# Fisika (Aristoteles)

Fisika edo Naturari buruzko ahozko irakaspenak (antzinako grezieraz: Φυσικής Ακροάσεως, Physikḗs Akroáseōs; latinez: Physica o Naturales Auscultationes, abreviado como Phys.) Aristotelesek K. a. IV. mende inguruan idatzitako filosofia naturaleko zortzi liburuk osatutako tratatuaren izenburua da. Corpus Aristotelicumeko lan guztiak bezala, Fisika Andronico de Rodasek — eskola peripatetikoko jakintsua — K.a. I. mende inguruan egindako berreraikitze lanaren emaitza da, Estagiritak garai desberdinetan idatzitako zatiei buruzkoa, argudio ezberdinei buruzkoa, baina beti fisikaren inguruan.

## Aristotelesen fisikaren esanahia

Teoria fisikoen ordez (zentzu modernoan) edo unibertsoko eduki partikularren ikerketen ordez, gauza naturalen edo mugimenduan dauden gauzen printzipio orokorrenak (filosofikoak) jorratzen dituzten tratatuen edo ikasgaien bilduma bat da. Lanaren helburu nagusia aldaketa edo mugimenduaren printzipioak eta kausak aurkitzea da (eta ez soilik deskribatzea), bereziki natural guztiena (gehienak bizidunak, baina baita kosmosa bezalako bizigabeak ere). Andronico de Rodasko ordenari jarraiki, Aristotelesen lana funtsezkoa izateaz gain, tratatu fisiko, kosmologiko eta biologiko luzeen buruan kokatzen da, zeinean antzinako grezierazko tituluak, "naturari buruzko idazkiak" edo "filosofia naturala" esan nahi duen.

## Liburuen edukia

Fisikak zortzi liburu ditu, kapitulutan banatuta. Sistema honek jatorri zaharra du, orain, aldiz, iluna. Hizkuntza modernoetan, zenbaki erromatarrak dituzten liburuak aipatzen dira, antzinako letra greko larriak irudikatzen dituztenak (grekoek zenbakiak letren bidez irudikatzen zituzten, adibidez, A letra 1 zenbakia ordez). Kapituluak zenbaki arabiarrekin identifikatzen dira, baina "kapitulu" hitzaren erabilera oso ohikoa da. Antzinako "kapituluak" (kapita) oro har oso laburrak dira, askotan orrialde bat baino gutxiago. Gainera, Bekkerren zenbakiak Zientzien Prusiar Akademiaren edizioan erabilitako orrialdea eta zutabea (a edo b) markatzen ditu, Immanuel Bekkerrek bultzatuak eta administratuak. Litekeena da lineako zenbakiek Bekkerrekoekin bat egitea.

### I. liburua (Α; 184a – 192b)

I. liburuak Aristotelesek naturari buruz duen ikuspegia aurkezten du, printzipio, kausa eta elementuetan oinarritu behar dena. Bere ikuspuntu partikularrak eskaini aurretik, aurreko teorietan murgiltzen da, Meliso eta Parmenidesek eskainitakoetan bezala. Aristotelesen ikuspuntua bera 7. kapituluan agertzen da, non hiru printzipio identifikatzen dituen: substantziak, kontrakoak eta gabezia.
3. eta 4. kapituluak Aristotelesen lan guztien artean zailenen artean daude eta Parmenides, Meliso eta Anaxagorasen pentsamenduaren gezurtatze sotilak inplikatzen dituzte.
5. kapituluan, bere aurrekoen berrikuspenari jarraitzen dio, bereziki zenbat lehen printzipio dauden aztertzen du. 6. kapituluak printzipio kopurua bi edo hirura murrizten du. Gaiari buruzko bere kontakizuna 7. kapituluan aurkezten du, non lehenik materia hitza sartzen duen (grekoz: hyle) funtsezko esentzia izendatzeko (ousia). Berak 9. kapituluan definitzen du materia: "Izan ere, nire materiaren definizioa hauxe da: gauza bakoitzaren substratu primarioa, kalifikaziorik gabea eta emaitzan jarraitzen duena".
Materia, Aristotelesen pentsamenduan, hala ere, sentipenezko errealitatearen terminoetan definitzen da; adibidez, zaldi batek belarra jaten du: zaldiak belarra bere baitan eraldatzen du; belarrak, hala ere, ez du zaldian irauten, baina bai haren alderdiren batek, bere materiak. Materia ez da espezifikoki deskribatzen, baizik eta kalitatetik edo kantitatetik aparte dagoen guztian eta zerbait predika daitekeenean datza. Adimen horretan materia ez da existitzen independenteki (hau da, substantzia gisa), baizik eta formarekiko interdependentziaz existitzen da (hau da, "printzipio" gisa), eta aldaketaren azpian dagoen neurrian bakarrik. Materia eta forma termino analogikoak dira.

