# Lola Mora

Dolores Candelaria Mora Vega de Hernández, edo Dolores Mora, ezagunagoa Lola Mora izenez (Trancas, Tucumán, Argentina, 1866ko azaroaren 17a – Buenos Aires, Argentina, 1936ko ekainaren 7a), argentinar eskultore garrantzitsuena izan zen, eta, gainera, hirigintzan, meatzaritzan eta ikusizko arteetan murgildu zen. Asmatzailea eta aitzindaria izan zen. Bere garaiko emakumeek debekatuta zuten espazioetan nabarmendu zen, eta mendearen azken urteetan eta mendearen hasieran gehien goraipatutako eta eztabaidatutako eskultore argentinarra izan zen. Mora Tucumandarrak Latinoamerikako lehen emakume-eskulturagilea da. Bere lanik ezagunena Fuente de las Nereidas da, herrimailan Fuente de Lola Mora deitua, 1903ko maiatzaren 21ean Buenos Aireseko Julio pasealekuan inauguratu zen Carrarako marmolezko eskultura-multzoa.
Jaso dituen omenaldien artean, azaroaren 17ko instituzionala dago, Eskultorearen eta Arte Plastikoen Egun Nazional gisa, Nazio Argentinarraren Kongresuak sortua. 1998an Lola Mora Sariak ere sortu ziren, Buenos Aireseko Emakumearen Zuzendaritza Nagusiak banatzeko. Sari horiek komunikabideetan genero ikuspegi apurtzailea duten emakumearen irudi positiboa, genero aukera-berdintasuna eta emakumeen eskubideak sustatzen dutenei ematen zaizkie.

## Biografia
### Haurtzaroa eta nerabezaroa

Jaioterria polemikoa da: El Tala herrian jaio zen, Salta probintziaren hegoaldeko herri batean, gurasoak bizi ziren lekutik oso kilometro gutxira. Tucumandarrek Tucuman probintziaren iparraldean bataiatu zuten tokia hartzen dute jaioterritzat (1867ko ekainaren 22an), eta eskultoreak berak beti hartu zuen bere burura tukumantzat.
Aita Romualdo Alejandro Mora zen, kataluniar jatorriko merkatari eta aberatsa. Tucuman-La Salta eremuko etxe batzuen eta Tucumango San Miguel hiriko etxe baten jabea.
1857an El Tala herrira iritsi zen. 1859ko martxoaren 16an ezkondu zen, Trancaseko San Joaquín parrokian (Tucumán probintzia), Regina Vega Sardinarekin, El Talan jaioa, Tarifa eta Guachipas herrietako jatorria zuena.
Lola Mora (Dolores Candelaria Mora Vega) zazpi neba-ahizpetako hirugarrena izan zen: hiru gizon eta lau andra. 1870ean, lau urte zituela, familiak Tucumango San Miguel hirian kokatzea erabaki zuen. 1874ko abuztuan, zazpi urte zituela, Nuestra Señora del Huerto ikastetxean hasi zituen ikasketak, eta ikasle gisa nabarmendu zen. 1885eko irailean, Lolak hamazortzi urte zituenean, gurasoak hil ziren: ama, pneumoniaz, eta bi egun geroago aita, bihotzekoaz.

### Artearen hastapenak

1887an Tucumanera iritsi zen Santiago Falcucci (1856-1922) margolari italiarra klaseak ematera, eta Lola bere ikasleetako bat izan zen. Horrelaxe hasi zen pinturan, marrazkian eta erretratuan, eta neoklasizismoari eta erromantizismo italiarrari buruz ikasi zuen. Estilo horiek markatu zuten bere lana; tucumandar gizarteko pertsona ospetsuen erretratuak egiten hasi zen, eta haiekin finantzatu ahal izan zituen bere beste lanak.
Arrakastak bultzatuta, Saltako gobernadorea zen Delfín Leguizamoni erretratua egin zion, eta bere lana hain perfektua izan zen, ezen bere maisu Falcuccik hauxe esan zuen: "Argazki baten kopia zen, baina bere dena zuen, banakakoa fakturan". 1853az geroztiko Tukumango gobernadoreen hogei erretratuko bilduma bat margotu zuen Lola Morak. Probintziako legealdiak bost mila pesotan eskuratu zituen. Tucumanen artista ezaguna zen 1895ean Europan ikasketak hobetzeko beka baten bila Buenos Airesera joan zenean. 1896ko urriaren 3anJosé Evaristo Uriburu presidenteak eman zion beka hori, bi urterako ehun urrezko Argentinako pesuko diru-laguntza hileko.

