# Justifikazioaren teoria

Justifikazioa gnoseologiaren eta epistemologiaren zatia da, sinesmen baten aldeko sostengu edo babesaz arduratzen dena; dela informala, ikuspuntu bat bezala, dela formala, proposizio logiko bat edo teoria zientifiko bat bezala.
Platonek "egiazko eta justifikatutako sinesmen" gisa emandako definiziotik aurrera, oro har, uste da justifikazio bat izatea ezinbesteko baldintza dela "sinesmen" horiek jakintza legitimoa izan daitezen, hau da, komunitate edo talde sozial batek baliozkotzat jo ditzan.
Justifikazio epistemikoari lotutako beste nozio batzuk azalpen, frogapen edo froga, arrazoi, oinarri, berme edo abal (warrant) eta antzekoak dira.
Gauza asko justifika daitezke: banakako egintzak, emozioak, eskaerak, legeak, etab. Justifikazioaren Teoria ez da haietaz arduratzen, baizik eta edozein adierazpen, proposamen edo enuntziatu probatzeko edo modu ez-hertsagarrian eusteko erabil daitezkeen teknika, modu edo estrategiez ari da.

## Sarrera

Sinesmen bat justifikatua bada, hori bermatzen duen zerbait dagoelako da: gizabanako edo talde batek sinesmen edo teoria bat onartzea egokitzat edo zilegitzat jotzeko justifikatzaileak, "Azalpenak" edo "arrazoiak". Justifikazioaren teoria "azalpen" edo "arrazoi" horiei buruzkoa da.
Eremuaren garrantzia Luis Villororen iradokizuna kontuan hartuta juzga daiteke; izan ere, sinesmen bat "arrazoi enpirikoetan" oinarrituta egon daitekeela onartu arren, datu enpiriko jakin batzuen ustezko pertzepzioa kasu, argumentu edo arrazoinamendu baten emaitza ez dena beti, arrazoi horiei pisu erabakigarria ez ezik esklusiboa ere ematen die epistemia-balioa duten sinesmenak bereizteko (adib., autore horrek, ezagutza bakar gisa kontatzea merezi duen bezala).
Hala ere, "Arrazoiak" terminoa nahasi egin daiteke, normalean bi zentzutan erabiltzen baita:
"Arrazoia" izan daiteke, besterik gabe, zerbait zergatik sinesten edo egiten den azaltzen den edozein argudio. Adibidez, Villorok zentzu oso zabala ematen dio terminoari, "Zergatik?" Galderaren "erantzun artikulatu" guztiak hartzen dituena. Izan ere, norbaitek "arrazoitzat" eman ditzake adierazpen zaileko motibo partekaezinak, afektu eta esperientzia pertsonal askorekin gertatzen den bezala, sentsazio eta pertzepzio batzuk barne, gutxienez. "Arrazoi" horiek oso kontuan har ditzakeela adieraz dezake arrazoi horiek dituen, izan dituen edo izan dituen pertsonak, eta hirugarren batek ez ditu arrazoi horiek partekatu behar, ezta zentzuren batean onartu ere (ikus subjektibotasuna). Gutxienez saiatuki uler eta onar ditzakegun arrazoiak dira, nahiz eta ez ditugun partekatzen eta ez garen gai ziurtasun osoz ezartzeko haiek dituela edo izatez sentitzen dituela esaten duenak "senti ditzala".
Terminoa "arrazoiketa baliozkoa edo zuzena" bezalako zerbait adierazteko ere erabil daiteke. Adibidez, RAEk, besteak beste, honako adiera hauek ematen ditu: "Bidezko denarekiko adostasuna": pertsona baten, egintza baten edo gauza baten errugabetasuna edo ontasuna egiten dela frogatzen du. "": zerbaiten froga sinesgarria. "
Historikoki, eta esparru akademikoan, "Arrazoi" terminoa onargarritasuna erakusten duen argudio gisa ulertu zen: "Justifikazioaren testuinguruan, ordea, ez dira aintzat hartzen hipotesien sorreraren prozesuan inplikatutako prozesu psikologikoak edo sozialak, eta hipotesi horiek zientifikotzat hartzeko bete behar dituzten parametro logikoak eta epistemikoak erakustean zentratzen da8 (eta ikusi beherago). Hala ere, justifikazioaren teoriak, sinesmen bat egiazkotzat jotzeko 'formalki baliozkoak' diren arrazoiak aztertzeaz gain, oinarri gisa balio dion edozein arrazoi edo argudio ere aztertzen du; aldi berean, azalpen eta arrazoi horiek bereiztea ahalbidetuko duten arau orokorrak ezartzea bilatzen du.