### II. liburua (B; 192b – 200b)

II. liburuak "natura" (physis) "nagusiki dagokion horretan mugitzeko eta geldirik egoteko iturri edo kausa" gisa identifikatzen du (I.192b 21). Horrela, naturalak dira mugitzen hasteko gai diren entitateak, adibidez, hazteko, koalitateak eskuratzeko, mugitzeko eta azkenik jaio eta hiltzeko gai direnak. Aristotelesek gauza naturalak eta artifizialak kontrastatzen ditu: gauza artifizialak ere mugi daitezke, baina egiten denaren arabera mugitzen dira, ez direnaren arabera. Esaterako, zurezko ohe bat lurperatua balitz eta nolabait zuhaitz bat bezala ernatuko balitz, egina dagoenaren araberakoa izango litzateke, ez denaren araberakoa. Aristotelesek naturaren bi zentzu kontrajartzen ditu: natura materia gisa eta natura forma edo definizio gisa.
"Naturaz", Aristotelesek gauza partikularren izaeraz hitz egiten du. II. liburuan, ordea, "natura"-ri erreferentzia egiten dio klase naturalen generoak aipatzerakoan (bigarren mailako substantzia). Baina Platonen aurka, Aristotelesek IV. mendean ongi ulertua izan zen dilema filosofiko bat ebatzi nahi du. Knidoko Eudoxoren eredu planetarioa nahikoa zen izar alderraientzat, baina ez zen substantzia lurtarraren inolako dedukziorik lortuko beharraren printzipio mekanikoetan soilik oinarrituta (Aristotelesek 9. kapituluan kausalitate materialari egozten zizkion). Ilustrazioan, zientzia modernoak intuizio atomistak bete baino mende batzuk lehenago, materialismo mekanizistarekiko leialtasun nominalak ospea irabazi zuen, Newtonen urruneko ekintza bere baitan hartu arren eta argudio teleologikoen jatorrizko habitata ulertuz: "kanpotik ezarritako ordenarekin euren artean inolako erlazio intrintsekorik ez duten atalez osatutako makinak edo artefaktuak". Itxurazko gauza baten jardueren iturria, beraz, ez da izango osotasuna, bere zatiak baizik. Aristotelesek materia (eta zatiak) gauzen kausa beharrezkoa dela baieztatzen badu ere, kausa materiala, natura nagusiki esentzia edo kausa formala dela dio (I.193b 6), hau da, informazioa, espezie osoa bere baitan.
   Naturan beharrezkoa dena, orduan, argi eta garbi materiaren izenaz eta hartan gertatzen diren aldaketez deitzen duguna da. Bi kausak fisikoak deklaratu behar ditu, baina batez ere amaierak, hori baita auziaren kausa, ez alderantziz; eta amaiera da 'zergatik', eta hasiera definiziotik edo esentziatik abiatzen da... - Aristoteles. Fisika II 9.
3. kapituluan, Aristotelesek lau kausen teoria aurkezten du (materiala, efizientea, formala eta azkena). Kausa materialak zertaz egina dagoen zerbait azaltzen du (adibidez, etxe baten zura), kausa formalak gauza batek gauza hori bihurtzeko duen forma azaltzen du (arkitekto batek etxe bat eraikitzeko dituen planak), kausa efizientea aldaketaren iturri erreala da (etxearen eraikuntza fisikoa), eta azken kausa aldaketaren asmo aurreikusia da (etxearen azken produktua eta bere asmoa babesleku eta etxe gisa).
Garrantzi berezikoa da kausa edo azken asmoa (telos). Errore arrunta da lau kausak indar gehigarri edo alternatibo gisa ulertzea, bultza edo tira egin dezaten; egia esan, laurak behar dira azaltzeko (VII.198a 22-25). Lengoaia zientifiko modernoan kausa bezala ulertzen duguna Aristotelesek kausa efizientetzat ulertzen duenaren zati txiki bat besterik ez da. Helburua "naturak" funtzionatzen ez duen moduarekin alderatzen du. Zoria (edo zortea) 4., 5. eta 6. kapituluetan eztabaidatua da. (Gizakien ekintzetan diharduen zoria tuchea eta eragile irrazional automatikoa da). Zerbait gertatzen da kasualitatez kausalitate-lerro guztiek bat egiten dutenean konbergentzia hori apropos hautatu gabe, eta teleologikoki eragindakoaren antzeko emaitza sortzen dutenean.
7. kapitulutik 9.era, Aristoteles naturaren eztabaidara itzultzen da. Aurreko lau kapituluak aberastuz, naturak helburu baterako diharduela ondorioztatzen du, eta natur gauzetan beharrezkotasuna nola agertzen den eztabaidatzen du. Aristotelesentzat, gauza naturalen higidura barrutik determinatzen da, zientzia enpiriko modernoetan, aldiz, mugimendua kanpotik determinatzen da (propioago hitz eginez: ez dago barneko-den ezer).

