OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Artikoa

Artikoa Lurreko iparraldeko muturrean dagoen eskualdea da. Barnean Ozeano Artikoaz gain Kanada, Errusia, Groenlandia, Ameriketako Estatu Batuak, Norvegia, Suedia, Finlandia eta Islandiako zati batzuk ere ditu. Eskualdea izoztutako ozeanoaz eta zuhaitzik gabeko permafrostez osatuta dago. Eskualdearen hegoaldeko muga Zirkulu Polar Artikoa (66° 33'N) da, gutxi gorabehera gauerdiko eguzkiaren eta gau polarraren muga ere badena.
Politikaren aldetik, Artikoak zortzi estaturen iparraldeko eskualdeak ditu bere barnean. Zortzi horiek estatu artikotzat jotzen dira, nahiz eta natura zientziek eskuarki azpiartikotzat jo. Bere ezaugarri klimatikoak direla eta, Artikoko ekosistema berdingabea da Lur osoan. Hala ere, klima aldaketaren eraginez egoera larrian dago (bankisa gero eta txikiagoa da, hango zooplanktona, fitoplanktona, arrainak eta ugaztunak urritzen ari dira, eta abar). Artikoko herri indigenak, hango gainerako izaki bizidun guztiak bezala, hotz handietara egokituta daude.

## Ur artikoak

* Ozeano Artikoa
* Baffin badia
* Beaufort itsasoa
* Barents itsasoa
* Bering itsasoa
* Beringeko itsasartea
* Txuktxi itsasoa
* Davis itsasartea
* Danimarkako itsasartea
* Ekialdeko Siberiako itsasoa
* Groenlandiako itsasoa
* Hudsoneko badia
* Kara
* Laptev
* Nares itsasartea
* Norvegiar itsasoa

## Lur artikoak

* Alaska (AEB)
* Aleutiar uharteak (AEB)
* Arkhangelsk oblasta (Errusia)
* Uhartedi Artikoa (Kanada)
* Diomedeak (Errusia/AEB)
* Finnmark (Norvegia)
* Frantzisko Josefen Lurraldea (Errusia)
* Groenlandia (Danimarka)
* Islandia
* Jan Mayen (Norvegia)
* Lappi (Finlandia)
* Lapland (Suedia)
* Siberia Berriko uharteak (Errusia)
* Nordland (Norvegia)
* Norrbotten (Suedia)
* Ipar-mendebaldeko lurraldeak (Kanada)
* Zembla Berria (Errusia)
* Nunavik (Quebec, Kanada)
* Nunavut (Kanada)
* Uhartedi Artikoa (Errusia)
* Sápmi (Norvegia, Suedia, Finlandia, Errusia)
* Severnaya Zemlya (Errusia)
* Siberia (Errusia)
* Svalbard (Norvegia)
* Troms (Norvegia)
* Yukon (Kanada)
* Wrangel uhartea (Errusia)

## Itsas lasterrak

2018an UEUk antolatzen duen Txiotesia lehiaketa irabazleak (Naima El Beni) sei txiotan azaldu zuen "Ipar Atlantikoan eta Artikoan iraganeko itsas-hondoko korronteen tenperaturaren azterketa foraminifero bentonikoak erabiliz" izenburuko tesia. Gaur egun, foraminiferoen inguruko doktorego-ikerketak egiten ari da Tromsøko Unibertsitatean.

## Erreferentziak

* 1 2 Galarraga, A.. (2019ko urtarrilaren 11). «Naima El Bani: “Zientzia gizarteratzeko, garrantzitsua da norbere hizkuntzan aritzea”» Zientzia Kaiera (Noiz kontsultatua: 2019ko apirilaren 29a).
* ↑ «Ipar Altantikoan eta Artikoan iraganeko itsas-hondoko korronteen tenperaturaren azterketa foraminifero bentonikoak erabiliz — Unibertsitatea.Net» www.unibertsitatea.net (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).
* ↑ «Naima El Bani Altuna: "Twitter kontuari esker Artikoaren zatitxo bat Euskal Herrira eramatea lortu dudala uste dut" — Unibertsitatea.Net» www.unibertsitatea.net (Noiz kontsultatua: 2020-06-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q25322
* Multimedia: Arctic / Q25322
# Artikoaren oszilazio