## Justifikazioak

Frogagiri guztiak ez dira berez ebidentziatzat jotzen direnak. Era askotako justifikatzaileak daude eskuragarri; hala ere, horiek edozein direla ere, sinesmen batek, justifikatua izateko, gutxienez ahoskera eta beste egitate batzuk behar ditu, bai barnekoak, bai ingurumenekoak (haietara kontzienteki sar gaitezke edo ez).
Noizbehinka behintzat, sinesmen baten justifikazioa beste bat da. Demagun, adibidez, Marten bizitza adimentsua dagoela uste duen norbaiten kasua dela, eta beste sinesmen batean oinarritzen dut: planeta horren gainazalean ezaugarri bereizgarri bat dagoela (Marteren Gunea), izaki adimendunen ekintzaren emaitza baino ezin dena izan. Kasu honetan, justifikatzailea, ezaugarri batzuk, intentziozko ekintzen emaitza bakarrik izan daitezkeela uste izatea da, eta justifikatua, Marte planetan bizitza adimentsua dagoela sinestea da. Baina, hertsiki, sinesmena ez da ebidentzia fisikoan oinarritzen, baizik eta bere jatorriari buruzko interpretazioan, hau da, beste sinesmen batzuetan.
Baina demagun uste justifikatzaile hori justifikatu gabea dela bere txandan. Aurreko adibidera itzuliz, demagun ezaugarri horiek, oro har, edo ezaugarri hori, zehazki, ez direla intentziozko ekintzak bakarrik, edo, behintzat, ez dela justifikatu ezaugarri edo ezaugarri hori intentziozko egintzen emaitza bakarrik izan daitekeela. Kasu horretan, justifikaezina izango litzateke bere ezaugarriek ekintza adimentsua dakartela mantentzea. Ez litzateke inoren eskubidea izango gauza hori mantentzea, salbu eta justifikatzaile gisa alegatzen dena justifikagarria bada eta justifikatuta badago.
Oro har, sinesmen bat justifikatuta badago, orduan sinesmen horrek beste sinesmen batzuk justifika ditzake. Uste bat justifikatuta ez badago, ezin da izan ez beste baten justifikatzaile, ez haren ukapen: p justifikatuta ez badago, ezin du justifikatu Q, ezta Q-ren ukapena ere.

