# Etxarren (Girgillao)

    Artikulu hau Girgillaoko herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Etxarren».
Etxarren —edo, izen bereko beste herrietatik bereizteko, Etxarren Girgillao— (izarbeibarreraz: Etxarrentxulo) Mañeruibarreko Girgillao udalerriko kontzeju bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Izarbeibar-Novenera eskualdean.
2021 urtean 33 biztanle zituen.
Girgillao udalerriko udalburua da. Bertako biztanleak etxarrendarrak (izarbeibarreraz: etxarrentxuloarrak) dira.

## Izena

Etxarren edo Etxarrentxulo toponimoa beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:
* gaztelaniaz: Echarren de Guirguillano
Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:
* Charren (1236)
* Echarren (1257)
* Echarrin (1280)
* Echarrin (1350)
* Echarren (1366)
* Echarri (1534)
* Echarri cabe Guirgui (1587)
* Echarren (1802)
* Etxarrentzulo (1989)
* Etxarren (1999)

### Etimologia

Etxarren izenak, beste Etxarrenek bezala, "beheko aldea" edo "etxeen azpian" esan nahi du. Etxa ("etxe" konposizioko aldaera) eta -barren ("beheko aldea") konposizioetatik dator. Mikel Belaskok dio normala dela, toponimian bereziki, hitz konposatuetan -b- galtzea.

## Ezaugarriak
### Armarria

Etxarrengo armarriak Girgillao udalerriko armarria da, eta honako blasoi hau du:
| « | Hondo hori batez eta aurrean zuhaitz berde batez osatuta dago. | » |

## Geografia

Etxarren Mañeruibarreko herri bat da, Girgillao udalerrian eta Izarbeibar-Novenera eskualdean.

### Inguru naturala eta kokapena

Girgillao udalerria Nafarroa erdialdean dago, Lizarrako merindadearen ipar-ekialdean, Iruñeko merindadearen mugan, eta Nafarroako hiriburutik 32 kilometrora.

### Klima eta landaredia

Girgillaok klima mediterraniarra dauka orokorrean (udalerriko gunerik altuenetan azpimediterraniarra da prezipitazioak ugariagoak eta tenperatura hotzagoa delako). Urteko batez besteko tenperatura 12 gradu ingurukoa da eta prezipitazioak 600 eta 1.000mm bitartekoak. Urteroko egun euritsuak 90 izaten dira (mendialdean 120 edo gehiago izan daitezke).
Udalerriko jatorrizko landarediaren gehiena galdu den arren, oraindik ere arte eta haritz bakanen batzuk geratzen dira herrigunearen inguruko mendietan.

#### Estazio meteorologikoa

Girgillaon ez dago estazio meteorologikorik. Hala ere, Gares pareko udalerrian, estazio bat dagoen, itsasoaren mailatik 347 metrora, Nafarroako Gobernuak 1985ean jarritako estazio meteorologikoa dago.
Datu klimatikoak (Gares, 1981-2020) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 18.5 | 24.0 | 26.5 | 29.0 | 36.5 | 40.0 | 41.5 | 43.0 | 38.0 | 32.0 | 27.0 | 21.0 | 43.0 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.7 | 11.6 | 15.4 | 17.0 | 21.8 | 26.6 | 29.6 | 29.6 | 25.3 | 19.6 | 13.3 | 9.9 | 19.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 5.4 | 6.4 | 9.6 | 11.5 | 15.6 | 19.8 | 22.5 | 22.6 | 19.1 | 14.4 | 9.0 | 5.9 | 13.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.3 | 3.8 | 5.9 | 9.3 | 13.0 | 15.5 | 15.6 | 12.8 | 9.1 | 4.6 | 1.8 | 7.8 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | -7.0 | -10.0 | -8.5 | -3.0 | -0.5 | 2.0 | 7.0 | 5.0 | 3.0 | -0.5 | -6.5 | -10.0 | -10.0 |
| Batez besteko prezipitazioa (mm) | 44.2 | 38.7 | 51.6 | 59.5 | 53.1 | 45.6 | 27.0 | 26.3 | 38.6 | 60.3 | 55.4 | 57.2 | 547.5 |
| Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) | 39.0 | 29.0 | 33.6 | 62.0 | 42.2 | 38.5 | 33.0 | 85.0 | 61.5 | 46.0 | 59.0 | 39.0 | 85.0 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 11.6 | 10.3 | 8.8 | 11.2 | 11.1 | 7.2 | 5.4 | 4.9 | 7.8 | 10.5 | 11.5 | 12.8 | 113.0 |
| Elur egunak (≥ 1 mm) | 1.3 | 1.4 | 0.9 | 0.2 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.2 | 1.2 | 5.1 |
| Iturria: Nafarroako klimatologia zerbitzua ||||||||||||||
Aukeratu beheko zatian urte-tarte bat, urte horiek goian xehetasun handiagoz ikusteko.
Ikusi edo aldatu datu gordinak.

