OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Zapaten fetitxismo

Zapaten fetitxismo edo Erretifismo oinetakoen erakarpen fetitxistak definitzen duen parafilia da. Terminoa Nicolas Edme Restif de La Bretonne idazle frantsesaren abizenetik dator, parafilia horren sintomak deskribatzen lehenetarikoa izan baitzen.

## Ezaugarriak

Jokabide hori, zapatak ikustea edo janzten duen pertsona behatzea gustatzen zaienean, gizonezkoengan gehiago izaten da, eta, zenbait kasutan, behaketaren objektua gizona edo emakumea den kontuan hartu gabe. Jokabide hori duena nolabait oinetakoa eta oina emakumezkoen sexu-organoekin lotzen dituela esaten da.

## Fetitxista ospetsuak

* Jerry Brudos: 1960. hamarkadan saileko hiltzaile honek biktimen oinak mozten zituen, etxeko garajean, Salemen (Oregon), gordetzeko.
* James Lloyd 2006an atxilotu zuten. Bortzatzailea zen eta biktimen zapatak gordetzen zituen. Etxean berrehun zapata pare inguru zituen.

## Erreferentziak

* ↑ Antonio M. Rey González,Lorenzo Livianos Aldana, (2003), La psiquiatría y sus nombres: diccionario de epónimos, Médica Panamericana argitaletxea, Madril.
* ↑ Berarda Del Vecchio, (2006), L'adorazione del piede, Erroma, Castelvecchi, ISBN 8876151397.
* ↑ https://blogs.mujerhoy.com/sexo-y-placer/2019/03/28/que-es-el-restifismo-o-retifismo.html
* ↑ https://eu.eferrit.com/serial-killer-jerry-brudos/

## Ikus, gainera

* Fetitxismo
* Oinen fetitxismo
* Zangolan

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1651685
* Multimedia: Shoe fetishism / Q1651685
# Zapatismo

Zapatismo hitza Emiliano Zapataren ideietan oinarritutako mugimendu armatua definitzeko historiadoreek sortutako kontzeptua da. Zapata Mexikoko Iraultzaren buruzagia izan zen eta bere ideiak 1911an Plan de Ayala izenburuko liburu batean azaldu zituen. Ejercito Libertador del Sur edo Hegoaldeko Armada Askatzailearen partaideak, bestetik, zapatistak bezala ezagunak ziren.
Emiliano Zapata Mexikon nagusia zen jauntxokeriaren aurkako jarrera hartu zuen. Haren helburua lurrak nekazarien artean banatzea da. Horrekin lotuta bere esaldi ezagunena "lurra bera lantzen duenerako" arrakasta handia izan zuen eta Mexikoko agrarianismoaren benetako ikurra bihurtu zen. Zapatismoa mugimendu armatua izan zen eta loturak izan zituen beste proiektuekin, esaterako magonismoarekin.
Gaur egun EZLNren mugimenduak Zapataren ideologian du bere oinarri nagusia.

## Ikus, gainera

* EZLN
* Mexikoko Iraultza
* Udalerri Autonomo Matxino Zapatistak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9097512
# Yollada Suanyot

Yollada "Nok" Suanyot (thailandieraz: เกริกก้อง "นก" สวนยศ, 1983ko ekainaren 18a) thailandiar emakumezko politikari eta abeslari transgeneroa da. 2012ko maiatzaren 27an Nan probintziako Mueang Nan barrutia Probintzia-Administrazio Erakundean ordezkatzeko hautatua izan zen alderdi politikorik gabe aurkeztuta. Politikan sartu aurretik, Suanyot modelo eta abeslari egin zuen lan. Venus Flytrap pop-musika taldeko abeslaria izan zen "Nok" izen artistikoarekin
Suanyotek Thailandiako Emakume Transgeneroen Elkartea sortu zuen Thailandiako legeak pertsona transgeneroak aintzat har ditzan.Suanyot zientzietan graduatu zen Thammasat Unibertsitatean 21 urte zituenean. Zientzia politikoetan masterduna da eta gaur egun, Gizarte Zientzian doktoregoa prestatzen ari da Ramkhamhaeng Unibertsitatean.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Chetchotros, Nattaya. (2012-05-12). «A first for the third gender» Bangkok Post (Noiz kontsultatua: 2017-11-25).
* Datuak: Q8054794
* Multimedia: Yollada Suanyot / Q8054794
# Yolŋu Matha

Yolŋu Matha Australiako Iparraldeko Arnhem lurraldeko Yolngu (Yolŋu) herri aborigenaren hizkuntzak izendatzeko erabiltzen den termino orokorra da (Yolŋu = jendea, Matha = hizkuntza).
Yolŋu Matha izenpean hamaika hizkuntza, dialekto eta klan aldaerak biltzen dira.