### III. liburua (Γ; 200b – 208a)

"Natura" aurreko liburuan definitzen den bezala ulertzeko, definizioaren terminoak ulertu behar dira. Mugimendua ulertzeko, III. liburua Aristotelesen potentziaren eta egintzaren nozioetan oinarritutako aldaketaren definizioarekin hasten da. Aldaketa, dioenez, gauza baten gaitasuna eguneratzea da, ahal den neurrian.
Gainerako liburuak (4-8 kapituluak) infinitua aztertzen du (apeiron, mugagabea). Adizio bidezko infinitua eta zatiketa bidezko infinitua bereizten ditu, eta egintzazko infinitua eta potentziako infinitua. Infinituaren aurka argudiatzen du edozein formatan, gorputzak, substantziak eta amaigabeko hutsuneak barne. Aristotelesek hemen dio existitzen den infinitu mota bakarra potentzialki infinitua dela. Aristotelesek honela definitzen du hori: "magnitude bat osatzeko gai gisa balio duena eta osotasun osoa potentzialki (baina ez egiaz) dena" (207a 22-23). Infinitua, edozein forma ez duena, beraz, ezagutezina da. Aristotelesek honela idazten du: "ez da infinitua kanpoan ezer ez duena, kanpoan beti zerbait duena baizik" (VI.206b 33 - 207a 1-2).

### IV. liburua (Δ; 208a-223b)

IV. liburuak mugimenduaren aurretiazko baldintzak aztertzen ditu: lekua (topos, 1-5 kapituluak), hutsa (kenon, 6-9 kapituluak) eta denbora (khronos, 10-14 kapituluak). Liburuaren hasieran, gauza bat beste batean "egoteko" modu desberdinak bereizten dira. Tokia ontzi edo ontzi mugiezin batekin alderatzen du: "muga mugiezina, barruan duena baino barnekoagoa" gorputz baten leku nagusia da (IV.212a 20). Espazioa ez bezala, gorputz batekin batera dagoen bolumena baita, lekua muga edo gainazal bat da.
Berak irakasten du, atomistei eta beste batzuei ez bezala, hutsune bat ez dela beharrezkoa bakarrik, baizik eta kontraesanetara eramaten duela, adibidez, mugimendua eragotziz.
Denbora mugimenduen ezaugarri konstantea da, eta, Aristotelesek uste duenez, ez da berez existitzen, baizik eta gauzen mugimenduei dagokiena. Tony Roarkek honela deskribatzen du Aristotelesen denboraren ikuspegia:
   Aristotelesek honela definitzen du denbora: "lehenarekiko eta ondorengoarekiko mugimendu-zenbaki bat" (Fisika. 219b1-2), beraz, mugimenduaren sentiberatasuna luzera arbitrarioko zati independenteetan banatzera eraman nahi du. Propietate hori berezko izaerari eta arima hartzaileen gaitasun eta jarduerei esker du. Higidura berez zehaztugabea da, baina pertzepzioaren arabera determinagarria, luzeraren arabera. Pertzepzio-ekintzek determinatzaile gisa funtzionatzen dute; emaitza luzera zinetikoko unitate jakin batzuk dira, eta horixe da, hain zuzen ere, denborazko unitatea dena.