### Justifikazioak egunerokotasunean

Eguneroko bizitzan azalpen mota asko daude ("pertsonalak", orokorrak edo arruntak, etikoak, arrazionalak, zientifikoak, legalak, epistemikoak, etab.), testuinguruaren arabera, sinesmen edo ekintza bat modu onargarrian justifikatzen dutenak. Adibidez, norbaitek kafe bat edaten duelako, mezatara joaten delako, etab., onargarritzat jotzen den azalpen mota eta sagarrak lege unibertsal edo zientifiko baten, gizabanakoren baten heriotza-zigorraren, izu-politika baten eta abarren ondorioz erortzen diren baieztapenak onargarriak izango liratekeenak desberdinak izan daitezke.
Ikuspegi orokor horretatik, oro har, uste da justifikazioak bat etorri behar duela justifikatu nahi denaren edukiarekin eta helburuarekin, eta, ondorioz, honako hauekin erlazionatuta egon daitezke:
Banakako usteak:
Sinesmen "informal 'bat, gizabanako batek iritzi pertsonal gisa adierazia.
Baieztapen horiek, oro har, egia objektibo bat adierazteko asmoa dakarten arren, baliozkotasunik edo errealitate intersubjektiborik eskatzen ez duen egia bat irudikatzen du. Adibidez, sinesmenak edo sentimendu edo bizipen pertsonal batek asko justifika dezake horrelako iritzi pertsonal bat.
Uste "formala", edo "iritzi indibidual arrazoitua".
Baieztapen horiek egitateekin bat etortzeko edo baliozkotasuna izateko asmo esplizitua dakarte. Sinesmen-kategoria hori justifikatzeko saiakerak hauek dira: esperientzia pertsonalak, printzipio edo eskema orokorrekiko ustezko korrespondentziak (etika edo teoriaren bat, etab.); egia sortzeko diseinatutako metodoren bat erabiltzea edo aplikatzea (adibidez, metodo logiko deduktiboa edo metodo zientifikoa); eta abar.
Sinesmen edo ikuspuntu orokorragoak.
(Gutxienez) egia objektibo bat adierazteko asmoa duen talde baten ustea adierazten du. Egia probablea, komenigarria edo egoera jakin baterako egokia adierazten du, gizabanako baten edo batzuen arabera (adibideak erlijioetatik diziplina desberdinetako pentsamendu-eskolak dira). Sineskizun horiek, oro har, enuntziatu multzo bat osatzen dute, honako hauek izan daitezkeenak:
* Kultura: edukiak kultura-talde edo -eremu jakin baten onarpenari erreferentzia egiten dionean, hala nola:
* Iritzi publikoa: justifikazioak gizartean eduki kognitiboaren onarpenari egiten dio erreferentzia, talde sozial edo gizarte jakin baten barruko ezagutzaren eremu jakin baterako egia gertagarri edo egoki gisa, eta, inguruabarren arabera, nolabaiteko arau-izaera hartzen du.
* Morala edo etika: elkarbizitzarako arau sozialek justifikatuta.
* Zientifikoa: justifikazioak komunitate zientifikoak eskatzen dituen baldintza jakin batzuk betetzen dituenean, lantzen den errealitate eremuaren arabera.
* Legezkoak. Batzuek argudiatzen dute arlo honetan dagoela justifikazio motarik zehatzena edo zehatzena; izan ere, lege-prozesu kriminala, gutxienez sistema anglosaxoian, "Arrazoizko zalantza guztietatik harago" kondena-irizpen baten zuzenketa frogatzeko diseinatuta dago, eta teoria zientifiko batek eskatzen duen ziurtasun-maila, berriz, zentzuzko pertsona bati baieztatutakoa zuzena izateko probabilitatea erakustea baino ez da.
* Logikoak edo matematikoak, orokorrean iradokitzen direnak ziurtasun absolutua dute printzipioz (Logika deduktiboa erabiltzen baitute). Ikusi, ordea, Popper eta Perelmanen ekarpenak, beherago).
Aurreko horrek honako hauek iradokitzen ditu:

### Justifikazio mota

Arrazoiketa, zeinetatik gehienetan onartzen baita zorrotzenak logiko-formalak direla.
Esperientzia horiek, hertsiki eta azken analisian, esperientzia edo bizipen pertsonalak dira, baina ezagutza intersubjektiboa eskain eta justifika dezakete, edo, printzipioz eta bizipen zehatz gisa, hirugarrenek eskura ditzakete (adibidez, irudi edo kantu baten aurrean emozio jakin batzuk, edo, oro har, esperientzia orokorrak, baina maila indibidualean sentituak erritual baten aurrean. Ikuspuntu horretatik, esperimentu baten erreplikazioaren funtzioa (adibidez, ikasleentzako klaseak15) esperientzia bat partekatzea dela ere iradoki da: arlo akademiko jakin bat ikasten duten guztiek oinarrizko esperimentu batzuk errepikatzen dituztenez, bakoitzak badaki, esperientzia propioz, zenbait zirkunstantzia direla medio (ikus, adibidez: presio eta tenperatura baldintza normalak), a egiten bada, B.16 jarraitzen duela.
Intuizioa: kasu batzuetan, behintzat, onartua da posible dela behar bezala justifikatzea intuizio pertsonal batean oinarrituta - Eraikitzeko eta formulatzeko bide arrazionala jarraitzen ez duen ezagutza izatearen zentzuan, eta, beraz, ezin da azaldu edo, are gehiago, hitzez adierazi; 17) edo introspekzioan (adibidez, orokorrean kontsideratzen da gizabanakoak gai direla beren desio, asmo, emozio eta abarren berri izateko, eta beren barne-egoerak ez zaizkidala hain egokiak diren eta beren barne-egoerak hain ondo justifikatzen dituztelako. Ariketa egiten dut plazera ematen didalako eta osasunarentzat ona delako. Fedea dudalako joaten naiz mezatara, etab.).

