OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ohio

Ohio Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatua da. Hiriburua Columbus da, baita hiri nagusia ere.
116.000 km$^2$ ditu eta 11.590.000 biztanle (2014; AEBetako zazpigarren estaturik populatuena da).

## Hiri nagusiak

* Columbus: 728.432 biztanle (2005).
* Cleveland: 461.324.
* Cincinnati: 317.361.
Beste bi hiri garrantzitsu: Akron eta Toledo.

## Geografia

Erie aintziraren hegoaldean dago.
Lurralde laua da (473 m Bellefontaine mendiak, gainik garaienak). Ohio (Mississippi ibaiaren adarra) eta Scioto ibaiak igarotzen dira Ohio estatutik. Klima kontinental hezea du.

## Biztanleak

Biztanle gehienak hirietan bizi dira; erlijioz protestanteak dira.

## Ekonomia

Ekonomia jarduera nagusiak industria eta nekazaritza dira. Industrian, autoak, pneumatikoak (Firestone, Goodyear...), laborantzarako makinak, makina elektronikoak eta itsasontziak egiten dira, besteak beste. Burdin olek eta petrolio findegiek ere garrantzi handia dute.
Ohioko industriaren garapenean zer ikusi zuzena izan dute aurkitu diren energia iturriek (ikatza, petrolioa eta gas naturala bertan ateratzen dira), eta komunikabide sare onak. Nekazaritza oso aurreratua du. Laborantzarako lurrik emankorrenak ipar-mendebaldean ditu; garia, artoa, tabakoa, soja eta mahatsa lantzen dira, batez ere; abeltzaintzan, berriz, ardiak, behiak eta txerriak.

## Ohiotar ospetsuak

* Zane Grey (1872-1939), idazlea.
* Clark Gable (1901-1960), aktorea.
* Paul Newman (1925-2008), aktorea.
* Toni Morrison (1931-), idazlea.
* Harvey Pekar (1939-), komikigilea.
* Edwin Moses (1955-), atleta.

## Ikus, gainera

* Amerikako Laku Handiak

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Ohioko estatuaren webgune ofiziala
* Datuak: Q1397
* Multimedia: Ohio / Q1397

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
# Ohiko egostea

Ohiko egoste teknika ur, salda, esne edo likido baten irakinaldiari esker osagaia egosteari esaten zaio.
Gure etxeetan, hau da gehien erabili den egosketa mota . Ohiko egoste teknikak, hiru ataletan banatzen dira. Likido hotzetik, nahiz likido irakinetik abiatutakoak eta Ingeles erara eginikoak.

### Likido hotzetik abiatutako prestaketak.

* Ur edo salda + egosteko osagai nagusia+ lagungarri zaporetsuak.
* Likido hotzetatik abiatuko da, osagaien zaporea likidoan amaitzea nahi denean. Saldak edo infusioak egiterakoan. Kasu hauetan amaieran gatzatu behar da.
* Jaki edo osagaia edo honen zati bat, egostean desegiterik, puskatzerik edo zatitzerik nahi ez denean. Odolkiak, mondejuak, txorizoa, arrautza, abakandoa, txangurroa, buia, patata. Kasu hauetan bai aldez aurretik gatzatu behar da.
* Eragin fisikoetatik osagaia egostean fekula hobeto askatzea nahi denean. Patatak adibidez, kasu honetan ere hasieran gatzatu behar da.
* Egostean usain gogorreko haragien lurrina leundu nahi denean.Txerri hankak, txahal muturrak, tripakiak, mingaina.....Hasieran gazitu.

#### Hainbat aholku

    Likido edo salda kantitatea ondo neurtu, gehiegi izan ez dezan. Likido gutxi jarriz gero, errazago konpon edo zuzen baitaiteke. Irakina beti su baxuan egin. Denborak ez dira finkoak izango eta osagaia momenturo aztertu, egina dagoen edo ez jakiteko.

### Likidido irakinetik abiatutako prestaketak

* Irakiten dagoen likidoa + gatza+ osagaiak nagusia+ lagungarriak aukeran.
* Osagai nagusiaren zaporea gorde edo hobetzea nahi denean. Arraiak eta haragiak orokorrean.Legatza, oilaskoa.
* Egosketa denborak ongi kontrolatu eta gehiegi egiterik nahi ez denean. Arroza, pasta, barazkiak.
* Eragin fisikoengatik ur berotatik abiatuta hobeto egosten denean. Garbantzuak.

