OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Khana

Khana edo Terqa, Maritik 60 kilometro iparmendebaldera zegoen hiri-estatu bat zen. K.a. 1830 inguruan, jada bazuen nolabaiteko boterea, eta bere lurraldea hedatu zuen. Kasitarrek bereganatu zuten K.a. 1729an, eta, Marirekin batera, Khanako erresuma eratu zuten, Babiloniaren hainako garrantzia zuena. Khanako errege batek (beharbada Tiptazkik), hititei, Babilonia konkistatzen lagundu zien K.a. 1594an. Honen ondorengo izan zen Agum II.ak (iloba bat, Ur Zigurumashen semea) "Khanako eta kasitarren erregea, Almaneko erregea (Dijala ibaiaren iturburu inguruan dagoen egungo Kholwab) Gutium edo gutitarren erregea, Akadeko erregea eta Babiloniako erregea" tituluak izan zituen. Azkenik, kasitarrek, Babilonia domeinatzen amaitu zuten K.a. 1570 inguruan.

## Erregeak

* Ilakabkabuhu, K.a. 1830
* Yadikh Abu, K.a. 1721
* Gandash, K.a. 1720 (lehen errege kasitarra)
* Agum I.a, K.a. 1700
* Kashtiliash I.a, K.a. 1675
* Kashtiliash II.a, K.a. 1660
* Abirattash, K.a. 1640
* Ur Zigurumash, K.a. 1625
* Kharbashikhu, K.a. 1610
* Tiptakzi, K.a. 1600
* Agum II.a, K.a. 1580
* Gutxi gora behera K.a. 1570etik, Babilonia izango da kasitar domeinuen erdigunea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q425405
# Khanneshita

Khanneshita karbonato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Khanneshita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Na,Ca)3(Ba,Sr,Ce,Ca)3(CO3)5}}$. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3 - 4 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Khanneshite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Khangai mendiak

Khangai mendiak (mongolieraz: Хангайн нуруу) Mongoliako mendikatea da. Mendilerroko mendirik altuena 4.008 metroko Otgontenger da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-06-29). 171. araua: Asiako toponimia. (Noiz kontsultatua: 2013-05-23).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q747843
# Khanka

Khanka edo Xingkai (errusieraz о́зеро Ха́нка;txinera tradizionalaz: 兴凯湖; pinyinez: Xīngkǎi Hú) Ekialdeko Asiako aintzira da, Txinako ipar-ekialdean dagoen Heilongjiang probintzia eta Errusiako Primorieko krai artean kokatuta. Aintzirak 4.190km² azalera du, honetatik 3.030 km² Errusian eta 1.160 km² Txinan. Eskualdea ekologikoki oso leku interesgarria da eta herrialde bietan Natura Erreserba izendatu dute.
Bere arroa 16.890 km² da, honetatik %97a Errusian. 23 ibai baino gehiagok (8 Txinan eta 15 Errusian) dute bere ahoa lakuan, baina hustubidea bakarra da: Song'acha ibaia (Ussuri ibaiaren bidez Amur ibaiaren sisteman parte hartzen duena).
Urteko tenperaturarik altuena 21,2 °C da eta txikiena −19,2 °C.
Neolitoan, inguruko eskualdean Bohai kultura garatu zen. Honek nuzhen eta mantxu herrien sorrera zen.

## Ikus, gainera

* Asiako geografia.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Europako toponimia fisikoa. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q201843
* Multimedia: Lake Khanka / Q201843
# Khan Yunisko Gobernazioa

Khan Yunisko Gobernazioa (arabieraz: محافظة خان يونس‎ Muḥāfaẓat Ḫān Yūnis), baita ere Jan Yunisko Gobernazioa , Palestinako Estatuko hamasei gobernazioetako bat da (arabieraz Muhafazah), Gazako Zerrendan dauden bostetatik bat. Khan Yunis hiria hiriburua da.

## Ezaugarriak

Estatistiken Palestinako Bulego Nagusiaren arabera, probintziak 280.000 biztanle zituen 2006. urtearen erdialdean. Lurraren azalera % 69,61 hirikoa da, % 12,8 landatarra eta % 17,57 Khan Yuniseko errefuxiatuen kanpamentuak osatzen du.

