# Anhauze

Anhauze (goi-nafarreraz: Hanautz) Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 5,8 kilometrora. Altuera 180 eta 1 247 metro artekoa da, eta 12,33 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 380 biztanle zituen.
Bertako biztanleak anhauztarrak dira.

## Izena

Anhauze edo Hanautz beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* frantsesez: Anhaux ("anó" ahoskatua)
* gaztelaniaz: Anáuz /"anáuzz" ahoskatua)
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* Onodz (1068, 1072)
* Nodz (1105)
* Naoz (1264)
* Hanauz (1350)
* Anhautz (1366, 1413)
* Anus (1378)
* Anaux (1513, Iruñeko tituluak)
* Hanaux (1621, 1622)
* Anhausse (1686, Baionako elizbarrutiko artxiboak)

### Etimologia

Brigitte Jobbé-Duvalek Anhauze izenari ona-oz zentzua aurkitzen dio, "mendixkaren tokia" gisa defini daiteke.

### Beste toponimoak

Xubitoa Azkarate eta Anhauzeko bazter herrixka da, 1863an "dictionnaire topographique Béarn-Pays basque" hiztegi topografikoak aipatzen duena.
Jauregia Nafarroako Erresumaren manupeko etxe bat zen, 1863eko hiztegi horrek dioenez.

## Geografia

Anhauze Beherobiko ibarran dago.

### Ingurune naturala

Arnegiko Errobiko ibaiadarra den Ontzoroneko errekak egiten du Lasa eta Anhauze arteko muga.
Bestalde, Adartza (1 250 m) Baigorri, Lasa eta Anhauze arteko mendilerroa da. Mendilerro honetako gailur batzuk Anhauzeko eremuan daude: Artzainharria (971 m), Arrolako Harria (1 060 m) eta Munhoa (1 021).
Anhauzetik, Lasatik edo Baigorritik, GR 10 ibilbidearen bitartez, Munhoa mendirantz igaiten ahal da.

### Klima

Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.8 | 27.0 | 30.0 | 32.6 | 35.0 | 40.0 | 41.0 | 42.0 | 39.2 | 34.0 | 27.0 | 26.0 | 42.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 11.9 | 12.9 | 15.6 | 17.1 | 20.8 | 23.7 | 25.9 | 26.2 | 24.4 | 20.5 | 15.2 | 12.5 | 18.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 7.5 | 8.0 | 10.3 | 11.7 | 15.2 | 18.2 | 20.3 | 20.5 | 18.3 | 15.3 | 10.6 | 8.3 | 13.7 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 3.0 | 3.2 | 5.0 | 6.4 | 9.7 | 12.7 | 14.7 | 14.8 | 12.3 | 10.1 | 6.0 | 4.0 | 8.5 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -15.4 | -10.5 | -9.5 | -3.2 | -0.2 | 2.8 | 5.8 | 4.0 | 2.0 | -2.5 | -8.5 | -9.8 | -15.4 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 146.0 | 129.8 | 124.7 | 139.3 | 106.9 | 77.0 | 65.6 | 76.1 | 92.5 | 112.1 | 164.8 | 153.4 | 1398.2 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 96.7 | 115.5 | 128.9 | 78.8 | 70.1 | 66.2 | 103.2 | 80.3 | 69.3 | 88.1 | 124.1 | 110.2 | 128.9 |
| Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||

### Etxeak eta auzoak

* Herri Barnea
* Amiña
* Xubitoa
* Urdoi
* Kurutxaldea
* Lazkorborda
* Apheztegikoborda
* Lakoa
* Xokoa

## Historia

Anhauzeko herria Aldudeko ibarra osatzen zuen hamaika herrixketarik bat zen. Erdi Aroan, hamaika herri horiek ondoko hauek ziren: Azkarate, Sorhoeta, Donostei, Lasa, Irulegi, Urdoze, Leizparze, Okoze, Otikorene, Gernieta eta Anhauze, denak ibarraren iparraldean daudenak. Hegoaldea, berriz, geroxeago jendeztatu zen.
Anhauze izena agertzen den dokumentu zaharrena X. mendeko Sòrdako abadiko eskuizkribua da. Abadia beneditar hori IX. mendean Nafarroako Erresuma ipar-ekialdean plantatua izan zen. Garaiko monasterio asko bezala, etxalde zabal bat zen bere funtsak Nafarroa Beherea eta país d'Òrta eskualdetako uhaitzen bazterrean zituenak, bai eta ere Anhauzeko parrokian.
1023 inguruan Antso III.a Gartzeitzek Lupo Antso lehengusuarentzat Baigorriko Bizkonderria sortu zuen. Herrixkaren sortzea garai hortakoa da. Jean-Baptiste Orpustan euskalariak erakusten duen bezala, XI. mendean Anhauzeko etxeen estatutua finkatu zen. 1350, 1366 eta 1412 urteetako artxibo batzuetatik osaturiko liburu horretan erdi aroko Anhauzeko etxeen izenak bildu ditu.
Zerrendatu 28 etxeetatik 4 nobleak ziren (etxea baizik ez zen noblea eta ondorioz etxeko jabeak horrela kontsideratuak ziren). Beste etxeak etxe nagusiko jaunaren funtsetan eraikiak ziren eta zergak diruz, lanaz edo uztaz ordaintzen zituzten. Baigorri eta gero Etxautzeko bizkondeek herriko zergez gozatu zuten, 1792an desagertu arte.
Baigorriko ibarreko 1706ko Biltzar nagusia Anhauzeko elizako kalostrapean egin zen.
Anhauzeko armarriak Apeztegiko etxekoak dira. 1993ko uztailaren 30ean herriko kontseiluak onartu zituen. Pierre Hariztoik Apeztegikoak Anhauzeko jaunak zirela idazten du, eta 1670a baino lehen Apeztegikoak nobleak zirela. XVIII. mendean Apeztegia abadia laikoa omen zen eta XIX. mende arte bere kideek ibarrean eragin handia ukan zuten.
XVIII. mendeko Cassini geografoaren mapak ondoko hauek aipatzen ditu:
* Anhauzeko herrixka, eliza duena;
* Xubitoa herrixka, gaur egun izen bera duena;
* Basaburia herrixka, gaur egungo Olhegi auzogunea;
* Untsaharte herrixka, gaur egungo Lakoa auzogunea;
* Anzone, Arrolako Harriaren magalean diren gaur egungo Tambourin eta Munhoa auzoguneen parte bat.

