OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# English Gardner

English Gardner (1992ko apirilaren 22a) 100 metroko lasterketan aditua den atletismoko esprinter estatubatuarra da. 10,74 segundoko marka pertsonala, 2016an ezarria, distantziako denbora guztietako hamar onenen artean kokatzen da.
2013 eta 2015 urteko Munduko Atletismo Txapelketetan zilarrezko dominak lortu zituen 4x100m-ko errelebo proban. Proba berean 2016ko eta 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan dominak lortu zituen ere. 2016an urrezkoa eta 2020koan zilarrezkoa.

## Nazioarteko emaitzak

Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil | 01 ! | 4x100m |
| 2020 | Tokio Japonia | 02 ! | 4x100m |
| Munduko txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2013 | Mosku Errusia | 02 ! | 4x100m |
| 2015 | Pekin Txina | 02 ! | 4x100m |

## Marka pertsonalak

* 100 metro - 10,74 (2016)
* 200 metro - 22,62 (2013)
* 400 metro - 53,98 (2006)
* 60 metro indoor - 7.12 (2012)
* 200 metro indoor – 23.34 (2012)

## Erreferentziak

* ↑ «100 Metres - women - senior - outdoor» www.worldathletics.org (Noiz kontsultatua: 2022-02-08).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3054290
* Multimedia: English Gardner / Q3054290
# Englewood (Ohio)

Englewood Ohioko hiri bat da. Montgomery konderrian kokatua dago. 2010ean 13.465 biztanle zituen, 16,97 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Montgomery konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2232881
* Multimedia: Englewood, Ohio / Q2232881
# Englewood (Pennsylvania)

Englewood Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Schuylkill konderrian kokatuta dago, Pennsylvania estatuan. 561 biztanle ditu, 1,2 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Schuylkill konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1131651
# Englewood Cliffs (New Jersey)

Englewood Cliffs New Jerseyko borough bat da. Bergen konderrian kokatua dago. 2010ean 5.281 biztanle zituen, 5,41 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Bergen konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q281839
* Multimedia: Englewood Cliffs, New Jersey / Q281839
# Eboli

Eboli Italiako udalerri bat da. Salernoko probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. 37.340 biztanle ditu, 137,58 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Ebolik honako udalerri hauekin egiten du muga:
Albanella Battipaglia Campagna Capaccio Paestum Olevano sul Tusciano Serre

## Kanpo estekak

* Datuak: Q80933
* Multimedia: Eboli / Q80933
# Eboluzionismo (argipena)

Eboluzionismo terminoak adiera zenbait ditu:
* biologian, eboluzionismoa, eboluzioaren zientzia-paradigma;
* antropologian, eboluzionismoa, eboluzionismo kulturala ere deitua, giza kultura eboluzio-fase zenbaitetan zehar garatzen dela baieztatzen duen paradigma.
# Eboluzio teista

Asa Gray botanikari estatubatuarrak eboluzio teista izena erabili zuen bere ikuspegia azaltzeko, 1876ko Darwinismoari buruzko saiakerak eta erreseinak liburuan aurkeztu zuena. Jainkotasunak eboluzioa gidatzeko mutazio onuragarriak ematen dituela azaldu zuen. St George Jackson Mivartek, aldiz, 1871n Espezieen Genesiari buruz liburuan argudiatu zuen, jainkoak, aldez aurreko ezagutzaz hornitua, aboluzioa gobernatzen duten legeak (ortogenetikoak) zehaztean honen norabidea ezartzen duela, eta espezieei eboluzionatzen uzten diela, aurrera egin ahala jasaten dituzten baldintzen arabera. Argylleko dukeak antzeko ikuspuntuak azaldu zituen 1867ko The Reign of Law liburuan. Edward Larson historialariaren arabera, teoriak azalpen gisa huts egin zuen XIX. mende amaierako biologoen buruetan, espero zuten naturalismo metodologikoaren arauak hautsi baitzituen. Ondorioz, 1900 inguruan, biologoek jada ez zuten teismoaren eboluzioa baliozko teoria bezala ikusten. Larsonen iritziz, ordurako "ez zuen zientzialarien artean baiezkorik ere merezi". XX. mendean, eboluzio teistak beste forma batzuk har zitzakeen, Teilhard de Chardinen ortogenesia kasu. Jerry Coyne biologo ebolutiboak The BioLogos Foundationel deitzen du "zientzia eta fedea indarrez ezkontzeko azken ahalegina" eta "lotsagarria kristautasun kontserbadorea eta eboluzioa benetan lagun onak direla" frogatzeko.