Artikoaren oszilazioa (ingelesez: Arctic Oscillation, AO edo Northern Annular Mode/Northern Hemisphere Annular Mode, NAM) latitude polarretan eta ertainetan presio atmosferikoak fase negatiboen eta positiboen artean fluktuatzen duenean sortzen den patroia da.
Patroia lehendabizikoz Edward Norton Lorenzek identifikatu zuen eta 1998an David W. J. Thompson eta John Michael Wallace adituek egungo izena eman zioten.
Ipar Atlantikoko oszilaziorekin (NAO) lotura handia du baina bere eremua NAOren baino handiagoa da.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Ingurumen hiztegi entziklopedikoa] [2009]
* ↑ (Ingelesez) Lorenz, Edward N.. (1951). «Seasonal and irregular variations of the Northern Hemisphere sea-level pressure profile» Journal of Meteorology 8 (1): 52–59. doi:10.1175/1520-0469(1951)008<0052:SAIVOT>2.0.CO;2. ISSN 1520-0469. Bibcode: 1951JAtS....8...52L..
* ↑ (Ingelesez) Thompson, David W. J.; Wallace, John Michael. (1998). «The Arctic oscillation signature in the wintertime geopotential height and temperature fields» Geophysical Research Letters 25 (9): 1297–1300. doi:10.1029/98GL00950. Bibcode: 1998GeoRL..25.1297T..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q674041
* Multimedia: Arctic oscillation / Q674041
# Artikulazio flotatzailea

Artikulazio flotatzailea Nafarroako Iruñea hiriburuan dagoen eskultura bat da.

## Kokalekua

Gazteluko Ingurunearen parkean dago, Iruñeko zitadelaren alboan, Pio XI. etorbidea eta Armada etorbidearen arteko izkinan, eta Eraikin Singularraren parean.

## Monumentua

1988an Faustino Aizkorbe (1948, Olloki) nafar eskulturgileak egin zuen eta 1989an Gaztelugibelen paratu zen.
Laminatu, tolestu eta soldatutako korten altzairuzko eskultura, zementuzko oinarri baten gainean. Neurriak, irudia: 230 x 200 x 310 cm., eta idulkia: 156 x 194 x 155,5 cm.

## Kanpo estekak

* Artikulazio flotatzailea. Iruñeko eskulturak (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q25476359
# Argia Oltzomendi

Argia Oltzomendi (frantsesez, Argia Olçomendy) euskal irakaslea da Bordele Montaigne Unibertsitatean, eta ikertzaile lankidea IKER euskara eta euskal testuen ikerketa-zentroan.
Doktorego-tesia Jon Casenave eta Itziar Idiazabalen zuzendaritzapean egin zuen Bordele III unibertsitatean (orain Bordele-Montaigne Uniberstitatea deitzen da). 2017an aurkeztu zuen " Euskararen irakaskuntza ahozkoan. Azterketa linguistikoa eta didaktikoa." izenburuko tesi hori.
2016an Frantziako euskal pilotan txapelduna izan zen.

## Erreferentziak

* ↑ Olçomendy, Argia. (2017). Euskararen irakaskuntza ahozkoan. Azterketa linguistikoa eta didaktikoa. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ «Jo pilota» kanaldude.eus (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q106030749
# Augusta udalerria, Hancock konderria (Illinois)

Augusta udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Hancock konderrian. Azken zentsuaren arabera 723 biztanle zituen, 37.94 milia karratu (98.3 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Augusta udalerrian 341 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 22.474 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4820988
# Auguste Andrade

Jean (edo Jacob) Auguste Andrade (Espiritu Saindua, 1793ko abuztuaren 12a- Paris, 1843ko urtarrilaren 11) lapurtar abeslari eta musikagilea izan zen. Abraham Andrade rabbiaren semea, Pierre-Jean Garaten ikaslea izan zen Parisko Kontserbatorioan.
# Auguste Belloc

Auguste Belloc (Montrabé, 1800 - Paris, 1867) frantziar argazkikaria izan zen, ospetsua bere argazki erotikoei esker.

