# Wilma Rudolph

Wilma Rudolph (Clarksville, Tennessee, AEB, 1940ko ekainaren 23a - Brentwood, Tennessee, AEB, 1994ko azaroaren 12a) estatubatuar atleta izan zen, bere azkartasunagatik nabarmendu zena. Esprinterra zen. Olinpiar Joko bakar batean hiru urrezko domina irabazi zituen lehen emakume estatubatuarra, izan ere, Erroman, 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan. 200 metroko munduko errekorrari esker parte hartu ahal izan zuen Olinpiar Joko haietan eta urrezko hiru domina irabazi zituen (bera izan zen hori lortzen lehena); urrea lortu zuen 100 eta 200 metrokoko lasterketetan eta 4 x 100 m erreleboetan, bere taldearekin, eta munduko errekorra ere lortu zuen hiru gaitasunetan. 1961ean, Stuttgarteko Munduko Txapelketan, 100 metroko errekorra finkatu zuen. Urte hartan utzi zituen alde batera lehiaketak.100 metrotan urrezko domina, 200 metroan eta 4 × 100 metroko errelebuan irabazi zuen.
Atletismoan interesa duten AEBko kirolari eta gazte beltzen eragile nagusietako bat da.

## Biografia

1940ko ekainaren 23an jaio zen, Saint Bethlehem-en, Tennesseen (gero Clarksville). Garaia baino lehen jaio zen eta haurtzaroan osasun arazoak izan zituen: pneumonia bikoitza lau urterekin, eta sei urterekin poliomielitisaren erasoa, hanka bat zenbait urtez geldiarazi ziona. Haurtzaro gogorra izan zuen. Lau urterekin elbarri gelditu zen, eta ezin izan zuen zortzi urte arte berriro oinez ibili. Baina sendatu egin zen, eta Bigarren Hezkuntzako ikasle zenerako, saskibaloiko jokalari bikaina zen, bere bizkortasunarengatik nabarmentzen zena. Familia pobre batean sortua zen, eta pobreziari eta beltza izateagatik jasan behar izan zuen diskriminazioari aurre egin behar izan zien.
Hala eta guztiz ere, zailtasun horiek gainditu eta institutuko saskibaloi-lasterkari eta -jokalari ona izatera eraman zuen. Ed Rudolph aitaren bi ezkontzetatik 22 seme-alaba zituen. Wilma jaio eta gutxira, familia Clarksvillera, Tennesseera, joan zen bizitzera. Hantxe hazi zen, eta lehen eta bigarren hezkuntzako eskolara joan zen. Ed aita, treneko morroi lan egiten zuena eta Clarksvillen noizbehinkako lanak egiten zituena, 1961ean hil zen; bere ama, Blanche, Clarksvilleko etxeetan lan egiten zuen, eta 1994an hil zen.
Tokiko eta estatuko probak irabazi zituen, eta hamasei urte besterik ez zituela, kanporaketetara iritsi zen 1956ko Melbourneko Olinpiar Jokoetan sailkatzeko. Talde olinpikoan postua lortu zuen, emakumezkoen 200 metro lauetan bigarren postua lortu baitzuen. Bere seriean kanporatu zuten, Mariya Itkina sobietarraren eta Kohler alemaniarraren atzetik hirugarren geratu baitzen, baina brontzezko domina lortu zuen 4 x 100 emakumeko txandan, Estatu Batuetako taldearekin.
Rudolphfek 75 eta 100 yardako txapelketa nazional juniorra irabazi zuen 1957an. 1958an ama izan zen. 1960an, Erromako Udako Olinpiar Jokoetako kanporaketetan, emakumezkoen 100 metroko eta emakumezkoen 200 metroko lasterketak irabazi zituen. Joko olinpiko horietan urrezko domina lortu zuen bi probetan, baita txanda laburrean ere.
1961ean, Moskun, 100 metro lauetako munduko errekorra 11,3ko denborarekin berdindu zuen, eta Stuttgarten hautsi zuen egun batzuk geroago, 11,2ko denborarekin, munduko emakumerik azkarrena bihurtu zen, eta "La gacela negra" ezizena jaso zuen.

