# Prostituzio sakratu

Prostituzio sakratua edo prostituzio erlijiosoa antzinako erritu erlijiosoetako aktibitatea izan zen, askotan bisitari baten eta horretara bideratutako apaiz baten artean ordainketa baten bidezko sexu-harremanak mantentzea. Kultu-testuinguru batean gertatuko litzateke, ziurrenik emankortasun-erritu edo izaera sinbolikoko erritu gisa (hieros gamos).
Sexu errituala kultura askotan errepikatzen den fenomenoa bada ere, historiografian prostituzio sakratua mugatzeko kontzeptu zaila izan da, ez baita erraza ordaindu gabeko sexu-errituetatik bereiztea, edo partikularrek tenpluan jaurespen-modu gisa egiten dituztenetatik. Era berean, benetako liturgia-ekintza izango litzatekeen prostituzioaren eta jainko-zaindaritzaren bidez tenpluarekin lotuta legokeen prostituzioaren arteko aldea ere zehaztu behar dugu.

## Ekialde Hurbila

Prostituzio sakratuaren aipamen zaharrenak sumertar literatura epikoan daude, non Xamhaten irudia nabarmentzen da, Enkidu eta Axu-xu-namir limurtu zituena, Inanna behe mailatik erreskatatzeaz arduratzen dena. Inannari edo Ixtarri, sexualitatearen jainkosari, emango litzaioke zerbitzu hori. Herodoto historialari zaharrak eta garai helenistiko eta Antzinaro Berantiarreko beste hainbat lekukotasunek iradokitzen zuten gizarte horiek ordaindutako sexu-errituak egitea sustatzen zutela, ez bakarrik Zipre eta Babilonian, baita Ekialde Hurbil osoan ere.
James Frazer antropologo ingelesak prostituzio sakratuaren existentzia frogatzeko erreferentziak bildu zituen Urrezko abarra liburuan. Frazerrek eta Henriquesek erritu sexualen bi forma bereizi zituzten: emakume ezkongabeena (non emaztegaia publikoki desloratua izango zen) eta biziartekoa. Frazerrek Antzinate berantiarreko (K.a. 500-k.a. 150) iturriak erabili zituen, ez garai klasikokoak edo helenistikoak, eta horrek ez du uzten argi eta garbi jakiten ohitura horrek zer denbora-tarte hartu zituen. Herodoto eta Estrabon dira Frazierrek K.a. II. mendean erabiltzen zituen iturri bakarrak. Gainerakoek, berriz, Ateneo, Luziano Samosatakoa, Klaudio Eliano eta Sozomeno eta Sokrates Konstantinoplakoa egile kristauak hartu zituzten iturritzat.
Arnaud, Assante eta Budin bezalako genero-historialari berriek Ekialde Hurbileko prostituzio sakratua beste herriekiko kalumnia iraingarri gisa baino ez zela existitu uste dute. Pirenne-Delforgek aurkeztutako beste ikuspegi batek prostituzio sakratua existitu zela iradokitzen du, baina Ekialdera mugatuta eta helenistikoaren aurreko garaietan.