### Hiriak

* Abasan al-Kabera
* Bani Suheila
* Khan Yunis

### Udalerriak

* Abasan al-Saghira
* Khuza'a
* al-Qarara

### Tokiko kontseiluak

* Al Fujari
* Qa' al-Kharaba
* Qa' al-Qurein
* Qizan an-Najjar
* Umm Kameil
* Umm al-Kilab

## Errefuxiatuen kanpamentuak

* Khan Yunisko kanpamentua

## Erreferentziak

* ↑ https://hmong.es/wiki/Districts_of_the_West_Bank_and_Gaza_Strip

## Ikus, gainera

* Palestina Estatuko lurralde-antolaketa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q948026
* Multimedia: Khan Yunis / Q948026
# Kežmarok

Kežmarok Eslovakiako udalerri bat da, Kežmarokeko barrutian kokatuta. 24,83 km²ko azalera du eta 16562 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1251. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q327977
* Multimedia: Kežmarok / Q327977
# Kgalagadi

Kgalagadi Botswanako hego-mendebaldeko barruti bat da, Namibia eta Hegoafrika-rekin mugatzen dena. Administrazio zentrua Tshabong da. Kgalagadi-k Kalahari desertuaren zati handi bat hartzen du barnean. Barrutiak 42.000 biztanle zituen 2001ean, eta 105.200 km²-ko azalera dauka.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57581
* Multimedia: Kgalagadi District / Q57581
# Kgalagadiera

Kgalagadiera (sheKgalagadi) hegoaldeko bantu hizkuntzetako bat da, Botswanan (Hegoafrikako mugatik gertu) hitz egiten dutena. 2015ean 65.400 hiztun inguru zituen.
Kgalagadiera lotura estua du tswanerarekin eta, duela gutxi arte, tswaneraren dialektotzat zuten. Kgalagadieraren aldaera nagusiak Shengologa, Sheshaga, Shebolaongwe, Shelala, Shekhena, Sheritjhauba eta Shekgwatheng dira.

## Erreferentziak

* ↑ «Estilo Liburua» Berria.
* ↑ (Ingelesez) Ethnologue. Kgalagadi. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2088743
# Keť

Keť Eslovakiako udalerri bat da, Leviceko barrutian kokatuta. 19,65 km²ko azalera du eta 608 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1308. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q517819
* Multimedia: Keť / Q517819
# Kfar Nahum

Kfar Nahum (hebreeraz: כְּפַר נַחוּם, Kfar Nahum, "Nahumen herria"; antzinako grezieraz: Kαφαρναούμ), antzinean Kafarnaum deitua, asmonearren garaiko arrantza-herria izan zen. Galileako itsasoaren iparraldeko ertzean kokaturik, 1.500 biztanle inguru zituen. Arkeologoek bertan bi sinagoga topatu dituzte, bata bestearen gainean eraikia. Tradizio kristauaren arabera, gertutik dagoen eliza bat San Petriren jaiolekua omen zen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. Ekialde Hurbileko eta Ipar Afrikako toponimia. .
* ↑ Freedman, DN 2000, Eerdmans Dictionary of the Bible, Amsterdam University Press
* ↑ Borgen, P, Aune, DE, Seland, T & Ulrichsen, JH 2003, Neotestamentica et Philonica, BRILL Publishing.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q59174
* Multimedia: Capernaum / Q59174
# Khabarovsk

Khabarovsk (errusieraz: Хаба́ровск) Errusiako ekialdeko hiria da, Khabarovsk kraiaren hiriburua eta hiririk handiena. Amur eta Ussuri ibaien elkargunean dago, Txinako mugatik 30 kilometrora eta Vladivostoketik 800 km iparraldera. 2010eko erroldaren arabera, hiriak 577.441 biztanle zituen.
2002tik Ekialde Urruneko Barruti Federaleko zentro administratiboa da, nahiz eta Vladivostokek baino biztanle gutxiago dituen.