## Ibilbidea
### Lehen urteak

Rudolph Burt institutuan, Clarksvilleko komunitate afroamerikarraren gunean, antolatutako kirolean hasi zen. Ezkerreko hankaren erabilera berreskuratzeko tratamendu medikoetan hainbat urte eman ondoren, Rudolph-ek Yvonne ahizparen urratsei jarraitzea erabaki zuen eta zortzigarren mailan hasi zen saskibaloian jokatzen. Rudolphek saskibaloian jokatzen jarraitu zuen institutuan, taldeko titularra bihurtu zen eta atletismoan hasi zen. Bigarren urtean, Rudolphek 803 puntu lortu zituen eta errekor berri bat ezarri zuen institutuko emakumezkoen saskibaloian. C. C. Gray institutuko Rudolph entrenatzaileak "Skeeter" (eltxoa) ezizena jarri zion, oso azkar mugitzen zelako. Bere institutuko saskibaloi-taldean jolasten ari zela, Ed Temple Tennessee Stateko atletismo-entrenatzaileak aukera bikaina eman zion atleta gazte eta aktiboari. Templek hamargarren mailako ikaslea lehen aldiz ikusi zuen egunean, berezko atleta zela jakin zuen. Rudolphek bi urte lehenago lortu zuen esperientzia Burt institutuko atletismo-taldean, batez ere saskibaloi-denboraldietan lanean jarraitzeko modu gisa. Institutuko bigarren urtean, Rudolph Alabamako Tuskegee Institutuan aritu zen atletismoko lehen proba garrantzitsuan. Lasterketa galdu arren, Rudolphek lehiatzen eta irabazten jarraitu nahi zuen. Templek hamalau urteko Rudolph gonbidatu zuen Tennessee Staten udako entrenamendu-programara. Atletismoko kanpalekura joan ondoren, Rudolph-ek irabazi zituen Filadelfiako (Pensilvania) Amateur Athletic Unionen parte hartu zituen atletismoko bederatzi probetan. Templeren zuzendaritzapean, TSUn entrenatzen jarraitu zuen institutuan ikasten zuen bitartean. Rudolph amateur atletismoko ekitaldietan lehiatu zen TSUko emakumezkoen atletismo-taldearekin (Tigerbelles), 1958an TSUn ikasle gisa matrikulatu baino bi urte lehenago.

### 1956ko Udako Joko Olinpikoak

Rudolphek hamasei urte zituenean eta institutuko azkenaurreko urtea egiten zuenean, 1956ko Estatu Batuetako atletismoko talde olinpikoaren probetara joan zen Seattlen (Washington), eta 200 metroko banakako proban lehiatzeko sailkatu zen, 1956ko Udako Olinpiar Jokoetan, Melbournen (Australia). Rudolph, Estatu Batuetako talde olinpikoko kide gazteena, 1956ko Melbourneko Joko Olinpikoetarako sailkatu ziren bost TSU Tigerbelleetako bat izan zen. Rudolph garaitu egin zuten Melbourneko Joko Olinpikoetako 200 metroko lasterketako atariko kanporaketa batean, baina 4 × 100 metroko errelebuko hirugarren etapa egin zuen. Rudolph, Isabelle Daniels, Mae Faggs eta Margaret Matthewsek osatutako talde estatubatuarrak, guztiak TSU Tigerbelles, brontzezko domina irabazi zuen, eta munduko 44,9 segundoko errekor denbora berdindu zuen. Talde britainiarrak zilarrezko domina irabazi zuen. Australiako taldeak urrezko domina irabazi zuen 44,5 segundoan, Betty Cuthbert aingura-hanka gisa 100 eta 200 metroko urrezko dominarekin. Melbourneko Olinpiar Jokoen ondoren Tennesseeko etxera itzuli zenean, institutuko ikaskideei irabazi zuen brontzezko domina erakutsi zien, eta 1960ko Udako Olinpiar Jokoetan (Erroma, Italia) urrezko domina bat irabazten saiatzea erabaki zuen.
1958an, Tennessee Staten matrikulatu zen Rudolph, eta hantxe jarraitu zuen Temple atletismoko entrenatzaile zuela. 1959an, Chicagoko Panamerikar Jokoetan, Illinois-ek zilarrezko domina irabazi zuen 100 metroko banakako proban, eta urrezko domina ere irabazi zuen Isabelle Dan, Barbara Joe eta Lucinda Williams taldekideekin 4 × 100 metroko txandan. AAUren 200 metroko titulua ere irabazi zuen 1959an, lau urtez jarraian defendatu zuena. Rudolphek ere AAUren hiru titulu irabazi zituen pista estalian.