### Justifikazioak ikuspuntu akademikotik

Aurrekoaren orokortzea eta formalizazioa Stephen Edelston Toulel-en obran aurkitzen da. Ondo ezarritako gertaerei dagozkien edo matematika- edo logika-frogapenen mende egon diren sinesmenek ez dute justifikazio gehigarririk behar. Ziurtasunik ez dagoen kasuetan, argudioen bidez justifikatu behar da.
Egilearen ustez, "Uziak planteatzeko, zalantzan jartzeko eta babesteko erabateko jarduera da, arrazoiak emanez, arrazoi horiek kritikatuz, kritika horiek ezeztatuz" .19
Toulminen ereduan oinarrizko sei elementu daude: 1: uzia (argumentu baten abiapuntua dena: "[uste dut] hau horrela dela", baita "argumentuaren bidez frogatu beharreko ondorioa" ere). 2: oinarriak edo arrazoiak – Ebidentziak, gertakariak eta/edo ematen diren datuak kasuari aplikatzen zaizkio. 3: abala edo bermea -datuak kasu espezifikoan aplikatzearen baliozkotasuna babesten duten argudioak-. 4: babesa. -abala edo bermea nahikoa ez bada, sartu beharreko argudioak, bereziki abal hori benetakoa eta baliozkoa zein aplikagarria dela frogatzeko. 5: mugak: abalaren aplikazioa mugatu dezaketen baldintzak. 6: kalifikatzaileak: erakustokiak uzia eta kasua zein indarrekin proposatzen dituen zehazten duten baieztapenak.
Toulminek eskaintzen duen adibidea, britainiar hiritartasuna (asmoa) aldarrikatzen duen gizabanako batena da, Bermudan jaio izanaren (oinarriak) egitatean oinarritua. "Bermudan jaiotzen direnek herritar britainiarrak dituzte" argudioa da asmoaren bermea. Arau horren muga "herritar horiek galdu edo horiei uko egin ezean" izan liteke. "Bermudan jaio zen norbait britainiarra dela dio legeak. Ni Bermudan jaio nintzen, beraz, britainiarra naiz "eta norbaitek esango du:" Ulertzen dudanez, Bermudan jaio zen norbait, eta abar ". Babes posible bat, norbaitek abala onartzen ez badu, "Hori da nire lege-irakasleak esan zuena" edo "dokumentu batean edo bestean irakurri nuen" izan liteke.
Toulminen arabera, lehen hiru elementuak (uzia, oinarriak eta abalak) argumentu ororen sine qua non zati bat dira. Hurrengo hirurak (babesa, mugak, kalifikatzaileak) bertan egon daitezke edo ez.

