OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Izumi Nakamitsu

Izumi Nakamitsu (Japonia, 1963) 2017ko martxoaren 29tik Nazio Batuetako Armagabetze Gaietako Idazkari Nagusi Albokoa da, António Guterres Nazio Batuetako idazkari nagusiak izendatuta. Aurretik, Nazio Batuen Garapenerako Programan aritu zen.

## Biografia

Nakamitsuk Wasedako Unibertsitateko legeetako lizentziatura eta Georgetowneko Unibertsitateko Atzerriko Zerbitzuko Zientzietako masterra ditu.
Kofi Annan-en garaian, ACNURen aritu zen eta horri lotuta Jugoslavia ohian, Turkian eta Irak-en lan egin zuen. Ondoren, 1998tik 2004ra, International IDEA-n aritu zen Stockholm-on. 2005tik 2008ra Hitotsubashiko Unibertsitatean aritu zen irakasle, Tokion, eta Japoniako Kanpo Harremanetako ministroaren eta Japoniako Nazioarteko Lankidetzarako Erakundearen aholkulari ere izan zen.
2008an Nazio Batuen Erakundera bueltatu zen, eta 2012ra arte zuzendari kargua bete zuen Nazio Batuen Bakeari Eusteko Eragiketen Departamentuan. Idazkari Nagusiaren laguntzaile izateaz gain, Ban Ki-moonek, Nazio Batuetako idazkari nagusiak, aholkulari izan zuen errefuxiatu eta migratzaileen gaietarako.
2017. urteko martxotik, Nakamitsu idazkari nagusiaren albokoa eta Armagabetze Gaietarako Bulegoko goi-ordezkaria izateko izendatu zuten, horrez gain genero-berdintasunaren aldeko International Gender Champions (IGC) sareko kidea da, baita nazioarteko erakundeetan ere.

## Sariak eta Aitortzak

* 2018an, Nikkei Woman of the Year
* 2017an, Bakearen Nobel Saria ICAN arma nuklearren aurkako kanpainagatik.

## Erreferentziak

* ↑ Lecture by Ms. Izumi Nakamitsu, Assistant Secretary-General of UN, Assistant Administrator and Crisis Response Unit leader of UNDP. Waseda University 29 November 2016.
* ↑ «Izumi Nakamitsu Leader, Crisis Response Unit» UNDP.
* ↑ Secretary-General Appoints Izumi Nakamitsu of Japan Special Adviser Ad Interim on Follow-up to Summit on Addressing Large Movements of Refugees, Migrants United Nations, press release of November 1, 2016.
* ↑ Secretary-General Appoints Izumi Nakamitsu of Japan High Representative for Disarmament Affairs. United Nations March 29, 2017.
* ↑ «Izumi Nakamitsu | International Gender Champions» genderchampions.com.

## Ikus, gainera

* Armagabetzeari lotutako gaiei buruzko Nazio Batuen Bulegoa

## Kanpo estekak

* Izumi Nakamitsuk Siriako egoerari buruz 2018ko otsailaren 5ean Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluari egindako txostena
* Izumi Nakamitsiren adierazpena, ICANi Bakearen Nobel Saria eman ziotenekoa, 2017ko urriaren 6an
* Datuak: Q17226241
* Multimedia: Izumi Nakamitsu / Q17226241
# Izumo-taisha

Izumo-taisha (japonieraz: 出雲大社) Izumo hirian dagoen santutegi xintoista da, Japoniako bigarren garrantzitsuena Ise santutegi handiaren ostean.

