# Asteko egunen izenak

Asteko egunen izenak modu desberdinetan sortu izan dira kultura eta hizkuntza desberdinetan. Hizkuntza askotan, asteko zazpi egunei emandako izenak astronomia helenistikoko planeta klasikoen izenetatik eratortzen dira; planeta horiek, era berean, orduko jainkoak ere izendatzeko erabili ziren, Antzinaro Berantiarrean Erromatar Inperioak sartutako sistema izan zen hori. Beste hizkuntza batzuetan, asteko egunen izenak eskualdeko kulturako jainkoenak izaten dira. Kultura batzuetan astea igandean hasten da, beste batzuetan astelehenean. Zazpi eguneko astea kristautasunaren hasieran hartu zen, hebrear egutegitik abiatuta, eta erlijio berria hedatu ahala, erromatar ziklo nundinala pixkanaka ordezkatu zuen. Igandean, asteko lehen egun gisa geratu zen, Jaunaren Eguna zela jota, eta larunbat juduan, berriz, zazpigarrenean. Constantino enperadoreak zazpi eguneko astea hartu zuen 321. urtean ofizialki erabiltzeko, eta Eguzkiaren Eguna (dies Solis) legezko festa bihurtu zuen. ISO 8601 nazioarteko arauan, baina, astelehena da asteko lehen eguna, Euskal Herriko egutegietan ere bai.

## Euskarazko sistema

Euskarazko sistema oso bitxia da, ez dauka erlazio handirik bere inguruko hizkuntzenarekin. Batetik aspaldiko hiru eguneko astearen hondarrak sumatzen direlako (astelehena, astearte eta asteazkena), eta bestetik tradizio greko-erromanikoan ez bezala planetaren izenak erabiltzen ez direlako (bakar batzuk bai baina: martitzena, zapatua, ilen).
| Eguna | astelehena | asteartea | asteazkena | osteguna | ostirala | larunbata | igandea |
| Euskara batua | astelehena (asteko lehena) | asteartea ("asteko bitartekoa") | asteazkena ("asteko azkena") | osteguna (Ortzi/zeru eguna edo bortz-eguna (5.a) | ostirala (ikus Ortzi) | larunbata ("laugarren", "lagunen bilera") | igandea |
| Mendebaleko Euskaraz | astelena ("asteko lehena"), ilen ("ilargiaren eguna") | martitzena (Marteren eguna) | eguaztena ("azken eguna") | eguena (egun-eguna, argi-eguna) | barikua ("afaririk gabeko eguna"), egubakoitz | zapatua (gaztelaniatik ekarria) | domeka ( Latinezko Dominica [dies]) |
| Besterik | | | | | | neskeneguna ("nesken eguna") Ebiakoitza (egubakoitz-en aldaera) | Jaia |
Izen hauetan zenbait misterio etimologiko daudela azpimarratu dute euskalariek historikoki, forma batzuk erraz azaldu direlarik, eta beste batzuk misteriotsuagoak izanik. Euskalkietan, gainera, hainbat aldakuntza eta hainbat sistema aurkitu daiezke.
Astelehen-astearte-asteazken hurrenkera hiru eguneko multzo edo aste sui generis baten hondarra dela argi dago.
Mendebaldeko eguasten, eguen eta egubakoitz ere elkarrekin lotuta daude: egun forma argi dago hauetan, baina atzizki forma osagarria eztabaidagai izan daiteke. -asten/-azken lotura ikus daiteke eguastenean (asteazkenaren pareko). Egubakoitzari dagokionez, -bakoitz uler daiteke bakar/soil zentzuan nolabait, eta barauarekin lotuta egotea hori. Kuriosoa da egubakoitz-ostiralaren aldaera bat, ebiakoitz, ipar-ekialdean zubereraren eremuan lekukotza gisa azaldu izana, baina esanahia larunbatera aldatuta.
Ortzegun, ostegunaren izenaren forma jatorrizkoena edo zaharrena, interpretatu da Ortzi kontzeptuarekin lotuta, eta baita bortz-egun, edo bostgarren egun gisa, kasu honetan portugeseko moduarekin bat eginez, non igandetik hasitako zenbaketa batekin izendatzen diren egunak (asteburura arte bederen): Segunda-feira (astelehena), Terça-feira (asteartea), Quarta-feira (asteazkena), Quinta-feira (ostegun, ortzegun edo bortz-egun gure parekidea), Sexta-feira (ostirala), Sábado, eta Domingo.
Ortzegun eta Eguen formak, halaber, jainko izenekin ere lotuak izan zitezkeela ere ez zuen baztertu Koldo Mitxelenak, Thursday ingeles-germanikoa Thor jainkoaren eguna den bezala, Ortz eta Egu jainko izen hipotetikoei lotua izatea euskataz (egu-egun --> Eguen).
Ostegun-Ostiral eta beren forma zaharragoak, ortzegun-ortzirale, nolabait lotuak daudela ere argi dago, baina ostiralaren forma ostegunarena baino ilunagoa da. Forma zaharrena Ortzirale izanik, proposatu izan da ortz(egun) iragale moduko jatorri bat, ostegunaren ondoko eguna adierazteko edo. Beste interpretazio batzuk dira "Ortzadarraren egun" edo stella+egun, stella edo latinezko izarra artizarra izendatzeko modua izanik, eta lotura eginez Dies Veneris (Venusen eguna) formarekin.

