OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Kagera (ibaia)

Kagera ekialdeko Afrikako ibaia da, Victoria aintzirara isurtzen direnetan handiena. 400 kilometroko luzera du eta Tanzania, Uganda eta Ruandaren arteko muga egiten du.

## Ibilbidea

Burundi iparraldeko Rweru aintzira du jatorria, bertara Nyabarongo eta Ruvubu ibaiak isurtzen dira. Ruandarekin mugan dagoen aintzira da. Hasieran ekialdera jotzen du eta ondoren iparraldera, eta Ruanda eta Tanzaniaren arteko muga eratzen du. Azkenik Ugandan sartu berritan Victoria aintzirara isurtzen ditu urak.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Grainger, Lisa. (2006-4-1). «Journey to the source of the Nile» The Daily Telegraph.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2750140
* Multimedia: Kagera River / Q2750140
# Kagiris

Kagiris, euskal mitologiako jainkosa edo jainkoa zen Akitania erromatarrraren garaian eta Pirineo aldean. Berari buruzko inskripzioa Saint-Béat herrian, azaldu zen Garona Garaian.
Kagiris Cagire edo Kagire mendiari lotutako dibinitate bat da. Beste zenbait kasuetan bezala, mendi bera jainkotuta da Kagiris.

## Etimologia

Kagire hitza, kontutan hartuz tontor harritsu bat dela, "Kar" hitzarekin lotuta egon daiteke.
Badaude Car eta Gar izena daukaten dibinitate akitaniarrak ere. Kagire bi hitzen loturatik etor daiteke; Kar eta (a)gerri, (a)geri Kar-(a)gerri. Euskal Herri guztian ugariak dira ere "agirre" osagaia daukaten toponimoak.

## Bibliografia

* Julien Sacazeren lanak:
   * Les Anciens dieux des Pyrénées, nomenclature et distribution géographique. Extrait de la Revue de Comminges (Saint-Gaudens), 28p., 1885.
   * Inscriptions antiques des Pyrénées. Hitzaurrea M. Albert Lebèguek eginda. Tolosa, XII-576p. (Bibliothèque méridionale. 2e série,1892. ; 2). Berrargitalpena fakzimilean, Tolosa, ESPER, 1990.
   * Inscriptions antiques du Couserans. Tolosa, 28p., 1892. Berrargitalpena fakzimilean, Nîmes, C. Lacour, 2001.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12261186
# Kaga

Kaga Bigarren Mundu Gerrako hegazkin-ontzi bat zen, Chuichi Nagumo almirantearen agindupean Pearl Harborreko erasoan eta Midwayko guduan parte hartu zuen.
Tosa motako korazatu baten ontzi-krosko batean eraiki zen. Hasieran hiru ontzi-gaineko hegazkin-ontzia zen, eta 1936an, osoko berrikuntza baten ondoren, ontzi-gaineko bakarra utzi zioten. Ontzi-zubi txikia eta, albotik ikusita, gainegituraren altuera handia ezaugarri deigarrienak zituen. 1942ko ekainaren 5ean, Midwayko guduaren bigarren fasean, USS Yorktowneko hegazkinek 500 kg-ko 5 bonbaz urperatu zuten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q726146
* Multimedia: Kaga (ship, 1928) / Q726146
# Kagemni

Kagemni Tetiko chaty (kantziler) bat izan zen, seigarren dinastiako lehen faraoia. Memi ere deitzen zaio.
Kagemni Dyedkara-Isesi erregearen pean hasi zen bere karrera ofizial gisa. Gainera, Dyedkara-Isesiren semea Unis zerbitzatu zuen Tetiren erregealdian Estatuaren funtzio gorenean sartu aurretik. Chaty izateaz gain, estatuaren boterean bigarrena, Ra apaiz nagusia izan zen Heliopolisen.
Litekeena da izendapenaren arrazoia ezkontzan egotea, izan ere, Nebtinubjetekin, Erregearen Alabarekin, Tetianj izena zuen semea izan zuen.
Kagemni hasieran funzionarioa zen, eta denbora gutxira Raren Apaiz gorena bihurtu zen, Estatuako bigaren agintaria.

