# Azken irtenbidea

Azken irtenbidea nazien terminologian juduen auziaren azken irtenbide gisa ezagutzen dena (alemanez: Endlösung der Judenfrage), Bigarren Mundu Gerran zehar Europako populazio juduaren genozidioa gauzatzeko Hirugarren Reicharen planaren izena da. «Juduen auziaren azken konponbidea» bere esku zeuden judu guztien hilketaren gako ofiziala izan zen, eta ez zen Europako kontinentera mugatu. Alemaniarrek okupatutako Europa osoan hasi zen genozidio politika planifikatu eta sistematiko hau, 1942ko urtarrilean buruzagi naziek Wannsee-ko Konferentzian prozedura eta geopolitika terminalen arabera formulatu zuten, Berlindik gertu. Honakoak Holokaustoa ekarri zuen, hau da, judu poloniarren %90 eta Europako biztanleria juduaren bi herenen hilketa.
Azken Konponbidea ekarri zuten erabakien izaera eta unea Holokaustoaren alderdi bat da, biziki ikertua eta eztabaidatua. Programak gerrako lehen 25 hilabeteetan zehar eboluzionatu zuen, "alemaniarren eskura zegoen azken judua erailtzeko" saiakerara iritsi arte. Christopher Browning-ek, Holokaustoan espezializatutako historialariak, idatzi zuen historialari gehienak ados daudela Azken Konponbidea ezin dela une zehatz batean hartutako erabaki bakar baten ondorio izan. Bere hitzetan, "Oro har, erabakiak hartzeko prozesua luzea eta gehikorra izan zela onartzen da".
1940an, Frantzia erori ondoren nazien esku, Adolf Eichmannek Madagaskar Plana asmatu zuen juduak Europatik Frantziako koloniara eramateko, baina plana bertan behera utzi zuten arrazoi logistikoengatik, batez ere, Gabonetako blokeoa zelako. Juduak Palestinara eta Siberiara deportatzeko aurretiazko planak ere izan ziren. 1941ean, Raul Hilbergek idatzi zuen, juduen hilketa masiboaren lehen fasean, hilketa-unitate mugikorrak biktimak jazartzen hasi ziren ekialdeko lurralde okupatuetan zehar; bigarren fasean, alemaniarrek okupatutako Europa osoan zehar hedatu zena, biktima juduak heriotzaren trenetan bidali zituzten, Azken Konponbidea sistematikoki aplikatzeko eraikitako akabatze eremu zentralizatuetara.