## Historia

Kondairak dioenez Ninigi-no-Mikoto (Amateratsu jainkosaren biloba) zerutik jeitsi zen eta Ōkuninushi jainkoak bere lurrak oparitu zizkion. Amateratsuk esker onez Izumo-taisha oparitu zion.
Xintoismoak dioenez Izumok Japoniako uharteetan agintzen zuen, "jainkoen lurra" zela ere estan zen, eta Ōkuninushi jainkoa omentzeko eraiki zen Izumo-taisha santutegia. Ōkuninushi ei da Japoniako uharteen egilea eta zoriontasunaren zaintzailea, pertsonen arteko harreman onak sortarazten dituena.
Ez da ezagutzen noiz sortu zen Izumo-taisha santutegia baina 950ko agiri batean deskribapen zehatza ageri da. 48 metrotako altuera dela esaten du, Narako Tōdai-ji Buda bera ere gainditzen duena.
Kamakura Aroan tamaina txikitu zioten santutegiari baina 1744 urtean gaur egungo itxura emanez berreraiki zuten. 24 metrotako garaiera eta 11 metrotako karratua oinarrian. XVIII eta XIX mendeetan erromesaldien helmuga garrantzitusa bihurtu zen, erromes kopurutan Ise santutegi handiak baino gainditzen ez zuena.

## Egitura

* Honden: Eraikin nagusia da eta taisha-zukuri arkitektura estiloaren jatorria da. Guraize itxurako bigak chigi ditu eraikinaren aurrealdean eta atzealdean. Eraikinaren oinarria etxe tradizionalen berdina da. Eraikin handia izanik hainbat arazo sortu ziren egituran eta aldaketa ugari izan ditu historian zehar. Hau dela eta oinarria ez da simetrikoa, arraroa santutegi xintoistetan.
* Kaguraden: 1776 urtean eraiki zuen Senge familiak. Erritu tradizionalak egiteko eraikina da. Gaur egun ere hainbat zeremoniaren lekua da, sinistunen ezkontzak, japoniar musika tradizionalaren kontzertuak eta errezuak besteak beste. Barnean Japoniako arroz-lastozko sokarik luzeena dauka, 13'5 metrotako luzera eta 5 tonako pisua daukana.
* Shōkokan: Bi solairutako eraikina da. Lehe solairuan Kaguraden eraikinera datozen erromesen harrera gela dago eta bigarren solairuan santutegiko tresna eta artelanak dituen museoa.
* Haiden: Errezurako erabiltzen den eraikina da.

## Jaialdiak

Jaialdi guztien helburua sinistunak jainkoaren inguruan elkartu eta zoriontasunaren alde errezu egitea da.
Jaialdi nagusia maiatzaren 14 eta 15ean izaten da, Jaialdi inperiala hain zuzen ere. Dena dela hilabetero badago jaialdiren bat Izumo-taisha santutegian.

## Iruditegia

* Brontzezko torii-a.
* Haiden eraikinaren teilatuan guraize itxurako chigiak.
* Kaguraden.
* Shōkokan.
* Haiden.
* Hasierako Izuma-taisharen maketa.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz)(Ingelesez) Webgune ofiziala
* Datuak: Q696362
* Multimedia: Izumo Taisha / Q696362
# Izumo (Shimane)

Izumo (japonieraz: 出雲市, Izumo-shi) Japoniako Shimane prefekturako bigarren hiria da. 2014ko erroldaren arabera 170.541 biztanle ditu. Izumo-taisha santutegiarengatik da ezaguna Japonia osoan.

## Geografia

Shimane prefeturako ipar-mendebaldean kokaturik dago, Japoniako itsasoaren ertzean.

## Historia

Aintzinatik populatua izan den eremua da eta arkeologoek hogei bat tresna aurkitu dituzte duela 120.000 urtetakoak. Aintzinako hilobi ugari aurkitu dira eta tumulu haundi bat ere badago ehun metroko luzera eta sei metroko altuera daukana. Tumulu hau IV mendekoa den Dainenji tenpluaren alboan dago.
Ez da ezagutzen noiz sortu zen Izumo-taisha santutegia baina 950ko agiri batean deskribapen zehatza ageri da.
Izumoko lurrak ez ziren nekazaritzarako aberatsak baina Okaji Shichibeik 1670 urtean Takase ubidea eraiki zen eta Matsue probintziako arroz ekoizle handietakoa bihurtu zen.

## Ondasun nabarmenak

* Izumo-taisha.
* Izumo-taisha.
* Aintzinako Izumaren museoa.
* Gakuen-ji.

