OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Johann Christoph Pepusch

Johann Christoph Pepusch —John Christopher Pepusch izenaz ere ezaguna— (Berlin, Alemania, 1667 – Londres, Ingalaterra, 1752ko uztailaren 20a) musikagilea izan zen. Musika eta organo ikasketak egin ondoren, hamalau urte zituela Prusiako gortean hasi zen lanean. 1700ean Londresa joan zen, eta han Chandosko kondearen musika-zuzendari izan zen. Lincoln's Inn Fields Theatre antzokiko musika-zuzendaria ere izan zen, eta maskaradak eta oberturak sortu zituen. Musika-liburu asko bildu zituen liburutegi handi batean. Antzinako Greziako, Antzinako Erromako eta Pizkundeko musika aztertu eta ezagutarazi zuen. Corelliren lan asko argitaratu zituen. 1730ean A Treatise on Harmony teoria-liburua argitaratu zuen. John Gayren The Beggar's Opera operaren musika sortu zuen. Biolinerako eta flautarako sonatak, erlijiozko musika, kantatak, kontzertuak eta ganbera-musika idatzi zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q371825
* Multimedia: Johann Christoph Pepusch / Q371825
# Johann David Wyss

Johann David Wyss (Berna, 1743ko martxoaren 4 – 1818ko ekainaren 11) artzain protestante eta idazle suitzarra izan zen. Gazte garaietan ikasketa unibertsitarioak Alemanian egin zituen. Oso ospetsua egin zen eleberria idatzi zuen: "Der Schweizerische Robinson" (Robinson suitzarra), 1812an agertua bere semeari esker. Liburu hori idazteko Daniel Defoeren Robinson Crusoe klasikoan oinarritu zen. Lan honek helburu pedagogikoa zuen, neurri handi batean kristautasunean oinarrituta. Hala ere, abentura-eleberri moduan mundu osoan asko zabaldu zen. Jules Vernek berak bere gustuko nobela zela hau esan zuen eta haren jarraipena idazten saiatu zen: "Seconde patrie" (Bigarren aberria) (1900).
# Johann Deisenhofer

Johann Deisenhofer (Zusamaltheim, Bavaria, 1943ko irailaren 30a) alemaniar biokimikaria da.
Kimikako Nobel saria jaso zuen 1988an, Robert Huber eta Hartmut Michelekin batera, Rhodopseudomonas viridis bakterio fotosintetikoaren zentro fotokimikoa zehazteagatik. Zientzialarion aurkikuntzari esker, eta zentro fotokimiko horretan, fotositensiaren lehen erreakzioak azter daitezke.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76612
* Multimedia: Johann Deisenhofer / Q76612
# Johann Friedrich Blumenbach

Johann Friedrich Blumenbach (1752ko maiatzaren 11 – 1840ko urtarrilaren 22a) alemaniar mediku, fisiologo eta antropologo bat izan zen, gizakia historia naturalaren ikuspegitik aztertzen lehenengoa. Anatomia konparatua erabili zuen giza arrazak sailkatzeko, guztira bost zirela erabakiz.

## Blumenbachen arrazen sailkapena

Kraniometrian egindako ikerketen ondorioz (giza buru-hezurrak ikertu zituen) Blumenbachek bost arrazetan sailkatu zituen:
* Kaukasoar arraza edo zuriak.
* Mongoloideak edo horiak.
* Malaysiar arraza edo marroiak.
* Negroideak edo beltzak.
* Amerikar arraza edo gorriak.

