OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# La dama duende

La dama duende (euskaraz Dama mamua) Pedro Calderón de la Barca idazle espainiarraren antzezlan ezaguna da. 1629aren inguruan idatzia, 1636an argitaratu zen, Primera parte de comedias de don Pedro Calderón de la Barca liburuan.​

## Ezaugarriak

La dama duende kapa eta ezpata komediaren azpigeneroan kokatu behar da."Amorante ikustezina"ren eredua jarraitzen du. Trama hori Kupido eta Psike mitoan ditu bere sustraiak baina lan honetan rolak aldatuak izan ziren: gizona da ikusten ez den emakume batez maitemintzen dena. Gaia lan desberdinetan agertua izan zen aurretik, esaterako, Masuccio eta Bandello italiarren eleberrietan; handik Espainiako Urrezko Mendeak jaso zuen. Calderonek Espainian eredu batzuk ere izan zituen: Lope de Vegaren La viuda valenciana komedia eta, batez ere, Gonzalo de Céspedes y Menesesen El soldado Píndaro liburuaren barruan agertzen den eleberri laburra (1926).

## Pertsonaiak

* Doña Angela
* Don Manuel
* Don Juan, Angelaren anaia
* Don Luis, Angelaren anaia
* Cosme, barregarria
* Isabel, neskamea eta Angelaren konplizea
* Doña Beatriz, Angelaren lehengusina eta Juanen emaztea

## Argumentua

Angelak, alargun gazte batek, Manuel konkistatu nahi du, maiteminduta baitago. Horretarako bere bi anaia jeloskorren zaintza saihestu beharko du zeren eta ia entzerratuta bizi baita. Helburu horrekin amarru bat prestatuko du, Manuelekin komunikatzeko. Manuel Angelaren etxean dago baina emakumea han bizi dela jakin gabe, eta bien gelen artean arasa bat dago eta haren bitartez komunikatuko da emakumeak gizonarekin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4154359
* Multimedia: La dama duende / Q4154359
# La corte de Faraón (filma)

La corte de Faraón (euskaraz Faraoiaren gortea), 1985eko José Luis García Sánchez espainiarrak zuzendutako musikal film bat da. 1910eko izenburu berdineko zarzuelan oinarritua dago. Ana Belén, Antonio Banderas, Fernando Fernán Gómez, Josema Yuste, Agustín González, Juan Diego, José Luis López Vázquez, Mary Carmen Ramírez eta María Luisa Ponte aktoreek antzeztu zuten.
1985eko Donostiako Zinemaldian Zilarrezko Maskorra saria irabazi zuen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1940ko hamarkadaren amaieraldera, Madrilen gertaera bitxi bat gertatu berri da: aktore zaletu konpainia batek beharrezko baimenak eta garaiko zentsuraren oneritzia eskatu gabe antzerkilan bat estreinatzera ausartu da. Hain zuzen ere, bere ausarkeria politiko, erotiko eta erlijiotsuengatik debekatua dagoen "Faraioaren Gortea" antzezlana. Hortaz, komisaldegiko gau luzez batez komisaria (José Luis López Vázquez) aktore talde horrek horrelako egitasmo zoro bati ekiteko zein arrazoi izan ditzazken ikertzeari ekingo dio. Aktoreei egindako galdeketetan antzezlanaren inguruko gertakariak deskribatuko dira, eta aktoreek bakoitzak bere musikaleko papera antzeztuko diote.