## Hiri senidetuak

* Santa Clara (California) (AEB) (1986)
* Hanzhong (Txina) (1996)
* Évian-les-Bains (Frantzia) (2002)
* Kalajoki (Finlandia) (2003)
* Dún Laoghaire (Irlanda) (2008)

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) Izumoko webgune ofiziala.
* Datuak: Q825166
* Multimedia: Izumo, Shimane / Q825166
# Izuaren aurpegia: bi ekitaldiko komedia

Izuaren aurpegia: bi ekitaldiko komedia (italieraz: Clacson, trombette e pernacchi) Dario Fo idazleak 1981ean argitaratu zuen antzezlana da. 1984. urtean Xabier Mendigurenek euskaratu zuen.
Gianni Agnellin oinarrituta, bahitua izan behar zuen industriagizon eta bere langile baten arteko nahaspila azaltzen du, bide batez, estatuaren eta bere indarren jokatzeko moldea bistan utziz.

## Erreferentziak

* ↑ armiarma.eus
* ↑ Mitchell, Tony. (1999). The People's Court Jester. Londres: Metheun Books.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7847823
# Izuaren eta Tragediaren Zikloa

Izuaren eta Tragediaren Zikloa (ingelesez: The Cycle of Terror and Tragedy) Graydon Parrishen margolana da. Gaia 2001eko irailaren 11ko atentatuak dira, modu alegorikoz azalduta.

## Historia

2002an, Douglas Hyland, Britainia Handiko Arte Amerikako Museoaren zuzendaria, Graydon Parrish hurbildu zen irailak 11ko atentatuen biktimen omenaldi alegorikoa sortzeko eskatuz. Margolanak, The Cycle of Terror and Tragedy, hemezortzi metro baino gehiagoko luzera du; Ameriketako Estatu Batuetan inoiz sortutako lan errealista handienetakoa da. Gaur egun New Britain Museum of American Artean ikus daiteke.

## Deskribapena

Margoak paisaia desolatua irudikatzen du, amesgaiztokoa. Atzean, laino zikinen artean, New Yorkeko silueta ikus daiteke. Lehen planoan, aldiz, giza irudiak daude: bi zutik, erdian, Jesus Kristoren itxurarekin, garraxika eta begiak estalita; beste batzuk hondakinen artean lurrean eroriak daude. Ezkerreko aldean hiru haur, horiek ere begiak estalita, zutik, eszena aldera begira daude. Margolana bi hegazkinekin osatzen da, bat haur batek eskuan du, besteak lurraren kontra jo du.

## Estiloa

Pintura estilo akademikoagatik nabarmendu da, Jacques-Louis David eta William Bouguereauren eragin zuzena jaso baitu. Ezaugarri nagusia bere eduki sinboliko handia da. Ikuspuntu horretatik beste margolan handiekin konparatua izan da: Pablo Picassoren Guernica, eta Théodore Géricaulten The Raft of the Medusa. Jasotako eszenak ikusgarriak eta gogaikarriak dira, melodramatikoak.

## Erreferentziak

* ↑ https://nbmaa.wordpress.com/2010/09/10/collection-highlights-the-cycle-of-terror-and-tragedy-september-11-2001/
* ↑ https://web.archive.org/web/20100427042250/http://nbmaa.wordpress.com/2010/02/11/collection-highlights-the-cycle-of-terror-and-tragedy-september-11-2001/

## Kanpo estekak

* (Ingelesez):"The Tragedy of 9/11, on a Long Sheet of Canvas", Benjamin Genocchio-ren artikulua, The New York Times, 2007/02/18.
* Datuak: Q7728546
# Izuen gordelekuetan barrena

"Izuen gordelekuetan barrena" Joseba Sarrionandiak euskaraz idatzitako poesia liburua da, 1981ean BAKek argitaratua.

