# Txinatar konstelazio

Txinako astronomia tradizionalak zeruko esfera asterismo edo konstelazioetan banatzeko sistema du, «ofiziala» bezala ezagutzen dena (txineraz 星官xīng guān).
Txinako asterismoak, oro har, tradizio helenistikoaren konstelazioak baino txikiagoak dira. Song dinastiako (XIII. mendea) Suzhou planisferioak 283 asterismo erakusten ditu guztira, banako 1565 izar guztira. Asterismoak lau taldetan banatzen dira: Hogeita Zortzi Jauregiak (二十八宿, Èrshíbā Xiù) ekliptikan zehar eta Iparraldeko Zeruko Hiru Esparruak. Hegoaldeko Zerua bosgarren talde gisa gehitu zen Ming dinastiaren amaieran, Europako izar-mapetan oinarrituta eta 23 asterismo gehigarriz osatuta.
Hiru Esparruak (三垣, Sān Yuán) Esparru Debekatu Morea hartzen du bere baitan, zeina Ipar Zeruko Poloan zentratzen den, izarrak urte osoan ikus daitezkeen eta horiek barne hartzen dituen beste biak zeruko ekuatorean dauden bitartean.
Hogeita Zortzi Jauregiek, hala, Txinatik ikusten diren —baina ez urte osoan zehar— izar horietarako erabiltzen den koordenatu ekliptiko bat osatzen dute, ilargiaren hilabetean zehar ilargiaren mugimenduan oinarrituta.

## Historia

Txinako sistema, izan ere, sistema greko-erromatarretik independenteki garatu zen, gutxienez, K.a. V. mendetik aurrera, nahiz eta lehenago elkarrekiko eragina izan zitekeen, antzinako Babiloniako astronomiaren paralelismoak iradokitzen duen bezala.
Hogeita Zortzi Ilargi Jauregien sistema Indiako Nakshatra sistemaren oso antzekoa da (nahiz eta ez berdin-berdina izan), eta, gaur egun, ez da ezagutzen txinatar eta indiarren sistemaren historian elkarren arteko eraginik izan den.
Gaur egun dauden txinatar izar-mapa zaharrenak Tang dinastiakoak dira. Horien artean, aipagarriak dira Kaiyuan Garaiko Astrologiari buruzko VIII. mendeko Tratatua eta Dunhuang Izarren Diagrama. Lehengo astronomo txinatarren bildumak (Shi Shen, Gan De eta Wu Xian) eta Indiako astronomiakoak (K.o. I. eta II. mendeetan Txinara iritsi zirenak) biltzen ditu. Gan De, izan ere, Estatu Gudalarien garaiko (K.a. V. mendea) astronomo bat izan zen, eta Dunhuang-eko Izar-maparen lekukotasunaren arabera, 810 izar zenbatu zituen 138 asterismotan. Dunhuangeko Izar-mapak berak 1.585 izar ditu 257 asterismotan bilduta.
Asterismoen kopurua, edo asterismotan bildutako izarren kopurua, ez zen inoiz finkoa izan, magnitude-ordena berean mantendu baitzen (konparaziorako, Ptolomeok II. mendean egindako izar katalogoak 1.022 izar zituen 48 konstelaziotan). XIII. mendeko Suzhouko izar-taulak 1.565 izar ditu 283 asterismotan; XIV. mendeko Cheonsang Yeolcha Bunyajido korearrarenak 1.467 izar ditu 264 asterismotan, eta 1673an Flandriako Ferdinand Verbiest jesuitak Kangxi Enperadorearentzat egindako zeruko globoak 1876 izar ditu 282 asterismotan.
Hegoaldeko Zerua ezezaguna zen antzinako txinatarrentzat, eta, ondorioz, ez da sistema tradizionalean sartzen. XVI. mendean, Europako harremanekin, Xu Guangqik, Ming dinastia amaierako astronomoak, Europako izar-mapetan oinarritutako beste 23 asterismo sartu zituen. «Hegoaldeko Zeru» (近南極星區) asterismoak Txinako sistema tradizionalaren parte gisa tratatzen dira gaur egun.