### V. eta VI. liburuak (Ε: 224a-231a)

V eta VI liburuek mugimendua nola gertatzen den aztertzen dute. V. liburuak lau mugimendu-espezie sailkatzen ditu, aurkakoen kokapenaren arabera. Mugimendu-kategoriek kantitatea (adibidez, dimentsioetan aldaketa bat, handitik txikira), kalitatea (koloreei dagokienez: zurbiletik ilunera), lekua (mugimendu lokalak, oro har, goitik behera doaz, eta alderantziz) edo, modu eztabaidagarriagoan, substantzia barne hartzen dituzte. Izan ere, substantziek ez dute kontrakorik, eta, beraz, desegokia da esatea zerbait benetan ez-gizaki bihurtzen dela, hots, sorkuntza eta ustelkeria ez direla zentzu betean kinesiak.

### VI. Liburuak (Ζ: 231a-241b)

VI. liburuak aztertzen du nola gauza aldakor bat kontrako egoerara irits daitekeen, tarteko etapa infinituak igaro behar baditu. Argumentu arrazional eta logikoen bidez jarraitutasunaren eta zatiketaren nozioak ikertzen ditu, aldaketa — eta, ondorioz, denbora eta lekua — zati zatiezinetan zatigarriak ez direla ezarriz; matematikoki ez dira diskretuak, jarraituak baizik, hau da, infinituki zatigarriak (bestela esanda, puntu edo une diskretu edo zatiezinetatik abiatuz jarraitua eraiki ezin dena). Horrek esan nahi du, besteak beste, ezin dela une definitu bat (zatiezina) egon higidura bat hasteko. Eztabaida honek, lau mugimendu-espezie ezberdinen abiadurarekin eta portaera ezberdinarekin batera, Aristotelesi laguntzen dio Zenonen paradoxa ospetsuei erantzuten, zeinek mugimenduaren existentziaren absurdua erakutsi nahi baitute.

### VII. liburua (Η; 241a25 – 250b7)

VII. liburua mugituak bere motorrarekin duen harremanaz ari da laburki, Aristotelesek Platonen arimaren teoriarekiko funtsezko dibergentzian mugimenduan jartzeko gai bezala deskribatzen duena (X. legea, Fedro, Fedon). Mugitzen den guztia beste batek mugitzen du. Ondoren, mugimendu-espezieak eta haien abiadurak tokiko aldaketarekin (phorà) erlazionatzen saiatuko da, besteak murriztu daitezkeen aldaketa funtsezkoena baita.
VII.1-3 liburua bertsio alternatibo batean ere badago, Bekkerren edizioan sartu gabe.

### VIII. liburua (Θ; 250a14 – 267b26)

VIII. liburuak (fisika osoaren ia laurdena hartzen duena, eta ziurrenik jatorrian ikasgaien ibilbide independentea zena) bi gai nagusi aztertzen ditu, nahiz eta argumentuen hedapen zabala izan: unibertsoaren denbora-mugak eta motor tinkoaren existentzia - betierekoa, zatiezina, zatirik gabea eta magnituderik gabea. Ez al da betiereko unibertsoa, hasiera bat izan du, noizbait amaituko da? Aristotelesen erantzuna, grekoa den aldetik, nekez izan liteke baiezkoa, inoiz ez baitzitzaion creatio ex nihilo bati buruz hitz egin, baina arrazoi filosofikoak ere baditu mugimendua beti existitu ez izana ukatzeko, Fisikaren lehen liburuetan aurkeztutako teorian oinarrituta. Higiduraren betierekotasuna materia-gabezian beste guztietatik bereizten den substantzia baten existentziak ere berresten du; forma hutsa izanik, betiereko gaurkotasunean ere badago, ezein alderditan inperfektua ez delarik; beraz, ez du mugitu beharrik. Hori zeruko gorputzak honela deskribatzean frogatzen da: mugitzen diren lehen gauzek higidura amaigabe, bakar eta jarraitua jasan behar dute, hau da, zirkularra. Hau ez da ezein ukipenek eragindakoa, baizik eta (XII. liburuko Metafisikan jasotako ikuskera integratuz) maitasunak eta irrikak eragindakoa.