### Justifikazioaren arazo nagusia

Horrek iradokitzen du edozein argudio onargarria dela justifikazio gisa. Hala ere, maila praktikoenean ere, argudio oro ez da onartzen justifikazio egokitzat. Nahiz eta "formalki baliozkoak diren arrazoiak" aztertzeaz gain, sinesmen bat egiazkotzat jotzeko beste edozein arrazoi edo argudio ere aztertzen den, aldi berean azalpen eta arrazoi horiek bereiztea ahalbidetuko duten arau orokorrak ezartzea bilatuz. "Beharrezkoa dirudi, gutxienez, mailaren batean onargarria den justifikazioa eta onargarria ez dena bereizteko irizpideren bat ezartzea.
Horrela, adibidez, intuizioari eta introspekzioari dagokienez, gehienez ere ezagutza pertsonal komunikaezina eta ez-objektiboa legokeela alegatu da. Ondorioz, autore batzuek nahiago dute balio justifikatzaile orokor oro ukatzea.
Hala ere, merezi du John B. Rosser-en hitzak kontuan hartzea: "(matematikariak) ez du ahaztu behar bere intuizioa azken autoritatea dela" (hau arlo konplexua da. Sarrera baterako, ikus c López: "Intuizioa eta matematika" eta Henri Poincaré Intuition and Logic in Mathematics.
Bestalde, logika eta formalismoak maiz goraipatzea zalantzagarria dela iradoki da; izan ere, teoriak, iritziak eta arauak sozialki onartzeko edo ez onartzeko modu zehatzak beste gogoeta batzuen araberakoak dira. Gainera, Karl Popperren hitzetan, gorespen horiek honako hau baino ez lukete estaliko: "Ez dakigu, susmatu besterik ezin dugu egin. Eta gure aurreikuspenak legeekiko fedeak gidatzen ditu, aurki ditzakegun erregulartasunetan, fede azidoak, metafisikoak (biologikoki esplikagarria bada ere). Baconek bezala, gure zientzia garaikidea -gaur egun gizakiek naturari aplikatzen dioten arrazoitzeko metodoa- deskriba dezakegu, "Presazko eta goizegi aurreratzean" eta "aurreiritzietan" datzala esanez.
Dedukzioari dagokionez ere, arazoak iradoki dira. Chaïm Perelmanek, 24, nabaritzen du froga zuzenak ematen diren diziplina akademikoetan (matematika eta logika), horiek onartu behar ez diren printzipioetatik abiatzen direla, eta, beraz, ondorioek edo teoremek baldintzapeko balioa baino ez dutela (aldez aurretik premisa edo sistema axiomatiko bat onartzeko baldintzapean balio dute, eta onarpen hori, berez, ez da dedukzio-motakoa) (ikus justifikazioaren Ekoizpena ere).
Gainera, beharrezkoa da justifikazioan bereiztea zer arrazoi pertsonal edo orokorrek eraman dezaketen norbait zenbait sinesmeni eustera, adibidez, norbaitek baieztapen jakin batzuk egiteko izan dezakeen interes partikularra. 25. Kasu horiek, oro har, "Arrazionalki" egokiak diren justifikaziotzat hartzen ez badira ere, egia da justifikazioak direla, eta, une eta/edo gizarte jakin batean, nahikotzat eta nahikotzat har daitekeen edozein arrazoi (hau da, nahikoa dela frogatzea) ". Azkenik, puntu honetan, are joera sakonagoak daudela kontuan hartu behar da (ikus aurreiritzi kognitiboa).
Ondorioz, hainbat ikuspegi daude "justifikazio onargarria" izateari buruz, oro har galdera honetatik abiatuta: zenbateraino egon behar dugu ziur gure sinesmenak mundu errealari dagozkiola? .- teoriaren bertsio ezberdinek "kopuru" desberdinak eskatzen dituzte, eta arrazoi edo irizpide mota desberdinak (adibidez, ebidentzia) aplikatu behar dira sinesmen bat justifikatutzat jo ahal izateko.
Zentzu horretan, justifikazioaren teoriak filosofiaren beste elementu batzuekin osatzen dira, hala nola gnoseologiarekin, bertutearen teoriarekin eta abarrekin (ikus Oinarrizko bereizketa bat).

## Justifikazioaren teoriaren jatorria

Justifikazioaren teoriaren jatorria, diziplina independente gisa, tradizio epistemiko modernoan marraztu daiteke David Humek, indukzioaren arazoaren hondoko oihalaren aurka, ezagutzarako oinarri irmoak ezartzeko egindako ahaleginean: "Aurkikuntza zientifikoaren metodo bat garatzeko filosofo" modernoek "egindako saiakeren historiaren interpretazio egokia da Larry Laudanek (1981) azaldutakoa. XVII. eta XVIII. mendeetan aurkikuntza zientifikoa filosofikoki gai garrantzitsua zela dio, aurkikuntzaren metodologiak aldi berean justifikazioaren teoria bat zekarrelako. Bestela esanda, ikerketa zientifikoan aplikatzen zen metodoak berak egindako aurkikuntzen egia bermatzen zuela uste zen... Autore hauek "epistemikoki aurkikuntza funtzionarioaren logika bat justifikazioaren logika bat bezala ulertzen zuten" 26. XX. mendean zehar, filosofo talde batek, Humeren enpirismo erradikala serioski hartu zutenek, positibismo logikoa izena hartu zuen. Humeren irizpide epistemologikoetan oinarrituta, filosofo horiek berretsi zuten epistemologikoki edo kognitiboki esanguratsua dela, baldin eta berez agerikoa bada edo, teorian behintzat, modu enpirikoan egiazta badaiteke ".
Posizio horrek, funtsean, zera iradokitzen du: ezagutza lortzean, bi prozesu edo une bereiz daitezke: sinesmen (edo hipotesi) berri baten "sorrera" – Prozesu askoren ondorio izan daitekeena, hala nola intuizioa, behaketa, eta abar, formalizazio epistemologiko bati ezin datxezkiokeenak – Eta sinesmen horren frogapena edo justifikazioa, formalizagarria bada. Bestela esanda, sinesmen bat ezagutza gisa onargarria izango da, sinesteko edo baztertzeko arrazoiak edo justifikazioak zuzenak diren ala ez kontuan hartuta (ikus Metodo hipotetiko-deduktiboa).
Horrek esan nahi du frogapen bat justifikazio motarik indartsuena dela, batez ere sistema formal batean adierazitako frogapenak), logikan oinarrituak (frogapenaren printzipioak aztertzen dituen filosofiaren adarra eta inferentzia balioduna) 29
Posizio honek bere adierazle nagusiak Karl Popper31 eta Hans Reichenbach, 32an aurkitzen ditu, azken honek, famatuki, "Aurkikuntza testuinguru" bat eta "justifikazio testuinguru" bat proposatu zituelarik, non "hipotesi horiek corpus zientifikoan onartuak izateko bete behar dituzten irizpideak" gehitzen diren.