## Klima

Datu klimatikoak (Khabarovsk) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 0.6 | 6.3 | 17.0 | 24.8 | 31.5 | 32.8 | 35.7 | 35.6 | 29.8 | 25.8 | 15.5 | 6.6 | 35.7 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -15.8 | -10.8 | -1.6 | 10.3 | 18.6 | 23.9 | 26.6 | 24.7 | 19.0 | 9.9 | -3.2 | -13.6 | 7.3 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -19.9 | -15.4 | -6.4 | 4.7 | 12.4 | 18.1 | 21.3 | 19.9 | 13.6 | 5.0 | -7.2 | -17.4 | 2.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -23.7 | -19.9 | -11.1 | 0.0 | 7.0 | 12.9 | 16.7 | 15.9 | 9.1 | 0.8 | -10.7 | -20.7 | -2.0 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -41.4 | -35.1 | -28.9 | -15.1 | -3.1 | 2.2 | 6.8 | 4.9 | -3.3 | -15.6 | -27.4 | -36.7 | -41.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 14 | 11 | 22 | 43 | 62 | 74 | 133 | 154 | 79 | 50 | 25 | 17 | 684 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 3.3 | 3.2 | 4.2 | 7.0 | 8.8 | 9.1 | 10.3 | 11.0 | 9.5 | 6.5 | 5.1 | 4.6 | 82.6 |
| Eguzki orduak | 145.7 | 182.0 | 232.5 | 213.0 | 234.0 | 261.0 | 248.0 | 217.0 | 213.0 | 189.1 | 159.0 | 145.7 | 2440 |
| Hezetasuna (%) | 73 | 71 | 65 | 60 | 60 | 71 | 77 | 79 | 74 | 63 | 65 | 72 | 69.2 |
| Iturria: ||||||||||||||

## Hiri senidetuak

Khabarovsk ondorengo hiriekin senidetuta dago:
* Bucheon (Hego Korea)
* Niigata (Japonia)
* Harbin (Txina)
* Villeurbanne (Frantzia)
* Anchorage (AEB)
* Portland (Oregon) (AEB)
* Victoria (Kanada) (Kanada)
* Mudanjiang (Txina)

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 157. araua: Europako hiriak. .
* ↑ Khabarovsk Global.britannica.com
* ↑ «Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 2010eko Errusiako erroldaren emaitzak, 1. liburukia» Gks.ru
* ↑ http://pogoda.ru.net/climate/31735.htm Pogoda.ru webgunea

## Kanpo estekak

* (Errusieraz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q4454
* Multimedia: Khabarovsk / Q4454
# KfW

KfW (Kreditanstalt für Wiederaufbauen akronimoa) Alemaniako garapen banku publikoa da, 1948ko abenduaren 16an Hermann Josef Absek Marshall planaren barruan sortua. Aktiboak kontuan hartuz, Frankfurt am Mainen egoitza duen bankua herrialdeko hirugarren bankurik handiena da, Deutsche Bank eta DZ Bank bankuen ondoren.
Erakunde honen helburua kontratu publikoak egitea da, hala nola enpresa ertain sortu berriak sustatzea eta azpiegitura-proiektuak, elektrizitatea aurrezteko teknikak eta etxebizitzen eraikuntza finantzatzea. KfW Bankgruppek gauzatutako beste jarduera batzuk enpresak prestatzeko kredituak finantzatzea eta garapenerako lankidetza sustatzea dira.

## Erreferentziak

* ↑ (Alemanez) «Top-100 der deutschen Banken nach der Bilanzsumme in den Geschäftsjahren 2016 und 2017» Die Bank.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q658270
* Multimedia: KfW / Q658270
# Kgatleng

Kgatleng Botswanako barruti bat da, eta Bakgatla jendearen bizilekua. Mochudi da hiriburua eta 2001ean 73.507 pertsona bizi ziren bertan.
Kgatleng-ek hegoaldean Ipar-mendebaldeko probintziarekin mugatzen du (Hegoafrika), eta ekialdera Limpopo probintziarekin (Hegoafrika). Botswanako hurrengo barrutiekin ere mugatzen da:
* Hego-ekialdea - hego-mendebaldean
* Kweneng - mendebaldera

