OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Julia Peterkin

Julia Peterkin (Laurens konderria, Hego Carolina, 1880ko urriaren 31 – Fort Motte, Hego Carolina, 1961eko abuztuaren 10a) estatubatuar idazlea izan zen. Urte batzuk eman zituen irakasle bezala Hego Carolinako Fort Motten, William George Peterkin ezkondu zen arte. Zure senarra plantazio baten jabea zen. Plantazioaren eguneroko bizitzan inspiratutako istorioak idazten hasi zen. Bere eleberri batzuetan gullah etniako pertsonaiak, ohiturak eta hizkera agertzen dira. 1929an Pulitzer saria irabazi zuen Scarlet Sister Mary eleberriarekin. Eleberria polemikoa izan zen Hegoaldeko estatu batzuetan eta liburu-denda publiko batek lizuna zela esan zuen.

## Lanak

* Green Thursday: Stories, New York: Alfred Knopf, 1924.
* Black April, Indianapolis: Bobbs Merrill, 1927.
* Scarlet Sister Mary, Indianapolis: Bobbs-Merrill, 1928, Pulitzer Saria.
* Bright Skin, Indianapolis: Bobbs Merrill, 1932.
* Roll, Jordan, Roll, New York, R.O. Ballou, 1933, Doris Ulmannen Gullahtarren argazkiekin.
* A Plantation Christmas, Boston and New York, Houghton Mifflin, 1934

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1246353
* Multimedia: Julia Peterkin / Q1246353
# Jakob eta Esau

Jakob eta Esau arte kristauan oso adierazgarria den atal bibliko multzo baten izen historiografikoa da.
Esau eta Jakob anaia bikiak ziren, Isaaken semeak. Lehen Esau jaio bazen ere, maiorazkoa galdu zuen anaiari saldu baitzion dilista-plater baten truke. Akordio hori beteko zela bermatzeko, Jakobek, Rebekaren laguntzarekin (bien ama), aitaren bedeinkapena lortu zuen engainu baten bidez (itsu zegoen, eta ukitu baino ezin izan zuen egin). Gertatutakoaz konturatzean, ez zuen zuzendu, baizik eta Esauri izaera apalagoko bedeinkapena ematea erabaki zuen. Ondoren, bi anaien arteko liskarrera iritsi zen, eta azkenean ados jarri zen.

## Erreferentziak

* ↑ Hasierako 25-33 atalak. Has 25:28, Has 25:22–23:25:22–23, Has 25:26:25:26, Has 27:1–40:27:1–40,Has 27:37:27:37, Has 27:41:27:41, Has 28:5:28:5
* ↑ Has 27:34–40
* ↑ Has 32–33

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6119506
* Multimedia: Jacob and Esau / Q6119506
# Jakoba Errekondo

Jakoba Errekondo (Usurbil, 1961- ) agronomo eta paisajista da. Ezaguna da hainbat hedabidetan landare gaien inguruan parte hartzeagatik. Hala nola Argia aldizkarian 1995 urteaz geroztik ari da astero landareen kulturari buruz idazten. Era berean www.bizibaratzea.eus webguneko arduraduna da. Baita ere, Euskadi irratian 1985 urteaz geroztik astero landareei buruzko zuzeneko kontsultategi publiko irekia dauka, azken urte hauetan larunbat goizeroko Landaberri saioan. Elhuyar zientzia aldizkarian ere kolaboratzaile gisa aritu da.
Urte luzez Landa Garapeneko herri txikien biziberritze proiektuetan jardun du teknikari gisa, eta baita proiektuak sortzen, diseinatzen eta zuzentzen ere.