## Aktoreak

* Ana Belén - Mari Pili / Lota
* Fernando Fernán Gómez - Roque
* Antonio Banderas - Frai José / José, geroagoko une batean
* Josema Yuste - Tarsizio / Putifar
* Agustín González - Aita Calleja
* Quique Camoiras - Corcuera / Erregea
* Mary Carmen Ramírez - Fernanda / Erregina
* Juan Diego - Roberto
* Milagros Martín - Raquel
* Guillermo Montesinos - Antonio / José, hasieran
* Millán Salcedo - Kopa eramalea
* Antonio Gamero - Ramírez
* José Luis López Vázquez - Komisaria
* María Luisa Ponte - Patricia
* Guillermo Marín - Priorra
* Luis Ciges - Huete

## Kanpo estekak

* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q5963028
# La criatura

La criatura 1977ko Eloy de la Iglesia gipuzkoar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Marcos eta Cristinaren bikotea gainbeheran dago. Txakur batekin istripu bat izan ondoren, Cristinak abortu bat izan du. Marcos telebista-aurkezle ospetsua da eta beti lanpeturik dago. Galdutako amodioa berreskuratzeko asmotan, Cristinak txakur bat adoptatuko du.

## Pertsonaiak

* Ana Belén - Cristina
* Juan Diego - Marcos
* Claudia Gravy - Vicky
* Ramón Reparaz - Casanova irakaslea
* Manuel Pereiro - Apaiza
* Bárbara Lys - Maistra
* Francisco Melgares - Medikua
* Luis Ciges - Luis
* Antonio Gamero - Langilea
* Felipe Ruiz - Gasolindegiko langilea
* Amparo Climent - Erizaina
* Ángel Blanco - Saltzailea
* Ángela Reyno - Emakumea
* Alfredo Enrique - Alkatea
* Mercedes Ariza - Celanova andrea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24514560
# La del Soto del Parral

La del Soto del Parral (euskaraz: Parraleko sotokoa) zartzuela bat da, bi ekitalditan eta hiru koadrotan banatua. Libretoa Luis Fernández de Sevilla eta Anselmo C. Carreño-renak dira eta musika Reveriano Soutullo eta Juan Vert-ena. Madrilgo La Latina antzokian estreinatu zen 1927ko urriaren 26an, eta hain arrakastatsua izan zenez urte bereko abenduaren 15ean Apolo Antzokian ere jarri zuten denboraldi luze baterako

## Musika-saioak

* Preludioa
* I. ekitaldia
** Abesbatza: “Voz de la campana”
** Bakarrekoa: "No hay en tierras de Segovia"
** Abesbatza: "No hay un tonto"
** Germanen erromantza: “Ya mis horas felices”
** Catalina eta Damianen bikote komikoa: “Que soy la más linda”
** Maiteminduen txanda (Ronda de enamorados): “¿Dónde estarán nuestros mozos?”
** Aurora eta Miguelen duoa: “Mintió su cariño”.
** Lehenengo ekitaldiaren amaiera - lehenengo koadroa: "¡Paso Aurora!"
* II. ekitaldia:
** Kontsultaren abesbatza: “¿A la consulta se puede entrar?”
** Miguelen erromantza: "Fuerza que me vence"
** Aurora eta Germanen duoa: “Ten pena de mis amores”
** Kontzertantea – Bigarren koadroaren amaiera: “¿Qué buscas, qué quieres de mi? (“Zer bilatzen duzu, zer nahi duzu niretzat?)
** Galak: “En la cumbre nace el agua”.
** Lanaren amaiera: "En la cumbre nace el agua"

## Pertsonaia nagusiak

* Aurora: Nekazaria, Germanekin ezkondua. Sopranoa
* German: Nekazaria, Aurorarekin ezkondua. Baritonoa.
* Miguel: Germanen laguna eta Angelaren mutil-laguna. Tenorea.
* Katalina: Moza graziatsua eta zerbait menderatzailea, Damianen neska-laguna. Triple komikoa (Alhambraren bertsioan izan ezik: Teresa Berganzak papera kantatzen du.)
* Damián: Mutil alperra eta Catalinaren mutil-laguna. Tenore komikoa.
* Osaba Sabino: Petrikilo eta "matasanos". Aktore abeslaria.
* Osaba Prudentzio: Romancero y correveidile. Aktorea

