OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Federico Clavería

Federico Clavería Maldonado (Mexiko Hiria, 1908ko ekainaren 13 – Santa Barbara, Kalifornia, 1994ko ekainaren 5) Ameriketako Estatu Batuetako Marineen Gorputzeko eusko-estatubatuarra izan zen. Pazifikoko Gerran parte hartu zuen, gerra-korrespontsal gisa.

## Biografia

Federico Claveriaren aita Saturnino Clavería Razquin altsasuarra izan zen, 1886an jaioa eta Mexikora emigratu zuena. Bertan ezkondu zen María Maldonado Lópezekin. Federico 1908an jaio zen, baina Mexikoko Iraultzaren osteko ezegonkortasun politikoa zela eta, 1912ean Ameriketako Estatu Batuetara mugitu zen familia osoa. Hasiera batean Texasera joan ziren bizitzera, baina beranduago Kaliforniara emigratu zuten.
1930eko hamarkadan RKO Service Corporationen eta Warner Bros. Picturesen lanean aritu zen Los Angelesen. Pearl Harborko erasoaren ostean, Marineetan boluntario aurkeztu zen, baina ez zuten onartu ez zelako AEBko herritarra. 1942an lortu zuen herritartasuna eta berriro aurkeztu zen. Marineek onartu zuten, daltonikoa izan arren, zinemagintzan zuen esperientzia zela eta. Behin Marineen Gorputzean gerra korrespontsal gisa lan egin zuen, "Denigen Demonioak" izeneko taldean. Marineen 4. Dibisioko 24. erregimenduan lan egin zuen argazkilari eta kamera laguntzaile gisa Kwajelaingo guduan, Saipango guduan eta Tiniango guduan, zortzi hilabetez. Bertan ere ezagutu zuen Lawrence Erburu, beste eusko-amerikar bat. Bere erregimentua Iwo Jimako guduan izan zen, baina bera ez, beste argazkilari batzuei aukera emateko. Hala ere, Wake atoloiaren kudeaketa Japoniaren eskuetatik AEBra pasa zenean, bertan izan zen ekitaldia dokumentatzen.
Lau urteko zerbitzuaren ostean sarjentu gisa lizentziatu zuten. Ezkondu eta gero La Tolteca izeneko arto-tortilla fabrika bat ireki zuen. 84 urterekin hil zen, Santa Barbaran, eta bertako hilerrian lurperatu zuten ohoreekin.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) «El marine navarro Federico Clavería, primer corresponsal en la SGM» Euskal kultura (Noiz kontsultatua: 2023-10-19).
* ↑ Maslowski, Peter. (1993). Armed with cameras: the American military photographers of World War II. The Free Press ISBN 978-0-02-920265-4. (Noiz kontsultatua: 2023-10-19).
* ↑ (Ingelesez) «Federico and Bertha Claveria» UCSB Library 2011-08-19 (Noiz kontsultatua: 2023-10-19).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q114596007
# Federico Anrich Santamaría

Federico Anrich Santamaría (Habana, 1827ko martxoaren 12a-Bergara,1889ko abenduaren 21a) Kuban jaiotako itsasgizon eta politikari espainiarra izan zen. Espainiako Lehen Errepublikan Francesc Pi i Margallen gobernuan ministroa izan zen. Karlisten alde borrokatu zuen Bigarren Karlistaldian.