## XX. mendeko bigarren erdialdeko justifikazioaren teoria

Hala ere, delineatutako jarrera XX. mendearen erdialdean hasi zen zalantzan jartzen: "Berrogeita hamarreko hamarkadaren amaieran eta Saioen hamarkadaren hasieran, ideia sortzen hasi zen... teoria bat ezin dela modu independentean aztertu teoria hori formulatu den moduaren arabera; eta teoriak eraikitzeko testuinguruaren barruan dagoela, lehenik eta behin, teoriaren benetako esanahia zein modutan justifikatu behar den, eta bigarrenik. Horregatik arbuiatu zen Reichenbachen jarrera... Beharbada, ikuspegi ofizialaren aurka agertu zen filosofo eta historialari garaikideen artean eragin handiena duena, eta, ziur asko, ezagunena, Kuhn da. Iraultza zientifikoei buruzko bere teoriarekin, Kuhnek oraindik jarraitzen duen iraultza bat hasi zuen ".
Duhem-Quineren tesia deritzonak erabili zuen zalantzan jartzeko funtzio garrantzitsu bat, funtsean, hipotesi zientifiko bat modu isolatuan frogatzea edo frogatzea ezinezkoa dela baieztatzen duena, esperimentu enpiriko batek hipotesi lagungarri bat edo gehiago egiatzat hartzea eskatzen duelako.35
Badirudi aurrekoak proba edo frogapen kontzeptua zalantzan jartzea iradokitzen duela, baita tradizionalki "frogapen formalak" erabiltzen dituzten arloetan ere. Imre Lakatosen hitzetan: "Eta orain sumario labur bat. Ikusi dugu matematikako erakustaldiak (profak) hiru motatakoak direla: aurre-formalak, formalak, post-formalak. Oro har, lehenengoek eta hirugarrenek horri buruzko zerbait erakusten dute, batzuetan argia eta enpirikoa, batzuetan lausoa eta ia enpirikoa, "Zerbait" (Stuff), matematikaren subjektu egiazkoa baina, batez ere, iheskorra dena. Frogapen mota hori beti dago irekita ziurgabetasunen bat izateko, aurretik kontuan hartu ez diren aukeren ondorioz. Bigarren frogapen matematikoak ziurtasun absolutua du; lastima da ziurtasun horren inguruan hain egia ez izatea -nahiz eta egiazkoa den-.
Hortik aurrera, Reuben Hershek "froga matematikoak" bi alderdi dituela iradokitzen du: profesionalen artean, "Argudio sinesgarria da, epaile kalifikatuek epaitzen duten bezala". Ikasleen artean "matematikako klaseetan probaren erabilera ikasleen ulermena sustatzen saiatzen da, ez" zorroztasun "edo" zintzotasun "estandar abstraktuak betetzera 37 (ikus Matematika Esperientzia ere (liburua))
Justifikazioaren teoriaren esparruko arbuio horren hasiera Chaïm Perelmanen 24, 38ko obran dago, zeinak iradokitzen baitu, "Gizonak eta giza taldeak mota guztietako iritziei atxikitzen zaizkienez intentsitate aldakorrez" eta "haien sinesmena ez denez beti agerikoa bere horretan, eta gutxitan arduratzen da ideia argi eta desberdinez"; arrazoiketak, arrazoizko ekintza praktikoak egiteko probabilitate eta probabilitate batzuk izan behar ditu, eta, ondorioz, arrazoizko ekintza praktikoak egin. Alderdi horiek aztertzeko, badirudi proposamen aristotelikoa egokiagoa dela logika dialektiko bat aplikatzeko; hau da, silogismo dialektikoaren edo entimemaren erabileran oinarrituta.

