OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Isidora Aguirre

María Isidora Ignacia Aguirre Tupper (Santiago, 1919ko martxoaren 22a - ib., 2011ko otsailaren 25a) idazle txiletarra izan zen, batez ere Amerikako eta Europako herrialde askotan antzeztuta izan diren gizarte gaiei buruzko lan dramatikoen egilea. Bere lanik ezagunena La pergola de las flores da, Memoria Chilenaren dagokion orrialdeak esaten duenez, XX. mendeko bigarren erdialdeko Txileko antzerkiaren historiako mugarrietako bat izan zen.».

## Biografia

Fernando Aguirre Errázuriz eta María Tupper Huneeus margolariaren (1893-1965) alaba, Santiagoko Jeanne D'Arc ikastetxeko ikaslea izan zen eta ondoren gizarte lana eta literatura, pianoa, ballet modernoa eta marrazkia (1937-39) ikasi zituen.
21 urte zituela, 1940an, Nené (hala deitzen zioten) Gerardo Carmona Espainiako Gerra Zibileko errefuxiatuarekin ezkondu zen, bost urtez landan bizi izan zen, eta geroago Parisera joan zen, eta han bizitza ilustratzailea gisa irabazten hasi zen, antzerkia eta zinema ikasten ari zen bitartean.
Txilera bueltan, "Hugo Miller aktore eta antzerki zuzendariarekin trolebusean izandako bilera erabakigarria izan zen bere bokazioa zehazteko eta antzerkigintzara erabat dedikatzeko" eta horrela 1952an drama ikastaro batean izena eman zuen, Hezkuntza Ministerioko Txileko Akademian. «Hortik aurrera, antzerki jarduerekiko dedikazioak askotan bere bizitza pertsonala ere alde batera uztera eramango zuen. »
Bi seme izan zituen bere lehen senarrarekin, Gerardo Carmonarekin, eta beste bi bigarrenarekin, Peter Sinclaire ingelesarekin, eta harengandik ere banandu zen.
Isidora Aguirre Tupper 2011ko otsailaren 25eko gauean hil zen biriketako porrotaren ondorioz. Bere lagun eta idazle Virginia Vidal-ek komentatu zuen bezala: "Txilek lurperatzen du Isidora, Literaturako Sari Nazionala zor baitzaio, eleberrigile eta antzerkigile gisa egindako lan handiarengatik aitortza murriztua izango zena".
Bere konpromiso soziala, bere pertsonaiak sakonki ikertzen zituen lan izugarria gorabehera, giza eskubideen defentsari eta bere jarduera abertzaleari gehitu zitzaion arren, sariak banatu zituen epaimahaiak Demokraziaren aldeko alderdien itunaren gobernuetan, behin eta berriz ukatu zioten Isidora Agirreri Sari Nazionala. Gertakari hori gogora ekarri zuen Juan Radrigán antzerkigileak 2012an sari hau lortzeagatik emandako hitzaldian.

## Erreferentziak

* ↑ Presentación de La pérgola de las flores, portal Memoria Chilena; acceso 14.09.2011
* 1 2 Isidora Aguirre (1919-2011). Una vida intensa, Memoria Chilena; acceso 14.09.2011
* ↑ Andrea Jeftanovic. Isidora Aguirre: la misma, la otra, portal informativo de la Casa de las Américas Ventana, 02.03.2011. El texto, escrito el 28.02.2011, también está en Facebook; acceso a ambas fuentes: 14.09.2011

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3155297
# Isidore Isou

Isidore Isou (Botosani, Errumania, 1925 – Paris, Frantzia, 2007) frantses idazlea izan zen, jatorriz errumaniarra.