## Argitalpenak

* 1783-1788 : Medicinische Bibliothek (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1786 : Institutiones physiologicae (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1786 : Introductio in historiam medicinae litterariam (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1787 : D. Jo. Frid. Blumenbachii,... de Nisu formativo et generationis negotio nuperae observationes (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1788 : D. Jo. Frid. Blumenbachii,... Commentatio de vi vitali sanguinis, recitata in consensu sollenni Soc. reg. scientiar. inter semisaecularia Academiae (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1788 : Synopsis systematica scriptorum quibus inde ab inauguratione Academiae Georgiae Augustae d. 17 sept. 1737 usque ad sollemnia istius inaugurationis semisaecularia 1787 disciplinam suam augere et ornare studuerunt professores medici gottingenses, digessit et edidit Jo. Fr. Blumenbach (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1790 : Jo. Frid. Blumenbachii,... Decas I (-VI) collectionis suae craniorum diversarum gentium illustrata (Göttingen : J. C. Dieterich)
* 1795 : De Generis humani varietate nativa (Göttingen : Vandenhoek et Ruprecht)
* 1796-1805 : Abbildunge naturhistorischer Gegenstände (Göttingen : J. H. Dieterich)
* 1798 : Über die natürlichen Verschiedenheiten im Menschgeschlechte... (Leipzig : Breitkopf et Härtel)
* 1803 : Specimen archoeologiae telluris terrarumque imprimis Hannoveranarum (Göttingen : H. Dieterich)
* 1803 : Manuel d'histoire naturelle, traduit de l’allemand par François Artaud de Soulange (deux volumes, Metz : Collignon)
* 1805 : Handbuch der vergleichenden Anatomie (Göttingen : H. Dieterich)
* 1806 : Vergleichende Anatomie und Physiologie den Verdauungswerkzeuge der Säugethiere und Vögel (Berlin)
* 1807 : Geschichte und Beschreibung der Knochen des menschlichen Körpers. Zweyte sehr vermehrte Ausgabe (Göttingen : H. Dieterich)
* 1807 : A Short System of comparative anatomy traduit par William Lawrence (1785-1867) (Londres : Longman, Hurst, Rees et Orme)
* 1808 : Specimen historiae naturalis, antiquae artis operibus illustratae, eaque vicissim illustrantis (Göttingen : H. Dieterich)
* 1810 : Abbildunge naturhistorischer Gegenstände (Göttingen : H. Dieterich)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q58588
* Multimedia: Johann Friedrich Blumenbach / Q58588
* Espezieak: Johann Friedrich Blumenbach
# Kobagaine

Kobagaine Aralar mendilerroan dagoen mendi bat da. Gertu dagoen Arbelo izeneko menditik ez dago oso banandua. Mendi honetan, Kobagainen, alegia, aho biribildun leizezulo bat dago, eta hauxe izan da mendiari izena eman diona. Leizezulo hau Kuebakoa izeneko haranean dago, Kobagaine Urkutetik banatzen duena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12261515
# Kobaltita

Kobaltita sulfuro motako minerala da eta cobaltite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Kobaltita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {CoAsS}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Kobaltite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Koazerbatu

Koazerbatuak disoluzio koloidal batean agertzen diren tanta esferiko txikiak dira, disolbatzailean disolbatzen ez diren molekula organikoz osatuak. Tanta horiek molekula hidrofoboz osatutako mintzak dituzte.
Aleksandr Oparin zientzialari sobietarrak koazerbatuek biziaren sorreran izan zuten garrantzia azpimarratu zuen bere Lur Gaineko Biziaren Jatorria liburuan (1922an). Oparinen ustez, koazerbatuak egitura aurre-biologikoak ziren, molekula organikoen eta zelularen arteko erdiko bidean zeudenak.
Oparinen ustez koazerbatu horiek ozeanoen salda primitiboan agertu ziren eta hazteko gaitasuna zuten, beste polimero edo molekula ez-disolbagarriak harrapatzen zituztenean
1960ko hamarkadan Sidney Fox ikerlari estatubatuarrak polipeptidoak lortu zituen aminoazidoen soluzioak berotuz.. Polipeptido horiek koazerbatuen antzeko egiturak eratzen zituzten disoluzioan jartzerakoan. Foxek “mikro-esferak” deitu zizkien, eta zelula prokarioto baten neurria (2 mikra) zutela ikusi zuen. Protozelula horiek hazi eta ugaldu zitezkeen, ur-disoluziotik polinukleotidoak eta beste molekula organiko batzuk harrapatuz. Oparinen koazerbatuen antzekoak ziren, desberdintasun bakar batekin: polipeptidoz bakarrik osatuta zeuden.
Orokorrean, barnean molekula organiko ugariz eta substantzia hidrofoboz (lipidoen antzekoak) osatutako mintza dituen tanta batek koazerbatu bat osatuko du. Adibidez, koazerbatuak sor daitezke gelatina bezalako proteina batek Arabiako gomarekin erreakzionatzen duenean.
Koazerbatuen mintza, disoluzioan haren molekulek hartzen duten orientazio espazialaren ondorioa da. Koazerbatuak osatzen dituzten molekulek (proteinek, lipidoek…) talde hidrofoboak eta talde hidrofiloak dituzte. Disoluzioan talde hidrofiloak disolbatzailerantz orientatzen dira, talde hidrofoboak koazerbatuaren barnean geratzen diren bitartean.Gaur egungo zelula prokarioto eta eukariotoen mintzek orientazio molekularraren printzipio berdina dute.
Koazerbatuen ezaugarri bitxi bat, laborategian egiaztatua, haien zatiketa ahalmena da: ingurumenetik molekulak hartzen dituenean, tanta koloidala hazi egiten da, neurri bateraino; neurri hori gaindituta tantatxoa bitan zatitzen da, prozesu fisiko huts batez. Sortutako tanta “kume” bakoitzak jatorrizko tantatik eramaten ditu molekula batzuk. Prozesu honek antza handia du bakterioen erdibiditze prozesuarekin.