## Gettierren arazoa

1963an agertzen den hondoko oihalaren aurkakoa da, Gettierren arazoa deitutakoa.40 Arazo horrek aipatutako garapenak kapsularatzen ditu, justifikazio bati eman dakiokeen balioa zein den nabarmenduz.
Ikus ditzagun bi adibide hauek:
* Smithek lan bat eskatu du, baina "Jonesek lana lortuko duela" uste du. Gainera, "Jonesek 10 txanpon ditu bere diru-zorroan". Beraz, Smithek ondorioztatzen du (nortasunaren iragankortasun arauagatik) "lana lortzen duen gizonak hamar txanpon dituela bere diru-zorroan". Azkenean Jonesek ez du lana lortzen, Smithi ematen diote. Hala ere, Smithek, bere txanpona irekitzean, 10 txanpon dituela jakingo du. Beraz, "Lana lortzen duen gizonak bere diru-zorroan hamar txanpon dituela" uste izatea justifikatuta zegoen eta egia da.
* behatzaile batek ardi bat iruditzen zaiona ikusten du urrunean. Beraz, uste du ardi bat dagoela zelai horretan. Hala ere, behatzaileak artzainaren txakurra ikusi zuen. Hala ere, hesi baten atzean ardi bat zegoen. Beraz, bere sinesmena justifikatuta zegoen eta egia zen.
Lehen begiratuan, horrelako kasuek bi puntu komun dituzte. Lehenengoa da justifikazioa okerra dela. Hau da, sinesmena nolabait justifikatzen du, baina ez da eztabaidaezina. Bigarrena da halabeharrak modu erabakigarrian esku hartzen duela. Bi puntu hauek, zorteak, justifikazioaren ahulezia konpentsatzen duela konbinatzen dira.
Ikuspuntu horretatik, arazoak eta bere konponbideak sinplea dirudite: errorea dago. Soluzioa akats hori ezabatzea da, bai premisak bai emandako argudioak zuzenak izan daitezela eskatzean. Baina segurtasun hori izateko beste justifikazio bat behar dugu. Beste hitz batzuetan, arazoa konpontzeko saiakerek galdera askoren falazia eragin dezakete (ikus Münchhausenen Trilema ere).

## Laudanen plantenamendutik abiatutako planteamendu posibleak

Kritika horrek planteatutako arazoari ihes egiteko aukera bat Larry Laudanen lanean dago, ezagutza orotan azterketa-maila desberdinak daudenen arabera: ezagutza hori sinesten edo proposatzen duenaren "balio kognitiboen" maila, gertakarien maila eta ezagutzak, alegazioz, sortzen dituen arau metodologikoen maila. Laudianen arabera, maila horiek hierarkikoki antolatuta daude -goikoa balio kognoszitiboena izanik, arauena menderatzen duena, eta, aldi berean, ekintzena menderatzen duena. - Hala ere, maila horiek elkarri eusten diote: "Justifikazioa gorantz doa, beherantz bezainbeste, xedeak, metodoak eta egitatezko baieztapenak lotuz" 44
Laudianen jarrerak iradokitzen du justifikazio bat araugintza-egintza gisa ebalua daitekeela. Zentzu horretan, definiziorik ohikoena da egintza bat, oro har, arauemailea dela, baldin eta giza ekintzarekin zerikusia duten arau, betebehar eta baimenen mende badago.
Justifikazioa arau-egintza bat da, ezagutza lortzearekin lotutako arau, betebehar eta baimenekin lotzen den kontzeptu gisa definitzen delako.