## Planeten araberako astegun-izenak
### Tradizio grekoerromatarra

I. eta III. mendeen artean, Erromatar Inperioak zortzi eguneko mondinoko ziklo erromatarraren ordez zazpi eguneko astea jarri zuen pixkanaka. Sistema berri horren lehen proba Ponpeiako grafitoa da, 60. urteko otsailaren 6koa (ante diem viii idus februarias), dies solis gisa ("eguzkiaren eguna, igandea"). Beste lekuko goiztiar bat Plutarko-k 100. urtearen inguruan idatzitako tratatu galdu baten erreferentzia da. Itun horrek galdera hau egin zuen: "Zergatik izendatzen dira astegunak planetekin benetakoa ez den ordena batean?". (Tratatua galdu egiten zen, baina galderaren erantzuna ezaguna da: planeten orduak ikusi).
Ptolomeoren planeta-esferen sistemak dio zeruko gorputzen ordena, urrunenetik Lurretik hurbilen dagoenera, hau dela: Saturno, Jupiter, Marte, Eguzkia, Artizarra, Merkurio, Ilargia, Planetak ordenatuta daude mugimendu mantsoena duenetik mugimendu bizkorren duenera gaueko zeruan agertzen direnaren arabera.
Astegunak astrologia helenistikoaren araberako planeten arabera izendatu zituzten, ordena honetan: Eguzkia, Ilargia, Marte (Ares), Merkurio (Hermes), Jupiter (Zeus), Artizarra (Afrodita) eta Saturno (Cronos).
Zazpi eguneko astea Antzinaro Berantiarrean zabaldu zen Erromatar Inperio osoan. IV. menderako, asko erabiltzen zen Inperio osoan, eta Indiara eta Txinara ere iritsi zen.
Izen grekoak eta latindarrak honako hauek dira:
| Eguna Jainkoak (planeta) | Igandea Sōl edo Helios (Eguzkia) | Astelehena Luna edo Selene (Ilargia) | Asteartea Marte edo Ares (Marte) | Asteazkena Mercurius edo Hermes (Merkurio) | Osteguna Jove edo Zeus (Jupiter) | Ostirala Venus edo afrodita( Artizarra) | Larunbata Saturno edo Kronos (Saturno) |
| Grekoa | ἡμέρα Ἡλίου hēméra Hēlíou | ἡμέρα Σελήνης hēméra Selḗnēs | ἡμέρα Ἄρεως hēméra Áreōs | ἡμέρα Ἑρμοῦ hēméra Hermoû | ἡμέρα Διός hēméra Diós | ἡμέρα Ἀφροδίτης hēméra Aphrodítēs | ἡμέρα Κρόνου hēméra Krónou |
| Latina | diēs Sōlis | diēs Lūnae | diēs Mārtis | diēs Mercuriī | diēs Iovis | diēs Veneris | diēs Sāturnī |

#### Hizkuntza erromantzeak

Portuges modernoak eta Mirandesak izan ezik, hizkuntza erromantzeek izen latinoak gorde zituzten, igandearen eta larunbataren izenak izan ezik. Horien ordez, iganderako [dies] Dominicus, jarri zuten. "jaunaren eguna", eta larunbataren izena hebreerazko Sabbath izenetik hartu zuten. Mirandesek eta portuges modernoak asteko egun zenbakituak erabiltzen dituzte (ikus behean), baina asteburuan mantentzen dituzte larunbata eta demingo/igandea.
| Eguna Jainkoak (planeta) | Igandea Helios (Eguzkia) | Astelehena Luna (Ilargia) | Asteartea Marte edo Ares (Marte) | Asteazkena Mercurius edo Hermes (Merkurio) | Osteguna Jove edo Zeus (Jupiter) | Ostirala Venus edo afrodita( Artizarra) | Larunbata Saturno edo Kronos (Saturno) |
| Portuges zaharra | domingo | lues | martes | mércores | joves | vernes | sábado |
| galiziera | domingo | luns | martes | mércores | xoves | venres | sábado |
| asturiera | domingu | llunes | martes | miércoles | xueves | vienres | sábadu |
| gaztelania | domingo | lunes | martes | miércoles | jueves | viernes | sábado |
| Okzitaniera | dimenge | diluns | dimars | dimècres | dijòus | divendres | dissabte |
| aranera | dimenge | deluns | dimars | dimèrcles | dijaus | diuendres | dissabte |
| katalana | diumenge | dilluns | dimarts | dimecres | dijous | divendres | dissabte |
| frantsesa | dimanche | lundi | mardi | mercredi | jeudi | vendredi | samedi |
| italiera | domenica | lunedì | martedì | mercoledì | giovedì | venerdì | sabato |
| Lombardiera (Milanese) | domenega | lunedì | martedì | mercoldì | giovedì | venerdì | sabet |
| Lombardiera (Bresciano) | duminica | lunedé | martedé | mercoldé | gioedé | venerdé | sabot |
| liguriera | doménga | lunedì | mâtesdì | mâcordì | zéuggia | venardì | sàbbo |
| Napoliera | dummeneca | lunnerì | marterì | miercurì | gioverì | viernarì | sàbbatu |
| sizilieta | dumìnica | luni | marti | mèrcuri | jovi | vènniri | sàbbatu |
| Korsikera | dumenica | luni | marti | màrcuri | ghjovi | vènnari | sàbatu or sadorn |
| errumaniera | duminică | luni | marți | miercuri | joi | vineri | sâmbătă |
| veneziera | domenega | luni | marti | mèrcore | zobia | vénare | sabo |
| sardiniera | domíniga, domiga, etc. | lunis | martis, maltis | mélcuris, mércunis, etc. | gióbia, gioja, etc. | chenàbura, cenarva, etc. | sàpadu, sàuru, etc. |
| friuliera | domenie | lunis | martars | miercus | joibe | vinars | sabide |
| Val Badia Ladino | domënia | lönesc | mertesc, dedolönesc | mercui, dedemesaledema | jöbia | vëndres | sabeda |
| Gherdëina Ladino | dumënia | lunesc | merdi | mierculdi | juebia | vënderdi | sada |
| Puter erromantxera | dumengia | lündeschdi | mardi | marculdi | gövgia | venderdi | sanda |
| Vallader erromantxera | dumengia | lündeschdi | mardi | marcurdi | gövgia | venderdi | sonda |
| Surmiran erromantxera | dumengia | glindesde | marde | mesemda | gievgia | venderde | sonda |
| erromantxera Grischun | dumengia | glindesdi | mardi | mesemna | gievgia | venderdi | sonda |
| Sursilvan erromantxera | dumengia | gliendisdis | mardis | mesjamna | gievgia | venderdis | sonda |
| Sutsilvan erromantxera | dumeingia | gliendasgis | margis | measeanda | gievgia | vendargis | sonda |