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57593
# Kgalema Motlanthe

Kgalema Petrus Motlanthe (1949ko uztailaren 19a) Hegoafrikako politikaria da, 2008ko irailaren 25etik 2009ko maiatzaren 9ra Hegoafrikako hirugarren presidentea izan zena, Thabo Mbekiren dimisioaren ostean. Ondoren, Jacob Zumaren presidenteorde izan zen 2009ko maiatzaren 9tik 2014ko maiatzaren 26ra.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q152327
* Multimedia: Kgalema Motlanthe / Q152327
# Kennebec konderria (Maine)

Kennebec konderria (ingelesez: Kennebec County) Maineko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Augusta da. 2010eko zentsuaren arabera 122.151 biztanle zituen, Kennebec kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Kennebec konderriak 2.463,53 kilometro koadro ditu. Horietatik 216,65 ura dira. Beste 2.246,88 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 49,58 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 122.151 pertsonetatik 118.053 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1.504 dira. 642 beltzak edo afroamerikarrak. 559 amerikar natiboak ziren eta 44 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 886 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 93 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 1.874 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q497172
* Multimedia: Kennebec County, Maine / Q497172
# Kennedy (Alabama)

Kennedy Alabamako herri bat da. Lamar konderrian kokatua dago. 2010ean 447 biztanle zituen, 56,2 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Lamar konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q67761
* Multimedia: Kennedy, Alabama / Q67761
# Kennebec (Hego Dakota)

Kennebec Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Lyman konderrian dago, Hego Dakota estatuan. 281 biztanle ditu, 2,209553 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Lyman konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2408990
* Multimedia: Kennebec, South Dakota / Q2408990
# Kennedale (Texas)

Kennedale Texasko hiri bat da. Tarrant konderrian kokatua dago. 2010ean 6.763 biztanle zituen, 17,11 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Tarrant konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26488
* Multimedia: Kennedale, Texas / Q26488
# Kennards House

Kennards House, Ingalaterrako Kornualles konderriko etxalde bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6389529
* Multimedia: Kennards House / Q6389529
# Kennebunkport (Maine)

Kennebunkport Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. York konderrian dago, Maine estatuan. 1.264 biztanle ditu, 8,032385 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* York konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3887588
# KennedyEgbus Mikuni

KennedyEgbus Mikuni (japonieraz: 三國 ケネディエブス, Mikuni KennedyEgbus, 2000ko ekainaren 23a -) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Avispa Fukuoka.

## Kanpo estekak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q55973303
# Kennebec udalerria, Monona konderria (Iowa)

Kennebec udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Monona konderrian. Azken zentsuaren arabera 264 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Kennebec udalerriak 136 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 37.348 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9040922
# Kennedy (Kalifornia)

Kennedy Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. San Joaquin konderrian dago, Kalifornia estatuan. 3.223 biztanle ditu, 3,13645 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* San Joaquin konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2490795
# Kennebunk (Maine)

Kennebunk Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. York konderrian dago, Maine estatuan. 5.776 biztanle ditu, 17,477292 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* York konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q930114
* Multimedia: Kennebunk, Maine / Q930114
# Juana María Ruiz de Gámiz

Juana María Ruiz de Gámiz eta Zulueta, Fernández de Retana eta Amondo (Betoño, 1841eko maiatzaren 27a - Segovia, 1913ko abenduaren 7a) Arabako markesa, esklabotzarekin lortutako diruaren zati bat ongintzan inbertitu zuen.