## Mastaba

Saqqarahen lurperatuta dago, Teti hileta konplexuaren ondoan dagoen mastaba batean, 1843an aurkitu zuen Lepsiusek, nahiz eta 1893an induskatu zuena Jacques de Morgan izan. Von Bissingek azterketa bat egin zuen eta 1905 eta 1911 artean idatzi zituen. Baina inoiz ez da bere osotasunean argitaratu. Hilobia zortzi logela eta bost antekamarek osatzen dute, guztiak apainduak, koloreak ondo kontserbatu ez diren arren.
Kalitate handikoa, izan ere, elkarrizketetan erregearen artisautza erabiltzen zuenez, hilobiak bere karrera politikoko eta eguneroko eszenak erakusten ditu. Sarreran Kagemniren 50 titulu erreproduzitzen ditu. Horien artean, Teti piramideko eraikuntzako ikuskatzaile gisa identifikatzen da, artisau onenen sarbidea azaltzen duena. Erliebeen artean hainbat animalia daude, esaterako, ehiza eta arrantza eszenak, borroka hipopotamoekin eta krokodiloekin, eta xehetasun txikienak islatzen dira: loto lore flotagarriak, arrantzaleen sareak, igelak eta intsektuak ere bai: belarrak. dragoiak, ... Behi bat esnatzen den edo txakurkumeak nola elikatzen diren ere ikus daiteke.
* Datuak: Q2703023
* Multimedia: Kagemni / Q2703023
# Kagiso Modupe

Kagiso Modupe Hegoafrikako aktore eta ekoizlea da. Losing Lerato, Gog' Helen eta Unpredictable Romance telesail ezagunetan egindako paperengatik da ezaguna.

## Bizitza pertsonala

Liza Lopes zinema ekoizlearekin ezkonduta dago. Bikoteak bi alaba ditu. Bere alaba nagusia, Tshimollo, Kagisorekin antzeztu zuen Losing Lerato filmean, 'Lerato' paper nagusi gisa.

## Karrera

2019an, Losing Lerato filmeko 'Thami' paper nagusian parte hartu zuen. Kagisok eta bere emazteak Lizak finantzatu zuten filma. Filma Hegoafrikako eta eSwatiniko zinema aretoetan eman zuten. Filma ez zen Botswanan eman, burokraziaren ondorioz. Filmak kritika onak jaso zituen eta sei sari irabazi zituen Kaliforniako Idyllwild Nazioarteko Zinema Jaialdian. Kagisok aktore onenaren saria irabazi zuen, Samela Tyelbooik emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen, bere alabak Tshimollok haurren interpretazio onenaren saria. Sari nagusiez gain, filmak Urrezko Garaiko Narrazio Humanitarioaren Saria, Jatorrizko Partitura Onenaren Saria eta Jaialdiko Gogokoen Saria irabazi zituen.
Bitartean, Mzansiren "Tyler Perry"ren ahotsa bikoiztu zuen. Scandal! telesail ezagunean ere jardun zuen. 'Mangaliso "Mangi" Nyathi' paperarekin. Urte batzuk igaro ondoren, kargua utzi zuen.
Antzezpenaz gain, Along Came Tsakani liburuarekin egile bihurtu zen.

## Filmografia

| Urtea | Filma | Rola | Generoa |
| 2006 | Borroka Ona | Red Jacket, ekoizle exekutiboa | Telefilma |
| 2012 | Gog' Helen | Ertzaina | Filma |
| 2013 | Scandal! | Mangaliso "Mangi" Nyathi | Telesaila |
| 2014 | Step Up to a Start Up | Rorisang Selepe | Filma |
| 2017 | Unpredictable Romance | Mpumelo | Filma |
| 2019 | Lerato galdu | Thami | Filma |