## Erreferentziak

* ↑ Sandín, Máximo. (2000-12-30). «Sobre una redundancia: el Darwinismo social» Asclepio 52 (2): 27–50. doi:10.3989/asclepio.2000.v52.i2.206. ISSN 1988-3102. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
* 1 2 Larson, Edward J.. (2004). Evolution : the remarkable history of a scientific theory. Modern Library ISBN 0-679-64288-9. PMC 53483597. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
* ↑ Cantor, Renán Vega. (2018-06-01). «EL REINO CAPITALISTA DE LA MERCANCÍA Y SUS LÍMITES» El vuelo del fénix (Consejo Latinoamericano de Ciencias Sociales): 309–330. ISBN 978-987-722-334-7. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).
* ↑ Mañé Estrada, Aurèlia. (2015-05-15). «La hoja de ruta hacia la creación de baronías energéticas europeas» Oikonomics (3): 36–44. doi:10.7238/o.n6.1506. ISSN 2339-9546. (Noiz kontsultatua: 2021-03-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q498382
# Eboluta

Geometrian, "K" kurba baten eboluta beste kurba bat da, "K" kurbaren kurbadura-zentroek osatzen duten leku geometrikoa dena. Beste hitzez, eboluta kurbarekiko normalen kurba inguratzailea da. Jatorrizko kurbari bilkari esaten zaio.

## Adibidea
### Elipse baten eboluta

Elipse hau emanda:
$\left.{\begin{matrix}x=&a\ \cos \ t\\y=&b\ \mathrm {sen} \ t\end{matrix}}\right\$
Bere ebolutaren ekuazioa hau da:
$\left.{\begin{matrix}x=&\displaystyle {\frac {a^{2}-b^{2}}{a}}\cos ^{3}t\\y=&\displaystyle {\frac {b^{2}-a^{2}}{b}}\mathrm {sen} ^{3}t\end{matrix}}\right\$
parametroa ezabatuz gero: $(ax)^{\frac {2}{3}}+(by)^{\frac {2}{3}}=(a^{2}-b^{2})^{\frac {2}{3}}$

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Weisstein, Eric W.: "evolute" MathWorld-en.
* Datuak: Q658654
# Eboluzioa (Mondrian)

Eboluzioa Piet Mondrian artista holandarraren pintura goiztiarra da. 1911n amaitu zuen zuten, artistak Paris bisitatu ondoren. Pinturak Mondrianek paisaia errealistetatik abstrakzio erradikalera egindako bidaiaren erdiko puntua erakusten du. Lerro estilizatuekin eta forma sinbolikoekin, Mondrianen azken margolana izan zen giza figura batekin. Mondrianek pintura osatu eta gutxira, Moderne Kunstring (Modern Art Circle) lehen erakusketaren zati gisa erakutsi zen Amsterdamgo Stedlijk museoan.
Artelana Kunstmuseum dago, Hagako bildumaren parte da. Museora eraman zuten 1955etik 1971era, eta, azkenik, museoak 1971n erosi zuen, Sal Slijperren misio garrantzitsu baten barruan.

