# Manila

Manila (tagaloz: Maynilà, majˈnilaʔ ahoskatua) Filipinetako hiriburua da eta Manila Metropolia osatzen duten 17 udalerrietako bat. Luzon uharteko ekialdean kokatua, 19 milioi biztanle ditu metropoliko erdiguneak. 2009an, munduko 11. metropoli-gune handiena zen eta 5. jendetsuena.
Manila, luze-zabal 38,55 km$^2$ izanik, Filipinetako bigarren hiri jendetsuena da, 1.660.714 biztanle baititu. Handik hurbil, Quezon Hiria —antzina hiriburu izan zen— jendetsuena da. Hala ere, Manila Metropoliak 10 milioi biztanletik gora ditu eta Asia hego-ekialdeko bigarren gune jendetsuena da.
Hong Kong hiritik 950 km hego-ekialdera dago eta Singapurtik 2.400 km ipar-ekialdera. Pasig ibaiak hiria bitan zatitzen du.

## Historia

XIII. mendean, Manila herrixka gotortua zen, Pasig ertzeko merkataritza gunea. Aristokrazia malaiarentzat, herrixkaren izena Seludong/Selurung zen, Luzon uhartearen hego-mendebaldeko eskualdearen izen bera, bertako hiriburua zela iradokiz. Hala ere, bertako tagalog jendearen ahotan Maynilad zuen izena, eta izen horrexekin geroz eta ezagunagoa egin zen. Izenaren jatorria nila landarean dago, badiaren ertzean hazten den mangle loredun mota bat, xaboia egiteko erabilia eta herrixkako merkatugai nagusia.
1570ean, pirata portugaldarrek atzendua, Migel Lopez Legazpikoak merkataritza gune horren berri izan zuen eta bere aberkide Martin Goiti bidali zuen bertako garrantzi ekonomikoa ezagutzera. Espainiar Koroa ezartzea saiatu zen, baina bertako buruzagiak ez zuen onartu Espainiako errege-erreginen meneko izatea, nahiz eta merkataritza harreman askeen alde agertu. Konkistatzaileek gerra-ekintzatzat hartu zuten eta herriari eraso egin 1570eko ekainean. Goitik herria konkistatu ondoren, Lopez Legazpikoarengana itzuli zen tropekin. Horrela, Zumarragarrak gotorlekua eraikitzeko agindua 1571ko ekainaren 1ean eman zuen, eta Manila modernoaren lehen ipini.
Manila Espainiaren gobernu kolonialaren hiriburu bihurtu zen, Filipina Uharteak hiru mendez kontrolatu ziten garaian. 1762-1764 artean, Britainia Handiaren bi urteko kontrolpean ere Manila hiriburua izan zen. Hiriak merkataritza aldetik garrantzi handia izan zuen, Manila-Acapulco merkatari-itsasbidearen jomuga baitzen, salgaiak Mexiko eta Asia Hego-ekialdearen arteko garraio-puntua (Manilako galeoia). Itsasbide hau, itzulbidaia izenekoa, Andres Urdaneta ordiziarrak ezarri zuen, Migel Lopez Legazpikoaren ilobak.
1898an, Ameriketako Estatu Batuek agintea hartu zuten eta Filipinetako uhartedia 1946 arte kolonizatu zuten. Bigarren Mundu Gerran hiriaren gehiengoa suntsitua izan zen. Gerrako bigarren hiri suntsituena izan zen, Varsoviaren atzetik. 1948-1976 artean Manilak hiriburutza galdu zuen, Quezon Hiriaren mesedetan. 1976ean, hiriburu bihurtu zen berriz.

## Banaketa administratiboa

Hiria hamasei barruti geografikotan banatuta dago. Zortzi barruti Pasig ibaiaren iparraldean daude eta zortzi, hegoaldean.

## Klima

Datu klimatikoak (Manila, 1971-2000) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 29.5 | 30.5 | 32.1 | 33.5 | 33.2 | 32.2 | 31.1 | 30.6 | 30.9 | 30.9 | 30.7 | 29.7 | 31.2 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 26.5 | 27.2 | 28.5 | 29.9 | 30.0 | 29.2 | 28.5 | 28.1 | 28.2 | 28.2 | 27.1 | 26.2 | 28.1 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 18.5 | 20.8 | 25.9 | 26.2 | 26.7 | 26.2 | 25.8 | 25.5 | 25.5 | 25.5 | 24.9 | 23.9 | 24.6 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 19.0 | 7.9 | 11.1 | 21.4 | 165.2 | 265.0 | 419.6 | 486.1 | 330.3 | 270.9 | 129.3 | 75.4 | 2201.2 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 1.0 | 7.0 | 14.0 | 16.0 | 19.0 | 17.0 | 13.0 | 9.0 | 5.0 | 104 |
| Eguzki orduak | 186 | 196 | 248 | 270 | 217 | 180 | 180 | 155 | 150 | 186 | 180 | 186 | 2334 |
| Iturria (1): World Meteorological Organization ||||||||||||||
| Iturria (2): Hong Kong Observatory (eguzki orduak 1961-1990) ||||||||||||||

## Ekonomia

Garrantzi handiko merkataritza eta finantzagunea da. Halaber, aipagarri dira ehungintza, tabako industria eta margolaritza. Nazioarteko portua eta aireportua ditu.