## Erreferentziak

* ↑ Luis Fernandez de Sevilla y Anselmo C. Carreño. La del Soto del parral. Zarzuela en dos actos y tres cuadros. Edicion a cargo de Xavier de Paz. Ed. ICCMU. Ediciones y Publicaciones Autor SRL. Madrid. 2010
* ↑ esta romanza fue compuesta en principio para esta obra, pero los autores la retirarno y la reutilizaron, en la obra "El último romantico", convirtiéndose en la famosa "Bella enamorada", tan aclamada por el público"

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5966464
# La delgada línea amarilla

La delgada línea amarilla 2015eko Celso R. García mexikar zinema zuzendariaren filma da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Bost gizon kontratatu dituzte, Mexikoko bi herri lotzen dituen 200 kilometro baino gehiagoko errepideko erdiko marra horia margotzeko. Lana amaitzeko, 15 egun izango dituzte. Bostak gizon bakartiak dira, eta zoriz elkartu dira lan horretan. Peso batzuk irabazteko asmotan, lanak bizitza ikusteko modua aldatuko die.

## Aktoreak

* Damián Alcázar: Toño
* Joaquín Cosio: Gabriel
* Silverio Palacios: Atayde
* Gustavo Sánchez Parra: Mario
* Américo Hollander: Pablo
* Fernando Becerril: Ingeniero

## Erreferentziak

* ↑ «Film Sinopsia» Berria 2018-04-17 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20899630
# La corona partida

La corona partida Jordi Fradesek zuzendutako espainiar film dramatikoa da. Berez, Isabel telesailaren sekuela eta Carlos, Rey Emperador telesailaren prekuela gisa sortu zuten.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Elisabet erreginaren heriotzaren ondoren, Fernando Katolikoa eta Felipe Ederra haren oinordeko izateko borrokan ari dira. Joana, Gaztelako tronurako oinordeko legitimoa, egoera horren biktima da, eta guztiei interesatzen zaie beren eromena eta gobernatzeko ezgaitasuna frogatzea.

## Aktore taldea

* Rodolfo Sancho - Fernando II.a Aragoikoa
* Irene Escolar - Joana I.a Gaztelakoa
* Raúl Mérida - Filipe I.a Gaztelakoa
* Eusebio Poncela - Cisneros kardinala
* Ramón Madaula - Gonzalo Chacón
* Jordi Díaz - Andrés Cabrera
* Fernando Guillén Cuervo - Gutierre Gómez de Fuensalida
* Úrsula Corberó - Margarita Austriakoa
* Silvia Alonso - Germana Foixkoa
* José Coronado - Maximiliano I.a Habsburgokoa
* Pedro Mari Sánchez - Naiarako dukea
* Ramón Barea - Albako dukea
* Fernando Cayo - Guillermo de Veyré
* Jacobo Dicenta - Juan Belmonte
* Jesús Noguero - Benaventeko dukea
* Ainhoa Santamaria - Beatriz de Bobadilla
* Michelle Jenner - Elisabet I.a Gaztelakoa
* Carolina Lapausa - Joana I.a Gaztelakoa
* Antonio Gil - Gaztelako kondestablea
* Arón Piper - Fernando Habsburgokoa
* Moncho Sánchez-Diezma -Gorteetako idazkaria
* David Lorente - De la Parra doktorea
* Martín Castro Peña - monjea
* Fernando Valdivielso - artxidukea
* Carlota Ferrer - erreginaren dama

## Erreferentziak

* 1 2 Sensacine
* ↑ El País

## Kanpo estekak

* Datuak: Q22351051
# La cucaracha

La cucaracha (euskaraz: «labezomorroa») Mexikoko abesti tradizional oso ezaguna da.

## Jatorria

Bere jatorria ezezaguna da. Fernán Caballerok 1859an aipatu zuen abestia Espainian, eta, ziur aski, 1818 inguruan ere abesten zuten. Jatorri espainiarrekoa izan zitekeela uste badute ere, ez dago hori ziurtasunez baieztatu ahal izateko iturri fidagarririk. Abestiak ospea lortu zuen Mexikoko Iraultzaren garaian, XX. mendearen hasieran.