#### Hizkuntza zeltak

Irlandera zaharrak latinaren izenak hartu zituen, baina jatorri nordikoko termino bereiziak sartu zituen asteazken, ostegun eta ostiralerako, eta gero elizan barau-praktikei buruzko terminoekin ordeztu zituen.
| Eguna Jainkoak (planeta) | Igandea Helios (Eguzkia) | Astelehena Luna (Ilargia) | Asteartea Marte edo Ares (Marte) | Asteazkena Mercurius edo Hermes (Merkurio) | Osteguna Jove edo Zeus (Jupiter) | Ostirala Venus edo afrodita( Artizarra) | Larunbata Saturno edo Kronos (Saturno) |
| Irlandera zaharra | Diu sroDies scrol | Diu Ilargia | Diu mart | Diu iath | Diu eathamona | Diu triach-a | Diu saturn |
| Irlandera zaharra (geroago) | Diu domnica | Diu Ilargia | Diu mart | Diu cétaín | Diu eter dib aínib | Diu aíne | Diu saturn |
| irlandako gaelera | An Domhnach Dé Domhnaigh | An Luan Dé Luain | An Mháirt Dé Máirt | An Chéadaoin Dé Céadaoin | An Déardaoin Déardaoin | An Aoine Dé hAoine | An Satharn Dé Sathairn |
| gaeliko eskoziarra | Didòmhnaich edo Latha/Là na Sàbaid | Diluain | Dimax. | Diciadain | Diardaoin | Dihaoina | Disathairne |
| Manxera | Jedoonee | Jelea | Jemayrt | Jeano | Jerdeina | Jeheiney | Jesarn |
| galesa | dydd Sul | Llun didd-a | didd Mawrth | dydd Mercher | dydd Iau | didd Gwener | didd Sadwrn |
| Kornubiera | Dy Ul | Dy' Astelehena | Dy' Meurth | Dy' Mergher | Dy' Yow | Dy' Gwener | Dy' Sadorn |
| Bretainiera | Disul | Dilun | Dimeurzh | Dimerc’her | Diriaou | Digwener | Disadorn |

#### Erromantze-sistematik hartutako egokitzapenak

Albanierak astearte, asteazken eta larunbateko termino latinoak hartu zituen, eta igande eta astelehenerako itzulpenak egin zituen, eta jatorrizko terminoak ostegun eta ostiralerako gorde zituen. Beste hizkuntza batzuek izen latinoak hartu zituzten (Romance), kolonialismoaren garaikoak.
| Eguna Jainkoak (planeta) | Igandea Helios (Eguzkia) | Astelehena Luna (Ilargia) | Asteartea Marte edo Ares (Marte) | Asteazkena Mercurius edo Hermes (Merkurio) | Osteguna Jove edo Zeus (Jupiter) | Ostirala Venus edo afrodita( Artizarra) | Larunbata Saturno edo Kronos (Saturno) |
| Albaniera | e diel | e hënë | e martë | e mërkurë | e enjte | e premte | e shtunë |
| Filipinera | Linggó Domínggo in most other Philippine languages | Lunes | Martes | Miyerkules | Huwebes or colloquially Webes | Biyernes | Sabado |
| Txamorro | Damenggo | Lunes | Mattes | Metkoles | Huebes | Betnes | Sabalu |
| Maoriera | [RapenaTapu] [zeruz kanpo izendatuta] (r + tapu = "egun santua") | Lo enpres (rπ+ Mοnina = eguna + ilargia) | RirakasleaBreaking + Tτ matauden = día + Marte | Segaira (rirakasleaAprangi = eguna + Merkurio) | Ardatz nagusiarekin (rirakasleaHiztuna = eguna + Jupiter) | Orokorraere (rirakasleaMere = eguna + Artizarra) | [ArauakHoroi] [ez du izen zelialik] (ipv+ horoi = "garbitze-eguna") |
| Uropi | Soldia | Lundia | Mardia | Mididia | Zusdia | Wendia | Sabadia |
| Universalglot | diodai | lundai | mardai | erdai | jovdai | vendai | samdai |
| Neo | Domin(ko) | Lundo | Tud | Mirko | Jov | Venso | Sab |
| Neutrala | soldi | lundi | marsdi | merkurdi | yovdi | vendrdi | saturndi |
| Reform-Neutrala | soldí | lundí | marsdí | mercurdí | jovdí | vendredí | saturndí |
| ApI Interlingua | sol-die | luna-die | marte-die | mercurio-die | jove-die | venere-die | sabbato, saturno-die |
| Interlingua | dominica | lunedi | martedi | mercuridi | jovedi | venerdi | sabbato |
| Interlingue | soledí | lunedí | mardí | mercurdí | jovedí | venerdí | saturdí |
| Lingua Franca Nova | soldi | lundi | martedi | mercurdi | jovedi | venerdi | saturdi |
| Mondial | soldi | lundi | mardi | mierdi | jodi | vendi | samdi |
| INTAL | sundi | lundi | mardi | merkurdi | jodi | venerdi | saturdi |
| Novial | sundie | lundie | mardie | mercurdie, merkurdie (older) | jodie | venerdie | saturdie |
| Ido | sundio | lundio | mardio | merkurdio | jovdio | venerdio | saturdio |
| Esperanto | dimanĉo | lundo | mardo | merkredo | ĵaŭdo | vendredo | sabato |
Sábato izan ezik, esperanto-izenak frantsesezkoak dira: dimanche, lundi, mardi, mercredi, jeudi, vendredi.