## Hiztegiak eta baliabideak

Badira Yolŋu hizkuntzen hainbat hiztegi. Beulah Lowe-ren hiztegiaren aldaera bat eskuragarri dago jabetza publikoaren lizentziapean pdf formatoan. Bai eta hainbat gramatika ere.

## Erreferentziak

* ↑ ARDS Language Publications

## Ikus, gainera

* Ten canoes - Yolŋu hizkuntzetako Ganalbiŋu aldaeran eginiko filma

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Aboriginal Resource and Development Services (ARDS)
* (Ingelesez) Charles Darwin University, Darwin, Yolŋu hizkuntzetako ikastaroa
* (Ingelesez) ARDS Rhombuy Dhäwu: English-Yolngu Matha hiztegia online
* (Ingelesez) Trudgen, Richard, Why Warriors Lie Down & Die, ARDS, Darwin, 2000.
* (Ingelesez) Yolngu Matha hizkuntzen ahozko grabazioak
* (Ingelesez) Radio National story
* Datuak: Q2511254
# Yom ibaia

Yom ibaia, Thailandiako ibai bat da. 600 kilometro luze ditu.
Phayao probintzian jaio eta urak Nan ibaian isurtzen ditu.
* Datuak: Q586733
* Multimedia: Yom River / Q586733
# Yolande de Polignac

Yolande Martine Gabrielle de Polastron, tituluz Polignac-eko dukesa, eta Gabrielle de Polignac eta Yolande de Polignac gisa ezagutua (Paris 1749 - Viena 1793), Marie Antoinette erreginaren lagun mina izan zen, Luis XVI.aren agintaldian errege gorteko pertsonaiarik ospetsuenetako bat da, eta Frantziako Iraultzan aristokraziaren kontra piztu zen gorrotoan, pertsonaia arketipikoetako bat izan zen, Antzinako Erregimeneko aristokrazia endekatu eta inaktiboaren ikur.
Luis XVI.aren gortearen azken urteetako intrigetan parte zuzena hartu zuen, bere maitale Vaudreuil-ekin batera. Vaudreuil kondearen beste maitale batek, Elisabeth Vigee Le Brun margolariak, egin zuen Yolanderen erretratu ezagunena.
Bastillaren Hartzearen ondoren, Polignac-tarrek ihes egin zuten, eta Europan zehar ibili ziren Vienan kokatu aurretik. Han gaixorik zela, ez zioten esan nahi izan Marie Antoniette hilarazi egin zutela, eta espe zela hil zela esan zioten.

## Erreferentziak

* ↑ Schama, Simon.. (1989). Citizens : a chronicle of the French Revolution. Viking ISBN 0670810126. PMC 21036771. (Noiz kontsultatua: 2019-09-02).
* Datuak: Q234507
* Multimedia: Yolande de Polastron, duchesse de Polignac / Q234507
# Yoloaiquín

Yoloaiquín El Salvadorko Morazán departamenduko udalerri bat da. 2007ko erroldaren arabera 3.613 biztanle zituen.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Dirección General de Estadística y Censos. (2007). (pdf) VI Censo de Población y V de Vivienda 2007. (Noiz kontsultatua: 2020-05-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4022851
# Yolo konderria (Kalifornia)

Yolo konderria (ingelesez: Yolo County) Kaliforniako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Woodland da. 2010eko zentsuaren arabera 200.849 biztanle zituen, Yolo kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Yolo konderriak 2.651 kilometro koadro ditu. Horietatik 22,97 ura dira. Beste 2.628,03 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 0,01 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 200.849 pertsonetatik 161.193 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 60.953 dira. 4.752 beltzak edo afroamerikarrak. 1.098 amerikar natiboak ziren eta 817 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 25.640 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 443 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 6.906 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q109709
* Multimedia: Yolo County, California / Q109709
# Yolo (Kalifornia)

