# 2020ko Lizoaingo lurrikara

2020ko Lizoaingo lurrikara 4,5ko edo 4,6ko magnitudeko lurrikara bat izan zen, 2020ko urriaren 1ean gertatutakoa, Iruñetik gertu dagoen Lizoainibar-Arriasgoiti udalerrian epizentroa izan zuena. Aurreko asteetan hainbat lurrikara txikiago eman ziren eskualdean eta, gau horretan bertan, 4,4ko M$_w$ magnitudea izan zuen beste erreplika bat eman zen, eta 3,8 eta 3,4ko beste bi jarraian. Mercalli intentsitate eskalan IV-V artean kokatu zen (jendea esnatzeko moduko lurrikara).
Inguruan aurretik ere egon dira lurrikarak, eta ikerlari batzuek Itoizko urtegiaren eraginez izan daitekeela ere proposatu dute.

## Hedapena eta erreplikak

Lurrikarak Nafarroa Garaian ez ezik, baita Gipuzkoako zenbait herritan ere, besteak beste Donostian eta Hernanin. Euskal Herritik kanpoko zenbait lurraldetan ere bai: Aragoin, Errioxan eta Katalunian.
Espainiako Geografia Institutuak 00:02an erregistratu zuen lehenengo lurrikara, indartsuena: Richter eskalako 4,6 gradukoa. Hurrengo minutuetan, 2,9 graduko eta 1,9 graduko beste bi ere jaso dituzte, eta, 00:54an, indartsuago bat: 3,4 gradukoa. 01:37an, 3,7 graduko astinaldi bat erregistratu dute Eguesibarren (Nafarroa), eta minutu gutxiko tartearekin gertatu ziren erreplikak, Lizoainibar-Arriasgoitin eta Eguesibarren.

## Geologia

Nafarroa Garaia Pirinioen eta Ebroko arroaren artean dago. Bi eremu horien artean kokatzen da Jaka-Iruñea arroa, inguruko geologian interesa duena. Nafarroa Garaiaren mendebaldean Kantauriar mendikatea dago, eta ekialde-mendebalde eremuan ere interakzio interesgarriak daude. Zonalde honek interes berezia du ipar-hego eta ekialde-mendebalde interakzio geologikoak ematen direlako.

### Estratigrafia

Pirinioen eremuko zona axialean Paleozoikoko hainbat arroka daude (Oroz-Betelu, Kintoa eta Bortziriak), baita arroka plutonikoak ere Bortzirietan. Kintoako arrokei Olazar Formazioa izena ematen zaie. Gainerakoan Mesozoikoko arrokez osatua dago, eta mendilerroak toles eta zamalkadura sekuentzia batez osaturik daude.
Ebro ibaiaren arroa Pirinioen lurraldeaurreko arroa da. Arroaren oinarria Mesozoikoko arrokez osatuta dago, eta diskonformitate baten ostean Oligozeno eta Miozenoko sedimentuz osatutako arrokak aurki daitezke.
Jaka-Iruñea arroa bi eremu hauen arteko trantsizioa da, Paleozeno-Eozenoko arrokak turbiditikoekin eta Mesozoikoko beste unitate batzuk tartekatuz.

