# Ikasketa erlijioso

Ikasketa erlijiosoa ikasketa arlo bat da: hor, erlijioen sinismen, jokabide eta instituzioei buruz ikasten da.
Erlijioaren zientziek edo erlijio-ikasketek erlijioen azterketa zientifikoari, neutralari eta diziplina anitzekoari egiten diote erreferentzia: haien mitoak, erritoak, balioak, jarrerak, portaerak, doktrinak, sinesmenak eta erakundeak hartzen dituzte. Ez da nahastu behar erlijio-doktrinamenduarekin, erlijio-heziketarekin, erlijio-hezkuntzarekin edo erlijio-irakaskuntzarekin: herritar guztiei zabalduta dago, batez ere haurtzaroan —Katekesia, igandeko eskola, amaordea–, ezta erlijiosoen prestakuntzarekin edo eliza-karrerarekin ere (kleroari – seminarioari – mugatua).
«Erlijioaren» definizioari buruzko adostasun orokorrik ez badago ere, erlijio-zientzia gisa definitutako diziplinen esparruan, oro har erlijiosotzat jotzen diren fenomenoak («erlijiosoa») deskribatu eta interpretatu nahi dira; bereziki, konparaziozko ikuspegi batetik, eta, batez ere, azterlanaren izaera sistematikoa azpimarratu nahi da, bai eta gertakari historikoetan eta modu neutralean aztertutako beste datu egiaztagarri batzuetan duen oinarria ere, ondorio objektiboetara iristeko.
Ikuspegi horretan, erlijioaren zientzia diziplina anitzeko ikerketa-eremua da nabarmen. Hainbat zientziatako ondorioak biltzen eta sistematizatzen ditu, besteak beste, filosofia, filologia, historia, arkeologia, antropologia, soziologia, psikologia eta, oraintsuago, neurobiologia eta beste zientzia kognitibo batzuk.
Erlijio-zientzien azterketa sistematikoki garatzen hasi zen XIX. mendean Europan, Bibliaren analisi filologiko-historikoak loratzearekin batera (goi-mailako kritika), baita testu hindu eta budistak ere, lehen aldiz Europako hizkuntzetara itzultzen zirenak. Mugimendu honen lehen ikertzaile ordezkarien artean daude Friedrich Max Müller Ingalaterran eta Cornelis Petrus Tiele Herbehereetan.
Erlijio-zientzien aitzindari izan diren diziplinetatik, definitzen amaitu den moduan, erlijioen azterketa konparatiboa nabarmendu zen, batzuetan erlijio konparatua, mitologia konparatua edo teologia konparatua deitua (Comparative Religion, 'Erlijio konparatiboa', gaztelaniaz gutxi erabiltzen den esamoldea, eremu anglosaxoian gehien erabiltzen dena da). Estatu Batuetan History of Religions ere erabili zen, 'Erlijioen historia', zentzu zabalean, alderdi historiografikoetara mugatu gabe; Chicagoko Unibertsitateko tradizio metodologikoak garatu ziren bezala, bereziki Mircea Eliaderen eskutik, berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieratik XX. mendeko laurogeiko hamarkadara arte. Gaur egun, eremu akademiko anglosaxoian, Religious Studies ("ikasketa erlijiosoak") izena nagusitzen da; frantsesean eta alemanean, berriz, Science des religions eta Religionswissenschaft ("erlijioen zientzia") izenak erabiltzen dira. Antzeko beste adierazpen batzuk ere erabiltzen dira, hala nola «erlijioen zientziak».