Yolo Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Yolo konderrian dago, Kalifornia estatuan. 425 biztanle ditu, 3,573959 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Yolo konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3476149
* Multimedia: Yolo, California / Q3476149
# Yom Kippur

Yom Kippur (hebreeraz: יוֹם כִּפּוּר‎, ˈjom kiˈpuʁ ahoskatua, pluralean יום הכיפורים, Yom HaKipurim) edo Pekamenaren Eguna, juduen jaia da, tishrei hileko hamargarren egunean (irailaren bukaeran edo urriaren hasieran) ospatzen dena. Urteko egunik sakratuena da juduentzat. Janaria, edaria, bainua eta senar-emazteen arteko sexu-harremanak debekaturik daude, eta sineslearen eta Jainkoaren arteko adiskidetasuna berrezartzen da egun horretan.

## Ohiturak

Garrantzi handienetako jaiegun judua denez, Yom Kippurreko jaiegunean judu laikoek ere parte hartu ohi dute. Horietako asko Yom Kippur eta Rosh Hashanah edo juduen urteberrian bakarrik joaten dira sinagogara eta, ondorioz, sinagogak jendez beteta egon ohi dira data horietan.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) Cohen, S.M.; Eisen, A.M. (2000). The Jew Within: Self, Family, and Community in America. Indiana University Press.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q132994
* Multimedia: Yom Kippur / Q132994
# Esther Martínez Fernández

Esther Martínez Fernández (Barakaldo, 1971 edo 1972) VIII. legegintzaldiko PPko eusko legebiltzarkidea da. PPn barnan, Bizkaiko antolaketako idazkariorde nagusia eta Hauteskunde Idazkaritza Exekutiboko kidea da. Zuzenbidean lizentziaturik, Barakaldoko udaleko zinegotzia eta Bizkaiko Batzar Nagusietako ahalduna da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257302
# Esther Palomera

María Esther López Palomera, ezagunagoa Esther Palomera edo Esther L izenez (Madril, Madrilgo Erkidegoa, 1968ko urtarrilaren 30a) madrildar kazetaria da.

## Biografia

Kazetaritzako Informazio Zientzietako lizentziatu zen Madrilgo Unibertsitate Konplutentsean.

### Kazetari ibilbidea

1990ean hasi zen ABCn lanean, Madrilgo ataleko informatzaile politiko gisa, 1994an Osasun Ataleko buru izan zen arte.
1998an La Razón egunkariaren sorreran parte hartu zuen, Madrilgo Ataleko erredaktore buru gisa. 1996an Luis de Azúa Kazetaritza Sanitarioaren Saria jaso zuen. 2000. urtean egunkari horretako zuzendariaren alboko izendatu zuten.
La Razón egunkariko parlamentari kronista, parlamentuko eta PSOEren informazioaren arduraduna izan zen. 2014ko apirilean bota egin zuten egunkaritik, zenbait iturriren arabera, Gobernuarekin kritikoa zelako. Francisco Marhuenda egunkariko zuzendariak «antolamendu-arazo» gisa justifikatu zuen, eta enpresa-batzordeak, berriz, purga politikotzat jo zuen. 2014ko maiatzean, analista gisa sartu zen El Huffington Post ingurune digitalean, non «¡Basta de silencios!/ Nahikoa isiltasun!» artikuluarekin estreinatu zen.
2019ko irailean, zuzendariaren alboko izendatu zuten ElDiario.es egunkarian.

## Ibilbidea telebistan eta irratian

* 59 segundos (2004-2012), La 1 katean.
* Los desayunos de TVE (2008-2012; 2018-2020) La 1 katean.
* Al rojo vivo (2011-2014) La Sexta katean.
* El programa de Ana Rosa (2011-...) Telecincon.
* El debate de La 1 (2012-2018) La 1 katean.
* El gran debate (2012-2013), Telecincon.
* Las tardes de Cuatro (2012), Cuatron.
* Las mañanas de Cuatro (2014-2018), Cuatron.
* Ya es mediodía, Telecincon.
* Hoy por hoy, SER katean (2014-2019).
* Hora 25, SER katean (2019-...).
* La noche en 24 horas, Canal 24 horas-en.