### Eskulturako lehen urratsak

Erroman, 1897an, Paolo Michetti pintore frantsesaren ikaslea izan zen. Pinturan eta argazkigintzan aritutakoa zen, eta eskultorea izan zen gaztaroan; Constantino Barbella eskultorearekin terrakotarekin lan egiteko artea ikasi zuen (1852-1925), eta, azkenik, eskulturan buru-belarri aritzea erabaki zuen, marmolean maisu zen Giuleverio irakaslea ezagutu zuenean. Erroman jarri zituen bere etxea eta lantegia. Sarritan joaten zen Buenos Airesera bere lanak eramatera.
Italian, denbora batera, oso errespetatua izan zen zirkulu artistiko eta kulturalekin harremanetan jarri zen, eta Argentinako prentsa bere lanen, Europan zehar egindako bidaien, erakusketen eta jasotako sarien berri ematen hasi zen. 1900ean Lola Moraren autorretratua, Carrarako marmolean, Parisko Erakusketa Unibertsalean erakutsi zen, eta urrezko domina irabazi zuen. 1900ean Argentinara itzuli zenean, arrakastaren ospeaz, Tucumanen Juan Bautista Alberdiren estatua baten enkargua jaso zuen; Saltan, otsailaren 20ko Monumenturako estatua eta erliebe oroigarriak galdatzea erabaki zuen, eta Buenos Aireseko udalari bere lanik ezagunena eskaini zion: La fuente de las Nereidas/Nereiden Iturria.

### Biluzi eragilea

Lola Mora Erromako estudiora itzuli zen mandatuak prestatzera, eta Buenos Airesera itzuli zen 1902ko abuztuan, estatua zizelkatuen blokeekin. Estatua horiei bilgarria kendu ondoren, eskandalua eragin zuen. Garai hartako gizarteak uste izan zuen, estatuak "lizunak" zirela, gorputz biluziak azaleratzen zituzten eta.

### Argentina eta Erroma artean

Orduan, Victoria Erresuma Batuko erreginaren estatua bat zizelkatzea eskaini zioten, Melbournen (Australia) kokatzeko eta Alejandro I.a Errusiako tsarraren estatua bat San Petersburgon (Errusia) kokatzeko, baina bi enkarguak baztertu zituen, herritartasun britainiarra edo errusiarra hartu behar zituelako, hurrenez hurren.
Bere herrialdean, Julio Roca presidentearen bustoa egiteko agindu zioten, Aristóbulo del Valleren estatua, independentziaren alegoria bat, Tucumango Etxe Historikorako bi erliebe eta Kongresu Nazionalaren eraikin berria apaintzeko lau estatua; horiek Argentinako kongresu historikoetako presidente ezagunenak ziren: Carlos de Alvear, Francisco Narciagudo, Narciso de Laprida, Facundo Zuviría eta Mariano Fragueiro. Erromara joan eta 1904an itzuli zen enkargu guztiekin. Morak Erromatik Argentinara etengabe bidaiatzen zuen.
1910etik aurrera, bere eskultore zoria makaltzen hasi zen. Hornitzaileen kontratua ez betetzean zorpetu eta Erromako lantegia hipotekatu behar izan zuen. 1913an Nicolas Avellanedaren omenezko monumentua inauguratu zuen Avellaneda hirian, Roque Sáenz Peña presidentea, Vicente de la Plaza presidenteordea eta Julio Argentino Roca lagun ezaguna bertan zirela. Urtebetera azken lagun hori hil zenean, Lolak eragina galdu zuen eta Rocaren aurkari politikoen ondorioak jasan zituen.
1915ean, Kongresuak eskulturak desmuntatzea erabaki zuen, eta "adefesio beldurgarriak" zirela esan zuen. Luis Agote diputatuak hauxe esan zuen: "Ez dute gure kultura eta gure arte-gustu ona erakusten". Lana bost probintziaren artean sakabanatu zen. Urte hartan, Lola Morak bere jauregitxo erromatarra saldu eta Argentinara itzuli zen behin betiko.
1918an, udalak La fuente de las Nereidas/Nereiden Iturria eraitsi eta ostrazismora bidali zuen, Costa Sur etorbidean kokatuz. Erreserba Ekologikoaren sarreran dago gaur egun.

