# Kanarietako geologia

Kanarietako geologian arroka bolkanikoa da nagusi. Kanariar Uharteek eta bere ipar-ekialdean dauden itsaspeko mendi batzuek osatzen dute Kanariar Uharteetako Probintzia Bolkanikoa. Duela 70 milioi urte hasi zen haren historia bolkanikoa. Kanariar Uharteak bolkanikoak dira oraindik ere. Lurreko erupzio bolkanikorik berriena 2021ean gertatu zen, La Palman, eta urpeko erupziorik berriena 2011-12an izan zen, Hierron.
Kanariar Uharteak 450 km-ko zabalera duten uharte bolkanikoen artxipelago bat dira, ekialde-mendebalde norabidean Ipar Ozeano Atlantikoan, Afrikako ipar-mendebaldeko kostatik 100 eta 500 kilometro artean. Uharteak Afrikako plaka tektonikoan daude. Kanariar Uharteak Plaka Afrikarraren ertzetatik urrun daudelako (600 km.) plaka-barneko sumendien adibide dira.
Ekialdetik mendebaldera, irla nagusiak Lanzarote, Fuerteventura, Kanaria Handia, Tenerife, Gomera, Palma eta Hierro dira. Uharte txiki eta uhartetxo batzuk ere badaude, Lanzaroteren aurrean dagoen Graciosa bezala. Kanariar Uharteak itsaspeko sumendi gisa sortu ziren, Ozeano Atlantikoaren lurzorutik bananduta. Ozeano Atlantikoak 1.000 eta 4.000 m arteko sakonera du Kanariar Uharteen inguruan.
Lanzarote eta Fuerteventura Kanariar Gailurra izeneko gailur bolkaniko bakar baten zatiak dira. Gaur egungo bi uharte horiek uharte bakarra ziren iraganean. Gailurraren zati bat urpean geratu zen, eta orain Lanzarote eta Fuerteventura uharte bananduak dira, 11 km-ko zabalerako eta 40 metroko sakonerako itsasarte batek banatuak. Jarduera bolkanikoa azken 11.700 urteetan gertatu da uharte nagusi guztietan, Gomeran izan ezik.

## Sorreraren arrazoia

Bulkanismoa azaltzeko zenbait hipotesi proposatu dira. Bi hipotesik dute babesik handiena geologoen artean:
* Marokoko Atlas mendietatik hedatzen diren lurrazalaren-hausturekin lotuta dago bulkanismoa
* Afrikako Plakak eragiten du bulkanismoa, Lurraren mantuko puntu bero baten gainean astiro mugitzen baita.
Gaur egun, puntu-bero bat da Kanariar Uharteak aztertzen dituzten geologo gehienek onartutako azalpena da. Puntu bero hori mantutik datorren luma sakona izan daiteke, edo litosferaren estentsioz sortutako urtzearen ondorioz..

## Hazkuntza-etapak

Ozeanoetako uharte bolkanikoak, Kanariar Uharteak esaterako, ozeanoen sakonean eratzen dira. Uharte mota horrek garapen-etapen sekuentzia bat osatzen du:
* (1) itsaspeko etapa (itsaspeko mendiak)
* (2) Ezkutuaren eraikitzeko etapa
* (3) gainbeheran dagoen fasea (La Palma eta El Hierro)
* (4) higadura-fasea (Gomera)
* (5) gaztetze/higaduraren ondorengo etapa (Fuerteventura, Lanzarote, Kanaria Handia eta Tenerife).
Kanariar Uharteak eta ozeanoko beste uharte bolkaniko batzuk, hala nola Hawaiiar Uharteak, desberdinak dira: adibidez, Kanariar Uharteek estratosumendiak, konpresio-egiturak eta ez dute subsidentziarik.
Kanariar Uharteak Ozeano Atlantikoko lurzorua bereizitako itsaspeko sumendi gisa sortu ziren. Laba-fluxu askoren erupzioak eraikitako itsas hondo bakoitza azkenean uharte bihurtu zen. Airepeko erupzioek jarraitu zuten uharte bakoitzean. Fisuretako erupzioak Lanzaroten eta Fuerteventuran nagusitu ziren, eta 1.000 m-tik (3.300 oin) beherako topografia nahiko laua lortu zen. Beste uharteak askoz gogorragoak eta menditsuagoak dira. Teneriferen kasuan, Teideko eraikin bolkanikoa 7.500 m inguru igotzen da, itsasotik gora (3.780 m inguru ur azpian eta 3.715 itsas mailatik gora.

