OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Livoniako Kopa

Livoniako Kopa Estonia eta Letoniako ligatako txapeldunek elkarren artean jokatzen duten futbol txapelketa da. 2003an jokatu zen lehen aldiz eta momentuz bost ekitaldi izan ditu. Talde letoniarrak izan dira gehienetan nagusi. Izena garai bateko Livoniako erresumaren omenez jarri zitzaion, Estonia eta Letoniako lurrak hartzen baitzituen.

## Podiuma

* Skonto Riga 3 Kopa ||
* Ventspils Kopa 1 ||
* Flora Kopa 1 ||

## Palmaresa

| Urtea | Txapelduna | Emaitza | Finalista |
| 2003 | Skonto Riga | 2-2 (pen:12-11) | Flora Tallinn |
| 2004 | Skonto Riga | 3-3 (pen:4-3) | Flora Tallinn |
| 2005 | Skonto Riga | 4-3 | Levadia Tallinn |
| 2008 | FK Ventspils | 2-2 (pen:4-3) | Levadia Tallinn |
| 2011 | Flora Tallinn | 2-0 | Skonto Riga |
* (pen), penalti jaurtiketak.

## Garaipenak
### Taldeka

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| Skonto Riga | 3 | 2003, 2004, 2005 |
| FK Ventspils | 1 | 2008 |
| Flora Tallinn | 1 | 2011 |

### Herrialdeka

| Taldea | Garaipenak | Urteak |
| Letonia | 4 | 2003, 2004, 2005, 2008 |
| Estonia | 1 | 2011 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2737373
# Livonia (Indiana)

Livonia Indianako herri bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 128 biztanle zituen, 2,69 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Washington konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2206899
* Multimedia: Livonia, Indiana / Q2206899
# Livonia (Louisiana)

Livonia Louisianaeko herri bat da. Pointe Coupee parrokian kokatua dago. 2010ean 1.442 biztanle zituen, 4,90 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Pointe Coupee parrokia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1863834
* Multimedia: Livonia, Louisiana / Q1863834
# Livonia (New York)

Livonia New York estatuko herri bat da. Livingston konderrian kokatua dago. 2010ean 1.409 biztanle zituen, 2,61 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Livingston konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q604520
* Multimedia: Livonia, New York / Q604520
# Livoniako Ordena

Livoniako Ordena edo Livoniako Ezpataren Anaiak 1202an Buxhoevedeneko Albertek antolatu zuen ordena militar bat izan zen. Alemaniako monje gerlariz osatu zuen. Hasiera batean Zaldun Tenplarioen ordenean oinarritu zuen. Kristoren Zaldunak eta Livoniako Kristoren Milizia moduan ere ezagutzen dira.
Hasiera batean apezpikuaren aurrean ez zuen ezer egiten, baina 1218an apezpikuak Valdemar II.a Danimarkakoarri ordenaren aurkako neurriak eskatu zituen eta erregeak akordio bat egin zuen Estonia konkistatzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q29140
* Multimedia: Livonian Order / Q29140
# Livo (Trentino)

Livo Italiako udalerri bat da. Trentoko probintzia autonomoan kokatuta dago, Trentino-Adige Garaia eskualdean. 753 biztanle ditu, 15,22 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Livok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Bresimo Novella $^{(en)}$ Cis Rumo Cles

## Kanpo estekak

* Datuak: Q294810
* Multimedia: Livo (Trentino-South Tyrol) / Q294810
# Livonia (Michigan)

Livonia Michigango hiri bat da. Wayne konderrian kokatua dago. 2010ean 96.942 biztanle zituen, 92,45 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Wayne konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q853552
* Multimedia: Livonia, Michigan / Q853552
# Livonia (Missouri)

Livonia Missourieko herrixka bat da. Putnam konderrian kokatua dago. 2010ean 74 biztanle zituen, 0,69 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Putnam konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2086455
# Livonia