## Argitalpenak

* Etxe barrurako landareak (Elhuyar, 1995)
* Euskal Herriko Sagardoa (Elhuyar – Usurbilgo Sagardo Egunaren Lagunak, 1997)
* Bizi Baratzea - Garaian Garaikoa Garaiz, Eman Eta Hartu (Argia, 2015)
* Bizi Baratzea - Altza Porru (Argia, 2016)
* Landareak Lantzen 2018 (Argia, 2017)
* Eskola Baratzea (Euskal Fondoa, 2017)
* Landareak Lantzen 2019 (Argia, 2018)

## Erreferentziak

* ↑ «Jakoba Errekondo 'Bizi baratzea' liburu arrakastatsuari buruz aritu da» EITB (Noiz kontsultatua: 2016/03/17).
* ↑ «“Egungo gauzarik iraultzaileena baratzea da"» ARGIA (Noiz kontsultatua: 2015/06/03).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12260162
* Multimedia: Jakoba Errekondo / Q12260162
# Jakoben ametsa

Jakoben ametsa Jusepe de Ribera espainiar margolari barrokoaren koadroa da. 179 zentimetroko garaiera eta 133 zentimetroko zabalera du. Gaur egun, Madrilgo Prado museoan gordetzen da.
XVII. mendean, ohikoak dira pasarte honen irudikapenak eskailera tartean dagoela, baina badirudi Ribera artzainaren gizatasuna nabarmendu nahi izan zuela. Bertsio hau oso naturalistatzat jotzen da protagonista irudikatzeko garaian, baina fantasia ere igartzen zaio gora eta behera dabiltzan aingeruen ikuspegi lausoan. Apika, xehetasun horregatik eta urre kolorearen gamagatik, antzina koadroa Murillorena zela uste izan zuten.
Eszena honek Itun Zaharreko pasarte bat irudikatzen du, Genesiaren liburuko 28. atalean agertzen dena.

## Kanpo estekak

Jakoben ametsa
* Datuak: Q2052008
* Multimedia: Jacob's Dream, by José de Ribera / Q2052008
# Jakobiten matxinada

Jakobiten matxinada 1688 eta 1746 artean Britainiar uharteetan izandako matxinada eta gerrak izan ziren. Jakobiten helburua Jakue II.a Ingalaterrakoari eta bere ondorengoei Erresuma Batuko tronua itzultzea zen, Stewart leinuari 1688an Iraultza Loriatsuaren ondoren Legebiltzarrak tronua kendu baitzion.
Matxinaden izena Jakue izenaren latinezko aldaeraren Jacobus hitzetik datorkio. Frantziako armadak gudan 1692 eta 1708 artean hartu zuen parte. Horrexegatik 40.000 iheslari jakobitek alde egin zuten Frantzia aldera 1688 eta 1692 artean, non Wild Geese edo Oies Sauvages (antzar basatiak) izan zuten ezizena. Louis XIV.a Frantziakoak Jakue II.a Ingalaterrakoa Saint-Germain en Layeko gazteluan kokatu zuen, gorte eta guzti. Hiriak 1700 jakobita inguru zituen 1700. urtean.
Lehendabiziko matxinadak atzerriratze masiboa eragin zuen Eskoziako herrietan: Highland Clearances izeneko mugimendu honek Behe Lurretara eta Ipar Amerikara bidali zituen Lur Garaietako biztanle ugari. Era berean juridikoki ez ezik sozialki ere antzinetik zetorkion klanen egitura desegin zen eta Eskozia eta Ingalaterrako nobleteria lur-jabe handi bihurtu zen.
1692ko Glencoeko sarraskiak ez zuen matxinada giroa bukatu, aldiz, 1714an Hannover leinuak britainiar tronua lortu zuenean jakobiten ezinegona areagotu egin zen. Hala, 1715ean matxinatu egin ziren eta lau urte beranduago beste saiakera bat egin zuten. Azken matxinada 1745ean Charles Edward Stuartek (Bonnie Prince Charlie) zuzendu zuen, Eskoziako gaeleraz Bliadhna Theàrlaich ('Karlosen urtea) eta ingelesez The Forty-Five ("Berrogeita bosta") izenez ezaguna. Kanpaina 1746an Cullodengo gudua eta gero bukatu zen behin betiko eta horrekin batera Stewart leinuak tronua berreskuratzeko zituen asmoak.

