# Erandio

Erandio Bizkaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Bilboko itsasadarraren eskuinaldean kokatua. Udalerriak 17,65 km$^2$ ditu eta 2016. urtean 23.906 biztanle zituen.

## Geografia
### Mugakideak

Mugakide ditu iparraldean Urduliz, Laukiz eta Berango; hegoaldean, Bilbo; ekialdean, Loiu eta Sondika; eta mendebaldean, Leioa eta Getxo. Erandio Ibaizabaleko eskuinaldean dago, itsasora begira, eta Ibaizabaleko ezkerraldean, aurrez aurre, Barakaldo eta Sestao daude.
Erandio da Bilbo Handiko Eskuinaldean izaera industriala duen udalerri bakarra da.

### Herrigunea eta auzoak

Erandio ondorengo entitate historiko edo herriguneek osatzen dute:
* Altzaga (10.619 biztanle)
* Arriaga (512 biz.)
* Astrabudua (10.207 biz.)
* Asua (317 biz.)
* Erandiogoikoa (1.709 biz.)
* Goierri (522 biz.)
* Lutxana-Enekuri (653 biz.)

### Mendi muinoak

* Karabezu.
* Kukularra Ategorri futbol zelaia, hilerria, Altzaga ikastola.
* Unbeko mendilerroa, Unbe.
* San Bernabe (Deustuko mugan).

## Historia

XVI. mendeko dokumentu batzuetan Herandio grafia erabiltzen zen. Esate baterako 1526an Leioa Erandiotik desanexionatu zeneko dokumentazioan.
Ez da ezagutzen noiz sortu zen Erandioko elizatea, baina badakigu XIX. mendera arte herriaren gune nagusia gaur egun Erandiogoikoa izenez ezagutzen den auzoaren inguruan hedatzen zela. Erandioko jarduera ekonomiko nagusia nekazaritza izan zen mendeetan zehar, baina XIX. mendeko industrializazioarekin industria nagusituz joan zen.
Industriaren garapenarekin batera, Erandiogoikoa garrantzia galduz joan zen, herriko beste gune batzuen mesedetan. Gaur egun, Erandioko erdigunea Altzaga edo Desertu izeneko gunearen inguruan kokatzen da. 1924an, Bilbok Deustuko elizatea anexionatu eta hiru urtera, Erandioko Lutxana auzoa anexionatu zuen. Orduan Lutxanak 702 biztanle zeuzkan.
Altxamendu faxistaren garaietan Erandiok bonbardeketa batzuk jasan zituen. Faxisten hegazkinek 29 hildako eta 37 zauritu eragin zituzten 30 eguneko epean. Herritar askok herritik ihes egiteko beharra sentitu zuten.
Bilboko biztanleriaren beharrizanak asetzeko, 1940an udalerriaren beste zati handi bat anexionatu zen eta azkenik 1966an Asua Haran guztia. 1983an, Bilbotik banandu ziren anexionatutako lurralde guztiak, besteak beste Erandio udalerria.

### Gasaren gatazka

1969an, hodei toxiko baten ondorioz, ezinezkoa zen Erandion arnasa lasai hartzea, eta herritarrak kalera irten ziren egoera salatzeko, errepideak moztu zituzten eta poliziak garai hartan ohikoa zen errepresioarekin esku hartu zuen. Grebara deitu zuten klandestinitatean zeuden talde antolatuetatik, eta protestek jarraitu egin zuten. Espainiako poliziak benetako suarekin erantzun zien kalera irten ziren protesta-egileei eta bi pertsona hil zituzten: Antón Fernández bala frankista batek jo zuen urriaren 28ko gauean, larri zauritu eta 15 egun geroago hil egin zen; hurrengo egunean, Antónek tiroa jaso eta hurrengo egunean, grebarako deialdia zegoen eta Josu Murueta beste bala frankista batek jo zuen, eta hortxe hil egin zen.
Ez zen inoiz erantzukizunik argitu, ez zen inoiz azalpenik eman.
Astrabuduako plaza nagusia Josu Murueta plaza deitzen da gaur egun.