Livonia (livonieraz: Līvõmō, estonieraz: Liivimaa, finlandieraz: Liivinmaa, alemanez eta eskandinaviar hizkuntzez: Livland, letonieraz eta lituanieraz: Livonija, polonieraz: Inflanty, errusieraz: Лифляндия / Liflyandiya) gaur egungo Letonia eta Estoniako lurretan Erdi Aroan egon zen herrialdea da. Livoniako Ordenak agintzen zuen bertan eta bertako herria ez zen indoeuroparra, livoniarra baizik.
Denborarekin errusiarrek eta poloniarrek inbaditu eta euren iraganeko izaera galdu zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2008-05-30). 154. araua: Europako eskualde historiko-politiko nagusiak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q183464
* Multimedia: Livonia / Q183464
# Tullins kantonamendua

Tullins kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Isère departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. Guztira 13 udalerri ditu eta Tullins da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q909982
# Tullos

Tullos, Eskoziako gaeleraz: Tulach, Eskoziako Aberdeen hiriko auzo bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7852222
* Multimedia: Tullos / Q7852222
# Tullica

Tullica edo Toullika Klaudio Ptolomeok aipatutako karistiarren lurraldeak osatzen zuten civitatesen bat zen. Egungo Tuyon, Zadorraren ertzean, Erriberagoitian, zegoen.
Toponimoa indoeuroparra da eta haran esan nahi du.

## Ikus, gainera

* Euskal Herria erromatarren garaian

## Erreferentziak

* ↑ Emborujo, A., Ortiz de Urbina, E. & Santos, J.. (1992). «Reconstrucción paleogeográfica de autrigones, caristios y várdulos» Complutum (2): 449..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16519078
# Tullio Levi-Civita

Tullio Levi-Civita (Padua, 1873ko martxoaren 29a - Erroma, 1941eko abenduaren 29a) italiar matematikaria izan zen. Erromako unibertsitateko mekanika irakaslea izan zen. Geometriari eta hidrodinamikari buruzko lanak egin zituen. G. Ricci-Curbastro bere irakaslearekin mekanika klasikoan eta erlatibistan garrantzi handia izan duen diferentzial absolutuaren kalkulua sortu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2016/02/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q353438
* Multimedia: Tullio Levi-Civita / Q353438
# Tullich

Tullich, Eskoziako gaeleraz: An Tulach, Eskoziako herri bat da, Aberdeenshire eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7852183
# Tullonium

Tullonium edo Tullonio barduliarren lurraldeko civitas bat izan zen, Ptolomeok aipatu zuena. Antoninoren Ibilbidearen arabera, Ab Asturica Burdigalam galtzadako mansioetako bat zen. Egungo Dulantzin zegoen, Henaio gaztelutik 500 metrora iparralderantz.
Tulloniumek municipium maila lortu zuen ziur aski.

## Erreferentziak

* ↑ Emborujo, A., Ortiz de Urbina, E. & Santos, J.. (1992). «Reconstrucción paleogeográfica de autrigones, caristios y várdulos» Complutum (2): 449..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16519082
# Tullig (Clare konderria)

Tullig (irlanderaz Túllaig, "Muinoa") Irlandako mendebaldeko Clare konderriaren hego-mendebaldean dagoen herri txiki bat da. Loop Head penintsulan dago.
Irlandako Gosete Handiaren garaian herria hustua izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16902022
# Tullibody

Tullibody, Eskoziako gaeleraz: Tulach Bòide, Eskoziako udalerri bat da, Clackmannanshire konderrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q971957
* Multimedia: Tullibody / Q971957
# Tullibardine

Tullibardine, Eskoziako herri bat da, Perth eta Kinross eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q48769618
* Multimedia: Tullibardine / Q48769618
# Lorrenako Dukerria

Lorrenako Dukerria (frantsesez: Lorraine, lɔʁɛn ahoskatua; alemanez: Lothringen) eskualde feudal independente bat izan zen, 1766an Frantzian sartu zena azkeneko duke subiranoa hil ondoren, Stanisław Leszczyński, Poloniakoa. Lotaringia Goienako Dukerritik abiatuta eratu zen, eta hau, aldi berean, Lotaringiako Dukerritik eratu zen 949an. Hiriburu bezala Nancy hiria izan zuen.