## Biografia

Militarren familian jaioa, itsas guardia gisa Cartagenan eta La Carracako Arsenalean hasi zen bere ibilbide militarra. 1846. urteaz geroztik lehen mailako itsasgizon izendatu zuten eta urte hartako azaroaren 24an Alerta itsasontzian ibili zen. Itsasontzi horretan arazo larri bat izan zuen: Wencesalo de Rozas tenientearen aurkako eraso eta intsumisioagatik epaitu zuten. Atxilotuta egon zen 1849ko otsailaren 15era arte, kasua bertan behera utzi zuten arte. Urte hartan 1849ko maiatzaren 17an, lontinanorde izendatu zuten. 1855eko azaoran, kubatar batekin ezkondu zen, María de la Concepción Piedrahíta y de Castro.
1870eko irailean Espainiako Gineako Fernando Poo itsas estazioko komandante izendatu zuten, eta koloniako gobernadore nagusi kargua hartu zuen 1871ra arte. Azaroaren 4an, Cádizeko portuko buruzagiarekin izandako istilu larri baten ondorioz, berriro ere atxilotu zuten, diziplinarik ezagatik, eta 1873ko urtarrilaren 20an jeneralen gerra kontseilu batetik igaro zen; hartan serioski ohartarazi eta atxilotu zuten. Martxoaren 11n Madrilera lekualdatzea erabaki zuten, eta hiru egun geroago, Jacobo Orebro, Marina ministroaren aginduetara geratu zen. Maiatzaren 29an, Almansa fragataren komandante izendatu zuten.
Cartagenan zegoen izendatuta, Pi i Margalleko Gobernuko Itsas ministro izendatua izan zen. Bere gestioa oso kritikatua izan zen. Uztailaren 8an, karlisten aurka borrokatzeko ezohiko botereak eskatzeko gutun bat sinatu zuen. Ezin izan zuen Cartagenari uztailaren 12tik aurrera eragin zion Kantoien matxinada saihestu, Mediterraneoko ontzidia desegin eta ontziak desarmatzen saiatu zen arren. Mugimendu kantonalistaren afera urrunegi joan zen eta Anrichek eta Gobernuko gainerako kideek dimisioa aurkeztu zuten.
Eszedentzia bat aprobetxatuz, Frantziara joan zen eta Karlos Maria Borboikoa erregegai karlistaren kuartelean aurkeztu zen. Erabaki honek, bere benetako posizio politikoari eta bere ministerio-kudeaketari buruzko zurrumurruak sortu zituen; askoren ustez, gobernu errepublikarra ahultzeko ministroa izatea onartu zuen. Karlisten armadan sartu zen eta, Kantauri Itsasoan, Itsas Armadako komandante nagusi izatera iritsi zen. Bergaran (Gipuzkoa) hil zen, 1889ko abenduan.

## Erreferentziak

* ↑ https://althistory.fandom.com/es/wiki/Federico_Anrich_Santamaría_(Mancomunidad_Hispánica)
* ↑ https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1870/283/A00004-00004.pdf
* ↑ https://www.boe.es/datos/pdfs/BOE//1873/201/A01109-01109.pdf
* ↑ http://www.marinavasca.eu/es/ficha-otras-marinas-auxiliares.php?id=17&o=

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Espainiako Historia Errege Akademiaren webguneko biografia.
* Datuak: Q60040446
* Multimedia: Federico Anrich / Q60040446
# Federico Basavilbaso

Federico Basavilbaso (Buenos Aires, 1974ko martxoaren 24a) Argentinako futbolari ohia da, eta erdilaria izan zen.

## Ibilbidea

Bere herrialdean Deportivo Español-en (93/96) eta San Lorentzon (96/98) jokatu zuen. 1998an Argentinako lehiaketa utzi zuen espainiara joateko, CD Tenerifen jokatuz.
Kanariar Uharteetan, erdilariak 121 partidu jokatuko zituen bost denboralditan, Lehenengo eta Bigarren Mailen artean banatuta. Bere kanpainarik onena 00/01 izan zen, 39 partidarekin, eta goiko mailara igotzea lortu zuen. 2002tik aurrera, apenas hartu zuen aintzakotzat CD Tenerifeko talde teknikoak, 03/04 kanpaina hutsik geratuz.

## Kanpo estekak

* Basavilbasoren fitxategia
* Datuak: Q8961030
# Federico Bilbao

Federico Bilbao Solozabal, baita Fede Bilbao ere (Getxo, 1935ko urtarrilaren 6), futbolaria eta poeta. Atlético Bilbao futbol taldearen jokalaria izan zen. Poeta ezaguna da baita ere Bilboko zirkuluetan.

## Biografia

22 urtekin, lesio larri baten ondorioz, kirol profesionala utzi behar izan zuen. 26 urtekin Santurtzin semiprofesional moduan aritu zen. Bere sonetoak oso baloratuak izan dira. Bilboko portuan Obren Batzordeko administratzaile bezala, Diru-bilketaren Nagusia izanik, lan egin zuen erretreta hartu arte.

## Obra

Bere lehen poesia-liburua, Sonetos de geografía cercana, 1996an plazaratu zuen, Bilboko portuak argitaratuta. Ondoren egileak berak beste lau plazaratu zituen: Dono mis ojos a una mujer, El corazón en el alba, Sonetos de la sombra herida, Paloma Blanca de la ría. 2012an Una palabra en el cristal kaleratu zuen, bere sonetoen antologia. Liburu guztiak gaztelaniaz agertu dira. Zurgai aldizkarian ere kolaboratu izan du.
Beste generoetan ere aritu izan da, batez ere eleberrian eta ipuingintzan, baina material horiek eta baita poema asko, argitaratu gabe daude.