## Bilakaera

Aristoteles izate bakarraren aldaezintasunari eusten zioten eleatikoen aurka doa: izateko modu asko daude egitatean. Nabaritasunak ematen duen ziurtasunetik abiatuz, sentipenezko zerizanak etengabe bilakaeraren (eta, beraz, usteldu eta hiltzearen) eta higitzearen menpe daudela, Estagirita, azterketa sakon batean, mugimenduaz — izaki-mota jakin batetik beste izaki-mota baterako pasarte gisa ulertua —, denboraz eta, oro har, fenomeno fisikoez arduratzen da, fisikaren lehen azterketa osoetako bat eskainiz.
Fisika aristotelikoaren kontzeptu kardinalak hauek dira:
* substantzia: mutatu arren geratzen dena da. Gizaki bat, adibidez, gaztea izatetik zaharra izatera pasatzen da. Beraz, mutazio bat izan zuen, baina beti gizaki berari buruz hitz egiten ari gara; beraz, substratu gisa defini dezakegu.
Azken substratua, berez, lehengaia da, hau da, izakiaren determinatzea forma posibleetan, horietako bat bera ere izan gabe.
* gabezia eta forma. Bilakaera, orduan, honela deskriba daiteke: lehen gabezia zen zerizan baten eraldaketa, ezaugarri falta bat, eta berehala ezaugarri hori lortzen du forma bihurtuz.
Naturala da «[...] edozer gauza ez dela sortzen edozein gauzatatik. Zuria ez-zuria den horretatik sortzen da, eta ez edozein ez-zuritik, baizik eta beltzetik edo zuriaren eta beltzaren bitartekoa den zerbaitetik». (Fisika, I, 5, 188 a-b): gorputz bat, beraz, datu ez-zuri baten zuri (forma) bihurtzen da (gabezia).

## Bilakaeraren beste kontzepzio bat

Irrazionala eta irreala litzateke bilakaeran ez-izatearen pasartea izatean bezala pentsatzea, eta alderantziz, zeren ezerezetik ezin baita ezer atera. Hau da, ezinezkoa da izatea ez-izatetik etortzea eta alderantziz (izatea ez-izatetik etortzea, eta ez-izatea izatetik etortzea).
Orduan posible da bilakaera potentziaren eta egintzaren kontzeptuen bidez ere azaltzea. Mahai bat (forma), egurretik abiatuta eraikia (substratua), potentzian dagoen izaki batetik (mahai gisa landu aurreko egurra) egintzan dagoen izaki batera (mahaia) doan pasartea da. Mugimendu hori gerta dadin, beharrezkoa da zerbaitek edo norbaitek egitea — arotzak kasu honetan —, eta hori filosofoak definitzen du kausa eraginkor edo motor hobearekin.
Bilakaeran hainbat modu daude:
* funtsezkoa (izatea sorrera eta ustelkeria);
* kualitatiboa (izatearen alterazioa);
* kuantitatiboa (handipena eta gutxipena: izatearen kantitatea);
* tokikoa (desplazamendua, izaki bat leku batetik bestera aldatzea).
Tokiko mugimendua funtsezkoa da, aurresuposatzen duten beste mugimendu guztien oinarrian dago, eta honela bereizten da:
* zirkularra, beti bere buruaren berdina, bosgarren osagaiaren zeru konposatuen higiduraren ezaugarria da, eterra, betierekoa dena eta mutaziorik ez duena;
* lerrozuzen, behetik gora eta goitik behera, lau elementuei dagokiena: lurra, ura, airea eta sua. Mugimendu horiek dituzten izakiak ustelgarriak dira.
Mugimenduaren kausak hauek izan daitezke:
* ustekabekoak, baldin eta fenomeno naturalekin zerikusia badute;
* maiteak, gizonak egina bada.