### Teknologia berriekiko interesa

Berez kuriositatea zuenez, antzerki-munduko irudietara hurbildu zen, eta, zinemak erakarrita, koloretako oihalekin esperimentatu nahi izan zuen.
1920 inguruan, eskultura utzi eta argitan zinematografia izeneko gailua bultzatu zuen, zinema areto bat ilundu gabe ikusteko aukera ematen zuena, baina ez zuen lortu merkatuan sartzea. Herrialdearen iparraldera bidaiatu zuen, proiektu berriak erakarrita: lehenik, Jujuyra joan zen; han, 1923an, “Parke eta lorategi eta pasealekuetako eskultore arduradun” izendatu zuten, eta, azkenik, Saltara, 1924an, azterketa geologikoak hasteko.
1925ean, Marcelo T. Alvearrek indarrik gabe utzi zuen Estatuak agindutako azken lana, Banderaren Monumentuaren diseinua. Kolpea berreskuratzeko, beste pertsona batzuekin lotutako arroka fosilen destilazioan (eskisto bituminosoak) oinarritutako erregaien erauzketari ekin zion, eta Maltako zorterik gabe, mendietan ibili zen negozioa garatzeko, eta, hala, aurrezkiak galdu zituen.
Ondasunak galduta eta bere osasuna hondatuta, 1932tik 1933ra Buenos Airesera itzuli zen emakume-iloben zaintzapean. Oinez ibiltzea kostatzen zitzaion, zehaztasunik gabe hitz egiten zuen eta konortea ere galtzen zuen. 1933an, Sarmiento de Tucumán elkarteak erakusketa bat egin zuen artista pobretuaren alde. 1935ean, kontserbadoreak berrezarri ondoren, Kongresuak hilean berrehun pisuko pentsioa onartu zion.
Urte horretako abuztuaren 17an, Lola Morak ohean etzanda utzi zuen garuneko erasoa jasan zuen. 1936ko ekainaren 7an Buenos Airesen hil zen, hiru egun luzez konorterik gabe, sentikortasunik gabe eta arnasteko zailtasunak izan ondoren. Hiru iloba zituen, hirurak emakumezkoak, eta gaixotasun osoan berarekin egon ziren.
Argentinako argitalpen nagusietan ohar nekrologikoak izan ziren. Caras y caretas argitalpenak, adibidez, esan zuen:
   "Beti harritzen gaitu ahaztutako talentuaren tragediak. Orain gehiago, emakume bat zauritzean, marmolaren zailtasunei aurre egiten jakin zuen lehen emakume argentinarra, buztinaren modelatzearen lehen lan neketsuak."
Crítica argitalpenak artistaren galera aipatu zuen:
   "... Omenaldi iraunkor eta zintzoa da, eta, neurri batean, herri-aginteen eskuzabaltasun materiala eta gure arte-zirkuluen etsaitasun gorra konpentsatzen ditu; izan ere, Lola Mora "modan pasatutako" gustu zaharkituen adierazpena ikusten zuten."
Bere aldetik, Lola Morari bere urte distiratsuetan hainbeste mesede egiten zizkion La Nación egunkariak hauxe esan zuen:
   "Artearen alde egitea erabakitzeak, bazuen jada balentria, gogora ditzagun hasiera-data eta hasierako jarduera. Emakumea eta eskultorea hitz baztertzaileak ziruditen. Aurreiritziek amore eman zuten, beren lanaren ebidentziak bultzatuta."
Nekrologiko guztietan, Nereiden Iturria besterik ez zen gogoratu bere obra handiaz.
Lola Moraren hilobia Tucumango mendebaldeko hilerrian dago, hiriko nekropolirik zaharrena, eta 2010ean interes historiko-artistikoko ondasun izendatu zuten.

