies Requiring Specified Vaccinations among High Risk Populations | Public Health Law Research» phlr.org (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ «Vaccination Requirements for Child Care, School and College Attendance | Public Health Law Research» phlr.org (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ Standing Orders for Vaccination. Public Health Law Research 2009-07-12.
* ↑ «Anti-vaccinationists past and present» BMJ 325 (7361): 430–2. August 2002 doi:10.1136/bmj.325.7361.430. OCLC .1123944 PMID 12193361..
* ↑ Bonhoeffer, Jan; Heininger, Ulrich. (2007-06). «Adverse events following immunization: perception and evidence» Current Opinion in Infectious Diseases 20 (3): 237–246. doi:10.1097/QCO.0b013e32811ebfb0. ISSN 0951-7375. PMID 17471032..
* ↑ Miller, Neil Z; Goldman, Gary S. (2011-9). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3170075/ «Infant mortality rates regressed against number of vaccine doses routinely given: Is there a biochemical or synergistic toxicity?»] Human & Experimental Toxicology 30 (9): 1420–1428. doi:10.1177/0960327111407644. ISSN 0960-3271. OCLC .3170075 PMID 21543527..
* ↑ Goldman, GS; Miller, NZ. (2012-10). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3547435/ «Relative trends in hospitalizations and mortality among infants by the number of vaccine doses and age, based on the Vaccine Adverse Event Reporting System (VAERS), 1990–2010»] Human & Experimental Toxicology 31 (10): 1012–1021. doi:10.1177/0960327112440111. ISSN 0960-3271. OCLC .3547435 PMID 22531966..
* ↑ Science Mom, Catherina. (9 May 2011). «Infant mortality and vaccines» Just The Vax (Blogspot.com).
* ↑ Miller, Neil Z; Goldman, Gary S. (2011-9). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3170075/ «Infant mortality rates regressed against number of vaccine doses routinely given: Is there a biochemical or synergistic toxicity?»] Human & Experimental Toxicology 30 (9): 1420–1428. doi:10.1177/0960327111407644. ISSN 0960-3271. OCLC .3170075 PMID 21543527..
* ↑ Txantiloi:Cita libro
* ↑ Sinal, Sara H.; Cabinum-Foeller, Elaine; Socolar, Rebecca. (2008-07). «Religion and medical neglect» Southern Medical Journal 101 (7): 703–706. doi:10.1097/SMJ.0b013e31817997c9. ISSN 1541-8243. PMID 18580731..
* ↑ Miller, Neil Z; Goldman, Gary S. (2011-9). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3170075/ «Infant mortality rates regressed against number of vaccine doses routinely given: Is there a biochemical or synergistic toxicity?»] Human & Experimental Toxicology 30 (9): 1420–1428. doi:10.1177/0960327111407644. ISSN 0960-3271. OCLC .3170075 PMID 21543527..
* ↑ Omer, Saad B.; Salmon, Daniel A.; Orenstein, Walter A.; deHart, M. Patricia; Halsey, Neal. (2009-05-07). «Vaccine refusal, mandatory immunization, and the risks of vaccine-preventable diseases» The New England Journal of Medicine 360 (19): 1981–1988. doi:10.1056/NEJMsa0806477. ISSN 1533-4406. PMID 19420367..
* ↑ «A broken trust: lessons from the vaccine--autism wars» PLOS Biology 7 (5): e1000114. May 2009 doi:10.1371/journal.pbio.1000114. OCLC .2682483 PMID 19478850..
* ↑ Retracted autism study an 'elaborate fraud,' British journal finds. CNN.com 2011-01-06.
* ↑ Phadke, Varun K.; Bednarczyk, Robert A.; Salmon, Daniel A.; Omer, Saad B.. (2016-03-15). «Association Between Vaccine Refusal and Vaccine-Preventable Diseases in the United States: A Review of Measles and Pertussis» JAMA 315 (11): 1149–1158. doi:10.1001/jama.2016.1353. ISSN 1538-3598. OCLC .5007135 PMID 26978210..
* ↑ «WHO - World Immunization Week 2012» who.int.
* ↑ Inglis-Arkell, Esther. «Why anti-vaxxers might be creating a world of more dangerous viruses» io9.
* ↑ «Pertussis and Other Diseases Could Return If Vaccination Rates Lag» ContagionLive.
* ↑ «Anti-Vaccination Movement Causes a Deadly Year in the U.S» Healthline 2013-12-03.
* ↑ Sugarman, Stephen D.. (2007-09-27). «Cases in vaccine court--legal battles over vaccines and autism» The New England Journal of Medicine 357 (13): 1275–1277. doi:10.1056/NEJMp078168. ISSN 1533-4406. PMID 17898095..
* ↑ Nichol, K. L.; Margolis, K. L.; Lind, A.; Murdoch, M.; McFadden, R.; Hauge, M.; Magnan, S.; Drake, M.. (1996-07-22). «Side effects associated with influenza vaccination in healthy working adults. A randomized, placebo-controlled trial» Archives of Internal Medicine 156 (14): 1546–1550. ISSN 0003-9926. PMID 8687262..
* ↑ Oraby, Tamer; Thampi, Vivek; Bauch, Chris T.. (2014-04-07). «The influence of social norms on the dynamics of vaccinating behaviour for paediatric infectious diseases» Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 281 (1780) doi:10.1098/rspb.2013.3172. ISSN 0962-8452. OCLC .4078885 PMID 24523276..
* ↑ Quilici, Sibilia; Smith, Richard; Signorelli, Carlo. (2015-08-12). «Role of vaccination in economic growth» Journal of Market Access & Health Policy 3 doi:10.3402/jmahp.v3.27044. ISSN 2001-6689. OCLC .4802686 PMID 27123174..
* ↑ (Ingelesez) Read "Financing Vaccines in the 21st Century: Assuring Access and Availability" at NAP.edu. (Noiz kontsultatua: 2023-03-10).
* ↑ The Economic Side of Vaccines' Positive Externalities. 2015-02-24.
* ↑ Carroll, Stuart; Rojas, Amós José García; Glenngård, Anna H.; Marin, Carmen. (2015-08-12). «Vaccination: short- to long-term benefits from investment» Journal of Market Access & Health Policy 3 doi:10.3402/jmahp.v3.27279. ISSN 2001-6689. OCLC .4802682 PMID 27123171..
* ↑ Gouglas, Dimitrios; Le, Tung Thanh; Henderson, Klara; Kaloudis, Aristidis; Danielsen, Trygve; Hammersland, Nicholas Caspersen; Robinson, James M.; Heaton, Penny M. et al.. (2018-12-01). «Estimating the cost of vaccine development against epidemic infectious diseases: a cost minimisation study» The Lancet Global Health 6 (12): e1386–e1396. doi:10.1016/S2214-109X(18)30346-2. ISSN 2214-109X. PMID 30342925..
* ↑ Scientists have estimated the cost of stopping 11 diseases that could kill millions in a pandemic. Vox 2018-10-22.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192995
* Multimedia: Vaccinations / Q192995