# Ibarre (Donaixti-Ibarre)

Ibarre Donaixti-Ibarre udalerriko herri bat da, Nafarroa Behereko Oztibarre eskualdean. Herri honek 1841 arte aparteko udalerria osatu zuen.
Herritarrei "ibartar" deitzen zaie. Donibane Garazi herrialdeburura 22 km daude.

## Izenaz

Dokumentazio historikoan leku-izen hau forma desberdinetan agertzen da: Nostre-Done d'Ibarre (1472an Okzitaniako Bastidaxarreko notarioen idazkietan) eta Ibarren (1513an Iruñeko tituluetan).
Etimologia argikoa, hainbeste "ibar" daude Euskal Herrian, tartean Ibarra udalerri gipuzkoarra, zeinekin jentilizioa konpartitzen duen; baita erabat homonimoa den Bardozeko Ibarre auzoa ere. Orozkoko Ibarra auzoaren izena "Iberre" ahoskatzen dute bertakoek. Ibar osoaren (Oztibarreren) izenaren sorreran zerikusia izan zezakeela irizten dio Orpustanek.

## Geografia
### Kokapena

Nafarroa Behereko Oztibarren, Hoztako Ur Handiaren ibilbidean dago, errekari izena ematen dion herriaren eta Bunuzeko Plazagaina auzoan urak Biduzen isurtzen duen lekuaren artean. Beraz, Hozta du hego/hego-ekialdean, Donaixti udalburua ekialdean, Bunuze iparraldean eta Ibarrola ipar/ipar-mendebaldean.
Aipatu herri guztiak oztibartarrak dira.

### Auzoak

Herri kasko txikiaz gain hainbeste auzo sakabanatuk osatuta dago; haietako batzuk aipatuko ditugu "Eraikin eta monumentu historikoak" atalean, aspaldiko etxe nobleen izen berberak eramaten dituztelako gaur egun ere.

### Orografia

Herria 257 metrotan dago eta altuera baxuenak Bunuzerekiko mugan, erreka beherantz segituta, ematen dira (200 m baino baxuagoak). Aldiz, ingurumarian mendi nabarmen batzuk daude, erdibidean dagoen Hoztako Ur Handiaren bi aldeetan:
* Ibarrolarekiko muga lehen Munhogaine (543 m) dago eta hortik hego-mendebalderantz joanda, bi herri hauek Hoztarekin biltzen diren lekuan Nethe (764 m). oso gutxirengatik herriko punturik altuena da.
* Ia altuera berbera du Othamonhok (762 m), herritik hego-ekialdean, Ibarre-Donaixti-Hozta biltzeko gunea dena.

## Demografia

1412-1413ko erroldan 5 etxerekin ageri da (Donaixti daturik gabea da) eta 1551ekoan 13 etxe zituen.

### Fusioa baino lehen

1841eko fusioaren aurreko datuak:
| | 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 |
| Ibarre | 148 | 168 | 173 | 160 | 176 | 146 |
Iturria : http://cassini.ehess.fr
Fusioaren osteko udalerriaren datuak jakiteko, ikus Donaixti-Ibarre.

## Errepideak

Donaixti udalerriko buruarekin konparatuta historia handiagokoa bada ere, garraio aldetik aspalditik bide bazterrean dagoen herritzat jo daiteke; Nafarroa Beherea eta Zuberoa lotzen dituen D 918, garai bateko RN-618 ospetsuaren zatia ez da bertatik pasatzen. D 168 errepide honetatik atera eta herritik hurbil (beheko aldetik, erreka kontrako ibilbidean segituz), Hoztarako bidean. Hortik segituta posible da -errepide oso estua bada ere- Garaziko Hergaraiko herrietara heltzea.
Bestela, Donaixtira joateko bada D 68 izenekoa.