## Bizitza pertsonala

1909ko ekainaren 22an, berrogeita bi urte zituela, Erregistro Zibilean ezkondu zen Luis Hernández Oterorekin. Luis Hernández Oterok 17 urte gutxiago zituen, Entre Ríos probintziako Sabá Zacarías Hernández probintziako gobernadore ohiaren semea zen. Eskultoreak Kongresu Nazionaleeko fatxadarn lan egiten zuenean ezagutu zuen, bertako langilea zen eta. Oscar Félix Haedo ikertzailearen arabera bere ikaslea izan zen.
Ospakizun erlijiosoa hurrengo egunean egin zen, Nuestra Señora del Socorro basilikan (Buenos Aires). Amabitxi Rosario Clorinda G Avellanedakoa izan zen, Marco Avellanedaren emaztea, aldi berean Nicolás Avellanedaren anaia. Aitabitxi Manuel Otero Acevedo, senargaiaren familiaren ordezkari bakarra, familiak adin diferentziaren ondorioz, ez baitzuen ezkontza onartu. Bai akta zibilean, bai erlijiosoan, Lola Morak hogeita hamabi urte zituen.
Bikotea ez zen zoriontsua izan eta bost urte geroago senarrak utzi egin zuen.
Gabriele D'Annunzio idazle eta politikari italiarraren eta Julio Argentino Roca presidente argentinarraren laguna izan zen. Lolaren bizitza pribatuaren xehetasun asko galdu egin ziren, hil zenean, familiak korrespondentzia erre egin zuen eta.

## Lanak

Lola Moraren eskultura-artearen ezaugarriak eboluzionatu egin ziren: Italiako errenazimentuak eragin handia zuen akademizismotik hasi eta Rodinekiko kidetasunak dituen basakeria batera. Bestalde, Lola Morak ezaugarri bat du: emakumea bere naturaltasunean nabarmentzea. Garai hartan, emakumea mendebaldeko mundu osoan erabat baztertuta eta gizonaren mende zegoen, eta modu klandestinoan soilik agertzen zen emakumeen biluztasuna prostibulariotzat eta pornografikotzat.
Lola Moraren asmoa, bere lanetan, emakume librea gorestea zen, bere edertasun naturalarekin; hala ere, garai hartako pentsaera nagusiak bere biluzi femeninoak obra "moralgabetzat" hartu zituen. Lola Moraren lana emakumearen askapenaren testuinguru oso batean egin zen.
Lola Mora langile emankorra izan zen eta lan garrantzitsuak egin zituen, besteak beste:
* La Fuente de las Nereidas edo El tocador de Venus, Costanera Hegoan, Buenos Aires Hiria, 1903.
* Independentzia Etxeko Behe Erliebea, Tucumango San Migel, 1900.
* "De la Libertad" estatua, Independentzia plaza, Tucumango San Miguel.
* Juan Bautista Alberdiren monumentua, Alberdi plaza, Tucumango San Miguel.
* 2. talde eskultorikoa. Argentinako Banderaren Monumentu Nazionala, gaur egun (2023) 3aren zati bat. Rosario Hirian.
* "La Justicia", "El Progreso", "La Paz" eta "La Libertad" estatuak, Jujuyko San Salvador hiriko Gobernu Jauregiaren ondoan.
* "El Trabajo" estatua, Jujuyko San Salvador hiriko Maipú plazatxoan.
* Los Leones estatua, Nieva auzoko San Salvador de Jujuy (Jujujuy).
* Nicolas Avellanedaren monumentua, Avellanedako Alsina plazan, Buenos Aires probintzian.
* Francisco Narciso Lapridaren monumentua, San José de Jachal hirian, San Juan probintzian.
* Saltako bataila (Salta Hiria) oroitzeko otsailaren 20ko Monumenturako brontzezko obra batzuk, Parisen eginak, haren gainbegiratze artistikoarekin.
* Facundo Zuviria doktorearen estatua, Lola Moraren lorategiak, San Martin parkea, Salta hiria.
* El Tala herrian (La Candelaria departamendua, Salta) dago bere Jaioetxea –Monumentu Historiko Nazional izendatu zuten– eta udalerri horretako hilerrian dago hark egin zuen lehen hilarria, Facundo Victoriano Zelarayán jaunari (herriko tren-geltokiko lehen burua) egina.
* Aristobulo del Valleren bustoa. Obraren fitxa: Urtea: 1906 Kokapena: La Platako Udala.
* Carlos María de Alvear jeneralaren estatua, estatu nazionaleko lehen buruzagi nagusia. Arazatí pasealekuan dago, Corriente hirian, Belgrano zubiaren sarbidetik gertu.