## Erreferentziak

* ↑ (Nederlanderaz) «10918x1y104323» Kunstmuseum Den Haag 2016-11-15.
* ↑ (Nederlanderaz) «Piet Mondriaan» rkd.nl.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18710645
* Multimedia: Evolution (Piet Mondrian) / Q18710645
# Entsegu (argipena)

Entsegu hitzak adiera zenbait ditu:
* zientzian, saiakuntza, errealitatearen fenomeno bat simulatzen duen egoera artifiziala, non hartan eragina duten faktoreak kontrolatzen diren;
* literaturan, saiakera;
* errugbian, entsegua, puntuak ematen dituen ekintza bat.
# Entseinari

Entseinaria Zuberoako maskaradetako pertsonaia da, Maskarada gorriko kidea. Bandera eramalea da eta Zuberoako ikurra (gorria, urre koloreko lehoi batekin) eskuan duela dantza egiten du. Aitzindaria da, hots, dantzari nagusietako bat.
Boneta urdin edo beltza darama, ezkerrean hiru-koloreko (gorri, berde eta zuria) xingola-arrosa duena, jaka beltza, bularralde zuria edo urdin argia, zilarrez eta urrez brodatua, eta galtza beltzak. Soinean gurutzatuta hiru-koloreko xingola bat izaten du. Maskaradako aitzindari guztiek bezala, dantzari bikaina izan behar du.

## Erreferentziak

* ↑ Santamaria, Javier. Entseinaria. Auñamendi Entziklopedia [on line], 2023, aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-2-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256889
# Entzefalo

Entzefaloa edo garuna bizkarrezur-muinaren aurrealdeko zabalgune bat da, ornodunen nerbio-sistemaren organo gorena eta garrantzitsuena dena. Izan ere, bertan prozesatzen da bost zentzumenek jasotzen duten informazio guztia, eta giza-portaeran eta jokaeran eragina duten hainbat aldagaik (adimena, oroimena, pentsamendua eta gogoa, senak...) entzefaloan dute erroa. Halaber, entzefaloa gorputzaren mugimenduen kontrolaz arduratzen da.
Gizakiaren (eta oro har, ornodun guztien) nerbio-sistema zentralak bi egitura nagusi ditu: entzefaloa eta bizkarrezur-muina. Entzefalo barruan burmuina, garuntxoa eta bizkarrezur-erraboila daude. Era berean, hiru zatik osatzen dute ornodunen entzefaloa: prosentzefaloa (aurreko entzefaloa), mesentzefaloa (erdiko entzefaloa) eta erronbentzefaloa (atzeko entzefaloa).

## Etimologia

"Garun" jatorriz Bizkaiko hitza da. XIX. mendearen azken urteetatik Gipuzkoa eta Iparraldeko zenbait egilek ere erabiltzen zuten. Aldaerak dira garun, garaun, garoin, garuin eta karaun.
Onarturik garun gara baten gainean osatua dela, gara + un ‘muin’ osaera proposatzen da, diptongoaren hainbat bilakaerarekin. Ez da erabat baztertzekoa diptongoaren bakuntzerik gabeko forma egotea garun-en oinarrian; baliteke gar- alomorfoaren gainean osatua izatea.
Esanahiaren aldetik, ‘gain aldeko muin’ da etimologikoki, gain aldea buruaren metafora gisa erabilita.

## Ezaugarriak

Burezurrak garuna inguratu eta babesten du. Heldu batengan, organo horrek 1,4 kg-ko masa eta 1.400 cm$^3$ inguruko bolumena du.
Hiru dira entzefaloa eta bizkarrezur-muina biltzen duten mintzak (meninge izenekoak). Kanpotik barrura duramaterra, araknoidea eta piamaterra dira. Mintz horietan isurkari zerebroespinalez dago, zeina -burezurraren antzera- kolpeetatik babesten du entzefaloa.
Bestalde, gai grisa entzefaloaren gainaldean dago, eta gai zuria barnealdean. Jakina denez, neuronen gorputzek (soma izenekoek) osatzen dute gai grisa, eta neurona horien axoiek (mielinaz bilduta) gai zuria.
Entzefalo barnean lau barrunbe edo bentrikulu daude, haien artean komunikaturik eta isurkari zerebroespinalez beteta. Lehenengo hiru bentrikulu burmuinean daude, eta laugarrena gorputz kailukara izeneko egituran (burmuineko hemisferioak lotzen dituen egituran, hain zuzen).