## Erreferentziak

* ↑ Mothusi Magano opens up about struggles in the entertainment industry. Times Live.
* ↑ 'Losing Lerato' star Tshimollo Modupe (9) and dad Kagiso on major awards victory. 702.
* ↑ Scandal Actor Kagiso Modupe & Wife Celebrate Their Wedding Anniversary. Youth Village.
* ↑ Halala! Kagiso Modupe's film wins six awards at international film festival. Times Live.
* ↑ KAGISO MODUPE STARS IN A MOVIE WITH HIS DAUGHTER. Daily Sun.
* ↑ Here's why Kagiso Modupe’s new film won’t be aired in Botswana. Sowetan Live.
* ↑ After box office hit 'Losing Lerato', Kagiso Modupe is working on another film. Sowetan Live.
* ↑ Kagiso Modupe. Cliff Central.
* ↑ KAGISO MODUPE'S FIRST NOVEL HITS THE SHELVES. ewn.

## Kanpo estekak

* Kagiso Madupe artikuluak
* Datuak: Q102115212
# Kaftoun

Kaftoun (arabieraz eta ofizialki كفتون) Libanoko herri txiki bat da eta Nahr el Jaouz (Intxaur edota Intxaurrondo ibaia) ibaiaren iparraldeko erriberan dago Koura barrutian, ipar Libano. Herriak hirurehun biztanle ditu gutxigorabehera, hirurogeita hamalau etxeetan bereizita. Herriko biztanle gehienak kristau ortodoxoak dira (Eliza ortodoxoa).
"Kaftoun" izenak "hondeatua" edota "zizelkatua" esan nahi du arameraz. Asirieraz, Kftuna hitzak "ganga-formakoa" esan nahi du. Hitzaren jatorri biengatik, herria Theotoseko Monasterioagatik izendatua izan dela ondorioa atera daiteke. Monasterioa, Nahr el Jaouz ibaiaren erriberako harri gorrizko sakanetan hondeatua izan zen.
Kaftounek hiru eliza historikoak ditu: San Pokas-eko Eliza, San Sergio eta San Bacchus-eko Eliza VI. mendean eraikita eta Theotokos Monasterio ezagunagoa. Monasterioak XI. mendeko alde-bikoitzako ikono bizantziar (Bizantziar arte) bat dauka.

## Kanpo estekak

* http://www.kaftoun.com/
* Datuak: Q6346265
* Multimedia: Kaftoun / Q6346265
# Kagawa (prefektura)

Kagawa prefektura (japonieraz: 香川県, Kagawa-ken) Japoniako Shikoku uharteko prefektura bat da. Hiriburua Takamatsu hiria da.

## Geografia

Kagawa prefektura Shikoku uharteko ipar-ekialdean dago. Ekialdean Ehime prefektura du, eta Tokushima prefektura mendebaldean. Prefekturako hegoaldeko mugan zehar Sanuki mendiak daude. Azaleraz, Japoniako prefekturarik txikiena da. Prefekturaren eremuaren % 11 natura-parke gisa babestuta dago, aipagarriena Setonaikai Parke Nazionala da. Shikokuko erromesbidea ere pasatzen da bertatik, noski.

## Historia

Kagawako hiriburuan, Takamatsun, Yashima mendian gudu garrantzitsu bat izan zen Heike eta Genji klanen artean Erdi Aroan.

## Banaketa administratiboa
### Hiriak

Hiri handienak:
* Takamatsu (hiriburua, 418.557 biztanle)
* Marugame (110.550 bizt.)
* Mitoyo (69.997 bizt.)
* Kan'onji (64.020 bizt.)
Hiri guztiak:
| Higashikagawa Kan'onji Marugame | Mitoyo Sakaide Sanuki | Takamatsu (hiriburua) Zentsuji |

### Herriak barrutika sailkatuta

| Ayauta barrutia Ayagawa Utadu Kagawa barrutia Naoshima | Kita barrutia Miki Nakatado barrutia Kotohira Man'nou Tadotsu | Shouzu barrutia Shoudoshima Tonoshou |

## Ondasun nabarmenak

* Takamatsuko gaztelua.
* Marugameko gaztelua.
* Zentsū-ji tenplua (Shikokuko erromesbidea).
* Sanuki Kokubun-ji tenplua (Shikokuko erromesbidea).
* Ōkubo-ji tenplua (Shikokuko erromesbidea).
* Kotohira-gū santutegia.
* Narutoko zurrunbiloak (Setonaikai Parke Nazionala).
* Shōdo uhartea.
* Ritsurin lorategiak.
* Setoko zubi handia.
* Ōnaruto zubia.