## Ikus, gainera

* Joseba Sarrionandia

## Kanpo estekak

* Jon Kortazarren kritika. Idatz & Mintz, 1981.
* Jon Kortazar. Jakin, 1982.
* Jose Ramon Madariaga. Hegats, 1995.
* Datuak: Q12260008
# Izumi Yokokawa

Izumi Yokokawa (japonieraz: 横川 泉, 1963ko otsailaren 25a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fujita Industries eta Yokohama Marinos.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q6102335
# Indotxinar lehoinabar

Indotxinako lehoinabarra (Panthera pardus delacouri) egoera ahulean eta Hego-ekialdeko Asian bizi den lehoinabar azpiespezie bat da. Azpiespezie honetan melanismo kasuak sarritan ematen dira, oihanetan bizitzeko moldaketa bat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q153061
* Multimedia: Panthera pardus delacouri / Q153061
* Espezieak: Panthera pardus delacouri
# Indra

Indra izen bereko bi gauza izan daiteke:
* Indra: Frantziako departamentua.
* Indra: Espainiako konpainia teknologikoa.
* Indra: Vedismoko jainko nagusia Indian.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Indotxina

Indotxina hego-ekialdeko Asiako penintsula da, Indiaren, Bengalako golkoaren eta Txinaren artean dagoena. Malakako itsasarteak bereizten du Insulindiatik. Gaur egun ondorengo estatuek osatzen dute: Kanbodia, Vietnam, Laos, Myanmar (Birmania ohia) eta Thailandia.
Ibai nagusiak Irawadi, Saluen eta Mekong dira. Montzoi klima nagusia da lurralde gehienean; iparraldean, berriz, ekuatoriala da. Erlijio nagusia budista da. Politikoki Indotxina-ren barruan Birmania, Thailandia, Laos, Kamputxea, Vietman eta Malaysia daude. Bost etnia talde nagusi daude Indotxinan: birmaniarrak, siameseak, khmerak, laosiarrak eta vietnamdarrak.

## Historia

I. mendetik X. mendea arte Txinaren mende egon zen. Indotxinara iritsi ziren lehen europarrak portugaldarrak izan ziren (1508). 1858tik 1954ra Frantziaren parte izan zen, Frantziar Indotxina osatuz (1887-1954).

## Ikus, gainera

* Indotxinako Gerra

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-10).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43467
* Multimedia: Indochina / Q43467
# Humayun

Nasiruddin Muhammad ezizenez Humayun (Kabul, 1508ko martxoaren 6a - Delhi, 1556ko urtarrilaren 27a), Indiako Mogol Inperioaren bigarren gobernatzailea izan zen. Bere aita Baburrek antolatzeko astirik izan ez zuen inperio baten buru izan zen.

## Historia

1530eko abenduaren 30ean koroatu zuten eta berehala hasi behar uen noble afganiarren erasoetatik babesten. Ekialdeko Bihar estatuan zegoen Sher Shah Suriren armadaren erasoak izan ziren lehenengo. 1532an hauek garaitu zituenean mendebaldetik Bahadur Shahek eraso zion eta hauen kontra borrokan ari zela aprobetxatuz Sher Shahek Bengala eremu osoa eskuratu zuen. Humayunek Bengala berreskuratu nahi izan zuenean porrot handia jasan zuen 1539an eta Agrara erretiratu zen. Ondorengo porrotek gero eta mendebalderago eraman zuten Sindheraino iritsi arte. bertan jaio zen bere seme eta ondorengo Akbar.
Atzerakada horretan Persiara iritsi zen. Persiako Shak tropak eskaini zizkion India berreskuratu ahal izateko eta 1544ean birkonkistari ekin zion. 1545ean Sher Shah Kalinjarreko setioan hil zen eta bere seme Islam Shah Suri-k hartu zuen inperioaren tronua. 1554ean Humayun Indian sartu zen eta hurrengo urtean Lahore eta Delhi eskuratu zituen berriz ere enperadore bihurtuz.
Hainbeste gerratan ibili ondoren bere liburutegiko eskaileretatik erortzean hil zen Humayun 1556an, enperadore urtebete eskas egina zuenean. Hamida Begum alargunak mausoleoa eraiki zion Delhin.