## Futbolaria

Athletic Kluben zortzi denboraldi aritu zen, 1953tik 1961ra, erdilari moduan.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20151222125801/http://www.zurgai.com/colaboradores/bilbao-6712.html
* ↑ http://www.bdfutbol.com/es/j/j8224.html

## Kanpo loturak

* Auñamendi Entziklopedian.
* Datuak: Q3741632
# Federico Burdisso

Federico Burdisso (Pavia (Italia), 2001eko irailaren 20a) igeriketan aritzen den kirolari italiarra da.

## Olinpiar Jokoak

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), bi domina eskuratu zituen: 200 m tximeleta estiloan brontzezkoa 1.54,45ko denborarekin, Kristóf Milák hungariarraren (urrezkoa, 1.51,25ekoarekin) eta Tomoru Honda japoniarraren atzetik (zilarrezkoa, 1.53,73koarekin) sailkatuz. 4x100 m lau-estiloko erreleboan, brontzezkoa eskuratu zuen Italiako taldearekin 3.29,17ko denborarekin, AEBko taldearen (urrezkoa, 3.26,78koarekin ME) eta Erresuma Batukoaren atzetik (zilarrezkoa, 3.27,51koarekin) sailkatuz. Hauek osatu zuten Italiako taldea: Thomas Ceccon. Nicolò Martinenghi, Federico Burdisso eta Alessandro Miressi-k.

## Udako Olinpiar Jokoetako emaitzak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | 200 m tximeleta estiloa, gizonezkoa |
| 2020 | Tokio Japonia | 03 ! | 4x100 m lau-estilo erreleboa, gizonezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ «Federico Burdisso» olympedia.org 2021-10-28an begiratua. (Ingelesez)
* ↑ "Federico Burdisso" Olympics.com 2021-10-28an begiratua
* ↑ 200 m tximeleta estiloa, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)
* ↑ 4x100 m lau-estilo erreleboa, emaitzak 2020 olympedia.org (Ingelesez)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q55978446
* Multimedia: Federico Burdisso / Q55978446
# Federico Canuti

Federico Canuti (Pesaro, 1985eko abuztuaren 30a) italiar txirrindulari ohia da. Ez zuen garaipenik lortu profesionaletan baina Volta Limburg Classic lasterketan bi aldiz bigarren postua lortu zuen.

## Palmaresa
### 2009

2. Volta Limburg Classicean

### 2011

2. Volta Limburg Classicean

## Kanpo estekak

* Datuak: Q989806
* Multimedia: Federico Canuti / Q989806
# Euskaldunek munduan

Euskaldunek munduan Pantxoa eta Peio euskal abeslarien abesti bat da. Euskaldunak eta gaskoien arteko tirabirak deskribatzen ditu.

## Kanpo estekak

* Euskaldunek munduan abestia entzungai
* Euskaldunek munduan abestiaren hitzak irakurgai
* Datuak: Q12257609
# Euskaldunen Ibilbidea (Brandsen)

Euskaldunen Ibilbidea-Boulevard de los Vascos Brandsenen, Buenos Aires probintzian, Argentinan dagoen kale baten izena da. Brandsengo Udalaren Kontseiluak 2023ko irailaren 18an Mitre kaleko zati bati izen hori ematea erabaki zuen. Nolabait, euskaldunen presentzia omendu nahi zuten erabaki horrekin. Proiektua Cristina Juliarenak eta beste pertsona gehiago sinatu zuten. Juliarena El legado vasco, apellidos y testimonios de vida en Brandsen (Dunken, 2018) liburuaren egilea da.
Onartutako ordenantza berria aipatutako liburuaren ondorioa izan zen, Juliarenaren hitzetan. Ikerlariak lau urtez lan egin zuen, 21 familia elkarrizketatuz eta euskal jatorria zuten 1.200 abizen berreskuratu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ 2228 Udal Ordenantza.
* ↑ https://www.euskalkultura.eus/espanol/noticias/brandsen-inauguran-el-boulevard-de-los-vascos-euskaldunen-ibilbidea-en-reconocimiento-al-aporte-vasco-a-la-ciudad
# Euskaldunak (argipena)

Euskaldunak hitzak adiera zenbait ditu:
* euskaldunak, euskal hiztunak eta baita ere Euskal Herriko herritarrak;
* Euskaldunak, Orixeren poema;
* Euskaldunak, la etnia vasca, Etor argitaletxeak euskal kulturari buruz argitaraturiko zazpi liburukiko obra;
* Euskaldunak, 2015 urtean ETBtik plazaratutako telebista-saioa.