### Tradizio germaniarra

Germaniar herriek erromatarrek sartutako sistema egokitu zuten, jainko germanikoen ordez erromatarrak erabiliz (larunbata izan ezik), interpretatio germanica deritzon prozesu batean. Sistema horren sarrera-data ez da zehazki ezagutzen, baina 200. urtea baino geroago gertatu behar izan zen, VI. mendetik VII. mendera bitartean, kristautasuna sartu baino lehen, Mendebaldeko Erromatar Inperioaren azken fasean edo kolapsoa izan eta urte gutxira. Aldi hori germaniar etapa komunaren ondorengoa da, baina aitzingermaniko bereizi gabearen fasean oraindik.Iparraldeko germaniar hizkuntzetako astegunen izenak ez ziren zuzenean latinetik hartu, mendebaldeko hizkuntza germaniarren izenetatik hartu ziren.
| Eguna | Igandea Eguzkia/Sol | Astelehena Monas | Asteartea Tiw/Tyr-n | Asteazkena Jauna | Osteguna | Ostirala edo Freya | Larunbata |
| Antzinako ingelesa | Sunnandæg | Mōnandæg | Tīwesdæg | Wōdnesdæg | Þunresdæg | Frīgedæg | Sæternesdæg |
| saxoiera zaharra | Sunnundag | *Mānundag | *Tiuwesdag *Thingesdag | Wōdanesdag | *Thunaresdag | Frīadag | *Sunnunāƀand, *Satarnesdag |
| Antzinako Aleman Garaia | Sunnûntag | Mânetag | Zîestag | Wuotanestag | Donarestag | Frîjatag | Sunnûnâband, Sambaztag |
| Aleman ertaina, txikia | Sunnedag | Manedag | Dingesdag | Wodenesdag | Donersdag | Vrīdag | Sunnenavend, Satersdag |
| alemana | Sonntag | Montag | Dienstag, Ziestag (Alemannic German) | Mittwoch (older Wutenstag) | Donnerstag | Freitag | Sonnabend, Samstag |
| Yiddish | Zuntik – זונטיק | Montik – מאנטיק | Dinstik – דינסטיק | Mitvokh – מיטוואך | Donershtik – דאנערשטיק | Fraytik – פרײַטיק | Shabbes – שבת |
| luxemburgera | Sonndeg | Méindeg | Dënschdeg | Mëttwoch | Donneschdeg | Freideg | Samschdeg |
| eskoziera | Saubath, Sunday | Monanday | Tysday | Wadensday | Fuirsday | Friday | Seturday |
| nederlandera | zondag | maandag | dinsdag | woensdag | donderdag | vrijdag | zaterdag |
| afrikaans | Sondag | Maandag | Dinsdag | Woensdag | Donderdag | Vrydag | Saterdag |
| behe-alemana | Sünndag | Maandag | Dingsdag | Middeweek, Goonsdag (rarely Woonsdag) | Dünnerdag | Freedag | Sünnavend, Saterdag |
| mendebaldeko frisiera | snein | moandei | tiisdei | woansdei | tongersdei | freed | sneon, saterdei |
| ekialdeko frisiera | Sundai | Moundai | Täisdai | Middewíek | Tuunsdai | Fräindai | Snäivende, Sneeuwende |
| Heligoland ipar frisiera | Sendai | Mundai | Taisdai | Meddeweeken | Tünnersdai | Fraidai | Senina |
| Amrum/FöhrNorth frisiera | söndai | Udalerria | teisdaia | wärnsdei ((Amrum)), weedensdai ((Föhr)) | sürsdai ((Amrum)), türsdai ((Föhr)) | freidai | söninj-er, saninj-er |
| Sylt Ipar Frisiera | Sendai | Mondai | Tiisdai | Winjsdai | Türsdai | Friidai | Seninj-en |
| Wiedingharde North Frisiera | sändäi | mundäi, moondai | däie-e | wjinsdä-a | tördäi-e, türdai-e | fraidä-a | sänjin-e |
| Ipar frisieraren lokailua | saandi | moundi | täisdi | weensdi | törsdi | fraidi | saneamendua |
| Karrharde ipar frisiera | sandäi | moundäi | täi(er)sdäi | weene(s)dai, weensdai | tönersdäi | fräidäi | saneamendua |
| Northern Goesharde ipar Frisiera | saandi ((Ockholm)), sandi ((Langenhorn)) | moondi ((Ockholm)), moundi ((Langenhorn)) | teesdi ((Ockholm)), täisdi ((Langenhorn)) | weensdi ((Ockholm)), winsdi ((Langenhorn)) | tünersdi | fraidi | saneamendua |
| Halligen ipar frisiera | sondiia | möndii | taisdi-a | maaderwick-a | tonersdi | fraidiia | soneenoa |
| islandiera | sunnudagur | mánudagur | þriðjudagur | miðvikudagur | fimmtudagur | föstudagur | laugardagur |
| antzinako eskandinaviera | sunnudagr | mánadagr | tysdagr | óðinsdagr | þórsdagr | frjádagr | laugardagr, sunnunótt |
| faroera | sunnudagur | mánadagur | týsdagur | mikudagur, ónsdagur (Suðuroy) | hósdagur, tórsdagur (Suðuroy) | fríggjadagur | leygardagur |
| Nynorsk Norvegian | sundag/søndag | måndag | tysdag | onsdag | torsdag | fredag | laurdag |
| Bokmål Norvegia | søndag | mandag | tirsdag | onsdag | torsdag | fredag | lørdag |
| daniera | søndag | mandag | tirsdag | onsdag | torsdag | fredag | lørdag |
| suediera | söndag | måndag | tisdag | onsdag | torsdag | fredag | lördag |
| elfdaliarra | sunndag | mondag | tisdag | ųosdag | tųosdag | frjådag | lovdag |