## Biografia

1946an, letrismoa sortu zuen: mekanika estetikoaren helburua osagai ahostun bereziak, letrak, sortzea duen artea. Definizio hori La Dictature lettriste lanean azaldu zuen. Isouren nahia zen errealismoa ordezkatzea, antzinako abangoardien ikerketak areagotzen duen esperimentazioaren bidez, bai literaturan, bai antzerkian, bai musikan eta bai zineman. Baina zailtasunak izan zituen letrismoa benetako poetikarantz bideratzeko, eta aldaketa estetiko-iraultzaile bilakatu zen mugimendua 1952an. Lan letristak eta eleberri erotikoak alde batera utzita, hainbat saiakera idatzi zituen. Lan horietan, gerraondoko poetikaren nahasialdiaren behatzaile kritiko azaldu zen Isou: Les Véritables Créateurs et les Falsificateurs de Dada, du surréalisme et du lettrisme (1973, Dadaren, surrealismoaren eta letrismoaren benetako sortzaileak eta faltsifikatzaileak).
Horretaz gainera, zenbait film esperimental egin zituen; horien artean, aipatzekoa da Traité de bave et d'éternité (1951, Pozoiaren eta betikotasunaren hitzarmena).

## Kanpo estekak

* (Frantsesez) Isidore Isouren webgunea* (Frantsesez) Letrismoaren webgunea

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q708473
* Multimedia: Isidore Isou / Q708473
# Ishòsko geltokia

Ishòs Okzitaniako Gaskoiniako Landetako eskualdeko tren geltoki bat da, Ishòs udalerrian kokatuta dagoena.

## Egoera

Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:
* Bordele — Irun

## Zerbitzuak

* Société Nationale des Chemins de fer Français
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 51 | Bordele Donibane | Peçac • Factura–Viganòs • Ishòs • la Bohèira • Morcencs • Akize • Saubuça • Sent Jors de Maremne • San Bisentse • Benessa de Maremne • la Vena • Ondres • Bokale • Baiona • Biarritz • Getaria • Donibane Lohizune–Ziburu • Ondarraitz • Hendaia | Irun⁠ |
| 52 | Bordele Donibane | Peçac • Factura–Viganòs • Ishòs • la Bohèira • Morcencs • Akize • Pujòu • Ortheze • Artics • Paue • Assat • Coarrassa–Nai • Montaut–Bètharram • Sent Pèr de Bigòrra • Lurda • Aussun | Tarbe |

## Ikus, gainera

* Baionako aldiriak
* Société Nationale des Chemins de fer Français

## Kanpo estekak

* SNCF "Gares & Connexions" web gunea
* (Frantsesez) TER Akitania web gunea
* TER web gunea
* Datuak: Q2859024
* Multimedia: Gare d'Ychoux / Q2859024
# Isi/Disi. Amor a lo bestia

Isi/Disi. Amor a lo bestia (euskaraz Isi/Disi. Sekulako Maitasuna) 2004ean Chema de la Peña espainiar zinema zuzendariak zuzendutako komedia film bat da. Santiago Segura eta Florentino Fernández aktoreek antzeztu zuten.
Isi & Disi, alto voltaje (2006) izeneko jarraipena izan zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Isi (Santiago Segura) eta Disi (Florentino Fernández) Leganés hirian jaio eta elkarrekin hazitako dira. AC/DC australiar rock taldearen zale amorratuak dira, hortik heuren ezizenak. Isik bizitzako maitasuna topatu duela uste du, Vane (Jaydy Michel) neska gazte unibertsitari eta ederra, baina beren nortasunak guztiz aurkakoak dira.

