OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Estatus plangintza

Estatus plangintza hizkuntza plangintza mota bat da, hain zuzen ere, hizkuntzaren estatusaz arduratzen den plangintza.
Plangintza honek du helburu hizkuntzaren funtzioetan eragitea, hizkuntza komunitatearen egituran eragitea. Hizkuntzaren estatus soziala aldatu nahi du plangintza honek.
Horretarako, maiz hizkuntza bat ofizial bihurtzen du. Hizkuntza hori sustatuko da administrazioan, komunikabideetan, hezkuntzan, erlijioan, ... Estatus plangintza izaten da normalean hizkuntza plangintzarik eztabaidatuena (eta hizkuntza politikarekin alderatu ohi dena).
Estatus plangintza bat da hizkuntza politika, baina ez da bakarra. Estatusa aldatzeko saiakerak ere egin daitezke politikari eragin barik. Eta, gainera, sarritan ez da izaten nahikoa hizkuntza politika hizkuntzaren estatusa aldatzeko.

## Ikus, gainera

* Hizkuntza plangintza
* Hizkuntza politika
* Glotopolitika

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257278
# Estatuen uhartea

    Artikulu hau Argentinako uharteari buruzkoa da; New Yorkeko barrutia gaitzat duena beste hau da: «Staten Island»
Estatuen uhartea (gaztelaniaz Isla de los Estados) Argentinako uhartea da, Suaren Lurraldearen ekialdeko muturrean kokaturik. 65 km-ko luzera eta 15 km-ko zabalera ditu, guztira 534 km²-ko azalera izanik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q492520
* Multimedia: Isla de los Estados / Q492520
# Estatuko Industria Partaidetzarako Sozietatea

Estatuko Industria Partaidetzarako Sozietatea (SEPI; gaztelaniaz: Sociedad Estatal de Participaciones Industriales) Espainiako erakunde publiko bat da, Industri Institutu Nazionala ordezkatu duena. Ekainaren 16ko 5/1995 Errege Lege Dekretuaren bidez sortu eta 1996ko urtarrilaren 10ean baliozkotu zuten, jabetasun publikoko enpresa-partaidetzak kudeatzeko helburuarekin.
SEPI zuzenbide publikoko erakunde bat da, eta haren jarduerak ordenamendu juridiko pribatuarekin bat datoz. Espainiako Ekonomia eta Ogasun Ministerioari atxikita dago.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Laburtzapenak Hiztegia] [2009]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1436777
* Multimedia: Sociedad Estatal de Participaciones Industriales / Q1436777
# Estaturik gabeko Nazioetako Sindikatuen Plataforma

Estaturik gabeko Nazioetako Sindikatuen Plataforma (frantsesez: Plateforme des Syndicats des Nations sans Etat edo PSNE) elkartasuna, eztabaida edota kooperazio sustatzeko estaturik gabeko nazioetako sindikatu ezberdinek osatzen duten plataforma edo gunea da. Prozesu luze baten ondorioz sortutakoa, bere eraketan nazioarteko bi konferentzia eragin nabarmena izan zuten. Lehena, 2004ko maiatzean LABek Donostian (Euskal Herria) egindakoa eta, bigarrena, 2006an STC-k Aiacciun (Korsika) egindakoa.

## Oinarriak eta antolakuntza

Plataformaren akta eratzailea azkeneko konferentzia internazionaleko txostenen sintesia dira. Bertan batez ere oinarri eta antolakuntza era adostu ziren.
4 oinarri nagusi zehaztu ziren.
* Plataformaren kideak klase-sindikatuak dira.
* Plataformako kideak diren sindikatuak alderdi politikoetatik estrukturalki independienteak dira.
* Besteen artean, NDFa (Nazioarteko Diru Funtsa), MMEa (Munduko Merkataritza Erakundea), munduko Banka edota europar instituzioen bidez gizarteei diktadura ekonomiko, sozial eta ideologikoa inposatzen duen "Globalizazio kapitalistaren" aurka borrokatzea.
* Plataformako kide diren sindikatuek era bereizezin eta osagarri bezala uztartzen dute askapen soziala eta askapen nazionala, herrien subirautza lortzeko prozesu bezala.
Plataformaren ustez, lehen hiru oinarriak mundu zabaleko sindikatu ugarik partekatzen dituzten oinarriak dira. Laugarrena da, Plataformaren ustez, hau ezaugarritzen duena.
Antolakuntzari dagokionez, Plataforma funtzionala, malgua eta moldatzeko gaitasuna izatea bilatzen zuten kideak. Plataformak komisio iraunkor bat du, sindikatuek osatuta, hauetako bakoitza koordinazio batetaz arduaratzen delarik. Hortaz, ez da konfederazio erako erakunde bat, horrek ekarriko lukeen estruktura eta funtzionamendu motarekin.