## Terminologia

Txinako «izar, zeruko gorputza» hitza 星 xīng da. 星 karakterea, jatorriz, forma konplikatuagoa zuen: 曐; karaktere fono-semantikoa (形聲字), zeinaren, jatorriz, bere zati semantikoak 晶 hiru izar distiratsu irudikatzen zituen («eguzki» 日 erradikalaren hiru kasuak).
«Konstelazio» termino txinatar modernoa 星座 (xīng zuò) da, IAU sistemak definitutakoei erreferentzia eginez. Termino zaharragoa 星官 (xīng guān) sistema tradizionaleko konstelazioak deskribatzeko bakarrik erabiltzen da. 官 karaktereak «funtzionario publikoa» esan nahi du (hortik euskarazko «ofiziala» itzulpena txinatar asterismoetarako), baina, historikoki, gōng 宮-ren aldaera bat da —tenplua, jauregia—, jatorriz eraikin handi baten piktograma.
«Asterismo» termino generikoa 星群 da (xīng qún, literalki «izar taldea»).

## Hiru Esparruak

Hiru Esparruak Debekatutako Esparru Morea (紫微垣, Zǐ Wēi Yuán), Jauregi Gorenaren Esparrua (太微垣, Tài Wēi Yuán) eta Zeruko Merkatuaren Esparrua (天市垣, Tiān Shì Yuán ) dira.
Debekatutako Esparru Moreak gaueko zeruaren iparraldeko eremua hartzen du. Antzinako txinatarren ikuspuntutik, Debekatutako Esparru Morea zeruaren erdian dago, eta beste izar guztiek inguratzen dute: Hartz Txikia, Draco, Camelopardalis, Cepheus, Cassiopeia, Auriga, Boötes eta Hartz Handia, Canes Venatici, Leo Minor eta Herkules konstelazioen zatiak.
Jauregi Gorenaren Esparruak Virgo, Coma Berenices eta Leo konstelazio greziarrak eta Canes Venatici, Hartz Handia eta Leo Minor-en zatiak hartzen ditu bere baitan.
Zeruko Merkatuaren Esparruak Serpens, Ofiuko, Aquila eta Corona Borealis konstelazio greziarrak eta Herkulesen konstelazioen zatiak hartzen ditu.
Hiru Esparru horietako bakoitza bi «horma» asterismoz itxita dago, 垣 yuán izendatuak, «horma baxua, hesia; esparrua» (ez da nahasi behar ilargi-jauregiarekin: «horma» 壁):
* Debekatutako Esparru Morea ezker horma 紫微左垣 (Cassiopeia / Cepheus / Draco)
* Debekatutako Esparru Morea eskuin horma 紫微右垣 (Draco / Ursa Major / Camelopardalis)
* Jauregi Goreneko ezker horma 太微左垣 (Virgo / Coma Berenices)
* Jauregi Gorenaren eskuin horma 太微右垣 (Leo / Virgo)
* Zeruko Merkatuaren Esparrua ezker horma 天市左垣 (Herkules/Sugeak/Ophiuchus/Aquila)
* Zeruko Merkatuaren Esparrua eskuin horma 天市右垣 (Serpens/Ophiuchus/Hercules)