## Ikus, gainera

* Euskalduna
# Euskaldunen ingurugiroan (espazioa eta denbora)

Euskaldunen ingurugiroan (espazioa eta denbora Txomin Peillenen idazlana da, 2001ekoa. Bertan, egileak euskaldunok darabilgun hizkera eta hiztegia azaltzen dizkigu. Espazioa eta denbora adigaien aztertzeko, alde batetik, hortarako hiztegia sailkatzen eta ikertzen ibili da, euskaldun zaharren eta oraingoen kategorien ikertzeko; gero bestealdetik gure olerkari, eleberrigile eta filosofoen obretan espazioa eta denboraren euskal ikuspegia zer den erakusten saiatu da.

## Kanpo estekak

* dakit argitaldariaren orrira lotura
* Datuak: Q12257611
# Euskaldunak Argentinan (liburua)

Euskaldunak Argentinan. 1969'garrengo urtean Argentina'n idatzia" Jose Ramon Zubillaga idazle bedaiotarrak gipuzkeraz idatzitako dibulgaziozko saiakera da.

## Edukiak

Lan honetan Zubillagak Argentinan euskaldunek izan duten presentziaz idatzi zuen, batez ere lanbideen (pilotariak, esneroak...) eta Argentinako zonalde desberdineen ikuspuntuetatik. Liburua 44 kapitulu laburretan antolatuta dago. Testuan pasadizu eta erreferentzi ugari jaso zituen Zubillagak, guztia estilo arinez eta atseginez bilduta. Modu batez, liburu honetan, bere bizi-esperientzia Hego-Amerikako herrialdean bildu zuen. Lana 1969an idatzi zuen eta hiru urte beranduago argitaratu zen.

## Bibliografia

* Euskaldunak Argentinan, Ekin argitaletxea, Buenos Aires, 1972. ISBN = 978-950-4-00040-2
* Jose Ramon Zabala Agirre: "Recuerdos de Argentina. La visión de un emigrante vasco". Guregandik aldizkaria, 13.zk. Lapridako Lagunen Etxea, 2017.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61069084
# Euskaldunberri plaza (Gasteiz)

Gasteizko Euskaldun berri plaza Alde Zaharrean dago. Euskaldun berrien omenezko plaza da.

## Kokapena

Frai Zacarias Martinez kaleak eta Harategi kantoiak bat egiten duten tokian dago, Eskoriatza Eskibel jauregiaren ondoan.

## Historia

2016eko abenduaren 3an, Euskararen Egunean, eman zion Gasteizko Udalak izen hau Eskoriatza Eskibel jauregiaren aurrean dagoen plazari, "euskara ikasteko eta biziberritzeko lan egin duten gasteiztarrak omentzeko".

## Azpiegiturak

650 metro koadro inguruko plaza laua da. Sarbide bakarra du, Frai Zacarias Martinez kaletik 3 eskailera-maila igota. Hegoaldean jauregia dago, mendebaldean harresia, iparraldean Harategi kantoia eta ekialdean Frai Zacarias Martinez.

### Eraikinak

* Eskoriatza Eskibel jauregia

## Ikus, gainera

* Euskaldun berria

## Erreferentziak

* ↑ «Euskaldun berriaren plaza inauguratu dute Euskararen Egunean» Alea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q56648483
# Euskaldunen arrada

Euskaldunen arrada (ingelesez: Basque Roads; frantsesez: Rade des Basques) Bizkaiko golkoko badia babestua da, Frantziako Itsas Charente departamenduan dagoena. Mendebaldean Oléron uhartea eta iparraldean Ré uhartea ditu mugakideak. Arroxelako portua bere ipar-ekialdeko muturrean dago eta Rochefort herria hegoaldean, Charente ibaiaren bokaletik hurbil.
Bertan, Napoleondar Gerretan zehar, 1809an Euskaldunen badiako itsas-gudua egin zuten, britainiarren garaipen ospetsua izan zena. 1757an, Zazpi Urteko Gerran, britainiarrek Rocheforteko setioa saiatu arren, ezin izan zuten frantziarrak menderatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2084785
# Ermensee