## Historia

Milateseko Hekateo eta Herodoto gai honi buruz idatzi zuten lehenengo autoreak izan zirela uste da. Geroago, erdi aroan, islamdar jakintsuek, Ibn Hazm bezala, erlijio desberdinak ikasi zituzten. Ezagunenak, kristautasuna, judaismoa eta indiako erlijioak izan zirelarik. Lehenengo liburua erlijioen historiari buruz Muhammad al-Shahrastani jakintsuak idatzi zuen, 1127. urtean. Denbora berean, korana latinera itzuli zen. Pedro Agurgarriak, XII. mendean, Islama ikasi zuen, eta Koranaren latinezko itzulpena ahalbidetu zuen.
Erlijioa ikasteko interes handia izan arren, Erlijio Ikasketen diziplina akademikoa nahiko berria da. Christopher Partridge doktoreak dioenez: «Lehen katedrak XIX. mendearen azken laurdenean ezarri ziren». XIX. mendean, erlijioa zientziaren ikuspegitik aztertzen zen. Max Müller filologia konparatuko lehen irakaslea izan zen Oxfordeko Unibertsitatean, berarentzat bereziki sortutako katedra batean. Bere Erlijioaren zientziarako sarrera (1873) lanean, hauxe idatzi zuen: «Beren bizitza jatorrizko dokumentuetan munduko erlijio nagusiak aztertzen eman dutenen eta edozein modutara baloratzen eta erreberentziatzen dutenen betebeharra da, benetako zientziaren izenean lurralde berri horretaz jabetzeko».
Erlijioaren azterketa ezartzen lagundu zuten aditu askok ez zuten beren burua ikasketa erlijiosoetako eruditutzat jotzen, teologotzat, filosofotzat, antropologotzat, soziologotzat, psikologotzat eta historialaritzat baizik.
Partridgek honela dio: «XX. mendearen bigarren erdian, erlijioaren azterketa ikerketa akademikorako eremu entzutetsu eta garrantzitsu gisa sortu zen». XIX. mendeko enpirismoaren mesfidantza gero eta handiagoa eta kristauak ez diren erlijioekiko eta espiritualtasunarekiko gero eta interes handiagoa aipatzen ditu, baita gizarte-zientzialarien eta erlijioaren adituen lanaren konbergentzia ere erlijio-ikasketen sorreran inplikatutako faktore gisa.
Ikasketa erlijiosoak beste gai bat bezala aurkeztu ziren lehen erakunde akademikoetako bat University College Ibadan (gaur egun Ibadango Unibertsitatea) izan zen, non Geoffrey Parrinder Ikasketa Erlijiosoetako irakasle izendatu zuten 1949an.
1960ko eta 1970eko hamarkadetan, erlijio-ikasketak terminoa ohikoa bihurtu zen, eta gero eta interes handiagoa piztu zuen alor horretan. Sail berriak sortu ziren, eta erlijio-ikasketen aldizkari garrantzitsuak sortu ziren (adibidez, Erlijio-ikasketak eta erlijioa). Approaches to the Study of Religion liburuaren hitzaurrean, Ninian Smartek honako hau idatzi zuen: «Ingelesaren munduan (erlijio-ikasketak) 1960ko hamarkadakoak dira funtsean, nahiz eta horren aurretik erlijioaren azterketa konparatiboa, erlijioaren historia, erlijioaren soziologia eta abar bezalako eremuak egon».
1980ko hamarkadan, bai Britainia Handian, bai AEBn, «ikasleen eskaeren beherakadak eta baliabideak gutxitzeak ikasketa erlijiosoen departamentuei eragiten zien» (Partridge). Geroago, hamarkadan, erlijio-ikasketak, beste diziplina batzuekin integratzearen ondorioz, hasi ziren indartzen, eta diziplina ikasketa erabilgarriagoekin nahasten zituzten ikasketa-programak sortu ziren.
Erlijioaren filosofiak tresna filosofikoak erabiltzen ditu baieztapen eta doktrina erlijiosoak ebaluatzeko. Mendebaldeko filosofia ingeles hiztuneko adituek erabili izan dute. (Beste kultura batzuek beren tradizio filosofikoak dituzte, indiarrak, musulmanak eta juduak barne). Erlijioaren filosofiak (mendebaldekoa) aintzat hartzen dituen gai komunak Jainkoaren existentzia, sinesmenak eta arrazionaltasuna, kosmologia eta testu sakratuetatik datozen koherentzia logikoaren inferentzia logikoak dira.
Nahiz eta filosofia erlijio-erreibindikazioen ebaluazioan (adibidez, Augustinek eta Pelagiok jatorrizko bekatuari buruz egindako eztabaida) aspaldidanik erabili izan den, XI. mendean eskolastikaren gorakadak, bizitza intelektualean ordenaren bilaketa irudikatzen zuenak (Russell, 170), mendebaldeko tradizio filosofikoa (Aristotelesen itzulpenen sarrerarekin) gehiago integratu zuen erlijio-ikerketan.