## Hogeita Zortzi Jauregiak

Hogeita Zortzi Jauregiak Lau Sinbolotan biltzen dira, bakoitza iparrorratz norabide batekin lotuta eta zazpi jauregirekin. Izenak eta izar determinatzaileak hauek dira:
| Lau ikur (四象) | Jauregia (宿) | Jauregia (宿) | Jauregia (宿) | Jauregia (宿) |
| Lau ikur (四象) | Zenbakia | Izena (pinyin) | Ingelesaren itzulpena | Izar determinatzailea |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 1 | 角 (Jué/Jiăo) | Horn | α Vir |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 2 | 亢 (Kàng) | Neck | κ Vir |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 3 | 氐 (Dī) | Root | α Lib |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 4 | 房 (Fáng) | Room | π Sco |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 5 | 心 (Xīn) | Heart | α Sco |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 6 | 尾 (Wěi) | Tail | μ Sco |
| Ekialdeko herensuge trukesa (東方青龍) Udaberria | 7 | 箕 (Jī) | Winnowing Basket | γ Sgr |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 8 | 斗 (Dǒu) | (Hegoaldekoa) Dipper | φ Sgr |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 9 | 牛 (Niú) | Ox | β Cap |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 10 | 女 (Nǚ) | Girl | ε Aqr |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 11 | 虛 (Xū) | Emptiness | β Aqr |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 12 | 危 (Wéi/Wēi) | Rooftop | α Aqr |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 13 | 室 (Shì) | Encampment | α Peg |
| Iparraldeko dortoka beltza (北方玄武) Negua | 14 | 壁 (Bì) | Wall | γ Peg |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 15 | 奎 (Kuí) | Legs | η And |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 16 | 婁 (Lóu) | Bond | β Ari |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 17 | 胃 (Wèi) | Stomach | 35 Ari |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 18 | 昴 (Mǎo) | Hairy Head | 17 Tau |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 19 | 畢 (Bì) | Net | ε Tau |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 20 | 觜 (Zī) | Turtle Beak | λ Ori |
| Mendebaldeko tigre zuria (西方白虎) Udazkena | 21 | 參 (Shēn) | Three Stars | ζ Ori |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 22 | 井 (Jǐng) | Well | μ Gem |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 23 | 鬼 (Guǐ) | Ghost | θ Cnc |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 24 | 柳 (Liǔ) | Willow | δ Hya |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 25 | 星 (Xīng) | Star | α Hya |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 26 | 張 (Zhāng) | Extended Net | υ¹ Hya |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 27 | 翼 (Yì) | Wings | α Crt |
| Hegoaldeko txori gorribizia (南方朱雀) Uda | 28 | 軫 (Zhěn) | Chariot | γ Crv |

## Hegoaldeko asterismoak (近南極星區)

Hego Zeru-poloaren inguruko zerua ezezaguna zen antzinako txinatarrentzat. Beraz, ez zen Hiru Esparru eta Hogeita Zortzi Jauregi sisteman sartu. Hala ere, Ming dinastiaren amaieran, Xu Guangqi-k Europako izar-mapen ezagutzan oinarritutako beste 23 asterismo sartu zituen. Asterismo horiek Txinako izar-mapa tradizionaletan sartu ziren geroztik.
Asterismoak hauek dira:
| Ingelesezko izena | Txinako izena | Izarren kopurua | Konstelazio Helenistikoa |
| Itsasoa eta Mendia | 海山(Hǎi Shān) | 4 | Carina / Centaurus / Musca / Vela |
| Gurutzea | 十字架(Shí Zì Jià) | 4 | Gurutzea |
| Zaldi-buztana | 馬尾(Mǎ Wěi) | 3 | Centaurus |
| Zaldiaren sabela | 馬腹(Mǎ Fù) | 3 | Centaurus |
| Erlea | 蜜蜂(Mì Fēng) | 4 | Musca |
| Triangelua | 三角形(Sān Jiǎo Xíng) | 3 | Triangulum Australe |
| Txori exotikoa | 異雀(Yì Què) | 9 | Apus / Octans |
| Peacock | 孔雀(Kǒng Què) | 11 | Pavo |
| Persia | 波斯(Bō Sī) | 11 | Indus / Teleskopioa |
| Suge-buztana | 蛇尾(Shé Wěi) | 4 | Octans / Hydrus |
| Sugearen sabela | 蛇腹(Shé Fù) | 4 | Hydrus |
| Sugearen Burua | 蛇首(Shé Shǒu) | 2 | Hidroa / Erretikulua |
| Txoriaren mokoa | 鳥喙(Niǎo Huì) | 7 | Tucana |
| Garabia | 鶴(He) | 12 | Grus / Tucana |
| Suzko txoria | 火鳥(Huǒ Niǎo) | 10 | Phoenix / Eskultorea |
| Ur Korronte Okertua | 水委(Shuǐ Wěi) | 3 | Eridanus / Phoenix |
| Adabaki zuria Inguruan | 附白(Fù Bái) | 2 | Hydrus |
| Adabaki zuriak erantsita | 夾白(Jiā Bái) | 2 | Erretikulua / Dorado |
| Urrezko arraina | 金魚(Jīn Yú) | 5 | Dorado |
| Itsasoko Arroka | 海石(Hǎi Dàn) | 5 | Carina |
| Arrain hegalaria | 飛魚(Fēi Yú) | 6 | Volans |
| Hegoaldeko Itsasontzia | 南船(Nán Chuán) | 5 | Carina |
| Piper txikia | 小斗(Xiǎo Dǒu) | 9 | Kamaleoia |