Ermensee Suitzako udalerria da. Luzerna kantonamenduan dago, Hochdorf Constituency $^{(en)}$ barrutian. 2014an 990 biztanle zituen 5,7 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7115
* Multimedia: Ermensee / Q7115
# Ermengol X.a Urgellgoa

Ermengol X.a Urgellgoa (1274 – A Litera, 1314) Urgellgo kondea izan zen 1267tik 1314ra bitartean. Kataluniako eta Aragoiko erregeen kanpainetan parte hartu zuen: Sizilia (1282, 1288-1289), Alfontso III.arekin batera, Menorca (1287).

## Erreferentziak

* ↑ Fernández-Xesta y Vázquez, Ernesto. (2001). Relaciones del condado de Urgel con Castilla y León. E&P Libros Antiguos, S.L. ISBN 84-87860-37-0..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q4895452
* Multimedia: Ermengol X of Urgell / Q4895452
# Ermeriko

Ermeriko (?-441), sueboen errege izan zen 409 eta 438 bitartean, herri barbaro honek Iberiar Penintsulan sortu zuen erresumako lehen subiranoa, 411tik 585 arte iraun zuena.
Bere herria, Rhin ibaitik Gallaeciara zuzendu zuen, non hispano-erromatar biztanleria menderatu eta foedus bat sinatu zuen Erromatar Inperioarekin, foedus honen bidez, Inperioko federatu bihurtzen zelarik, Gallaecia probintzia hartuz eta enperadorea bere nagusi bezala onartuz (411). Gallaeciaren mendebaldeko zatia sueboentzat izan zen, ekialdekoa, euren errege Gunderikok zuzendutako alanoentzat izan zen bitartean. Biak bata bestearen aurka borrokan arituz, Ermeriko, alanoek garaitu zuten Nerbasos mendietan, egungo Leongo probintzian.
438an, bere seme Rekila elkartu zuen tronura.
# Ermershausen

Ermershausen Alemaniako udalerria da. Bavaria estatuan dago, [[Haßberge (barrutia)|Haßberge]] barrutian. 2014an 586 biztanle zituen 9,21 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q505751
* Multimedia: Ermershausen / Q505751
# Ermengol III.a Urgellgoa

Ermengol III.a Urgellgoa (1032 – Barbastro, 1066) Urgellgo kondea izan zen 1038tik 1066ra bitartean. Lleidako eta Zaragozako arabiarren aurka borrokatu zen. 1064. urtean Barbastroko konkistan parte hartu zuen. Antso V.a Ramirezek hiriaren tenetzia eman zion bere laguntza eskertzeko. Musulmanen kontraerasoan hil zen.
Zuhaitz genealogikoa :
William III of Forcalquier
Ermengol IV
Ermengol V, Count of Urgell
Ermengol I.a Urgellgoa
Ramon de Urgel
Q56006624?
Ermengol II, Count of Urgell
Tetberga of Provence
Elisabet Urgellgoa
Petri I.a Nafarroakoa
Ermengol III.a Urgellgoa
Bernard I, Count of Besalú
Sança d'Urgell
Ponç II d'Empúries
Constança de Besalú
Toda, countess of Besalú
Berenger de Urgel
Guillermo de Urgel :

## Erreferentziak

* ↑ Aurell i Cardona, Martin. (1991). Jalons pour une enquête sur les stratégies matrimoniales des comtes Catalans (IXe-XIe s.). in: Symposium internacional. 1, 281–364 or..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2567609
* Multimedia: Ermengol III, Count of Urgell / Q2567609
# Ermengol VI.a Urgellgoa

Ermengol VI.a Urgellgoa (Valladolid, 1096 – Gaztela, 1154ko ekainaren 20a) Urgellgo kondea izan zen 1102tik 1154ra bitartean. Oso gazte zela, Balaguer, Zaragoza eta Lleida hartu zituen Aragoiko Alfontso I.arekin eta Erramun Berenger III.arekin batera.

## Erreferentziak

* ↑ Aurell i Cardona, Martin. (1991). Jalons pour une enquête sur les stratégies matrimoniales des comtes Catalans (IXe-XIe s.). in: Symposium internacional. 1, 281–364 or..
* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q2862207
# Emil Karewicz

Emil Karewicz (Vilnius, 1923ko martxoaren 13a - 2020ko martxoaren 18a) poloniar aktorea izan zen. Bigarren Mundu Gerran Poloniako Bigarren Armadan borrokatu zuen.