### 1960ko Udako Olinpiar Jokoak

Tennessee Staten bigarren urteko ikasle zelarik, Rudolph Estatu Batuetako atletismoko proba olinpikoetan lehiatu zen Abileneko (Texas) Abilene Christian Unibertsitatean. Han, 200 metro lauko munduko errekorra ezarri zuen, zortzi urtez iraun zuena. 1960ko Udako Olinpiar Jokoetarako ere sailkatu zen, 100 metro lautako proban.
Rudolph-ek 100 metro lauen amaiera lasterka egin zuen 11,0 segundoan, haizearen laguntzarekin. (Denbora errekorra ez zen munduko errekor gisa frogatu, haizeak, segundoko 2,75 metro baitzegoen, gehinezko 2 metro segundoko haizea gainditzen baitzuen. Rudolphek urrezko domina irabazi zuen lehen emakume estatubatuarra izan zen 100 metro lauetan, Helen Stephens-ek 1936ko Udako Olinpiar Jokoetan irabazi zuenetik. Rudolphek urrezko beste domina bat irabazi zuen 200 metro lauko finalean, 24ko denboran. Garaipen horien ondoren, mundu osoan "historiako emakumerik azkarrena" izendatu zuten.
1960ko irailaren 7an, 40 °C (104 °F) gradutara iritsi zen tenperatura, eta milaka ikuslek estadioa betetzen zuen. Rudolphek Tennesseeko Estatuko Talde Olinpikoko kideekin -Martha Hudson, Lucinda Williams eta Barbara Jones-ek- indarrak batu zituzten 4 × 100 metroko errelebuak 44,5 segundotan irabazteko, finalerdietan 44,4 segundoko munduko errekorra ezarri ostean. Finalean, Rudolphek AEBko taldearen ainguratze-txanda egin zuen, eta Williamsen emanaldi baten ondoren, lekukoa galtzeko zorian egon zen, baina Alemaniako ainguratze-erreleboa gainditu zuen, erreleboa irabazteko. Rudolphek arrazoi berezia eta pertsonala zuen garaipenaren zain egoteko: Jesse Owens-i omenaldia egitea, Berlingo (Alemania) 1936ko Udako Olinpiar Jokoetako izar eta atleta estatubatuar ospetsuari.
Rudolph Erromako Olinpiar Jokoetako atleta ezagunenetako bat izan zen 1960an, eta Olinpiar Jokoetan "Tornadoa, lurreko emakumerik azkarrena" goitizena eman zioten. Italiarrek "La Gazzella Nera" ("Gazela beltza") izena eman zioten. Frantsesek "La Perle Noire" ("Perla Beltza") eta "La Chattanooga Choo-Choo" ere deitzen zioten. 1960ko beste atleta olinpiko batzuekin batera, hala nola Cassius Clay (geroago, Muhammad Ali), Oscar Robertson eta Rafer Johnson, Rudolph nazioarteko izar bihurtu zen, urte hartako Olinpiar Jokoetako munduko lehen telebista-estaldura zela eta. 1960ko Erromako Olinpiar Jokoek nabarmendu egin zuten Rudolph, eta komunikabideek Estatu Batuetako atletismoko "lehen dama" eta "erregina" gisa aurkeztu zuten, atletismoaren lorpenei, edertasunari eta emakumeen eraketa goraipatuz.