## Txinako izar izenak

Antzinako astronomo txinatarrak sistematikoki izendatu zituzten izar ikusgaien izenak, gutxi gorabehera, Johann Bayer-ek antzeko modu batean egin baino mila urte baino lehenago. Funtsean, izar bakoitza asterismo bati dagokio. Ondoren, asterismo horretako izar bakoitzari zenbaki bat ematen zaio. Hori dela eta, izar bat «Asterismoaren izena + Zenbakia» izendatzen da. Asterismo batean, ordea, izarren zenbaketa ez da izar horren itxurazko magnitudean oinarritzen, asterismoan duen posizioan baizik. Bayer sistemak txinatar metodo hori erabiltzen du noizean behin, batez ere, Dipper Handiko izarrekin, denak magnitude berekoak baitira; aldi berean, Hartz Handiaren izarrak (北斗 txineraz), Txinako astronomian, zenbakituta daude Bayer izendapenen ordena berean, bi kasuetan Dubhe lehena delarik.
Adibidez, Altair 河鼓二 izena du txineraz; 河鼓 asterismoaren izena da (literalki Danborra ibaian);二 zenbakiaren izendapena da (bi). Hori dela eta, hitzez hitz esan nahi du: «Ibaiaren Danborraren Bigarren Izarra». (Bayer-ek Altairi Beta Tympani Flumine dei ziezaiokeen Txinako konstelazioen katalogazioa egin izan balu)
Izar batzuek badituzte izen tradizionalak ere, askotan, mitologiarekin edo astrologiarekin lotuta. Adibidez, Altair 牛郎星 izenez ezagutzen da edo 牵牛星 txineraz (Behi Artzainaren Izarra), Behi Artzain eta Ehule Neskaren istorio mitologikoari aipamena eginez.
Izendapen horiek, oraindik, Txinako astronomia modernoan erabiltzen dira. Izen tradizionalen ingelesezko izenak erabiltzen diren izar guztiak itzultzen dira ohiko txinatar izendapenen eta ez katalogoko izenen itzulpenen arabera.