### Babilonia

Herodotok honela deskribatu zuen Ixtar edo Millitaren (kronikagileak interpretatio graeca eginez Afrodita bere homologoarekin identifikatzen du) ohorez Babilonian egindako prostituzio sakratua:
| « | Babiloniarren ohiturarik zitalena da bere lurraldeko emakume bakoitza Afroditaren tenpluan esertzera eta ezezagunen batekin gutxienez bizitzan behin harremanak izatera behartzen duena. Emakume aberats eta harro asko, gainerakoekin nahastea gorrotatzen dutenak, zaldi batzuek estalitako eta tiratutako gurdietan iristen dira tenplura, eta zerbitzari-segizio batez inguratuta esertzen dira. Hala ere, gehienak Afroditako orube sakratuan esertzen dira, buruan sokazko koroak dituztela; andrazko ugari ibiltzen dira hara eta hona, eta lerroz lerro ibiltzen dira norabide guztietan jendetzaren artean, zeinetatik gizonak ibiltzen eta aukeratzen diren. Behin emakume batek han bere lekua hartu duenean, ez da etxera joaten bisitariren batek bere magalera txanponak bota eta berarekin tenplutik kanpora harremanak izan arte, baina dirua hartzerakoan "Millitaren izenean gonbidatzen zaitut" esan behar du. Diru-kopuruak ez du garrantzirik, emakumeak ez baitu inoiz uko egiten; hori egitea bekatua litzateke, dirua horrela sagaratuta geratzen baita. Horregatik, emakumeak ordaintzen duen lehen gizonari jarraitzen dio, eta ez du inor baztertzen. Sexua izan ondoren, jainkosarekiko lan sakratutik libre geratuz, emakumea bere etxera itzultzen da, eta horren ondoren ez da eroskeriarik izango berriro erakarriko duenik. Horregatik guztiagatik, emakume eder eta altuak azkar askatzen dira alde egitetik, eta itsusiek, berriz, itxaron egin behar dute legea bete ezin dutelako; haietako batzuk hiruzpalau urtez egoten dira han. Honen antzeko ohitura dago Zipreko zenbait lekutan. | » |
Beste aldaera batzuetan ez bezala, prostituzio horrek, bereziki, desloratze erritu baten itxura hartzen zuela dirudi, herritar guztiek hartzen dutena, eta ez horietako batzuek mantentzen duten lanbide profesional batena. Antzeko erritoak izan zitezkeen feniziarren artean.
Hammurabiren kodean, prostituta sakratuen eskubideak berariaz babesten zituzten emakumeen eta haurren duintasun publikoaren alde jarduten zuten legeek. Gurasoengandik herentzia jaso zezaketen, anai-arrebek landutako lurreko diru-sarrerak eskuratu eta beren jabetzak eskura zitzaketen. Emakumeak denbora-tarte horretan zuen legezko rola kontuan hartuta, eskubide horiek aparteko pribilegioak ziren.

### Sumer

Arkeologiaren arabera, antzinako Sumerreko erregeek, Ixtar ugalkortasunaren jainkosaren tenpluan, urteroko sexu erritoetan parte hartuz, Akitu urte berriko jaialdiaren hamargarren egunean, euren legitimitatea ezartzen zuten. Erregearen eta apaizaren arteko elkarketak Ixtar eta Dumuzi artzain-jainkoaren arteko ezkontza sinbolizatuko luke. Nahiz eta ekintza horrek egile batzuen arabera prostituzio gisa ez kualifikatu, adostasuna dago Ixtar lanbide horren jainko zaindaria zela.
Assur hiriko Ishtarren tenpluak, sumertar berpizkundetik zetorrenak, ohe sakratu baten gainean apaizen sexu-ekintzak irudikatzen zituen.

