# Amurrio

Amurrio Arabako ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Aiaraldea kuadrillakoa, Bizkaiarekiko mugakidea. Araban populazio handiena dutenen artean hirugarrena da (Gasteizen eta Laudioren ondoren), eta Aiaraldean bigarrena (Laudioren ondoren), 10,394 biztanle baitzituen 2023. urtean. Izen bereko herria da udalerriko herriburua, Gasteiztik 40 bat kilometro ipar-mendebaldera dago, eta Bilbotik 30 bat kilometro hegoaldera.

## Ingurune naturala eta klima

Amurrio Nerbioi ibaiaren haranean dago. Ibai horrek Amurrioko lurrak hegoaldetik iparraldera zeharkatzen ditu, inguruan mendixka leunak dituela. Paisaia eta landa ingurune horrek lotura estua du, bestalde, industriarekin, fabrika eta lantegietan aritzen baita biztanleen % 60. Aldaiturriaga eta Saratxo izeneko industrialdeek, trenbidearen eta errepidearen ondoan egonik, horretarako lur eta ekipamendu egokiak eskaintzen dituzte.
Amurrio Euskal Herriko kantauriar isurialdean eta itsas mailatik 219 metro gorago dagoenez, klima ozeanikoa du, hau da, klima hezea eta epela, euria urte osoan banatuta izanik. Tenperaturak neurritsuak dira: minimoak 8-10 Celsius gradu ingurukoak izaten dira; eta maximoak 20-22 ingurukoak.

### Udalerri mugakideak

* Iparraldean: Aiara eta Orozko (Bizkaia).
* Ekialdean: Orozko (Bizkaia), Zuia eta Urkabustaiz.
* Hegoaldean: Urduña (Bizkaia), Junta de Villalba de Losa (Burgos), Berberana (Burgos), Kuartango eta Urkabustaiz.
* Mendebaldean: Urduña (Bizkaia) eta Aiara.

## Historia

Amurrioko lurretan aurkitutako giza aztarnarik zaharrenak Brontze Arokoak dira. Izan ere, aldi hartakoak dira Erretes Tudelan eta Okondon topatutako geldikinak. Gero, Burdin Aroko aztarnak ere badira, Babioko eta Peregañako gailurretan.
Erromatarrek adierazi zutenez, karistiarren eta autrigoien artean kokatuta zegoen Aiara lurraldea (eta bertan, Amurrio). Erromatarren aztarnak daude Alorian, Delikan, Artomañan eta Amurrio herrigunean bertan.
XI. eta XII. mendeen artean, lurralde hau Nafarroako Erresumaren menpe egon zen, eta lehen jaunak, jatorrian, Nafarroako koroaren buruzagi militarrak izan ziren. Gero Gaztelako Erresumaren eskuetara igaro zen. Kokaleku estrategikoa zuen Gaztelarentzat, Gaztelak esportatzen zuen artilea Amurriotik igarotzen baitzen Bilboko porturantz.
Amurriok 1463an egin zuen bat Arabako ermandadeekin, baina eutsi egin zien kapare gisa zituzten usadio eta ohiturei. Ez zuten errege armadei zerbitzatzeko betebeharrik (kontratatzen zituztenean izan ezik). Pribilegio horiek 1875ean bukatu ziren, foruak galdu zirenean.
XIX. mendearen hasieran, Napoleondar Gerretan, frantses soldaduek arpilatzeak eta gehiegikeriak egin zituzten Amurrion. Urte batzuk geroago, gerrak berriz ere arrastoa utzi zuen Amurrion, karlistaldiekin: behin baino gehiagotan izan zen bertan Don Karlos, eta 1835. urtean Amurrion jarri zuen kuartel nagusia.
1842. urtean banatu zen Aiaratik, udalerri propioa osatzeko. Garai hartan, gaur egun San Anton baseliza eta Landako auzoa dauden muinoaren inguruan zegoen herri txiki bat zen Amurrio, eta herritar gutxi zituen. 1919. urtera arte ez zuen hiribildu izaera lortu. 1976an bederatzi herri hartu zituen Amurriok bere udalerrian, eta gaur egun duen banaketa administratiboa eratu zen.