## Pertsonaiak

| Aktorea | Pertsonaia |
| Santiago Segura | Isi |
| Florentino Fernández | Disi |
| Jaydy Michell | Vane |
| Ana Risueño | Debo |
| Miguel Ángel Rodríguez | Pota |
| Manolo de la Vega | Eugenio |
| José Luis Coll | Chinchón |
| Gran Wyoming | Medikua |
| Máximo Valverde | Emilio |
| Miriam Díaz Aroca | Eva |
| Ruth Zanón | Kuki |
| Elia Galera | Sánchez sarjentua |
| Eduardo Gómez | Pitu agentea |
| Miki Nadal | Lucas |
| Mono Burgos | Mono Burgos |
| Martín Czehwester | Manu |
| Fernando Chinarro | Puga jauna |
| Palmira Santiago | Puga andrea |
| Joaquín Sabina | Joaquín Sabina |

## Kanpo estekak

* Isi/Disi. Amor a lo bestia filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com (Gaztelaniaz)
* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q9009463
# Isiah Thomas

Isiah Lord Thomas III (1961eko apirilaren 30a, Chicago) NBAko estatubatuar saskibaloi jokalari ohi bat da. Ezizenez Zeke eta The Baby-faced Assassin ("Haur Aurpegiko Hiltzailea"). Bere garaiko saskibaloi antolatzaile onenetakoa izan zen. Detroit Pistons taldean jokatu zuen (1981-1994).
Jokalari gisa erretiroa hartu zuenez geroztik entrenatzaile lanetan jardun izan du.

## Kanpo estekak

* Estatistikak (Ingelesez)
* Datuak: Q298512
* Multimedia: Isiah Thomas / Q298512
# Isidore Geoffroy Saint-Hilaire

Isidore Geoffroy Saint-Hilaire (Paris, Frantzia, 1805eko abenduaren 16a - 1861eko azaroaren 10a) frantziar zoologoa izan zen, eta teratologian autoritatea. 1854an etologia hitza sortu zuen. Bere aita Étienne Geoffroy Saint-Hilaire zoologo ospetsua izan zen.

## Lan nabarmenak

* Histoire générale et particulière des anomalies de l’organisation chez l’homme et les animaux (1832-1837).
* Essais de zoologie générale (1841).
* La vie Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1847).
* Acclimatation et domestication des animaux utiles (1849).
* Lettres sur les substances alimentaires et particulièrement sur la viande de cheval (1856).
* Histoire naturelle générale des règnes organiques (3 vols., 1854-1862), bukatu gabea.
* Datuak: Q521190
* Multimedia: Isidore Geoffroy Saint-Hilaire / Q521190
* Espezieak: Isidore Geoffroy Saint-Hilaire
# Izarren hiria

Izarren hiria (errusieraz: Звёздный городок, Zviozdni gorodok bezala transliteratua) Moskuko ipar-ekialdeko herri txiki bat da, Stxolkovo inguruan, non Errusiako kosmonautak Gagarin Kosmonauten Prestakuntza Zentroan (CGEC) entrenatzen diren. Bere koordenatuak 55°52′50.11″N 38°6′37.95″E﻿ / ﻿55.8805861°N 38.1105417°E﻿ / 55.8805861; 38.1105417 .
1960ko hamarkadatik, kosmonauta guztiak espazio-misioetarako prestatzen ari dira bertan. Sobietar Batasunaren garaian, hiria isilpeko eta oso babestutako eremua zen, mundutik isolatua. Sobietar garaitik, kosmonauta asko Izarren hirian bizi izan dira beren familiekin.

## Erreferentziak

* 1 2 «Star City» Atlas Obscura.
* ↑ «Star City Moscow, where the cosmonauts live – What to see inside?» RussiaU.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7600666
* Multimedia: Star City, Russia / Q7600666
# Izarrarteko Hodei Lokala