#### Hainbat oholku

Zaporea osagaiak mantentzea nahi bada, likido kantitate txikia erabili.
Kasu batzuetan likido kantitatea zehatz neurtu behar da. Kasu, arrozak.
Denbora oso ondo neurtzea inportantea da.

### Ingeles erara eginiko egoste teknika (Ingeles-erara egosi)

Irakiten dagoen gatzatutako uretan, osagaia egostea, eta hau puntuan dagoenean, kolpetik ur hotzetan, egosketa moztea.
* Irakiten ari den ura + gatza + osagai nagusia + freskatzea.
* Akats gutxi onartzen eta ezaugarri organoleptikoak azkar galtzen dituzten osagaientzako erabiltzen da.
* Barazkiak bereziki eta hauetan gehien zaindu beharrekoak, kolore berdekoak.
* Lekak, azak, ziazerbak, eskarola, zerbak....
* Itsaskietan edo, entsaladetarako pasta edo arrozekin ere erabiltzen da.

#### Hainbat aholku

Ur irakinari, litroko 15 g gatz gehitu. Nahi izatera azukre pittin bat ere gehitzerik dago.
Barazkia gehitzean, urak irakina gal ez dezan saiatu, horretarako barazkia poliki-poliki gehitu.
Barazkia, ur irakinetan sartutakoan, lehen minututan mugitu eta ziurtatu uretan ongi murgilduta dagoela.
Ez jarri taparik.

## Ikus gainera

Sukaldaritza_liburua/Teknikak

## Kanpo estekak

gastronomiavasca.net/eu/gastro
# Naundorf (Saxonia)

Naundorf Alemaniako udalerria da. Saxonia estatuan kokatuta dago, [[Nordsachsen (barrutia)|Nordsachsen]] barrutian. 2014an 2.361 biztanle zituen 36,89 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q16060
* Multimedia: Naundorf (Sachsen) / Q16060
# Naumburg

Naumburg honako udalerrietako bat izan daiteke:
* Naumburg (Saale)
* Naumburg (Hesse)
# Naumburg (Hesse)

Naumburg Alemaniako udalerria da. Hessen estatuan dago, [[Kassel (barrutia)|Kassel]] barrutian. 2014an 5.156 biztanle zituen 66,29 kilometro koadrotan banatuta.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q641014
* Multimedia: Naumburg (Hesse) / Q641014
# Naupaktos

Naupaktos (grezieraz: Ναύπακτος; antzinako grezieraz: Έπαχτος; latinez: Naupactus; italieraz: Lepanto) Greziako hiria da, Korintoko golkoan. Izen bereko golkoan, itsas armada turkiarraren edo otomandarren eta Liga Saindua osatzen zutenen (Vatikanoko lurraldeak, Espainiako koroa, Venezia) arteko gerra gertatu zen 1571n. Joan Austriakoak, Ligako itsas armadako buruzagiak, kristauen garaipena lortu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. 157. araua: Europako hiriak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q782278
* Multimedia: Nafpaktos / Q782278
# Naumannita

Naumannita sulfuro motako minerala da.

## Ezaugarriak

Naumannita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Ag2Se}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Naumannite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Naunheim

Naunheim Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, [[Mayen-Koblentza (barrutia)|Mayen-Koblentza]] barrutian. 2014an 446 biztanle zituen 6,13 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q565346
* Multimedia: Naunheim / Q565346
# Naunhof

Naunhof Alemaniako hiri-udalerri bat da, Saxonia estatuan. Azken zentsuaren arabera 8.839 biztanle zituen, 39,72 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10771
* Multimedia: Naunhof / Q10771
# Nauort

Nauort Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, [[Westerwald barrutia|Westerwald]] barrutian. 2014an 2.251 biztanle zituen 6,42 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q662193
* Multimedia: Nauort / Q662193
# Naumburg (Saale)