## Ondasun nabariak

* Intramuros alde zaharra.
* San Agustin eliza (Filipinetako Eliza Barrokoak)
* Manila Jai Alai.

## Herri eta hiri senidetuak

Manila ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:
| Acapulco (Mexiko) Astana (Kazakhstan) Bangkok (Thailandia) Beijing (Txina) Bukarest (Errumania) Busan (Hego Korea) Cartagena de Indias (Kolonbia) Guam | Guangzhou (Txina) Haifa (Israel) Ho Chi Minh Hiria (Vietnam) Honolulu (Hawaii) (Ameriketako Estatu Batuak) Incheon (Hego Korea) Jakarta (Indonesia) Jersey City (New Jersey) (Ameriketako Estatu Batuak) Los Angeles (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak) | Lyon (Frantzia) Málaga (Espainia) Maui (Hawaii) (Ameriketako Estatu Batuak) Montreal (Kanada) Mosku (Errusia) New Delhi (India) Niza (Frantzia) Nursultan (Kazakhstan) | Osaka (Japonia) Sacramento (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak) San Frantzisko (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak) Santa Barbara (Kalifornia) (Ameriketako Estatu Batuak) Santiago de Cali (Kolonbia) Seberang Perai (Malaysia) Shanghai (Txina) | Sydney (Australia) Taichung (Taiwan) Taipei (Taiwan) (1966) Takatsuki (Japonia) Teheran (Iran) Winnipeg (Kanada) Yokohama (Japonia) |
Managua Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI; portugesez: União de Cidades Capitais Ibero-americanas) partaide da, 1982ko urriaren 12tik. Jarraian agertzen diren hiriekin senidetasun harremanak ditu:
| Andorra la Vella (Andorra) Asuncion (Paraguai) Bogota (Kolonbia) Brasilia (Brasil) Buenos Aires (Argentina) Caracas (Venezuela) | Davao Hiria (Filipinak) Guatemala Hiria (Guatemala) Habana (Kuba) La Paz (Bolivia) Lima (Peru) Lisboa (Portugal) | Madril (Espainia) Managua (Filipinak) Mexiko Hiria (Mexiko) Montevideo (Uruguai) Panama Hiria (Panama) Quito (Ekuador) | Rio de Janeiro (Brasil) San Jose (Costa Rica) San Juan de Puerto Rico (Puerto Rico) San Salvador (El Salvador) Santiago (Txile) Santo Domingo (Dominicar Errepublika) | Sucre (Bolivia) Tegucigalpa (Honduras) |

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-02-11).
* 1 2 Demographia World Urban Areas and Population Projections
* 1 2 Manila Hiriko Biztanleria.
* ↑ www.andresurdaneta.org
* ↑ World Weather Information Service - Manila. World Meteorological Organization (Noiz kontsultatua: January 13, 2013).
* ↑ Climatological Information for Manila, Philippines. Hong Kong Observatory.
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 City Government of Manila. Sister Cities of Manila. .
* ↑ Pekin Municipal Government. Sister Cities. .
* ↑ Allison Lopez. (2008-8-7). «Manila mayor flies to 'sister city' for Pekin Olympics» Philippine Daily Inquirer.
* ↑ Guangzhou Foreign Affairs Office. Guangzhou Sister Cities[via WaybackMachine.com. ].
* ↑ (Ingelesez) Sister Cities Inernational. (Noiz kontsultatua: 2018-07-23).
* ↑ Manila-Montreal Sister City Agreement Holds Potential for Better Cooperation. 2005-06-24.
* ↑ Ville de Nice. Villes jumelées avec la Ville de Nice. .
* 1 2 (Ingelesez) Sister Cities International. (Noiz kontsultatua: 2018-07-23).
* ↑ taipei.gov. The 45 Sister Cities of taipei. .
* ↑ (Ingelesez) Taipei City Council. (Noiz kontsultatua: 2018-07-20).
* ↑ Sister Cities. New Winnipeg.
* ↑ Yokohama Convention & Visitiors Bureau. Eight Cities/Six Ports: Yokohama's Sister Cities/Sister Ports. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas. (Noiz kontsultatua: 2018-07-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Portal web del Ayuntamiento de Madrid. (Noiz kontsultatua: 2018-07-19).

## Kanpo estekak

* Manilako Udalaren webgune ofiziala
* Datuak: Q1461
* Multimedia: Manila / Q1461