#### Germaniar sistematik hartutako egokitzapenak

| Eguna: | Sunday Sunna/Sól | Monday Mona/Máni | Tuesday Tiw/Tyr | Wednesday Woden/Odin | Thursday Thunor/Thor | Friday Frige or Freya | Saturday Saturn |
| Finlandiera | sunnuntai | maanantai | tiistai | keskiviikko | torstai | perjantai | lauantai |
| Meänkieli | pyhä(päivä), sunnuntai | maanantai | tiistai | keskiviikko | tuorestai | perjantai | lau(v)antai |
| Kven | pyhä, sunnuntai | maanantai | tiistai | keskiviikko | tuorestai | perjantai | lauvantai |
| Hegoaldeko Samiera | aejlege | måanta | dæjsta | gaskevåhkoe | duarsta | bearjadahke | laav(v)adahke |
| Ume Samiera | ájliege | mánnuodahkka | dïjstahkka | gasskavahkkuo | duarastahkka | bierjiedahkka | lávvuodahkka |
| Pite Samiera | ájlek | mánnodak | dijstak | gasskavahko | duorasdak | bärrjedak | lávvodak |
| Lule Samiera | sådnåbiejvve, ájllek | mánnodahka | dijstahka | gasskavahkko | duorastahka | bierjjedahka | lávvodahka |
| ipar Samiera | sotnabeaivi | vuossárga, mánnodat | maŋŋebárga, disdat | gaskavahkku | duorastat | bearjadat | lávvardat, lávvordat |
| Inariko Samiera | pasepeivi | vuossargâ | majebargâ | koskokko | tuorâstâh, turâstâh | vástuppeivi | lávárdâh, lávurdâh |
| Skolt Samiera | pâʹsspeiʹvv | vuõssargg | mââibargg | seärad | neljdpeiʹvv | piâtnâc, väʹšnnpeiʹvv, västtpeiʹvv | sueʹvet |
| Estoniera | pühapäev | esmaspäev | teisipäev | kolmapäev | neljapäev | reede | laupäev |
| Võro | pühäpäiv | iispäiv | tõõsõpäiv | kolmapäiv | nelläpäiv | riidi | puuľpäiv |
| Māoriera (transliteration; translation) | Wiki; Rātapu | Mane; Rāhina | Tūrei; Rātū | Wenerei; Rāapa | Tāite; Rāpare | Paraire; Rāmere | Hāterei; Rāhoroi |
| Volapük | sudel | mudel | tudel | vedel | dödel | fridel | zädel |

### Indiako tradizioa

Astrologia hinduak vāsara terminoa erabiltzen du astegunen izena eta planeten arteko erlazioa deskribatzeko, eta asteko egunei deitzen zaie āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāsara. Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen. Greziako astrologiaren ezagutza K.a. II. mende ingurutik zegoen, baina vāsara-ren erreferentziak geroago azaldu ziren, Gupta aldian (Yājñavalkya Smṛti, III. mendetik V. menderaino), garai berean, gutxi gorabehera, sartu zen sistema hau Erromatar Inperioan .