## Banaketa administratiboa

Amurrio udalerria hamar herriz osatua dago:
* Aloria kontzejua
* Amurrio, udalerriko herriburua
* Artomaña kontzejua
* Baranbio kontzejua
* Delika kontzejua
* Larrinbe kontzejua
* Lekamaña kontzejua
* Lezama kontzejua
* Ontsoño kontzejua
* Saratxo kontzejua
* Tertanga kontzejua

## Ekonomia

Amurrioren ekonomiaren ardatza zerbitzuak eta batez ere industria dira. Historikoki, altzairuzko hodien ekoizpena izan da industriarik garrantzitsuena, eta XXI. mendearen hasierako petrolioaren garestitzeak eskaria asko handitu zuen eta, ondorioz, lanpostu gehiago sortu ziren. Amurrio eta Laudio bitartean Euskal Herriko eta Europako altzairuzko hodien ekoizle garrantzitsuenetako bi daude, Tubacex eta Tubos Reunidos, bien artean 1.500 langile dauzkate.
Amurrion 50 langiletik gorako enpresak honakoak dira:
* Aceralava Acería de Álava: 150 langile.
* Amurrio Ferrocarril y Equipos: 175 langile.
* Industria Auxiliar Alavesa (INAUXA): 140 langile.
* Kime: 110 langile.
* Lázaro Ituarte Internacional: 50 langile.
* Möllertech: 330 langile.
* Tubacex Tuberías Inoxidables (TTI) : 160 langile.
* Tubos Reunidos: 940 langile.
Industria-konpainia handien presentzia sendoa dela eta, Amurriok metalaren sektorearekin erlazionatutako enpresa ertainen sare trinkoa garatu du.
* Talleres F.Larrinaga: balbulagintzara bideratutako produktuen fabrikazioa, hala nola engranaje konikoaren erreduktoreak.
* Castinox: altzairu herdoilgaitza eta aleazio berezien galdaketa. Balbula eta beste hainbat industria-osagairen fabrikazioa.
Egurraren eta eraikuntzaren sektorearekin erlazionatutako jarduera ere azpimarratzekoa da.
* Etxeguren: industria-proiektuak: muntaketak, Industria Instalazioak, mantentze-lanak eta makineriaren lekualdaketak.
* Plaza Amurrio: eraikuntzarako hornidura, materialak, kanilak, altzariak, e.a.
Nekazaritza bigarren maila batean badago ere, aipagarriak dira baratz ekologikoarekin baita behi-aziendarekin zein ardi-aziendarekin ere erlazionatutako enpresak, esate baterako:
* Industrias Cárnicas Burutxaga: animalia bizien ustiapenean, zatikatzean eta aziendaren haragien prestaketan aritzen da.
* Lur Denok: elikagai ekologikoak ekoizteko eta banatzeko ekimen bat, hau guztia Euskal Herrian, eta tarteko Amurrion, dituen baratzen bidez.

## Demografia

1960 eta 1970eko hamarkadetan Amurrioko biztanleria asko handitu zen, batez ere Bizkaian izandako industrializazio prozesuaren ondorioz (kontuan izan behar da Amurrio Bilbo Handiaren eragin eremuan dagoela). Laurogeiko hamarkadatik aurrera, ordea, krisi ekonomikoaren eraginez, biztanleria egonkortu egin zen. 2008an, herriak 1990eko hamarkadan galdutako 10.000 biztanleen maila berreskuratu zuen.