Naumburg Alemaniako udalerria da. Saxonia-Anhalt estatuan dago, [[Burgenland barrutia|Burgenland]] barrutian. 2014an 32.804 biztanle zituen 129,9 kilometro koadrotan banatuta.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q15986
* Multimedia: Naumburg (Saale) / Q15986
# Nauna, nauna jin

Nauna, nauna jin (euskara batuan Nahi al dun, nahi al dun etorri?) Aita Donostiak Nafarroako Zugarramurdi udalerriko Frantzisko Ramon Zugarramurdi eta Luzaide udalerriko Joan Pedro Erbiti jaunengandik jaso zuen abesti herrikoia da. Egile ezezagunekoa da.
2004ko irailean Hiru Truku taldeak Azkarateko Katarain estudioan grabatu eta urte bereko azaroan bere Nafarroako kantu zaharrak diskoan kaleratu zuen.

## Hitzak

Nauna, nauna jin prin eta xarmanta nerekilan baratzera promenatzera? Bilduren tinagu ensaladeriak, artitxoak eta piper berdiak. Biba, biba, arno huna eta amodio, gauak eta egunak diraino.
Gorte egin dirot, blonda xarmant bati, sekula izanen dudanez ez dakit. Bai, bai, izanen dut zernahi gostarik, dugun edan arno hun huntarik, Biba, biba arno huna eta amodio, gauak eta egunak diraino.

## Kanpo estekak

* Hiru Trukuren "Nauna, nauna jin" abestiaren bertsio osoa hemen entzungai. 1:52 minutu.
* Datuak: Q12264733
# Oleiros (Ribeira)

Oleiros, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Ribeira udalerrian dagoen parrokia bat da, Coruñako probintzian. 2018ko erroldaren arabera 967 biztanle zituen.
* Datuak: Q11168662
* Multimedia: Oleiros, Ribeira / Q11168662
# Oleggio

Oleggio Italiako udalerri bat da. Novarako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 14.215 biztanle ditu, 37,79 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Oleggiok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bellinzago Novarese Marano Ticino Mezzomerico Vaprio d'Agogna Momo Vizzola Ticino Lonate Pozzolo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22529
* Multimedia: Oleggio / Q22529
# Oleggio Castello

Oleggio Castello Italiako udalerri bat da. Novarako probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. 2.214 biztanle ditu, 5,94 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Oleggio Castellok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Arona Gattico-Veruno $^{(en)}$ Paruzzaro Comignago

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22533
* Multimedia: Oleggio Castello / Q22533
# Oleguer apezpikuaren hilobia

Oleguer apezpikuaren hilobia Bartzelonako gotzain Oleguer Bonestruga izan zenaren hilobia da, 1137an hil zen gotzaina; bere gorpu ustelgabea hilobi-kutxa batean gorde zen, eta 15. mendean, gotzainaren eskultura etzana gehitu zitzaion; monumentu osoago bat gehitu zelarik 17. mendean. Hilobia Bartzelonako katedraleko Sakramentu Santuaren kaperan dago.
Oleguerren eskultura etzana Pere Sangladaren lana da, estilo gotikoan 1406an egina.
Oleguer 1676an kanonizatu zuten, eta data hori igarotakoan egin ziren hilobi monumentalaren gaiberako parteak, estilo barroko katalanekoak, Francesc Grau eta Domènec Rovira II.ak eginak. Oleguerren kanonizazioa gertatu zelarik, 1675ean Bartzelonako katedraleko areto nagusia ere birmoldatu zenean egin zen lan hori.

## Erreferentziak

* ↑ Joan Ramón Triadó: Memòria del barroc. Edicions Comgràfic, S.A,2008, pp.42-43

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20103724
# Oleiros

Oleiros Galiziako kostaldean eta A Coruñako probintziako erdialdean dagoen udalerria da, 2004an 20.671 biztanle zituena eta A Coruñako eskualdean bigarren populatuena dena hiriburuaren ostean.
Rias Mediaseko ingurune naturalean kokatuta dago, Betanzoseko itsasadarraren hegoaldean.
9 parrokia ditu eta udalerriaren hiriburua Oleiros bertan dago kokatuta.

## Geografia

Mugakideak iparraldean Betanzoseko itsasadarra, ekialdean Sada eta Bergondo, hegoaldean Cambre eta Culleredo eta mendebaldean A Coruña ditu.

