# Monopoly

Monopoly (euskaraz Monopolioa) higiezinen salmenta-erosketan oinarritutako mahai-joko bat da. Munduan salduenetariko mahai jolasa da.
Izenak iradokitzen duen bezala, jokoaren helburua eskaintza monopolio bat eratzea da, jokoan agertzen diren propietate higiezin guztiak edukiz. Jokalariek txandaka mugitzen dituzte fitxak taula baten inguruan, ordutegi-zentzuan, dadoen puntuazioan oinarrituta, eta irudimenezko banku batetik eros ditzaketen propietateetan erortzen dira, edo, erosi ezean, bankuari igotzen utz diezaiokete. Erortzen diren jabetzak jabeak badituzte, jabeek beren jabetzatik pasatzeagatik kobra dezakete, edo erortzen denak erosi ahal izango ditu, kasualitatez edo herri-kutxaz aurrera eginez gero, ezin izango dira jabetzak erosi.

## Historia

1903an Lizzie Magie estatubatuar joko diseinatzaileak The Landlord's Game ("Etxekonagusiaren Jokoa") sortu zuen, hau 1924. urtean patentatu zuen. 1934an Charles Darrowek jokoaren bere bertsioa Monopoly izenaz Parker Brothers joko enpresari aurkeztu zion.
Monopolyaren jatorria, aurreko jokoen eboluzio bezala, AEBetako auzitegiek ere onartu dute Parker vs-en kasuan. Ralph Anspach, 1975 eta 1986 artean Anti-Monopoly izeneko mahai joko baten argitalpenaren ondorioz izandako prozesu judizial luzean.
Darrowek, hasieran, eskuz egiten zituen Monopoly jokoak, bere lehen semearen, William Darrowren, eta bere emaztearen laguntzarekin, hauek, Charles Darrowek, hulezko zati zirkularren gainean lumaz diseinatutako espazioak koloreztatzen zituzten, eta kartoi mehezko txartelak mozten eta markatzen zituzten.
Estatu Batuetatik jokoa mundu osora hedatu zen, maiz herrialde bakoitzean bertako kale eta tren geltoki izenekin sortutako bertsioak ezarri zirelarik. Adibidez, 2005. urtean Euskal Herrian Bilboko bertsioa aurkeztu eta jokatu zen, bertan hiri honetako kale eta geltokien izenak agertzen direlarik.
Hasbro enpresak 1991n erosi zuen Parker Brothers, eta Charles Darrowek 1935ean Monopolyren ekoizpen eskubideak Parker Brothersi saldu zizkionetik 500 milioi pertsonak baino gehiagok jokatu dute jokoan.
Errekorren Guinness Liburuak, 1999ra arte, Monopolyren 500 milioi jokalari inguru ematen ditu, honela, munduko jokorik jokatuena bihurtuz.
Gaur egun, Hasbrok erregularki antolatzen ditu AEBetako eta munduko Monopoly txapelketak. Hasbrok Estatu Batuetan ere txapelketa lokalak antolatzen ditu. Egungo munduko txapelduna Bjørn Halvard Knappskog norvegiarra da. Hurrengoa 2015ean izango da.

## Edizioak

Jokoaren berezitasun bat da jokalari askok beren etxeko arauak sortzen dituztela, edo beste jokalari batzuen etxeko arauak ikasten dituztela. Hala ere, Monopolyk badu araudi idatzi bat, 1935ean jokoa patentatu zenetik oso gutxi aldatu dena.
Hasbrok Monopolyren edizio ezberdinak ekoizten ditu. Edizio batzuk etengabe daude eskuragarri, Monopoly Standard edo Monopoly Deluxe kasu. Beste enpresa batzuen produktuak sustatzeko edizio bereziak ere egiten dira, hala nola Shrek 2 film bizidunarenak, Disneyko pertsonaienak, Los Simpsons telesailenak edo data berezien oroitzapenenak, Monopolyren hirurogeita hamargarren urteurrena 2005ean edo Star Warsen 20. urteurrena ospatzeko Monopoly Star Wars. Monopoly berriena Monopoly Inperioa da, non jokalariak nazioarteko marka handien jabe egin daitezkeen, Coca-Cola, Paramount, Samsung, McDonald 's eta abar; jokoaren edizio hau Monopoly Cityren ondorengoa da, non zure hiri propioa sor dezakezun 80 eraikin desberdinekin.
2004an, Atlantic Cityren sorreraren ehun eta berrogeita hamargarren urteurrena ospatzeko, Courier-Post New Jersey hegoaldeko egunkariak, Virginiako Gannett enpresarena, Atlantic Cityko tokiei buruzko artikulu batzuk argitaratu zituen, Monopolyn izendatuak. Bertan, 1930eko hamarkadan Charles Darrowen garaian Atlantic Cityko kaleak eta inguruak nolakoak ziren eta nola aldatzen joan ziren deskribatu zen.
2009an, 1930ean asmatu zenetik lehen aldiz, Monopolyk bere joko sistema aldatu zuen Monopoly City edizio berrian. Orain, jokalariek hiri bat altxa ahal izango dute dadoen lehen tiradatik, euren jabetzetan eraikinak eraiki ahal izateko jabetza multzo oso bat lortzeko beharra kenduz. Gainera, bizitza errealean bezala, jabetzen balioa eta jokalariek alokairuen truke dituzten diru-sarrerak igo edo jaitsi egin daitezke hiriko paisaia aldatzean. Jokalariek beren propietateen balioa handitzen duten eraikinak eraiki ditzakete, hala nola ingurumena errespetatzen duten eskolak edo parke eolikoak, edo aurkariak saboteatu ditzakete hondakin-uren araztegiak edo horien jabetzetan espetxeak eraikiz.

