OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Afinina

Afinina alkaloide indol monoterpenoide bat da, Tabernaemontana generoko landareetatik isolatu daitekeena. Egitura aldetik, bobasina alkaloideen familiako da, eta baliteke triptofanotik sintetizatu ahal izatea. Test farmakologiko gutxi egin dira, baina baliteke azetilkolinesterasaren eta buririlkolinesterasaren inhibitzaile eraginkorra izatea.

## Erreferentziak

* ↑ Weisbach, Jerry A.; Raffauf, Robert F.; Ribeiro, Oscar; Macko, Edward; Douglas, Bryce. (1963-04). «Problems in Chemotaxonomy I» Journal of Pharmaceutical Sciences 52 (4): 350–353. doi:10.1002/jps.2600520408. ISSN 0022-3549. (Noiz kontsultatua: 2020-08-31).
* ↑ (Ingelesez) Monnerat, Cecilia Silva; Souza, Jucimar Jorgeane de; Mathias, Leda; Braz-Filho, Raimundo; Vieira, Ivo José C.. (2005-11). «A new indole alkaloid isolated from Tabernaemontana hystrix steud (Apocynaceae)» Journal of the Brazilian Chemical Society 16 (6B): 1331–1335. doi:10.1590/S0103-50532005000800004. ISSN 0103-5053. (Noiz kontsultatua: 2020-08-31).
* ↑ (Ingelesez) Yang, Jie; Rallapalli, Sundari K.; Cook, James M.. (2010-02-03). «The first enantiospecific total synthesis of the 3-oxygenated sarpagine indole alkaloids affinine and 16-epiaffinine, as well as vobasinediol and 16-epivobasinediol» Tetrahedron Letters 51 (5): 815–817. doi:10.1016/j.tetlet.2009.12.002. ISSN 0040-4039. (Noiz kontsultatua: 2020-08-31).
* ↑ (Ingelesez) Vieira, Ivo J. C.; Medeiros, Walter L. B.; Monnerat, Cecilia S.; Souza, Jucimar J.; Mathias, Leda; Braz-Filho, Raimundo; Pinto, Angelo C.; Sousa, Priscila M. et al.. (2008-09). «Two fast screening methods (GC-MS and TLC-ChEI assay) for rapid evaluation of potential anticholinesterasic indole alkaloids in complex mixtures» Anais da Academia Brasileira de Ciências 80 (3): 419–426. doi:10.1590/S0001-37652008000300003. ISSN 0001-3765. (Noiz kontsultatua: 2020-08-31).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15410234
# Afira bint Abbad

Afira bint Abbad edo Affar Yaddistarra al-Shemus ezizenaz ezagutua (arabieraz: عَفِيرة بنت عبَّاد‎ Ashshamus) III. mendeko arabiar poeta emakumea izan zen.
Yamama eskualdekoa zen (Nayd-n, gaur egungo Arabia), Yaddis tribukoa. Bere bizitzaz dakiguna bere poemetan idatzi zuena da: bere tribuko gizonez kexatzen zen, Imliq Tansameko errege despotari eman ziotelako bortxa zezan, ezkondu aurretik.

## Bibliografia

Moris Farhi (ed.) (1999): Classical Poems by Arab Women translated Abdullah al-Udhari, Saqi Books, 1999. ISBN 086356-096-2.
Abdul Hadi Sadoun (2021): Compañeras de Enheduana. Poetas clásicas árabes. Málaga: Poetícas Cedro, 27-31.

## Erreferentziak

* ↑ Classical Poems by Arab Women: A Bilingual Anthology, ed. and trans. by Abdullah al-Udhari (London: Saqi Books, 1999), pp. 26-27.
* ↑ Compañeras de Enheduana. Poetas clásicas árabes.. Málaga: Poetícas Cedro, 27 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33365278
# Albako Gendarmea

Albako Gendarmea, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.054 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

## Ikus gainera

* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17584197
# Albaida

Albaida Valentziako Erkidegoko udalerria da, Vall d'Albaida eskualdean eta Valentziako probintzian kokatua.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 6.449 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Valentziako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Katalanez) (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1917834
* Multimedia: Albaida / Q1917834
# Albaita

Albaita (izen ofiziala, gaztelaniaz, Albaina) Trebiñuko Konderriko herria da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, auzoak 28 biztanle ditu.