## Hitzak

Hainbat hitz ezberdinak ditu, tradizionalagoa honakoa da:
    La cucaracha, la cucaracha
    ya no puede caminar;
    porque no tiene, porque le falta
    la patita de atrás.
Edonola ere, ezagunena honakoxea da:
    La cucaracha, la cucaracha
    ya no puede caminar;
    porque no tiene, porque le falta
    marihuana que fumar.

## Euskaraz

Ruper Ordorikak "Labexomorro" izenburuaz euskarazko bertsioa abestu du. 2008ko Hamar t'erdietan albumean grabatu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Caballero, Fernán. (1859). Cuentos y Poesías Populares. Sevilla, 311 or..
* ↑ Pazos, Luis. (1994-12-15). Historia sinóptica de México de los olmecas a Salinas. Mexiko Hiria: Editorial Diana ISBN 968-13-2560-5..
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendoza, Vicente T.. (1939). El romance español y el corrido mexicano: estudio comparativo. , 553-554 or..

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Gaztelaniazko bertsioa.
* Ruper Ordorikaren bertsioa.
* Datuak: Q118018
* Multimedia: La Cucaracha (song) / Q118018
# Azido 3-fosfoglizeriko

Azido 3-fosfoglizerikoa (edo 3-fosfoglizeratoa, protoia galtzen duenean) bizidunen metabolismoan agertzen den molekula garrantzitsua da. Glukolisian eta Calvin zikloan parte hartzen du, hots, bide kataboliko zein anaboliko batean.
Egitura kimikoari dagokionez 3 karbono dituen azido karboxilikoa da, OH taldea 2. karbonoan egonik eta fosfato taldea 3. karbonoan.

## Glukolisi

Glukolisian azido 3-fosfoglizerikoa 1,3-difosfoglizerotik abiatuta sortzen da, fosfoglizerato kinasa izeneko entzimak katalizatutako erreakzio honetan:
| | ADP ATP Fosfoglicerato quinase | |
| 1,3-difosfoglicerato + ADP | | 3-fosfoglicerato + ATP |
| | $\Delta G^{0}=-18,5{\frac {kJ}{mol}}$ |
Glukolisian ez ezik, glukoneogenesian ere parte hartzen du azido 3-fosfoglizerikoak.

## Calvin zikloa

Fotosintesiaren ilunpeko fasean -Calvin zikloan- azido 3-fosfoglizerikoa funtsezko metabolitoa dugu. Pentosa batek -erribulosa 1,5 bifosfatoak- CO$_2$ molekula bat hartzen du zikloaren hasieran, 6 karbono dituen molekula ez-egonkorra agertuz, segituan puskatzen dena bi molekula 3-fosfoglizerato agertuz. Hau da Calvin zikloaren lehenengo molekula egonkorra, funtsezko metabolito bat (glizeraldehido-3-fosfato) sortuko duena.
Bestalde, azpimarratu behar da serina aminoazidoaren sintesian ere parte hartzen duela azido 3-fosfoglizerikoak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q32904835
* Multimedia: 3-Phosphoglycerate / Q32904835
# Aziar

Aziar (arabieraz: أزيار‬‎; Marokoko amazigera estandarrez: ⴰⵣⵢⴰⵔ) Agadir-Ida-Ou-Tanane prefekturan dagoen herria da, Souss-Massa eskualdean, Maroko. Agadirretik 95 kilometrora dago, errepidez. 2014ko zentsoaren arabera 3.922 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2875129
# Azeville