## Kanpo estekak

* Official Kagawa prefecture homepage (japonieraz)
* Datuak: Q161454
* Multimedia: Kagawa prefecture / Q161454
# Kafre

Kafrea edo kaffira (arabieraz, kafir, fedegabea) Hegoafrikako bantu-etniako kidea da. Portugesek erabili zuten lehen aldiz kafre hitza Hego Afrikako tribuetako kideak izendatzeko, dirudienez gaizki ulertu zutelako kostaldeko merkatari arabiarrek erabiltzen zuten hitzaren berezko esanahia. Gaur egun, Hegoafrikan kafre hitza gutxiespen-adieran erabiltzen da beltzak izendatzeko (afrikaansez, kaffer), eta irain-hitz moduan ulertzen da han. 1775ean boerrak Kafreen Herria izeneko lurraldean sartu ziren xhosen lurrak bereganatzeko asmoz; horren ondorioz, 1779 eta 1850 bitartean zortzi gerra izan ziren, kafreen gerrak esaten zaienak.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1285250
# Irpin

Irpin (ukraineraz: Ірпі́нь) Ukrainako Hiri Heroiko bat da, Irpin ibaiaren ibaiertzean kokatua, Kiev Oblastean, Ukraina iparraldeko Kiev hiriaren ondoan. Irpinen zati bat, Kotsiubynske kokagunea, Kiev barruko barrendegi-eremu bat da.
Administratiboki, oblast-mailako garrantzia duen hiri gisa kontsideraturik dago; hala, Irpingo Udalerriko administrazio-zentro gisa balio du, Irpin hiria zein beste hiru hiri-motako kokagune barne hartzen dituena. Hiriak, 2021eko estimazioei jarraiki, 62,456ko biztanle ditu.
Hiriak 1899an eraikitako tren-geltoki bat du.

## Hiri senideak

Irpinen hiri senideak hauek dira:
* Milwaukee, Ameriketako Estatu Batuak

## Erreferentziak

* ↑ (Ukraineraz) «УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №164/2022» Офіційне інтернет-представництво Президента України.
* ↑ «Milwaukee's Sister Cities» Official Website of the City of Milwaukee.
* ↑ «Sister City Signing Ceremony» Common Council Of The City Of Milwaukee.

## Kanpo estekak

* Irpin, Kiev Oblasteko Administrazioaren webgunean
* Irpin Zinemaldia
* Irpin Hiriko Ataria
* Irpin Ukrainako SESko Hiri eta Herrien Historian
* Datuak: Q71727
* Multimedia: Irpin / Q71727
# Irossona

Irossona gaur egun Arabako Donemiliaga udalaren barruan dagoen Zuhatzu Donemiliaga kontzejuko herri hustua da. Gaur egun hustuta dauden ere Zornoztegi eta Udala artean zegoen.

## Historia

Ez dira datu asko ezagutzen. 1025ean Donemiliagako goldean agertu zen, Septem Alfoces barrutian. Ematen zuen tributua oso txikia zen, andosko bat, hau da, bi urteko abere txikia, eta horrek edo oso txikia edo oso pobrea zela adierazten du. 1257an zentsuetan ez zen agertzen, esaterako Calahorrako apezpikua izan zen Jerónimo Aznaren gutunean.

## Erreferentziak

* ↑ López de Guereñu Galarraga, Gerardo (1989) [1957]. «Mortuorios o despoblados». Toponimia alavesa seguido de Mortuorios o despoblados y Pueblos alaveses. Onomasticon Vasconiae 5. Bartzelona-Bilbo: ALSOGRAF, Euskaltzaindia, 554 or. ISBN 8485479483.
* ↑ http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/irossona/ar-70116/
* Datuak: Q56098770
# Irradiazio akutuaren sindrome

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Irradiazio akutuaren sindromea, antzina izpien gaixotasuna, gorputz atal baten ehun biologikoak erradiazio ionizatzaile dosi indartsu baten eraginpean egotearen ondorioz agertutako eta oso hilgarriak diren sintoma multzo bat da.