### Espainia

Hasbroren Estatu Batuetatik kanpoko dibisioek Monopolyren edizioak ekoizten dituzte toki lokalekin, adibidez Hasbro Iberia, Monopolyren edizioak ekoizten dituena Europar Batasuneko tokiekin edo Madril, Bartzelona, Sevilla, Zaragoza, Valentzia, Malaga, Bilbo, Valladolid, Vigo, Palma Mallorcakoa, Murtzia, Oviedo, Granada eta Santander eta Alacanteko Elda hiriekin.
Espainian, hogeita hamar eta hirurogeiko hamarkadetan, jokoa El Palé izenarekin saldu zen, eta La Paz izenarekin, Madrilgo kaleekin, Paseo del Prado izenarekin. Itxuraz, Francisco Leyva Vances malagarrak patentatu zuen El Palé, eta bere izena Paco Leyvaren hasierako letretatik dator.
1980ko hamarkadan Cefak argitaratutako Altxorraren Ibilbidea bezalako jokoaren aldaerak ere saldu ziren, bere erakargarrienetako bat txanponen erabilera izan zelarik, eta Petropolis petrolio merkataritzan oinarritua.
2006ko Gabonetan Monopoly jaurti zuten, eta baita Nostalgia bertsioak ere, egurrezko kaxarekin, eta elektronika, jokalarien dirua kreditu txartelekin ordezkatzen duena.

### Hispanoamerika

Argentinan oso ezaguna da Estanciero izeneko Monopolyan oinarritutako joko bat, Argentinako Probintziak dituen Monopoly espezie bat. Horrez gain, Monopolyren edizio bat ere badago, Argentinako lurraldeari egokitua.
Mexikon Turista izeneko joko erakargarri samarra dago, non Estatu Mexikarrak ordezkatzen dituzten lurraldeak merkaturatzen diren. Munduko Turista izeneko bertsio bat ere badu, izenak dioen bezala, munduko asko barne hartzen dituena.
Guatemalan, Juegos Metta enpresak Bancopolya ekoizten du, Guatemalako lekuen izenak dituen bertsio aldatu bat dena.
Kuban, betiereko Zorra izeneko antzeko joko bat dago, non, negoziatzaileen ordez, parte-hartzaileek gobernuen papera jokatzen duten, eta helburua Nazioarteko Diru Funtsa garaitzea da (Monopolyn bankuek duten funtzioa betetzen duena). Zor eternala Argentinan moldatu eta merkaturatu da.
Txilen bada Monopolyren antzeko bat, guztiz kreolea, "Santiago Handia" edo "Metropoli Handia" izenekoa, non Txileko hiriburuko kale eta etorbideak eros daitezkeen, baita Txileko Chilectra, Gasco eta beste hainbat enpresa ere, Txileko Estadio Nazionala, Santiagoko Klub Hipikoa, Pudahuel aireportua, etab. Jokoa herrikoia zen Monopoly iritsi zen arte.
Uruguain Monopolioren bertsio bat dago, Monopolio Montevideo izenekoa. Joko hau maleta moduko batean dator, barruan taula eta gainerako gauzak dituena. Monopoly honek Montevideoko auzoak ditu.
Perun Monopoly Parker Brothersen lizentzia lortu zuen 1954an sortutako enpresak. Limako kaleekin Monopolyren hainbat modelo eta hamarkada horietako Parker Brothersen joko guztiak ekoizten Perun.

## Ekipamendua

Jokalari bakoitza, taularen inguruan, dadoak botatzean agertzen den zenbakiaren arabera mugitzen den seinale bat da. Gaur egun erabiltzen diren jokoaren piezak hurrengoak dira:
* Orga bat
* Gerraontzia
* Diru zaku bat (1999-2007ko edizioetan)
* Zaldizko bat zaldian (2000tik erretiratuta)
* Ibilgailu bat (Ford 40 Special Speedster 1934)
* Tren bat (luxuzko edizioan bakarrik)
* Titare bat
* Obus bat, kanoi bat bezala ezagunagoa
* Antzinako zapata
* Terrier txakur eskoziar bat (1942ko ediziotik)
* Kopazko kapela bat
* Xafla bat (2013tik erretiratuta)
* Katu bat (2013tik)
* Gitarra bat (Mexikoko bertsioa)
Fitxetako asko Dowst Miniature Toy Company bezalako enpresek sortu zituzten, dijeak eta fitxa metalikoak egin zituena, eskumuturrekoetan erabiltzeko diseinatuak. Gerraontzia eta kanoia Parker Brothers Conflicten gerra-jokoan erabiliak izan ziren (1940an jaurtia), baina jokoak merkatuan porrot egin ondoren, piezak Monopolyrentzat berrerabili ziren. Hasbrok gerraontzia eta Diplomacy jokoaren kanoia hartu berri ditu.