Azeville Frantziako udalerria da, Mantxa departamenduan dagoena, Normandia eskualdean. 2013an 78 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Azeville udalerrian erroldatutako biztanleak 78 ziren. Familiak 32 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 12 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 42 etxebizitza zeuden, 31 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 8 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 41 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 31 etxebizitza nagusietatik 27 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek gela bat zuen, 2 etxek hiru zituzten, 13 etxek lau zituzten eta 15 etxek bost zituzten. 15 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 19 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 11 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Azeville udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 4 | 85-89 | 0 |
| 0 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 4 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 4 | 65-69 | 4 |
| 4 | 60-64 | 4 |
| 0 | 55-59 | 0 |
| 0 | 50-54 | 0 |
| 4 | 45-49 | 0 |
| 8 | 40-44 | 0 |
| 0 | 35-39 | 0 |
| 8 | 30-34 | 8 |
| 8 | 25-29 | 4 |
| 0 | 20-24 | 0 |
| 0 | 15-19 | 0 |
| 0 | 10-14 | 0 |
| 4 | 5-9 | 4 |
| 0 | 0tik 4ra | 12 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 42 ziren, horien artean 35 aktiboak ziren eta 7 inaktiboak ziren. 35 pertsona aktiboetatik 33 lanean zeuden (20 gizon eta 13 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 emakume eta 2 emakume). 7 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden eta 5 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen eta 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen.
2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra igeltseroa zen.
2000. urtean Azeville udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009
* ↑ Nombre d'équipements des services aux particuliers

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q1003325
* Multimedia: Azeville / Q1003325
# Azida

Azida N$_3$$^-$ formulako anioia da. Azido hidrazoikoaren base konjugatua da eta, aldi berean, kimika organikoan funtzio-taldea da. Azida nukleozalea da, baina alkilazida (RN$_3$) elekroizaiea da.
Azida anioiak karbona dioxidoarekin ( CO$_2$) eta oxido nitrosoarekin ( N$_2$O) isoelektronikoa da. Balentzia-loturaren teoriaren arabera azidak egitura erresonante bat baino gehiago izan ditzake, inportanteena N$^-$=N$^+$=N$^-$ delarik

## Azida inorgarnikoak

Azidek lotura kobalenteak edo ioinikoak era ditzakete metalekin. Horietako batzuk erabilera handia dute. Sodio azida (NaN$_3$) adibidez; berau gatz bat da nitrogeno gaseosoaren iturri gisa usatzen dena airbagetan.
Metal astunen azidak oso lehergarriak dira.

## Azida organikoak

Sintesi organikoan erabilera zabala dute azidek. Hiru erreakziobide nagusiri zor zaio aziden erreaktibitatea irudian ikus daitekeen legez.
* N1 nitrogenoan zehar eraso nukleozale egitea elektroizale bati (A).
* Nukleozale batek N3 nitrogenoari erasotzea (B).
* Zikloadizioa non azida taldeak dipolo baten moduan jokatzen duen alkenoen eta alkinoen moduko dipolozaleen aurrean (C).
Hain zuzen azken erreakziobide hori dago 2022ko Kimikako Nobel sariaren atzean. Izan ere, Morten Meldal-ek eta K. Barry Sharpless-ek, bakoitzak bere aldetik, kobreak katalizatutako azida-alkino zikloadizioak lortu zituzten, klik kimikan garapen erabakigarria izan dena.

## Toxikotasuna

Azida anioia toxikoa da eta zitokromo eta oxidasa entzimen lana inhibitzeko gai da. Adibidez hemo kofaktorearekin lortura itzulezina eratzen du karbono monoxidoak egiten duen modu berean.
Sodio azida ere toxikoa da irentsita eta azalean zehar absorbatuta.
Edonola ere azidekin tentuz lan egin behar da jokaera toxikoa izan dezaketelako.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2022-10-06).
* ↑ (Ingelesez) Tornieporth-Oetting, I.C. & Klapoetke,, T. M.. (1995). Covalent Inorganic Azides. Angewandte Chemie, International Edition in English, volume 34, 511-20 or..
* ↑ Jaurena, Isabel. «Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal eta K. Barry Sharpless ikerlariei eman diete Kimikako Nobel saria» Berria (Noiz kontsultatua: 2022-10-06).
* ↑ (Ingelesez) Fischman, Josh. «2022 Nobel Prize in Chemistry Awarded for a New Way of Building Molecules» Scientific American (Noiz kontsultatua: 2022-10-05).
* ↑ (Gaztelaniaz) Díaz D. , Finn M. G., Sharpless K. B., Fokinb, V. V. & Hawkerc., C. J.. (2008). Cicloadición 1,3-dipolar de azidas y alquinos. I: Principales aspectos sintéticos. An. Quím., 104(3),, 73−180 or..