## Entzefaloaren zatiak

* Prosentzefaloa (aurreko entzefaloa). Bi alde bereizten dira egitura honetan:
** Telentzefaloa (aurreko zatia)
** Dientzefaloa (atzeko zatia)
* Mesentzefaloa (erdiko entzefaloa)
* Erronbentzefaloa (atzeko entzefaloa). Bi zati ditu:
** Metentzefaloa (aurreko zatia)
** Mielentzefaloa (atzeko zatia)
Ugaztunengan, telentzefaloak, dientzefaloak eta mesentzefaloak burmuina osatzen dute.
Metentzefaloak garuntxoa osatzen du.
Mielentzefaloan, azkenik, bizkarrezur-erraboila dago.

## Erreferentziak

* ↑ «garun - EH - Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-05-15).
* ↑ «garun - Hiztegia - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-05-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q75865
# Entzefalopatia

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Entzefalopatia burmuinaren edozein eritasuna da hanturarik gabea (infekzioak, tumoreak…). Medikuntza modernoan, entzefalopatia ez da gaixotasun bakarra baizik eta sindrome bat, sorburu organikoak zein inorganikoak izan ditzakeena.

## Motak

Entzefalopatia mota asko daude, hona hemen nabarmenenak:
* Entzefalopatia hepatikoa
* Entzefalopatia uremikoa
* Hashimotoren entzefalopatia
* Lyme gaitza
* Wernickeren entzefalopatia
* Entzefalopatia mitokondriala
* Behien entzefalopatia espongiforme

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q576349
* Multimedia: Encephalopathy / Q576349
# Entzefaloaren enborreko zubi

Entzefaloaren enborreko zubia, Varolioren zubia bezala ere ezagutzen dena, bizkarrezur-erraboila eta mesentzefaloaren artean dagoen enbor entzefalikoaren zatia da, eta bere eginkizuna, bizkarrezur-erraboila eta bizkarrezur-muina, gorago aurkitzen diren egiturekin lotzea da, garuntxoa edo burmuin-hemisferioekin kasu. Entzefaloaren enborreko zatirik nabarmenena da. Bere erdigunean, sare-antzeko eraketa zati bat du, loarentzako eta erne egotearentzako dirudienez, garrantzitsuak diren erdigune batzuk barne. Hemen daude pedunkulu zerebelosoak. Bizkarrezur-erraboiletik erraboil-konkorraren ildoak banandua, eta mesentzefalotik mesentzefalo-zubiaren ildoak. Aurrealdeko zatia ganbila da, eta zabaletaranzko zuntz asko ditu, alboetan batzen direnak erdialdeko pedunkulu zerebelosoak osatzeko. Erdialdean, oso sakona ez den ildo zabal bat du, ildo basilarra, barnean arteria basilarra duena. Kanpoalderago, konkorraren aurre-alboko aurpegian du, itxuraz, bere jatorria, nerbio trigeminoak edo V. burezur nerbio-bikoteak.
Erraboil-konkorraren ildoan dute, itxuraz, bere jatorria, barrutik kanpora kanpoko begi nerbio motorrak edo VI. burezur nerbio-bikoteak, aurpegiko nerbioak edo VII. burezur nerbio-bikoteak eta entzumen-nerbioak edo VIII. burezur nerbio-bikoteak.
Atzealdeko zatiak, laugarren bentrikuluaren pisuaren goialdea osatzen du, eta goi erpineko hiruki forma du, garuntxoak ezkutatzen du. Kanpoalderantz goiko pedunkulu zerebelosoek mugatua eta erdialdeko ildoak edo calamus scriptoriusaren zurtoinak zatitua. Calamusaren zurtoinaren kanpoalderantz, irtengune luzanga bat dago, funiculus teresa, pisua barne hegal zuri batean zatitzen du (nerbio hipogloso nagusiaren erdiguneari dagokiona), eta gainetik biribildutako goragune batean amaitzen da, eminencia teres delakoa (kanpo begi nerbio motorraren erdiguneari dagokiona). Kanpoalderago, gris koloreko hiruki formako sakonune bat dago, hegal grisa edo beheko fobea (nerbio glosofaringearra eta nerbio neumogastrikoaren jatorri erdiguneei dagozkiena). Kanporantz jarraituz, laugarren bentrikuluko pisuaren kanpoko angeluan, bigarren toki zuri bat dago, arinki goiagoa, kanpoko hegal zuria eratzen duena (erdigune bestibularrei dagokiena), eta bere goi-kanpoko zatian irtengune txiki bat du, tuberkulu akustikoa (koklearen erdiguneei dagokiena). Laugarren bentrikuluaren pisuan daude, baita ere, calamusaren zurtoinaren eta kanpo angeluaren artean, zabaletaranzko ildoak, ildo akustikoak edo kalamuaren bizarrak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192570
* Multimedia: Pons / Q192570
# Entzelado (mitologia)