## Historia

* Parrokia 1350etik aipatuta dago eta Donaixtikoa baino zaharragoa da, beraz.
* Mixel Garikoitzen jaiotetxea (eta abizenari jatorria ematen diona) den Garaikoetxean Sabin Aranaren gorpua Franco garaian gorde zela esan izan da, beste hainbat espekulazioren artean; zati bat baino ez ei zen horra eraman. Herritik mendebaldean dago, Nethe mendirako bide malkartsuan.

### Udalerri-historia

* 1841 urtera arte herri honek udalerri propioa izan zuen. Urte horretan Donaixtirekin fusionatu zen; harrezkero Donaixti-Ibarreren barruan dago.
2004an onartutako udalerriko armarrian herri honi erreferentzia egiten dion elementua hauxe da: goiko ezkerraldeko gurutzedun bihotzak Mixel Garikoitzek Betharramgo Jesus Bihotz Sakratuen Elkartea sortu zuela gogorarazten du; besteetan leku guztietan dauden mendiak, ibaia (Biduze hain justu) eta abeltzaintza eta ehiza irudikatzen dituztenak.

## Eraikin eta monumentu historikoak

* "Jauregi" edo etxe noble nagusia Saint Jayme (euskaraz Donaikia edo Senimenea) da; Oxoa de Saint Jayme Rokabrunako gazteluko nagusia zela agertzen da 1400ean. Donaikiko kaperan, Saint Jaime etxeari atxikia, Done Jakue nagusiaren margo polikromatua ikus daiteke; Done Jakue bideko geldiunetakoa zen. Herriaren iparraldean dago etxetalde hau, Bunuzerekiko mugatik hurbil.
* XVIII. mendean Saint Jayme familia Ametzaga, herriko beste jauregi baten jabe dira. 1350etik dokumentazioan aipatua da. Herritik ipar-ekialdean dago, Hoztako Ur Handiaren beste aldean.
* Ibarbeheti Iholdiko Olce familiarena zen XVII. mendean. Ibargoitia izeneko etxea ere dago, herrira igotzen den tokiko errepidea bide nagusitik aldendu eta berehala.
* Ordokia etxaldea 1350etik dokumentatuta dago ("Ordokigoien"); Mixel Garikoitzen amaren jaiotetxea da. Herriaren ia parez pare dago baina errekaren beste aldean, Othamonho mendiaren lehen aldapak hasten direnean.
* Etxeparea etxaldea 1412tik aiopatuta dugu, casa mayor izenarekin.
* Amabirjinaren Asuntzioko kapera XV. mendekoa da.

## Kultura eta hezkuntza

* Mixel Garikoitzen kaperan erromeria egiten da irailaren lehen asteazkenean. Zuberoako San Antonira ere egiten da herri honetatik erromesaldia.

## Ekonomia

Nekazaritza eta abeltzaintza izan dira herritar gehienen lanbideak.

## Ibartarrak

* Janbattit Etxeberri Almanaka delako argitalpenaren bultzatzailea.
* Mixel Garikoitz (1797—1863) apaiza eta santua.

## Ikus, gainera

* Donaixti
* Donaixti-Ibarre
* Ibarra
* Lopez (XVIII. mendea)

## Erreferentziak

* ↑ Ibarre Patxi Salaberriren "Nafarroa Behereko herrien izenak" lanean: 197/198. or.
* ↑ Aranaren gorpuarekin gertatu zena azaltzen duen web orria.
* ↑ Iñaki Anasagasti gai berberaz.
* ↑ Ipar Euskal Herriko armarriei buruzko webgunea.
* ↑ Etxaldeaz Kultura Ministerioko inbentarioan.
* ↑ Informazioa Kultura Ministerioko inbentarioan.
* ↑ Kaperaz datuak.
* ↑ Ametzaga Kultura Ministerioko Inbentarioan.
* ↑ Ordokia Kultura Ministerioko Inbentarioan.
* ↑ Etxeparea aipatu inbentarioan.
* ↑ Kapera aipatu inbentarioan.
* ↑ Piarres Lafittek Etxeberriz.

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Kanbo aldeko San Mixel Garikoitz parrokiako webgunea.
* Datuak: Q3147397
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Ibarre (Donaixti-Ibarre)