### Olinpiadaren ondoko lasterketa

Rudolph Clarksvillera itzuli zen, Jokoen ondoren Europan bira bat egin ondoren; bira horretan, bera eta talde olinpikoko kideek Londresen, Mendebaldeko Alemanian, Herbehereetan eta Europako beste leku batzuetan jardun zuten. Rudolphen jaioterrian, Clarksvillen, 1960ko urriaren 4an ospatu zen "Ongietorri Eguna", egun oso batekin. Rudolphek behin eta berriz esandakoaren ondorioz, haren desfilea eta ongietorriko banketea izan ziren hiriaren historiako lehen udal ekitaldi guztiz integratua. Kalkuluen arabera, 1.100 lagun joan ziren bere omenezko banketera, eta milaka lagun irten zen hiriko kaleetara desfilea ikustera.
Rudolphek Erroman urrezko domina irabazi zuenean, "Estatu Batuetako eta mundu osoko emakume beltz ikusgarrienetako bat izatera bultzatu zuen".1961ean, pista estaliko Los Angeles Invitational ospetsuan lehiatu zen Rudolph, eta milaka pertsona joan ziren lasterketa ikustera. Gainera, New York Athletic Clubeko pista-probetan lehiatzera gonbidatu zuten, eta Millrose Gamesetan lehiatzera gonbidatu zuten lehen emakumea izan zen. Rudolph ere gonbidatu zuten Penn Relay eta Drake Relayetan lehiatzera, besteak beste.

## Kirol profesionala utzi

1961ean Rudolph William Wardekin ezkondu zen, Durhameko North Carolina College atletismo-taldeko kidearekin; 1963an dibortziatu ziren. Bien bitartean, Rudolph erretiratu egin zen atletismo-lehiaketetatik hogeita bi urterekin, 100 metro lauko lasterketetan eta 4 x 100 metroko AEB-sobietarra lasterketetan irabazi ondoren Stanfordeko Unibertsitatean 1962an. Erretiratzeko unean, Rudolphek 100 metro lauko (11,2 segundo, 1961eko uztailaren 19an), 200 metro lauko (22,9 segundo, 1960ko uztailaren 9an) eta 4 x 100 metroko erreleboen gainmarka izaten jarraitzen zuen. AAUren abiadurako zazpi titulu nazional ere irabaziak zituen, eta emakumezkoen errekorra ezarri zuen, 6,9 segundo, 60 yardatan. Rudolph-ek azaldu zuenez, atletismoko lasterketaren gailurrean zegoela erretiratu zen, bere unerik onenean zegoenean utzi nahi baitzuen kirola. Horregatik, 1964ko Udako Olinpiar Jokoetan ez zen lehiatu Tokion, Japonian, honako hau esanez:
   "Urrezko bi domina irabaziz gero, zerbait faltako litzaidake. Irabazi dudan handitasunarekin geratuko naiz, Jesse Owensek 1936an egin zuen bezala".