Izarrarteko Hodei Lokala 30 argi-urte inguruko diametroa duen nebulosa bat da, gaur egun hodei honetan kokatzen da gure izarra eta bera zeharkatzen dihardu. Eguzki-sistema duela 44 000 eta 150 000 urte artean sartu zen Izarrarteko Hodei Lokalera eta bertatik ateratzeko beste 10 000 edo 20 000 urte gehiago beharko ditu. Hodeiak (baldintza estandarretan) 6000 ºC-ko tenperatura eduki ohi du, Eguzkiak lurrazalean duen tenperatura baino beroagoa da beraz. Dentsitate oso baxua du, 0,26 atomokoa zentimetro kubikoko, galaxia-izarrarteko inguruneak eduki ohi duenaren bostena. Burbuila Lokalean ordea dentsitate baxuagoa aurki dezakegu, bertan, 0,13koa da. Alderaketa bat eginez gero antzemango dugu dentsitatea zein baxua den leku horietan; Lurraren atmosferan, 2,7 × 10$^{19}$ molekula aurkitzen dira zentimetro kubikoko.
Hodeia, Burbuila Lokalaren eta Loop I Burbuilaren arteko baturari esker sortu zen. Eguzkiaz gain, beste hainbat izar ere Izarrarteko Hodei Lokalean murgilduta daude, hala nola, Alpha Centauri, Vega, Arturo, Fomalhaut, etab.

## Ikus, gainera

* Gould gerrikoa
* Orion besoa
* Perseoren besoa
* Burbuila Lokala

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Zell, Holly. (2013-06-06). «IBEX - New Observations of Interstellar Matter - Briefing Materials» NASA (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
* ↑ «APOD: 2002 February 10 - The Local Interstellar Cloud» apod.nasa.gov (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
* ↑ «Local Chimney / Local Bubble» www.solstation.com (Noiz kontsultatua: 2018-06-22).
* ↑ Mark Anderson, "Don't stop till you get to the Fluff", "New Scientist" no. 2585, 6 Jan, 2007, pp. 26-30
Lurraren kokalekua espazioan :
KokapenaLurra → Eguzki-sistema* → Izarrarteko Hodei Lokala → Burbuila Lokala → Gould gerrikoa → Orion besoa → Esne Bidea → Esne Bidearen azpitaldea → Talde Lokala → Virgo superkumulua → Laniakea → Unibertso behagarria → UnibertsoaIkus, gaineraLurraren kokalekua unibertsoan • Astronomia • Astronomiaren historia • Multibertsoa
(*)Eguzki-sistemaren barnean badaude beste hainbat eremu zenbaitetan zehaztuak izaten direnak gure planetak unibertsoan duen kokalekua adierazterakoan. Eremu hauen inguruko informazioa esteka honetan duzu. :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q817157
* Multimedia: Local Interstellar Cloud / Q817157
# Izarrarteko bidaia

Izarrarteko bidaia espazioan barna eskifaidun edota eskifairik gabeko izarren arteko bidai bat da. Gaurko egunez, zientzia-fikziozko kontzeptua da, praktikan izarrarteko bidaia planetarteko bidaia baina konplexuagoa baita, bidaia hauek gauzatu ahal izateko burutu behar diren argi-urte distantzia kopuru erraldoiak direla eta. Arrazoi berberarengatik, galaxiarteko bidaiak burutzea oraindik eta konplexuagoa da.
Izarrarteko bidaien egiantza zientzialari, zientzia-fikziozko idazle eta zaleen artean asko eztabaidatua izan da. Zentzu honetan, gaiari buruzko idazlan ugari argitaratu izan dira. Beharrezko bidai denbora bat eta ingenieritza lana emanik, eskifaia gabeko bidaiak eta belaunaldi bidaiak burutzea ahal dela dirudi, halere teknologia eta ekonomia aldetik gauzatzea oso zaila dirudien erronka osatzen dute, zehazkiago eskifaidun espazio zundak baldin badira. Azken urteetan NASA gai hau aztertzen egon da, eta hurbilketa teoria multzoa bildu du.