## Kideak

* Confederazione Sindacale Sarda (CSS, Sardinia)
* Central Unitaria de Traballadoras/es (CUT, Galizia)
* Intersindical Canaria (Kanariar Irlak)
* Intersindical-CSC (Herrialde Katalanak)
* Langile Abertzaleen Batzordeak (LAB, Euskal Herria)
* Syndicat Autonome des Travailleurs Valdotains (SAVT, Vâl d'Aoûta)
* Sindikad Labourerien Breizh (SLB, Bretainia)
* Sindicat Occitan de l'Educacion (SOE, Okzitania)
* Sindicatu di i Travagliadori Corsi (STC, Korsika)
* Union Générale des Travailleurs de Guadeloupe (UGTG, Guadalupe)
* Union Generale des Travailleurs de Martinique (UGTM, Martinika)
* Union Syndicale des Travailleurs Kanaks et des Exploités (USTKE, Kanaky)
* Union des Travailleurs Guyannais (UTG, Guyana)

## Ikus, gainera

* Estaturik gabeko Nazioak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q31188386
# Estatuko Administrazio Orokorra

Estatuko Administrazio Orokorra (gaztelaniaz: Administración General del Estado) Espainiako administrazio publikoetako bat da, autonomia-erkidegoko eta tokiko administrazioen aldean lurralde nazional osoaren gaineko eskumena duena. Haren araubide orokorra 1978ko Espainiako Konstituzioaren 103. artikuluan eta Sektore Publikoaren Araubide Juridikoaren urriaren 1eko 40/2015 Legean jasotzen da. Artikulu horrek ezartzen duenez, Estatuko Gobernuaren zuzendaritzapean eta Legeari eta Zuzenbideari bete-betean men eginda, Estatuko Administrazio Orokorrak interes orokorrak objektibotasunez zerbitzatzen ditu, izaera administratiboko funtzio betearazleak garatuz.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2007]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q957959
# Estatuburu

Estatuburua Estatu bateko buru edo agintari nagusi edo gorena. Politikan Estatua mundu osoaren aurrean eta estatuaren beraren aurrean batasuna irudikatzen duen pertsona da. Oro har munduaren aurrean eta herritarren aurrean estatuaren arduradun eta ordezkari gorena da. Estatu bakoitzak definitzen ditu zeintzuk diren bere arau eta funtzio espezifikoak. Estatuburuaren izaerak ere definitzen du estatuaren eredua zein den; adibidez, monarka bat bada monarkia bat izango da, edo presidente izan daiteke errepublika batean.
Estatuburutza, bestetik, Estatuburuaren kargua eta horri dagokion jarduera da.

## Funtzioak

Estatuburuaren eginkizunak aldatu egiten dira herrialde bakoitzeko Konstituzioak ezartzen duen gobernu-moduaren arabera. Hau da, eskumen desberdinak ditu, estatu bakoitzaren ordenamenduaren arabera.
* Kargua hautapenezkoa den kasuetan, oro har, gobernu-buruaren legitimitatearekin pareka daiteke, eta konstituzioak zenbait eskuduntza edo botere eman ohi dizkio. Kasu oso bereziak daude, bai hautaketa-sisteman, bai bere eskuduntzetan.
* Kargua hautapenezkoa ez den kasuetan, haren funtzioak ordezkapen hutsezkoak izan daitezke, eta funtsean botere sinbolikoa dute; monarkia parlamentarioen kasua da, hala nola Espainia, Herbehereak, Danimarka, Norvegia, Suedia edo Erresuma Batua. Edo botere asko bil ditzake, hala nola Maroko edo Asiako zenbait herrialde.