#### Asiako hego-ekialdeko hizkuntzak

Asiako hego-ekialdeko tradizioak ere Indiako astegun-izenak erabiltzen ditu. Honela deitzen zaie asteko egunei: āditya-, soma-, maṅgala-, budha-, guru-, śukra-, and śani-vāra. .Venus-en izena śukrá da (Bhṛgu-ren semetzat hartzen da); guru hemen Bhaspati-ren titulua da, eta, beraz, Jupiterren titulua; budha "Merkurio" Soma-ren semetzat hartzen da. Ilargia-rena hain zuzen.
| | Sunday the Sun (Aditya, Ravi) | Monday the Moon (Soma, Chandra, Indu) | Tuesday Mars (Mangala, Angaraka) | Wednesday Mercury (Budha) | Thursday Jupiter (Bṛhaspati, Guru) | Friday Venus (Shukra) | Saturday Saturn (Shani) |
| Burmese | တနင်္ဂနွေ my (ta.nangga.nwe) | တနင်္လာ my (ta.nangla) | အင်္ဂါ my (Angga) | ဗုဒ္ဓဟူး my (Buddhahu) (afternoon=new day) ရာဟု Rahu | ကြာသာပတေး my (Krasapate) | သောကြာ my (Saukra) | စနေ my (Cane) |
| Mon | တ္ၚဲ အဒိုတ် Txantiloi:IPA-mnw from Sans. āditya | တ္ၚဲ စန် from Sans. candra | တ္ၚဲ အၚါ from Sans. aṅgāra | တ္ၚဲ ဗုဒ္ဓဝါ [ŋoa pùt-həwɛ̀a] from Sans. budhavāra | တ္ၚဲ ဗြဴဗ္တိ from Sans. bṛhaspati | တ္ၚဲ သိုက်. from Sans. śukra | တ္ၚဲ သ္ၚိ သဝ် from Sans. śani |
| Khmer | ថ្ងៃអាទិត្យ Txantiloi:IPA-km | ថ្ងៃចន្ទ | ថ្ងៃអង្គារ | ថ្ងៃពុធ | ថ្ងៃព្រហស្បត្ណិ | ថ្ងៃសុក្រ | ថ្ងៃសៅរ៍ |
| Lao | ວັນອາທິດ Txantiloi:IPA-lo | ວັນຈັນ | ວັນອັງຄານ | ວັນພຸດ | ວັນພະຫັດ | ວັນສຸກ | ວັນເສົາ |
| Cham | Adit | Thôm | Angar | But | jip | Suk | Thanưchăn |
| Shan | ဝၼ်းဢႃတိတ်ႉ Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းၸၼ် Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းဢင်းၵၼ်း Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းၽုတ်ႉ Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းၽတ်း Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းသုၵ်း Txantiloi:IPA-shn | ဝၼ်းသဝ် Txantiloi:IPA-shn |
| Thai | วันอาทิตย์ Wan Āthit | วันจันทร์ Wan Chan | วันอังคาร Wan Angkhān | วันพุธ Wan Phut | วันพฤหัสบดี Wan Phruehatsabodi | วันศุกร์ Wan Suk | วันเสาร์ Wan Sao |
| Javanese | ꦫꦢꦶꦠꦾ Raditya | ꦱꦺꦴꦩ Soma | ꦲꦁꦒꦫ Anggara | ꦧꦸꦢ Buda | ꦉꦱ꧀ꦥꦠꦶ Respati | ꦱꦸꦏꦿ Sukra | ꦠꦸꦩ꧀ꦥꦼꦏ꧀ Tumpek |
| Balinese | ᬋᬤᬶᬢᭂ Redite | ᬲᭀᬫ Soma | ᬳᬂᬕᬭ Anggara | ᬩᬸᬤ Buda | ᬯ᭄ᬭᭂᬲ᭄ᬧᬢᬶ Wrespati | ᬲᬸᬓ᭄ᬭ Sukra | ᬲᬦᬶᬲ᭄ᬘᬭ Saniscara |
| Sundanese | ᮛᮓᮤᮒᮨ Radite | ᮞᮧᮙ Soma | ᮃᮀᮌᮛ Anggara | ᮘᮥᮓ Buda | ᮛᮨᮞ᮪ᮕᮒᮤ Respati | ᮞᮥᮊᮢ Sukra | ᮒᮥᮙ᮪ᮕᮨᮊ᮪ Tumpek |
| Toba Batak | Artia | Suma | Anggara | Muda | Boraspati | Singkora | Samisara |
| Angkola-Mandailing Batak | Arita | Suma | Anggara | Muda | Boraspati | Sikkora | Samisara |
| Simalungun Batak | Aditia | Suma | Anggara | Mudaha | Boraspati | Sihora | Samisara |
| Karo Batak | Aditia | Suma | Nggara | Budaha | Beraspati | Cukra | Belah Naik |
| Pakpak Batak | Antia | Suma | Anggara | Budaha/Muda | Beraspati | Cukerra | Belah Naik |

#### Ipar Asiako hizkuntzak
### Ekialdeko Asiako tradizioa

Ekialdeko Asiako izenen sistema, asteko egunetan, sistema latindarraren oso antzekoa da, eta "Zazpi Luminariak" (七曜 qī yào) direlakoen arabera antolatzen da, hau da, Eguzkia, Ilargia eta begi hutsez ikusten diren bost planetak.
Dirudienez, txinatarrek sistema helenistikoaren zazpi eguneko astea hartu zuten IV. mendean edo, nahiz eta zergatik ez dagoen guztiz argi.
Sistema planetarioaren transliterazio txinatarra laster eraman zuen Japoniara Kobo Daishi monje japoniarrak. Egunkariek zazpi eguneko sistema erakusten dute Heian aldian Japonian, 1007. urtean edo Japonian. Zazpi eguneko sistema erabiltzen jarraitu zen (helburu astrologikoekin), Meiji garaian mendebaldeko egutegi-oinarria guztiz onartu zen arte. Txinan, 1911tik Txinako Errepublika sortu zenetik, astelehenetik larunbatera, lzenbakiekin izendatzen dira.