## Arroka motak

Kanarietan aurkitutako arroka bolkaniko motak ozeanoko uharteetan ohikoak dira. Arroka bolkanikoak basalto alkalinoak, basanitoak, fonolitoak, trakitak, nefelinitak, trakiandesitak, tefritak eta erriolitak dira.
Arroka plutonikoen agerpenak (adibidez, sienitak, gabroak eta piroxenitak) Fuerteventuran, Gomeran eta La Palman ikusten dira. Cabo Verdeko uharte batzuez gain (Ozeano Atlantikoko beste uharte-talde bat, Kanariar Uharteen hego-mendebaldetik 1.400 km-ra (870 ml), Fuerteventura da karbonatitak dituelako ezaguna den uharte ozeaniko bakarra.

## Forma bolkanikoak

Kanariar Uharteetan forma bolkaniko mota hauen adibideak daude: ezkutu-sumendia, geruza-sumendia, galdara kolapsatuak, higadura galdarak, errauts-konoak, laba domoak, zepa-konoak, toba konoak, toba eraztunak, maarrak, laba-fluxuak, laba-jarioak, dikeal eta tapoi bolkanikoak.

## Geologia uhartearen arabera

Uharte guztiak puntu beroaren ondorioz sortu badira ere, adin eta garapen ezberdina dute. Uharte bakoitzeko laba zaharrenen adina txikiagoa da ekialdetik mendebaldera, uharteko katean zehar: Lanzarote-Fuerteventura (20,2 Ma), Kanaria Handia (14,6 Ma), Tenerife (11,9 Ma), Gomera (9,4 Ma), La Palma (1.7 Ma) eta El Hierro (1.1 Ma).

### Lanzarote

Lanzarote, beste Kanariar uharte guztiak bezala, Atlantikoaren irekieratik eratorritako prozesu geologikoen emaitza da, Mesozoikoan hasitakoa, eta berriki larriagotu egin da, Tertziarioko alpetar orogenian hasitako erlojuaren orratzen noranzkoan Afrikaren birak sortutako eremu honetan dagoen presioaren ondorioz. Atlantikoaren irekieraren hasieran, duela 20 milioi urtera arte azaleratu gabeko laba isurketak hasi ziren ondoko Fuerteventuran eta 15 milioi urte Lanzarote uhartean. Lanzaroteren historia geologikoa hiru fasetan banatzen da:
Lehen fase batean, duela 15 milioi urte, Miozenoan, arrokarik antzinakoenak agertzen dira Famara inguruan, uhartearen iparraldean, eta Los Ajachesetan, hegoaldean. Gaur egun, higadura-prozesuek formazio horiek desegin dituzte. Bere morfologia, gaur egun lehorrak eta idorrak diren "u" formako haranek ezaugarritutako drainatze-sare on bat duten karkaba itxurako formetara eboluzionatu duten eraikin higatuen morfologia da. Formazio hauen bereizgarria Famarako haitza da, non uharteko garaierarik handiena dagoen, 600 metro ingurukoa. Lanzaroteko punturik altuena hemen dago, Chache haitzetan, 671 metroko altuerarekin.
Bigarren fase bat, Lanzaroteko geomorfologiaren eboluzioa da, Miozenotik Pleistozenoraino, bi formazioen higadura prozesuengatik ezaugarritu zena, Famara eta Los Ajaches. Ondoren, material magmatikoaren emisio handiak izan dira, eta, horien ondorioz, antzinako bi eraketak elkartu egin dira. Batez ere, uhartearen erdialdeko sektorea da, eta bere ezaugarria da eraikinen lerrokadurak daudela, uhartearen egitura-ardatzak eratuz, eta horiek bat datozela Fuerteventurako eratze-ardatzekin, NE-SO norabidearekin, batzuk eraispen-egoera aurreratuarekin, drainatze-sare eboluzionatuarekin forma biribilduekin, haran zabalekin, ibarrekin eta penilautara ertainekin. Esan daiteke etapa honetan Lanzarote eta Fuerteventura Bocaina itsasarteak eta Lobos uharteak lotzen zituztela. Azken glaziazioan egon ziren azken aldiz, Würm glaziazioan.
Hirugarren faseak, geologikoki, ez du ezer bereizgarririk, baina garrantzitsuena da ikuspegi antropozentrikotik. XVII. eta XVIII. mendeetan gertatutako erupzioak dira, aurreko fasekoekin paraleloan lerrokatutako emisioak eta 200 m baino gutxiagoko eraikinak dituztenak, baina uhartean gertatzen den plubiositate eskasagatik eta kontserbazio-politika oso zorrotzagatik bikain kontserbatutakoak.