## Biografia

Florentina Zulueta Amondo eta Juan Pablo Ruiz de Gámiz Fernández de Retanaren alaba. Julian Zuluetaren hirugarren emaztea eta iloba, Habanan ezkondu ziren 1864ko urtarrilaren 17an, Espiritu Santuaren parrokian. Bikoteak bost seme-alaba izan zituen Amalia, Alfredo, Adolfo, Luis eta ezagunena, Elvira Zulueta. Senarra hiltzean Gasteizera bueltatu ziren eta bere gorpua Santa Isabel hilerrian hilobiratu zuten eta Portal de Barrenas kaleko etxe batean bizitzera pasa ziren (egun, Independentzia eta Fueros kale artean). Juana Mariak karitatezko hainbat ekintza sustatu zituen, besteak beste, 1900. urtean Anuntzetan eskola bat eraikitzea sustatu zuen eta herri horretako elizaren hainbat konponketa ordaindu zituen. Banco de Emisión y Descuento de Vitoria (1863) delakoaren sorkuntzan ere parte hartu zuen. 1913an bere semeari, Enrique, ondasunen administrazioa utzi zion.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Nieto y Cortadillas, Rafael. (1952). Los descendientes de Cristobal Colón. , 140 or..
* ↑ (Gaztelaniaz) Extramiana, Marta. (2021-11-20). «Elvira Zulueta: una mujer que dejó huella con sus donaciones» Gasteiz Hoy (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) RODRÍGUEZ, MIGUEL ÁRIZ. (2023-05-23). «El alcalde alavés de La Habana» Deia (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).
* ↑ (Gaztelaniaz) Poder general de administración otorgado por Juana María Ruiz de Gámiz y Zulueta, viuda de Zulueta, marquesa, viuda de álava y vecina de Vitoria, a su hijo, Enrique de Zulueta y Ruiz de Gámiz.. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q118707326
# Juana María de los Dolores de León Smith

Juana María de los Dolores de León Smith, Lady Smith izenez ezaguna (Badajoz, 1798ko martxoaren 27a – Londres, 1872ko urriaren 10a), espainiar dama izan zen eta Sir Harry Smith ofizial ingelesaren emaztea, Lurmuturreko Koloniaren gobernadorea.

## Biografia

Espainiako aspaldiko familia noble jaio zen, eta Juan Ponce de Leónen ondorengoa zen.1812an, Espainiako Independentzia Gerran, Wellintongo dukearen tropa ingelesek Badajoz hiria setiatu zuten. De Leonek, 14 urte zituela, umezurtz eta bakarrik aurkitu zen ahizparekin. Lapurretek eta harrapaketek izututa, harresitik irten ziren ofizialen babesaren bila, eta 95th Rifles eliteko esploratzailee errejimenduko Sir Harry Smith Brigada-Nagusiarekin topo egin zuen.Zenbait geroago berarekin ezkondu zen.
Senarraren familiaren etxera joan beharrean, armadan laguntzea erabaki zuen. Bere ondoan geratu zen gerra osoan, ekipaje-trenean lagunduz, gudu-zelaian aire zabalean lo eginez, tropen ondoan paseatuz eta kanpainako gabezia guztiak partekatuz. Haren edertasun, kemen, zentzutasun eta izaera atseginari esker ofizilen maitasuna lortu zuen, baita Wellingtongo dukearena ere, zeinak "Juanita" rekin zuen adiskidetasunaz hitz egin baitzuen. Soldaduek miresten zuten. Hegoafrikan, kantalupo meloia sartu zuen.
1812ko angloamerikar gerra garaian izan ezik, senarrari leku guztietara lagundu zion. Hegoafrikakoak dira nabarmenenak. Han, Sir Harry, zaldun izendatu zuten, Lurmuturreko Koloniako Gobernadore eta Goi-Komisario izan zen. 1840tik 1847ra bitartean, Sir Harry Smith Britainia Handiko Erregearen tropen laguntzaile nagusi izendatu zutenean, bikotea Indian bizi izan zen eta ondoren Ingalaterrara itzuli ziren.
Britainia Handiko Parlamentuak 500 liberako pentsioa eman zion Juana Smithi 1848ko abenduaren 5ean, senarrak herriari emandako zerbitzuak eskertzeko. Cadogan Place 79 Londresko etxean hil zen, eta haren gorpua senar ospetsuaren ondoan dago. Juana senarra baino hamabi urte geroago zendu zen.. .