## Astegun zenbakituak
### Astelehenetik aurrera zenbakitutako egunak

ISOk astelehena preskribitzen du astearen lehen egun gisa, software-datetarako formatuetarako ISO-8601ekin.
Eslaviarhizkuntzek , hizkuntza baltikoek eta uraldar hizkuntzek (finlandiera eta hein batean estoniera eta Võro izan ezik) sistema zenbakitua hartu zuten, astelehena "lehen eguna" gisa hartuta. Konbentzio hori Europako misiolariek kristautasunera bihurtu zituzten Austronesiako zenbait hizkuntzatan ere aurkitzen da.
Eslaviar hizkuntzetan, izen batzuk zenbakizkoak dira igandetik aurrera: Knparatu errusierazko vtornik (вторник) "astartea" eta vtoroj (второй) "bigarrena", chetverg (четверг) "osteguna" eta chetvjortyj (четвёртый) "laugarrena", pyatnitsa (пятница) "Friday" eta pyatyj (пятый) "bosgarrrena".

## Zenbakitzea eta astronomia biak batera

Istro-romaniera euskalkian, lur (astelehena) eta virer (ostirala) latinezko konbentzioari jarraitzen diote, eta utorek (asteartea), sredu (asteazkena) eta cic etrtok (osteguna), berriz, eslava konbentzioari jarraitzen diote.
| Eguna | astelehena | asteartea | asteazkena | osteguna | ostirala | larunbata | igandea |
| Istro-rumaniera, Éejane dialektoa | lur | utorek | sredu | tok etrtok tok zientzia-izaerako | bidezaina | ikurra | dumireka |
Hasierako atalean azaldu den bezala euskarazko euskalkietan hainbat sistema misto daude.
Judu-espainieran (Ladino), batez ere espainieraren Erdi Aroko bertsio batean oinarritzen da, eta bost egunetan, astelehenetik ostiralera, hurbiletik jarraitzen dituzte espainieraren izenak. Igandean, izen arabiarra erabiltzen du, zenbakikuntzan oinarritzen dena; izan ere, juduen hizkuntza batentzat ez zen posible "Jaunaren egun-ean" oinarritutako izen bat egokitzea iganderako. Gaztelaniaz bezala, larunbataren izena Sabbath-ean oinarritzen da. Hala ere, judu hizkuntza gisa —eta larunbata komunitate juduaren benetako atseden-eguna izanik—, Ladinoak hebraierazko Shabat egokitu zuen zuzenean.
| Eguna | igandea | astelehena | asteartea | asteazkena | osteguna | ostirala | larunbata |
| Judu-espainiera (Ladino) | Alhadh | Lunes | Martes | Miércoles | Juğeves | Viernes | Shabat |
Bishnupriya Manipuri eta Manipurera hizkuntzen astegunak Sanamahi sormenaren mitotik sortzen dira.
| | Igandea | Asteleheneko igoera | Lurraren sorrera | Eraikitako etxeak | Rode zaldiak | Odol-uholdea | Hitzak garbitu ziren |
| Manipuri bishnupriya | Lamboishing-a | Ninthoapa | Leipakpa | Imsha | Shakolsherra | Cómo | Eskerrik asko |
| Manipurera | Nongmaiching/Langmaiching | Ningthoukaba | Leibakpokpa | Yumsakeisa | Sagonsen | Eerai | Thangcha |