### La Palma

La Palma, Kanarietako gainontzeko uharteak bezala, jatorri bolkanikoa duen uharte bat da. Bi milioi urteko adin geologikoarekin, artxipelagoko gazteenetako bat da. Itsas mailatik 4.000 metrora zegoen itsaspeko sumendi batetik sortu zen. Uharteko eraikin bolkanikoak 6.500 metroko altuera du Atlantikoko lautada abisaletik. Uhartea, Cumbre Vieja izeneko sumendi kate baten bidez ondo bereizitako bi klima gunetan banatzen da. Izenak hala iradokitzen duen arren, hegoaldean dagoen Cumbre Vieja eremua gazteagoa da Caldera de Taburientekoa baino.
Gainontzeko uharteak bezala, ur-azpian sortu zen konplexu basal bat du. Konplexu basal hau ur-azpian sortutako basalto eta trakitaz osatua dago, eta gabrozko intrusioak ditu, dike bolkaniko basaltikoen sare dentso batek moztua. Konplexu hau Caldera de Taburienteren oinarrian ikus daiteke gaur egun, higaduraren ondorioz. Bi eraikin bolkaniko ikus daitezke konplexu basal honen gainean, bata iparraldean, bestea hegoaldean.
Iparraldean, Caldera de Taburiente dago, erupzioek eta higadurak sortutako urpeko galdara bat, itsas mailatik 3.500 metroko altueraraino azaleratu zena. Galdara hau munduko kraterrik handiena da, nahiz eta higaduraren ondorioz den gaur egungo tamainakoa, orain dela 2 milioi urte hasitako prozesua. Galdararen barrualdea iragan geologikoan hustu zen, gaur egungo Taburienteko balkoitik gertu, Angustietako amildegia den tokian, ireki zen eten batetik laba azkar isuri zelako. Laba igorpen honen aztarnak galdararen barruan ikus daitezke, aztarna horiek (sakanak barneko hormetan) kraterraren erdialdera begira baitaude, eta ez kanpoaldera, erupzio leherkorrak zituen krater batean gertatu zen bezala (Saint Helensen gertatu zen bezala). Galdarak 9 kilometroko diametroa, 28 kilometroko zirkunferentzia eta 1.500 metroko sakonera du. Angustietako sakana du irteera bakarra, eta bertatik oinez baino ezin da sartu. Bertan, ur-hartuneez arduratzen diren bi pertsona bakarrik bizi dira. 1954an Caldera de Taburienteko parke nazionala sortu zen. 1.700 eta 2.406 metro arteko garaiera duten tontorrez inguratua dago, non uharteko garaierarik handiena dagoen, Roque de los Muchachos, itsasoaren mailatik 2.426 metrora dagoena. Tontor honetan dago Roque de los Muchachosko behatokia. Iparraldeko konplexu honen zatiak erori dira, ohikoa denez sumendi askotan.
Hegoaldean erupzioek jarraitzen dute, gazteagoa den eremu bat izanik. 1971ko urriaren 26an erupzio bat gertatu zen, bertatik Teneguía sumendia sortu zelarik uhartearen hegoaldeko puntan, Fuencaliente udalerrian, zientzialarien jomugan jarraitzen duena gori jarraitzeagatik. Azken erupzioa Palman 2021eko irailaren 19an gertatu zen Las Manchasen. Hegoaldeko sumendi hauen balizko itsasorako kolapso batek sortuko zukeen tsunamiaren inguruan hainbat teoria sortu dira.