## Aurrekariak

1919ko irailean, Adolf Hitlerrek bere lehen dokumentu politikoa idatzi zuen, bertan “juduen auzia” Europako juduen erabateko mugiarazpenaren bidez konpondu behar zela adierazten zuen, eta ez modu emozionalean, pogromo edo antzeko metodoen bidez, baizik eta plangintza eraginkor baten bidez. Hitlerrentzat, “juduen gaia, nazismoaren funtsezko gaia zen”.
Judutasun europarraren segregazioa eta jazarpena hainbat etapatan gauzatu zen. Naziak boterera iritsi ondoren eta “Putsch de Röhm”-aren ondoren, 1934ko udan, naziek ezarritako arrazakeria legedi antisemitan amaitu zen, 1935eko irailaren 15ean onartutako Nurenbergeko Legeekin, Reicheko herritartasuna judu alemaniarrei ukatzen zietenak. Eta Odolaren Babeserako Lege batekin, judu alemaniarren eta juduak ez ziren alemaniarren arteko ezkontza misto oro debekatuz; pixkanaka, herritar gisa zituzten eskubide guztiak kenduz. 1938ko azaroaren 9 eta 10eko Boicots, “arianizazioa” eta pogromoak, Kristallnacht bezala ezagutzen direnak, 30.000 judu Sachsenhausen, Buchenwald eta Dachau kontzentrazio-esparruetara deportatuak izan zirenean.
Izuaren politikarekin juduen emigrazio-prozesua bizkortu nahi izan zen. Juduak Alemaniako gainerako gizartetik bereizi eta sistematikoki isolatu ziren, ondoren Alemaniatik ateratzera ere behartuz.
Alemaniak 1939an Polonia inbaditu ondoren, Bigarren Mundu Gerraren hasiera suposatu zuena, politika antisemitak plan zehatz bat garatu zuen europar juduak kontzentratzeko eta ondoren deuseztatzeko. Lehenik, ghettoak sortu zituzten Gobernu Orokorrean (erdialdeko eta ekialdeko Poloniako lurralde bat, non alemaniarrek gobernu bat sortu zuten) eta Warthegaun-en (Alemaniari atxikitako mendebaldeko Poloniako eremu bat). Poloniako eta Europa mendebaldeko juduak ghetto horietara deportatu zituzten.
Alemaniarrek 1941ean Sobietar Batasuna inbaditu ondoren, “Einsatzgruppen” delakoek judu komunitate osoei zuzendutako sarraski-operazioak hasi zituzten. Hau izan zen sarraski masiboa erabili zen lehen aldia, “juduen auzia” konpontzeko metodo bezala antolatua.
SS-ek (Schutzstaffel) laster antolatu zituzten ekipo mugikorren metodoak, batez ere fusilamenduak edo “kamioi-fantasma” izeneko gas-kamioiak, 1940an jada erabilitako 15 metodo ospitale psikiatriko jakin batzuetako gaixo mentalak akabatzeko. Baina “ezeraginkortzat” eta psikologikoki “zailtzat” jo zituzten exekutaileentzat.