## Historia

Jerusalemgo San Joan Ospitalekoek eta Irantzuko monasterioak XIII. mendetik izan zituzten lursailak; Gil Bidaurre handikiak ere izan zituen, 1276ko gerra zibilaren ondoren Nafar Koroak konfiskatu zizkionak.
1268ko Rediezmoaren Liburuan Argiñarizibarrean inskribatuta agertzen da.
Etxarrengo bizilagunek aukeratzen zuten justizia arrunta. Herria Mañeruibarrekoa zen. 1847an Etxarrenek kartzela eta eskola zituen: bere maisuak 70 gari-lapurreta jasotzen zituen, eta zortzi dukat, sakristaua izateaz gain. Orondaingo pinudia Elioko markesarena zen garai hartan. XIX. mendearen lehen erdiko administrazio-erreformarekin, Girgillao udalerrian sartu zen, udalerri independente izan zen aldi labur baten ondoren.

## Demografia

2021 urteko erroldaren arabera 33 biztanle zituen Etxarrenek.
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| 53 | 53 | 53 | 53 | 46 | 50 | 43 | 36 | 34 | 34 | 33 | 45 | 37 | 34 | 32 | 33 | 30 | 34 | 34 | 36 | 34 |

## Politika

Etxarrengo kontzejua kontzejuburuak osatzen dute. Egungo kontzejuburua Jose Javier Yoldi López de San Román da.

### Kontzejua

Etxarrengo kontzejua kontzejuburuak osatzen dute, demokratikoki hautatua. Kontzejuburua Jose Javier Yoldi López de San Román da.

#### Kontzejuburuak

2011tik, Etxarrenek 2 kontzejuburu izan ditu:
| Kontzejuburu | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera |
| - | 2011 | 2015 |
| Iñaki Salvador Lazkoz | 2015 | 2019 |
| Jose Javier Yoldi López de San Román | 2019 | jardunean |

## Kultura
### Euskara

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Girgillao sailkatu zituen hegoaldeko goi-nafarrera euskalkian.
Koldo Zuazok, 2010ean, Girgillao ez-euskal-eremuan sailkatu zen.
Ibar honetan hitz egiten den euskarak bere berezitasunak ditu. Horregatik sailkatzen da Oltzako hizkeran. Euskara batuaren itzalean alfabetatutako hainbat euskaldun baden arren, Mañeruibarreko mintzaira zaharrak hiztun gaberik dakite.
Nafarroako Gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Girgillao eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2010ko erroldaren arabera, herritarren %9,57k zekien euskaraz hitz egiten eta 2018n % 8,70k.

### Jaiak

* Mañeruibarreko eguna, maiatzaren azken asteburuan

## Ondasun nabarmenak

* San Roman eliza, XII. mendean eraikitako kristiau eliza, gotiko estiloan.
* Etxarrengo jauregia, Erdi Aroko jauregia.

## Oharrak

* ↑ /et͡ʃáren/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza bigarren silaban
* ↑ /et͡ʃáren giɾɣ̞iʎá.o/ ahoskatua (laguntza)

## Erreferentziak

* Jose Maria Jimeno Jurio (zuzendaria), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XXXV, Iruñea, 1996. ISBN 84-235-1505-2.
* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.
* ↑ «Etxarren - Lekuak - EODA» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2021-08-30).
* ↑ Otazu Ripa, Jesús Lorenzo. (D.L. 1990). Heraldica municipal, merindad de Estella. Diputación Foral de Navarra, Dirección de Turismo, Bibliotecas y Cultura Popular ISBN 84-235-0040-3. PMC 932583344. (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
* ↑ Meteo Navarra. «Estazioko datuak - Gares» meteoeu.navarra.es (Noiz kontsultatua: 2021-09-01).
* ↑ Garesko estazioko balio klimatologikoak. Nafarroako Gobernua (Noiz kontsultatua: 2020-08-24).
* ↑ «Etxarren» www.ine.es (Espainiako Estatistika Institutua) (Noiz kontsultatua: 2021-08-31).
* ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
* ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

## Ikus, gainera

* Girgillao
* Izarbeibar-Novenera
* Lizarrako merindadea
* Nafarroa Garaia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3572114
* Multimedia: Echarren de Guirguillano / Q3572114