### Hierro
## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Carracedo, Juan Carlos; Troll, Valentin R.; Zaczek, Kirsten; Rodríguez-González, Alejandro; Soler, Vicente; Deegan, Frances M.. (2015-11). «The 2011–2012 submarine eruption off El Hierro, Canary Islands: New lessons in oceanic island growth and volcanic crisis management» Earth-Science Reviews 150: 168–200. doi:10.1016/j.earscirev.2015.06.007. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
* ↑ Lava shoots up from volcano on La Palma in Spanish Canary Islands. .
* ↑ Schmincke, H.U. and Sumita, M. (1998) Volcanic Evolution of Gran Canaria reconstructed from Apron Sediments: Synthesis of VICAP Project Drilling in Weaver, P.P.E., Schmincke, H.U., Firth, J.V., and Duffield, W. (editors) (1998) Proceedings of the Ocean Drilling Program, Scientific Results, volume 157
* 1 2 Carracedo, Juan Carlos. Alderton ed. North-East Atlantic Islands: The Macaronesian Archipelagos. doi:10.1016/b978-0-08-102908-4.00027-8. ISBN 978-0-08-102909-1..
* 1 2 Carracedo, J.C. and Troll, V.R. (2016) The Geology of the Canary Islands, Amsterdam, Elsevier, ISBN 978-0-12-809663-5, page 532
* 1 2 Tanguy, J-C. and Scarth, A. (2001) “Volcanoes of Europe”, Harpenden, Terra Publishing, ISBN 1-903544-03-3, page 101
* ↑ (Ingelesez) Vonlanthen, Pierre; Kunze, Karsten; Burlini, Luigi; Grobety, Bernard. (2006-12). «Seismic properties of the upper mantle beneath Lanzarote (Canary Islands): Model predictions based on texture measurements by EBSD» Tectonophysics 428 (1-4): 65–85. doi:10.1016/j.tecto.2006.09.005. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
* ↑ (Ingelesez) «The 2011–2012 submarine eruption off El Hierro, Canary Islands: New lessons in oceanic island growth and volcanic crisis management» Earth-Science Reviews 150: 168–200. 2015-11-01 doi:10.1016/j.earscirev.2015.06.007. ISSN 0012-8252. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
* 1 2 3 4 Viñuela, J.M.. The Canary Islands Hot Spot. .
* ↑ Hoernle, K. and Carracedo, J.C. Canary Islands, Geology in Gillespie, R. and Clague, D. (editors) (2009) Encyclopedia of Islands, page 134
* ↑ Martínez-García, E. Spain in Moores, E.M. and Fairbridge, R. (editors) (1997) Encyclopedia of European and Asian Regional Geology, London, Chapman and Hall, ISBN 0-412740-400, page 680
* ↑ Hoernle, K. and Carracedo, J.C. Canary Islands, Geology in Gillespie, R. and Clague, D. (editors) (2009) Encyclopedia of Islands, page 140
* ↑ Bell, K. and Tilton, G.R. (2002) Probing The Mantle: The Story From Carbonatites, EOS, Volume 83, Number 25, pages 273-280 https://web.archive.org/web/20210920212503/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1029/2002EO000190
* ↑ Tanguy, J-C. and Scarth, A. (2001) Volcanoes of Europe. Harpenden, Terra Publishing, ISBN 1-903544-03-3, page 100
* ↑ Yepes, J.A.. The Canary Islands Topobathymetric Relief Map - Aspect Of The Sea Bed And Geology. .
* ↑ Teide volcano : geology and eruptions of a highly differentiated oceanic stratovolcano. Springer 2013 ISBN 978-3-642-25893-0. PMC 835630472. (Noiz kontsultatua: 2021-09-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) carlosdpp. «Geología» Geoparque (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).
* 1 2 3 4 5 (Ingelesez) Ancochea, Eumenio; Hernán, Francisco; Cendrero, Antonio; Cantagrel, Jean Marie; Fúster, JoséMaria; Ibarrola, Elisa; Coello, Juan. (1994-05). «Constructive and destructive episodes in the building of a young Oceanic Island, La Palma, Canary Islands, and genesis of the Caldera de Taburiente» Journal of Volcanology and Geothermal Research 60 (3-4): 243–262. doi:10.1016/0377-0273(94)90054-X. (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).
* ↑ (Ingelesez) Ancochea, Eumenio; Hernán, Francisco; Cendrero, Antonio; Cantagrel, Jean Marie; Fúster, JoséMaria; Ibarrola, Elisa; Coello, Juan. (1994-05). «Constructive and destructive episodes in the building of a young Oceanic Island, La Palma, Canary Islands, and genesis of the Caldera de Taburiente» Journal of Volcanology and Geothermal Research 60 (3-4): 243–262. doi:10.1016/0377-0273(94)90054-X. (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).
* ↑ «La Palma - Información turística y reservas de alojamientos en la Isla de La Palma (Canarias)» web.archive.org 2011-07-17 (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).
* ↑ (Gaztelaniaz) Vega, Javier Salas, Guillermo. (2021-09-19). «La erupción del volcán en La Palma obliga a una evacuación masiva» EL PAÍS (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).
* ↑ (Ingelesez) «(PDF) Evaluation of the threat of mega tsunami generation from postulated massive slope failures of island stratovolcanoes on La Palma, Canary Islands, and on the Island of Hawaii» ResearchGate (Noiz kontsultatua: 2021-09-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q85763055
* Multimedia: Geology of the Canary Islands / Q85763055