## Ezaugarriak

Orokorrean, irradiazio jaso eta minutu edo orduetara agertzen da. Orduak ala egunak igaro ditzake, eta maiz honako ezaugarriak ditu: beherakoa, goragalea, botaka egin, anorexia (gose falta) eta eritema (larruazaleko orbainak). Itxurazko osaketa denboraldi batek jarraitzen dio, irradiazio kopuruaren arabera laburragoa izan daitekeena; zenbait ordu edo asteak iraun ditzake. Azkenean, bigarren fasea hasten da, oso hilkorra dena, sintoma askorekin, gehienak arazo hematopoietikoak (odol zelulen ekoizpena), urdail-hesteetakoak, larruazalekoak, arnas aparatukoak eta garunekoak.
Naturan berezkoak diren erradiazio iturriak, oro har, ez dira erradiotoxemia sorrarazteko bezain indartsuak. Hortaz, gizakien jardueren ondorioz sortzen dira: laborategi edo zentral nuklear batean jazotako istripu larria, iturri erradioaktibo indartsu baten erreakzioa (meategi, instrumentazio edo isurketa batean, adib., kritikotasun istripu batean), edo leherketa atomikoa.

## Ikus gainera

* Erradiazio bidezko pozoitze

## Kanpo estekak

* Datuak: Q275459
* Multimedia: Acute radiation syndrome / Q275459
# Iroquois udalerria, Iroquois konderria

Iroquois udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Iroquois konderrian. Azken zentsuaren arabera 512 biztanle zituen, 36.64 milia karratu (94.9 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Iroquois udalerrian 223 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 24.517 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6073490
# Iroquois udalerria, Newton konderria (Indiana)

Iroquois udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Newton konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.250 biztanle zituen, 36.8 milia karratu (95 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Iroquois udalerriak 498 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 21.904 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6073494
* Multimedia: Iroquois Township, Newton County, Indiana / Q6073494
# Irotzalde

Irotzalde, Nafarroa probintzian topa dezakegun euskal mendia da. Irotzalde edo Erkalaz Lakarriko ardatzetik hego-mendebalderantz banaturiko mendi kate luzeko gain nagusitatako bat dugu. Orain gutxi arte gain hauek gehienak pinudi sarriz estalita zeuden gailurretaraino bertaraino. Azken urteotan, baina, suebaki zabalak ireki dituzte mendialde honetan. Orain sute arriskua txikiagoa da, eta lehen ez bezala gailur garbietatik paisaia ikus daiteke... hala ere, ebaki zabalek ez dute mendi hauen itxura erakargarriago bihurtu.

## Kanpo estekak

Irotzalde, http://www.euskal-herria.org/.
# Iroquois konderria (Illinois)

Iroquois konderria (ingelesez: Iroquois County) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Watseka da. 2010eko zentsuaren arabera 29.718 biztanle zituen, Iroquois kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Iroquois konderriak 2.898,01 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,17 ura dira. Beste 2.893,84 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 10,25 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 29.718 pertsonetatik 29.051 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1.584 dira. 233 beltzak edo afroamerikarrak. 42 amerikar natiboak ziren eta 1 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 102 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 4 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 285 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q491011
* Multimedia: Iroquois County, Illinois / Q491011
# Irpingo errefuxiatu-zutabearen bonbardaketa

2022ko martxoaren 6an, goizeko 9:30etatik eguerdiko 14:00ak arte, Errusiako Indar Armatuek ehunka zibilek Kievera ihes egiteko erabiltzen zuten Irpin hiriko bidegurutze bat bonbardatu zuten, modu bereizigabean eta behin eta berriz. Bonbardaketa hau Irpinen aurkako eraso baten parte izan zen, Errusiak Ukraina inbaditu zuenean 2022an. Bonbardaketaren ondorioz zortzi zibil hil ziren, zeinen artean, mortero batek jota hil zen lau kideko familia bat zegoen.