### Kirol sustatzaile

Lehiaketatik erretiratu zen 1962ko amaieran, 22 urterekin. Rudolphek Tennessee Staten jarraitu zuen, eta Lehen Hezkuntzako lizentziatura lortu zuen 1963an. Urte horretan ere hilabete bateko bidaia egin zuen Mendebaldeko Afrikara, Estatu Batuetako Estatu Sailaren borondate oneko enbaxadore gisa. Rudolph Estatu Batuetako ordezkari gisa aritu zen 1963ko Adiskidetasunaren Jokoetan, Dakarren (Senegal), eta Ghana, Ginea, Mali eta Volta Garaia bisitatu zituen. Han kirol-ekitaldietara joan zen, eskolak bisitatu zituen eta telebista- eta irrati-saioetan gonbidatu gisa agertu zen. Estatu Batuetako Informazio Agentziaren dokumental baten estreinaldian ere izan zen, atletismoan egindako ibilbidea nabarmenduz.
Kirol-ibilbidea amaitutakoan, ikasketak amaitu eta hiri handietako auzoetako gazteekin lan egitea erabaki zuen. Hori zela eta, 'Operación Champion' izenekoan parte hartu zuen. Federatzeko aukerarik ez zuten gazteen artean kirola sustatzea zuen helburu, eta, gero, bere fundazioa sortu zuen, doako entrenamenduak eskaintzeko eta behartsuenen artean lehiaketak antolatzeko.

### Beltzen eskubideen alde

1963ko maiatzean, Afrikatik itzuli eta aste gutxira, Rudolphek Clarksvillen, bere jaioterrian, eskubide zibilen aldeko protesta batean parte hartu zuen hiriko jatetxe bateko bereizketa kentzeko. Handik gutxira, alkateak jakinarazi zuen hiriko instalazio publikoak, jatetxeak barne, erabat integratuta egongo zirela.

## Bizitza pertsonala

1961ean William Wardekin ezkondu zen, Durhameko North Carolina College atletismo-taldeko kidearekin eta 1963an dibortziatu ziren. Urte berean ezkondu zen Robert Eldridge-rekin, bera institutuan zegoenean semearen aita zenarekin. Bikoteak beste hiru seme-alaba izan zituen, baina dibortziatu egin ziren hamazazpi urteren ondoren.