### Justifikazioa ekintza arautzaile gisa

Laudanen iradokizuna Ernest Sosak hedatu zuen "The Raft and the Pyramid" saiakeran (Balsa eta Piramidea) .45 (ikus Epistemologia bertutetsua).
Sosaren arabera, "Sinesmen bat justifikatua" dela esan dezakegu, proposatzen dituenaren "epistemia-bertute" batzuen arabera. Bertute epistemiko horrek ematen du sinesmen batzuei eusteko "eskubidea".
Eskubide hori ez da ez politikoa ez morala, intelektuala baizik. Zentzu batean, bakoitza da sinesten duenaren erantzulea. Sinesmenak ez dira ausaz eratzen edo erabat bereganatzen, aitzitik, neurri batean behintzat, lor ditzakegun gure ekintzen edo esperientzien mende daude. Beraz, erantzukizun intelektuala edo betebehar deontologikoa (eta, jakina, interesa) egia onartzeko eta faltsua dena baztertzeko argudiatzen dugu. Beraz, badirudi norbaitek betebehar deontologiko hori betetzen duen ala ez kontuan hartuta, Hershen "epaile kalifikatu" horien parte izatera iritsiko dela, eta eskubidea izango du, ala ez, bere iritziak "justifikatutzat" jotzeko.
Horrela, justifikazioa arau-egintza bat da, giza ezagutzaren baliozkotasunaren ebaluazioarekin lotutako nozio bat baita. Zehazki, baliozko sinesmenen bati eusteko "eskubidea" dutenekin edo "eskubidea dutenekin" lotuta.

### Justifikazioa zuzentzaile intelektual gisa

Alvin Plantingaren arabera, bere "justifikazioaren teorian" (warrant theory46) gure ahalmen intelektualak sinesmen zuzenak edo egiazkoak harrapatzeko eta sortzeko diseinatuta daude, baldin eta erabat erabiltzen badira. Plantingaren arabera, uste bat justifikatuta dago (warranted) gure ahalmen intelektualak behar bezala funtzionatzen ari direnean. Bestela esanda, ezagutza "bermatuta" dago (warranted) adimen-ahalmen guztien funtzio zuzenaren bidez lortzen bada. Funtzionamendu oso horretan sartzen dira besteen eta gure asmoen ebaluazioak.
Beste era batera esanda, eta apur bat formalago, aurreko guztia benetako ezagutza lortzeko erabiltzen dugun prozesua zabaltzeko premian oinarritzen da, tradizionalki aintzat hartzen ez diren elementuak gehituz. Plantingaren ustez, Gettierren kontraadibideek erakusten dute sinesmen bat "baliozkoa" izan daitekeela (gertakariekin bat etortzearen zentzuan), nahiz eta hura babesten duen eragiketa epistemikoak, antzeko moduan erabiltzen den kasu gehienetan, akats bat ekarriko lukeen. Baina akats hori ez da prozesu formalean atzematen. Plantingak iradokitzen du akats hori atzematea eta ezabatzea (benetan, prebenitzea) gure ahalmen intelektual guztiak zuzen erabiltzearen mende dagoela. Erabilera zuzen eta oso horrek alderdi etikoa eskatzen du. Gure ahalmen intelektualen erabilera zuzen horrek bakarrik berma lezake ezagutza sortzeko gure prozeduren emaitza justifikatuta egotea.

## Justifikazioaren teoriak gaur egun

(Alderatu egiari buruzko egungo teoriekin)
Gaur egun, honako hauek dira justifikazioaren teoria nagusiak:
* Fundazionalismoa - Ageriko oinarrizko sinesmenek agerikoak ez diren beste sinesmen batzuk justifikatzen dituzte. (Ikus axiomak)
* Koherentismoa - Sinesmenak justifikatuta daude pertsona batek dituen sinesmen-sistema osoarekin koherenteak badira.
* Internalismoa - Sinesmena barne-ezagutzaren bidez justifikatu behar da: sinesmen bati justifikazioa emateko behar den guztia kontzientzian eskura dago berehala.
* Kanpozaletasuna - Sinesmen bat justifikatzeko erabil daitezkeen kanpoko iturriak daude.
* Eszeptizismo filosofikoa - Ezagutza ziurraren aukera zalantzan jartzen duten hainbat posizio.
Gutxiengoen posizioak dira:
* "Fundherentismo" - Fundazionismoaren eta koherentismoaren konbinazioa, Susan Haackek proposatua.
* "Infinitismoa" - Peter D. Kleinen arabera, sinesmenak sinesmen kate amaigabeen bidez justifikatzen dira.

### Ohiko erabilera duten egiaztariak

* Metodo zientifikoa
* Occamen labana
* Enpirismoa
* Inferentzia
* Pragmatismoa
* Probabilitatearen teoria
* Arrazoiketa abduktiboa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q145874
* Multimedia: Justification / Q145874