### Tektonika

Lurrikararen inguruan Lizarra-Akize falla aurki daiteke, Mesozoikoan eta Tertziarioan jarduera tektoniko garrantzitsua izan duen faila, hainbat diapiroren sortzailea.
Nafarroa Garaiko egitura geologikoa Orogenia Pirenaikoaren ondorioa da, Eurasiako plaka eta Iberiar mikroplakaren talkatik sortuta ipar-hego norabidean laburdura emanez. Estimazioen arabera 80 kilometrokoa izan zen laburdura hau. Hegoaldean Ebroko arroak ematen duen zamalkadura da muga. Paleozeno eta Eozenoan Nafarroa Garaiko erdialdean zegoen itsas-arroa itxi eta mendilerroak osatu ziren. Keuper garaiko gatz triasikoen mailek zehazten dituzte eremu osoko zamalkadurak non sortu diren, adibidez Agoitz inguruan, Alaitz edo Leiren.
Nafarroa Garaiko faila nagusiak historia geologiko honen ondorio dira:
* Pirinioetako Iparraldeko faila, Ekialde-Mendebalde norabidekoa, Iberiar eta Eurasiar plakak bereizten duena eta, beraz, garapen litosferiko handia duena.
* Lizarra-Akizeko faila edo Iruñeko faila, Ipar-Ekialde/Hego-Mendebalde norabidekoa eta 125 km ingurukoa, historia oso konplexua duena eta mugimendu bertikalarekin. Lehen esan bezala diapiro ugari aurkitzen dira hemen eta, beraz, oso sakona dela uler daiteke.
* Leitzako faila: Pirinioetako iparraldeko failaren luzapena da, mendebalderantz, Kantauriar mendikatean kokatua. Ekialde-Mendebalde norabidea du eta urratze-faila bat da. Ia bertikala da, baina iparralderantz okerdura txikia izaten du. Bere hedapen horizontala 30 eta 500 metro artekoa da.
* Hendaiako faila: Hendaiako faila egitura sakona da, Ipar-Ekialde/Hego-Mendebalde norabidea duena, ziurrenik mugimendu sinistroa duen urratze-faila. Euskal mazizoren mendebaldeko muga ezartzen du.

### Sismizitatea

Euskal Herria ez da arrisku sismiko haundia duen lurraldea, eta zaila da Nafarroa Garaian 5eko magnitudea baino lurrikara indartsuagorik izatea. 1998ko urriaren 27an Lizarragan izan zen Nafarroan ezagutzen den lurrikararik indartsuena, 5,2ko magnitudearekin Richter eskalan. Bitxikeri gisa, 1903ko martxoaren 10ean beste lurrikara bat izan zen Iruñerrian, 4,7ko magnitudekoa, hainbat orduz erreplikak izan zituena.
Nafarroa Garaiko sismizitatea, orokorki, Eurasiar plaka eta Iberiar mikroplakaren arteko gerturatzearen ondorioa da, nahiz eta Nafarroa Garaian dagoen esfortzu horizontal maximoa (IIE-HHW) ez den Iberiar Penintsulako orokorra (IIW-HHE). σ1 esfortzu maximoa bertikala da eta, horregatik, zonalde estentsibo gisa klasifikatu izan da. Hala ere esfortzu global horren bariazioak ematen dira maila lokalean. Presio ardatz nagusiak, egondako lurrikaren foku-mekanismoetan oinarrituz, NNO-SSE / NO-SE norabidea izan ohi du. Honela interpretsatzen da Lizarrako eta Hedaiako failek, NE-SO norabidea dutenak, aldirantzizko mugimendu garrantzitsua dutela.