### Arte-estiloa

Haren lan batzuk sintetikoak dira, hasiera batean, klasizismo akademizistaren eta joera abstraktizatzaileen artean (ia amaitu gabeak dirudite eta trakets zizelkatuta), lan horien ondorioz, Jules Huret kazetari frantsesak, 1910ean Argentinako Mendeurrenera gonbidatuta, ikusi zituenean, oso iritzi txarra eman zuen, baina Lola Mora lan horiekin XX. mendeko abangoardietara hurbiltzen ari zen, Alberto Giacomettiren, Eduardo Chillida Juanteguiren, Pablo Picassoren eta Henry Mooreren eskutik, eta Auguste Rodin eta Antoine Bourdelle bikainek aurrea hartu zieten. Baina askotan ez zen ulertu, nahiz eta bere aberriko meritu handiak bizi izan zituen, nahiz eta orduan bere neurri klasizista eta neorrenazentistetara mugatu ziren.

### Fuente de las Nereidas

Lola Moraren obra garrantzitsuena da. Buenos Aires Hiriko Udalak erosi zuen eta hasiera batean katedralaren parean jartzea aurreikusita zegoen.
Erromako estudioan zizelkatuta, 1902ko abuztuan Buenos Airesera iturriaren blokeekin itzuli zenean, estatua erabat biluziz osatuta zegoela jakin zenean, eskandalua izan zen eta kokapen desegokitzat jo zen.
Azkenik, 1903ko maiatzaren 21ean inauguratu zen, eskandaluaren iturria ikusi nahi zuen jendetza baten aurrean.
Obra eskultoriko hori Etxe Arrosatik distantzia gutxira kokatu zen, baina "liga moralistaren" presioak, lanaren biluziez kexatzeaz gain, ez zuen onartzen Lola Mora bere lantegian prakekin lanean ikustea, orduan urrun zegoen leku batera eraman behar izan zuten, Hegoaldeko Costanerara, non oraindik ere kultura-iturri hori dagoen. Garai hartatik, Mora ostrazismoa izaten hasi zen, nahiz eta bere herrialdetik alde egin zezakeen, nahiago izan zuen bertan geratzea.

## Beste ekimen batzuk

Ezkontza laburraren ondoren, inbertsio arriskutsuak egin zituen eskisto bituminosoen prospekzioan, Saltako oihanetan petrolioa lortzeko, baina negozio horiek galerak baino ez zizkion eragin.
Lola Morak ere hartu zuen parte kontratista gisa Norteko Tren Transandinoaren (Huaytiquina izenez ezagunagoa) errail-linea jartzeko lanetan. Gaur egun, Salta probintziako Hodeietara trena doan bidetik igarotzen da.