## Erreferentziak

* ↑ Relación y cuantía de los contratos audiovisuales inferiores a 2 millones se euros realizados por la Corporación RTVE en el último trimestre de 2022. Congreso de los Diputados 14 de marzo de 2023.
* ↑ «https://mobile.twitter.com/Maxferibar/status/1487830765245194244» Twitter.
* ↑ Corretjé, José Luis. (enero de 2011). «Tertuliana a mucha honra» Rivas al día (Ayuntamiento de Rivas Vaciamadrid) (96): 50-51..
* ↑ «'La Razón' despide a Esther Palomera, adjunta al director» ELMUNDO 2014-04-07.
* ↑ P, R.. (2015-06-05). «La periodista Esther Palomera, vetada en el programa de Buruaga de TVE» elDiario.es.
* ↑ Escolar, Ignacio. (2014-04-07). «La Razón despide a Esther L. Palomera por sus críticas al Gobierno» elDiario.es.
* ↑ HuffPost, Redacción. (2014-05-05). «¡Basta de silencios!» ElHuffPost.
* ↑ «Esther Palomera, nueva adjunta al director de eldiario.es» La Vanguardia 2019-09-02.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5849407
* Multimedia: Esther Palomera / Q5849407
# Esther Nirina

Esther Ranirinaharitafika, Esther Nirina izengoitiaz ezagunagoa, (Imerina, 1932ko azaroaren 17a – 2004ko ekainaren 19a) madagaskartar poeta izan zen.

## Bizitza

Nirina familiako haur bakarra zen, eta horregatik gurasoek Ranirinaharitafika («nahi izana») jarri zioten izena. Antananarivon hazi zen, Madagaskarko hiriburuan, aitak funtzionario gisa lan egiten baitzuen han, baina familiak aita hazi zen herria maiz bisitatu zuen.
1953an Frantziara joan zen bizitzera, senarrari jarraituz, irakasle ikasketak bertan egiten baitzituen. Orléansen zegoela, liburuzain lanetan hasi zen. Hélène Cadou poetarekin batera han egin zuen, eta horrek idazten jarraitzera bultzatu zuen. 1975ean, Orléanseko Sergent argitaletxeak Nirinaren lehen poesia liburua, Silencieuse respiration, kaleratu zuen, eta 1980an Simple voyelle.
Madagaskarrek 1960an lortu zuen independentzia, eta Nirinaren familiak Frantzian geratzea erabaki zuen. Bera eta senarra Orleansen egon ziren seme-alabak unibertsitatera matrikulatu ziren arte. Nirinak zenbait bidaia egin zituen senarrarekin batera, 1990ean Madagaskarrera itzuli baino lehen. 2004an hil zen.

## Estiloa

Nirinaren estiloak Madagaskarko ondarea eta gaztetasuna Frantzian bizi izandako esperientziak uztartzen ditu. Hainteny bezalako forma tradizionalak erabilti zituen, baina nazioarteko eraginak ere, hala nola Pablo Neruda eta Georges Bataillerenak.

## Lan hautatuak

* Silencieuse respiration (1975)
* Simple voyelle (1980)
* Lente spirale (1990)
* Multiple solitude (1997)
* Rien que lune: Oeuvres poétiques (1998)
* Mivolana an-tsoratra / Le dire par écrit (2004)

## Sariak

* ADELF Madagaskarko Literatura Sari Nagusia (Simple voyelle poesia liburuagatik)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 (Ingelesez) Beckett, Carole. (2003). «Esther Nirina Speaks to Carole Beckett» Indiana University Press 34 (2): 175-182. (Noiz kontsultatua: 2024-09-04).
* 1 2 (Frantsesez) Raharimanana. «Esther Nirina» île en île (Noiz kontsultatua: 2015-06-22).
* 1 2 3 (Ingelesez) «Esther Nirina» Words Without Borders (Noiz kontsultatua: 2024-09-04).
* ↑ (Frantsesez) Ranaivoson, Dominique Hecht. (2020). «Les textes sacrés pour dire le sacré : Esther Nirina héritière de la Bible et des hain-teny» Esther Nirina, Œuvres complètes. Sépia, 207-216 or. ISBN 979-10-334-0184-1. (Noiz kontsultatua: 2024-09-04).
* ↑ (Ingelesez) Vidya, G. (2012). «Issues Confronting Postcolonial Societies in the Select Poems of Esther Nirina and Lila Ratsifandriamanana» Language in India 12 (12): 250-256..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3058984
# Esther Paez

Esther Paez, ezaguna 'Flechita' ezizenez (Bartzelona, 1969ko irailaren 13a) bartzelonar boxeolaria eta kickboxingeko borrokalaria da. 1998an, Espainiako lehen boxeolari profesionala izan zen, eta Espainiako Boxeoko Federazioan lizentzia profesionala izan zuen lehen emakumea. Genero indarkeriaren aurkako militante aktibo gisa autodefentsa-eskolak ematen dizkie emakumeei.