## Historia

949an, Lotaringiako dukea eta Koloniako artzapezpikua zen Brunok, Oton I.a Alemaniakoaren anaiak, dukerria bi zatitan banatzea erabaki zuen, bere basailuen artean zeuden etengabeko liskarren ondorioz, batzuk frantziar eraginekoak eta besteak germaniarrekoak zirenak.
Banaketa horretatik Lotaringia Goiena eta Lotaringia Beherea izeneko dukeorde lurraldeak sortu ziren, handik gutxira, 977an, enperadoreak dukerri bezala berezituko zituena. Enperadoreak berak erabakiko zuen lurralde bakoitzerako zein izango zen oinordekoa.
1033an bi dukerriak Verdungo kondea zen Lotaringiako Gotelo I.aren irudipean bateratuak aurkitu ziren.
Hau 1044an hil ondoren, Henrike III.a Beltza enperadoreak, bateratzearen beldur zena, hala eta guztiz ere, Goteloren seme nagusia, Godofredo, soilik Lotaringia Goienaren duke bezala izendatzea erabaki zuen, honen anaia Gotelo II.a Lotaringia Behereko dukea, handik gutxira, 1046an hilko zen bitartean.
Lotaringia berriz elkartzeari dagokionez enperadoreak emandako ezezkoaren aurrean, Godofredo, orduan, erabaki inperialaren aurka matxinatu zen, Lotaringia Beherea eraso eta Verdun hiria suntsitu zuen 1045ean. Enperadoreak, zigor bezala, Lotaringia Goienako dukearen titulua kendu eta Alsaziako Adalbertori eman zion Lorrenako Dukerriaren izenarekin 1047an.
Godofredok borroka jarraitu zuen, Adalberto garaitu eta hilez Thuineko guduan (1048ko azaroaren 11n) baina bere helburua lortu gabe, enperadoreak, berehala, Alsaziako Gerardo, Adalbertoren anaia, Lorrenako Duke bezala izendatu baitzuen, Alsaziako etxeko lehena.

## Ikus, gainera

* Lorrena

## Kanpo estekak

* Datuak: Q155019
* Multimedia: Duchy of Lorraine / Q155019
# Lorrenera

Lorrenera (lorrain Frantzian; gaumais Belgikan) Frantziako Lorrenan batez ere hitz egiten den erromantze hizkuntza bat da, Oïl hizkuntza taldekoa. Frantzian ez du inolako onarpen ofizialik; Belgikan, berriz, "Valoniako erregio hizkuntza"ren izaera du, gaumais izenarekin.
Lorrenar frankoniera eta limburgera germaniar hizkuntzen eragin handia du.

## Ikus, gainera

* Oïl hizkuntzak
* Frantziako hizkuntzak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q671198
# Lorratz (argipena)

Lorratz hitzak higitzen den zerbaitek (auto bat, esaterako) bere atzetik uzten duen arrastoa adierazten du. Erabilera zenbait ditu:
* nautikan, lorratza edo ubera, ontzi batek bere atzetik uzten duen arrastoa;
* astronomian, kometa lorratza, Eguzkiaren inguruetan kometa batetik erauzitako hauts argiztatuak osatzen duena;
* fluidoetan gertatzen den fenomeno fisiko moduan, lorratza;
* lorratza edo lurrun aztarna, hegazkin eta aireontziek aiurean uzten duten lurrunezko arrastoa.
# Lorrenako gudua

Lorrenako Gudua (1914ko abuztua) Lehenengo Mundu Gerrako guda bat izan zen. Liskarraren hasieran Alemaniarrek Schlieffen Plana erabili zuten Frantzian sartzeko, Frantziarrak ez ziren gai izan alemaniar armada geldiarazteko. Honi aurre egiteko frantziar armadak XVII Plana erabili zuen, Alsazia-Lorrenatik Alemania barnerantz sartzeko.