### Leku naturalen teoria

Bere inguruneko lau elementuetako bat, bere tokitik, ateratzen bada, hara itzultzeko joera du: hala erakusten du uretara botatako harri batek bere esferarantz, lurraren esferarantz, hondoratzen denak, uretan askatzen diren aire-burbuilek gorantz egiten duten bitartean, hau da, airearen esferarantz.

### Infinitua

Infinitua potentzian izatea da, eta izatea potentzian izatearen egintza gisa da.
Infinituaren funtsezko ezaugarria ez-mugatua izatea da, eta, beraz, etengabe amaitu gabea.
Beraz, potentziatik (infinitu gisa egiteko posibilitatea, potentzian infinitua) egintzara (posibilitate hori gauzatzen denean, infinitua egintza gisa) igarotzeak ez dakar inolako eraldaketa errealik edo ezaugarririk ez duen eraldaketa errealik, potentziatik egintzara noizbehinka gertatzen den bezala. Izatez, infinitua ez da kuantifikagarria, ez aurrekari gisa (potentzian izatea), ez ondorioz (egintza gisa izatea).
Argumentu etiko-estetikoetan oinarrituriko kontzepzio pitagorikoa argudio fisikoetan baino gehiago baina logikoki oinarrituak partekatuz, Aristotelesek ere ideia hau ulertzen du, hots, infinitua inperfekzioaren baliokidea izatea, inoiz betetzen ez delako edo erabat gauzatzen ez delako, finituarentzat den bezala, zeinari ez baitzaio ezer falta osoa izateko.

### Espazioa eta lekua

Espazioa edo lekua, beste objektu batzuekin alderatuta, mugatzat hartzen dira.
Edalontzi bat uraren muga eta espazioa da. Jakina, edalontzia eta ura mugetatik kanpo egon daitezke, baina substantzia gisa bakarrik, lehen muga bat izan ezin dezakeena.
Espazioa eta lekua mugimenduari esker sortu dira. Gorputzen mugimendua adierazten badut bakarrik nabarituko dut haien espazioa. Espaziorik gabe ez lirateke gorputzak existituko, ezta haien higidurarik ere, baina higidurarik gabe ezin da irudikatu gorputzen espazioa. Horregatik, beharrezkoa da hutsaren existentzia ukatzea, hau da, gorputz baten menpeko ez izatea.

### Denbora

Fisikaren IV. Liburuan denboraren kontzeptua eztabaidatua da, filosofo askoren analisiek honako filosofo hauen ideiak hartuko dituzte: Agustin Hiponakoa, Kant, Bergson eta Martin Heidegger.
Denbora, dio Aristotelesek «[...] alde batetik, bera izan zen eta ez da gehiago; beste alde batetik, bera izango da eta ez da oraindik» (Fisika, IV, 10, 217b).
Denboraren existentzia enpirikoki begi-bistakoa da, baina, aurreko aipuak azpimarratzen duen bezala, logikoa denez, elusiboa da, ez izateak osatzen duela ematen baitu.
Horrek filosofoa behartzen du denboraren eta mugimenduaren arteko harremanari buruzko bere azterketa mugitzera, konnotazio zehatzagoa bere egin dezan. Mugimendua denboran dago eta denbora ezin da existitu mugimendurik gabe. Inplikazio horrek denboraren definizio ospetsua ematera eramaten du Aristoteles, hala nola «higiduraren zenbakia, lehenaren eta geroaren arabera» (Fisika, IV., 11., 219b), «zenbakitzat» ulertuz zenbatzeko funtzioa, zeina ez baita posible zenbakizko segidaz jabetu gabe, eta, beraz, denbora kontzientziaren egitate gisa.
«Kontzientzia» esatean arima ulertzen da, gizabanakoaren bizitzari buruzko «lehenaldi» eta «geroaldi» bat determinatzen duen zerizan bakarra.
Horrek, beraz, konponbide teoriko batera garamatza, baina beste galdera bat ere jartzen du: «[...] Denbora existituko litzateke arima existituko ez balitz ?» (Fisika, IV, 14, 223a) Galdera hori etorkizuneko filosofiarekin erantzuten saiatuko da.