## Demografia

| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 | 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 | 1901 |
| 604 | 590 | 336 | 533 | 607 | 697 | 710 | 705 | 622 | 642 | 630 | 607 | 572 | 570 | 588 | 518 | 496 | 453 | 419 |
| 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 | 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2006 | 2007 | 2008 | 2013 | 2018 |
| 430 | 387 | 371 | 365 | 341 | 321 | 318 | 293 | 272 | 285 | 275 | 274 | 310 | 247 | 280 | 285 | 290 | 370 | 380 |

## Ekonomia

Herria Irulegiko arnoaren eta Ossau-Irati sormarkaren eremuetan dago.
Jarduera nagusiena nekazaritza da.

## Politika
### Auzapezak

| Hasiera | Amaiera | Auzapeza | Alderdia |
| 1792 | 1800 | Guillaume d'Uhalde | |
| 1800 | 1832 | Arnaud d'Apesteguy | |
| 1832 | 1840 | Guillaume Arreguy | |
| 1840 | 1848 | Jean Jaureguiberry | |
| 1848 | 1872 | Jean d'Apesteguy | |
| 1874 | 1881 | Jean d'Apesteguy | |
| 1881 | 1883 | Antoine Arreguy | |
| 1883 | 1883 | Gratian Arrambide | |
| 1883 | 1904 | Pierre Narbaitz | |
| 1904 | 1922 | Michel Jaureguy | |
| 1922 | 1934 | Gratian Iribarne | |
| 1934 | 1945 | Jean Laxague | |
| 1945 | 1947 | Arnaud Irouleguy | |
| 1947 | 1947 | Michel Etchepare | |
| 1947 | 1959 | Bernard Piarresteguy | |
| 1959 | 1977 | Jean-Pierre Iribarne | |
| 1977 | 1996 | Bernard Etcheperestou | |
| 1996 | 2014 | Jacques Etchandy | MoDem |
| 2014 | karguan | André Changala | Abertzale |
| falta diren datuak osatu egin behar dira ||||

### Erakunde publikoak

2017ko urtarrilaren 1era arte, Anhauze Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.

## Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.
Koldo Zuazok, 2010ean, Anhauzek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.

## Anhauztar ospetsuak

* Jean Irazabal (1851-1929), militarra.
* Thierry Biscary (1976-), euskal abeslaria.
* Amaia Riouspeyrous (1984-), euskal abeslaria.

## Irudiak

* Garbilekua
* Donibane Bataiatzailearen eliza
* Hilarri diskoidal bat
* Herriko etxe tradizionala
* Pilotalekua

## Oharrak

* ↑ /anhaus̻e/ ahoskatua (laguntza)
* ↑ /anauts̻/ ahoskatua (laguntza)

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
* ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (Noiz kontsultatua: 2021-05-17).
* 1 2 3 4 5 6 7 Grosclaude, Michel. (2006). Dictionnaire toponymique des communes, Béarn. Edicions reclams & Édition Cairn ISBN 978-2-35068-005-7..
* 1 2 3 4 5 6 Mérimée, Frantziako Kultura Ministerioa. Présentation de la commune. .
* 1 2 3 4 5 Raymond, Paul. (2005). Dictionnaire topographique Béarn-Pays basque. Archives et Culture ISBN 978-2-84618-2300..
* ↑ Don Jose Yanguas Miranda jaunek argitaratu izenak
* ↑ Derecho de naturaleza que la merindad de San-Juan-del-pie-del-puerto, una de las seys de Navarra, tiene en Castilla - 1622 petit in-4°
* ↑ 17 eta 18. mendeko eskuizkribuak - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
* ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux - Pyrénées-Atlantiques. Archives et Culture ISBN 978-2-35077-151-9..
* ↑ Anhauze udalerriko ibaiak eta errekak - sandre.eaufrance.fr
* ↑ Pirinioetako kartografia - Editions Sud-Ouest
* ↑ Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ Orpustan, Jean-Baptiste. (2000). Les noms des maisons médiévales en Labourd, Basse Navarre et Soule. Izpegi ISBN 978-2-909262-23-9..
* ↑ Mixel Oronoz: Oilandoiko ermita, 2001, Elkarlanean.
* ↑ Haristoy, Pierre. (1883). Recherches historiques sur le Pays basque. H.Champion.
* ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

## Ikus, gainera

* Baigorri-Ortzaize
* Nafarroa Beherea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q197023
* Multimedia: Anhaux / Q197023
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Anhauze