### Patenteak meatzaritzan

Lola Morak hainbat patente lortu zituen. Bere sorkuntzen artean, honako hauek nabarmendu ziren: meatze-esploraziorako ideia batzuk, pantailarik gabeko zinema-filmak proiektatzeko sistema bat, lurrun-zutabe bat eta kolore-zinematografiako sistema bat erabiliz, zeluloidearen gaineko olio-emultsioen iridiszentzian oinarrituta. Ideia ondo bideratuta egon arren, oinarri zientifiko egokirik ez zegoenez, ideia ezin izan zen gauzatu praktikan.
Hirigile gisa, Argentinako Lurpeko eta Ibai Azpiko Galeriako Lehen Proiektua egin zuen, Hiriburu Federalerako eta Jujuy hiriko kaleen trazadurarako aurreikusia.

## Omenaldiak eta aintzatespenak

* Lola Morari Omenaldi Iraunkorra egiteko Probintziarteko Batzordeak, 1996ko azaroaren 17an, “Lola Moraren monumentuaren” Oinarri-harria erakutsi zuen, Salta hiriko San Martin parkean bere izena duten lorategien parean eraikitzekoa.
* 1995. urteaz geroztik, urtero antolatzen du “Arteen Astea”, El Tala eta Salta hirian (azaroaren 17tik 23ra) aldi berean egiten dena, eta Lola Mora Arteen Jaialdi Nazionala (edo Lola Mora Jaialdia) izena duten diziplina artistiko eta eskualde guztiek hartzen dute parte.
* Museoen, Monumentuen eta Leku Historikoen Batzorde Nazionalak, 316. dekretuz, interes historiko-artistikoko ondasun deklaratu zuen Lola Moraren gorpuzkiak gordetzen dituen hilobia, Tucumango San Migel mendebaldeko hilerrian.
* Eskultorearen eta Arte Plastikoen Egun Nazionala. Haren oroimenean, Argentinako Nazioaren Kongresuak, 25.003/98 legearen bidez, “Eskultorearen eta Arte Plastikoen Egun Nazional” izendatu zuen bere jaioteguna –azaroaren 17a–.

### Lola Mora sariak

1999an, Buenos Aireseko Hiri Autonomoko Emakumearen Zuzendaritza Nagusiak aintzatespen bat eman zien hainbat komunikabidetan genero-estereotipoak hausten dituen emakumearen irudi positiboa ematen dutenei, emakumeen aukera-berdintasuna eta eskubideak sustatzen dituztenei.
Helburua da hedabideetan ematen diren emakumeen irudiaren estereotipoak ezabatzea ahalbidetuko duten kultura-jarraibideetan, ohituretan eta ohituren aldaketak bultzatzea.
Saria 1999ko maiatzaren 6an 188. legea atera ondoren eratu zen. 2000. urtean eman zen lehen aldiz.

## Lola Moraren esaldiak

La Fuente de las Nereidas proiektua publikoa izan ondoren, zenbait mugimendu egon zen lan hori egitearen aurka agertu zirenak. Hala ere, artistak ez zien kasurik egin oposiziokoei. Gutun baten bidez bere arte-sorkuntzaren alde egin zuen. Bere paragrafo adierazgarrienetako batzuek honelaxe zioten:
   Ez dut polemikaren eremura jaitsi nahi, eta ez naiz etsai ikusezin eta boteretsuarekin, hau da, maltzurkeriarekin, eztabaidan sartzen saiatzen. Baina tamalez, jende jakin baten espiritua, ezpurutasuna eta sentsualismoa gailendu dira giza biluzi bat, Jainkoak sortu ahal izan duen arkitektura zoragarriena, ikustearen plazer estetikoaren gainetik.
   Artea gizakiak naturari ematen dion erantzuna eta hura gainditzea da; baina hezkuntza estetiko bat dago, hezkuntza moral eta erlijioso bat bezala.
   Gizakiek ez dute hezkuntza-mota horietako bakar bat ere lortzen, sentsibilitate finarekin eta diziplinazko arretarekin baizik. Bakoitzak artelan batean aldez aurretik bere izpirituan dagoena ikusten du; aingerua edo deabrua beti gizakiaren begiradan borrokatzen ari dira. Nik ez dut ozeanoa gurutzatu nire herriaren lotsa iraintzeko; izutuko ninduke norbaitek horrelako zerbait imajinatu duela pentsatzeak (...) Sentitzen dut benetan zer gertatzen ari den, baina ez dut errepudioko esamolde horietan -zelan edo halan dei diezaiogun- herri honen ahots puru eta noblearen berri ematen. Eta hori entzun nahi nuke; espero dut geroaren erantzuna.