## Biografia

Bellocek Parisko Louis-le-Grand lizeoan ikasi zuen. 1845etik hasi zen argazkilaritzan interesatzen, bereziki kolodioi hezearen prozesuan. Galtzaile ona, Frederick Scott Archerren arrakastaren aurrean, prozesu honi arkerotipoa deitzea onartu zuen. 1853an, bere kontura argitaratu zuen Traité théorique et pratique du procédé au collodion en photographie liburua (Kolodioiaren prozesua argazkilaritzako tratatu teoriko eta praktikoa). Bellocek hainbat estudio izan zituen (Montmartre bulevardean, Lancry kalean). Société héliographique edo Heliografi elkartearen (1851) sortzaileetako bat eta Frantziako Argazkilaritza Elkartearen (1854an sortua eta Belloc 1855an sartua) lehen kideetako bat da izan zen.
Gaudenzio Marconi argazkilariak bere estudioa hartu zuen 1867an.

## Erreferentziak

* ↑ Sylvie Aubenas et Philippe Comar: Obscénités, photographies interdites d'Auguste Belloc, Éditions Albin Michel, 2001 (ISBN 978-2226119612)
* ↑ http://cths.fr/an/savant.php?id=115987

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2871070
* Multimedia: Auguste Belloc / Q2871070
# Augusta konderria (Virginia)

Augusta konderria (ingelesez: Augusta County) Virginiako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Staunton da. 2010eko zentsuaren arabera 73.750 biztanle zituen, Augusta kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Augusta konderriak 2.514,5 kilometro koadro ditu. Horietatik 9,99 ura dira. Beste 2.504,52 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 29,33 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 73.750 pertsonetatik 69.536 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1.525 dira. 2.881 beltzak edo afroamerikarrak. 141 amerikar natiboak ziren eta 13 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 365 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 40 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 774 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q285625
* Multimedia: Augusta County, Virginia / Q285625
# Auguste Dariste

Auguste Dariste (Saint-Pierre, 1807ko ekainaren 19a - Leskarre, 1875eko martxoaren 8a) frantziar politikaria izan zen. Lalongueko alkate hautatu zuten. 1848an biltzar konstituziogilean parte hartu zuen Behe Pirinioen izenean. 1861 eta 1870 artean Pirinio Atlantikoetako Kontseilu Orokorreko presidentea izan zen.
* Datuak: Q8337842
* Multimedia: Jean-Baptiste-Auguste Dariste / Q8337842
# Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoa

Auguste Viktoria Friederike Luise Feodora Jenny (Dolzig jauregia, 1858ko urriaren 22a - Huis Doorn, Herbehereak, 1921eko apirilaren 11) Gilen II.a Alemaniakoaren emaztea eta azken Alemaniako enperatriz ezkontidea eta azken Prusiako erregina ezkontidea izan zen.
Frederiko VIII.a Schleswig-Holsteingoa eta Adelheid Hohenlohe-Langenburgekoaren alaba izan zen.
1881ean Gilen Prusiakoa lehengusuarekin ezkondu zen eta zazpi seme-alaba izan zituzten:
* Gilen Prusiakoa (1882–1951)
* Eitel Frederiko printzea (1883–1942)
* Adalbert printzea (1884–1948)
* Augusto Gilen printzea(1887–1949)
* Oskar printzea (1888–1958)
* Joachim printzea (1890–1920)
* Viktoria Luisa printzesa (1892–1980).
1888an Alemaniako enperatriza ezkontide eta Prusiako erregina ezkontide bihurtu zen, senarra tronura igotzean. 1918an Herbehereetara erbesteratu zen senarrarekin, Alemanian errepublika aldarrikatu ondoren.