### Biztanleriaren bilakaera

* Amurrioko biztanleria
* Datu-iturria: www.ine.es

## Politika
### Alkateak

Honakoak izan dira Amurrioko azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| Angel Sasiain Albizua | 1979 | 1983 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Angel Sasiain Albizua | 1983 | 1987 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 1987 | 1991 | Eusko Alkartasuna |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 1991 | 1995 | Eusko Alkartasuna |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 1995 | 1999 | Eusko Alkartasuna |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 1999 | 2003 | Eusko Alkartasuna |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 2003 | 2007 | Eusko Alkartasuna-Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Pablo Ramon Isasi Agirre | 2007 | 2011 | Eusko Alkartasuna |
| Josune Irabien Marigorta | 2011 | 2015 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Josune Irabien Marigorta | 2015 | 2019 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Josune Irabien Marigorta | 2019 | 2020 $^a$ | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Txerra Molinuevo Laña | 2020 | 2023 | Euzko Alderdi Jeltzalea |
| Txerra Molinuevo Laña | 2023 | Jardunean | Euzko Alderdi Jeltzalea |
$^a$ 2020ko Azaroan Josune Irabien Marigorta Alkateak dimisioa aurkeztu zuen, kargu publiko berri bat onartzeko.

## Garraioa

Araba Bus sareko eta lineek zerbitzua ematen diote udalerri honi:
* Araba Bus
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 15 | Gasteiz (unibertsitatea) | Gasteiz (epaitegiak) • Gasteiz (Bastiturri) • Gasteiz (geltokia) • Zaitegi • Murgia • Sarria • Murgia (Paularrak) • Ametzaga • Beluntza (Soleta) • Izarra • Lezama • Larrinbe • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Luiaondo (Malato) • Luiaondo • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Areta • Laudio (Ugarte) • Okondo | Artziniega⁠ |
| 16 | Artziniega | Artziniega (gasolindegia) • Lanteno • Menagarai • Ibaguen • Arespalditza • Murga (industrialdea) • Izoria • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio • Amurrio (San Jose) • Laudio (Gurutze Gorria) • Laudio • Laudio (Ugarte) • Okondo (Goienuri) • Okondo (Okondoxena) • Okondo (Zubidiarte) • Okondo (Jubilatuen kluba) • Okondo (Kutxabank) | Okondo |
Gainera, Eskualdeko Garraioa sareak 2 linea ditu udalerrian:
* Eskualdeko Garraioa
| Zerbitzua | Hasiera | Ibilbidea | Amaiera ⁠ |
| 2 | Amurrio Arespalditza | Luxo • Ozeta • Menoio • Beotegi • Kexaa • Menagarai (Jauregi) • Zuhatza (Ibarra) • Zuhatza (Zerrabe) • Zuhatza (eliza) • Agiñaga • Madaria • Salmanton • Maroño • Izoria • Murga (Markixa) • Murga (eliza) • Olabezar • Etxegoien • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Arespalditza⁠ |
| 3 | Amurrio Urduña | Tertanga • Delika • Artomaña • Aloria • Urduña (geltokia) • Lekamaña • Saratxo • Inoso • Ziorraga • Baranbio • Lezama • Larrinbe • Amurrio (gasolindegia) • Amurrio (geltokia) | Amurrio Urduña |

## Kultura
### Euskara

Udalerrian biztanleen laurdena, gutxi gorabehera, euskaraduna da, erabilera maila, ordea, txikiagoa da. Herrian ikastola ("Aresketa") eta bertso-eskola daude. Amurrioarrek Araba Euskaraz hainbatetan antolatu dute: 1986, 1996, 2005 eta 2013 urteetan. Gainera, 2010. urtean Lucas Rey herri ikastetxean eskola publikoaren jaia ospatu zuten. Belaiki Euskara Elkartea ere aipatzekoa da, Baranbion sortua da bera.
Bertako euskalkia mendebaleko euskararen aldaera bat zen.
22. KORRIKA bertatik hasi zen 2022ko martxoaren 31n.

### Azpiegiturak

Herrian, Euskal herriko zeramika biltzen eta erakusten duen Felix Murga Museo Etnografikoa dago. Kultur-etxea Ugarte dorretxean dago.

### Ondarea

* Andra Maria eliza, Amurrion. XII-XVI. mende bitartekoa.
* Artomaña dorretxea
* Mariaka dorretxea
* Ugarte dorretxea
* Larrako jauregia, Lezaman. 1640an eraikia.
* Landako baserria, Lezaman.
* Iruaritz baserria, Lezaman.
* Elexazar, erromatar garaiko aztarnategia.