    Artikulu hau greziar mitologiako pertsonaiari buruzkoa da; Saturnoren satelitea gaitzat duena beste hau da: «Entzelado (satelitea)»
Entzelado (antzinako grezieraz: Ἐγκέλαδος, Enkelados; latinez: Enceladus) greziar mitologian, Erraldoietako bat zen, Uranoren semea: Kronosek zikiratu zuenean atera zitzaion odoletik sortu zen. Beste bertsio batek Gaiatik jaio zela dio, azken honek berak bakarrik sortua edo Tartarorekin, jainkoen kontrako haserrealdi batean, sortu zuela.
Entzeladok Olinpiar jainkoen aurkako gerra Zeusen tximistengatik galdu zuenez, Atenak Etna mendian lurperatu zuen. Bestalde, Pausaniasen arabera, Ateneak zapaldu egin zuen Siziliako uhartea bera gainera jaurti zuenean. Etna sumendiko sugarrak Entzeladoren arnasketa zirela suposatzen zen, eta honen erupzioak sumendiaren barnean zegoen erraldoiaren alde zauritua igurzten zenean gertatzen zirela uste zen, hala esaten baitzuen Luzilo poeta ezagunak.
Batzuen iritziz, Entzelado eta Tifon izaki berdinaren bi izen ezberdin dira.

## Izen berdineko beste pertsonaiak

* Egipto eta Argifiaren seme bat, bere ezkontze egunaren gauean, bere emazte Amimona danaideak erail zuen.

## Ikus, gainera

* Greziar mitologia
* Tartaro, Gaia, Urano
* Tifon
* Olinpiar jainkoak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q845112
* Multimedia: Enceladus (mythology) / Q845112
# Entzefalitis

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Entzefalitisa garunaren hantura eragiten duen eritasuna da. Handitze hori gerta daiteke bai gai grisean (polientzefalitisa), bai gai zurian (leukoentzefalitisa). Gehienetan birus batek sortua da, eta askotan meningitisarekin batera izaten da.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q199615
* Multimedia: Encephalitis / Q199615
# Erruki

    Artikulu hau sentimenduari buruzkoa da; erlijio kontzeptuari gaitzat duena beste hau da: «Erruki (erlijioa)»
Errukia, gupida edo urrikalmendua bestearen sufrimendua eta atsekabea deitoratu eta horri aurre egiteko sentimendua da. Eragiten du gure baitatik atera eta besteengana joan euren min fisiko, psikiko edo emozionalak laguntzeko. Latinezko etimologiak "norbaitekin sufritzea" esan nahi du." Enpatiatik haratago doa nolabait, norbaitengatik sentitzetik norbait hori bezala sentitzera igarotzea.
Errukiaren ezaugarriak dira pazientzia edo egonarria, jakinduria, adeitasuna, kemena eta berotasun emozionala. Gizarte mailan altruismo moduan adierazten da, eta paternalismotik aparte kokatu behar da. Halaber, sinpatia eta errukiaren arteko diferentzia dago lehenengoak erantzuten duela sufrimenduaren aurrean nahigabe eta kezkarekin, eta bigarrenak berotasuna eta zainketarako joerarekin.
Sufritzen duen pertsonaren alboan egotera bultzatzen du, isolatzea eta bazterkeria saihestuz, barkamena sustatuz. Izan ere, kontrako aldean, indarkeriak eta krudelkeriak axolagabekeria edo indeferentzia eragiten dute. Biktima gizakitzat edo "gutar"-tzat ez hartzea, alegia.
Osasungintzan, profesionalen ezaugarri garrantzitsua izan behar da, ezinbestekoa are gehiago. Zentzu honetan, "errukiaren nekea" agertzen da sufrimenduaren aurrean modu jarraituan egoten diren osasungileengan, "burn-out" sindromearen sintoma moduan.
Gupida erlijio-tradizio nagusietan bertute handienen artean dago. Adibidez, Dalai Lamaren hitzetan "errukia luxu bat baino behar bat da".