## Erreferentziak

* ↑ Stephen J. Dick, “The Biological Universe”, 1999, 340 orr.
* ↑ (Gaztelaniaz) Carlos Alvarez: Origen de la vida. Teorías científicas a través del pensamiento científico, 2005.
* ↑ (Ingelesez) Walsh, J. Bruce (1995) «Part 4: Experimental studies of the origins of life», Origins of life (Lecture notes). Tucson, AZ: University of Arizona.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1154463
# Kobako katamotz

Kobako katamotza edo Mediterraneo kobazulo katamotza (Lynx spelaeus edo Lynx pardinus spelaeus) iraungitako Pleistozenoko Felidae familiako ugaztun karniboroa da.
Katamotz mota honen hainbat aztarna Euskal Herriko Pirinioetako ipar isurialdean aurkitu dute, eta Goi Paleolito garaikoak dira, baita Arabako Arrillor harpean aurkitutakoak ere (Ruiz eta Laurino, 1986).
Edozein modutan ere, baliteke etorkizunean espeziearen aztarna gehiago agertzea Euskal Herrian barrena.
Katamotz hau iberiar katamotz eta ipar-katamotzen tarteko tamainakoa omen zen. Zenbait adituren arabera, haitzuloetako katamotza azken Izotz Aroari aurre egiteko iberiar katamotzaren egokitze bat izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Boscaini, Alberto; Alba, David M.; Beltrán, Juan F.; Moyà-Solà, Salvador; Madurell-Malapeira, Joan. (2016-07). «Latest Early Pleistocene remains of Lynx pardinus (Carnivora, Felidae) from the Iberian Peninsula: Taxonomy and evolutionary implications» Quaternary Science Reviews 143: 96–106. doi:10.1016/j.quascirev.2016.05.015. (Noiz kontsultatua: 2022-09-20).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q30693238
# Koaxvita

Koaxvita mineral bat da eta koashvita subtaldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Koaxvita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Na6(Ca,Mn)(Ti,Fe)Si6O18 * H2O}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Koashvite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Kobaltarthurita

Kobaltarthurita fosfato motako minerala da eta arthurite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Kobaltarthurita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Co,Mg)Fe^{3+}2(AsO4)2(OH)2 * 4H2O}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 - 4 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Cobaltarthurite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Kobaltaustinita

Kobaltaustinita fosfato motako minerala da eta adelite-descloizite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Kobaltaustinita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {CaCo(AsO4)(OH)}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 4,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Cobaltaustinite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Koba berri

Koba berria Aralarko mendilerroan dagoen kobazuloa da. Arruazun dago, Txuritxoberri izeneko toponimoan. Gela bakarra du.
# Kobaltkieserita

Kobaltkieserita sulfato motako minerala da eta kieserite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Kobaltkieserita sulfato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {CoSO4 * H2O}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Kobaltkieserite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Karimeh Abbud

Karimeh Abbud (Shefa-'Amr, 1896ko azaroaren 18a – Nazaret, 1940ko apirilaren 27a), arabieraz كريمة عبّود, Palestinan bizi eta lan egin zuen argazkilari profesional eta artista palestinarra izan zen, XX. mendearen lehen erdian. Arabiar munduko lehen emakume argazkilarietako bat izan zen.