## Kanpo estekak

* https://www.ioc.kit.edu/braese/english/1165.php
* Datuak: Q407627
* Multimedia: Azides / Q407627
# Azido 1-aminoziklopropano-1-karboxiliko

Azido 1-aminoziklopropano-1-karboxilikoa (ACC) aminoazido zikliko bat da ziklopropanoaren egitura oinarri duena.
ACCk paper garrantzitsua duen etilenoaren biosintesian. Metioninatik abiatuta ACC sintasa entzimak sintetizatzen du eta etileno bihurtzen du ACC oxidasak.
2019an AEBetako Ingurumen Babeserako Agentziak baimena eman zuen ACC testatzeko intsektiziada moduan.

## Erreferentziak

* ↑ Yang, S F; Hoffman, N E. (1984-06-01). «Ethylene Biosynthesis and its Regulation in Higher Plants» Annual Review of Plant Physiology 35 (1): 155–189. doi:10.1146/annurev.pp.35.060184.001103. ISSN 0066-4294. (Noiz kontsultatua: 2021-03-29).
* ↑ Kende, H.. (1989-09). «Enzymes of ethylene biosynthesis» Plant Physiology 91 (1): 1–4. doi:10.1104/pp.91.1.1. ISSN 0032-0889. PMID 16666977. PMC 1061940. (Noiz kontsultatua: 2021-03-29).
* ↑ «Pesticide Experimental Use Permit; Receipt of Application; Comment Request» Federal Register 2019-08-07 (Noiz kontsultatua: 2021-03-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q409061
* Multimedia: 1-Aminocyclopropane-1-carboxylic acid / Q409061
# Azido 2,4,5-triklorofenoxiazetiko

Azido 2,4,5-triklorofenoxiazetikoa edo 2,4,5-T konposatu organiko aromatikoa da, C$_6$H$_2$Cl$_3$OCH$_2$COOH formula duena azido karboxilikoen familiakoa. Halaber, auxina sintetikoa da. Kolore arre zurbileko solidoa da.
Herbizida eta defoliante gisa erabilpen zabala izan zuen nekazaritzan harik eta 1970eko hamarkadan erabilera mugatu zen arte bere toxikotasuna medio. 2004ean Rotterdamgo Hitzarmenak bere produkzioa, erabilera eta komertzializazioa debekatu zuen.

## Sintesia

Azido 2,4,5-triklorofenoxiazetikoa 2,4,5-triklorofenola azido kloroazetikoarekin erreakzionaraziz sintetizatzen zen. Sintesi-prozesuan 2,3,4,7-tetraklorodibentzo-p-dioxina (TCDD) ere lortzen da ez-purutasun gisa. Horren proportzioa prozesuaren tenperaturaren menpe izango da. TCDD poluitzaile organiko iraunkorra eta oso toxikoa da.