## Bonbardaketa

Human Rights Watchek (HRW) ikusi zuenez, Ukrainako segurtasun-indarretako dozena bat kide zeuden arren bidegurutzean, haien artean zeuden ehunka zibilek askorengatik gainditzen zutela soldadu-kopurua, eta, hala ere, indar errusiarrek jaurtigai lehergarriak jaurti zituztela, 10 minuturo, bidegurutzean. Hala, HRWk ondorioztatu zuenez, "indar errusiarrek beren betebeharrak urratu zituzten nazioarteko zuzenbide humanitarioaren arabera; hau da, zibilak kaltetzen dituzten eraso bereizigabeak edo neurrigabeak ez egitea, eta ez zituzten biktima zibilak saihesteko neurri guztiak hartu."
Hala ere, gertakarien lekuan zeuden The New York Times egunkariko kazetariek baieztatu zuten Ukrainako indarrak mortero-errondak jaurtitzen ari zirela Errusiako indarren aldera, elkargunetik 180 bat metrora zegoen posizio militar batetik. HRWk adierazi zuenez, "Ukrainako indarrek ere neurri guztiak hartu behar dituzte zibilei eragindako kalteak saihesteko edo gutxitzeko. Neurri horien barruan sartzen da zibilak eta objektu zibilak dauden eremu batetik jardutea saihestea eta zibilak borroka aktiboko guneetan sartzea eragoztea."
HRWk ondorioztatu zuenez, "gatazka honetako bi aldeek neurri egingarri guztiak hartu behar dituzte zibilei kalterik ez egiteko eta biztanleria zibila modu seguruan ebakuatzen uzteko. (...) Nazioarteko ikerketek mezu bat bidali beharko liekete arduragabeko eta bereizi gabeko erasoen arduradunei, egunen batean justiziari aurre egin ahal izango lioketela adierazteko."

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 https://www.hrw.org/news/2022/03/08/ukraine-russian-assault-kills-fleeing-civilians
* ↑ (Ingelesez) Addario, Lynsey; Kramer, Andrew E.. (2022-03-06). «Ukrainian Family’s Dash for Safety Ends in Death» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).
* ↑ (Ingelesez) «Two Ukrainian children killed 'in front of my own eyes' while trying to evacuate, official says» torontosun (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).
* ↑ (Ingelesez) Addario, Lynsey. (2022-03-06). «Russian forces fire on evacuees, leaving 4 people dead outside Kyiv.» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2022-03-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111243926
# Aerostato

Aerostatoa (grezieratik, ἀήρ aer (airea) + στατός statos (egon)) airea baino arinagoa den aireontzia da, baloi bat. Airea baino arinagoak diren gasak erabiliz igotzen dira airean. Airean aske utzita dabilen globoa kiroletarako besterik ez da erabili.
XVIII. mendearen azken erdian asmatuak zituzten globoak gidatzeko tresnak. Ezagunak dira, alor honetan, zeppelin globo gidagarriak, 1900ean Zeppelin kondeak Alemanian asmatuak. Bi mundu gerren artean, globo gidagarri handiak erabili ziren bidaietarako eta pertsona garraioetarako. 1924an egin zen Europatik Ameriketarako lehendabiziko bidaia. Bigarren Mundu Gerra hastear zela izan ziren ezbehar handiek, hidrogeno gasa erabili izanaren ondorio guztiak, eta gerrak berak, eragin zuten garraiorako globo gidagarrien gainbehera.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016-10-12 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1299477
* Multimedia: Aerostats / Q1299477
# Aert van der Neer

Aert van der Neer (Gorinchem, 1603 – Amsterdam, 1677ko azaroaren 9a) herbeheretar margolaria izan zen.
Gaueko eszena txikietan espezializatu zen, ilargiaren argiak eta suek bakarrik argitzen zituztenetan. Neguko paisaia elurtuak ere margotu zituen, ibai eta ubideekin.