## Ikus, gainera

* Mogol Inperioa
* Datuak: Q486188
* Multimedia: Humayun / Q486188
# Humayunen hilobia

Humayunen hilobia edo Humayun ka Maqbara (hindiz: हुमायूँ का मक़बरा; urduz: ہمایون کا مقبره‎) Indiako Delhi hirian dagoen hilobi famatua da, UNESCOk 1993an Gizateriaren Ondare izendatu zuena.
Mogolen arkitekturaz eginiko lehenengotako eraikina da eta Indian hobekien mantendu denetako bat ere bai. Bertan hilobiratu zuten bigarren errege mogola izan zen Humayun. 1999 eta 2003 artean eraikin guztia berriztatu zuten.

## Egitura

Hareharri gorriz eginiko mausoleoa da, eta marmol zuria eta beltza erabili ziren eraikina dekoratzeko. Erdiko gela nagusia oktogonala da eta alboetako lau gelak ere oktogonalak dira. Aurpegi guztiak simetrikoak dira, bai eta eraikin osoa ere. Lorategi handiek inguratzen dute hilobia. Taj Mahalen aintzindaria den monumentua kontsideratzen da Humayunen hilobia.
Hilobiaren inguruan beste hainbat eraikin ere badaude:
* Bizargilearen hilobia: Hilobi nagusiaren hego-ekialdean dago. Ez da ezagutzen bertan ehortzia dagoena nor den, baina horrela deitu izan zaio betidanik. Eraikin hau ere oktogonala da. 1625ean jaso omen zuten.
* Isa Khanen hilobia: Humayunen menpeko agintariren bat izan behar zuen hemen hobiratu zenak. Hau ere oktogonala da eta minarete bat dauka.
* Nili Chhatri: Akbarren zerbitzari baten hilobia omen da.

## Historia

1556ko urtarrilaren 20an Humayun hil zenean Delhiko bere jauregian ehortzi zuten. Khanjar Beg-ek Punjaben dagoen Sirhind herrira eraman zuen 1558an. Humayun erregearen alarguna zen Hamida Begumek bere senarraren gorpuak Delhin egon behar zuela argudiatuta Mausoleo eder bat eraikitzeko agindua eman zuen 1565ean hasi eta 1572an bukatu zena. Humayunen seme Akbarrek ekarri zuen gorpua delhira eta bertan hilobiratu.
Hilobiaren diseinua Mirak Mirza Ghiyas arkitekto afganiarrak egin zuen, baina obra bukatu aurretik hil zen eta bere seme Sayyed Muhammad ibn Mirak Ghiyathuddinek bukatu zuen lana. Eraikina oso garestia izan zen, garaiko milioi eta erdi errupia gastatu baitziren.
Hilobian Humayunez gain bere alargun nagusia eta emazterik gazteena ere badaude hilobiratuak, bai eta hainbat ministro mogol ere. Gaur egun ezin da jakin nor den nor.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189648
* Multimedia: Humayun's Tomb, Delhi / Q189648
# Humanes de Madrid

Humanes de Madrid Madrilgo Erkidegoko udalerria da, Madrilgo metropolitar gunea eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 18.098 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Madrilgo udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q281632
* Multimedia: Humanes de Madrid / Q281632
# Humansville (Missouri)

Humansville Missourieko hiri bat da. Polk konderrian kokatua dago. 2010ean 1.048 biztanle zituen, 3,04 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Polk konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q952418
# Humbaba

Humbaba (akaderaz: 𒄷𒌝𒁀𒁀, Ḫûmbaba, hautazko 𒀭 determinatzailearekin), jatorriz Ḫuwawa (sumerreraz: 𒄷𒉿𒉿, Ḫuwawa) deitua, Mesopotamiako mitologiako pertsonaia izan zen. Erraldoi bat izan zen, "Bizidunen Lurraldeko" zedro-basoaren zaindari eta jauna. Hau jainkoak bizi ziren tokia zen, Utuk- Eguzkiak- gobernatua. "Heriotzaren ibaia" ere pertsonifikatzen zuen. Kea zerion, munstro lehoi aurpegiduna, herensuge-hortzak, orro egiten zuen uholdeko ura bezala, eta adats lodia eta oin handiak zituen.