## Biografia

Malagako eta Murtziako aitona-amonak Bartzelonako Somorrostro hondartzan bizi izan ziren. Lucas eta Fina gurasoak Favèncian ezagutu zuen elkar, txaboletan bizi ziren asko bezala, eta 40 metro karratuko etxebizitzak estreinatu zituzten. 17 urterekin hasi zen boxeatzen. 1989an hasi zen kickboxing egiten.

## Ibilbidea

1998an Santa Coloma de Gramenet-en kickboxingean debutatu zuen KO tekniko delakoaz garaitu zuen arerioa. 1998ko irailaren 2an, Espainiako Boxeo Federazioak emakumeen arteko borroka profesionala baimendu zuen lehen aldiz. Flechitak Anastasia Toktatoulova boxeolari errusiarrari aurre egin zion Melillan, eta boxeo-borroka profesional batean parte hartu zuen lehen emakume espainiarra bihurtu zen. Toktatoulovak irabazi zuen gutxienekoagatik, baina Esther historiara pasatu zen emakumeentzako boxeoaren atea irekitzeagatik.
1999an, Hego Afrikan, Michelle Carson garaitu zuen, ISKAko kick-boxing mundu-mailako tituluagatik. Borroka gogorra eta ozta-ozta aritu ondoren, puntuzko garaipena lortu zuen.
2000. urtean, kontratu garrantzitsuak sinatu zituen Ameriketako Estatu Batuetan borrokatzeko, baina bere ibilbidea hiru urtez baino gehiagoz zapuztu zen, gidari mozkor batek auto-istripu batean harrapatu eta belauna txikitu zionean.
2007an, Bartzelonako Gimansio KO Verdumeko entrenamenduetara itzuli zen. 2008an erretiratu zen.

## Genero indarkeria

Genero-indarkeriaren aurkako militante aktibo batek autodefentsa-eskolak ematen dizkie emakumeei hainbat esparrutan. Titulazioa lortu zuen eta jarduera gidatuen, fitness-en eta entrentzaile pertsonala da, eta Bartzelonako Nou Barris-eko gimnasio batean dihardu lanean.

## Argitalpenak

* 2022an, boxeolari ohiak 'Memoria de una pionera del boxeo' liburua argitaratu zuen, bere bizipenak azaltzeko.

## Erreferentziak

* 1 2 3 «La versión real de 'Million dollar baby'» La Vanguardia 2022-05-21.
* 1 2 3 4 «Esther Paez presenta su libro 'Memorias de una pionera del boxeo'» Mundo Deportivo 2022-03-16.
* ↑ (Gaztelaniaz) «ESTHER PAEZ, PRIMERA BOXEADORA ESPAÑOLA PROFESIONAL DE LA HISTORIA» www.8onzas.com 2021-04-20 (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
* ↑ Paez, Esther. (2009-06-12). «Esther Páez: Biografía» Esther Páez (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) Esther Páez: "Los sueños se hacen realidad" - RED Report. 2021-03-22 (Noiz kontsultatua: 2023-06-01).
* ↑ «Esther Páez López | enciclopedia.cat» www.enciclopedia.cat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17478194
# Eneko Andueza

Eneko Andueza Lorenzo (Eibar, 1979ko ekainaren 11) gipuzkoar politikaria da. Euskal Herriko Unibertsitatean zientzia politikoak ikasi zituen. PSE-EEko idazkari nagusia da. Aurretiaz Ordiziako eta Eibarko zinegotzia eta XI. legegintzaldiko PSE-EEko eusko legebiltzarkidea izan zen.