## Ikus, gainera

* Bahá'í egutegia (Lanegunak atala)
* Aste

## Erreferentziak

* 1 2 Astronomy and Basque Language, Henrike Knörr, Oxford VI and SEAC 99 "Astronomy and Cultural Diversity", La Laguna, June 1999. It references Alessandro Bausani, 1982, The prehistoric Basque week of three days: archaeoastronomical notes, The Bulletin of the Center for Archaeoastronomy (Maryland), v. 2, 16–22.
* ↑ Querol, Manuel Agud. (1968). «Los nombres de los días de la semana en vasco» Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo: International journal of basque linguistics and philology 2 (1): 33–48. ISSN 0582-6152. (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* ↑ «Egubakoitz - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* ↑ «Ebiakoitz - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* 1 2 «Ortzegun - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* ↑ «Ortzirale - EHHE» www.euskaltzaindia.eus (Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa) (Noiz kontsultatua: 2022-05-05).
* ↑ Nerone Caesare Augusto Cosso Lentuol Cossil fil. Cos. VIII idus Febr(u)arius dies solis, luna XIIIIX nun(dinae) Cumis, V (idus Februarias) nun(dinae) Pompeis. Robert Hannah, "Time in Written Spaces", in: Peter Keegan, Gareth Sears, Ray Laurence (eds.), Written Space in the Latin West, 200 BC to AD 300, A&C Black, 2013, p. 89.
* ↑ E. G. Richards, Mapping Time, the Calendar and History, Oxford 1999. p. 269
* ↑ (Ingelesez) Planetary hours. 2022-02-10 (Noiz kontsultatua: 2022-05-03).
* ↑ Falk, Michael. (19 March 1999). «Astronomical names for the days of the week» Journal of the Royal Astronomical Society of Canada 93 (1999–06): 122–133. Bibcode: 1999JRASC..93..122F..
* ↑ «Days of the Week Meaning and Origin» Astrologyclub.org 28 May 2016.
* ↑ Days of the week in Portuguese. .
* ↑ replacing a system of n "one-, three-, five-, ten-, or fifteen-day periods" (>Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 7). MS. 17 (now held at St. John's College, Oxford), dating at least from 1043, records five-week-day lists, which it names as follows: secundum Hebreos (according to the Hebrews); secundum antiquos gentiles (according to the ancient gentiles, i.e., Romans); secundum Siluestrum papam (according to Pope Sylvester I, i.e., a list derived from the apocryphal Acta Syluestri); secundum Anglos (according to the English); secundum Scottos (according to the Irish).
* ↑ "we have a clear reflex of the Indo-European nominative singular, with a lengthened grade, giving archaic Old Irish diu; it is suggested that what we have in the Oxford list and in Cormac's Glossary is the oldest form of Old Irish dia, representing the old nominative case of the noun in adverbial usage." Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 12
* ↑ The word scrol is glossed in Sanas Cormaic as Scroll .i. soillsi, unde est aput Scottos diu srol.i. dies solis "Srcoll, that is brightness, whence 'diu srol' among the Irish, that is Sunday".
* ↑ Ó Cróinín has Diu luna as "represent[ing] the transitional form between Latin dies lunae and the later, Classical Old Irish dia luain ... a translation of, not a calque on, the Latin ... [It] would seem to reflect a pre-assimilation state in respect of both words," Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 13
* ↑ "The Irish word perhaps derives from Latin forms where cases other than the genitive were used, e.g., Marte."Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 15
* ↑ A form unique to Irish, meaning uncertain. In Old Irish, íath can mean "land." A "very old" word for Wednesday, Mercúir (borrowed from the Latin (dies) Mercurii), does occur in early Leinster poems but Ó Cróinín is of the belief that Diu eathamon "reflects a still older Irish word for 'Wednesday.'"
* ↑ A form unique to Irish. Ó Cróinín writes, "I suggest that it means simply 'on Thursday' ... it is temporal dat. of an n-stem (nom. sg. etham, gen. sg. ethamon – as in our Oxford list – and acc./dat. sg. ethamain)." (2003, p. 17) He furthermore suggests that etham ('arable land') "may be a noun of agency from ith (gen. sg. etho), with a meaning like corn-maker or some such thing; Diu eathamon might then be a day for sowing seed in a weekly regimen of activities such as we find in Críth Gablach." Dáibhí Ó Cróinín, 2003, p. 17. The form Ethomuin is found in Rawlinson B 502.
* ↑ A form unique to Irish, its meaning unclear.
* ↑ https://www.sqa.org.uk/sqa/files_ccc/SQA-Gaelic_Orthographic_Conventions-En-e.pdf, p. 17.
* ↑ Boyce, Mary. (July 1995). «Languages in contact I: Creating new words for Maori» New Zealand Studies.
* ↑ Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary (1899), s.v. vāsara.
* ↑ Monier-Williams, Sanskrit-English Dictionary (1899), s.v. vāra.
* ↑ «Territory Information» www.unicode.org.
* ↑ Falk, Michael. (2004). «Astronomical names for the days of the week» Journal of the Royal Astronomical Society of Canada 93 (1999–06): 122–133. doi:10.1016/j.newast.2003.07.002. Bibcode: 1999JRASC..93..122F..
* ↑ Gray, 2012. The Languages of Pentecost Island.
* ↑ See the image in Anthony, Charlotte. (22 July 2012). «Rushing to preserve Ladino legacies» Crescent City Jewish News. The Ladino names are in the right-hand column, written in Hebrew characters.
* ↑ Wakoklon Heelel Thilel Salai Amai Eelon Pukok PuYa
* ↑ Wachetlon Pathup PuYa
* ↑ Kham Oi Yang Oi Sekning PuYa

## Irakurketa gehigarria

* Brown, Cecil H.. (1989). «Naming the days of the week: A cross-language study of lexical acculturation» Current Anthropology 30 (4): 536–550. doi:10.1086/203782..
* Falk, Michael. (2004). «Astronomical Names for the Days of the Week» Royal Astronomical Society of Canada 93: 122–133. doi:10.1016/j.newast.2003.07.002. Bibcode: 1999JRASC..93..122F..
* Neugebauer, Otto (1979). Astronomía etíope e informática, Österreichische Akademie der Wissenschaften, philosophisch-historische klasse, sitzungsberichte, 347 (Viena)
* ↑ Or domigu, domingu, domínica, dominica, domínigu, dumínica, dumíniga.
* ↑ Or mércuis, mérculis, mércuris.
* ↑ Or gióvia, zóbia, giògia, zògia.
* ↑ Or canàbara, cenàbara, cenàbera, cenàbura, cenarba, chenàbara, chenabra, chenapra, chenàpura, chenarpa, chenàura, cianàbara.
* ↑ Or sàbadu, sàbudu, sàburu, sàpatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41825
* Multimedia: Days of the week / Q41825