### Lehen motor tinkoa

Mugitzen den oro beste zerbaitek mugitu behar duela dioen zinematikari (mugimenduaren teoria orokorra) gehituz, Aristotelesek esaten du hasieran zerbait geldi egon behar duela mugimendua sortzen den lekutik, hau da, lehen printzipio mugiezin bat, baina berez izate oro harengana mugiarazten duen motorra, unibertsoaren azken kausa.
Lehen Motorrak "maitatua" higitzen du, desiraz eta nahimenez higitzen duen heinean: usteltzen duen bilakaera ez dago haren esku, geldi-geldi zegoen garai hartan, eta aldi berean munduaren erakarpen-indar magnetizatzailea, ekialderantz, bere perfekziora doana, zeren horretan egin baitira amaigabeko indar guztiak: ekintza da, hutsa, ez zentzu kristauan (hau ezinezkoa litzateke) ustelgarria den materiaren absentziagatik, baizik eta aldakorra delako eta forma ezberdinei lotuta dagoelako zentzuan. Beraz, lehen motorrak ez du materiarik, ez baita mugitzen.
Azkenik, motore tinkoak zerizan guztien iharduera goren eta nobleena ere egikaritzen du: adimena, dena mugiarazten baitu. Hala ere, lehen motorra beste zerbaitengatik mugitzen ez denez, bere burua bakarrik pentsa dezake (inola ere pentsatzen ez badu).

## Filosofiarako eta zientziarako garrantzia mundu modernoan

Aristotelesen lanak zientziarako eta mendebaldeko filosofiarako oinarrizkotzat jotzen dira. Ondorengo aipuak ez dira Aristotelesen interpretazio eta esanahiari buruzko azken judizio moderno gisa ematearen asmoarekin, baizik eta moderno batzuen ikuspuntu nabarmenak baino ez dira.

### Heidegger

Martin Heideggerrek idazten du:
   Fisika konferentzia bat da, eta, bertan, beren kabuz sortzen diren izakiak zehaztea bilatzen da. Aristoteliar "fisika" ez dator bat gaur hitz honekin esan nahi dugunarekin, ez bakarrik antzinatasunari dagokion neurrian, zientzia fisiko modernoak modernitateari dagozkion heinean, baizik eta batez ere ezberdina da Aristotelesen "fisika" filosofia delako egitatearen ondorioz, fisika modernoa filosofia bat aurresuposatzen duen zientzia positiboa den bitartean... Liburu honek mendebaldeko pentsamendu osoaren irazkia eta bilbea determinatzen ditu, baita pentsamendu moderno gisa antzinako pentsamenduarekin bat ez datorrela dirudien leku horretan ere. Baina aurkakotasuna menpekotasun erabakigarri eta, askotan, arriskutsu batek osatzen du beti. Aristotelesen fisikarik gabe ez zen Galileorik izango.

### Russell

Bertrand Russellek dio Fisika eta Zeruari buruz (Fisikaren jarraipena zela uste zuela):
   ... Galileoren garaira arte oso eragin handia izan zuen zientziak... Filosofiaren historialariak, beraz, aztertu egin behar ditu, zientzia modernoaren argitan horietako edozeinetan esaldirik nekez onar badaiteke ere.