## Frantziar ofentsiba

Frantziar gudu garrantzitsuena mendebaldean Lorrenakoa izan zen, abuztuaren 14an hasia. Frantziarrak Mulhousen sartuta zeuden abuztuaren 8tik, geroago atzean utziko zutena. Auguste Dubailen I. armadaren helburua Saarburgerantz aurreratzea zen, bitartean, Edouard Noël de Castelnauren II. armada Morhangerantz abiatu zen. Abuztuaren 17an Foch jeneralaren XX. Armadaren gorputza Château-Salins hiria hartu zuen, Morhangetik hurbil. Saarburg 18an okupatu zuten. Alemaniar armada egun hauetan lurra utzi zien Frantziarrei baina Rupprecht Bavariakoa printzearen VI eta VII armadak kontraeraso bat hasi zuten. Abuztuaren 20an alemaniarrek, metrailadore eta artilleriarekin hornituta Frantziar infanteria sarraskitu zuen.

## Alemaniar kontraerasoa

Rupprecht printzea bere nagusiei kontraeraso bat hasten uztea eskatu zuen. Abuztuaren 20an hasi zuen ofentsiba eta Noël de Castelnau jeneralak Morhangetik erretiratu zen (Morhangeko gudua). Hau ikustean Auguste Dubail jeneralak Saarburg uztea agindu zuen (Saarburgeko gudua); Frantziarrek 150 kanoi galdu zituzten, baita 20.000 soldadu alemaniarrak preso hartu zituztenak. Alemaniarrak ez ziren mugan gelditu, Nancy hiria hartu nahi zuten baina Ferdinand Fochen armada ondo defendatu zuen hiria. Hegoalderantz, Frantziarrak Mulhouse hartu zuten berriro.

## Erreferentziak

* 1 2 Tuchman, Barbara W.; Massie, Robert K.. (2004). The guns of August. Ballantine Books , Presidio Pr ISBN 978-0-345-47609-8. (Noiz kontsultatua: 2023-07-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q548252
* Multimedia: Battle of Lorraine / Q548252
# Lorrena Beherea

Lorrena Behereko dukerria edo Lotaringia Behereko Dukerria (alemanez: Herzogtum Niederlothringen; frantsesez: Duché de Basse-Lotharingie) Europako antzinako dukerria izan zen.
959an eratua, egungo Belgika, Herbehereak, iparraldeko Renania eta Frantziako Nord-Pas-de-Calais eskualdea barnean zituen. Urte hartan, Henrike I.a Alemaniakoaren semea zen Bruno Koloniakoak Lotaringia edo Lorrena bi konderritan banatu zuen: Beherea eta Garaia. Muga Rhin ibaia izan zen. Horrela Godofredo I.a Lorrena Beherekoa duke bilakatu zen. 1033 eta 1044 artean berriro baturik, gero dukerria baztertua izan zen. 1190ean, Henrike I.a Brabantekoa duke bilakatu zenean, lurralde-autoritatea galdu eta dukerria banatu zen.

## Erreferentziak

* ↑ Vanderkindere, Léon. (1902). La Formation territoriale des principautés belges au Moyen Âge. II Brusela, 45 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q660393
# Lorrena etxea

Lorenako leinua (frantsesez Lorraine, alemanez Lothringen, Lotaringia) europar nobleziako leinu bat da, XI. mendean sortu zutena Metzeko kondeek eta Alsaziakoek, Adalberto eta Gerardo Alsaziakoa anaiek, nortzuk Henrike III.a enperadoreagandik Lorrenako dukerria jaso zuten.
Gerardo Lorrenakoa (1030-1070 inguru) dukearen oinordekoen artean, bere seme nagusia zen Teodoriko II.a Lorrenakoaren (1055-1115) oinordeko zuzenek Lorrenako duke bezala gobernatu zuten 1453 arte, bere bigarren semea zen Gerardo Vaudemontekoarenak (1057-1108) Vaudemonteko konde izan ziren bitartean, eta, 1473tik, Lorrenako dukeak 1737 arte.
Leinua XV. mendetik aurrera indartu zen, Renato II.a Lorrenakoa (1451-1508) Vaudemonteko kondea eta Lorrenako dukea zenak Nancyko guduan garaipena lortu ondoren.
XVIII. mendean, Frantzisko III.a Lorrenakoa Maria Teresa I.a Austriakoa artxidukesarekin ezkondu zen, eta hala, Lorena eta Habsburgo leinuak senidetu ziren, Habsburgo-Lorrena leinua sortuz.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2638011
* Multimedia: House of Lorraine / Q2638011
# Legacy Tower

Legacy Tower, Ameriketako Estatu Batuetako Chicago hirian dagoen etxebizitza etxe orratz bat da. Guztira 250 metro eta 73 solairu dauzka eta 2009an amaitu zuten eraikitzen.
Solomon Cordwell Buenz & Associates arkitekto taldeak diseinatu zuen.