## Planifikazioa eta irismena

1941eko uztailaren 31n, Reinhard Heydrichek, Reicheko Segurtasun Bulego Nagusiko komandanteak (Reichssicherheitshauptamt edo RSHA), Hermann Göringen agindu bat jaso zuen "juduen auziaren azken konponbide edo irtenbidea" prestatzeko. Adolf Eichmannen arabera, Heydrichek berak idatzi eta sinatzeko bakarrik aurkeztu zuen gutunean, Göringek, Alemaniaren eragin-eremuko juduen auziari buruzko «irtenbide globala» (Gesamtlösung) eskatu ondoren, honako agindu hau errepikatzen du: «atzerapenik gabe aurkez diezadala juduen arazoari eman nahi zaion azken konponbidea [Endlösung] gauzatzeko beharrezkoak diren antolaketa-, praktika- eta finantza-neurrien plan orokor bat».
1941eko udazkenean, Heinrich Himmlerrek, Europako judutasunaren zati handi bat suntsitzera eramango zuen plana sortu zuenak, Odilo Globocnik (SSen burua Lublin barrutirako) jeneralari Gobernu Orokorrean bizi ziren juduak sistematikoki hiltzeko plan bat aplikatzeko agindua eman zion. Aktion Reinhard izan zen Heydrichek operazioari emandako izena, zeina «azken irtenbidea» prestatzeaz arduratu zen eta partisano txekiarrek hilko zuten 1942ko maiatzean.
Hiru sarraski-eremu sortu ziren helburu horretarako Polonian, Aktion Reinharden zati gisa: Belzec, Sobibor eta Treblinka. 1942ko irailean egin ziren Zyklon B. gasaren bidez masako lehen sarraski-ekintzak.
1942ko urtarrilean, SSek sarraski-eremuetarako deportazioak hasi zituzten. «Ebakuazioa» (Aussiedlung, sarraskirako kode naziaren hitza) Warthengaun hasi zen eta Gobernu Orokorrean jarraitu zuen urte bereko martxoaren erdialdean. Exterminazio esparruetara iristean, familia juduak zuzenean gas-ganberetara bidaltzen zituzten. Globocnikeko laguntzailea, Hermann Höfle SSko komandantea, kontzentrazio eta sarraski-esparruetara deportazioak antolatzeaz arduratzen zen. 1942ko irailera arte, 310.000 pertsona deportatu zituzten Varsoviatik. Gerra-industriako fabriketako langileak ziren behin-behinean geratzen ziren bakarrak.
Wannseeko Konferentzia Reinhard Heydrichek 1942ko urtarrilaren 20an Gross Wannsee-n (Berlin) antolatu zuen, eta bertan Alemaniako gobernu naziko funtzionario talde batek eta SSetako hierarkek agintari desberdinen koordinazioa finkatu zuten "juduen auziaren azken konponbiderako", hau da, judu europarren sarraskirako. Europa osoa sakonki ikertzea aurreikusten zen hitzez hitz, mendebaldetik ekialdera eta iparraldetik hegoaldera abiatuz, juduen jatorria duten pertsona guztiak kontzentrazio eta sarraski esparruetara deportatzeko.
Bilera «azken konponbidearen» lehen eztabaida gisa nabarmentzen da, eta baita Bigarren Mundu Gerraren amaieran Aliatuek bileraren protokoloa bere horretan aurkitu zutelako eta beranduago Nurembergeko epaiketan beranduago erabili zirelako.
Geroago, Hitlerrek Himmlerri juduei buruzko egia nazien goi mailetan hedatzeko agindu zion. Holokaustoari buruzko egia erreala aitortzen den lehenengo diskurtsoari Posenen diskurtsoa esaten zaio. Gaur egun, Holokaustoa bezalako «azken konponbidearen» ondorioaz ari da; izan ere, ez da sakrifizio erritual bat, gizateriaren aurkako krimen bat baizik.
Auschwitz-Birkenaun, eremurik handienean, SSak 1942ko urtarrilean hasi ziren jendea gaseztatzen eraberritutako etxalde batean. 1942ko martxoaren 26tik aurrera juduen garraio ugari iristen ziren Auschwitzera, Eichmannek antolatuak, eta, beraz, bigarren etxalde bat eraberritu behar izan zen helburu berberetarako. 1942ko uztailean, Himmlerrek Birkenauko zelaia zabaltzea agindu zuen, 200.000 preso barneratzeko. Gainera, lau gas-ganbera eraiki zituen, bakoitza bere errausketa-labearekin.
Hoch-und Tiefbau AG Kattowitz enpresaren planen arabera, lau gas-ganberak eta errausketa-labeak 1943ko martxoaren 22tik ekainaren 25era bitartean hasi ziren funtzionatzen; gaseztatze-instalazioak eta errausketa-labeak Erfurteko J. A. Topf & Söhne enpresak egin zituen.
1942ko urrian, Himmlerrek judu guztiak Auschwitz edo Majdanekera eraman behar zirela agindu zuen.
Exekuzio masiboak 1944ko maiatzaren 8tik uztailaren 29ra bitartean gertatu ziren. Rudolf Hössek, Himmlerren aginduz, 400.000 judu hungariar baino gehiago gaseztatu behar zituen Auschwitzen. Egun jakin batzuetan 24.000 pertsona inguru hil zituzten, eta horietako asko aire zabaleko suteetan erre zituzten, errausketa-labeen ahalmen urria zela eta.
Naziek beste sarraski-eremu batzuk erabili zituzten juduak Polonian gaseztatzeko, besteak beste, Majdanek eta Chelmno. Majdaneken, «lan egiteko gai ez» ziren judu taldeak gaseztatu zituzten. Chelmnon, kamioiak erabili zituzten gaseztatzeko. Sistematikoki, naziek hiru milioi judu baino gehiago hil zituzten sarraski-esparruetan.
1961ean Jerusalemen egindako prozesuan, Eichmannek publikoki aitortu zuen Wannseeko Konferentzian «Europan bizi zen herri judu osoa akabatzeko metodo [eraginkorrenak] zorrotz aztertu zirela».
Bere osotasunean, azken konponbideak Europako judeitatearen sarraskia inplikatzen zuen, gasifikazioagatik, fusilamenduagatik eta masa-erailketako beste hainbat neurrirengatik. Sei milioi judu inguru hil ziren, hau da, 1939an zegoen judu europarraren bi heren.