## Iruditegia

* Gaueko paisai ibaiarekin
* Errotadun paisaia
* Neguko paisaia patinatzaileekin
* Winter
* Neguko paisaia irudiekin
* Neguko paisaia
* Ibai izoztua ilunabarrean
* Neguko patinaje-eszena
* Ibai-paisaia
* Irudiak ilargi-argitan dituen paisaia holandarra

## Kanpo estekak

* Datuak: Q381801
* Multimedia: Aert van der Neer / Q381801
# Aerzen

Aerzen Alemaniako udalerria da. Saxonia Beherea estatuan kokatuta dago, [[Hameln-Pyrmont barrutia|Hameln-Pyrmont]] barrutian. 2014an 10.617 biztanle zituen 105,1 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q381811
* Multimedia: Aerzen / Q381811
# Aerosol

    Artikulu hau aerosol atmosferikoari buruzkoa da; espraia gaitzat duena beste hau da: «Aerosol (ontzia)»
Aerosola (edo aerosol atmosferikoa) atmosferan une eta toki jakin batean agertzen diren gasen eta materia partikulatuaren multzoaren nahasketari deritzo.
Materia partikulatuari, partikulak, aerosolak edo partikula finak ere deitzen zaio, solido edo likido fasean aurki daitezke eta tamaina oso anitzekoak izan, hala nola, molekula txiki batzuetatik eta aireak garraiatzeko posiblea ez den tamaina handira, hau da, 6x10-4 eta 100µm artekoak.

## Partikulen jatorria

Partikulen jatorriaren adibide batzuk hauek izan daitezke: errekuntza prozesuetako errautsen partikulak, jatorri fotokimikoaren partikulak, hauts eta polena edo porlan hautsa.
Partikulak zuzenean igor daitezke atmosferara -lehen mailako partikulak- edo kondentsazio edota erreakzio kimiko bidez osatuz –bigarren mailako partikulak.

### Iturri naturalak
#### Lehen mailakoak

* lurreko eta harrien hautsa
* suteak
* itsas partikulak
* sumendiak

#### Bigarren mailakoak

* H$_2$S aren oxidazioa SO$_4$ bihurtzeko
* NH$_3$-aren gatz amonikoak
* NO$_x$-en nitratoak
* terpenoen fotokimika

### Iturri antropogenikoak

* Lehen mailakoak: Errekuntza prozesuen emisioak
* Bigarren mailakoak: Sulfato eta nitratoak

## Partikulen eragina

Aerosolen konposizio kimikoa eguzki-erradiazio eta atmosferaren arteko interakzioan eragin zuzena dauka. Aerosolen konposatu kimikoek atmosferaren errefrakzio indize globala aldatzen dute. Errefrakzio indizearen aldaketa honek dispertsatua eta absorbatua den argi kopurua zehazten du, hau da, lurrazalera heltzen den argi kopurua.
Gizakian partikulen eragina asko ikertu da. Partikulen tamainaren arabera, sortutako arazoak ezberdinak dira. Partikula handiak sudurretik sartzen dira eta eztarritik jaisten dira eta ez dute arazo larririk sortzen baina partikula oso txikiak biriketara doaz eta bronkioetan sartu. Honen ondorioz partikula kaltegarriak gorputzeko beste organoetara garraia daitezke eta hauek hondatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q104541
* Multimedia: Aerosols / Q104541
# Aerotypia

Aerotypia Gelechiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Aerotypia pleurotella da.

## Espezieak

| Espeziea | Irudia | Egoera |
| Aerotypia pleurotella | | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4688504
* Espezieak: Aerotypia
# Aesch

Aesch Suitzako udalerri hauek izan daiteke:
* Aesch, Basilea Herrialdeko udalerria.
* Aesch, Luzerna kantonamenduko udalerria.
* Aesch, Zürich kantonamenduko udalerria.
# Aerugita

Aerugita nikel artseniato konplexu arraro bat da, eta formula aldakorra du: Ni$_9$(AsO$_4$)$_2$AsO$_6$. Kristal trigonalak sortzen ditu, kolore berde argitik turkesara. 4ko gogortasuna du Mohs eskalan eta 5,85etik 5,95eko dentsitatea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1935056
* Multimedia: Aerugite / Q1935056