### Fenizia

Prostituzio sakratua, bi sexuetako praktikanteek egina, feniziar herrien ohitura zela pentsatu izan da. Astarte (mesopotamiar Ixtarrekin eta greziar Afroditarekin lotua) eta Adonis tokiko jainkosei eskainia egongo zen, eta bereziki jaialdi edo erritu sozial moduan egiten zuten Biblos, Afka eta Baalbek (ondoren Heliopolis deitua) hirietan, baita gertuko Palmira siriar hirian ere. Ezaugarri hau Itun Zaharrean aipatu zuten, bereziki Deuteronomioan: feniziarren eta kanaandarren prostituzio sakratua kondenatzen zuen eta ohitura horiek hartu zituzten hebrearrak gaitzetsi zituen.
Pirgi italiar aztarnategi arkeologikoan, Astarteren gurtza-gune batean, jainkosaren tenplu bat dago, 17 gela txikirekin eraikia, prostituta sakratuek han beren lanbidea egin zezaten. Egitura horrek Siriako Dura Europos aztarnategian aurkitutako beste bat gogorarazten du, Atargatis jainkosaren tenplu baliokide batean. Tenpluak dozena bat logela zituen, aulkiak eta guzti. Pirgiko prostituta sakratuak, itxuraz, Luzilioren satiretako zati galdu batean aipatuak izateko bezain ezagunak izan ziren.
Iparraldeko Afrikan, Kartago feniziar koloniaren eragin-eremu nagusian, zerbitzu hau, bereziki, Sicca hiriarekin lotuta zegoen, gertu egon zitekeen eragin punikoko toki bat. Valerio Maximok bere Venuseko tenpluko (edo honi lotutako jainko zorrotzeko, kasu honetan Tanit) emakumeek bisitariekin prostituituz opariak irabazten zituztela deskribatu zuen.
Espainiako zenbait kokaleku fenizio-punikok, hala nola Cancho Roano, Gadir, Cástulo eta La Quéjola (Albacete), beren arkeologia eta ikonografiaren bidez praktika hori iradoki dute. Bereziki, Cancho Roanok hainbat gela edo gelaz hornitutako santutegia du, ziurrenik Astarteren omenez prostituzio sakratuko leku gisa identifikatua. Antzeko erakunde bat aurki zitekeen Gádirren. Ondorengo jatorrizko dantzari-prostitutak, erromatarren iturrietan puellae gaditanae (edo cinaedi gizonezkoen aldaeretan) deituak, praktika horren oinordeko desakralizatuak izan zitezkeen, feniziar kulturan sexua eta dantza testuinguru erritualean zeudelako.
Astarteren beste gurtza-gune bat Zipre zen, non Pafosen, Amatunten eta Kitionen jainkosa honi eskainitako tenpluak zeuden. Herodotoren arabera, Feniziako Axkelon hiritik zetorren erlijio-korronte hori. Kitiongo tenpluko epigrafia feniziarrak tenpluko langileen jarduera ekonomikoa deskribatzen du, prostituzio sakratua beste edozein lanbidek bezala zergapean egongo baitzen, eta bi sexuetako prostituzio sakratuko praktikatzaileak grm (gizonak) eta lmt (emakumeak) izendatzen ditu, hurrenez hurren.

### Persia

Estrabonek Armeniako Azilisene hiriari buruz deskribatutako ohitura batean, familia nobleen dontzeilak, ezkondu aurretik, Anahit jainkosaren tenpluan prostituzioa praktikatzen sagaratzen zituzten eta etorkizuneko senarrek ez zuten erritua desohoretzat hartzen. Fenomeno horren lekuko da Lidian ere.

### Hititak

Hititek prostituzio sakratua hainbat jainko ezezagunen kultuaren zati bezala praktikatzen zuten, hauen artean bikote-jainko pare bat, zezen-jainko bat eta jainkosa lehoi bat zeudelarik. Denborak aurrera egin ahala, jainkosa amak rol horiek ugalkortasunaren eta giza jaiotzaren sinbolotzat hartu zituen.

## Antzinaro klasikoa
### Grezia

Antzinako Grezian, prostituzio sakratua Korinto hiriaren erakarpen bat zen, bertoko tenpluan, sexualitatearen jainkosa zen Afroditarena, hetera izeneko gortesau ugariren lantokia zelarik. Estrabonek, hiria pertsonalki bisitatu zuenak, honela zioen:
| « | Afroditaren tenplua hain zen dotorea, ezen gizon eta emakumeen dohaintzekin mila hetera baino gehiagori ematen baitzien lana. Atzerritar askok hiria bisitatzen zuten, eta horrela heterek hiriaren aberastasunari laguntzen zioten. Ontzi-kapitainek atsegin zuten han dirua xahutzea, eta hortik dator esaera: "Korintorako bidaia ez da mundu guztiarentzat". Beste istorio baten arabera, emakume batek hetera bati aurpegiratu zion haria berak egiten zuen bezala ez lantzea, eta bigarrenak honela erantzun zion: "Bada, begiratu ondo, zeren une honetan bertan hiru txanpon eskuratu baititut". | » |
Pausaniasek, halaber, Argosen eta Lokros kolonia greziarrean zeuden antzeko zentroez hitz egin zuen.
Estrabonen arabera, Tebas hiriak ere Zeusi palade zeritzon dontzeila sagaratzeko ohitura zuen. Dontzeila honek familia ospetsu batetik etorri behar zuen eta puber aurrekoa izan behar zuen; bere menarkia iritsi arte, berak nahi zituen gizonekin prostituitzen eta elkarrekin bizitzen uzten zitzaion, eta horren ondoren, hileta-erritual bat eginez, ezkontzan ematen zuten.
Autore berak kontatzen zuenez, Comana Pontica hirian, nondik bere arbasoak zetorren, prostituta askok bere burua jainkosarekin, Enio gerra-jainkosarekin hain zuzen ere, ezkontzen zuten. Afroditari lotutako heterak ere deskribatu zituen, Korinton bezala.
Bulla Regiako Apoloren tenpluan emakume baten gorpua aurkitu zuten lurperatuta, idazkun honekin: "Adebera. Prostituta. Atxilotu nazazu, Bulla Regiatik ihes egin dudalako". Testu honek iradokitzen du ez litzatekeela hetera bat izango, adulterioagatik tenpluan prostituta sakratu gisa derrigorrez zerbitzatzera kondenatutako emakume bat baizik.