## Erlijio eta teologia zientziak

Erlijioaren eta teologiaren zientziak beren aztergaiarekiko eta bien oinarrizko ikuspegiarekiko bereizten dira.
Diziplina zientifikoak diren heinean, erlijio-zientziek "kanpotik" aztertzen dute erlijio-fenomenoa, behatzailearen ikuspuntutik aztergaitzat hartzen den ikuspegiarekin, eta ez behatuarenetik, nahiz eta, arrazoi metodologikoengatik, behatuak bere buruaz "barrutik" duen irudia ere nahitaez kontuan hartu (emic eta etic ikuspegien arteko alternantzia).
Erlijioaren zientziak ez dira beren aztergaiarekin identifikatzen, ez dute justifikatzen, ez dira arduratzen beren berezko balioa haztatzeaz, eta ez dituzte beretzat hartzen erlijio baten edo bestearen egia transzendenteak. Aitzitik, erlijio guztietan ikus daitezkeen alderdien ikerketaz eta sistematizazioaz arduratzen dira, beren testuinguru historikoari erreferentzia eginez.
Ikertzaile zientifikoak ez du zertan ateoa izan, eta berdin dio ikasten ari den erlijioen fededuna den ala ez, horien aurrean aurreiritzi orotatik askatu behar baita, objektibotasuna bilatuz; eta ulertzen du, praktika zientifiko onean, bere lanetik lortutako edozein datu, prozesu edo ondorio behin-behinekoak direla eta faltsutu egiten direla. Teologiarentzat, aitzitik, ezin da kontraesanik egon errealitatearen edo logikaren eta testu sakratuaren artean (bere izaeraz egia errebelatua dena, eta ezin dena faltsua edo kontraesankorra izan), a priori ebidentzia gisa aurkezten dena. Teologoa, funtsean, fededun bat da.
"Teologiak" erlijio jakin bati dagokionez definitzen dira, baita erlijio bakoitzaren barne-zatiketei dagokienez ere, nahiz eta elkarri eragin diezaioketen edo historikoki ahaide izan (teologia judaikoa, teologia kristaua -teologia katolikoa, teologia ortodoxoa, teologia protestantea, teologia luteranoa, teologia kalbinista, teologia islamikoa – teologia sunnita, teologia txiudista). Esparru teologiko jakin baten barruan espezialistak eratzen dira (apaizak, artzainak, teorialari laikoak, erlijio jakin bateko irakasleak, predikariak, etab.). Erlijioaren zientzientzat, horiek, aldi berean, aztergai dira, sinesmen berezi baten eragile edo hedatzaile diren aldetik.
Ezberdintasuna ez datza soilik aztergai handian, horri buruzko gainjartzeak baitaude, baizik eta hasierako jarrera desberdinari dagokionez ere: erlijioaren zientzialariarentzat erlijio bakoitza erlijio bat besterik ez da beste askoren artean. Baina, erlijio horretako teologo batentzat, erlijio-arazo problematiko baten azterketa norberaren ikuspegitik egin behar da, besteren ikuspegiaren aurrean ("gu", "Besteen" aurrean —identitatea eta alteritatea—), uko egin ezinezko premisa batetik abiatuta: bere erlijio propioaren oinarriak eta ondorioak egiazkoak direla, eta, kasu batzuetan, dogma gisa finkatzen direnean ere, eztabaida, eztabaida edo berrazterketa posible guztietatik kanpo daudela, eta soilik apologegarria dela. Teologo batek fede-krisi bat izatea, erlijioz aldatzera edo berri bat sortzera ere eramango duena, ez dago prozesu arrazional baten mende, bizipen-prozesu baten mende baizik; gertakari espiritual bat da, ez zientifikoa; eta zisma bat da, ez paradigma-aldaketa bat. Teologiaren berezko lekua Eliza da, fede-komunitate gisa (kristautasuna, umma), eta hortik ondorioztatzen da Elizak modu baimenduan ezarri ahal izan behar dituela gogoeta teologikorako irizpideak, zurrunak zein irekiak izan (Elizaren irakasletza, apaizgo unibertsala eta Bibliaren interpretazio askea, etab.). Jarrera horiek, nahitaez, inplikazio metodologiko desberdinak dakartzate, baina horietako edozein, ekumenismoarena barne, erlijioaren zientziarenarekin ere erabat dibergentea da, erlijio guztiak berdintasunean kontsideratzeaz gain, horiekin lotzen ez dena. Ikerketa teologikoek metodo zientifikoak baztertzen ez badituzte ere, haien erabilera fede-lanbide jakin baten doktrina-gorputzarekin banaezin lotzeak, teologiaren zientzia-ezaugarria, berarentzat, tresna-ezaugarri hutsa izatea eragiten du, ez funtsezkoa (philosophia ancilla theologiae - "Filosofia teologiaren esklaboa da" -).