## Erabilera

Nekazaritzan usatua izateaz gain, gerra-egoeratan ere baliatu da. Izan ere, azido 2,4-diklorofenoxiazetikoarekin 1:1 proportzioan nahasturik Vietnamgo Gerran (AEBk) eta Malaysiar Emergentzia (Erresuma Batuak) erabilitako agente laranja izenekoa osatzen du. Horren erabilerak milaka biktima eragin zuen Vietnamen, tartean malformazioekin jaiotako umeak.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «2,4,5-Trichlorophenoxyacetic acid» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).
* ↑ (Ingelesez) «2,4,5-T - IDLH | NIOSH | CDC» www.cdc.gov 2020-03-04 (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).
* ↑ Osasunerako eta ingurumenerako arriskutsuak diren hamalau plagizida Rotterdameko Hitzarmenean sartuko dira. | Consumer. 2004-09-24 (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).
* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Agent orange» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2024-09-28).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q209188
* Multimedia: 2,4,5-Trichlorophenoxyacetic acid / Q209188
# Ladoga

Ladoga (errusieraz: Ла́дожское о́зеро, Ladozhskoye ozero edo Ла́дога, Ladoga; finlandieraz: Laatokka) ur gezako aintzira da, Errusian dagoena, Kareliako Errepublikaren eta Leningradoko oblastaren artean, Finlandiako mugaren gertu. Europako aintzirarik handiena da, eta munduko hamabosgarrena.

## Geografia

Ladogak 17.700 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 660 uharte ditu,, 435 kilometro koadro denera. Uharte gehienak ipar-ekialdeko kostaldean daude; nagusiak Riyekkalan-Sari, Mantsinsari, Kilpola, Tulolansari eta Valaam dira. Aintziraren hustubidea Neva ibaia da, Baltikoko Finlandiako golkoan itsasoratzen dena.
Ladogak 276.000 kilometro koadroko arroa dauka. Bertan 50.000 aintzira eta 10 kilometro baino handiagoak diren 3.500 ibai daude; baina uraren %85 hiru ibaiadar nagusiek eramaten dute:
* Svir ibaia, Onega aintziratik (hego-ekialdea)
* Vuoksi ibaia, Finlandiako Saimaa aintziratik (mendebaldea)
* Volkhov ibaia, Ilmen aintziratik (hegoaldea)
Ladoga aintzira nabigagarria da, eta Baltikoa eta Volga elkartzen dituen Volga-Baltiko bide nabigagarriaren zati da.

### Hiri nagusiak

Sortavala, Priozersk, Siasstroi, Pitkiaranta, Novaya Ladoga eta Shlisselburg dira aintziraren ertzetako hiri nagusiak. San Petersburgo 40 kilometrora dago.

## Historia

Baregoen lurraldea eta Bizantziar Inperioa lotzen zituen merkataritza bidea Ladogatik pasatzen zen. Errusiako antzinako hiriburua, Staraya Ladoga, aintziratik hartu zuen bere izena. 1617-1721 bitartean, Errusia eta Suedia arteko muga zen, eta 1812-1940 bitartean, Finlandia eta Errusia artekoa.
Leningradeko Setioan (1941-1944), izoztutako Ladoga aintziran barrena zihoan hiria hornitzeko bide bakarra; hori dela eta, Biziaren Bidea izena eman zioten. Bigarren Mundu Gerra eta gero, Finlandiak Kareliako Errepublikako eskualdea galdu zuen. Finlandiar gehiengoa erbesteratua izan zen, nahiz eta bertako batzuk SESBen geratu ziren.

## Erreferentziak

* ↑ 159. araua. Euskaltzaindia (Noiz kontsultatua: 2010-10-14).
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15288
* Multimedia: Lake Ladoga / Q15288
# Ladomirov

Ladomirov Eslovakiako udalerri bat da, Sninako barrutian kokatuta. 15,25 km²ko azalera du eta 274 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1567. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q590117
* Multimedia: Ladomirov / Q590117
# Ladomirová

Ladomirová Eslovakiako udalerri bat da, Svidníkeko barrutian kokatuta. 15,39 km²ko azalera du eta 1025 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1414. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q672362
* Multimedia: Ladomirová / Q672362
# Ladoga (Indiana)

Ladoga Indianako herri bat da. Montgomery konderrian kokatua dago. 2010ean 985 biztanle zituen, 1,40 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Montgomery konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2211589