### Erroma

Siziliako Erice hirian prostituzio sakratuaren praktikagatik Afrodita edo Astarte jainkosaren gurtza bereziki ezaguna zen, bertakoek eta atzerritarrek batera dohaintzan emandako esklaboek egina. Elezaharrak, gurtza hau, Eneasek, erromatar zibilizazioaren sortzailea zenak, ezarri zuela zioen eta, honekin bat etorriz, Venus Ericina, Erroman, Venus Erizina edo Erixina izenpean berrsartu zuten, Kapitolino muinoan eta beste bat Collina atean tenplu bat ere eraikiz. Diodorok, k.a. 60. urte inguruan, tenpluko emakumeekin harremanak izatea bertara zihoazen erromatar kontsulen eta pretoreen aisia zela jakinarazi zuen.
Prostituzio konbentzionalak ere, Erromako legeek iraindua izan arren, leku nabarmena zuen erromatar ospakizun erlijioso batzuetan. Oro har, erromatarrei infamia edo zitalkeria izateak galarazi egiten zien apaizengana ere hurbiltzea, baina hori aldatu egiten zen apirileko ospakizunetan.
* Hilaren 1ean, emakumeek Fortuna Virilis ospatzen zuten Veneralia egunean, Venusen omenezko jaialdi batean. Ovidioren arabera, festa horretan prostitutek taldeak osatzen zituzten emakume ezkonduekin, eta guztiek Fortuna jainkosaren estatua zaintzen eta garbitzen zuten erritualki.
* Apirilaren 23an, prostitutek eskaintzak egin zituzten Venus Ericinaren tenpluan, bitartekotzarekin esplizituki lotutako Venusen alderdia. Data hori Vinaliarekin bat zetorren, ardoaren eta mahatsaren uztaren omenezko jaieguna.
* Hilaren 25ean gizonezkoen prostituzio homosexualak, pueri lenonii zelakoak, protagonismoa hartzen zuen, Robigalia izeneko uzta-jaialdiaren egun berean.
* Hilaren 27an Floralia ospatzen zuten, k.a. 238. urteaz geroztik ospatzen zen Flora jainkosaren jaia. Bertan, dantza erotikoak eta prostitutatzat jotako emakumeen biluztasun erakustaldiak egiten zituzten. Laktantzio idazle kristauak, jaialdia argi eta garbi gaitzezten zuenak, honela zioen: "lizunkeria bakoitzarekin datorren hitz egiteko askatasunaz gain, prostitutak, jendetzak gogaitzen zituenean, biluztu eta mimo gisa jokatzen zuten publikoaren aurrean, eta horrela jarraitzen zuten ikusle lotsagabeen asetasun handienera arte, zeinen arreta beren ipurmasail dantzariengana erakartzen baitzen". Juvenalek dantza biluziei buruz ere hitz egin zuen, baita prostitutei buruz ere, gladiadore gisa borrokan.
Beste idazle kristau batek, Eusebiok, Konstantino enperadorearen garaian Venusen tenplu batzuetan prostituzio sakratuaz ere hitz egin zuen, kristau biztanleria gero eta handiagoaren presioagatik tenpluak itxi behar izan baitzituen. Ekintza horiek, prostituzio heterosexuala zein homosexuala barne, Heliopolis hirian (antzinako Baalbek fenizia) ere gertatzen ziren, Konstantinok debekatu zituen arte.
| « | Baso bat eta tenplu bat ziren, ez hiri edo leku publiko batean kokatuak, kasu honetan ospe handiko arrazoiengatik, baizik eta Afakarako errepide uxatu eta jendetsuaren ondoan, Libano mendiaren gailurretik hurbil, eta Venus izenez ezagutzen den deabru beldurgarriari eskainiak. Mota guztietako zikinkerietarako eskola paregabea ziren, besteak beste, gorputzak suntsitzen dituen emagizontzea. Leku hartan, izen hori merezi ez zuten gizonek beren sexuaren duintasuna ahazten zuten, deabruak bultzaturik, eta jokabide emetzeari ekiten zioten. Era berean, emakumeek legez kontrako akordioak eta tratu iraingarriak ere egiten zituzten, beste praktika itsusi eta zital batzuekin batera, tenplu hori legez kanpoko leku bat baitlitzan. | » |