## Demografia

Erandiok 23906 biztanle zituen 2016. urtean. Udalerriak XX. mendean izan zituen anexio eta desanexioen historiaren ondorioz, ez dago sasoi hartako populazio daturik.
1990eko hamarkadatik aurrera Erandio 25.000 biztanleren bueltan mantendu da, gorabehera txikiekin. Horietatik gehienak bi auzo nagusietan, Altzagan eta Astrabuduan.
* Erandioko biztanleria

## Politika

2019ko maiatzaren 26ko hauteskundeen ondotik, Aitziber Oliban Gutierrez jelkidea da Erandioko alkate.

### Alkateen zerrenda
## Azpiegiturak
### Garraioa

Bilbo eta Getxotik 8 kilometrora dago Erandio. Bi hiri horien artean egoteak eta XX. mendean zehar herriak izandako industria-garapen handiak sortutako hainbat beharrek eta premiak komunikazio egokiak sortaraztera bultzatu zuten udala. Horren ondorioz, Erandiok dauzkan komunikazio onak dira, besteak beste, Bizkaibus konpainiak Bilborekin lotzen du . Gainera, Bilboko metroari esker, ibilgailu pilaketek sortzen dituzten arazoei erantzuna eman zaie bai eta herritarren mugikortasuna handitu ere.

#### Metroa

Bilboko metroaren 1. lineak Erandio zeharkatzen du, eta udalerrian hurrengo geltokiak ditu:
* Lutxana
* Erandio
* Astrabudua

#### Trena

Euskotrenen anezka zerbitzuak Lutxanako geltokia Sondikakoarekin lotzen du.