## Ikus gainera

* Planetarteko bidaiak
* Galaxiarteko bidaiak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q834826
# Izarren argia

Izarren argia 2010 urtean Baleuko S.L. enpresak ekoitzitako euskal filma da, Mikel Ruedak zuzendutako lehendabizikoa.
Lehendabizikoz Donostiako Zinemaldian 2010eko irailaren 19an agertu zen jendaurrean, eta zinemetan 2010eko urriaren 22an estreinatu zuten.
Euskaraz egindako film honek gaztelaniaz Estrellas que alcanzar eta ingelesez Stars to Wish Upon ditu izenak.
Filmak, Gerra Zibilean, Mutrikuko Saturraran hondartzan zeuden pare bat hotel eta apaizgaitegia espetxe bilakatu zituzten non 1938tik 1944ra 1.500 emakume inguru egon ziren preso. Bertan "Komunismoa desagerrarazteko" aitzakian, 57 ume euren amarengandik urrunarazi zituzten eta matxinatuen aldeko familiei eman.

## Sinopsia

* Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Victoria (Barbara Goenaga) 1938an ahizpa eta semearekin batera Saturrarango kartzelan sartutako emakume errepublikanoa da. Bertan, mesedeetako mojen eta "Pantera Blanca" delakoaren (Itziar Lazkano) ardurapean semea kendu ez ezik frankisten gehiegikeriak ere jasango ditu.

## Pertsonaiak

* Maite Arrese: Amaordea
* Klara Badiola: Emelina
* Maite Bastos: Sor Teresa
* Aitor Beltrán: Pedro
* Teresa Calo: Sor Angeles
* Sara Cozar: Julia
* Zorion Egileor: Apaiza
* Estibaliz Gabilondo: Sagrario
* Barbara Goenaga: Victoria
* Garbiñe Iñausti: Marisa
* Itziar Ituño: Sor Angustias
* Amagoia Lauzirika: Sor Pilar
* Itziar Lazkano: Pantera Blanca
* Amaia Lizarralde: Jesusa
* Erik Probanza: Miguel
* Patxi Santamaria: Vallejo doktorea
* Mikel Tello: Sarjentu falangista
* Esther Uria: Ana

## Ikusi ere

* Saturrarango Emakumeen Kartzela

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Aiestaran, Onintza. (2009-6-24). «'Izarren Argia', las mujeres también sufrieron la Guerra Civil española» EiTB.
* ↑ Gartzia, Erik. (2009-06-25). «Esperantzara kondenatuak» Berria.
* ↑ (Gaztelaniaz) ««Izarren argia» de Mikel Rueda competirá en Zabaltegi de Zinemaldia» Gara 2010-8-10.
* ↑ «Saturrarango emakumezkoen kartzelan gertaturikoa kontatuko du 'Izarren argia' filmak» Argia 2009-06-25.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) IMDB Datu-basean
* Datuak: Q16580348
# Izarren hautsa

Izarren hautsa Xabier Letek idatziriko abestia da, Leteren 1976ko Kantatzera noazu diskoan argitaratua. 1974an Bigarren poema liburua liburuan argitaratutako poema bat da. Beste hainbat musikarik ere abestu dute, nork bere bertsioa eginda: Mikel Laboak, Ken Zazpik, Mikel Urdangarinek, eta abarrek. Doinuari dagokionez, Xabier Letek berak hasierako doinua ez beste bat ere erabili zuen urteen bueltan, Antton Valverderen laguntzaz ondutako bat, hain zuzen ere, jatorriz egindakoaz oso kontent ez egonik, nonbait.
Hala ere, Mikel Laboak Xabier Letek baino lehenago kantatu zuen abestia. 1975ean musika sortu zion eta, ondoren, letra hori gehitu zion, Ikimilikiliklik 1975-1978ko espektakuluan abesteko.
* Mikel Laboa
* Izarren hautsa
* Xabier Lete