## Garapena

«Juduen auzia» konpontzeko plan naziaren izen zifratua, Europako judu guztiak hilez. «Azken irtenbidea» politika nazien garapenaren urte askoren amaiera izan zen: Adolf Hitlerrek Europan juduen auziari irtenbidea emateko beharrari buruz idatzitako lehen idazkietatik, 30eko hamarkadan emigrazio masiboa eragiteko saiakera nazietatik eta gerraren lehen urteetan destino jakin batera deportazio kolektiboa egiteko planetik hasi eta 1941ean herri judua erabat akabatzeko erabakiraino.
Alemaniak Polonia inbaditu zuenean, Bigarren Mundu Gerrari hasiera emanez, 1.800.000 judu gehiago pasatu ziren nazien kontrolera. Hitlerrek ez zuen berehala sarraskia agindu. Horren ordez, Reich-aren barruan bizi ziren judu guztiak Lublin barrutiko Gobernu Orokorreko (Generalgouvernement) eremu berezi batera deportatzeko plan bat formulatu zen. Naziek Nisko eta Lublinen Plan hau praktikan jartzen saiatu ziren, baina ez zen inoiz zehaztu; izan ere, 1940ko udaberrian argi zegoen plan horrek ez zuela juduen arazoa konponduko, Polonian ez baitzegoen beharrezko lurralderik.
Ijitoen aurkako politikaren hurrengo fasea, 1940ko maiatzean sartua, Madagaskar Plana izan zen, judu europar guztiak ekialdeko Afrikako uharte horretako kolonia frantses batera deportatzeko proposamena. Hala ere, alemanak «Ingalaterrako batailan» garaituak izan ziren handik hilabete gutxira, eta, beraz, milioika pertsona itsasoz garraiatzeko ideia ezinezkoa bihurtu zen.
Naziek bere aurreko aliatua zen Sobietar Batasunari eraso zioten 1941eko ekainean. Einsatzgruppen izeneko sarraski-unitate mugikorrak, armada erregularrarekin, polizia-unitateekin eta tokiko kolaborazionistekin batera, judu sobietarren hilketa sistematikoarekin hasi ziren berehala. Hau izan zen sarraski masibo eta antolatua juduen auzia konpontzeko metodo gisa erabili zen lehen aldia.
Uztailean, Hermann Göringek «azken konponbiderako» prestaketak baimendu zituen. 1941eko amaieran eta 1942ko hasieran, naziek sarraski-eremuak ezarri zituzten, deportazioak hasi ziren eta masa-sarraskien metodoak hobetu zituzten. Gaseztapenaren lehen proba Auschwitzen egin zen 1941eko irailean, eta udazkenaren amaieran sarraski-zelaiak eraiki ziren Belzec eta Chelmnon. Sobibor, Treblinka, Majdanek eta Auschwitz sarraski-gune bihurtu ziren 1942ko udaberrian. Bitartean, 1941eko abenduaren 12an, Hitlerrek bere zirkulu intimoari eman zion sarraskia Europako judu guztiak "azken konponbidearen" planetan sartu arte hedatu zela.
1942ko urtarrilean, Wannseeko Konferentzian, Alemaniako gobernuko funtzionarioak eta SSetako hierarkak bildu ziren Europako judaismoaren erabateko sarraskia koordinatzeko. Une horretatik 1945ean gerra amaitu arte, «azken konponbidea» nazismoaren politika ofiziala izan zen.