#### Autobusa

Bizkaibus hiri-arteko zerbitzuko hurrengo lineak udalerria zeharkatzen dute:
iea Bizkaibus A2151  Areeta - LARRABETZU :
iea A2151  Areeta → LARRABETZUGETXOBizkaia Zubia • Zugazarte 2 Marítimo • Zugazarte 38 Reparadoras • Zugazarte 54 Triángulo • La Avanzada 28 Antiguo GolfLEIOAArtatza Suhiltzaileak • Ondiz • Elexalde Sakoneta • Donibane Kontserbatorioa • Santimami EroskiERANDIOLa Avanzada Ertzaintza • Erandiogoikoa • Asua La Avanzada 9SONDIKAAsua Plaza Sangroniz  • San Juan • Basozabal • BerreteagaLOIULarrondo Elotxelerri • Larrabarri Olarra • Elotxelerri NafrisaDERIOHilerria • Udaletxea  • Asteintza ApaiztegiaZAMUDIOLekunbiz • Domartiena • Arteaga  • Larragoiti • Teknologia-Parkea Arteaga • Teknologia-Parkea Innobasque • Teknologia-Parkea Edificio Barco • Teknologia-Parkea ArteagaLEZAMAKurutzea  • Uzabal Athletic • Elexalde • Iberre • Txakoli LoroñoLARRABETZUBerresonaga Mirasol • Kizkibil Vista Alegre • Larrabetzu :
iea A2151  LARRABETZU → AreetaLARRABETZULarrabetzu • Kizkibil Vista Alegre • Berresonaga MirasolLEZAMATxakoli Loroño • Iberre • Elexalde • Uzabal Athletic • Kurutzea  ZAMUDIOTeknologia-Parkea Arteaga • Teknologia-Parkea Innobasque • Teknologia-Parkea Edificio Barco • Teknologia-Parkea Arteaga • Larragoiti • Arteaga  • Domartiena • LekunbizDERIOAsteintza Apaiztegia • Udaletxea  • HilerriaLOIUElotxelerri Nafrisa • Larrabarri Olarra • Larrondo ElotxelerriSONDIKABerreteaga • Basozabal • San Juan • Asua Plaza Sangroniz  ERANDIOAsua La Avanzada 12 • Erandiogoikoa • La Avanzada ErtzaintzaLEIOASantimami Eroski • Donibane Kontserbatorioa • Elexalde Auzo Etxea • Ondiz • Artatza SuhiltzaileakGETXOLa Avanzada 11 Antiguo Golf • Zugazarte Triángulo • Zugazarte 35 Reparadoras • Areeta 9 eliza • Bizkaia Zubia :
iea Bizkaibus A2153  BILBO - LOIU - Lauroeta - DERIO :
iea A2153  BILBO → LOIU → Lauroeta → DERIOBILBOSan Jose plaza Elcano 5 • Museo plaza • Deustuko Unibertsitatea Pio X Plaza • San Pedro plaza • IbarrekolandaERANDIOEnekuri • FaoetaLOIUAsua • Uribena • Udaletxea • Landatxueta • Azoka • Larrakoetxe • Lauroeta Urdaneta • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Munabe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Aurrekoetxe • Mikel Deunaren Enparantza • Lauroeta Aurrekoetxe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Munabe • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Urdaneta • Iberre • La Merced ikastetxea • AyaldeDERIOAiartza • Ganbe • Aldekone • Kiroldegia :
iea A2153  DERIO → Lauroeta → LOIU → BILBODERIOKiroldegia • Aldekone • Ganbe • AiartzaLOIUAyalde • La Merced ikastetxea • Iberre • Lauroeta Urdaneta • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Munabe • Goskoetxe Jatetxea • Lauroeta Aurrekoetxe • Mikel Deunaren Enparantza • Lauroeta Aurrekoetxe • Goskoetxe Etxea • Lauroeta Munabe • Lauroeta Haritzmendi • Lauroeta Urdaneta • Larrakoetxe • Azoka • Landatxueta • UdaletxeaERANDIOUribena • Asua Inbisa • Faoeta • EnekuriBILBOIbarrekolanda • San Pedro plaza • Museo plaza • San Jose plaza Elcano 5 :
iea Bizkaibus A2163  ERANDIO - EHU :
iea A2163  ERANDIO → EHUERANDIOLegazpi  • Jose Luis Goioaga Axpeko Dartsena • Etxegorri Metro  • Mezo 24 Farmazia • Mezo 32 Juanena • Mezo 48 Saliturri • Mezo 68-70 BistalaiLEIOASantimami Eroski • Donibane kontserbatorioa • Elexalde Auzo Etxea • Sarriena Irlandesas • J.M. Barandiaran institutua • EHU Ikasgelategiak :
iea A2163  EHU → ERANDIOLEIOAEHU Ikasgelategiak • J.M. Barandiaran institutua • Sarriena Irlandesas • Elexalde Udaletxea • Elexalde Sakoneta • Donibane kontserbatorioa • Santimami EroskiERANDIOMezo 77-79 Bistalai • Mezo 63 Saliturri • Mezo 35 Juanena • Iturribengoa • Etxegorri Metro  • Jose Luis Goioaga Axpeko Dartsena • Legazpi :
iea Bizkaibus A2314  BILBO - Erandiogoikoa - EHU :
iea A2314  BILBO → Erandiogoikoa → EHUBILBOAbando Geltokia      • San José Plaza Elcano 5 • Deustuko Unibertsitatea Lehendakari Aguirre 6 • San Pedro Plaza • Bidarte Lehendakari Aguirre 42  • Sarrikoko Biribilgunea • Sarriko Lehendakari Aguirre 88  • San Ignacio Lehendakari Aguirre 140 • San Ignacio Lehendakari Aguirre 154 • Plaza Levante Lehendakari Aguirre 172  • Lutxana Ribera de ElorrietaERANDIOLutxana  • Ibañez Betolaza • Plaiabarri • Saratseta • Lukileze • Sakoni • Erandiondo • Asua La Avanzada 12 • Erandiogoikoa • La Avanzada ErtzaintzaLEIOAEHU Laboa PlazaZerbitzu hauek jaiegunetan ez dabiltza. :
iea A2314  EHU → Erandiogoikoa → BILBOLEIOAEHU Laboa PlazaERANDIOLa Avanzada Ertzaintza • Erandiogoikoa • Asua Makro • Erandiondo • Sakoni • Lukileze • Saratseta • Plaiabarri • Ibañez Betolaza • Lutxana  BILBOLutxana Ribera de Elorrieta • Ribera de Elorrieta • San Ignacio Lehendakari Aguirre 161  • San Ignacio Lehendakari Aguirre 147 • San Ignacio Lehendakari Aguirre 131 • Sarriko Lehendakari Aguirre 83  • Bidarte Lehendakari Aguirre 33  • San Pedro Plaza • Museo Plaza • Gran Vía 45 Sota • Elcano 16 • Abando Geltokia      Zerbitzu hauek jaiegunetan ez dabiltza. :
iea Bizkaibus A2322  BILBO - ERANDIO - Astrabudua - EHU :
iea A2322  BILBO → ERANDIO → Astrabudua → EHUBILBOSan Jose Plaza Elcano 5 • Museo Plaza • San Pedro Plaza • IbarrekolandaERANDIOEnekuri Gasolindegia • Enekuri • Faoeta • Asua La Avanzada 12 • Erandiogoikoa • Altzaga-Erandiogoikoa Elexalde • Altzaga-Erandiogoikoa Uribarri • Altzaga-Erandiogoikoa Beitibekoa • Altzaga-Erandiogoikoa Artetxe • Altzaga-Erandiogoikoa Arriaga • Altzaga-Erandiogoikoa Basabe • Altzaga-Erandiogoikoa • Altzaga Ikastola • Obieta 33 • Legazpi  • Jose Luis Goioaga Axpeko dartsena • Axpe erribera • Etxegorri Metro  • Mezo 24 Farmazia • Mezo 36 Elexazpi • Mezo 48 Saliturri • Mezo 68-70 Bistalai • Magdalenabidea Zubietakoerrota • Magdalenabidea Zabalbidea • Magdalenabidea Ibarra • Magdalenabidea Ikatza • Magdalenabidea Magdalena • Magdalenabidea Errekurtze • Libao ArostegiLEIOAEHU Ikasgelategiak :
iea A2322  EHU → Astrabudua → ERANDIO → BILBOLEIOAEHU IkasgelategiakERANDIOLibao Arostegi • Magdalenabidea Errekurtze • Magdalenabidea Magdalena • Magdalenabidea Ikatza • Magdalenabidea Ibarra • Magdalenabidea Zabalbidea • Magdalenabidea Zubietakoerrota • Mezo 77-79 Bistalai • Mezo 63 Saliturri • Mezo 41 Elexazpi • Mezo 35 Juanena • Iturribengoa • Etxegorri Metro  • Jose Luis Goioaga Axpeko Dartsena • Legazpi  • Gernika etorbidea Telefónica • Altzaga Ikastola • Altzaga-Erandiogoikoa Basabe • Altzaga-Erandiogoikoa Arriaga • Altzaga-Erandiogoikoa Artetxe • Altzaga-Erandiogoikoa Beitibekoa • Altzaga-Erandiogoikoa Uribarri • Altzaga-Erandiogoikoa Elexalde • Erandiogoikoa • Asua Inbisa • Faoeta • EnekuriBILBOIbarrekolanda • San Pedro Plaza • Museo Plaza • Gran Vía 45 Sota • San Jose Plaza Elcano 5 :