## Mitologia

Gilgamexen epopeian, Gilgamex, Enkidu eta besteek zedro bat moztu zutenean eraso, baina Gilgamexek harrapatu egin zuen, bere sudurrean uztai bat jarriz eta besoak lotuz. Gilgamexek askatu nahi du, baina Enkidu aurka dago eta Huwawa kexatu zenean, burua mozten diote. Enlil, Huwawa zedro-basoaren arduradun jarri zuen jainkoa, sutan jartzen da eta Humbabari emandako "zazpi aurak" birbanatzen ditu.
Baliteke Humbabaren irudia zuzenean Humban elamdar jainkoarengan inspiratuta egotea. Zaindaria den herrialdea nahiko ondo dator bat Elam lurraldearekin (ekialdean dago eta koniferoz zipriztinduta dago). Pazuzu deabruarekin gertatu zen bezala, bere irudia kutun babesle moduan zabaldu zuten. Humbabaren aurpegiak Antzinako Greziako gorgonak inspiratu zituen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) George, Andrew R.. (2003). The Babylonian Gilgamesh epic: introduction, critical edition and cuneiform texts. Oxford & New York: Oxford University Press, 144-145 or. ISBN 0-19-814922-0. OCLC .51668477.
* ↑ (Frantsesez) Bottéro, Jean. (1992). L’Épopée de Gilgameš. Le grand homme qui ne voulait pas mourir. Gallimard ISBN 2-07-072583-9..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q425449
* Multimedia: Humbaba / Q425449
# Humanoide

Humanoide edo gizakara giza itxura duenaren edo gizakiaren ezaugarri zenbait dituenaren nolakotasuna da, gizaki izan gabe. Terminoa mitologia, fantasia eta zientzia-fikziozko giza itxurako izakiei nahiz gizakiaren forma imitatuz eratzen diren robotei aplikatzen zaie.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q502931
* Multimedia: Humanoid / Q502931
# Ingalaterrako eskualdeak

Ingalaterrako eskualdeak Ingalaterra banaketa administratiboaren maila nagusia dira. Bederatzi eskualdeak dira:
* Londres Handia, Greater London;
* Hego-ekialdeko Ingalaterra, South East England;
* Hego-mendebaldeko Ingalaterra, South West England;
* Mendebaldeko Midlands, West Midlands;
* Ipar-mendebaldeko Ingalaterra, North West England;
* Ipar-ekialdeko Ingalaterra, North East England;
* Yorkshire eta Humber, Yorkshire and the Humber;
* Ekialdeko Midlands, East Midlands;
* Ekialdeko Ingalaterra, East of England.

## Historia

Erresuma Batuko deszentralizazio prozesua nagusia izan da Ingalaterrako eskualdeak sortzeko. lehendabiziko pausoa , Bigarren Mundu Gerraren ondoren sortu zen, Redcliffe-Maud txostenak zortzi eskualdea proposatu zuenean. 1972ko Edward Heathen Udal Gobernuen Legeak (Local Government Act 1972) prozesuari ekin zion.
1994ko apirilean John Majorren gobernuak Ingalaterrako hamar eskualdeetako gobernuak (Government Office Regions) sortu zituen. 1998an Merseyside Ingalaterra ipar-mendebaldea eskualdean sartu zen eskualdeak bederatzi bihurtu zirelarik.
Maastrichteko Itunak eskualdeen botereari bultzada eman zion. Horrela, Erresuma Batuko eskualde tradizionalak, hau da, Gales, Eskozia eta Ipar Irlanda oso txikiak ziren Ingalaterra bezalako eskualde baten parean. Hori zela eta, Erresuma Batuko Alderdi Laboristak, 1997ko hauteskundeen garaipena eta gero, Eskualdeko Garapenerako Agentziak sortu zituen. Gordon Brown lehen ministro berriak, berriz 2010 urterako Agentzien desagerpena proposatu du gobernu lokalek botere gehiago eduki dezaten.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48091
* Multimedia: Regions of England / Q48091
# Ingalaterrako normandiar konkista