## Genealogia

Zuhaitz genealogikoa :
Prince Wilhelm of Prussia
Louis Ferdinand, Prince of Prussia
Prince Hubertus of Prussia
Gilen, Alemaniako printze oinordekoa
Prince Frederick of Prussia
Prince Eitel Friedrich of Prussia
Princess Alexandrine of Prussia
Princess Cecilie Viktoria of Prussia
Viktoria Marina Prinzessin von Preußen
Prince Adalbert of Prussia
Viktoria Marina Prinzessin von Preußen
Prince Wilhelm Victor of Prussia
Christian August II, Duke of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg
Frederick VIII, Duke of Schleswig-Holstein
Prince August Wilhelm of Prussia
Prince Alexander Ferdinand of Prussia
Countess Louise Sophie Danneskiold-Samsøe
Augusta Viktoria Schleswig-Holsteingoa
Prince Oskar of Prussia
Ernst I, Prince of Hohenlohe-Langenburg
Princess Adelheid of Hohenlohe-Langenburg
Prince Burchard of Prussia
Feodora of Leiningen
Prince Oskar of Prussia
Princess Herzeleide of Prussia
Prince Wilhelm-Karl of Prussia
Prince Joachim of Prussia
Prince Karl Franz of Prussia
Ernst August, Prince of Hanover
Prince Georg Wilhelm of Hanover
Viktoria Luise Prusiakoa
Frederika Hannoverkoa
Prince Christian Oscar of Hanover
Prince Welf Heinrich of Hanover :

## Kanpo estekak

* Datuak: Q161247
* Multimedia: Augusta Viktoria of Schleswig-Holstein / Q161247
# Augusta udalerria, Carroll konderria (Ohio)

Augusta udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Carroll konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.531 biztanle zituen, 72.1 milia karratu (187 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Augusta udalerriak 550 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 29.982 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q143838
* Multimedia: Augusta Township, Carroll County, Ohio / Q143838
# Augustdorf

Augustdorf Alemaniako udalerria da. Ipar Renania-Westfalia estatuan kokatuta dago, [[Lippe barrutia|Lippe]] barrutian. 2014an 9.547 biztanle zituen 42,18 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q242632
* Multimedia: Augustdorf / Q242632
* Webgune ofiziala
# Auguste Beernaert

Auguste Marie Bernad Beernaert (Ostende, 1829ko uztailaren 26a - Luzerna, 1912ko urriaren 6a) belgikar politikaria izan zen. Belgikako lehen ministroa izan zen 1884tik 1894ra eta Bakearen Nobel Saria irabazi zuen 1909an.
Lovaiko Unibertsitate Katolikoko Zuzenbide Fakultatean ikasi zuen. Alderdi Katolikoko kide izan zen eta 1873an diputatu hautatu zuten eta Jules Malouren gobernuan Herri Lanetako ministro izan zen. Trenbide, ubide eta errepide sistemak hobetu zituen.
Malouren dimisioaren ondoren, lehen ministro izendatu zuten. Herrialdeko defizita murriztu zuen eta paper garrantzitsua izan zuen Kongo eskuratzeko prozesuan. 1894an Jules de Burletek ordezkatu zuen.
Belgikako ordezkaria izan zen 1899ko eta 1907ko Konbentzioetan eta 1909an Bakearen Nobel Saria partekatu zuen Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constantekin Arbitrajeko Gorte Iraunkorrean egindako lanagatik. Nazioarteko Zuzenbide Elkarteko lehendakaria izan zen 1903tik 1905era.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q202049
* Multimedia: Auguste Beernaert / Q202049
# Artile

Artilea ardietatik edo llama, alpaka, bikuina, ahuntz edo untxietatik lortzen den zuntz bat da. Artilea berez animalia hauen ilea da.
Oihalgintzan erabiltzen da mota guztietako jantziak egiteko, beroa mantentzeko duen gaitasuna dela eta. Horregatik artilezko produktuak gehiago erabiltzen dira zonalde hotzetan beroetan baino.
Indiako kotoiaren aurkikuntzarekin artilea gutxiago erabiltzen hasi zen Europan, hau sortzen merkeagoa baitzen eta Industri Iraultzaren ondotik prozesatzea ere askoz errazagoa zelako.
Gaur egun, ekoizle nagusiak munduan Australia, Zeelanda Berria, Txina eta AEB dira.

## Etimologia

Aitzineuskaraz: *ardi-iLe Koldo Mitxelenaren ikerketen arabera.