## Demografia eta biztanleria

Albaitako biztanleria :
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 |
| 34 | 32 | 27 | 24 | 25 | 28 | 29 | 28 |

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote herri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 7 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Armentia Trebiñu • Argote • Albaita • Baxauri • Obekuri • Navarrete • Bernedo • Villafria • Villaverde | Lagran⁠ |
| 9 | Gasteiz (geltokia) | Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Armentia Trebiñu • Argote • Albaita • Baxauri • Obekuri • Navarrete • Bernedo • Meanuri • Meano • Ekora • Oion • Logroño (Portales)Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (unibertsitatea) • Armentia Trebiñu • Urizaharra • Leza (ospitalea) • Guardia • Guardia (hotel-gasolindegia) • Logroño (Portales) | Logroño (geltokia) |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu herrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 16 | Armentia T. Trebiñu | Arluzea • Markiz • Saseta • Urarte • Paritza • Lañu • Albaita • Fuidio • Faidu • Mesantza • Samiano • San Martin Galbarin • Torre • Argote • Axarte • Agilu • Marauri • Ogeta • Saratsu • Pedruzo • San Vicentejo • Imiruri • Uzkio | Armentia T. Trebiñu⁠ |
| 21 | Bernedo Armentia T. Trebiñu | Pipaon • Lagran • Villaverde • Villafria • Durruma Kanpezu • Kinta • Urturi • Angostina • Navarrete • Obekuri • Baxauri • Albaita | Bernedo Armentia T. Trebiñu |

## Ondarea

* Granaoko Ama Birjinaren baseliza.
* Montico de Txarratu aztarnategia.

## Ikus, gainera

* Trebiñu (barrendegia)
* Granao

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8193268
* Multimedia: Albaina / Q8193268
# Albaitaritza

Albaitaritza (arabieratik: بَيْطَر, bayṭar, eta hori grezieratik: ἱππιατρός, hippiatrós, ἵππος, híppos, "zaldia", eta ἰατρός, iatrós, "medikua") animalien gaixotasunak, desordenak eta zauriak prebenitu, diagnostikatu eta tratatzen dituen zientzia da. Animalia espezie guztiak barne hartzen ditu albaitaritzak, bai animalia etxekotuak bai basatiak.
Albaitaritza oso hedatua dago, eta zientzia hori modu profesionalean ikasitakoek (albaitariek) zein beste profesional batzuek (beste adar batzuetako profesionalek, erizainek) praktikatzen dute.
Gizakia ez beste animaliei eragiten dieten gaixotasunez gain, albaitaritzak zoonosiak ere aztertzen ditu, alegia, beste animalia batzuetatik gizakira transmititzen diren gaixotasunak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170201
* Multimedia: Veterinary medicine / Q170201
# Albaida del Aljarafe

Albaida del Aljarafe Sevillako udalerria da, Aljarafe eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.881 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Sevillako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1465129
* Multimedia: Albaida del Aljarafe / Q1465129
# Albagiara

Albagiara Oristanoko (Sardinia, Italia) udalerria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q382496
* Multimedia: Albagiara / Q382496
# Albako Hagina

Albako Hagina, Pirinioetako hirumilako mendi bat da, 3.111 metroko garaiera du. Espainiako Aragoi autonomia erkidegoko Huesca probintzian dago.

## Ikus gainera

* Pirinioetako hirumilakoen zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17584209
# Albairate

Albairate Italiako udalerri bat da. Milango probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 4.723 biztanle ditu, 14,98 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Albairatek honako udalerri hauekin egiten du muga:
Abbiategrasso Cassinetta di Lugagnano Cisliano Corbetta Gaggiano Vermezzo con Zelo $^{(en)}$

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42896
* Multimedia: Albairate / Q42896
# Albako Erresuma

Albako Erresuma, Donald II.a Eskoziakoaren heriotzatik (900) Alexandro III.a Eskoziakoaren heriotzaraino (1286) doan garaian Eskoziako Erresumak jaso zuen izena da, azken errege horren heriotzak modu ez zuzenean Eskoziako Independentzia Gerrak ekarri zituen. Alba izena Eskoziak gaeleraz duen izendapena da, eta garai honetan herrialdeko agintari elitea gaelera hiztuna zela adierazten du, ondoren normandiar-eskoziarra izatera igaroko baitzen, aldiz, jada Estuardo etxeko errege eta jauntxoak nagusiki ingeles hiztunak izan ziren.