## Erreferentziak

* ↑ https://hiztegia.gizapedia.org/hitza/estatuburu
* ↑ https://hiztegia.gizapedia.org/hitza/estatuburutza

## Ikus, gainera

* Lehendakari
* Lidergo
* Pertsonaganako kultu

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48352
* Multimedia: Heads of state / Q48352
# Emetze

Emetzea, emagizontzea, edo, arrunki, maritxu-itxura hartzea, emakume-jarrera izatea, emakume-manerak izatea, emakume-taxua izatea, maneratsua izatea, genero maskulinoko pertsona baten femeninoaren estereotipoarekin lotutako ezaugarriak egoteak definitzen duen gizarte-jokabide-eredu bat deskribatzeko erabiltzen diren terminoak dira. Emetzeak gizarte-jokabidearen ezaugarri batzuk biltzen ditu, non emakumezkoen generoari sozialki egozten zaizkion jokaera, estiloa, genero rolak edo manerak hartzen diren.

## Erreferentziak

* ↑ Afeminamiento Sinónimos y antónimos en Word Refrence; consultado el 23 de julio de 2012.
* ↑ Effeminate Definición en Merriam-Webster Dictionary; consultado el 23 de julio de 2012.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q473652
* Multimedia: Effeminacy / Q473652
# Emhouse (Texas)

Emhouse Texasko herri bat da. Navarro konderrian kokatua dago. 2010ean 133 biztanle zituen, 0,69 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Navarro konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q979683
# Emery konderria (Utah)

Emery konderria (ingelesez: Emery County) Utahko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Castle Dale da. 2010eko zentsuaren arabera 10.976 biztanle zituen, Emery kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Emery konderriak 11.581,93 kilometro koadro ditu. Horietatik 24,59 ura dira. Beste 11.557,34 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,95 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 10.976 pertsonetatik 10.762 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 654 dira. 25 beltzak edo afroamerikarrak. 67 amerikar natiboak ziren eta 9 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 38 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 3 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 72 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q26738
* Multimedia: Emery County, Utah / Q26738
# Emeryville (Kalifornia)

Emeryville Kaliforniako hiri bat da. Alameda konderrian kokatua dago. 2010ean 10.080 biztanle zituen, 3,2 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Alameda konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q499178
* Multimedia: Emeryville, California / Q499178
# Emeterio Arrese

Emeterio Arrese Bauduer (Ibarra, Gipuzkoa, 1869ko martxoaren 3a - 1954ko apirilaren 7a) euskal idazlea izan zen.
Gazterik Ameriketara joan zen eta han negoziotan aritu zen. Amerikan luzaro ibili bazen ere, joan-etorri anitz egin zituen Amerika eta Europa artean. Kontratista aritu zen han, eta lan horrek ematen zizkion baliabideak probestu zituen Ameriketan pilotalekuen eraikuntza bultzatzeko. Irabaziei dagokienez bide gorabeheratsua izan zuen, batean aberats eta bestean pobre suertatzen baitzen. Ameriketatik itzulita, Donostian finkatu zen, baina zahartzaroan Tolosara joatea erabaki zuen. Bertan hil zen, 85 urterekin.
Lehen idazkiak, bertso-paper itxurakoak, 26 urte zituelarik argitaratu zituen garaiko aldizkarietan (Euskal-Erria eta Euskaltzale aldizkarietan hasieran, La Baskonia, Zeruko Argia, Euskal Esnalea, Yakintza eta beste hainbatetan gero). 1913an argitaratu zuen lehen liburua, Nire bidean izeneko poesia sorta, Tolosako Udalak diruz lagundurik. 1928an kaleratu zuen bigarren liburua, Txindor, hau ere olerkiz osatua. Azken olerki liburua 1952koa da, lehenago argitaratutako olerkiak berrikusi eta bilduz osatua (Olerki berritze).
Olerkari erromantiko gisa sailka daiteke. Bestalde, Pello Mari Otaño gaztetan ezagutu zuen eta eragin handia izan zuen Arreserengan. Xabier Lizardi ere lagun zuen, eta honen eragina ere nabari da. Olerkiez edo bertsoez gain antzerkia eta opera ere landu zituen. Opera libreto eta olerki ugari utzi zuen: Aiton baten eriotza (antzerkia) eta Zara (opera), besteak beste.
Errepublikazalea izan zen gaztetatik eta zenbait arazo ekarri zizkion horrek. Preso politikoa izan zen Ondarretako espetxean.