## Historia

Gaztelako artilea oso preziatua izan zen Erdi Aroan, ardi merinoek emandakoa. Mesta izeneko artzain gremioa XIII. mendean sortu zuten bertan Alfontso X.a Gaztelakoa erregearen eskutik, eta Errege Katolikoek senditu zuten, artilearen merkataritza kontrolatuz Espainiar Inperioaren garaian. Joan-etorriak bereziki egiten zituzten Herbehereekin, han zegoen oihalgintza indartsua zela-eta. Itsasoa zen garraiatzeko bide nagusia, eta horretarako garrantzitsuak izan ziren euskal portuak XIV. mendetik, Bilbo nagusiki. Bizkaiara iristen zen artilea Burgosetik, batik bat Balmasedan zehar eta Kadagua ibaitik hasiera batean eta Orduñatik geroago.
Helmugan, Anberes, Brugge, Bergen op Zoom, Middelburg eta Verviers zeuden. Tartean, Rouen eta La Rochelle portu garrantzitsuak izan ziren Frantzian bide hauetan. XVIII. mendean ardi merinoen ustiaketa Frantziara zabaldu zen, Felipe V.a Espainiakoaren bidez, eta hortik Australiara eta munduko beste puntu batzuetara.

## Irule tradizionalak

Beste kultura batzuetan bezala, Euskal Herrian ere usadio zaharren artean iruleena geneukan. Makinak zabaldu baino lehen, irutearen prozesuan goruak erabiltzen ziren Erdi Arotik.
Ugariak dira artean jasotako testigantzak jarduera honena. Besteak beste, Diego Velázquez margolari sevillarrak "Las hilanderas" lan famatua egin zuen XVII. mendearen erdialdean.

## Ikus, gainera

* Artilezko artea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz)"Rutas de la lana"
* (Ingelesez)"1.000 Years of Sheep in Shetland"
* (Ingelesez)"Welsh woollen industry"
* Datuak: Q42329
* Multimedia: Wool / Q42329
* ↑ Koldo Mitxelena (1976). Fonética histórica vasca. Donostia: Gipuzkoako Aldundia.
# Artilezko arte

Artilezko artea kaleko artearen aldagaietako bat da, zenbait izenekin ezaguna egin dena, besteak beste, yarn bombing (artilezko bonbardaketa), crochet guerrilla, kakorratz gerrilla, urban knitting (hirian trikotatu) edo graffiti ekologikoa. Kakorratz-lanekin edo artilezko puntuzko lanekin kale edo ingurune urbanoko elementuak janztea da kontua.
Nonbait, arte mugimendu honen aitzindaria Magda Sayeg estatubatuarra da, 1960ko hamarkadan ekin ziona fenomeno honi.
Artilezko arteak ezaugarri ludiko bat du berekin, kolore biziak erabili ohi baitira, kalearen aspergarritasunari alaitasuna emateko asmoz.

## Euskal Herrian

Euskal Herrian ere ikusi izan dira XXI. mendean artilezko arte adibideak kaleetan. Langintza hau taldean ere sustatu izan da; adibidez Amurrion 2012an emakumezko talde batek, Donosti Knit izeneko taldearen bidez Donostian 2013an, edo ikastaro publiko gisa Ermuan 2016an.

## Iruditegia

* Donostiako Easo plazako kioskoko zutabeak kakorratz-lanekin apainduak 2013an
* Leioako eskultura bat artilez jantzia 2012an.
* Kaleko argi bat, Gasteizen 2017an.
* Postontzi bat Dublinen, Dalek bat bailitzan mozorrotua.
* Tanke bat museo militar batean: indarkeriari kritika, zentzu ludikoarekin.