## Banaketa administratiboa eta parrokiak

Oleiroseko udalerriak dituen 9 parrokiak hauek dira:
* Dorneda
* Dexo
* Iñas
* Lians
* Maianca
* Nos
* Oleiros
* Perillo
* Serantes

## Jaiak eta ospakizunak

Oleirosko udalak hainbat jaiegun eta ospakizun antolatzen ditu urte osoan zehar. Eztiaren Jaia Perilloko udal merkatuan ospatzen da udazken osoan zehar. Das Merendiñasko Erromeria Santa Cruzko Dorreen parkean ospatzen da eta udaleko pertsona nagusiak omentzen ditu. Santa Cruzko Aste Kulturala abuztuko aste batean ospatzen da eta kirol, kultura, sukaldaritza, aisialdi eta bestelako ekitaldiak izan ohi dira.
Alfaroleiros ospakizuna abuztuaren 4tik abuztuaren 8ra antolatzen da, eta buztin artisautzako jarduera tradizionalaren erakustokia izaten da.
Parrokia ezberdinek Ekainetik Irailera aie ezberdinak ospatzen dituzte.
* Ekainean
       11 - 13, San Antonio (Dexo)
       26 - 27, San Paio (Montrove)
       26 - 29, San Pedro (Nos)
* Uztailean:
       1 - 5, El Rosario (Dorneda)
       16 - 18, El Carmen y la fiesta del Mar (Mera)
       24 - 26, Santa Ana (Mera)
       30 - 1, Sagrado Corazón (O Carballo)
* Abuztuan:
       5 - 8, El Carmen (Lorbé)
       13, El Santísimo (Breixo)
       14, Santa María (Oleiros)
       21 - 25, El Santísimo (Santa Cruz)
       27 - 31, El Santísimo (Iñás)
* Irailean:
       3 - 5, Santa María de la Cabeza (Perillo)

## Ikus, gainera

* Coruñako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Galizieraz) | (Gaztelaniaz) Oleirosko udalaren webgune ofiziala
* Datuak: Q688611
* Multimedia: Oleiros, Spain / Q688611
# Oleh Omeltxuk

Oleh Petrovych Omelchuk (ukraineraz: Олег Петрович Омельчук ; 1983ko ekainaren 7a) ukrainako kirol-tiratzailea da, eta gizonezkoen 10m-ko aire pistolan eta 0 metroko pistolap roban leihatzen da. Europako txapelketetan 7 domina ditu, horietatik 3 urrezkoak. Munduko Txapelketetan berriz, brontzeko domina lortu zuen 2018an, Europako Jokoetan zilarra 2019an Minsk-en eta 2021eko uztailaren 27an, 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan (Tokio) Oleh Omelchuk eta Olena Kostevychek brontzezko domina irabazi zuten 10 m aireko pistolan taldeka. Lau Olinpiar Jokoetan hartu du parte.

## Nazioarteko emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| Munduko Txapelketa ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2018 | Changwon Hego Korea | 03 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| Europako Txapelketa ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2011 | Brescia Italia | 03 ! | 10 metro aire pistola |
| 2013 | Odense Danimarka | 03 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| 2014 | Mosku Errusia | 01 ! | 10 metro aire pistola |
| 2016 | Győr Hungaria | 02 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| 2018 | Győr Hungaria | 03 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| 2019 | Osijek Kroazia | 01 ! | 10 metro aire pistola - Talde mistoan |
| 2021 | Osijek Kroazia | 01 ! | 50 metro pistola |
| Europako Jokoak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Kategoria |
| 2019 | Minsk Bielorrusia | 02 ! | 10 metro aire pistola |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5475999
* Multimedia: Oleh Omelchuk / Q5475999
# Olekminskita

Olekminskita karbonato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Olekminskita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Sr(Sr,Ca,Ba)(CO3)2}}$. Sistema trigonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Olekminskite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Oleksandr Bondar (jauzilaria)

Oleksandr Ihorovitx Bondar, errusieraz Олександр Ігорович Бондарь, (Luhansk (Ukraina), 1993ko urriaren 25a) jauzietan lehiatzen den Ukrainan jaiotako kirolari errusiarra da. 2012ko Udako Olinpiar Jokoetan, Londres 2012an, Ukraina ordezkatzen hartu zuen parte.