## Lanak
### Operak

* Sentierak (1900). Eduardo Justo Mokoroaren musika. 1936tik aurrera Leidor izenburuarekin antzeztua.
* Zara (1913, E. López argitaldaria). Eduardo Justo Mokoroaren musika.

### Antzerkia

* Aiton baten eriotza (bakarrizketa bertsotan), (1898, Euskalzale)

### Olerkiak

* Nere bidean (1913, E. López argitaldaria)
* Txindor (1928, Leizaola)
* Olerki Berrizte (1952, Itxaropena)

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ «Arrese, Emeterio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
* ↑ «Fitxa» Tolosa Oroimena (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
* 1 2 «Emeterio Arrese euskaltzale bidaiaria» Argia (Noiz kontsultatua: 2023-04-24).
* ↑ Egaña, Iñaki. (2012). Ondarreta, Gezalaren kartzela. Donostiako Udala eta Aranzadi Zientzia elkartea, 48 or. ISBN 978-84-938635-3-1. ISSN 1377-2012 SS 1377-2012..

## Kanpo estekak

* «Emeterio Arrese», Literaturaren Zubitegia.
* Garmendia Larrañaga, Juan: "Emeterio Arrese", Oihenart. 15, 1997, 3-29 orr..
* Datuak: Q11919124
# Emeterio Sorazu

Emeterio Sorazu Ugartemendia (Getaria, 1937ko urtarrilaren 17a - Ibarra, 2010eko abenduaren 17a) apaiza, irakaslea eta ikertzailea izan zen.
Saturraranen eta Donostian egin zituen eliza-ikasketak. Valladoliden Irakasle-ikasketak egin zituen, eta Salamancan beste hauek baita ere: Psikologia, Pedagogia Erlijiosoa, Teologia Pastorala eta Gizarte-komunikazioa (1986).
Berastegin Pasaian, Antzuolan eta Zaldibian. 1995 eta 2007 artean, Ibarrako apaiza izan zen, baita euskal erlijio eta antropologia irakaslea ere, Donostiako eta Gasteizko seminarioetan. Irakasle izan zen Donostiako Pio XII San Bartolome Institutuan, Eskoriatzan, eta Zaldibiako Ikastetxe Publikoan.

## Lanak

Argitalpen ugari izan zituen liturgia katolikoaren, katekesiaren, pastoralen, eta, orokorrean, kultura erlijiosoaren gainean. Bereziki, Euskal Herriko erlijioa izan zuen gairik errepikatuena, prehistoriatik hasita gaur egun arte.
* Antropología y religión en el Pueblo Vasco (1975)
* Antropología y religión del pueblo vasco (1979) Tesis doctoral.
* Escuela de Catequistas (1981)
* Los santuarios y la religiosidad popular (1984)
* Euskalerria, Historia y Sociedad (1985). Hainbatekin.
* Fiestas de la primavera (1988)
* Espacios populares para la religiosidad popular (1988)
* Eguberria euskal tradizio erlijiosoetan (2000)
* Gaintza: Kondaira, ohitura, erlijiotasuna (2009)
* Askizuren kondaira eta bertako familien jatorria (?, 2019an aurkitua) Bere jaiolekua zen Getariako auzoaz argitaratu gabeko lan hori topatu zuten 2019an. Bere guraso eta aitona-amonengandik jaso zuen kultura eta jakinduria transkribatu zuen idazki horretan.