## Erreferentziak

* 1 2 «Artilezko artea» https://aiaraldea.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-27).
* ↑ «Jesusek ere jertsea beharko luke egunotan | Atabala» Atabala 2012-02-06 (Noiz kontsultatua: 2018-09-27).
* ↑ «Yarn Bombing» plastika dbh3 2012-08-01 (Noiz kontsultatua: 2018-09-27).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Árboles de lana para el invierno» donostiasubterránea 2013-01-23 (Noiz kontsultatua: 2018-09-27).
* ↑ «Emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna josten» www.ermua.es (Noiz kontsultatua: 2018-09-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q579816
* Multimedia: Knitted graffiti / Q579816
# Artikutzako mendilerroa

    Artikulu hau mendilerro buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Artikutza».
Artikutzako mendilerroa Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendilerro bat da. Bere punturik altuena Izu mendia da, 829 metrorekin.
Mendilerroan dagoen Artikutza Goizuetako auzoak ematen dio izena mendilerroari.

## Mendiak

* Izu, 829 m 43°12′19″N 1°45′55″W﻿ / ﻿43.2053417°N 1.765301°W﻿ / 43.2053417; -1.765301
* Baratxar, 739 m 43°11′30″N 1°45′47″W﻿ / ﻿43.1917115°N 1.7630653°W﻿ / 43.1917115; -1.7630653
* Almendruitz, 712 m 43°13′43″N 1°45′47″W﻿ / ﻿43.2286922°N 1.7629457°W﻿ / 43.2286922; -1.7629457
* Pagolletagaña, 685 m 43°13′09″N 1°45′41″W﻿ / ﻿43.2190951°N 1.7614529°W﻿ / 43.2190951; -1.7614529
* Unanua, 654 m 43°13′24″N 1°43′52″W﻿ / ﻿43.2232299°N 1.731202°W﻿ / 43.2232299; -1.731202
* Itsaszelaieta, 575 m 43°13′32″N 1°44′36″W﻿ / ﻿43.2254363°N 1.7434698°W﻿ / 43.2254363; -1.7434698
* Frain, 499 m 43°14′18″N 1°41′25″W﻿ / ﻿43.2382017°N 1.690211°W﻿ / 43.2382017; -1.690211

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) mendilerroa Artikutzako mendilerroa (Mendikat)
* ↑ Mendikat, Euskal Herriko Katalogo osoa.

## Ikus, gainera

* Euskal Herriko mendilerroen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56636327
# Artilleria

Artilleria banakoak eraman ez ditzakeen su-armez, haien munizio eta garraiorako ibilgailuez osatutako gerra-materialen multzoa da.
Hasieran jaurtigai armak zituen infanteria taldea deitzeko erabiltzen bazen ere, gero munizioa erabiltzen zuen gerra-makinak izendatzeko erabili zuten. Makina horek ibiltzeko barneko energia behar zuten, mekanikoa, kimikoa edo elektromagnetikoa. Hastapenetan gotorlekuei eraso egiteko bakarrik izan arren, aurrerago moldagarriago bilakatu eta edozein objektiboren kontra balio zuten.
Nahiz eta adituek jaurtigaien ibilbidea aztertzen duen zientziari balistika esan, ingeniaritzaren adar horri artilleriari ere aplikatzen zaio.

## Erreferentziak

* ↑ Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa. Artilleria. .
* ↑ Holmes, Richard. (1988). The World Atlas of Warfare: Military Innovations that Changed the Course of History. New York: Viking Studio Books ISBN 9780670819676. OCLC .17840438.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q64418
* Multimedia: Artillery / Q64418
# Artilezko xal

Artilezko xala, lepokoa edo tokilla (gaztelaniaz: Toquilla) emakumezko jantzi triangeluarra da, zapiaren, xalaren eta mantelinaren alternatiba gisa erabiltzen dena, lepoa, sorbaldak edota burua geruza txiki bat bezala janzteko. Mota ohikoena puntuzko jantzia da (artilezkoa edo kakorratzezkoa), eta bularreko haurren elikadura-aldian ama edo ugazaben osagarri tradizionaletako bat izan da.