## Olinpiar Jokoak

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), 10 m-ko plataforma sinkronizatuan, brontzezkoa lortu zuen, ROC ordezkatzen, Viktor Minibaev herrikidearekin batera, Tom Daley / Matty Lee britainiar bikotearen (urrezkoa) eta Cao Yuan / Chen Aisen Txinakoaren atzetik (brontzezkoa). Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 02 ! | 10 m-ko plataforma sinkronizatua, gizonezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ «Oleksandr Bondar» olympedia.org 2021-10-30ean begiratua. (Ingelesez)
* ↑ "Oleksandr Bondar" Olympics.com 2021-10-30ean begiratua (Gaztelaniaz)
* ↑ jauziak 10 m-ko plataforma sinkronizatua, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1283037
# Olejníkov

Olejníkov Eslovakiako udalerri bat da, Sabinoveko barrutian kokatuta. 44,46 km²ko azalera du eta 472 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1454. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q1078665
* Multimedia: Olejníkov / Q1078665
# Onddo haluzinogeno

Onddo haluzinogenoak, halaber onddo psilozibioak deituak, substantzia psikoaktiboak, hala nola psilozibina, psilozina eta baeozistina dituzten onddoak dira. Hasieran, psilozinara metabolizatutakoaren kasuan, 5-HT2A serotoninaren eta 5-HT1A serotoninaren hartzaileetan agonista partzial gisa jarduten du garunean.
Gizateriak erabilitako lehen drogetako bat izan ziren. Aurkikuntza arkeologikoek erakusten dutenez, jada k.a. 1600. urtean, Indian Amanita muscaria espeziea kontsumitzen zuten. Onddo hauek Somarekin eta Haomarekin (indo-irandar kulturetako hilezkortasunaren droga sakratuekin), greziar mitoen anbrosiarekin, greziar eleusistar misterioetako praktikekin, eta baita (gutxiengoan) kristautasunaren jatorriaren zenbait praktikekin ere lotu izan dituzte. Siberiako tribu nomadek ere erabiltzen zituzten, herri-erritoetan. Tribu hauek onddoen efektu haluzinogenoen erantzule ziren alkaloideen metabolismoari buruzko zerbait ezagutzen zuten, gernua edanez gero, ondorioak luza zitezkeenak.
Mundu Berrian espainiarrak iritsi aurretik Psilocybe generoko aleak erabiltzen zituzten. Mexikoko eta Erdialdeko Amerikako "onddo magikoak" eragin psikoaktiboak dituen beste edozein landarek baino giza erabilerako historia luzeagoa du.
Substantzia horiek dituzten hainbat genero eta 200 espezie baino gehiago daude. Generoak honako hauek dira, besteak beste: Agrocybe, Conocybe, Copelandia, Galerina, Gerronema, Gymnopilus, Hypholoma, Inocybe, Mycena, Panaeolus, Pluteus eta, batez ere, Psilocybe, substantzia horiek dituzten espezie gehienak genero horretakoak baitira. Batzuek droga alternatibo gisa erabiltzen dituzte. Erabiltzerakoan, kontuz ibili behar da perretxiko pozoitsuekin ez nahasteko.
Oro har, psilozibina duten onddo-espezieek espora ilunak eta orriak dituzte, eta belardietan eta baso subtropikal eta tropikaletan hazten dira, oro har humusean eta landare-detrituetan aberatsak diren lurzoruetan.

## Erreferentziak

* ↑ Kuhn, C.; Swartzwelder, S., Wilson, W.. (1998/2003). Buzzed: The Straight Facts about the Most Used and Abused Drugs from Alcohol to Ecstasy. W. W. Norton & Company Inc., 83 or. ISBN 0-393-32493-1..
* 1 2 (Gaztelaniaz) López-Muñoz, Francisco; González, Cecilio Álamo. (2007). Historia de la psicofarmacología. Ed. Médica Panamericana ISBN 9788479034566..
* ↑ (Ingelesez) F.J., Carod-Artal. «Hallucinogenic drugs in pre-Columbian Mesoamerican cultures» Neurology 30 (1): 42–49. doi:10.1016/j.nrleng.2011.07.010. ISSN 2173-5808..
* ↑ Wurst, M., Kysilka, R., Flieger M.. (2002). «Psychoactive tryptamines from Basidiomycetes» Folia Microbiológica 47 (1): 3–27. doi:10.1007/BF02818560. PMID 11980266..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q336358
* Multimedia: Psilocybin mushrooms / Q336358
# Onddo hankaeder