## Omenaldiak eta aintzatespenak

* Clarksville-n, Tennessee-k kale bat eta estatua bat ditu bere izenarekin.
* 1996an, Women's Sports Fundazioak Wilma Rudolph-en kuraiaren Saria sortu zuen.
* Bere izena duen saria ematen zaie emakume borrokalariei.
* Berlingo eremu amerikarra izan zen ikastetxe batean, bera bezala deitzen da.
* 2004an Estatu Batuetako Posta Zerbitzuak zigilua atera zuen bere irudiarekin.
* Garaipen olinpikoen ondoren, Estatu Batuetako Informazio Agentziak hamar minutuko dokumental bat egin zuen, Wilma Rudolph: txapeldun olinpikoa (1961), pistan egindako lorpenak nabarmentzeko.
* 1960an Rudolph agertu zen To Tell the Truth-en, Estatu Batuetako telebistako joko-programa batean, eta, geroago, The Ed Sullivan Show-en gonbidatu gisa, haren kirol-izar enblematikoaren estatusa sustatzen lagundu zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ (Ingelesez) «Wilma Rudolph | Biography, Olympics, & Facts | Britannica» www.britannica.com (Noiz kontsultatua: 2022-08-29).
* ↑ (Ingelesez) «The Official Website of Wilma Rudolph» Wilma Rudolph (Noiz kontsultatua: 2024-05-01).
* 1 2 Leal, Tolo. (21 de agosto de 2015). Wilma Rudolph, la enfermedad, la gloria y la muerte. .
* ↑ "Women on the Scene Cleveland, Ohio." Milwaukee Star, vol. VIII, no. 80, 12 Apr. 1969, p. Page 12.
* ↑ «Wilma Rudolph» sports-reference.com (Sports Reference).
* 1 2 James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ (Gaztelaniaz) Quién fue… Wilma Rudolph. (Noiz kontsultatua: 2024-05-01).
* ↑ (Gaztelaniaz) PIORNO, JON. (2014-05-04). «Wilma Rudolph, la niña inválida que se convirtió en la mujer más veloz del mundo» El Diario Vasco (Noiz kontsultatua: 2024-05-01).
* ↑ 1960: Rudolph takes third Olympic gold. BBC 1960-09-11.
* ↑ M. B. Roberts. Rudolph ran and world went wild. ESPN.
* ↑ ISBN 978-0-8156-3384-6..
* 1 2 3 4 Rob Bagchi. (2012-06-01). «50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960» The Guardian.
* ↑ James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ Biracree (1988), p. 47
* 1 2 James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ «Wilma Rudolph Biography» Biography.com (A&E Television Networks) 2016-06-19.
* ↑ ISSN https://www.tnstate.edu/library/documents/Rudolph.pdf..
* ↑ Larry Schwartz. Su conquista romana. ESPN.
* ↑ Rob Bagchi. (2012-06-01). «50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960» The Guardian.
* ↑ «Wilma Rudolph» sports-reference.com (Sports Reference).
* ↑ Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in .
* ↑ «Wilma Rudolph» sports-reference.com (Sports Reference).
* ↑ James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ M. B. Roberts. Rudolph ran and world went wild. ESPN.
* ↑ Larry Schwartz. Su conquista romana. ESPN.
* ↑ «Wilma Rudolph Biography» Biography.com (A&E Television Networks) 2016-06-19.
* ↑ 1960: Rudolph takes third Olympic gold. BBC 1960-09-11.
* ↑ Rob Bagchi. (2012-06-01). «50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960» The Guardian.
* ↑ Biracree (1988), p. 16.
* 1 2 Tom Biracree (1988), Wilma Rudolph, p. 82.
* ↑ ISBN 978-0-403-09700-5..
* ↑ La mujer más rápida. 19 de septiembre de 1960.Txantiloi:Subscription required
* ↑ "'Sportin Life' with Dennis J. Harrington Wilma Rudolph' a Sprinter Named Desire'". Chicago Metro News, 12 de julio de 1975, p. PÁG. 18.
* ↑ Ruth, Amy. (2000). Wilma Rudolph. Minneapolis, MN : Lerner Publications Co. ISBN 978-0-8225-4976-5. (Noiz kontsultatua: 2024-05-16).
* ↑ Liberti y Smith, pp. 42, 46.
* ↑ Rob Bagchi. (2012-06-01). «50 stunning Olympic moments No35: Wilma Rudolph's triple gold in 1960» The Guardian.
* ↑ Liberti y Smith, pp. 18-19, 39.
* ↑ Liberti y Smith, p. 13.
* ↑ James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ Liberti y Smith, pp. 49-50, 55.
* 1 2 .
* 1 2 Liberti y Smith, p. 98.
* 1 2 legacy.usatf.org/HallOfFame/TF/showBio.asp?HOFIDs=141 Wilma Rudolph. USA Track and Field.
* 1 2 Larry Schwartz. Su conquista romana. ESPN.
* ↑ Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in .
* ↑ Smith (2006), p. xxii.
* ↑ Smith (2006), p. xxiii.
* ↑ Liberti y Smith, pp. 91-94.
* ↑ Leal, Tolo. (21 de agosto de 2015). Wilma Rudolph, la enfermedad, la gloria y la muerte. .
* ↑ Liberti y Smith, pp. 88, 96.
* ↑ James E. Haney, "Wilma Rudolph" in .
* ↑ Brenda Meese, "Wilma Glodean Rudolph" in .
* ↑ Smith (2006), p. xxiii.
* ↑ Wilma Rudolph Courage Award - Women's Sports Foundation. .
* ↑ Liberti y Smith, pp. 83-85.
* ↑ Liberti y Smith, pp. 16, 42, 46.

## Kanpo estekak

* [Bideoa] Wilma Rudolph - The First American Woman to Win 3 Gold Medals at a Single Olympics | Mini Bio | BIO
* [Bideoa] Wilma Rudolph Beats Polio To Become Olympic Champion - Rome 1960 Olympics
* Datuak: Q31083
* Multimedia: Wilma Rudolph / Q31083