## Ikus, gainera

* Ameriketako Estatu Batuetako eraikinik garaienen zerrenda

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Egitasmoaren webgune ofiziala.
* Datuak: Q1812350
* Multimedia: Legacy Tower / Q1812350
# Legananny

Legananny (irlanderaz: Liagán Áine) Ipar Irlandako eremu bat da, Down konderrian dagoena. Bertan, Legananny dolmena dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1812378
* Multimedia: Legananny Dolmen / Q1812378
# Legamia

Legamia, altxagarria, hazgarria, orantza (Naf.) edo, gutxitan, berantzagia karbohidratoen hartzidura egiteko gai diren hainbat onddo mikroskopikoei ematen zaien izena da. Ogia eta beste zenbait elikagai nahiz ardoa, garagardoa eta beste zenbait edari alkoholdun egiteko erabiltzen da.
Legamiak onddo zelulabakarrak dira, Ascomycota klasean ez ezik, baita Basidiomycota klasean ere daudenak. Zelulabakarrak izan arren, sarritan harizpiak eratzen dituzte.
Legamien artean Saccharomyces cerevisiae edo garagar-legamia da ezagunetariko bat. Onddo hau anaerobioa da (oxigenorik gabe bizi daiteke) eta hartzidura alkoholikoa burutzen du. Hartzidura hori hainbat prozesu industrialetan aplikatzen da, hala nola garagardoa, ardoa eta ogiaren ekoizpenean.
Legamia gutxi batzuk giza patogenoak dira. Talde horretan Candida generoa azpimarratu behar da, kandidiasi izeneko gaitzaren eragilea.
Legamiek ugalketa asexuala (gemazioaren bidez) ugalketa sexualarekin (askospora edo basidiosporen bidez) txandakatzen dute.

## Legamien erabilera

Ogia ekoizteko, gozogintzan irina harrotzeko edo garagardoa, ardoa eta beste edari batzuk ekoizteko erabiltzen diren legamietan, erabiliena Saccharomyces cerevisiae espezieko legamia da. Onddo mikroskopiko zelulabakarrez osatuta dago eta deshidratatu ondoren geratzen den hauts lehorra da Saccharomyces cerevisiae edo garagar-legamia. Legamia osatzen duten onddo horiek guztiak izugarri ugaritzen dira garagardoaren ekoizpenean eta, ondoren, garagardo horren heltze- eta biltegiratze-prozesuan, tankearen azpialdean pilatzen dira. Horiek garbitu eta lehortu ondoren, prest dago gehigarri dietetikoa kontsumorako. Garagardotik lortua bada ere, legamiak, berez, ez du alkoholik.
Garagar-legamian proteinak dira nagusi, horietatik % 33 kalitate biologiko handikoak, eta aminoazido esentzial guztiekin.
Bitaminei dagokienez, garagar-legamiak baditu B taldearen bitaminak, baita B12 bitaminaren kantitate txiki bat ere. Azken hori animalia-jatorriko produktuetan soilik topatzen da; hori dela eta, begetarianoentzat osagarri egokia da.
Kaltzioaren xurgapenean parte hartzen duen D bitamina ere badu. Beraz, osteoporosi-arazoak dituztenek esneari garagar-legamia apur bat gehituta, kaltzio gehiago xurgatuko lukete.
Gatz mineral gehienak ditu, gehixeago edo gutxixeago, baina nabarmentzekoak dira burdina, selenioa (antioxidatzailea eta agian minbizia prebenitzeko) eta kromoa (diabetesaren eta arteriosklerosiaren aurkakoa).
Ez du ia koiperik, baina koipeen familiako azido alfa-lipoikoa du, antioxidatzaile indartsua. Azido alfa-lipoiko horren estraktuak gehigarri gisa erabiltzen dira HIESaren sendabidean, antioxidatzailea, bizigarria eta immunitate-sistemaren estimulatzailea delako.