Onddo hankaederra (Caloboletus calopus) Boletaceae familiako perretxikoa da. Bere izena, bai zientifikoa zein euskarazkoa, grezieratik dator: καλος ("ederra") eta πους ("hanka"), bere hanka politari erreferentzia eginez. Onddo itxurosoa den arren, oso zapore mingotsa dauka eta ez da jangarritzat hartzen.
Sinonimoak: Suillus calopus, Boletus calopus, Dictyopus calopus, Suillus terreus, Tubiporus calopus.

## Morfologia

Txapelak 5 eta 12 zentimetro inguruko diametroa dauka. Kolore hori-berdekarakoa da gainetik, eta printza oliba edo arre oso argiak ere badauzka. Txikitan puxika itxurakoa da, gero ganbila eta azkenean ia laua izan daiteke.
Hodi mehe eta atxikiak dauzka, kolore hori argikoak. Ukitutakoan urdin kolorea hartzen dute.
Hankaren luzera 5-15 zentimetrokoa da. Sendoa eta betea da, eta oinarrian lodiagoa. Goialdean hori bizia da, eta oinarrian gorria. Tartean sareta gorri batez estalita dago.
Mami trinkoa dauka, zuri-horixka. Atzamarrarekin sakatzean urdindu egiten da.

## Ekologia

Uztailetik abendura sortzen da, hostoerorkorren basoetan (gehien bat harizti eta urkidietan), lurzoru kaltzikoletan.

## Gastronomia

Onddo hau ez da jangarria, alde batetik oso mikatza delako, eta bestetik toxikoa dela susmatzen delako.

### Banaketa eremua

Kanada, Ameriketako Estatu Batuak, Mexiko, Honduras, Europa, Errusia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Japonia, Vietnam, Australia.

## Galeria

* Onddo hankaederrak.
* Honddo hankaederra.
* Boletus calopus azpitik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ Caloboletus calopus: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Boletus calopus Errotari mikologia elkartearen webgunean
* (Ingelesez) Boletus calopus Mycobank-en
* Datuak: Q29784429
* Multimedia: Caloboletus calopus / Q29784429
* Espezieak: Caloboletus calopus
# Onddo hodei

Onddo hodeia, leherketa erraldoi batek eragindako ke, su eta hondakinez osatutako onddo itxurako hodeia da. Nagusiki, jendeak leherketa nuklearrekin lotzen dituen arren, kasu hauetan onddo nuklearra deitzen zaie, neurri horietako beste motako leherketek ere hodei hau sor dezakete, tartean Naturan berez sorturiko leherketek. Sumendi leherketek edota Lurraren aurka talka egindako meteoroak edo kometak bezalako gorputz espazial txikiek ere onddo hodeiak sor ditzakete.
Onddo hodeiak lurzorutik hurbil dentsitate txikiko gas masa handi bat agertzean sortzen dira, Rayleigh-Taylor ezegonkortasuna eraginez. Gasen masa arin goratzen denez, hodeiaren gainaldean beren ardatzen inguruan bortizki bira egiten duten zurrunbiloak sortzen dira, hauek behealdeko ke eta hondakinak zutabea gorantz zurrupatzen dute, "enbor" bat sortuz. Gas masak jada bere inguruko aireak bezainbesteko dentsitaterik ez duen garaiera batera iritsi eta norabide guztietara hedatuko da. Hondakinek aldiz, lurzorutik zurrupatuak eta garaiera handietara goratuak, barreiatuak eta azkenean eroriz bukatuko dute.
Inoiz argazkirik ateratzea lortu izan den onddo hodei handienak Shoemaker-Levy 9 kometak Jupiter planetaren aurka talka egin zuenekoa izan ziren, horietako batzuk laino geruzetatik ehundaka kilometrora goratu ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q216938
* Multimedia: Mushroom clouds / Q216938