Ingalaterrako normandiar konkista, XI. mendean, Gilen II.a Normandiakoaren gidaritzapean normandiar, bretainiar eta frantziar gerlariez osatutako gudarosteak burututako Ingalaterrako Erresumaren konkista izan zen. Konista honi esker, historiara Gilen Konkistatzailea ezizenez igaro zen.
Aurrez, Gilen I.a Normandiakoak ingeles tronua bereganatzeko itxaropenaz Eduardo Aitorlea errege anglosaxoiaren senidetza aldarrikatu zuen, eta 1066ko urtarrilaren 5ean hura seme-alabarik gabe hil zenean, Ingalaterrako Erresumaren erregetza. Baina erregetza haren anaiordea Harold II.a Ingalaterrakoaren eskuetara igaro zen.
Dena den, Harold II.ak erregetza jaso eta berehala, Ingalaterrako ipar-ekialdeko kostaldera erresumaz bereganatzeko asmoz iritsi berria zen Harald III.a Norvegiakoaren bikingoen gudarosteari aurre egin beharra izan zion. Horrela, irailaren 25ean, Stamford Bridgeko guduan anglosaxoien gudarosteak bikingoak garaitu eta Ingalaterratik behin-betiko aldentzea lortu zuen.
Une berean eta hegoaldean, irailaren 26an, Gilen I.a Normandiakoaren gudarosteak Mantxako kanala igaro eta Ingalaterrako hegoaldeko kostaldean lehorreratu zen. Hortaz, Harald III.a Norvegiakoak eta bere gudarosteak mehatxu berri horren berri izan bezain azkar hegoalderantz ahalik eta arinena joan ziren; halere, iparraldean gerlari asko utzi zituen, bikingoen beste eraso bat egon ez zedin.
1066ko urriaren 14an, Hastingseko gudua jazo zen. Hor, militarki ongi antolatuta eta ziurrenik nagusi zen normandiar gudarosteak bertaratzeko denbora laburrean bide luze bat burutu berri zuen anglosaxoi gudarostea garaitu zuen, gainera Harold II.a Ingalaterrakoa bere ere guduan hil zen. Gudu horrek Ingalaterrako Historiako berebiziko garrantzia izan zuen, herrialdearen etorkizuna, kultura, politika, legeak, hizkuntza eta ohiturak behin-betiko aldatu baizituen.
Abenduaren 25ean, Gilen I.a Normandiakoa eta normandiar gudarostea Londres hiriburuan sartu eta Ingalaterrako Erresumako errege koroatua izan zen. Halere, Gilenek bere arerio nagusia hiltzea lortu arren, normandiarrek hurrengo urteetan anglosaxoien matxinada ugariei aurre egin behar izan zieten, horregatik 1072. urterarte Gilen II.a Ingalaterrakoak ezin izan zuen bere koroa guztiz ziurtatu izan. Anglosaxoi erresistentzia horrek anglosaxoi eliteek beren lurjabetzak galdu eta atzerrira ihes egitera derrigortuak egotera ekarri zuen. Ondorioz, Gilenek erresuma hobekiago kontrolatzeko asmoz Ingalaterrako lurjabetzak bere buruzagi leialenen artean banatu zituen, gainera bera eta bere ondorengo Ingalaterrako normandiar erregeek herrialde osoan zehar gaur egun ezagunak diren gaztelu eta gotorleku ugari eraikiarazi zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q200485
* Multimedia: Norman Conquest of England / Q200485
# Ingalaterrako guduaren monumentua (Londres)

Ingalaterrako guduaren monumentua, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen monumentu bat da, Victoria Embankment kaian. Tamesis ibaiaren iparraldeko bazterrean era Westminster Hiria barrutian dago. Bigarren Mundu Gerra Ingalaterrako guduan parte hartu zuten ororen omenezkoa da, bereziki RAFeko hegazkin pilotuei.
Paul Day ingeles eskultoreak diseinatu eta brontze eta granitoz egina dago. 2005eko irailaren 18an inauguratu zuten.
* Datuak: Q2919484
* Multimedia: Battle of Britain Monument, London / Q2919484