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) «Badajoz Pioneras may 2020 by editorialmic - Issuu» issuu.com 2021-08-11 (Noiz kontsultatua: 2023-08-30).
* 1 2 «Juana María de los Dolores de León | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es.
* Harry Smith, Autobiography, J. Murray, Londres, 1901.
* Joseph H Lehmann, Remember you are an Englishman: A Biography of Sir Harry Smith, 1787 - 1860, Jonathan Cape, Londres, 1977.
* Georgette Heyer, The Spanish Bride, Heinemann, Londres, 1940.
* The Scotsman artxiboetatik lortutako pentsioari buruzko informazioa.
* Salvador de Madariaga, "Mujeres españoles", Espasa-Calpe, S.A., 1972.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q531850
* Multimedia: Juana María de los Dolores de León Smith / Q531850
# Juana Manuela Irusta

Juana Manuela Irusta Egia (Elgoibar, 1844ko maiatzak 27 – Tolosa, 1882ko urriak 24) bertsolari gipuzkoarra izan zen.

## Bizitza

Elgoibartarra zen Juana Manuela, 1844ko maiatzaren 27an jaioa. 1866an ezkondu zen, Elgoibarren, Asteasuko Pedro Mari Etxaburua Zelaiarekin (1839-1882) Asteasuko itsuak esaten zieten bi lehengusuetako batekin. Zazpi seme-alaba izan zituzten. Horietako bi, segituan hil ziren. Tolosan bizitu zen familia, Arostegieta kalean. Bizitza zaila eta motza izan zuten. Biriketakoak edo tuberkulosiak jota hil ziren: Juana Manuela 38 urterekin, 1882ko urriaren 24an; Pedro Mari zortzi hilabete lehenago, 42 urterekin. «Laugarren mailako» hiletak egin zitzaizkien, pobreenei egiten zitzaizkienak.

## Obra

Diru iturria bertsoa zuten Juana Manuelak eta Pedro Marik. Plazaz plaza ibiltzen zirenean, elkarri sekulakoak esaten zizkieten. Espektakuluaren parte zela ematen du garai hartako beste itsu-bertsolarien kasuan bezala.
Antonio Zavalak atal bat eskaini zien Auspoa liburutegiko 68-70 zenbakietan, Altzoko Imaz bertsolariaz idatzitako liburuan, bukaeran, Asteasuko itxuen bertsoak atalean. Bost bertso-sail gorde dira eta sail horietako lauetan, Juana Manuelak ere kantatzen du. Batean, horrela esaten dio Pedro Marik: «Andria, bertsolari ederra zera zu». Juana Manuelak Pedro Mariri kantatutako bat, berriz, hauxe:
   Desordenan zabiltza
   beti zurrutian
   osasuna galtzen da
   fameli kaltian
   pixkat eztezu biar
   txarruak betian
   itto egingo zera
   alakon batian.

## Erreferentziak

* ↑ Agirre-Goia, Eñaut. «Hiru adibide berri, emakume bertsolariak beti plazan aritu diren adierazgarri.» (PDF) Ikergazte 2019, Giza zientziak eta artea, 148-152 (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
* ↑ Elkartea, Xenpelar Dokumentazio Zentroa-Bertsozale. «Pello Mari Etxaburua "Asteasuko Itsua" - Biografiak - BDB. Bertsolaritzaren datu-basea» bdb.bertsozale.eus (Noiz kontsultatua: 2019-06-21).
* ↑ Zavala, Antonio. (PDF) Alzoko Imaz. (Noiz kontsultatua: 2019-05-28).
* Datuak: Q64153266
# Kilomikroi

Kilomikroiak (VLDL) lipoproteinak dira, dietatik datozen lipidoak gibelera eta beste ehun batzuetara eramaten dituztenak. Heste-hormako zeluletan (enterozitoak) sintetizatzen dira, eta handik odol-plasmara pasatzen dira. Lipoproteina mota handiena da, 70 nm-tik gorakoa eta 0,95 g/ml-tik beherako dentsitatearekin. %90 triglizeridoak dira, %7 fosfolipidoak, %1 kolesterola eta %2 apolipoproteina izeneko proteina bereziak. Egoera normaletan, 12 orduko baraualdiaren ondoren odolean ez dago kilomikroirik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Kardiologia Hiztegia] [2021]
* ↑ Euskalterm: [Nutrizioa eta Dietetika Hiztegia] [2016]
* ↑ Lípidos y lipoproteínas. Características, fisiología y acciones biológicas. FEPREVA. (Gaztelaniaz)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423126
* Multimedia: Chylomicrons / Q423126
# Kilpisjärvi