## Asia
### Japonia

Prostituzio sakratua Japoniako sintoismo tradizionalean ere gertatzen zen, non praktika erlijioso batzuetan ohikoa zen. Adibide metaforiko bat hitoya-zuma("gau bateko emaztea", goi mailako gortesauentzat erabiltzen den deitura) izeneko apaiz klasean aurki zitekeen, zeinen funtzioa gauez bisitatuko zituen jainko edo marebito batekin sinbolikoki oheratzea baitzen. Hala ere, beste adibide batzuek bezeroekiko benetako sexu-ekintzak jasotzen zituzten. Erromesaldiari sagaratutako miko askok, aruki-miko deituak, beren zerbitzu erlijiosoak entretenimendu eta prostituzio ekintzekin konbinatzen zituzten, eta Genroku garaiko Echigo eta Tanba eskualdeetako apaizak beren santutegientzat dirua biltzen hasi ziren ofizio honen beraren bidez, hizkera arruntean kama-harai ("exorzista-labea") izena jasoz. Miko eta prostituta okupazioek bat egiten zuten, Osakako Tennoji edo Kitano eta Kiotoko Yasaka bezalako tenplu garrantzitsuak estrategikoki beren hirietako barruti gorrien ondoan kokatzeraino.
Praktika hauek, Meiji Aroaren etorrerarekin amaitu ziren, mendebaldeko moraltasun kristauaren gorakadagatik eta Shinbutsu bunri izeneko gobernuaren politika berriagatik, mikoen papera murrizten zuena eta erlijioa, beranduago, estatu-sintoismo bezala ezagutua izan zena bihurtzen zuena.

### Indian

Devadasi izenekoak indiar neskak ziren, ugalkortasunaren jainkosa bat (gehienetan Shakti edo Tara) bere bizitza osoan zehar mandir edo vihara batean zerbitzatzen eta gurtzen zutenak. Prostituzio sakratuan aritzera iritsi zirela ere badakigu. Britainiar Rajaren garaian, tradizioak jada gainbeheran zegoen eta, egun, teorian baino ez dira existitzen, 1988tik Indiak debekatu baitzuen.

## Amerika
### Mesomerika

Maien zibilizazioak erlijio-kultu falikoak zituen, prostituzio homosexual sakratua barne har zezaketenak.
Aztekek, berriz, Xochipilli, antzinako jainko tolteka bat, homosexualen eta prostituzio homosexualaren patroi gisa, eta haren bikia, Xochiquetzal, botere sexualaren eta prostituta femeninoen zaindaria gurtzen zituzten.

### Hego Amerika

Inkek gizon gazteak prostituta sakratu gisa erabiltzen zituzten. Hauek arropa femeninoekin janzten zituzten eta sexu errituala zuten jauntxoekin eta apaizekin jai erlijiosoetan.