## Hitzak

Xabier Letek sei estrofa idatzi zituen. Oso letra sakona dauka, gizateriaren historiatik hasi eta gure bizitzaraino iristen dena. Esaldi batzuek ere, eskela eta abarretan erabili izan dira, esaterako:
| « | Gu sortu ginen enbor beretik sortuko dira besteak burruka hortan iraungo duten zuhaitz ardaska gazteak | » |
| —Xabier Lete |||
Jaialdi askotan, edo motibo anitzen aldeko ekimenetan himno bezala erabili izan da.
Abestiaren hasiera honakoa da:
| « | Izarren hautsa egun batean bilakatu zen bizigai, hauts hartatikan uste gabean noizpait ginaden gu ernai. Eta horrela bizitzen gera sortuz ta sortuz gure aukera, atsedenik hartu gabe: lana eginaz goaz aurrera, kate horretan denok batera gogorki loturik gaude. | » |

## Eragina

Mikel Laboaren bertsioa izan da ezagunena, baina letrak eragin handia izan du, baita politika arloan ere. Ezker abertzaleak hainbat izen eta lelo atera ditu abesti honetatik, adibidez Ernai, edo Gu sortu ginen enbor beretik sortuko dira besteak leloa. Sortuko dira besteak espektakuluak, adibidez, Mikel Urdangarin, Olatz Prat, Petti, Estitxu Pinatxo (Damba), Alex Sardui (Gatibu), Mixel Ducau (Bidaia), Kirmen Uribe eta John Berkhout taldea batu zituen 2010ean.

## Erreferentziak

* 1 2 «Izarren hautsa (Izarraren hautsa) - Mikel Laboa» www.ehu.eus (Noiz kontsultatua: 2020-12-06).
* ↑ «'Izarren hautsa' abestiaren bertsioak badok.eus atarian» Badok (Noiz kontsultatua: 2023-01-23).
* ↑ Xabier Letek eta Antton Valverdek Oiartzungo Madalensoro pilotalekuan egindako kontzertuan eman azalpenak.
* ↑ musikazblai.com: Izarren hautsaren hitzak
* ↑ Aristi, Pako. Izarren hautsa: Iruzkina. Arteola.
* ↑ Petti, Eñaut Elorrieta, Alex Sardui, Mikel Urdangarin, Pier Paul Berzaitz eta Arantxa Irazusta. (2012). Sortuko dira besteak. GipuzkoaKultura - Youtube (Noiz kontsultatua: 2023-12-03).

## Kanpo estekak

* Xabier Lete, Izarren hautsa abesten.
* Mikel Laboa, Izarren hautsa abesten.
* Ken Zazpi, Izarren hautsa abesten.
* Datuak: Q3331281
# Izarrarteko espazio

Izarrarteko espazioa izarren artean bitartekotza egiten duen lurraldea da eta ez da nahastu behar Galaxiarteko espazioarekin, azken hau askoz hutsagoa baita. Orokorrean, izarrarteko espazioak hauts kosmiko kantitate handiak ditu nahiz eta lurraldearen dentsitatea aldakorra izan daitekeen inguruko aktibitatearen arabera.

## Ikus gainera

* Izarrarteko ingurunea
# Izarrarteko hodei

Izarrarteko hodeia izarrarteko hauts eta gasak sortutako hodeia da, nebulosa bat baino handiagoa.
Izarrarteko hodei bat, oro har, gas, plasma eta hauts metaketa da gure galaxian eta beste galaxia batzuetan. Beste era batera esanda, izarrarteko hodei bat izarrarteko ingurunearen batez bestekoa, galaxia bateko izar-sistemen arteko espazioan dagoen materia eta erradiazioa, baino dentsitate handiagoko eskualde bat da. Hodei jakin baten dentsitatearen, tamainaren eta tenperaturaren arabera, haren hidrogenoa neutrala izan daiteke, H I eskualde bat osatuz; ionizatua, edo plasma, H II eskualde bihurtuz; edo molekularra, molekula lainoak edo, batzuetan, hodei trinkoak bezala ezagutzen dena. Hodei neutral eta ionizatuei hodei lausoak ere esaten zaie batzuetan. Izarrarteko hodei bat erraldoi gorri baten gas eta hauts partikulek osatzen dute bere ondorengo bizitzan.