## Erreferentziak

* ↑ «Sorazu Ugartemendia, Emeterio - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2020-01-19).
* ↑ Gorosabel Zaldibia, Klara. «Emeterio Sorazu Ugartemendia, jatorrizkotik jatorrira» ereiten.eus (Noiz kontsultatua: 2020-01-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q83275035
# Emeterio Muga

Emeterio Muga Díez (Zaragoza, 1877 – Valentzia, 1956) aragoiar militar eta politikaria izan zen.
Mauraren Alderdi Liberal-Kontserbadorean hasi arren, gero Santiago Albaren Alderdi Liberal Fusionistara eta, Bigarren Errepublikan, Partido Republicano Radicalera pasa zen.
1933 eta 1935 artean Bizkaiko eta Gipuzkoako gobernadore zibila izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Javier Paniagua; José A. Piqueras. (2004). Diccionario biográfico de políticos valencianos 1810-2003. Valentzia: Institució Alfons el Magnànim, 588 or. ISBN 847822386X..
* Datuak: Q430063
* Multimedia: Emeterio Muga / Q430063
# Emgann

Emgann (bretainieraz "Borroka") 1981. urtean Bretainiako Askapen Frontearen adar gisa sortutako alderdi politiko bat da. 1532. urterarte zeuden bretainiar foruen berrezarpena eta independentismoaren aldekoa da, baita klaseen borroka eta europeismoaren aldekoa ere. Europako hainbat alderdiekin harreman estuak ditu, bereziki Herri Batasuna zena eta Sinn Féin alderdiekin. Bretainiako Askapen Frontea talde armatuaren adar politikotzat jo ohi da.
2009an Emganneko kideek Breizhistance mugimendua sortu zuten.

## Kanpo estekak

* Emgann alderdiaren webgunea (Bretainieraz) (Frantsesez)
* Datuak: Q2639582
# Emi Koussi

Emi Koussi sumendia Txadeko mendirik garaiena da (3.445 m). Tibesti Mendien hegoaldean dagoen sumendia da, Sahara basamortuan dagoen mendirik garaiena ere bada. Sumendiaren tamaina handia da: inguruko arroketatik 2,3 kilometro altxatzen da eta 60-80 kilometro arteko zabalera du.
Sumendiak bi galdara ditu, kanpokoak 12x15 km ditu eta hegoaldean 2-3 kilometroko beste bat dago, 350 m sakon. Arrokarik gazteenak Holozenokoak dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q257441
* Multimedia: Emi Koussi / Q257441
# Emetasun

Emetasun edo feminitatea emakume eta haur emeek dituzten eta horiei lotzen zaizkien, hots emakumezko edo femeninoak diren, ezaugarri, portaera eta gizarte-eginkizunen multzoa da. Aldi berean, biologikoki eta sozialki definituriko faktoreak biltzen ditu.

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaltzaindiaren Hiztegia» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-03-31).

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q866081
* Multimedia: Femininity / Q866081
# Emskirchen

Emskirchen Alemaniako udalerria da. Bavaria estatuan kokatuta dago, [[Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim (barrutia)|Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim]] barrutian. 2014an 5.844 biztanle zituen 67,27 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q505214
* Multimedia: Emskirchen / Q505214
# Empúries

Empúries (gaztelaniaz: Ampurias; antzinako grezieraz: Ἐμπόριον, «azoka»; latinez: Emporiae) greziar eta erromatar antzinako hiria izan zen, Hispaniako ipar-ekialdean zegoena. Fozeako kolonoek sortu zuten k. a. 575ean mendebaldeko Mediterraneoan merkatal-gunea izateko. Erromatarrek konkistatua, Goi Erdi Arora arte iraun zuen. Hustu zutenean Sant Martí d'Empúries geratu zen, egungo L'Escala udalerrian dagoena.
Rosesko golkoan dagoen aztarnategia Iberiar Penintsulan dagoen greziar aztarnategirik inportanteena da. Ter eta Fluvià ibaiek zeharkaturiko ordoki batean dago eta berez ez da aztarnategi bakarra baizik eta hiru ezberdinak: Palaiapolis, Neapolis eta erromatar hiria.
* Palaiapolis (grezieraz παλαιάπολις, «hiri zaharra»). Estrabonen esanetan, Massaliako fozearrek eratu zuten kostaldetik gertu zegoen uhartetxo batean, egungo Sant Martí d'Empúries dagoen lekuan.
* Neapolis (grezieraz νεάπολις, "hiri berria"). Hiri zaharreko zabalgunea izan zen, honen hegoaldean.
* Erromatar hiria gotorleku (praesidium) bat izan zen, Neapolisetik mendebalderantz zegoen muino batean. 750x350 metroko errektanguluak harresiz inguraturik zegoen eta zenbait cardus eta decumanus ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Estrabon. Geografia. , III 4, 8 or..
* ↑ Xavier Aquilué Abadías; Pere Castanyer Masoliver; Marta Santos Retolaza; Joaquim Tremoleda Trilla. (2007). Guías del Museu d'Arqueologia de Catalunya: Empúries. (2. argitaraldia) Museu d'Arqueologia de Catalunya, 115 or. ISBN 84-89936-72-2..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1229367
* Multimedia: Empúries / Q1229367
# Ems