## Estatuak Tucumanen

* Askatasunaren estatua, Tucumango Independentzia plazan.
* Lola Moraren erliebe gaineko bietako bat, Tucumango Etxe Historikoa museoko hirugarren patioan.
* Alberdi monumentua, Tucuman hiriburuko Alberdi plazan.

## Estatuak Rosarion

Lola Moraren estatua-talde bat Pasaje Juramenton dago, Argentinako Rosario hiriko Banderako Monumentu Nazionalean oinezkoentzako pasabidean.
* El Gaucho

## Estatuak San Salvador de Juyn eta Argentinako Nazioaren Kongresuaren Jauregiko arkupeetan

* Argentinako Nazioaren Kongresuaren Jauregirako obren erreplikak (Iparraldeko sarrera nagusia, jatorrizkoak San Salvador de Jujuyn daude)
* Argentinako Nazioaren Kongresuko Jauregiko sarrera nagusirako egin zituen obra alegorikoen erreplika (hegoaldean)

## Estatua San Juanen

* El Laprida, Lola Moraren lana

## Dokumentalak

* La fuente de Las Nereidas (1966) dokumental-film laburra, Carlos Alberto Aguilarrek idatzia eta zuzendua, Argentina en el siglo serierako.
* Lola Mora (1996), Javier Torrek zuzendutako film luzea, eskultorearen bizitzan oinarritua.
* La otra Lola Mora filma. Alejandro Arrozek zuzendua. Ekoizpena: INCAA / Verónica Ardanaz. Argazkigintza eta Ganbera Zuzendaritza Alejandro Arroz / Rubén Poli soinua / Aholkularitza historikoa David Sorich / Musika Anibal Alfaro, Pachula Botelli. ATVC saria 1999.
Antonio Sorichek artistaren jatorriari eta bizitzari buruz egindako ikerketa-lan batean oinarrituta dago zinema-lana. "La otra Lola Mora" telesailak "Tierra Firo" dokumentalak biltzen ditu. 24 minutuko hamar film laburrek osatzen dute.