## Gortea

Normandarrak Eskoziara iritsi aurreko Eskoziar Gortearen egitura ezezaguna da. XII. mendean Eskoziar Gortearen kargu nagusiak honakoak ziren:
* Seneskala edota dapiferra, Dabid I.a Eskoziakoaren erregealdetik ondorengotzakoa, bere konderria erregearen zerbitzupean zuen.
* Kantzilerra, Errege Kaperaren ardura zuen. Hau erregearen kulturako lekua zen, baina azkenean, artxiboak gordetzeko arduradunak ziren errege eskribauekin zerikusia izan zuen. Normalki, kantzilerra apaiz bat zen, artzapezpipuak karguan jarria.
* Txanberlaina, erresumako finantzen ardura zuen.
* Kondestablea, Dabid I,aren erregealditik ondorengotzakoa zen, tiña koroaren indar militarren ardura zuen.
* Maiordomoa
* Mariskala, errege zalduneriaren arduraduna zen.
XIII. mendean, kantziler kargua ez beste, gainontzeko karguak ondorengotzakoak izatera igaro ziren. Errege Etxea, hostiarius, ehiztariak, basozainak eta sukaldarien karguekin batera zetozen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1991742
* Multimedia: History of Scotland / Q1991742
# Alde Zaharra (Ordizia)

Ordiziako Alde Zaharra Gipuzkoako Goierri eskualdeko Ordizia udalerriko alde zaharra edo gune historikoa da. Hain zuzen ere, udalerri honetako erdigunean kokatua dago.

## Ezaugarriak

Ordiziako Alde Zaharraren hiri-morfologia suteen, gerren eta herriaren beraren aurrerapenaren ondorioz, eraldakuntza handia jasan du. Halere, ordea, oraindik ere Erdi Aroko tipologia gordetzen du neurri handi batean, bide-trazadurari eta lurzatiketari dagokienez.
Herriaren oinplanoa erregularra da, forma obala eta itxia du. Kale nagusiak hiru dira eta ekialdetik mendebalderako orientazioa dute. Erdikoa —Kale Nagusia— zuzena da, eta bertatik igarotzen zen Behobiako Errege-bidea. Honek, gainera, harresiaren ateetako bi lotzen zituen. Alboetako kaleek, alegia Santa Maria kaleak eta gaur egun Goenkalek eta Elkano kaleak osatzen dutenak, harresiaren trazadura eliptikoa itxuratzen zuten; eta honen hegoaldean eliza —parroki gotorlekua— zegoen kokatuta. Hirigunearen zati honetan Etxezarreta kaleak markatzen du hesiaren kanpoko lerroa. Zeharkako arteria batek —egungo Goitia kaleak eta Kale Nagusiak okupatzen dutenak— herriko beste bi ateak lotzen zituen.
Hirigunearen barruan, Kale Nagusiaren, Goenkaleren eta Elkano kalearen artean Plaza Nagusiaren erdiko espazio handia irekitzen da, eta honen aurrean Udaletxea dago. Beste espazio publiko aipagarri bat Barrena jauregiaren aurreko lorategiak dira, antzinako barrutiaren muturrean aurkitzen direnak. Lurzatiketak Erdi Aroko zenbait ezaugarri gordetzen ditu: esate baterako, fatxada estuko oin sakon tipikoak, herriaren barneko etxadi bikoitzak, eta herriaren muturretako etxadi bakunak.

## Kaleak

* Goenkale edo Goen kalea.
* Asto kale edo Elkano kalea.
* Kale nagusia.
* Legazpi kalea.
* Oilo kale edo Domingo Goitia kalea.
* San Pedro edo Done Petri kalea.
* Santa Mari kalea.
* Etxezarreta kalea.