## Bibliografia

* Brian Lavery (2001). "Maritime Scotland". B T Batsford Ltd.. ISBN 0-7134-8520-5.
* Fitzroy MacLean (1991). "Scotland, A Concise History". Thames and Hudson. ISBN 0-500-27706-0.
* Fitzroy Maclean (1989). "Bonnie Prince Charlie". Canongate Books Ltd.. ISBN 0-86241-568-3.
* Murray G. H. Pittock (1995). "The Myth of the Jacobite Clans". Edinburgh University Press.
* John Prebble (1973). "The Lion in the North". Penguin Books.
* W. A. Speck (1981). "The Butcher: The Duke of Cumberland and the Suppression of the 45". Blackwell.
* Daniel Szechi (1994). "The Jacobites" Manchester University Press. ISBN 0-7190-3774-3.
* Smith, Hannah (2006). "Georgian Monarchy: Politics and Culture, 1714–1760", Cambridge Studies in Early Modern British History, Cambridge University Press
* Linda Colley (1994). "Britons: Forging the Nation 1707–1837", Yale University Press,

## Ikus gainera

* Jakobita

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) www.jacobitecampaign.com
* (Ingelesez) Jakobitak
* (Ingelesez) The Jacobite Heritage
* (Ingelesez) BBC Radio: "The Jacobite Rebellion — could it have succeeded?"
* Datuak: Q7470324
# Jakobe Badengoa

Jakobe Badengoa (1558ko urtarrilaren 16 – 1597ko irailaren 3a) Filiberto Baden-Badengoaren eta Matilde Bavariakoaren alaba izan zen. Umezurtz oso goiz geratu zen eta bere amaren aldeko osaba Alberto V.a Bavariakoak hezi zuen. Bere lehengusu Ernesto Bavariakoaren, Rodolfo II.a Germaniako Erromatar Inperio Santukoaren, Filipe II.a Espainiakoaren eta Gregorio XIII.a aita-santuaren gomendioz 1585ko ekainaren 16an Joanes Gilen Jülich-Cleves-Bergekoaekin ezkondu zen. Joanes Gilen fisikoki desatsegina zen eta mentalki ezegonkorra, baina Gilen Jülich-Cleves-Bergekoaren semea eta oinordekoa zen, eta hau katolizismoan mantentzea ezinbestekotzat jo zuten.
Gilen 1592an hil zenean, Joanes Gilenek jaso zuen dukerria eta Jakobe saiatu zen agintea eskuratzen, bere senarraren ordez. Senarra itxita mantentzen zuten, zuen izaera zela eta. Ez zen inoiz haurdun geratu, ziurrenik bere senarra ez zelako gai. Dietrich von Hall zu Ophoven gaztearekin harremanak izan zituen eta, horregatik, atxilotu zuten. Jakobe saiatu zen laguntza eskatzen hainbat instantziatan, baina ez zuen lortu. 1597ko irailaren 3an bere gelan hilda aurkitu zuten, ziurrenik itoarazia.
* Datuak: Q87072
* Multimedia: Jacoba of Baden-Baden / Q87072
# Jakoben borroka aingeruarekin (Baudry)

Jakoben borroka aingeruarekin (frantsesez: La Lutte de Jacob avec l'ange), Paul Baudry artista frantsesaren margolan bat da. Mihise gaineko olio-pintura bat da, 260 × 165 zm.-koa. 1853an egin zuen artistak Villa Medicin Erroman egin zuen egonaldian. Gaur egun, donazio bati esker, La Roche-sur-Yon herriaren udal-museoan ikus daiteke.

## Interpretazioa

Akademizismoaren ohiko lekuetan ez erortzeko eta beste artzain lotan edo soldadu zauritu bat ez sortzeko, Baudryk Bibliako gai bat aukeratu zuen, Jakob aingeru batekin borrokatzen duen gertaera, alegia. Hala ere, "Genesi"aren pasartearen interpretazio oso pertsonala egin zuen, hau da, ez du zerikusirik gaiaren aurreko irudikapenekin. Bere irudiei izaera alegoriko bat ematea hautatzen zuen artistak: "Jakob gizakiaren gaztetasuna da, Aingerua, ideala"; haien borroka gizakiaren ilusioen erorketa irudikatzen du, heldutasunera igarotzearen prozesua erakusten digu.