## Aurrekariak

1913an hasi zen argazkigintzaz arduratzen, hamazazpigarren urtebetetzean kamera bat opari gisa jaso ondoren. Bere lehen argazkietan, familia, lagunak eta Belengo paisaiak agertzen ziren. 1919ko urrian sinatu zuen lehen argazkia.
Karimehek literatura arabiarra ikasi zuen Beiruteko Unibertsitate Amerikarrean, Libanon. Denbora horretan Baalbekera joan zen aztarnategi arkeologikoei argazkiak egitera. Etxean estudioa jarri eta dirua irabazi zuen emakume, haur, ezkontza eta beste zeremonia batzuei argazkiak aterata. Haifa, Nazaret, Belén eta Tiberiadesen ere atera zituen espazio publikoen argazkiak.

## Ibilbidea

1930eko hamarkadan argazkilari profesionala zen, eta Nazareten egin zen ezagun. Bertan, Abbud familia oso ezaguna zen bere aitonagatik, Nazareteko ospitaleko farmazialaria, eta bere aitagatik, han ere zerbitzatu zuen artzainagatik.Nazareteko Fadil Saba argazkilaria Haifara joan zenean, Karimeh-en estudioari bereziki eskatu zioten ezkontzak eta erretratuak egitea. Denboraldi horretan egindako lana arabierazko eta ingelesezko zigiluarekin estanpatu zen: "Karimeh Abbud - Argazkilaria - كريمة عبود: مصورة شمس".
1930eko hamarkadaren erdialdera, estudioko argazkiekin kopia pintatuak eskaintzen hasi zen.

## Bilduma

Ahmed Mrowat, Nazareteko Artxiboen Proiektuaren zuzendaria, Abbudeko paper-zorro zabalaren jatorrizko kopiak biltzen aritu da. 2006an, Boki Boazz Israelgo antigoaleko gauzen bildumagileak Abbaden 400 kopia original baino gehiago aurkitu zituen Qatamon auzoko etxe batean. Hango jabeek utzi egin zuten Israelgo okupazioaren ondoren, 1948an. Mrowat-ek bere bilduma zabaldu du argazkiak Boazz-i erosita, eta horietako asko artistak sinatuak daude.

## Aitortza

Googlek doodle Googlek doodle bat eskaini zion argazkilariari 2016ko azaroaren 18an, bere jaiotzaren 123. urteurrenaren omenez. Doodlea mundu arabiarreko herrialde guztietan zabaldu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Palestine Studies. .
* ↑ Ahmed Mrowat. (Summer 2007). «Karimeh Abbud: Early Woman Photographer (1896-1955)» Jerusalem Quarterly (Institute of Jerusalem Studies) Issue 31: 72–78..
* ↑ «One Fine Art | Artists - Photographers / Karimeh Abbud» www.onefineart.com.
* ↑ Karimeh Abbud’s 123rd Birthday. .

## Dokumentalak

* Mahasen Nasser-Eldin: Restored Pictures.Dokumentala (22 minutu), Palestinako lurraldeak 2012, Vimeo (arabiera, ingelesezko azpitituluekin)

## Kanpo estekak

* Marwan Asmar: Palestinaren 'Lady Photographer'. Gulf Newsen, 2018ko urtarrilaren 3an
* Mary Pelletier: Karimeh Abbud: Lady Photographer of Palestine (PDF), erreportaje bat Palestine Exploration Fundentzat, 2016
* Mary Pelletier: Who Was Karimeh Abbud?, Palestine Exploration Fund Blog, 2016ko abenduaren 8a
* Issam Nassar: Early Local Photography in Palestine: The Legacy of Karimeh Abbud (PDF). Jerusalem Quarterly 46 (2011), 23-31 or.
* Datuak: Q433931
* Multimedia: Karimeh Abbud / Q433931
# Karim Laghouag

Karim Florent Laghouag (Roubaix (Frantzia), 1975eko abuztuaren 4a) hipikan aritzen den kirolari frantziarra da.