## Erreferentziak

* ↑ «Legamia». Euskaltzaindiaren Hiztegia. (Noiz kontsultatua: 2021-04-19.)

## Ikus, gainera

* Legamia natural
* Okin-legamia

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q45422
* Multimedia: Yeasts / Q45422
# Legado en los huesos (filma)

Legado en los huesos 2019ko Fernando González Molina nafar zinema zuzendarien thriller filma da. Dolores Redondo donostiar idazlearen Baztango Trilogia osatzen duen izenburu berdineko bigarren eleberrian oinarritua dago.
Baztanen girotuta dago Dolores Redondoren trilogia arrakastatsua, eta bigarren film horren zati handi bat Euskal Herrian filmatu zuten. Amaia Salazar inspektoreak beste kasu bat izanen du aurretik; oraingoan, Tartalo hitza da pista bakarra.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Amaia Salazar detektibeak Baztango haranera itzuli behar izan du suizidio batzuk ikertzeko. Tragedia horiek lotuta daudela dirudi, eta patroi jakin bati jarraitzen diote. Zerbaitek erakartzen du, ordea, Salazarren arreta, hilketaz akusatutako batek suizidio ohar bat uzten du harentzat, eta hitz bakar batek zabalduko du Pandoraren kutxa: Tarttalo.

## Aktoreak

* Leonardo Sbaraglia: Markina epailea
* Colin McFarlane: Aloisius Dupree
* Marta Etura: Amaia Salazar
* Elvira Mínguez: Flora Salazar
* Miquel Fernández: Amaiaren aita
* Ana Wagener: Fina Hidalgo
* Arlette Torres: Inés Lorenzo
* Eduardo Rosa: Goñi inspektorea
* Imanol Arias: Aita Sarasola
* Francesc Orella: Fermín Montés
* Mark Schardan: Johnson agentea
* Pedro Casablanc: komisarioa
* Benn Northover: James
* Marta Larralde: Yolanda Berrueta
* Alfredo Villa
* Anjel Alkain: Iriarte inspektorea

## Erreferentziak

* ↑ «Legado en los huesos» Berria 2019-11-30 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76856926
# Leganiel

Leganiel Cuencako udalerria da, Alcarria Conquense eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 233 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Cuencako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1648802
* Multimedia: Leganiel / Q1648802
# Legacurry (Down konderria)

Legacurry (irlanderaz: Lag an Choire ) Ipar Irlandako udalerri bat da, Down konderrian dagoena. Drumbo parrokia zibilean dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20713663
# Legaireko parke megalitikoa

Legaireko parke megalitikoa Araban, Entzia mendilerroan dago, Legaireko basoan Opakuako mendatetik gertu, ekialdera, altuera berean gutxi gorabehera.

## Kokapena

Entzia mendigunea Arabako ekialdean dago, Nafarroako Urbasa-Andiamendi natur parkearekin muga-mugan. Mendigune sonatu horrek paraje karstiko galanta osatzen duela eta, harresi gaindiezinaren itxura hartzen du edozein tokitatik ikusita ere. Paradoxikoa izan arren, bestelako naturagunea deskubrituko du bisitariak behin goi ordokira iritsita; izan ere, espero litekeen paisaia malkartsua bistaratu gabe, haran zintzilikatu berde eder bezain interesgarria ikusiko du Legaire inguruan.