## Plazak

* Domingo Unanue plaza
* Garagartza plaza
* Jose Migel Barandiaran plaza
* Plaza Nagusia

## Parkeak

* Barrena parkea

## Eraikin nagusiak

Eraikuntzak tipologia askotarikoa du, bertan XIX. eta XX. mendeetako jarduketak nagusitzen dira. Garrantzi berezia duten eraikin aipagarrienak ondokoak dira:
* Abaria jauregia
* Barrena jauregia: XVII. mende hasierakoa.
* Barretxe jauregia
* Gazteluzar edo Ibarbia jauregia
* Jakes etxea
* Jasokundeko Andre Mariaren eliza: XIII. edo XIV. mendeetan sortua, egungo eliza XVI. mendekoa da eta dorrea barrokoa
* Herri Antzokia
* Karkaba eta etxadi arteko guneak
* Lazkaibar balda
* Muxika dorretxea
* Ordiziako udaletxea: 1830-1832 artean eraikia.
* Ordiziako enparantza nagusia eta 1925eko Azoka, estetika neoklasikoan
* Santa Maria 20
* Sujetoenea
* Zabala jauregia
1996ko martxoaren 12an, Eusko Jaurlaritzak monumentu-multzo izendatu zuen Ordiziako Hirigune Historikoa, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

## Iruditegia

* Santa Mari kalea.
* Etxezarreta kalea.
* Jorge Oteiza oriotar eskulturgilearen 2 gaineko 1, multzo hirukoitza.
* Kalea.

## Erreferentziak

* ↑ Ordiziako Udalaren webgunea
* ↑ Monumentu-multzo izendapena EHAAn

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12253123
* Multimedia: Ordizia / Q12253123
# Alde Zaharra (Orio)

Orioko Alde Zaharra Gipuzkoako Orio udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak
### Eraikinak

* Almirante Oa kaleko 7. zenbakiko etxea
* Azurzaenea etxea
* Bikarioetxea
* Done Jakue Bideari buruzko Interpretazio Zentroa
* Claessens etxea
* Endaia etxea
* Herriko plazako 3. zenbakiko etxea
* Iturriaga jauregia
* Kale Nagusiko 6. zenbakiko etxea
* Kale Nagusiko 8. zenbakiko etxea
* Kale Nagusiko 10. zenbakiko etxea
* Kale Nagusiko 12. zenbakiko etxea
* Kale Nagusiko 15. zenbakiko etxea
* Kale Nagusiko 22. zenbakiko etxea
* Kolon Txiki edo Mirandanea etxea
* Makazaga etxea
* Mari Maestra Enea etxea
* Mitxelena etxea
* Orioko udaletxea
* Pietatearen baseliza
* Pikota etxea
* Salatxo etxea
* San Nikolas eliza
* Uzkun etxea

### Zubiak

* Orioko zubia

### Bestelakoak

* Enbil pilotariaren irudia
* Maria Maestraren irudia
* Oteizaren Pietatea

### Plazak

* Endaia plaza
* Herriko plaza
* Pilliku plaza

### Kaleak

* Aritzaga kalea
* Kale Nagusia
* San Nikolas kalea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q23001471
* Multimedia: Alde Zaharra, Orio / Q23001471
# Alde Zaharra (Oñati)

Oñatiko Alde Zaharra Gipuzkoako Oñati udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak
### Eraikinak

* Antia jauregia
* Bidaurretako Santa Klara monasterioa
* Don Pedruenea etxea
* Lazarraga dorrea eta jauregia
* Hernani etxea
* Garibai dorretxea
* Oñatiko udaletxea
* Oñatiko Unibertsitatea
* Otadui Jausoro etxea
* Urain edo Zubiaur dorretxea
* Zumeltzegi dorrea

### Kaleak

* Mikel Aozaraza sanduaren kalea

### Plazak

* Foruen plaza (Oñati)
* San Anton plaza (Oñati)
* Santa Marina plaza (Oñati)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492380
# Alde Zaharra (Portugalete)

Alde Zaharra Portugalete hiriko (Bizkaia) erdigunea da. Alde Zaharrak hiru kale nagusi ditu:
* Andra Mari
* Erdikalea (gaztelaniaz del medio)
* Coscolajes

## Ondarea

Auzoak oraindino lur-zatiketa gotikoa mantentzen du, nahiz eta gaur egungo eraikin gehienak XIX. eta XX. mendeetakoak izan.
Auzoak dituen eraikin nagusiak hauek dira:
* Erdi Aroko Andra Maria basilika.
* Portugaleteko udaletxea, 1883an Atanasio Anduizak eraikia.
* Erdi Aroko Salazar dorrea, gaur egun jatetxea dena.