## Biografia

Eneko Andueza Eibarren jaio eta bertan OHO eta Batxilergoa ikasi zituen La Salle ikastetxean. Euskal Herriko Unibertsitateko Politika eta Administrazio Zientzietako lizentziaduna da.
Ibilbide politikoa 17 urterekin hasi zuen, Euskadiko Alderdi Sozialistan eta Euskadiko Gazte Sozialista elkartean afiliatu zenean. Ordiziako Udaleko zinegotzia izan da, aldi baterako, ETAren indarkeriaren presioaren ondorioz bere kargua bete nahi izan ez zuten tokiko zenbait lankideren postua betetzeko; Gobernuaren Euskadiko ordezkariaren aholkularia, Iñaki Arriolaren Kabineteko burua, eta alkateordea Eibarko Udalean, non tokiko elkarte sozialistaren idazkari nagusia ere izan baita.
Ondoren, Batzarkide Sozialisten Taldeko bozeramaile izan da Gipuzkoako Batzar Nagusietan, eta baita Eusko Legebiltzarreko kide ere. 2017ko urriaren 7tik aurrera, Gipuzkoako PSE-EEko idazkari nagusia izan zen. 2021ean alderdiko afiliatuek idazkari nagusi aukeratu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «El PSE de Gipuzkoa advierte al PNV de que no participará en «locuras que dividan a los vascos»» El Diario Vasco 2017-10-07 (Noiz kontsultatua: 2020-07-08).
* ↑ «Eusko Legebiltzarra - Legebiltzarkideak eta organoak - Norberaren fitxa» www.legebiltzarra.eus (Noiz kontsultatua: 2020-07-08).
* ↑ «Ezagutu gaitzazu: Eneko Andueza» www.socialistasvascos.com (Noiz kontsultatua: 2020-07-08).
* ↑ «Alderdi Sozialistak nahikoa da esan behar dio Felipe Gonzalezi» Euskal Irrati Telebista 2020-06-17 (Noiz kontsultatua: 2020-07-08).
* ↑ «Eneko Andueza izango da PSE-EEko idazkari nagusia, %95eko babesaz» Berria 2021-10-31 (Noiz kontsultatua: 2024-04-05).

## Kanpo estekak

* @enekoandueza kontua Twitterren.
* «Alderdi Sozialistak nahikoa da esan behar dio Felipe Gonzalezi» Euskal Irrati Telebista 2020-06-17
* Datuak: Q42156239
* Multimedia: Eneko Andueza / Q42156239
# Eneko Barberena

Eneko Barberena Mondragon (Arrasate, Gipuzkoa, 1983ko uztailaren 3a) euskal idazlea, aezkoar jatorrikoa. Zuzenbiden lizentziatua bi liburu idatzi ditu eta hainbat ipuin labur argitaratu zituen Gara egunkarian. Manex Agirrerekin Kulturisten Kofradia sortu zuen eta hainbat antzezlan egin zituzten Euskal Herrian. Anger musika taldearentzako hitzak ere egin zituen.
2004an Lurrunak ez du oraindik kristalik estali poema bilduma argitaratu zuen Gaztesarearekin. Liburu hau copyleft lizentziarekin argitaratu zuen. Liburu horretako poema bat (Dakar) Joseba Tapiak musikatu zuen Real Politik lanean.
2015eko udal hauteskundeetan EH Bildurekin aurkeztu zen alkatetzarako, ordutik zinegotzi moduan lan egiten du Arrasateko udaletxean.
2021eko urtarrilean (H)ilbeltza beka irabazi zuen Xukunetatik aldendu ahala liburua idazteko.

## Lanak
### Narrazioa

* Igogailuak, Dow Jones eta beste droga batzuk (2002, Apokaliftin Elkartea)
* Afrikanerrak (Elkar, 2019)
* Suak erreko ez balu (Txalparta, 2023)

### Poesia

* Lurrunak ez du oraindik kristalik estali (2004, Gaztesarea). Copyleft lizentziarekin egindako liburua.
Horma zuriak Mundua kolorez pintatzen saiatu ginenean, zuok, mundu gris aseptikoa maite duzuenok, makilkadez ordaindu zeniguten ahalegina. Zuok, horma zuriak maite dituzuen horiek, zer bilatzen duzue zehazki? Zer bilatzen duzue, zuon polizia, epaile eta kale garbitzaileekin? Ez al duzue ulertu, urez garbitzen diren margoketek harrian (eta herrian) arrasto sakona uzten dutela? Ez al duzue ulertu loreak moztu daitezkeela, baina udaberria ezin dela gelditu? Ez al duzue ulertu, kale poeta eta margolariak ezin direla isildu? Ez al duzue ulertu, horma zuriak maite dituzuenok, ez dela horma zuririk existitzen?