## Ikuspegi modernoa

Berkeleyko Unibertsitateko Emakumeen Estaturako Batzordeko Avaren Ipsenen arabera, sexu-langile askorentzat prostituzio sakratuaren mitoa "autoestimu iturri handi bat eta sexu positibotasun eredu bat" da. Egoera hori Maria Magdalenaren irudiarekin alderatu zuen. Prostitutaren lanbidea, testu kristauetan iragankorra eta akademikoetan lehiatua izan arren, sexu-laneko hainbat kolektibok bultzatu dute, bere lanbidea desestigmatizatzeko ahaleginean. Ipsenek espekulatu zuen prostituzio sakratuaren historikotasuna eztabaidatzen duten korronte akademiko jakin batzuk politikoki motibatuta daudela, "feminista batzuek, ni neu barne, 'zintzoak' izateko duten desira ideologikoari" egotziz.
The Sacred Prostitute: Eternal Aspect of the Feminine liburuan, Nancy Qualls-Corbett psikoanalistak prostituzio sakratua goraipatu zuen, emakumeen sexualitatearen adierazpen gisa eta sexualitate horren eta jainkotasunaren arteko zubi gisa, baita munduko sexu-degradazio posible guztiarekiko haustura gisa ere. "[Prostituta sakratuak] ez zuen maitasunik egiten bertara joaten zenaren mirespen edo debozioagatik... Ez zuen gizonik behar bere nortasunari zentzua emateko; horren ordez, bere nortasuna bere feminitatearekin errotuta zegoen ". Prostituzio sakratuaren zentsura emakumeen sexualitatearen deabrutzearekin eta bitalismoarekin ere alderatu zuen Quallsek. "Prostitutaren tenpluan, gizon eta emakumeek bizitza, plazer sentsual guztia eta honek eskaini behar zuen plazera aurkitzen zituzten. Baina, balio kulturalen aldaketagaz eta monoteismoaren eta patriarkatuaren erakundetzearekin, gizabanakoa Jaunaren etxera joaten zan heriotzarako prestatzera".
Iritzi hori neopaganismo-eskola ugarik mantentzen dute, besteak beste, Wiccak. Haientzat, prostituzio sakratuaren mitoak, berez eta bere babes historikoa alde batera utzita, sexuaren sakralizaziorik handiena eta sexualitate femeninoaren ospakizuna gorpuzten ditu, maskulinoarekin komunioan. Praktikan jartzea sendatze espiritualeko eta sexu-magiako erritualekin lotuta dago. Pentsamendu laikoaren barruan, Antonio Escohotado filosofoa ildo honen jarraitzaile ezaguna da, bereziki Ixtarren antzinako prostituta sakratu eta apaizen papera bultzatuz. Rameras y esposas bere lanean, emakume hauek eta haien kultua goraipatu zituen, emakumeen boterearen eta sexu-askatasunaren gorespenaren sinbolo gisa.
Susie Lamb aktoreak 2014ko Horae: Fragments of a Sacred History of Prostitution bere performancean prostituzio sexuala jorratu zuen. Bertan, gizonen eta emakumeen genero-rolei aurre egiteko duen balioa adierazi zuen. "Prostituzioaren ideia ia erabat ulertezina da irudimen modernoarentzat. Emakumeak nahasten zituen, sexua gurtuz... Tradizio zahar horretan, gizon-emakumeen arteko harremana emakumearekiko errespetuan oinarritzen zen. Boterea zuen pertsona gisa ikusten zen".