## Erreferentziak

* ↑ https://zone47.com/crotos/?p170=911575&p144=3141419
* ↑ https://www.larochesuryon.fr/outils/recherche/?L=0&id=69&q=La+Lutte+de+Jacob+avec+l%27ange
* ↑ https://etoile.pro/textes-ecoles-bibliques/lutte-de-jacob-avec-l-ange
* ↑ https://wikimonde.com/article/La_Lutte_de_Jacob_avec_l%27ange_%28Paul_Baudry%29

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16038585
# Jakob Wolfensberger

Jakob Wolfensberger (1933ko apirilaren 21a - 2021eko azaroaren 2a) arkularia zen. Suitza ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Jakob Wolfensberger
* ↑ Jakob WOLFENSBERGER

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1679417
# Jakobino

Jakobinoak Frantziako Iraultzan zehar Paris hiriburuan egoitza izan zuen talde politiko erradikal bat osatzen zuten pertsonak ziren. Errepublikazaleak eta herri subiranotasunaren defendatzaileak ziren, eurentzat herrialdea banaezina zen, ondorioz estatu zentralistaren defendatzaile sutsu bilakatu ziren.
Frantziako Iraultzako lehen urteetako bi talde politiko nagusietako bat osatu zuten jakobinoek. Oposizioan zeuden diputatu guztiak bildu ziren hasieran jakobinoen taldera, baina 1791etik aurrera gero eta jarrera gogorragoak hartu zituzten iraultza nagusi zedin, eta Frantziako politika menderatu zuten 1793ko uztailetik 1794ko uztaila bitartean. Aginpidean egon ziren denbora horretan Izualdi Handia zabaldu zuten herrian, gillotinan hil baitzituzten oposizioko kide asko. Jakobinoen bi buru, Saint-Just eta Robespierre, gillotinan hil zituztenean desagertu zen taldea, 1794an.
Gaur egun, Frantzian, jakobinismoa Estatu eta Errepublikaren zentralizazioaren ideiaren parekide da.

## Jatorria

Hasieran, Club breton deitzen ziren, eta bertako kideek Rue Saint-Honoréko donejakuetarren komentuari zor diote izena (collège des Jacobins), bertan finkatu baitziren 1789an.

## Ikus gainera

* Girondinoak
* Chauvinismo
* Frantses nazionalismo

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Bibliografia

* Azurmendi, Joxe: Historia, arraza, nazioa. Renan eta nazionalismoaren inguruko topiko batzuk, Donostia: Elkar, 2014. ISBN 978-84-9027-297-8

## Kanpo estekak

* Jakobinismoa. Egungo Euskararen Hiztegia
* Jakobinismo. Puntubi.com
* Datuak: Q179885
* Multimedia: Jacobin Club / Q179885
# Jakob Wassermann

Jakob Wassermann (hebreeraz: יעקב וסרמן‎; Fürth, Bavaria, 1873ko martxoaren 10a - Altaussee, Estiria, 1934ko urtarrilaren 1a) alemaniar idazlea izan zen. Dostoievskiren eta Freuden eragin handia izan zuen. Juduen gorabeherei buruzko eleberriak idatzi zituen, bera ere judua baitzen. 1933an Prusiako Letren Akademiatik kanpora bota zuten, judua zelako.
Obra nagusiak: Die Juden von Zirndorf (1897, Zindorfeko juduak), Moloch (1903), Gaspar Hauser (1905), Das Gänse-männchen (1915, Ahateen gizontxoa), Christian Wahnschaffe (1919), Faber oder Die verlorenen Jahre (1924, Faber edo urte galduak), Der Fall Maurizius (1928, Maurizio auzia) eta Etzel Andergast (1931). Hil ondoren argitaratu zituzten Josef Kerkhovens dritte Existenz (1934, Josef Kerkhovensen hirugarren bizitza) eta Ulrica (1941).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q60369
* Multimedia: Jakob Wassermann / Q60369
# Adingabeen Epaitegia

Zigor-zuzenbiden, adingabeen epaitegi edo auzitegia izaera bereziko organo judizial bat da, adingabeen erantzukizuna epaitzeko gaitasuna duena.
Figura ezarrita dagoen antolamendu juridikoetan, adingabeen auzitegiak adingabeentzat ezartzen diren arau penal espezifikoak aplikatu behar ditu, jarduteko gaitasun txikiagoa dutelako eta gizarteratzeko aukera handiagoa dutelako.