## Auto-errukia

Zure buruarekin errukia sentitzea norberaren buru-osasuna hobetzeaz gain besteekiko errukia errazten du. Meditazioa da horretarako bide egokia, mindfulness izanda auto-errukiaren 3 osagaietako bat, gizalegea eta auto-adeitasunarekin batera. Lotuta dago beraz gogobetetasun pertsonala, bizipoza, baikortasuna eta erresilientziarekin. Beste aldean, depresio, antsietate, perfekzionismo eta pentsamenduen hausnartze obsesiborako probabilitate baxuagoa dago maila honetara iritsiz gero.
Aldatu ditzakegun gauzak identifikatzea eta aldatu ezin direnak onartzea izango zen gakoetako bi.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)"Daniel Goleman on compassion" (TED talks).
* (Ingelesez)Self-compassion (Dr Kristin Niff).
* Datuak: Q1412160
* Multimedia: Compassion / Q1412160
# Erruki (argipena)

Erruki hitzak adiera zenbait ditu:
* errukia, bestearen sufrimendua deitoratu eta hura arintzeko ahalegina;
* erlijio zenbaitetan, errukia, barkamena, justizia eta onginahia, bereziki Jainkoaren atributu moduan.
# Errukiaren guruztokia (Pasaia)

Errukiaren guruztokia Pasai Donibanen dagoen XVI. mendeko monumentua da. Guruztoki barruan dagoen gurutzea XV. mendekoa da, bestetik. Estiloa herri-pizkundean kokatu daiteke. Guruztoki honetan Orreagako guduari erreferentzia egiten zaio. Herriko monumentu ezagunetariko bat da.

## Ezaugarriak

Eraikina oinplano angeluzuzena du eta harlanduzko hiru hormek mugatzen dute. Estalkiak bi isurialde ditu eta frontoia eratzen da. Aurrealdean harrizko bi zutabe daude, fuste biribila dute eta kapitel manieristak oso ederrak dira. Zutabeen artean burdinezko hesi xumea dago eta barruan aldarea eta gurutze bat ageri dira. Gurutzean Pietate Andra Mariaaren irudia dago. Gurtuztegia herri-errenazentista dela esan daiteke.

## Historia

Lehen, harrian bertan zulatua zegoen eta harrizko gurutze garaia besterik ez zuen. Harriaren oinarrian inskribapen latindarra idatzia zuen: "In gratiarum actione pro victoria obtenta, et cumplimiento voti facti Deo et B. Maria S.V. era octigentisima decima cuarta, quando ibamus ad Orierriagam et Saltum Pirenei nunc de Roncos Valles praeliaturi contra exerciotum Caroli Magni francorum regis cum nostro Basconiae populo pro se et socijs suis de Pasage victoribus. Joannes de Ubilla me fecit".
Barruko gurutzea XV. mendekoa da eta botoien apaindura tipikoa erakusten du. 1580ean handitu nahi izan zen eta idazkuna zuen harria desegin zuten. Obra zabaldu ostean, jatorrizko gurutzea eusteko harrizko aldaera egin zuten eta idazkuna gaztelaniara itzuli zuten. Zizela erabiliz alboetan eta burdinezko plakan kopiatu zuten. Bertan Orreagako bataila oroitzen da. Baskoiek karlomagnoren tropak garaitu zituzten. Gazteleraz irakur daiteke: "Dando las gracias por la victoria alcanzada y cumpliendo con el voto hecho a Dios y a la Bienaventurada María siempre virgen, en la era de 814, cuando fuimos a Orierriaga, puerto del Pirineo, que ahora se llama Ronco Valles a pelear contra el ejército de Carlo Magno rey de los franceses con nuestro pueblo de la vasconia por si mismo y sus compañeros del Pasage vencedores, Joannes de Ubilla me hizo". Joannes de Ubillaren oinetxe gorago zegoen eta, gelditu ziren aztarnen arabera, nahiko handia zen.
XVI. mendean pasaitarrek toki horretan omenaldia ospatzen zuten eta alaitzeko txistua eta danbolina jotzen zituzten. Andra Mari Errukizkoaren inguruan ere kaian ainguratzen zuten itsasontzietako marinelek igandeko meza entzuten zuten. Antza denez, hala egiten zen jada XVII. mendetik.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Monumentuaren ezaugarriak.
* Datuak: Q61364602
# Erruki (erlijioa)