## Erreferentziak

* 1 2 3 Joan Goodnick Westenholz, 'Tamar, Qedesha, Qadishtu, and Sacred Prostitution in Mesopotamia, The Harvard Theological Review 82, 198
* ↑ Martin Gruber, Hebrew Qedesha and her Canaanite and Akkadian Cognates, Ugarit-Forschungen 18, 1986
* ↑ Gerda Lerner, The Origin of Prostitution in Ancient Mesopotamia, Signs 11, 1986
* 1 2 3 4 5 6 7 Ana María Jiménez Flores, Cultos fenicio-púnicos de Gádir: Prostitución sagrada y Puella Gaditanae, 2001. Habis 32. Sevillako Unibertsitatea.
* ↑ J.G. Frazer, La rama dorada, (1922), Capítulo 31: Adonis en Chipre. Véase también la tercera edición de La rama dorada, volumes 5 y 6 (1914)
* ↑ Fernando Henriques, Prostitution and Society: a study (MacGibbon & Kee, 1962–1968), volumen 1, capítulo 1
* ↑ Budin, Stephanie Lynn, The Myth of Sacred Prostitution in Antiquity
* ↑ (Ingelesez) Schulz, Matthias. (2010-3-16). «Sex in the Service of Aphrodite: Did Prostitution Really Exist in the Temples of Antiquity?» Spiegel Online.
* ↑ Herodoto, Historiak 1.199, A.D. Godley (1920)
* 1 2 3 (Ingelesez) Qualls-Corbett, Nancy. (1988). The Sacred Prostitute: Eternal Aspect of the Feminine. Inner City Books ISBN 978-09-191233-1-1..
* 1 2 Samuel Noah Kramer, The Sacred Marriage Rite: Aspects of Faith, Myth and Ritual in Ancient Sumer
* ↑ Walter Andrae, Die archaischen Ischtar-Tempel in Assur, 1922
* ↑ Walter Andrae, Kultrelief an dem Brunnen des Assurtempels zu Assur, 1931
* 1 2 José María Blázquez Martínez, La diosa de Chipre, Real Academia de la Historia. Saitabi. Revista de la Facultat de Geografia i Història, 62-63 (2012-2013), pp. 39-50
* ↑ (Gaztelaniaz) San José Campos, Christian. (2018-11-2). «Las mujeres en la religión fenicio-púnica» Archivos Historia.
* 1 2 3 4 Teresa Moneo, Religio iberica: santuarios, ritos y divinidades (siglos VII-I A.C.), 2003, Real Academia de la Historia, ISBN 9788495983213
* 1 2 3 Biblical Archaeology Society Staff, Sacred Prostitution in the Story of Judah and Tamar?
* ↑ Manuel Antonio Marcos-Casquero, El exótico culto a Hércules en el Ara Máxima, 2002, Leongo Unibertsitatea. Revista de estudios latinos 2, 65-105
* ↑ Edward Lipiński (2013) Cult Prostitution and Passage Rites in the Biblical World, The Biblical Annals 3/1, 9-27
* ↑ Valerio Maximo, Factorum et dictorum memorabilium libri novem, II. 6.15
* ↑ Guadalupe López Monteagudo, María Pilar San Nicolás Pedraz, Astarté-Europa en la península ibérica - Un ejemplo de interpretatio romana, Complurum Extra, 6(I), 1996: 451-470
* ↑ Julio González Alcalde, Simbología de la diosa Tanit en representaciones cerámicas ibéricas, Quad. Preh. Arq. Cast. 18, 1997
* ↑ Estrabon, Geografia, XI.14.16
* ↑ Nagendra Kr Singh, Divine Prostitution página 6, (1997)
* ↑ Ateneo, XIII, 574
* ↑ Estrabon, Geografia, XII.3.36
* ↑ Estrabon, Geografikoa, VIII.6.20
* ↑ Pausanias, 2.20.6
* ↑ Estrabon, Geografia', XVII.1.46
* ↑ Estrabon, Geografikoa, XII.3.36
* ↑ Estrabon, Geografikoa, XVII.1.46
* ↑ Estrabon, Geografia, 6.2.6
* ↑ Diodoro Sikulo, Liburutegi Historikoa, 4.83.4-6
* ↑ Ovidio, Fastoak, 4.133–134
* 1 2 Phyllis Culham, Women in the Roman Republic, 2004, Cambridge University Press
* ↑ Craig A. Williams, Roman Homosexuality, 2010, Oxford University Press