## Jaiak eta ospakizunak

Auzoko jai nagusiak honakoak dira:
* Uztailaren 1ean, Giako Andra Maria, Koskojales kalean.
* Irailaren 14an Gurutzearen Ama Birjina, Rantxeria enparantzan.

## Iruditegia

* Salazar dorrea.
* Andra Maria basilika.
* Lope Gartzia Salazarren omenezko estatua.
* Victor Txabarriren omenezko monumentua eta udaletxea.
* Elias López Bustamanteren etxea.
* Portugaleteko Alde Zaharra Bizkaia Zubitik ikusita.

## Ikus, gainera

* Portugalete

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12253122
# Alde Zaharra (Viana)

Vianako Alde Zaharra Nafarroako Viana udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak

* Andre Mariaren eliza
* San Frantzisko komentua
* San Pedro eliza
* Vianako udaletxea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492399
# Alde Zaharra (Panama Hiria)

Alde Zaharra edo San Felipe Panama hiriko barruti historikoa da. 1673an amaitu eta finkatu zen, eta Panamako jatorrizko hiria, Panama Zaharra, ia erabat suntsitu ondoren eraiki zen, 1671n, piratek eraso egin ziotelako. 1997an Gizateriaren Ondare izendatu zuten.

## Historia

Panama Hiria 1519ko abuztuaren 15ean sortu zen eta ehun eta bi urte iraun zuen hasieran zen hiri gisa. 1671ko urtarrilean, Juan Pérez de Guzmán gobernadoreak su eman zion Henry Morgan pirataren eraso eta lapurreten aurretik. 1672an, Antonio Fernández de Córdoba hiri berri bat eraikitzen hasi zen, 1673ko urtarrilaren 21ean sortua. Itsasoak erabat isolatutako penintsulan eraiki zuten hiria, eta hormen defentsa-sistema izan zuena. Gaur egun, Panamako hiri modernoko lehen erakunde eta eraikinak daude. Alde Zaharra (Gaztelania Hiri Zaharrerako).
Azken urteotan, Alde Zaharra, gentrifikazioaren bidez, jatetxe, hotel boutique eta gaueko klubez betetako turismo gune bihurtu da; aldi berean, eskaintzeko dituen leku historiko anitzak mantenduz.

## Leku interesgarri nagusiak

* Metropoli Katedrala da Panamako eliza katoliko nagusia.
* Las Garzas jauregia Panamako presidentearen gobernu bulego eta egoitza da.
* Asisko San Frantzisko eliza eta konbentua.
* San Jose eliza
* La Merced eliza
* Santo Domingo eliza eta konbentua: Chato arkua
* Jesusen Elkartearen eliza eta konbentua.
* Udal Jauregia, XX. mendearen hasierakoa
* Jauregi Nazionala
* Panamako Antzerki Nazionala
* Panamako Kanalaren Museoa
* Bolibar jauregia
* Gongora etxea
* Bolibar plaza
* Herrera plaza
* Frantzia plaza
* Independentzia plaza

## Iruditegia

* Panamako Kanalaren Museoa
* Independentzia Plaza
* San Frantziskoko Eliza
* San Frantziskoko Eliza barrukoa
* Antzoki Nazionala
* Antzoki Nazionalaren barrua
* Jesusen lagundia
* Santo Domingoko konbentuak
* Arko Txato
* San Jose Eliza
* Etxe tipikoak
* Jauregi Nazionala
* Garzaseko jauregia
* Góngora Etxea
* Katedral metropolitanoa
* Katedralaren Barruan Metropolitana
* Bolibar Plaza
* Panamako eta bere aldirietako mapa 1789an
* Herrera Plaza
* Panama Hiriko ikuspegia Alde Zaharretik

## Erreferentziak

* ↑ «The Gentrification of Casco Viejo, Panama – Salt Trails» salttrails.com.
* ↑ (Ingelesez) Gold, David. «Nightlife in Casco Viejo» Casco Antiguo Spanish School.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2945651
* Multimedia: Historic District of Panamá / Q2945651
# Alde Zaharra (Tolosa)

Tolosako Alde Zaharra Gipuzkoako Tolosa udalerriaren herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondarea
### Jauregiak