## Ikus, gainera

* Debagoiendar ospetsuen zerrenda

## Kanpo estekak

* Eneko Barberena literaturaren zubitegian
* Lurrunak ez du oraindik kristalik estali liburuaren aurkezpena Gaztesarean
* Datuak: Q12256839
# Eneko Axpe

Eneko Axpe Iza (Barakaldo, Bizkaia, 1986) fisikaria da.
NASAko lehenengo Euskal Herriko materialen fisikaria bihurtu zen 2018. urtean, lehenengo fisikari euskalduna NASAko sari bat jasotzen 2018. urtean eta NASAko afiliazioarekin artikulu zientifiko bat publikatzen 2020an. Adimen artifizialean, materialen fisikan, modelo matematikoetan, gastrofisikan eta jasangarritasunaren eremuetan ikertzen dihardu. Zientzia dibulgazioan, Antena 3, Cuatro eta EiTB telebista eta irratietan aritzen da, kolaboratzaile gisa.
Sillicon Valley-ko hainbat teknologia start up-etan lideratu ditu talde desberdinak. NASAren kolaboratzaile zientifikoa da. Postdoctoral Fellow izan zen Stanford Unibertsitatean eta NASAn. Horren aurretik, Cambridgeko Unibertsitateko ikerlari eta irakaslea izan zen, Homerton College Research Fellow gisa (2016 - 2018). Euskal Herriko Unibertsitean lortu zuen bere Fisika doktoretza 2015. urtean. Harvard Unibertsitatearen eta Oxfordeko Unibertsitatearen bisitari akademikoa ere bada.
Munduko gastrofisikari onenetako bat bezala jotzen da, eta Forbes Españak gastronomian eragin handieneko 25 pertsonen artean izendatu zuen, Ferran Adrià bezalako profesionalekin batera. Jasangarritasunean aditua, fisika eta gastronomia uztartzen ditu. Arlo hauetan egindako ikerlan zientifikoei esker, The World's 50 Best Restaurants – 50 Next Science Innovators nazioarteko sari prestigiotsua jaso zuen.
Barakaldoko hiriak "Ilustre de Barakaldo" izendatu zuen 2023. urtean, alkatesaren eskutik jaso zuelarik ohorea.

## Erreferentziak

* ↑ Aitziber, Agirre Ruiz de Arkaute. (2020-03-01). «“Sormenik gabe ezin zara zientzialari bikaina izan”» Elhuyar aldizkaria (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
* ↑ (Ingelesez) Axpe, Eneko; Chan, Doreen; Abegaz, Metadel F.; Schreurs, Ann-Sofie; Alwood, Joshua S.; Globus, Ruth K.; Appel, Eric A.. (2020 urt. 22). «A human mission to Mars: Predicting the bone mineral density loss of astronauts» PLOS ONE 15 (1): e0226434. doi:10.1371/journal.pone.0226434. ISSN 1932-6203. PMID 31967993. PMC PMC6975633. (Noiz kontsultatua: 2022-01-19).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Eneko Axpe: «Se puede llegar de Zuazo a la NASA»» El Correo 2019-11-12.
* ↑ (Gaztelaniaz) TAPAS. (2022-12-29). «Lista Tapas Magazine | Los más influyentes de la gastronomía en 2022» Tapas (Noiz kontsultatua: 2024-09-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Tres españoles en el nuevo listado que reconoce a los jóvenes talentos mundiales de la gastronomía» La Vanguardia 2022-06-24 (Noiz kontsultatua: 2022-08-03).
* ↑ (Gaztelaniaz) Soria, Txema. (2022-12-29). «El comercio local tiene futuro» El Correo (Noiz kontsultatua: 2024-09-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q59706126
# Eneko Arieta

Eneko Arieta-Araunabeña Piedra (Durango, 1933ko abuztuaren 21a - Galdakao, 2004ko abenduaren 27a) euskal herritar futbolaria zen, 15 urtez Athleticen jokatu zuena. Anaia Anton Arietak Athletic Clubean ere aritu zuen.

## Palmaresa

* Liga 1 (1955-56)
* 3 Errege Kopa (1955, 1956 eta 1958)

## Kanpo estekak

* Fitxa - www.athletic-club.net
* Datuak: Q1646505