## Erreferentziak

* ↑ earthquake.usgs.gov (Noiz kontsultatua: 2020-10-01).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Nacional, Instituto Geográfico; Nacional, Instituto Geográfico. «Información del Terremoto» Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España (Noiz kontsultatua: 2020-10-01).
* ↑ earthquake.usgs.gov (Noiz kontsultatua: 2020-10-01).
* 1 2 3 Berria. «Richter eskalako 4,6 graduko lurrikara bat eta 4,4 graduko beste bat hauteman dituzte Nafarroan» Berria (Noiz kontsultatua: 2020-10-01).
* ↑ (Ingelesez) Ruiz, M.; Gaspà, O.; Gallart, J.; Díaz, J.; Pulgar, J.A.; García-Sansegundo, J.; López-Fernández, C.; González-Cortina, J.M.. (2006-10). «Aftershocks series monitoring of the September 18, 2004 M=4.6 earthquake at the western Pyrenees: A case of reservoir-triggered seismicity?» Tectonophysics 424 (3-4): 223–243. doi:10.1016/j.tecto.2006.03.037. (Noiz kontsultatua: 2020-10-01).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 (Gaztelaniaz) Plan especial riesgo sísmico de Navarra, "SISNA". Nafarroako Gobernua, 245 or..
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Gulina» Mapa geológico de España, Escala 1:50.000 (Instituto Geológico y Minero de España).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Pamplona» Mapa geológico de España, Escala 1:50.000 (Instituto Geológico y Minero de España).
* ↑ (Gaztelaniaz) España, Sociedad Geológica de. (2004-01-01). Geología de España. IGME ISBN 9788478405466. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ (Ingelesez) Teixell, Antonio. (1998-06-01). «Crustal structure and orogenic material budget in the west central Pyrenees» Tectonics 17 (3): 395–406. doi:10.1029/98TC00561. ISSN 1944-9194. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* 1 2 Ruiz, M.; Díaz, J.; Gallart, J.; Pulgar, J. A.; González-Cortina, J. M.; López, C.. (2006-07-01). «Seismotectonic constraints at the western edge of the Pyrenees: aftershock series monitoring of the 2002 February 21, 4.1 Lg earthquake» Geophysical Journal International 166 (1): 238–252. doi:10.1111/j.1365-246X.2006.02965.x. ISSN 0956-540X. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ Faci, E.et al., 1997. Mapa geológico de Navarra, Escala 1:200.000. Gobierno de Navarra, p. 142.
* ↑ (Ingelesez) Turner, Jonathan P.. (1996-08-01). «Switches in subduction direction and the lateral termination of mountain belts: Pyrenees-Cantabrian transition, Spain» Journal of the Geological Society 153 (4): 563–571. doi:10.1144/gsjgs.153.4.0563. ISSN 0016-7649. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ (Ingelesez) Larrasoaña, Juan Cruz; Parés, Josep María; Millán, Héctor; del Valle, Joaquín; Pueyo, Emilio Luis. (2003-12-01). «Paleomagnetic, structural, and stratigraphic constraints on transverse fault kinematics during basin inversion: The Pamplona Fault (Pyrenees, north Spain)» Tectonics 22 (6): 1071. doi:10.1029/2002TC001446. ISSN 1944-9194. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* 1 2 (Gaztelaniaz) El Manto de los Mármoles (Pirineo Occidental): Geología Estructural y Evolución Geodinámica - content - Departamento de Geodinámica - UPV/EHU. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ (Ingelesez) Pedreira, D.; Pulgar, J. A.; Gallart, J.; Díaz, J.. (2003-04-01). «Seismic evidence of Alpine crustal thickening and wedging from the western Pyrenees to the Cantabrian Mountains (north Iberia)» Journal of Geophysical Research: Solid Earth 108 (B4): 2204. doi:10.1029/2001JB001667. ISSN 2156-2202. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ Aretxabala, Antonio. (2012-02-16). Sismicidad en los Pirineos Occidentales: Alava, Guipuzcoa y Navarra. (Noiz kontsultatua: 2020-11-4).
* ↑ Aretxabala, Antonio. (2012-09-12). El terremoto de pamplona del 10 de marzo de 1903 (M 4,7 - VI). (Noiz kontsultatua: 2020-11-4).
* 1 2 Jabaloy, A; Galindo-Zaldı́var, J; González-Lodeiro, F. (2002-11-01). «Palaeostress evolution of the Iberian Peninsula (Late Carboniferous to present-day)» Tectonophysics 357 (1–4): 159–186. doi:10.1016/S0040-1951(02)00367-0. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ (Ingelesez) Souriau, Annie; Sylvander, Matthieu; Rigo, Alexis; Fels, Jean-Francois; Douchain, Jean-Michel; Ponsolles, Christian. (2001-01-01). «Sismotectonique des Pyrenees; principales contraintes sismologiques» Bulletin de la Société Géologique de France 172 (1): 25–39. doi:10.2113/172.1.25. ISSN 0037-9409. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).
* ↑ (Ingelesez) M., Herraiz,; De, Vicente, G.; R., Lindo-Ñaupari,; J., Giner,; L., Simón, J.; M., González-Casado, J.; O., Vadillo,; A., Rodríguez-Pascua, M. et al.. «The recent (upper Miocene to Quaternary) and present tectonic stress distributions in the Iberian Peninsula» Tectonics 19 ISSN 0278-7407. (Noiz kontsultatua: 2017-03-10).

## Ikus, gainera

* 2004ko Lizoaingo lurrikara
* 2017ko Iruñerriko lurrikara

## Kanpo estekak

* Datuak: Q99769021