Ems ibaia (alemanez: Ems; nederlanderaz: Eems; behe-alemanez edo behe-saxoieraz: Eems edo Iems; latinez: Amisia), Alemaniako ipar-mendebaldeko ibai bat da. Hegoaldetik iparralderantz doa Alemaniako Ipar Renania - Westfalia eta Saxonia Beherea estatu federatuetan zehar. 371 km-ko luzera dauka.
Iturburua Schloß Holte-Stukenbrockeko Teutoburgo basoaren hegoaldera dauka, 134 metroko altueran. Ems ibaiaren estuarioa oso zabala da: Alemaniako Ekialdeko Frisiaren eta Herbehereetako Groningen probintziaren arteko muga naturala da. Urak Ipar Itsasora isurtzen ditu Ems ibaiak, Dollart badian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1648
* Multimedia: Ems / Q1648
# Emsbüren

Emsbüren Alemaniako udalerria da. Saxonia Beherea estatuan kokatuta dago, [[Emsland barrutia|Emsland]] barrutian. 2014an 9.901 biztanle zituen 139,35 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q629052
* Multimedia: Emsbüren / Q629052
# Empusa fasciata

Empusa fasciata Empusidae familiako intsektu mantodeo bat da.

## Deskribapena

Luzera 45-65 mm da, emea arra baino zertxobait handiagoa da. Koloreak aldakorrak dira, ingurunearen arabera, eta berdexkak, marroiak edo gorrixkak izan daitezke.

## Banaketa eta habitata

Empusa fasciata Europako Hego-ekialdetik Ekialde Hurbilera arteko banaketa du, ekialdera Indiaraino iritsiz. Mediterraneo ekialdean, Balkanetako penintsulan aurkitzen da Dalmaziatik Greziara, Kreta, Rodas eta Egeo beste uharte batzuetara, Asia Txikian eta Palestinan. Afrikako iparraldean, Egipton eta Aljerian ere eman da, nahiz eta zalantzak agertu diren horren inguruan.
Zuhaixkak dauden eskualde irekietan bizi da.

## Ekologia
### Elikatzea

E. fasciata segada estrategiak arrakasta handiz erabiltzen dituen harraparia da. Eboluzioan, intsektu hegalariak ehizatzen espezializatu da, hala nola euliak eta erleak. Lehentasun horren arrazoi bat intsektu hegalariek elikagai elikagarri gisa balio izatea izan daiteke, hau da, udaberrian garrantzitsua da janari hornidura mugatua dagoenean. Eme helduak loreen gainean kokatzen dira maiz, erleez elikatzeko itxaroten dute. Harrapakinak lurreratzean edo hegaldian ere harrapatu daitezke, E. fasciata-ren eraso azkarra dela eta burua eta aurreko bi hanka indartsuak 90° baino gehiago biratzeko gaitasuna duelako, gainerako gorputza mugitu gabe. E. fasciata-k ez du kanibalista izatearen frogarik erakusten. Ehizatzerakoan, kulunkatzeko eta astintzeko hainbat mugimendu burutzen ditu, mugitzen den landaretzan kamuflaje gisa balio ez ezik, espazio-ikuspegia errazten baitute paralax mugimendua edo erretinan irudia aldatzearen laguntzarekin.