## Erreferentziak

* ↑ Corsani, Patricia Viviana. «Honores y renuncias: la escultora argentina Lola Mora y la fuente de los debates» Anais do Museu Paulista: História e Cultura Material 15 (2): 169-196. doi:10.1590/S0101-47142007000200017. ISSN 0101-4714..
* ↑ Bautismos, Iglesia San Joaquín de Trancas, Trancas, Tucumán, Argentina, L11 F190.
* 1 2 La fascinante vida de Lola Mora, la primera escultura latinoamericana - Infobae. .
* 1 2 3 Patricia V. Corsani. (2014). «El espacio doméstico de una escultora profesional. Generalidades sobre Lola Mora» VI Congreso Virtual sobre Historia de las Mujeres.
* ↑ Matrimonios, Iglesia San Joaquín de Trancas, Trancas, Tucumán, Argentina, L7 F74
* ↑ Alvarado, Carlos. «Lola Mora, una genealogía tucumana» Una genealogía de Tucumán.
* ↑ de 2015, Por Juan Thames 21 de noviembre. «La fascinante vida de Lola Mora, la primera escultura latinoamericana» Infobae.
* 1 2 Gaceta, La. La tumba de Lola Mora fue declarada de interés histórico - Información General | La Gaceta. .
* 1 2 3 La fascinante vida de Lola Mora, la primera escultura latinoamericana - Infobae. .
* ↑ Patricia V. Corsani. (2014). «El espacio doméstico de una escultora profesional. Generalidades sobre Lola Mora» VI Congreso Virtual sobre Historia de las Mujeres.
* ↑ Ciud. de Buenos Aires, Basílica Ntra. Sra. del Sorcorro, Libro Matrim. n.º 17, acta n.º 131, 23/6/1909.
* ↑ López Matto, Omar. (2022-06-07). «Lola Mora. Rompió los moldes, cruzó el océano y esculpió en mármol desnudos emblemáticos que fueron resistidos» LA NACION.
* 1 2 Lola Mora. .
* 1 2 Parque San Martín. .
* ↑ Carlos Páez de la Torre. (03 de 2014). «Desagravio a Lola Mora, un siglo después» Diario La Gaceta.
* ↑ «Lola Mora, única» Diario El Litoral (Editora Juan Romero S.A.) 07 de 2013.
* 1 2 Sorich, Antonio. (17 de noviembre de 2014). Lola Mora, escultora sudamericana. .
* ↑ Festejan el Día Nacional del Escultor y las Artes Plásticas. .
* ↑ «Ley 188 - Premio “Lola Mora” a programa de T.V. o Radio que promueva Derechos de la Mujer - Institución» www2.cedom.gob.ar.
* ↑ «Premios Lola Mora» Buenos Aires Ciudad - Gobierno de la Ciudad Autónoma de Buenos Aires.
* ↑ «“Lola Mora y el Impudor” | ramona» web.archive.org 2020-09-27 (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
* ↑ (Gaztelaniaz) Montenegro, Alfredo. (2016-05-18). «Roca, un colado en la casita de Tucumán» Redacción Rosario (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
* ↑ «Standback News - Sabores, viajes y encuentros» www.standback.com.ar (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
* ↑ «::AGN Bicentenario::» agnbicentenario.mininterior.gob.ar (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
* ↑ (Ingelesez) LA OTRA LOLA MORA. (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).
* ↑ «La salteñidad de Lola Mora analizada en un filme de Alejandro Arroz» web.archive.org 2017-12-16 (Noiz kontsultatua: 2023-11-22).

## Bibliografía

* Corsani, Patricia V. (2014) El espacio doméstico de una escultora profesional. Generalidades sobre Lola Mora. VI Congreso Virtual sobre Historia de las Mujeres. Jaén (España), Asociación de Amigos del Archivo Histórico Diocesano de Jaén. (en línea)
* Delgado, Josefina (2006) Lola Mora: la pasión de la forma. (2006) Buenos Aires ISBN 9870405029
* Teràn, Celia; Pàez de la Torre, Carlos (1997) Lola Mora. Una biografía. Buenos Aires, Planeta,
* Verlichak, Carmen (1996) Las diosas de la belle époque y de los años locos. Buenos Aires, Editorial Atlántida
* Lola Mora. Soto, Moira. Buenos Aires, Editorial Planeta, 1991
* Lola Mora, Elena Correa. Serie de Escultores Argentinos del siglo XX /2, Buenos Aires, Centro Editor de América Latina, 1981.
* Haedo, Oscar Félix; (1974) La primera escultora argentina. Buenos Aires, Eudeba.

## Ikus, gainera

* Camille Claudel

## Kanpo estekak

* Portal Informativo de Salta con fotos de algunas de sus obras.
* Visita Virtual al Monumento a la Bandera Argentina
* Fotos y comentarios acerca de La Fuente de las Nereidas
* Finca El Dátil. Lugar natal de Lola Mora Obra
* Referencias genealógicas de Lola Mora
* Datuak: Q452079
* Multimedia: Lola Mora / Q452079