## Aurrekari historikoak Espainian

Espainian Adingabeen Epaitegien pareko ezagutzen den lehen erakundea Fuge et Pare d’Orfens (Umezurtzen Sendatzailea eta Aita) da. Pedro IV. erregeak sortu zuen, 1337an, Valentzian. Kaleetatik zebiltzan adingabe eskale, umezurtz edo babesgabeak biltzen zituen erakunde horrek, eta lanbide bat ikasteko beharrezko prestakuntza jasotzeko hartzen zituen. Delituengatik akusatutako adingabeak ere epaitzen zituen.
Era horretako erakundeei gizarte-diziplinaren zentzua eman nahi zitzaien. Lehen urteetan ez zuen autonomia juridikorik, justizia zibilaren mende. Geroago, 1407an, Martin I.a erregeak ahalmen osoa eman zion adingabeen delitu-arloan, eta Umezurtzen Epaitegi edo Auzitegia ezarri zen.
Pare d’Orfens erakundea Aragoin, Valentzian eta Nafarroan ibili zen 1794 arte, urte horretan Karlos IV.ak kanporatu baitzuen.

## Adingabeen Epaitegiak Espainian

1904ko Haurtzaroaren Babeserako Legeak, edo Tolosa Latour legeak, haurrak espetxeetatik urruntzeko beharra adierazi zuen. Lege proiektu desberdinen ondoren, azkenik, 1918ko abuztuaren 2an, Epaitegi Tutelarren legea onartu zen, Avelino Montero Ríosi esker. Urte horretako azaroaren 25ean auzitegi horien funtzionamendua antolatzeko legea argitaratu zen, haur gaizkile edota abandonatuentzako egoitzak zeuden erkidegoetan auzitegi bat izatera behartuz. Legearen arabera, Adingabeen Babeserako Probintzia Batzordeek adingabeen epailea lagunduko zutela adierazi zuen ere. Gabriel María Ybarra eta Avelino Montero Ríosek epaitegiak zein egoitzak antolatzeko jarduera burutu zuten.
Antolatutako lehenenego auzitegia Bilbokoa izan zen,1920an, eta epaitegi horren menpe egon zen lehenengo egoitza Amurrioko El Salvador Erreforma-etxea izan zen. Ondoren etorri ziren Donostiko (1922), Gasteizko (1923) eta Iruñeako (1924) epaitegiak, besteak beste.
Egun, Espainian, 12ko 5/2000 Lege Organikoa da, adingabeen erantzukizun penala arautzen duena, 14 urtetik gora eta 18 urtetik beherako nerabeei zuzenduta dago.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Tribunal de menores. 2020-12-12 (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).
* 1 2 3 4 5 (Gaztelaniaz) Santolaria, Félix. (1997). Marginación y educación. Historia de la educación social en la España moderna y contemporánea.. Ariel, 229-330 or..
* ↑ «BOE.es - BOE-A-2000-641 Ley Orgánica 5/2000, de 12 de enero, reguladora de la responsabilidad penal de los menores.» www.boe.es (Noiz kontsultatua: 2022-08-10).

## Ikus, gainera

* Adingabeen Epaiketarako Gutxieneko Arauak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q468501
* Multimedia: Juvenile courts / Q468501
# Adirondack mendiak

Adirondack mendiak (ingelesez: Adirondack Mountains) Estatu Batuetako ipar-ekialdeko mendigunea da, New York estatuaren ipar-ekialdea hartzen duena. Kupula formako mendigunea da, 260 kilometroko diametroa eta 1.600 metroko garaiera duena, eta San Laurendiren haranetik eta Champlain aintziratik Mohawken haranera hedatzen dena. Mount Marcy (1.629 metro) da gailurrik garaiena. Askotan Appalacheen barnean sartzen badira ere, Ezkutu Kanadarraren zati dira geologiaren aldetik.

## Erreferentziak

* ↑ Adirondack Mountains, britannica.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q357546
* Multimedia: Adirondack Mountains / Q357546
# Adipozito

Adipozitoa edo gantz zelula lipidoen metaketan espezializatutako zelula da. Lipido edo gantzak oso erreserba molekula egokiak dira, pisu gutxi eta bolumen txikiarekin energia kimiko asko gordetzen dutelako.
Adipozitoak ehun konektibo arruntean aurki daitezke, beste zelulen artean talde txikiak eratuz. Dena den, organismoaren zenbait tokitan oso ugariak dira eta kasu horietan gantz ehuna aipatzen da. Azken ehun hau organismoaren erreserba energetiko handiena da.