## Erreferentziak

* ↑ ondrej.zicha(at)gmail.com, Ondrej Zicha;. «BioLib: Biological library» www.biolib.cz (Noiz kontsultatua: 2021-07-01).
* 1 2 «Empusa fasciata Brulle 1832 (juvenile)» naturewonders.org (Noiz kontsultatua: 2021-07-01).
* ↑ New and rare species of orthopteroid insects in the fauna of Serbia. University of Novi Sad, Serbia, 103-122 or..
* ↑ Kral, Karl; Devetak, Dusan. (1999). «[No title found»] Journal of Insect Behavior 12 (6): 737–752. doi:10.1023/A:1020948809024. (Noiz kontsultatua: 2021-07-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2611861
* Multimedia: Empusa fasciata / Q2611861
* Espezieak: Empusa fasciata
# Empúriesko konderria

Empúriesko konderria (katalanez: comtat d'Empúries) Katalunia Zaharreko konderrietako bat izan zen, Albera mendizerra eta Ter ibaiaren artean kokatuta.
Bere kondeek 812tik 1402raino iraun zuten, noiz Kataluniako Printzerriak bereganatu zuen.

## Kondeen zerrenda

| | Kondea | Agintaldia |
| i | Ermenguer | 813-817 |
| ii | Gaucelmo | 817-832 |
| iii | Berengario Tolosakoa | 832-834 |
| iv | Suniario I.a Empúrieskoa | 834-848 |
| v | Gilen Septimaniakoa | 848-849 |
| vi | Alerano | 849-852 |
| vii | Odalriko | 852-858 |
| viii | Hunsfrido | 858-862 |
| ix | Suniario II.a Empúrieskoa | 862-915 |
| x | Gausberto Benciórekin batera (915-916) | 915-931 |
| xi | Gausfredo I.a | 931-991 |
| xii | Hugo I.a | 991-1040 |
| xiii | Ponç I.a | 1040-1078 |
| xiv | Hugo II.a | 1078-1116 |
| xv | Ponç II.a | 1116-1154 |
| xvi | Hugo III.a | 1154-1173 |
| xvii | Ponç III | 1173-1200 |
| xviii | Hugo IV.a | 1200-1230 |
| xix | Ponç IV | 1230-1269 |
| xx | Hugo V.a | 1269-1277 |
| xxi | Ponç V.a | 1277-1313 |
| xxii | Ponç VI | 1313-1322 |
| xxiii | Hugo VI.a | 1322-1325 |
| xxiv | Petri I.a | 1325-1341 |
| xxv | Erramun Berenger I.a | 1341-1364 |
| xxvi | Joan I.a | 1364-1398 |
| xxvii | Joan II.a | 1398-1401 |
| xxviii | Petri II.a | 1401 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1541699
* Multimedia: County of Empúries / Q1541699
# Emscherbrücher

Emscherbrücher, (alemanez: Emscherbrücher edo Emscherbrücher Dickkopp), Alemaniako bertako zaldi arraza bat izan zen, gaur egun iraungita dagoena. Emscherbrücher basazaldia zen eta populazio handiak zituen, baina 1840. urte aldera desagertu omen zen.
Bere tamaina zein hainbat ezaugarriengatik Emscherbrücher arraza ponien sailkapen taldean sartu daiteke.

## Arrazaren historia

Arrazari buruzko aurreneko aipamena 1369. urtekoa da. Zaldi hauek XIX. mende arte hedatu ziren Emscher ibaiko ibarrean barrena, Waltrop eta Bottrop artean.
Azken Emscherbrücher zaldiak 1840. urtean harrapatu zituzten eta Alfred von Croÿ dukeari salduak izan ziren. Gero Dülmengo dukea izango zena. Zaldi hauek egun oso ezagunak diren Dülmen ponien arbasoak izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ https://books.google.es/books?id=Eus9DwAAQBAJ&pg=PA536&lpg=PA536&dq=Emscherbrücher+horse&source=bl&ots=Tam7MhiDrK&sig=ACfU3U0kk1KAaawGXLd9y9Uu5cevH8X8Ug&hl=eu&sa=X&ved=2ahUKEwj4vbSM5srkAhUImxQKHYnZBAgQ6AEwDnoECAkQAQ#v=onepage&q=Emscherbrücher%20horse&f=false
* ↑ Annette Krus-Bonazza: „Auf Cranger Kirmes“. Vom Pferdemarkt zum Oktoberfest des Westens, vergl. Literatur