    Artikulu hau Enontekiöko herrixkari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Kilpisjärvi (argipena)».
Gilbbesjávri - Kilpisjärvi :
| Enontekiö ||
| Herrialdea Eskualdea Azpieskualdea | Finlandia {{{eskualdea}}} {{{barrutia}}} |
| Biztanleria | ~ 100 |
| Koordenatuak | 69°03′10″N 20°48′30″E﻿ / ﻿69.05278°N 20.80833°E﻿ / 69.05278; 20.80833 |
| Webgune ofiziala | (Finlandieraz) (Ingelesez) |
Gilbbesjávri edo Kilpisjärvi Finlandiako ipar-mendebaldeko muturrean dagoen Enontekiö udalerriko herri bat da. Pare bat kilometrora, Norvegia eta Suediarekin muga egiten duen eta hain ospetsua den Eskandinaviako muga hirukoitza dago. Ozeano Artikotik 50 km-tara baino ez dago, itsas-mailatik 500 metrotara eta Zirkulu Polar Artikotik 400 bat km iparrera. 100 bat biztanle dauzka.
Batez ere, turismotik bizi dira biztanleak. Sasoi guztietan, eskiatzeko, arrantza egiteko edota natura soilaz gozatzeko asmoarekin datozen alemaniarrak eta norvegiarrak baitaude. Norvegiarrak noizbehinka muga igaro ohi dute, bertako merkatuan produktu merkeagoak erosteko, herrixkako ekonomiarako onuragarria dena. Bestalde, samitar batzuk elur-orein azienda handiak dituzte eta abeltzaintzatik bizi dira, hau, kontuan hartu beharreko beste sektore bat bihurtuz.

## Historia laburra

Herrixka txikia denez, bere historia ere gaztea da. Gelditzeko asmoz iritsi ziren lehen biztanleak 1915. urtekoak baino ez dira eta gainera, ez da aztarna horietaz ezer gelditzen, denak alemaniarrek suntsitu baitzituzten Laponiako Gerra ospetsuan.
Berreraikuntzan, 1964. urtean, Helsinkiko Biologia Unibertsitateak ikerkuntza zentroak ireki zituen eta Finlandiako gobernuak, aldiz, eskola publikoa bezalako azpiegiturak eraiki zituen biztanleria erakartzeko asmoarekin. Honela, hegoaldetik Ozeano Artikorako bideko ezinbesteko geltoki bihurtu da.

## Berezitasunak

Kilpisjärvi izena, herrixka eta ondoan dagoen aintzirarena da eta bertan, Kilpisjärvi aintziratik irteten direla ematen duten Saana eta Halti bezalako Finlandiako mendixka altuenak daude. Herriak, gutxi gorabehera, 300 bat biztanle baino ez ditu; hala ere, Enontekiöko udalerri osoko herrixka bisitatuena da, bertan, Lappiko paraje natural ikusgarrienak baitaude.
Finlandiako ur-jauzi handienak ere inguruan daude; Kitsiputous ur-jauzia, esaterako, herrialde osoko handienetarikoa. Iparraldean, bi mendixka txikiren artean, Finlandiako natura erreserba zaharrena dago, flora eta fauna bereziko Malla Natura Erreserba.
1916. urtean aurkitua izan zen independentzia gerra ondoren. 30 km² azalera dauka eta hainbat ur-jauzi daude bertan; hala nola, lehen aipaturiko Kitsiputous ur-jauzia. Herrixkako paraje babestu ikusgarriena da, Käsivarsi Eremu Basatiarekin batera.

## Kanpo estekak

* Kilpisjärviri buruzko informazioa (Ingelesez)
* Datuak: Q999185
* Multimedia: Kilpisjärvi / Q999185

## Erreferentziak

* ↑ Kilpisjärven kylä
# Kilphedir

Kilphedir, Eskoziako gaeleraz: Cill Pheadair, Eskoziako Highland eskualdeko etxalde bat da, Sutherland barrutian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3438956