## Hautatutako filmografia

* Warszawska premiera (1951)
* Młodość Chopina (1952)
* Kanał (1956)
* Pętla (1958)
* The Eighth Day of the Week (1958)
* Krzyżacy (1960)
* W nocy umrze miasto (1961)
* Na białym szlaku (1962)
* Jak rozpętałem drugą wojnę światową (1969)
* Hubal (1973)
* Wszyscy i nikt (1977)
* Sekret Enigmy (1979)
* Polonia Restituta (1981)
* Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć (2012)

### Telesailak

* Stawka większa niż życie (1967–1968)
* Lalka (1978)
* Alternatywy 4 (1983)
* Barwy szczęścia (2007–2013)
* Datuak: Q4214863
* Multimedia: Emil Karewicz / Q4214863
# Emil Nielsen (eskubaloilaria)

Emil Nielsen (1997ko martxoaren 10a) Danimarkako eskubaloi jokalari profesionala da Fc Bartzelona eta Danimarkako talde nazionalean. 2024ko Udako Olinpiar Jokoetan txapelduna izan zen.

## Kirol lorpenak

Udako Olinpiar Jokoak :
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Paris | 01 ! | Gizonezkoa |
| Munduko Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2021 | Egipto | 01 ! | Gizonezkoa |
| Europako Txapelketak ||||
| Urtea | Lekua | Domina | Proba |
| 2024 | Alemania | 02 ! | Gizonezkoa |

## Erreferentziak

* ↑ Emil Nielsen Profile. European Handball Federation.
# Emil Nolde

Emil Nolde, jaiotza-izenez Emil Hansen (Nolde, Alemania, 1867ko abuztuaren 7a - Seebüll, 1956ko apirilaren 13a) Alemaniar-Frisiar margolari eta artista grafikoa izan zen.

## Biografia

Flensburgeko zur-zizelkarien eskolan ikasi zuen. Suitzako Saint-Gall Arte Ederretako eskolan irakasle izan zen. 1899tik 1900ra Parisen egon zen, eta 1902an Berlinen. 1906az gero, erakusketak egin zituen Die Brücke ("Zubia") taldekoekin; Der Blaue Reiter ("Zaldun urdina") mugimenduko kideekin ere harremanak izan zituen.
Hasieran inpresionismoaren, Gauguinen, Van Goghen eta Daumierren eragina izan zuen, baina pixkanaka-pixkanaka espresionismora jo zuen. Munchen lana eta Munch bera ezagutu zituen, eta haren eragin nabarmena izan zuen. 1909tik aurrera erotismo handiko erlijiozko oso koadro bortitzak margotu zituen, eta eskandalu handia sortu zuen.
1913tik 1915ra Ginea Berrian izan zen, eta hangoen irudiak eta mozorroak margotu zituen, itxuraldatuz eta oso margo biziekin. Nolden grabatuak eta koadroak, oro har, espresionismo alemaniarraren joeraren barruan dira. 1941ean naziek haren koadro gehienak bahitu zituzten. Autobiografia bat idatzi zuen: Das eigene Leben; Jahre der Kämpfe (1934, "Norberaren bizitza; borrokaren urteak"). Koadro nagusiak: "Arrosa gorriak eta horiak" (1907), "Neska gazteak dantzan" (1909), "Kristoren bizia" (1912), "Dantzariak kandelen argipean" (1912), "Irudia eta mozorroa" (1913), "Simeon" (1915), "Ameslariak" (1916).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q152788
* Multimedia: Emil Nolde / Q152788
# Emil Orlík

Emil Orlík (Praga, 1870eko uztailaren 21a - Berlin, 1932ko irailaren 28a) txekiar margolari, grabatzaile eta litografoa izan zen.
Heinrich Knirren arte eskolan ikasi zuen eta bere ikaskideen artean Paul Klee izan zuen. Municheko Eskolan ere ikasi zuen eta Johann Leonhard Raaben grabatu ikaslea izan zen. Pragan soldadutza egin ondoren, Munichera joan zen eta Jugend aldizkarian lan egin zuen. 1898. urtea Europan zehar bidaiatzen igaro zuen eta arte japoniarra ezagutu ondoren 1900ean Japoniara bidaiatu zuen.
1905ean Berlinen kokatu zen eta Arte eta Lanbideen Ikastetxean irakatsi zuen. Bere ikasleetako bat George Grosz izan zen.