## Ondasun nabarmenak
### Ondare erlijiosoa

* Andra Maria eliza
* Madalena baseliza
* Martiartuko San Antonio baseliza
* San Kristobal baseliza
* Santi Mami baseliza
* San Pablo eta San Bernabe baseliza

### Ondare zibila

* Asua dorretxea
* Martiartu dorretxea: Goierri auzoan dagoen XVI. mendeko dorretxea.
* Ugarte dorretxea

## Argazki galeria

* Martiartu dorretxea.
* Andra Maria eliza, Erandiogoikoa auzoan.
* Martiartuko San Antonio baseliza.
* Santi Mami baseliza.
* Udaletxe zaharra, Erandiogoikoan
* Bilboko itsasadarraren ertzeko zamaketa garabi bat.
* Asua ibaiaren ertzeko zamaketa garabi bat.
* Ertzaintzaren Erandioko zentrala.
* Industriari monumentua, Astrabuduan.
* Josu Murueta plaza, Astrabuduan.
* Hiru gurutze.

## Kultura

Euskara egoera soziolinguistiko gutxiagotuan egonik, herriko kultura adierazpen gehienak gaztelaniaz egin dira azken hamarkadetan.

### Euskara

Bizkaieraren parte den Txorierriko euskara da Erandion kokatzen dena. Gaur egun erandioztarren % 25 inguru euskaldunak dira. 1996ko datuek diotenez, Asua eta Goierri auzoak dira euskaldunenak. Bertako jatorrizko hizkera mendebaleko euskara edo bizkaieraren aldaera da, mugakideak diren Leioa, Berango eta Derioko hizkerekin kidetutakoa hein handi batean. Iñaki Gamindek azken herri horietako aldaerak aztertu ditu.