* Aranburu jauregia
* Atodo jauregia
* Idiakez jauregia
* Iturritza jauregia
* Justizia jauregia

### Elizak

* San Frantzisko komentua eta eliza
* Santa Maria eliza
* Bihotz Sakratuaren eliza

### Plazak

* Berdura plaza
* Euskal Herria plaza
* Plaza Berria
* Triangulo plaza

### Museoak

* Gorrotxategi museoa

### Bestelakoak

* Andia dorrea
* Errota
* Gaztelako atea
* Lapaza etxea
* Tolosako udaletxea
* Aldundiaren jauregia
* Zerkausia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492391
# Alde Zaharra (Pasai Donibane)

Pasai Donibaneko Alde Zaharra Gipuzkoako Pasaia udalerriand agoen Pasai Donibane barruti edo herriko alde zaharra da, ondare eta eraikin historiko ugariren kokalekua dda.

## Ondarea

* Galatras etxea: XVII. mendeko eraikina, portuko instalazioak ia ezkutuan mantendu izan du eta gaur egun desmuntatua eta etorkizunean kokapen egoki batean jartzeko erabakiaren zain dago.
* Platain etxea eta bere aldameneko eraikina: XVI. eta XVIII. mendekoak dira. Lehen eraikina etxebizitza gisa zaharberritua izan da.
* Arizabalo jauregia: XVIII. mendeko eraikina, gaur egun Pasaiako udaletxea da. Iraganean PYSBE bakailo enpresaren egoitza ere izan zen.
* Mirandatarren etxea: XVI. mendeko berpizkundeko aurrealdea du.
* Gabiria etxea edo Victor Hugoren museo-etxea: Victor Hugo frantziar idazle ospetsuaren etxea izateagatik ezaguna da, denboraldi batez han bizitu izan zelarik
* Villaviciosatarren etxea: XVI. mendeko berpizkundeko aurrealdea du.
* Munoa etxea: XVII. mendeko barroko estiloko eraikina da.
* Karpin etxea: Bertan, XVIII. mendean ordurarte kalea mozten zuten eta Santa Ana baselizara zihoazen eskailerak ekiditeko arku bat eraiki zen.
* Santo Kristo Oparoaldikoaren eliza: 1399an eraikitako Donibane eliza da, 1738an berreraiki zen. Mendebaldeko atarian XVIII. eta XIX. mendeko ontzien labanaz tailatutako errapresentazioak daude.
* Santa Ana eliza: Jada 1573an aipatua, Pasaiako badiaren gain dagoen kokapenean dago. 1758an atari nagusiko erromaniko estiloa errespetatuz berreraikia izan zen
* San Joan eliza: 1643an eraikia.
* Errukiaren guruztokia: XVI. mendekoada eta Donibane kalean dago.
* Santa Isabel gaztelua: 1625ean portua defendatzeko eraiki zen gotorleku militarra da.
* Lord Johnen gotorlekua: Santa Isabel gazteluaren defentsak dira, gaur egun aisialdi eremua da.
* Udaletxe Zaharra: 1735eko eraikin barrokoa, antzina herriko udaletxea izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q20492383
# Alde Zaharra (Tutera)

Tuterako Alde Zaharra Nafarroako Tutera udalerriko herrigunea edo alde zaharra da.

## Ondasun nabarmenak
### Elizak

* Andre Mariaren Apaiztegi Kontziliarra
* Andre Maria Magdalenaren eliza
* Andre Maria Mesedeetakoaren komentua edo Salgaien Merkatua
* Andre Mariaren Mirabeen komentua eta eliza
* Dominikarren eliza eta komentua
* Karmengo eliza eta komentua
* Kaputxinatarren eliza eta komentua
* San Joan Batailatzailearen eliza
* Tuterako katedrala

### Eraikinak

* Almirantearen edo Cabanillas Berrozpetarren etxea
* Ibáñez de Lunatarren edo Señorenatarren etxea
* San Adriango Markesaren jauregia
* San Anton komentua
* Santa Klara komentua
* Tuterako harresiak
* Tuterako udaletxea
* Uharteko markesaren jauregia
* Decanal jauregia