## Aurrekari historikoak

Erlijioa aztergaitzat hartzea eta hainbat erlijioren ikuspegi konparatiboa gutxienez Grezia arkaikotik dator (Xenofanes, Miletoko Hekateoa —K. a. VI. mendea—) eta klasikoa (Herodoto –K. a. V. mendea—).
Erromatarren artean, Zizeronek fenomeno erlijiosoa aztertu zuen De natura deorum ("Jainkoen izaerari buruz", K. a.) ikuspegi filosofikotik, ez zientifikotik (epikureismoaren kritika).
Erdi Aroan, ikertzaile islamiarrek zoroastriar, judu eta kristauen sinesmen eta praktika erlijiosoak aztertu zituzten. Ezagutzen den erlijioen lehen historia Muhammad al-Shahrastaniren (1127) Kitab al-Milal wa al-Nihal ("Kredoen eta sekten liburua") monumentala da. Pedro Venerablea (Clunyko abadea XII. mendearen lehen erdian) latinezko kristautasunean islamaren ikerketaz interesatu zen eta Koranaren latinezko itzulpena enkargatu zuen.

## Erlijioa XIX. eta XX. mendeen arteko gizarte-zientzietan

Erlijioen azterketa, diziplina akademiko autonomoa den heinean, nahiko berria da, eta bere hedapen handiena 1960ko hamarkadara arte ez zen gertatu Estatu Batuetan, Mircea Eliade Chicagoko Unibertsitatean (1957-1986) nabarmenduta, zenbakiaren kontzeptua definitu baitzuen. Kristauak ez ziren erlijioek Mendebaldean sortzen zuten interes gero eta handiagoak lagundu zion mugimenduari. Interes hori XIX. mendeko erromantizismoaren berezko exotismo eta orientalismotik zetorren, eta XX. mendearen lehen herenetik areagotu egin zen iraultza erlatibistak, Lehen Mundu Gerrak, mugimendu sozio-politiko berriek (totalitarismo sobietar eta faxistak), 1929ko krisiak eta aurrerapenaren konfiantza-galerak eragindako balio-krisiarekin. Historikoki, aurretik, filologoen, gizarte-zientzia desberdinetako ikertzaileen eta erlijioari berariaz eskainitakoen lan jakintsuen arteko bateratasuna egon zen, XIX. mendean zehar gertatu zena.
Erlijioa angelu zientifiko baten pean ikasten hasi ziren unibertsitateko lehen katedrak XIX. mendearen azken laurdenetik aurrera ezarri ziren. Max Müller Oxfordeko Unibertsitatean erlijioak konparatzeko lehen irakaslea izan zen, berarentzat bereziki sortutako katedra batean, lehenengo Comparative Philology izenarekin ("Filologia konparatua") eta gero Comparative Theology izenarekin ("Teologia konparatua", 1868-1875). Bere lanik garrantzitsuena iturrien edizio kritikoko proiektu zabal bat izan zen, hil ondoren jarraitu zena: The sacred books of the East ("Ekialdeko liburu sakratuak", 1879-1910) .
1877ko urriaren 1ean, Holandako gobernuak Estatuaren Teologiako katedraren ordez Erlijioen Zientziakoa jarri zuenean, Cornelis Petrus Tielek hartu zuen postu hori. Tielek erlijioen historia (eboluzioa bilatuko lukeena) hierologia gisa definitzen duen eremutik ("sakratuaren zientzia", erlijioaren esentzia bilatuko lukeena) mugatzea proposatu zuen.
Alemanian diziplina instituzionalki autonomoa eratu zen 1912tik aurrera Leipzigeko Unibertsitatean Religionswissenschaftliches Institut ("erlijioen Institutu Zientifikoa") sortu zenean, Nathan Söderblom suediarrak zuzenduta 1914ra arte; gerora, Bakearen Nobel Saria eman zioten.
Religious Studies delakoak ("erlijio-ikasketak") diziplina akademiko gisa ezarri aurretik, sortzen ari ziren gizarte-zientzietako funtsezko figura intelektual askok erlijioak era askotako ikuspegietatik aztertu zituzten. Marxek erlijioa bere historiaren interpretazioaren ikuspuntutik aztertu zuen. Freudek gauza bera egin zuen psikoanalisitik. Frazer sinesmen erlijiosoen elementu antropologiko komunak eta magikoaren kontzeptua definitzen saiatu zen The Golden Bough: a Study in Magic and Religion ("urrezko adarra: magiari eta erlijioari buruzko ikerketa bat", 1890-1915) lanean. William Jamesek 1902ko Gifford hitzaldia argitaratu zuen The Varieties of Religious Experience ("erlijio-esperientziaren aldakiak") izenburupean, non erlijioa ikuspegi psiko-filosofiko batetik aztertu zuen; eta The will to believe ("sinesteko nahia") bere saiakeran fedearen arrazionaltasuna defendatu zuen. Max Weberrek, soziologia zientzia gisa sortu zuenetako batek, erlijioa ikuspegi sozioekonomiko batetik aztertu zuen Die protestantische Ethik und der 'Geist' des Kapitalismus ("etika protestantea eta kapitalismoaren espiritua", 1904) lanean. Émile Durkheimek, diziplinaren beste sortzaileetako batek, suizidioari buruzko jarrera eta doktrina protestante eta katolikoak aztertu zituen Le Suicide-n ("suizidioa", 1897); eta 1912an Les Formes élémentaires de la vie religieuse ("bizitza erlijiosoaren oinarrizko formak") obra gailena argitaratu zuen.