## Olinpiar Jokoak

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), Saltoak taldeka proban, urrezko domina lortu zuen Frantziako taldearekin, Alemaniako taldearen (zilarrezko domina) eta Australiako taldearen (brontzezko domina) aurretik sailkatuz; honako hauek osatzen zuten taldea: Karim Laghouag (Entebbe de Husen gainean), Thibaut Vallette (Qing du Brioten gainean) Mathieu Lemoine (Bart Lren gainean) eta Astier Nicolas-ek (Piaf de B'nevilleren gainean).
2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), Osoa taldeka proban, berriz, brontzezko domina lortu zuen Frantziako taldearekin, Erresuma Batuko taldearen (urrezko domina) eta Australiako taldearen (zilarrezko domina) atzetik sailkatuz; honako hauek osatzen zuten taldea: Nicolas Touzaint (Absolut Golden gainean), Karim Laghouag (Triton Fontaineren gainean) eta Christopher Six-ek (Totem de Breceyren gainean).
2024ko Udako Olinpiar Jokoetan zilarrezko domina eskuratu zuen.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2016 | Rio de Janeiro Brasil | 01 ! | Osoa taldeka. Entebbe de Husen gainean. |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | Osoa taldeka. Absolut Golden gainean. |
| 2024 | Paris Frantzia | 02 ! | Osoa taldeka. Tritzaldia: Fontaineren gainean. |

## Erreferentziak

* ↑ «Karim Laghouag» olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ «Karim Laghouag» olympics.com (Gaztelaniaz)
* ↑ Osoa taldeka. Emaitzak 2016 olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ Osoa taldeka. Emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3193198
* Multimedia: Karim Laghouag / Q3193198
# Karin Balzer

Karin Balzer, Richert jaioa (Magdeburg, 1938ko ekainaren 5a - Chemnitz, 2019ko abenduaren 17a) alemaniar atleta izan zen. Ekialdeko Alemaniako taldeko kidea, 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan urrezko domina irabazi zuen 80 metro hesi-lasterketan eta 1972an brontzezkoa 100 metro hesi-lasterketan. Gainera, urrezko hiru domina eta zilarrezko bi irabazi zituen Europako txapelketetan. 1950eko hamarkadan Mendebaldera ihes egin zuen bere senar Karl-Heinz Balzerrekin, baina Ekialdeko Alemaniara itzultzeko mehatxatuak izan ziren.
* Datuak: Q262013
* Multimedia: Karin Balzer / Q262013
# Karimnagar barrutia

Karimnagar barrutia Indiako barruti bat da, Telangana estatuan. 3.776.269 biztanle ditu 2.128 kilometro koadrotan.

## Mugakideak

Honako barrutiekin egiten du muga:
Nizamabad barrutia

## Ikus, gainera

* Telangana

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15373
* Multimedia: Karimnagar district / Q15373
# Karimabad (Gilgit-Baltistan)

Karimabad, urdueraz كريم آباد, formalki Baltit, Pakistango Gilgit-Baltistan lurraldean dagoen Hunza barrutiko herriburua da. 16.000 biztanle inguru ditu.

## Leku interesgarriak

* Baltit gotorlekua
* Datuak: Q607186
* Multimedia: Karimabad, Hunza District / Q607186
# Karimganj barrutia

Karimganj barrutia Indiako barruti bat da, Hills and Barak Valley dibisioan, Assam estatuan. 1.228.686 biztanle ditu 1.809 kilometro koadrotan.

## Mugakideak

Honako barrutiekin egiten du muga:
North Tripura barrutia Cachar barrutia Hailakandi barrutia

## Ikus, gainera

* Assam

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42542
* Multimedia: Karimganj district / Q42542
# Kertész (kraterra)

Kertész Merkurio planetaren mendebaldean dagoen kraterra da, Carolis arroan. André Kertész hungariar argazkilariaren omenez izendatu zuten 2008an. Material berezi bat du, oso distiratsua. Sander kraterra, handik gertu, distiratsua da ere.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20140809232844/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?gallery_id=2&image_id=185

## Kanpo estekak

* Datuak: Q862209
* Multimedia: Kertész (crater) / Q862209
# Kerton udalerria, Fulton konderria (Illinois)

Kerton udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Fulton konderrian. Azken zentsuaren arabera 79 biztanle zituen, 26.95 milia karratu (69.8 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Kerton udalerrian 44 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 65.963 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5573999
# Kertx-eko itsasartea

Kertx-eko itsasartea (errusieraz: Керченский пролив; ukraineraz: Керченська протока; Krimeako tatareraz: Keriç boğazı) Itsaso Beltza Azov itsasoarekin lotzen duen itsasartea da, Ukrainako Krimea eta Errusiako Taman penintsulak bananduz. 4,5 eta 15 kilometro arteko zabalera eta 18 metroko sakonera ditu. Bertako hiririk garrantzitsuena, Kertx da.
Antzinatean, Bosforo zimeriarra bezala ezagutua izan zen. 1790ean, itsasarte honetan, Kertxeko itsasarteko gudua gertatu zen, Errusia eta Otomandar Inperioaren artean, lehenengoaren erabatekoa izan ez zen garaipen batekin amaituz.