## Adipozito motak

Bi gantz ehun mota daudenez, bi adipozito mota bereizten dira:
* Adipozito txuriak. Gantz ehun txurian daude. Lipido kantitate handiak dituzte eta nukleo lauak. Koipea egoera erdilikidoan dago eta bere osagaiak batez ere triglizeridoak eta kolesterol esterrak dira.
* Adipozito arreak. Gantz ehun arrean daude. Forma poligonala dute eta adipozito txuriek ez bezala zitoplasma asko dute, lipidoak bertan dispertsatzen direlarik. Nukleo borobila dute eta beren kolore arrea mitokondrio asko izatearen ondorioa da. Gorputzeko tenperatura mantentzeko baliogarriak dira.

## Ikus, gainera

* Gantz ehuna
* Loditasuna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q357519
* Multimedia: Adipocytes / Q357519
# Adiskide bat nuen (eleberria)

Adiskide bat nuen liburua 2013.urtean kaleratu zen. Donostian eta Triesten kokatzen da narrazioa. Itxura errealista baten azpian hiru hari argumental desberdinak txirikordatzen dira.

## Kanpo estekak

* : Liburuari buruzko elkarrizketa "Sautrela" saioan: http://www.eitb.eus/eu/bideoak/osoa/1719054/bideoa-joxean-agirreri-elkarrizketa-adiskide-nuen-nobelaz/
* : Alex Gurrutxagaren liburuari buruzko iritzi kritikoa Berrian: http://kritikak.armiarma.eus/?p=5949
* Datuak: Q16515944
# Adinkeria

Adinkeria taldeen edo norbanakoen aurka haien adinean oinarrituta gauzatzen den diskriminazioa da. Robert Neil Butler gerontologoak sortu zuen kontzeptua 1969. urtean, zaharren aurka gertatzen ohi ziren diskriminazio ekintzak deskribatzeko. Hiru elementuren konbinazio gisa aurkeztu zuen Butlerrek adinkeria: zaharren eta zahartzaroaren aurkako jarrerak; adineko jendearen aurkarko praktikak; eta jende zaharraren inguruko estereotipoak sortu eta elikatzen dituzten erakunde praktika eta politikak.
Terminoa gazteen eta haurren aurkako diskriminazioa izendatzeko ere erabiltzen da, batez ere haien ideiak baztertzen direnean gazteegiak direla pentsatzen delako, edo gazteak direnez modu jakin batean jokatu behar dutela uste denean, baina gehien bat adineko jendeari lotuta erabili izan da oro har.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q438946
* Multimedia: Ageism / Q438946
# Adino

Adino Guriezoko herria da, Kantabrian. Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, 2008an 174 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18285586
* Multimedia: Adino / Q18285586
# Adio Kattalina

"Adio Kattalina" Oskorri musika talde euskaldunak 1982an argitaratutako diskoa da, Elkarren eskutik.

## Abestiak

* Gu gaituzu Oskorri
* Guridi
* Adio Kattalina
* Haurrak
* Euskal Herrian euskaraz
* Gipuzkoako buelta
* Nafarroa
* Kalera anoa ihesi
* Oma

## Kanpo estekak

* Diskari buruzko informazioa Elkarlanean argitaletxearen webgunean.
* Datuak: Q12252790
# Adiponitrilo

Adiponitriloa konposatu organikoa da (CH$_2$)$_4$(CN)$_2$ formula duena eta dinitriloen familiakoa. Likido kolorge eta piskatsua da. Nylon 66-aren sintesian prekurtsore inportantea da.
Konposatu toxikoa da arnastuta zein irentsita eta arazok sortzen ditu arnas- eta digestio-aparatuetan. Errentzean, azido zianhidrikoa sor dezake, espazio itxietan bereziki.