### Jaiak

* Abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren Jasokundearen eguna.
* Abuztuaren 16an, San Roke.
* Urtarrilaren 17an, San Anton.
* Urriaren 28an, San Simon eta San Judas.
* Maiatzaren 9an, Las Entradillasen dantza.

## Ekonomia

Amurrio Arabako Txakolinaren ekoizle nagusia da.

## Amurrioar ospetsuak

* Jesus Galindez (1915-1956), zuzenbide-irakaslea, idazlea eta EAJko politikaria.
* Jesus Etxebarria (1916-2009), eskultorea.
* Federico Barrenengoa (1916-2005), irakaslea, filosofoa eta ohorezko euskaltzaina.
* Sabino Cuadra (1949-), Amaiurreko legebiltzarkide ohia Espainiako kongresuan.
* Santiago Abascal (1949-2017), Voxeko politikaria.
* Xabier Aspuru (1951-), irakaslea eta Aralar alderdiko politikaria.
* Zigor Urrutia Revuelta (Bilbo, 1971-), Amurrion bizi den argazkilari eta diseinatzailea.
* Inma Shara (1972-), orkestra-zuzendaria.
* Leyre Berrocal (1973-), aktorea. Bilbon jaioa, Amurrion hazi zen.
* Alfredo Remirez (1980-), Twitterreko txiolari eta euskal presoen aldeko ekintzailea.
* Eli Pinedo (1981-), eskubaloi jokalari profesionala.

## Erreferentziak

* 1 2 Euskaltzaindia. (PDF) 150. arauaː Arabako herri izendegia. .
* 1 2 3 4 5 6 7 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
* ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
* 1 2 Arabako Foru Aldundia. (2010). Araba herriz herri. Arabako Foru Aldundia, 49 or..
* ↑ Amurrioko Udala. «Datu orokorrak: Klima» Amurrio.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).
* 1 2 3 4 5 Amurrioko Udala. «Datu orokorrak: Historia» Amurrio.eus (Noiz kontsultatua: 2020-04-19).
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (Noiz kontsultatua: 2020-03-21).
* 1 2 3 4 5 6 7 (Gaztelaniaz) Moreno Carranza, Jonathan. «Un siglo de alcaldes de Amurrio» Aztarna, Etnografia eta zabalkunde kulturalerako aldizkaria - 2007 Uztaila, 33 zkia. (Noiz kontsultatua: 2020-03-09).
* 1 2 (Gaztelaniaz) «Fallece Ángel Sasiain, primer alcalde de la democracia en Amurrio» El Correo 2020-09-03 (Noiz kontsultatua: 2023-01-29).
* 1 2 3 4 5 6 (Gaztelaniaz) «Eran tiempos difíciles pero muy emocionantes» EITB 2019-04-02 (Noiz kontsultatua: 2020-03-10).
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Una tercera legislatura tranquila para Irabien» El Correo 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Alcaldías en Álava: Labastida, Zigoitia y Laguardia para el PNV, Samaniego para EH Bildu» Gasteiz Hoy 2019-06-15 (Noiz kontsultatua: 2020-03-14).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Josune Irabien delegará en Txerra Molinuevo la Alcaldía de Amurrio, tras diez años al frente del Consistorio.» Diario de Noticias de Álava 2020-11-10 (Noiz kontsultatua: 2020-11-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) «Estos son los 53 alcaldes de los pueblos de Álava» Gasteiz Hoy 2023-06-17 (Noiz kontsultatua: 2023-06-18).
* ↑ «Hasiera» Korrika (Noiz kontsultatua: 2021-11-17).

## Ikus, gainera

* Araba
* Arabako udalerrien zerrenda
* Aiaraldea
* Iguarrako
* Zaraobe

## Kanpo estekak

* Amurrioko Udalaren webgunea.
* Aiarako Kuadrillako turismo bulegoaren webgunea.
* Amurriori buruzko informazioa, Eusko Jaurlaritzaren euskadi.net webgunean.
* (Gaztelaniaz) «Amurrio», Auñamendi Eusko Entziklopedia.
* Datuak: Q481760
* Multimedia: Amurrio / Q481760
* Liburuak: Euskal Herriko bidaia-gida/Herriz herri/Amurrio