### Rovelli

Carlo Rovelli fisikari teoriko italiarrak hau idazten du:
   Fisika aristotelikoa fisika newtoniarraren hurbilketa zuzena eta ez-intuitiboa da, eremu egokian (mugimendua fluidoetan), Newtonen teoria Einsteinen teoriaren hurbilketa den zentzu tekniko berean. Fisika aristotelikoak luze iraun zuen, ez dogma bihurtu zelako, baizik eta enpirikoki oinarritutako oso teoria ona delako. Behaketak erlazio interteorikoei buruzko kontsiderazio orokor batzuk iradokitzen ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Aristóteles (D.L. 2014). «Estudio introductorio». Protréptico ; Metafísica. Gredos. p. XXI. ISBN 978-84-473-7713-8. OCLC 894659517. Kontsulta eguna: 2020ko apirilaren 13a.
* ↑ Ross, W. D. (William David), 1877-1971. Aristotle (Diego F. Pró, trad.) [Aristóteles]. CHARCAS BUENOS AIRES. Kontuslta eguna: 2019ko irailaren 9a.
* ↑ A good explanation: David L. Schindler, "The Problem of Mechanism" in Beyond Mechanism, ed. David L. Schindler (University Press of America, 1986), 1-12 at 3-4.
* ↑ Hankinson, R. J. (2001eko abenduaren 13a). Cause and Explanation in Ancient Greek Thought (en inglés). Clarendon Press. p. 125. ISBN 978-0-19-924656-4. Kontsulta eguna: 2021eko uztailaren 18a.
* ↑ «Physics by Aristotle, II 9.». The Internet Classics Archive. Kontsulta eguna: 2021eko uztailaren 18a.
* ↑ For an especially clear discussion, see chapter 6 of Mortimer Adler, Aristotle for Everybody: Difficult Thought Made Easy (1978).
* ↑ For an especially clear discussion, see chapter 6 of Mortimer Adler, Aristotle for Everybody: Difficult Thought Made Easy (1978).
* ↑ «Aristotle: Motion and its Place in Nature | Internet Encyclopedia of Philosophy» (AEBetako ingelesez). Kontsulta eguna: 2021eko uztailaren 18a.
* ↑ Brague, Rémi (1990). «Aristotle’s Definition of Motion and its Ontological Implications (translated by Pierre Adler and Laurent d’Ursel)». Graduate Faculty Philosophy Journal 13 (2): 1-22. ISSN 0093-4240. doi:10.5840/gfpj19901321. Kontsulta eguna: 2021eko uztailaren 18a.
* ↑ Roark, Tony (2011). Aristotle on Time: A Study of the Physics. Cambridge: Cambridge University Press.
* ↑ «[...] Eta substantzia substratua da, zeinak zentzu batean materia esan nahi duen (materia esaten diot egintzan determinatua ez den horri, baizik eta potentzian bakarrik determinatua den horri), bigarren zentzu batean esentzia eta forma esan nahi du (zeina, determinatua den zerbait izanik, pentsamenduarekin bereiz daitekeen), eta hirugarren zentzu batean materiaz eta formaz osatua esan nahi du [...]» (Aristóteles: Metafísica, 1042a).
* ↑ Hemen agertzen da Aristotelesen zailtasuna, formarik ez duen zerbait izan beharko lukeen lehengaia definitzeko. Argi dago, materia absolutuki informatu eta gordin bat irudikatzen duen heinean, honek ere baduela formaren bat. Orduan hemen Aristotelesek definizio negatibo batera jotzen du: ez digu esaten zer den materia lehena, baizik eta hura ez dena, hau da, absolutuki formagabea den oro.
* ↑ Heidegger, Martin (1998). «On the Essence and Concept of φὐσις in Aristotle's Physics Β, 1». En McNeill, William, ed. Pathmarks. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 183–230, 185. «Aristotle's Physics is the hidden, and therefore never adequately studied, foundational book of Western philosophy.». (Enfasia jatorriz).
* ↑ Heidegger, Martin (1991). The Principle of Reason. Studies in Continental Thought. Bloomington: Indiana University Press. pp. 62-63.
* ↑ Russell, Bertrand (1946). The History of Western Philosophy. London: George Allen & Unwin Ltd. p. 226.
* ↑ Rovelli, Carlo (2015/ed). «Aristotle's Physics: A Physicist's Look». Journal of the American Philosophical Association (ingelesez) 1 (1): 23-40.

## Bibliografia

* Aristóteles: "Fisica" e "Del cielo", en Opere, volume terzo, Biblioteca Universale Laterza,$^{'[1]'}$ Roma-Bari, 1991.
* Metafísica, Carlo Augusto Vianok burututako edizioa (1929 zbk.), Turín, 2005. ISBN 88-02-07171-3.
* W. Jaeger: Aristotele, Florencia, 1935.
* A. Jori: Aristotele, Milán, 2003. ISBN 88-424-9737-1.

## Kanpo estekak

* Greko-frantses testu elebiduna, sarrera eta iruzkinekin hizkuntza honetan, Philippe Remacleren lekuan (1944 - 2011); Jules Barthélemy-Saint-Hilaireren itzulpena (1805 - 1895). Ladrangeren librairie philosophique. Paris, 1862.
* Datuak: Q1051198
* Multimedia: Physics (Aristotle) / Q1051198