## Erreferentziak

* ↑ 159. araua. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-6).

## Ikus, gainera

* Kertx-eko itsasarteko gudua Bigarren Mundu Gerrakoa
* Bosforoko erresuma
* Bosforo

## Kanpo estekak

* Datuak: Q187890
* Multimedia: Strait of Kerch / Q187890
# Kertx

Kertx (errusieraz: Керчь, ukraineraz: Керч, Krimeako tatareraz: Keriç, antzinako ekialdeko eslavieraz: Кърчевъ, antzinako grezieraz: Παντικάπαιον, Pantikapaion, turkieraz: Kerç) Kertxeko penintsulan dagoen hiri bat da, Krimeako penintsularen ekialdean. De facto Errusiaren menpe dagoen Krimeako Errepublikaren barruan dago, nahiz eta herrialde askok Ukraina gisa onartzen duten.
K.a. 3. milurtekoan sortu zen Antzinako Greziaren kolonia gisa (Ukrainako hiririk zaharrenetarikoa litzateke). Hiriak 1920ko hamarkadan garapen handia izan zuen eta Bigarren Mundu Gerran leku garrantzitsua izan zen. Gaur egun Krimeako penintsulako hiririk handienetako bat da, herrialdean industria gehien duena eta garraio zein turismo leku garrantzitsua.

## Klima

Datu klimatikoak (Kertx (1991–2020, muturrekoak 1936–egun)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 15.6 | 17.5 | 23.4 | 27.6 | 30.6 | 35.2 | 37.7 | 37.9 | 35.5 | 30.9 | 23.2 | 19.4 | 37.9 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 3.8 | 4.5 | 8.8 | 14.9 | 21.0 | 26.0 | 29.0 | 28.9 | 23.4 | 16.9 | 10.2 | 5.8 | 16.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 0.7 | 1.1 | 4.7 | 10.1 | 16.0 | 21.2 | 24.1 | 24.0 | 18.6 | 12.6 | 6.6 | 2.8 | 11.9 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -2.0 | -1.9 | 1.2 | 5.8 | 11.3 | 16.3 | 19.1 | 19.2 | 13.9 | 8.7 | 3.5 | 0.1 | 7.9 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -23.7 | -23.1 | -15.6 | -6.5 | -1.1 | 2.8 | 9.9 | 7.5 | 1.0 | -5.4 | -11.8 | -17.6 | -23.7 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 38 | 29 | 33 | 29 | 31 | 53 | 33 | 41 | 35 | 31 | 39 | 37 | 429 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 10 | 9 | 11 | 11 | 9 | 10 | 6 | 6 | 8 | 9 | 11 | 11 | 111 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 8 | 8 | 5 | 0.2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0.1 | 2 | 7 | 30 |
| Eguzki orduak | 61.9 | 91.6 | 142.4 | 190.8 | 278.0 | 299.7 | 339.3 | 310.3 | 242.5 | 170.4 | 91.3 | 56.5 | 2274.7 |
| Hezetasuna (%) | 85.6 | 83.6 | 80.5 | 75.8 | 73.1 | 69.9 | 66.6 | 66.5 | 71.4 | 77.3 | 83.3 | 85.3 | 76.6 |
| Iturria (1): Pogoda.ru.net ||||||||||||||
| Iturria (2): World Meteorological Organization (hezetasuna eta eguzkia, 1981–2010) ||||||||||||||

## Herri eta hiri senidetuak

| Hiria | Herrialdea | Urtea |
| Mogilev | Bielorrusia | 1998 |
| Smolensk | Errusia | 1998 |
| Çanakkale | Turkia | 1999 |
| Oriol | Errusia | 2004 |
| Odintsovo | Errusia | 2004 |
| Sotxi | Errusia | 2005 |
| Kyiv | Ukraine | 1997 |
| Tula | Errusia | 2014 |

## Erreferentziak

* ↑ (Errusieraz) pogodaiklimat.ru. Климат Керчи. .
* ↑ (Ingelesez) World Meteorological Organization. World Meteorological Organization Climate Normals for 1981–2010. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q157065
* Multimedia: Kerch / Q157065