## Erreferentziak

* ↑ «Carved by Massive Stars» ESO Picture of the Week (European Southern Observatory).
* ↑ Euskalterm: [Astronomia Hiztegia] [2021]

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1054444
# Izarrarteko ingurune

Astronomian, izarrarteko ingurunea, izarren artean (edo bere gertuko inguruan), galaxia baten barnean dagoen materia edukia (izarrarteko materia) da. Izarrarteko inguruneak, funtsezko papera du astrofisikan, izar eta galaxia eskalen artean duen kokapenagatik. Izarrak, izarrarteko inguruneko eskualde hotzetan sortzen dira, hauek, aldi berean, izarrarteko materia eta energia berritzen duten bitartean, eguzki haize eta supernoben bitartez. Izarren eta izarrarteko materiaren arteko elkarreragin honek zehazten du galaxia batek bere gas edukia murrizten duen portzentaia, eta, beraz izar eraketa aktiboaren bizitza zehazten du.
Izarrarteko ingurunea plasma oso disolbatuz (lurrean ohikoa denarekiko), atomo, molekula, izarrarteko hauts, erradiazio elektromagnetiko, izpi kosmiko eta eremu magnetiko nahasketa baten bidez osatua. Materia, %99an, gas partikulez, eta, beste %1ean hautsez osatua dago. Izarrarteko espazioa betetzen du. Nahasketa hau, ia nabariezinezkoa izaten da, zentimetro kubiko bakoitzeko partikula gutxi batzuetatik, zenbait ehunka partikuletarainoko dentsitateekin. Gasa, jatorrizko nukleosintesiaren arabera, %90ean hidrogenoz eta beste %10ean helioz osatua dago, elementu gehigarri batzuen zantzuekin ("metalak" hizkera astronomikoan).
Ingurunea, izarren argi intentsitatearen murrizketaren arduraduna ere bada argiak zeharkatzen duenean. Murrizketa hau, uhin luzera batzuetako fotoien errefrakzio eta xurgaketak eragiten du.
Adibidez, hidrogeno atomikoaren xurgaketaren ohiko uhin luzera, 121,5 nanometro inguruan dago, Lyman-alfa trantsizioa. Beraz, ia ezinezkoa da izar batek maiztasun honetan igorritako argia ikustea, argi horren zati handi bat, Lurreranzko bidaian xurgatua baita.
Izarrarteko ingurunea hiru "fase"tan banatzen ohi da, gasaren tenperaturaren arabera: oso beroa (milioika kelvin), beroa (milaka kelvin) eta hotza (hamarnaka kelvin).
Izarrarteko ingurunearen azterketako ezaugarri garrantzitsuen artean, molekula lainoak, izarrarteko lainoak edo nebulosak, supernoba hondarrak, nebulosa planetarioak eta antzerako egitura sakabanatuak daude.

## Historia

Hasiera batean, astronomoek, espazioa, hustasuna nagusi zen basamortu bat zela uste zuten. 1913an, Kristian Birkeland norvegiar esploratzaile eta fisikaria izango zen, espazioa, soilik plasma bat ez dela esaten lehena, baizik eta "materia iluna" ere baduela. Honako hau diatzi zuen: "Gure ikuspuntuen ondorio natural bat dirudi espazio guztia, mota orotako ioi elektriko eta elektroiz betea dagoela suposatzea. Eboluzioan ari den izar sistema bakoitzak, espaziorantza partikula elektrikoak jaurtizten dituela suposatzen dugu. Arrazoizkoa dirudi, beraz, unibertsoaren masarik gehiena, ez dela eguzki sistema edo nebulosetan aurkitzen pentsatzea, baizik eta espazio "huts"ean. Johannes Franz Hartmannek, bere presentziaren lehen zantzuak aurkitu zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41872
* Multimedia: Interstellar medium / Q41872