### Plazak

* Foruen plaza
* Mercadal plaza edo Plaza Berria
* Plaza Zaharra

## Ikus gainera

* Nafarroako kultura ondasunak

## Kanpo estekak

* Tuterako Arte Ondarea (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q20492396
# Aldapa (Alkiza)

Aldapa Alkizako bailara edo auzoa Larraul aldera dagoena Almitxuri mendiaren magalean.
Bailararen jatorria 1775ean udalak herri-sailetako inaurkina biltzeko dekretu batean dago non udalerria lau bailaratan banatu zuen: Azaldegi, Aldapa, Arana Behea eta Arana Goikoa. 1884an Aldapa bailara bitan banatu zen: Aldapa eta Hernio.
Aldapa bailara baserri eta etxe hauek osatzen dute: Arpide, Arpide Garaikoa, Errota Zahar edo Olaa, Garro, Goenaga, Goiko Errota, Gorosti, Ikilisagasti, Urruzola, Urruzola Azpi eta Urruzola Txiki.
Aldapan omen zegoen XVI. mendean Egurrola burdinola ospetsua. Ez da ezaguna non egon zen zehazki, baina sumatzen da egungo Egurrola izeneko zubitik gertu izango zela. Larraulgorako herribideko zubi horrek Aranguren erreka zeharkatzen du.
Bertan egon ziren Alkizako hiru errotetako bi: Olaa edo Errota Zaharra eta Goiko Errota edo Errota Berria. 1810a arte udaletxearen esku egon ziren, baina diru-premiak bultzaturik enkantean jarri ziren Aranako Igaran errotarekin batera. Bi errotok lanean aritu ziren 1953a arte.
2020ra arte Ikilisagasti baserriaren ondoan, Aranguren errekan, egon da Zizurkilgo edateko uraren hartunetako bat, Elbarrena bailara hornitzen zuena. Hartune horrek, halaber, Asteasuko Upazan bailarako baserri batzuk eta Alkizako industria-gune zaharreko eraikinak ere hornitzen zituen.
Aipatzekoa da Errota Zaharrera eta Goiko Errotara ura biltzeko eraikitako ubide-sistema.

## Erreferentziak

* ↑ Aranburu Ugartemendia, Pello Joxe. (2006). Alkiza auzo eta hiribilduaren azterketa historikoa (1348-1950). Autore editore, 313 or. ISBN 84-606-3058-7..
* ↑ http://www.alkiza.eus/eu/multimedia/etxe-baserriak/aldapa-bailara..
* ↑ http://www.oilategitik.net/19/artikuluak/alkizako-azken-errotariak..
* Datuak: Q87970332
# Aldamio

Aldamioa bata bestearen gainean jarritako plataformaz osaturiko aldi baterako eraikuntza da, eraikuntza-leku batean nahiz konponketa lanetan langileen pasabidea eta materialen garraioa ahalbidetzen dituena. Burdina, altzairu, aluminio nahiz zurezko pieza aurrefabrikatuez eraikitzen dira gehienetan, baina egun ere banbuzko kanaberaz egindako aldamioak ere eraikitzen dira, Asian bereziki. Finkoak, mugikorrak nahiz zintzilikatuak izan daitezke.

## Pedagogian

"Aldamio", "aldamio egitura", aldamio egitura hezitzaile eta "aldamio sistema" kontzeptuak asko erabili izan dira pedagogian, batez ere konstruktibismoari lotutako testuinguruetan. Hegoaldean gaztelaniatik bere horretan "*andamiaje" (sic), "*aldamiaia" eta "*aldamiaje" neologismoak erabili izan dira inoiz.

## Irudiak

* Metalezko aldamio egitura eraikuntza bateko aurreko alde osoa berriztatzeko.
* Langileak egurra ere erabiltzen duen metalezko aldamio egitura batean.
* Metalezko aldamio egitura bat eraikitzen. Hasierako egitura.
* Egurrezko aldamio egitura, eraikuntza baten barneko aldean.
* Metal eta egurrezko aldamio egitura.
* Aldamio egitura bateko beheko aldea, espaloi baten gainean.
* Banbuz egindako aldamioa, Txinan.
* Banbuz egindako aldamioa, Hong Kongen.

## Ikus, gainera

* Aldamio egitura (hezkuntza).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q233320
* Multimedia: Scaffolding / Q233320