### IAU konstelazio modernoaren arabera

Jarraian, 88 IAU konstelazioen zerrenda aipatzen da, haien izenen txinerazko itzulpenarekin. Lotutako artikulu bakoitzak konstelazio (moderno) bakoitzaren barruan dauden izarren izen txinatar (tradizionalak) zerrenda eskaintzen du.
| Andromeda (仙女座) Antlia (唧筒座) Apus (天燕座) Aquarius (寶瓶座) Aquila (天鷹座) Ara (天壇座) Aries (白羊座) Auriga (御夫座) Boötes (牧夫座) Caelum (雕具座) Camelopardalis (鹿豹座) Cancer (巨蟹座) Canes Venatici (獵犬座) Canis Major (大犬座) Canis Minor (小犬座) Capricornus (摩羯座) Carina (船底座) Cassiopeia (仙后座) Centaurus (半人馬座) Cepheus (仙王座) Cetus (鯨魚座) Chamaeleon (蝘蜓座) | Circinus (圓規座) Columba (天鴿座) Coma Berenices (后髮座) Corona Australis (南冕座) Corona Borealis (北冕座) Corvus (烏鴉座) Crater (巨爵座) Crux (南十字座) Cygnus (天鵝座) Delphinus (海豚座) Dorado (劍魚座) Draco (天龍座) Equuleus (小馬座) Eridanus (波江座) Fornax (天爐座) Gemini (雙子座) Grus (天鶴座) Hercules (武仙座) Horologium (時鐘座) Hydra (長蛇座) Hydrus (水蛇座) Indus (印第安座) | Lacerta (蝎虎座) Leo (獅子座) Leo Minor (小獅座) Lepus (天兔座) Libra (天秤座) Lupus (豺狼座) Lynx (天貓座) Lyra (天琴座) Mensa (山案座) Microscopium (顯微鏡座) Monoceros (麒麟座) Musca (蒼蠅座) Norma (矩尺座) Octans (南極座) Ophiuchus (蛇夫座) Orion (獵戶座) Pavo (孔雀座) Pegasus (飛馬座) Perseus (英仙座) Phoenix (鳳凰座) Pictor (繪架座) Pisces (雙魚座) | Piscis Austrinus (南魚座) Puppis (船尾座) Pyxis (羅盤座) Reticulum (網罟座) Sagitta (天箭座) Sagittarius (人馬座) Scorpius (天蝎座) Sculptor (玉夫座) Scutum (盾牌座) Serpens (巨蛇座) Sextans (六分仪座) Taurus (金牛座) Telescopium (望远镜座) Triangulum (三角座) Triangulum Australe (南三角座) Tucana (杜鵑座) Ursa Major (大熊座) Ursa Minor (小熊座) Vela (船帆座) Virgo (室女座) Volans (飛魚座) Vulpecula (狐狸座) |

## Erreferentziak

* ↑ 星官 literally translates to "star official". The English translation "officials" is used in Hsing-chih T'ien. and Will Carl Rufus, The Soochow astronomical chart, Ann Arbor : Univ. of Michigan Press, 1945.
* ↑ Hsing-chih T'ien. and Will Carl Rufus, The Soochow astronomical chart, Ann Arbor : Univ. of Michigan Press, 1945, p. 4.
* ↑ Needham, J. "Astronomy in Ancient and Medieval China". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences, Vol. 276, No. 1257, The Place of Astronomy in the Ancient World (May 2, 1974), pp. 67–82. Accessed 9 Oct 2012
* ↑ 二十八宿的形成与演变
* ↑ Xiaochun Sun, Jacob Kistemaker, The Chinese sky during the Han, vol. 38 of Sinica Leidensia, BRILL, 1997, ISBN 978-90-04-10737-3, p. 7f. and p. 18, note 9. The authors, citing Needham, Science and Civilisation in China vol. 3 (1959), p. 177, speculate that both the Babylonian MUL.APIN and the cardinal star names in the Yáo diǎn suggest an ultimate origin in Sumerian astronomy of about 2300 BC (based on calculations regarding the precession of the equinoxes), or approximately the reign of Sargon of Akkad.
* 1 2 Sun, Xiaochun (1997). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. p. 910.
* ↑ The Chinese Sky. International Dunhuang Project.
* ↑ Sun, Xiaochun (1997). Helaine Selin (ed.). Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Kluwer Academic Publishers. p. 517. ISBN 0-7923-4066-3. Retrieved 2011-06-25

## Ikus, gainera

* Txinako egutegia

## Kanpo estekak

* Hong Kong-eko Espazio Museoa: Izarren Mapa Interaktiboak (deskargatu)
* Hong Kongeko Espazio Museoa: Txinako Izarren Eskualdeen, Asterismoen eta Izarren Izenaren ingeles-txinera glosarioa
* Hong Kongeko Espazio Museoa: Txinako Starlore
* 天丈Astronomia
* IZARRAK IRAUGARRIAK: Txinako Astronomia Legatua
* Ian Ridpath-en Star Tales: Txinako zerua - tradizio galdua
* Datuak: Q1074076