    Artikulu hau erlijio kontzeptuari buruzkoa da; sentimenduari gaitzat duena beste hau da: «Erruki»
Errukia, gupida edo urrikalmendua erlijio-tradizio nagusietan bertute handienen artean dago. Etimologiari dagokionez, latinezko misere (behar gorria) eta cordis (bihotza) hitzetatik dator, hau da bihotz solidarioa eduki behartsuenentzat. Baita ere merces latinezko hitzetik, "ordaina". Kontzeptu zabala da eta baren hartzen ditu borondate ona edo onginahia, barkamena eta adeitasuna.
Lastimarekin ez da nahastu behar.

## Kristautasuna

Korintoarrei Bigarren Gutunean, Bibliako pasarte batean, Jaungoikoa "Aita errukitsu" moduan agertzen zaigu: "Bedeinkatua Jainkoa, Jesukristo gure Jaunaren Aita, Aita errukitsu eta kontsolamendu ororen iturri den Jainkoa! Berak ematen digu adorea atsekabe guztietan, guk ere besteak edozein atsekabetan adoretu ahal izan ditzagun geuk Jainkoarengandik hartzen dugun adoreaz."
Gorputzari dagokionez, 7 eginbehar nagusi daude kristautasunean: Gosetiari jana eman, egartiari ura, biluzik dagoenari janztekoa, etxegabeei aterpea, gaixoak bisitatu, presoak bisitatu eta hildakoak lurperatu. Arimari dagokionez bestela, beste 7 hau: Ezjakinari irakatsi, zalantzatiari aholkatu, bekatariei ohartu, kalteak egonarriz jasan, irainak barkatu, burumakurrak arindu eta hilda eta bizirik daudenen alde otoitz egin.

## Judaismoa

Riham edo rehem hebraierazko hitza da errukia adierazteko. Juduentzat errukiak 13 ezaugarri ditu. Barkamenerako eta besteen sufrimendua propiotzat hartzeko bidea da.

## Budismoa

Karuṇā edo errukia budismoaren eskola guztietan present dago. Dalai Lamaren hitzetan "errukia luxu bat baino behar bat da" eta "besteak zoriontsu edukitzea nahi baduzu, errukia praktikatu. Zeu zoriontsu izatea nahi baduzu, errukia praktikatu".

## Hinduismoa

Itzal asko dituen bertutea da errukia, hiru hitzekin izendatuta: daya (दया), karuna (करुणा) eta anukampa (अनुकम्पा). Filosofia hinduan oinarrizko osagaia, Mahatma Gandhik aldarrikatua besteak beste. Ondoriozko baloreak adeitsua izan, belarjalea izan, kalterik ez egin, onginahia eduki, ez hiltzea eta terrorismorik eza daude, beste askoren artean.

## Islam

Ala ere errukitsu moduan agertzen zaigu Koranaren arabera. Rahmah da arabierazko hitza.

## Ikus, gainera

* Erruki etxea (Bilbo)
* Errukiaren Amaren basilika (Maribor)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q336392
* Multimedia: Mercy / Q336392