## Iruditegia

* Autoerretratua
* Wilhelm Furtwängler, (1928)
* Wanda Landowska, (1917)
* Max Reinhardt
* Tilla Durieux, (1922)
* Hans Wassmann (1909)
* Ferruccio Busoniren Turandot Suite (1906)
* Gerhart Hauptmannen Die Weber (1897)
* Jakob Wassermann, (1899)
* Franz Anderleren liburuetako ex-librisa
* Kout v mém ateliéru (Nire estudioko txokoa)
* Gustav Mahler, (1902)
* Richard Strauss, (1917)
* Kolo Moser 1903
* Drei Mädchen beim Brettspiel, c. 1907, Farbholzschnitt
* Datuak: Q379150
* Multimedia: Emil Orlik / Q379150
# Emil Jannings

Emil Jannings, Theodor Friedrich Emil Janenz jaioa, (Rorschach, Suitza, 1884ko uztailaren 23a - Strobl, Austria, 1950eko urtarrilaren 2a), alemaniar antzezlea izan zen. 1920ko hamarkadan, zinema mutuko izar handienetako bat izan zen baina nazien propaganda filmetan aritu ondoren ezin zuen bere karrera jarraitu.

## Filmografia

* 1914: Im Schützengraben
* 1915: Frau Eva
* 1916: Passionels Tagebuch
* 1916: Aus Mangel an Beweisen
* 1916: Das Leben ein Traum
* 1916: Der Zehnte Pavillon der Zitadelle
* 1916: Die Bettlerin von St. Marien
* 1916: Arme Eva
* 1916: Im Angesicht des Toten
* 1916: Nächte des Grauens
* 1916: Stein unter Steinen
* 1917: Unheilbar
* 1917: Das fidele Gefängnis
* 1917: Das Geschäft
* 1917: Der Ring der Giuditta Foscari
* 1917: Die Ehe der Luise Rohrbach
* 1917: Die Seeschlacht
* 1917: Lulu
* 1917: Wenn vier dasselbe tun
* 1918: Die Augen der Mumie Ma
* 1918: Fuhrmann Henschel
* 1918: Keimendes Leben
* 1918: Nach zwanzig Jahren
* 1919: Der Mann der Tat
* 1919: Die Tochter des Mehemed
* 1919: Madame Dubarry
* 1919: Rose Bernd
* 1919: Vendetta
* 1920: Die Brüder Karamasoff
* 1920: Algol – Tragödie der Macht
* 1920: Kohlhiesels Töchter
* 1920: Anna Boleyn
* 1920: Colombine. Die Braut des Apachen
* 1920: Das große Licht
* 1920: Der Schädel der Pharaonentochter
* 1921: Danton
* 1921: Der Schwur des Peter Hergatz
* 1921: Der Stier von Olivera
* 1921: Die Ratten
* 1922: Das Weib des Pharao
* 1922: Die Gräfin von Paris
* 1922: Othello
* 1922: Peter der Große
* 1923: Tragödie der Liebe
* 1923: Alles für Geld
* 1924: Das Wachsfigurenkabinett
* 1924: Quo Vadis?
* 1924: Der letzte Mann
* 1924: Nju
* 1925: Tartüff
* 1925: Varieté
* 1925: Liebe macht blind
* 1926: Faust – eine deutsche Volkssage
* 1927: The Way of All Flesh
* 1928: The Patriot
* 1928: Sein letzter Befehl
* 1928: Sins of the Fathers
* 1928: Street of Sin
* 1928: The Last Command
* 1929: Betrayal
* 1929: Fighting the White Slave Traffic
* 1930: Der blaue Engel
* 1930: Liebling der Götter
* 1931: Stürme der Leidenschaft
* 1933: König Pausole
* 1934: Der schwarze Walfisch
* 1935: Der alte und der junge König
* 1935: Traumulus
* 1937: Der Herrscher
* 1937: Der zerbrochene Krug
* 1939: Robert Koch, der Bekämpfer des Todes
* 1941: Ohm Krüger
* 1942: Die Entlassung
* 1943: Altes Herz wird wieder jung
* 1945: Wo ist Herr Belling?
* Datuak: Q77181
* Multimedia: Emil Jannings / Q77181