## Erreferentziak

* ↑ Elhuyar Hiztegia
* ↑ (Gaztelaniaz) Gutiérrez García, María Ángeles. (2005eko ekaina). «Literatura y moda: la indumentaria femenina a través de la novela española del siglo XIX» Revista tonosdigital (Universidad de Murcia) (9).
* ↑ González Casarrubios, Consolación. (2003). Indumentaria, música y danza popular en la Comunidad de Madrid. I Madril: Comunidad de Madrid, Consejería de la Artes. Dirección General de Promoción Cultural, 156 or. ISBN 8445125044..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q41799181
# Artilleriako jeneral bat

Artilleriako jeneral bat (gaztelaniaz: Un general de artillería) 1660 inguruan Francisco Rizi espainiar margolariak eginiko oihal gaineko olio-margolana da. Luze-zabal handiko lana da: 202 × 135 zm. Gaur egun Madrilgo Pradoko museoan ikus daiteke.

## Deskribapena

Margolanak artilleriarekin lotua zegoen orain arte identifikatu gabeko pertsonaia (batzuen ustez Andrés Cantelmo, italiar jatorrikoa eta Flandriako eta Kataluniako gerretan parte hartu zuena izan zitekeen) erakusten du. Lehen planoan dago, zutik, kanoi baten gainean bermatuta, eta haren ondoan, lurrean, bi bala ikusten dira.
Antoon van Dyck flandiar margolariaren eragina ikusi da lan honetan.
Madrilgo Prado Museoan dago ikusgai.

## Erreferentziak

* ↑ Ruiz Gómez, L. (2006). El retrato español en el Prado. Del Greco a Goya. Alicante, Espaina: Museo de Bellas Artes Gravina (MUBAG). 208 or.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Margolanaren fitxa Pradoko Museoaren webgunean.
* Datuak: Q16643777
# Artillero, dale fuego

Artillero, dale fuego donostiar abesti herrikoi baten izenburua da, abestiaren lehenengo hitzak ere osatuz. XX. mendearen amaieratik Donostiako Aste Nagusiari hasiera ematen dion kanoikadaren ekitaldian abesteko ohitura zabaldu da. Urko abeslariak abestutako bertsioa ere ezaguna da eta berak plazaratutako album zenbaitetan agertzen da.

## Abestiaren hitzak

    Artillero dale fuego
    ezkontzen zaigula pastelero. (bis)
    Eta zeinekin? eta norekin?
    Praxku mozkorraren alabakin.
    Artillero dale fuego
    ezkontzen zaigula pastelero.
    Eta zeinekin? eta norekin?
    Orpo zikinaren alabakin.
    Orpo zikin, gona luze
    atzeko-aldeko erregidore.
    Jotzen zioten tarrapatatan,
    zergatik neskatxa zatarra zan.
    Orpo zikin, gona luze
    kaleko loiaren erregidore.
    Deitzen zioten zarran zan zan zan,
    zergatik neskatxa zatarra zan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12254225
# August von Kotzebue

August Friedrich Ferdinand von Kotzebue (ˈaʊɡʊst fɔn ˈkɔtsəbu ahoskatua; Weimar, 1761eko maiatzaren 3a - Mannheim, 1819ko martxoaren 23a) alemaniar idazle eta diplomatikoa izan zen. Zuzenbideko ikasketak egin ondoren Errusiara joan zen, eta han bizi izan zen hamabost urtez. Alemaniara itzuli zenean (1795), Gorteko Antzokiko zuzendaria izan zen, baina Errusiara joan zen berriro eta tsarrarentzat lan egin zuen. Napoleonen etsai amorratua zenez Alemaniara joan zen behin eta berriro tsarraren aldeko espioitza-lanak betetzera. 1815. urteaz geroztik, aldiz, gazteria liberalaren aurkako espioitza-lanak egin zituen, eta ikasle batek hil zuen 1819. urtean.
Obra nagusiak: Menschenhass und Reue (1789, Misantropia eta damua), Die Spanier in Peru (1796, Espainiarrak Perun), Die deutschen Kleinstädter (1801, Alemaniako herrixka), Gustavo Vasa (1801) eta Die ruinen von Athen (1811, Atenasko hondakinak).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q57242
* Multimedia: August von Kotzebue / Q57242
# Augusta (Arkansas)

Augusta Arkansasko hiri bat da. Woodruff konderrian kokatua dago. 2010ean 2.199 biztanle zituen, 5,2 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Woodruff konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q79483
* Multimedia: Augusta, Arkansas / Q79483