## Historia

Historiaurreko ehun bat megalito aurkitu dira Surbe (1137 m.), Atau (1183 m.) eta Mirutegi (1.167 m.) mendietako ekialdeko magalean dagoen Legaireko zelaian, Andoin eta Opakuaren parean, mendi-goian. Euskal Herriko megalito-kontzentrazio handienetako bat dago hor. Erdi Neolitotik aurrera eginak dira, duela 5.500 bat urte, nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen ziren gizarteek eraikiak.
Erliebe karstikoaz eta berdeguneaz gainera, historiaurreko monumentu megalitiko ugari daude ordoki zabalean. Hala egiaztatu zuten, bederen, Telesforo Aranzadi, Joxe Migel Barandiaran eta Enrique Eguren katedratiko adituek orain duela ehun bat urte. Urbasa eta Entzia mendiguneetan jo eta su aritu zen Euskal Herrian aski sonatua egin zen hirukote hori. Hirurak elkarlanean, lehen indusketa arkeologikoei ekin zieten XX. mendearen hasieran, Eusko Ikaskuntzak argitara eman zuen lanaren argitalpenean irakur daitekeenez.
2018ko uztailaren 4an tornado batek parketik gertu zeuden 72 hektarea pagadi suntsitu zituen, baina parkean eragina ez zen handia.
2018ko azaroan hiru erakundek elkarlanean hainbat megalito berriro zutundu eta kartelekin dokumentatu zituzten: Entzia eta Iturrietako Partzuergo Orokorra, Arabako Foru Aldundia eta Gondra Barandiaran Fundazioa.
* Mendiluzeko Cromlecha
* Mendiluzeko cromlecha

## Erreferentziak

* 1 2 Gil-Garcia, Josean. «Legaireko megalito parkea» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-01-21).
* ↑ Larretxea Agirre, Ainhoa. (2018ko uztailaren 6a). «Milaka pago bota ditu tornado batek Arabako Entzia mendilerroan» Berria (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
* ↑ Maruri Bilbao, Ibai. (2018ko uztailaren 7a). «Tornado batek pagadi bat txikitu du Araban» Berria (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
* ↑ «Tornado batek Legaireko basoa txikitu du» Alea 2018ko uztailaren 6a (Noiz kontsultatua: 2018ko uztailaren 7a).
* ↑ (Gaztelaniaz) Fundación Gondra Barandiarán. Parque Megalítico de Legaire. (Noiz kontsultatua: 2019-12-30).

## Ikus, gainera

* Legaireko basoa

## Kanpo estekak

* Legaireko Parke Megalitikoa / Parque Megalítico de Legaire. Arkeoaraba. 2015-2018an egindako lanen aurkezpen bideoa. 2019ko ots. 20.
* Datuak: Q80372135
* Multimedia: Megalithic Park of Legaire / Q80372135
# Legal de Kermeur

François Antoine de Legall de Kermeur (1702ko irailaren 4a, Bretainia – 1792, Paris), bretainiar xakelari bat izan zen.
Europako xakearen mekatzat jotzen zen Paris hiriko Café de la Régence xakelarien bilgunean jokatu eta François-André Danican Philidor xakelariaren irakasle izan zen. Garaiko Frantziako xakelari onena eta Europako onenetakoa izatera ere iritsi zen, gainera bere izena daraman Legal matearen sortzailea ere bada.
Bretainiar abizena garaiko agirietan modu ezberdin ugaritan idatzia agertzen da: Kermur, Kermeur edo Kermuy, eta Legal, Legall edo Legalle.
# Legamia natural

Legamia naturala esne-bakterioen (lactobacillus) eta legamien kultura sinbiotiko baten bitartez lortutako nahastura da, bihi osoko irinez eta urez osatutako ore batean garatzen dena. Handik lortutako orea legamia naturalezko ogia egiteko erabiltzen da, bere zaporea ematen diona, okin-legamiaren ezberdina. Legamia naturalezko ogia bereziki garratza izan daiteke, esne-bakterioek azido laktiko eta azido azetikoa ekoizten dutelako (hartzidura laktikoa); garraztasun hori nabariagoa edo arinagoa izango da, legamia naturala nondik lortzen den eta zelan gordetzen den.
Ogia hartzitzeko balio izan ohi du, legamia komertziala existitu aurretik. Gari edo zekale bezalako zerealetan oinarrituta, okinek betidanik gordetzen dute legamia naturala, dela isurkari-egoeran, dela masa-zati gisa, egunero ogia egiteko.

## Erreferentziak

* ↑ «legamia natural» Berria Estilo Liburua (Noiz kontsultatua: 2021-10-22).

## Ikus, gainera

* Hauts altxagarri

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q904889
* Multimedia: Sourdough / Q904889