* ↑ Laktantzio, Instit. Divin. 20.6.
* ↑ Juvenal, Sátira 6.250–251
* 1 2 3 Eusebio Zesareakoa, Vida de Constantino, 3.55 y 3.58 (Ingelesez)
* 1 2 3 Faure, Bernard. (2003). The Power of Denial: Buddhism, Purity, and Gender. Princeton University Press ISBN 978-14-008256-1-5..
* ↑ (Ingelesez) Ways of thinking that connect religion and prostitution. .
* ↑ (Ingelesez) Kuly, Lisa. (2003). «Locating Transcendence in Japanese Minzoku Geinô : Yamabushi and Miko Kagura» Ethnologies 25 (1): 198. doi:10.7202/007130ar. ISSN 1481-5974..
* ↑ Devadasi: The Eternal Dancer | Unframed. 2013-5-15.
* ↑ Umashanker, K.. (2017-10-7). «Devadasi: An exploitative ritual that refuses to die» The Hindu.
* ↑ BBC Four - Storyville, Sex, Death and the Gods. .
* ↑ Colundalur, Nash. «Devadasis are a cursed community» The Guardian.
* ↑ "Devdasi", Encyclopædia Britannica (2007)
* ↑ Thompson, John Eric Sidney. The Rise and Fall of Maya Civilization, University of Oklahoma Press, 1973. ISBN 0-8061-0301-9
* ↑ Greenberg, David. The Construction of Homosexuality, University of Chicago Press, 1990. ISBN 0-226-30628-3
* ↑ Diaz del Castillo, Bernal, The True History of the Conquest of New Spain. Library Reprints, 2008. ISBN 1-4227-8345-6
* ↑ Keen, Benjamin. The Aztec Image in Western Thought, Rutgers University Press, 1991. ISBN 0-8135-1572-6
* ↑ Idell, Albert. The Bernal Diaz Chronicles, Doubleday, 1956.
* ↑ Mendelssohn, Kurt, Riddle of the Pyramids, Thames & Hudson Ltd., 1986. ISBN 0-500-27388-X
* ↑ Estrada, Gabriel S. An Aztec Two-Spirit Cosmology: Re-sounding Nahuatl Masculinities, Elders, Femininities, and Youth. "Frontiers: A Journal of Women Studies. 24:2 & 3 (2003).
* ↑ Clendinnen (1991, p.163), Miller & Taube (1993, p.190), Smith (2003, p.203)
* ↑ Trexler, Richard C, Sex and Conquest: Gendered Violence, Political Order, and the European Conquest of the Americas, Cornell University Press, 1999. ISBN 0-8014-8482-0
* ↑ Taylor, Clark L, Legends, Syncretism, and Continuing Echoes of Homosexuality from Pre-Columbian and Colonial Mexico, San Francisco, 1987. ISBN 0-942777-58-1
* ↑ Guerra, Francisco, The Pre-Columbian Mind, Academic Press, 1971. ISBN 0-12-841050-7
* ↑ Flornoy, Bertrand, The World of the Incas, Vanguard Press, 1956
* ↑ Scott, George Ryley, Phallic Worship, Luxor, 1966
* ↑ Brundage, Burr Cartwright, Lords of Cuzco: A History and Description, University of Oklahoma Press, 1967
* ↑ Murra, Victor, The Economic Organization of the Inka State, JAI Press, 1980. ISBN 0-89232-118-0.
* 1 2 3 4 Ipsen, Avaren. (2014). Sex Working and the Bible. Routledge ISBN 978-13-174906-7-8..
* 1 2 (Ingelesez) Pike, Sarah M.. (2004). New Age and Neopagan Religions in America. Columbia University Press ISBN 978-02-315083-8-4..
* 1 2 Holland, Eileen. (2008). The Wicca Handbook. Weiser Books ISBN 978-16-092545-2-0..
* ↑ (Gaztelaniaz) Escohotado, Antonio. (2018). Rameras y esposas: Cuatro mitos sobre sexo y deber (reedición). ISBN 978-17-292895-6-3..
* ↑ (Ingelesez) Keating, Sara. (2017-2-20). «'Sacred Prostitution': An ancient tradition based on respect for the woman» The Irish Times.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1413317