## Arauak

Jokalariak txandaka hasten dira, jokoa hasten duen jokalaria ausaz erabakitzen da partida hasi aurretik. Jokalari bakoitzak 1.500 $rekin hasten du jokoa. Etorbideak erosteko, ez da bi itzuli egin behar, bakarra baizik. Era berean, ohi bezala, dadoak jaurtiz hasten da, eta taularen inguruan aurreratzen da pieza, ordutegi-noranzkoan, dagokion espazio kopurua.
Jokalari bat Kasualitatean edo Arka Komunalean erortzen bada, dagokion karta-sortaren goiko karta jaso eta bertan idatzitako jarraibideei jarraituko die (karta horiek buruz behera egon behar dute partida hasi aurretik). Karta atera ondoren, behealdean jartzen da. Jokalaria jaberik gabeko jabetzan erortzen bada, dela kale batean, dela trenbide batean, dela erabilgarritasunen batean, erosi ahal izango du, baldin eta jokoaren lehen itzulian ez badago, jabetza zerrendan erositako prezioaren arabera. Erosketa hori ez egitea erabakitzen badu, jabetza erosteko dirua duen beste jokalari batentzat dago eskuragarri. Jabeak jabea badu, jabeari alokairu jakin bat ordaindu behar dio, prezioa jabetza multzo baten zati den edo haren garapen-mailaren araberakoa izango da. Jokalari batek balio bera ateratzen badu 2 dadoekin (atera bikoitzak), bota berriro txanda amaitu ondoren. Jokalariak hiru aldiz jarraian bikoitz ateratzen baditu, kartzelara joan beharko du. Lehenengo kanporaketan kartzelara joaten bazara, ez duzu buelta hori kontatuko, buelta eman eta osatu egin beharko duzu.
Jokalari bat kartzelan badago, ez du ohiko txandarik egiten, 50 $ ordaindu ditzake kartzelatik askatzeko, edo dadoetan bi aldiz bost ateratzen saiatu. Jokalari batek kartzelatik ateratzeko bost ateratzen ez baditu, amore emango du. Hori hiru aldiz saiatzen bada, 50 dolarreko isuna ordaindu beharko du aske geratzeko betebeharragatik. Jokalaria kartzelan dagoen bitartean, jabetzak eta eraikinak saldu ditzake oraindik, eta alokairuak kobratu. Jokalari batek bosten bikoitza ateratzen badu, berehala mugitu daiteke dadoek adierazitako kopuruaren arabera, baina ezin du horrela egin kartzelatik atera eta bigarren aldiz. Jokalari baten txandan, jokalari horrek propietateak garatzea ere erabaki dezake, kolore taldearen propietate guztiak baldin baditu. Garapenak berekin dakar jabetzetan etxebizitzak edo hotelak eraikitzea, bankuari ordaintzen zaizkion diru-kopuru jakin batzuk eraikitzea, eta taulan jarraipena egitea, plazari etxeak eta hotelak gehituta. Garapenak uniformea izan behar du monopolio baten bidez (kolore bereko propietate taldea), halako moldez non bigarren etxe bat ezin baita monopolio baten propietate batean eraiki besteek etxe bat izan arte.
Jabetzak ere hipotekatu daitezke, nahiz eta monopolioaren gainean egindako garapen guztiak saldu egin behar diren jabetza hipotekatu edo merkaturatu aurretik. Banketxeak ere ordaintzen dio jokalariari bere jabetzan ezarritako prezioa uzten duen bakoitzean. Jokalariak hipotekatutako jabetza bakoitzeko dirua jasotzen du bankutik, eta hipoteka kentzeko interesekin itzuli behar da. Etxeak eta hotelak bankuari saldu dakizkioke berriro, erdi prezioan. Jabetza ezin zaio beste jokalari bati eman.
Jokalari batek porrot egingo du, eta, beraz, jokotik kanpo geratuko da, zor duena ordaindu ezin badu. Porrot egiten duen jokalariak bankuari zor badio, bere jabetza guztiak bankuari pasatu behar dizkio. Zorra beste jokalari bati badagokio, jabetza guztiak aurkariari eman behar zaizkio, baina jabe berriak bankuari ordaindu behar dio jasotako edozein jaberengatik hipoteka kentzeko. Irabazlea beste guztiek porrot egin ondoren geratzen den jokalaria da.

## Iruditegia

* 2005eko Monopolyren Bilboko bertsioaren aurkezpena.

## Kanpo estekak

* Monopoly jokoaren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q17243
* Multimedia: Monopoly (game) / Q17243