## Sintesia

Adiponitriloa egun butadienoaren hidrozianizioz lortzen da nikela katalizatzaie gisa baliaturik.
${\ce {CH2=CHCH=CH2 + 2HCN -> NC(CH2)4CN}}$

## Erabilera

Produzitzen den ia adiponitrilo guztia hidrogenatu egiten da 1,6-hexanodiamina lortzeko zeina nylon 66a sintetizatzeko usatzen den.
${\ce {NC(CH2)4CN + 4 H2->2N(CH2)6NH2}}$

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) PubChem. «Adiponitrile» pubchem.ncbi.nlm.nih.gov (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).
* ↑ (Ingelesez) Smiley, Robert A.. (2000-06-15). Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA ed. «Hexamethylenediamine» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA) doi:10.1002/14356007.a12_629. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2023-11-24).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q84062
* Multimedia: Adiponitrile / Q84062
# Kabildoaren Etxea

Kabildoaren Etxea (galizieraz: Casa do Cabido), Santiago de Compostelan dagoen eraikin bat da, antzina Katedraleko Kabildoaren egoitza zena. XIX. mendearen erdialdetik, jabetza pribatukoa da. Clemente Fernández Sarela galiziar arkitekto barrokoak proiektatu zuen 1758an.
Zilargileen Erdi Aroko gremioek, Plaza de las Platerías delakoari eta hegoaldeko fatxadari izena eman zioten. Zilargileen iturriaren parean eraiki zen Kabildoaren Etxea, barroko estilokoa, hiru metro inguruko sakonerarekin, funtzio eszenografikoa baino ez duena, plaza ederraren aldeetako bat ixtea, galiziar barrokoko plaka estilo tipikoarekin. Kabildoaren etxeak, katedralaren parean, ordena konpostelar zorrotzeko fatxada bat du, XVIII. mendekoa.
Ramón María Valle-Inclán inspiratu zuen Mi hermana Antonia ipuinean, Zaldien Iturriak, Federico García Lorcari Danza da Lúa en Santiago olerkia inspiratu zion bezala. 2002an, bertan El lápiz del carpintero filmatu zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2511415
* Multimedia: Casa del Cabildo, Santiago de Compostela / Q2511415
# Kabiar

Kabiarra (persieraz: خاویار‎, khāviār) gaizkataren arraba gazituekin egindako kontserba da. Hoberenak Itsaso Beltzekoak eta Kaspiarrekoak dira (Beluga, Ossetra eta Sevruga). Mota horiek, kalitatearen arabera (dasta, neurria, trinkotasuna eta kolorea), kilogramoko 7.000 € eta 12.000 € arteko prezio izatera irits daitezke (2011n) eta gourmet eta goi sukaldaritzari lotutako kutixiak dira.

## Kabiar motak

* Beluga kabiarra: Kaspiar itsasoan bizi den Huso huso espeziearena da. Urriena eta ospetsuena da. Arraba grisak eta handiak dira, ilarraren neurrikoak.
* Ossetra kabiarra: Acipenser gueldenstaedtii eta Acipenser persicus espeziena. Arrabak belugarenak baino txikiagoak eta argiagoak dira.
* Sevruga kabiarra: Acipenser stellatusen arrabak.
* Almas kabiarra (errusieraz, алмаз izenak «diamantea» esan nahi du): argia da, Huso huso albinoen arrabekin egindakoa. Munduko garestiena da: 18.000- 29.000 €/kg (2009an).
* Haztegietako kabiarra: Acipenser baerii (Ossetraren antzeko zaporea), Acipenser transmontanus (Sevrugaren antzeko zaporea), Acipenser gueldenstaedtii (Bulgaria, Txina eta Israelen hazten da) eta Acipenser nacarii (Granadan hazten da) espezieak erabiltzen dira.
Beste arrain batzuen arrabak, izokin, zikloptero edo korrokoienak esate baterako, kabiarraren ordezkoak egiteko erabiltzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ Petrosian.fr: Caviar
* ↑ «Caviar Almas, el caviar más caro del mundo», Sibaritissimo.com
* ↑ Turgranada.es: Riofríoko beluga Kabiarra

## Ikus, gainera

* Kalixeko kabiarra

## Kanpo estekak

* Joana MENDIBURU: «Hurbileko kabiarra, ezezaguna eta urria», 7K, 2002-12-01.
* Datuak: Q186385
* Multimedia: Caviar / Q186385