### Biblioteka

Erandioko bibliotekak Altzagan eta Astrabuduan daude. Hauek dira helbideak:
* Altzagako biblioteka: Jesus Aranburu kalea, 6/8. Tfnoa.: 944170071.
* Astrabuduko biblioteka: Josu Murueta kalea. Tfnoa.: 944672946.

## Literatura

Euskara egoera soziolinguistiko gutxiagotuan egonik, herriko kultura adierazpen gehienak gaztelaniaz egin dira azken hamarkadetan.

### Jaiak eta ospakizunak

* Ekainaren 11: Berbabe Deuna. Fano Auzunea.
* Ekainaren 13: San Antonio. Goierri.
* Ekainaren 29: San Pedro. Kukularra.
* Uztailaren 3: San Trifon. Arriaga.
* Uztailaren 10: Kristobal Deuna. Goierri.
* Uztaileko bigarren hamabostaldia: Asua.
* Abuztuaren 10: San Lorenzo. Astrabudua.
* Abuztuaren 15: Andre Maria. Erandio Goikoa.
* Abuztuaren 17-18: Santimami.
* Abuztuaren 28: San Agustin. Altzaga.
* Iraileko lehen astea: Enekuri.
* Iraileko hirugarren astea: Lutxana

## Erandioztar ospetsuak

* Ramon Rubial (1906-1999), politikaria.
* Telmo Zarraonaindia (1921-2006), futbolaria.
* Jose Luis Bilbao Mentxaka, Bala Beltz (1921-2014), futbolaria.
* Juan Trabudua Aretxabaleta (1929), idi-probalaria.
* Txomin Ziluaga (1939-2012), politikaria eta unibertsitate-irakaslea.
* Luis Maria Etxeberria (1940-2016), futbolaria.
* Alex Angulo (1953-2014), aktorea.
* Xabier Oleaga (1956-), ikastolen mugimendua eta Euskaldunon Egunkariaren bultzatzailea.
* Sendoa Agirre (1975-), futbolaria.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* 1 2 «Historias de Erandio: Cuando Erandio perdió Leioa» Historias de Erandio 2020-04-04 (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
* ↑ «Ordena, etekina - Uribe kosta» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «"Anexiones y desanexiones". - Historias de Erandio» historiasdeerandio.blogspot.com (Noiz kontsultatua: 2022-03-25).
* ↑ «"Erandio 1969. Sendatu gabeko zauria" liburua argitaratu dute - Erandio» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2022-02-21).
* ↑ «(Antón Fernández eta Josu Murueta hil zituzten duela) 52 urte - Erandio» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2022-02-21).
* ↑ «Kutsadurarik ez dutela nahi aldarrikatu dute ehunka erandioztarrek - Erandio» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2022-02-21).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Homenaje en Erandio a Josu Murueta y Anton Fernandez en el aniversario de sus asesinatos» insurgente.org . Tu diario de izquierdas 2021-11-01 (Noiz kontsultatua: 2022-02-21).
* ↑ "Erandio", Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistema.
* ↑ (Gaztelaniaz) ecomunicacion. (2023-04-08). «Erandio y las Letras: Un repaso a los brillantes escritores que podemos encontrar en el municipio.» ECOmunica Erandio-Leioa (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).
* 1 2 «Txorierrikoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-09).
* 1 2 «Erandio - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-09).
* ↑ «Etxean euskaraz, kalean erdaraz - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (Noiz kontsultatua: 2018-07-09).
* ↑ «Naia Eguskiza eta Iñaki Gaminde: "Mundu-ikuskera ezberdinek euskara oso aberatsa sortu due Erandion" - Erandio» Hiruka.eus (Noiz kontsultatua: 2023-06-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) ecomunicacion. (2023-04-08). «Erandio y las Letras: Un repaso a los brillantes escritores que podemos encontrar en el municipio.» ECOmunica Erandio-Leioa (Noiz kontsultatua: 2023-07-03).

## Kanpo estekak

* Erandioko Udalaren webgunea (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q913272
* Multimedia: Erandio / Q913272
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Erandio