## Ondorioak eta amaiera

Sektore batzuek diotenez, azken irtenbidea ez zen juduen sarraskia, baizik eta juduak Alemaniatik eta okupatutako herrialdeetatik eta Alemaniaren aliatuetatik deportatzea helburu zuen plana, epe luzera Madagaskarko uhartean estatu judu bat sortzea zekarrena, Frantziaren mende zegoen lurraldea eta une horietan biztanle gutxi zituena.
Nazien ustez, azken konponbideak ez zuen juduen hilketa sistematikoa esan nahi, Europako ekialderantz joatea baizik, eta 1941eko uztailaren 31ko gutuna bezalako dokumentuen berrinterpretazioan oinarritzen da. Gutun horretan, Hermann Göringek honako hau idatzi zion Reinhard Heydrichi:
1939ko Urtarrilaren 24ko Dekretuak agintzen dizun lana osatuz, juduen auzian ahalik eta irtenbiderik mesedegarrienera iristeko, emigrazioaren eta ebakuazioaren egungo inguruabarren arabera, honen bidez agintzen dizut Europan Alemaniak duen eragin-eremuaren barruan juduen arazoa erabat konpontzeko antolamendu eta izaera materialeko aurretiazko neurri guztiak har ditzazula... Gainera, neurri horiei buruzko proiektu integral bat aurkezteko eskatzen dizut, juduen arazoaren azken irtenbide desiratua betetzeko.
Martin Franz Luther, kantzelaritza naziko langilek eta Wannseeko konferentzian parte hartu zutenetako batek, 1942ko abuztuaren 21ean memorandum batean idatzi zuen:
Alemaniako politikaren printzipioa, juduen gaiari dagokionez, boterea hartu ondoren, bide guztietatik emigrazio judua sustatzea izan zen... Gaur egungo gerrak Europako juduen arazoa konpontzeko aukera eta betebeharra ematen dio Alemaniari... Führerraren zuzentarau horretan oinarrituta, juduak Alemaniatik ateratzen hasi dira. Egokia zen ekintza horietan gainerako herrialdeetako juduak sartzea, juduei buruzko neurriak ere hartu baitzituzten... Modu horretan ekialdera joandako juduen kopurua ez zen behar zen eskulana estaltzera iristen.
Hala ere, Holokaustoari buruzko gehiengoaren bertsioaren arabera, «ebakuazioa», «desplazamendua», «emigrazioa» edo «berrezarpena» bezalako terminoak sarraskia ezkutatzen saiatzen ziren eufemismoak ziren.
Holokaustoaren ukatzaileek arrazoi horiek eta beste batzuk ematen dituzte, jazarpenaren eta sarraskiaren existentzia ukatzen baitute, sionismoaren propaganda-bide bat dela eta juduen ustezko konspirazio bat dela.
Oro har, Azken Irtenbidearen azalpena edozein dela ere, sarraskiak 6 milioi hildako baino gehiago utzi zituen.

## Erreferentziak

* ↑ Breitman, Richard. (1992). The architect of genocide: Himmler and the final solution. University press of New England [for] Brandeis university press ISBN 978-0-87451-596-1. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).
* ↑ ʾArad, Yitzhak. (1999). Belzec, Sobibor, Treblinka: the operation Reinhard death camps. Indiana University press ISBN 978-0-253-21305-1. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).
* ↑ Aly, Götz; Cooper, Belinda; Brown, Allison; Aly, Götz. (1999). 'Final solution': Nazi population policy and the murder of the European Jews. Arnold ISBN 978-0-340-67757-5. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).
* ↑ Browning, Christopher R.. (2004). The origins of the Final Solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 - March 1942. University of Nebraska Press ISBN 978-0-8032-1327-2. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).
* ↑ Hilberg, Raul. (2003). The destruction of the European Jews. (3rd ed. argitaraldia) Yale University Press ISBN 978-0-300-09557-9. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).
* ↑ Cesarani, David, ed. (2002). The Final solution: origins and implementations. (Reprint. argitaraldia) Routledge ISBN 978-0-415-15232-7. (Noiz kontsultatua: 2024-05-03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q127013
* Multimedia: The Holocaust / Q127013