## Erlijioaren "zientzia" eta zientziak

Diziplinaren izendapenean singularra eta plurala erabiltzeak ezberdintasun esanguratsurik eragiten ez duen arren, batzuetan nahitako nolabaiteko diskriminazioa izaten da diziplina globala eta haren azpikategoriak bereizi nahi direnean. Horrela, konbergentzia-puntutzat hartzen den erlijioaren zientziak fenomeno erlijiosoa osotasun gisa aztertzea (ikuspegi holistikoa) eta ondorio orokorrak egitea bilatzen du, eta erlijioaren zientzietako bakoitzak, berriz, ikuspegi berezi eta bereizia ematen du, azpidiziplinatzat hartuta.

### Erlijioaren historia

Erlijioen historiak pertsonaien eta erlijio-ekitaldien historikotasunari buruzko ikerketak biltzen ditu, eta, alde horretatik, arkeologia-aurkikuntzek elikatzen dute. Erlijioen bilakaerari eta doktrinen eta doktrina-arazoen historiari lotutako alderdi kuantitatiboez ere arduratzen da. Baina berari ez dagozkio berez kontuan hartzen diren gai teologikoak, bere esanahi eta eragin historikotik haratago.

### Erlijioaren soziologia

Erlijioaren soziologia fenomeno erlijiosoaren alderdi sozial praktikoei eta teorikoei dagokie. Gizarte-egitura, praktikatzaileen eta erlijio-komunitatearen arteko harremanak eta erlijio-esanahiaren eraikuntza. Aitzindarien artean Marx, Durkheim eta Weber daude.

### Erlijioaren antropologia

Erlijioaren antropologia erlijioak asetzen dituen gizakiaren oinarrizko premiak aztertzeari dagokio. Erlijioaren antropologia kulturalaz ere hitz egin ohi da, erritualen, sinesmenen, arte erlijiosoaren eta praktika erlijiosoen azterketa bilduko lukeena.

### Erlijioaren psikologia

William James izan zen psikologiaren eta erlijioaren arteko elkarrekintzak ezarri zituen lehenetarikoa. Sigmund Freud, Alfred Adler, Carl Jung eta Erich Fromm daude diziplina honetako pentsalari garrantzitsuenen artean. Erlijioaren psikologiak aztertutako gai batzuk honako hauek dira: erlijio-jarreraren eta -sentimenduaren jatorria, erlijio-bihurketaren izaera, erlijioari lotutako alderdietan erabakiak hartzea, erlijio-tesiak ebaluatzeko faktore psikologikoak eta erlijioari lotutako patologiak.

### Erlijioaren zientzia kognitiboa
## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Adcock, C. S.. (2014). The Limits of Tolerance: Indian Secularism and the Politics of Religious Freedom. OUP USA ISBN 978-0-19-999544-8. (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).
* ↑ (Ingelesez) Religious studies. 2023-02-06 (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).
* ↑ (Ingelesez) King, Ursula. (2005-08-04). «Geoffrey Parrinder» The Guardian ISSN 0261-3077. (Noiz kontsultatua: 2023-02-17).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34187
* Multimedia: Religious studies / Q34187