# Negazionismo

Giza portaeran, negazionismoa errealitatea ukatzea aukeratzen duten gizabanakoek erakusten duten portaera da, egia deseroso bat saihesteko. Paul O'Shea autorearen arabera, "enpirikoki egiazta daitekeen errealitate bat onartzeari uko egitea da. Funtsean, ekintza irrazional bat da, esperientzia edo ebidentzia historiko baten baliozkotzeari eusten diona". Michael Specter autoreak taldeko negazionismoa definitzen du, "gizarteko segmentu oso batek, askotan aldaketaren traumarekin borrokatuz, errealitateari bizkarra ematen dionean, gezur erosoago baten alde".
Zientzian, honela definitu da: alde horretan adostasun zientifikoaren parte diren oinarrizko kontzeptuak baztertzea, ebidentziak onartu eta indartsu oinarritutakoak, ideia erradikal eta eztabaidagarrien alde. Proposatu da beren forma desberdinek ebidentzia biribilgarriari uko egitea eta eztabaida bilatzea komunean daudela adostasuna dagoela ukatzeko. Ohiko adibide bat Lur Gaztearen Kreazionismoa eta eboluzioarekin duen eztabaida da.
Holokaustoaren, COVID-19 eta GIB/Hiesaren negazionismoa terminoak sortu dira; eta klima-aldaketaren negazionista deitu zaie berotze globala benetakoa dela eta giza jardueren ondorio dela dioen adostasun zientifikoaren aurka daudenei. Nagazionismo hitza propaganda-teknika gisa erabiltzea kritikatu da, ikuspegi minoritarioen argudioak erreprimitzeko. Halaber, eszeptizismoaren garrantzia eztabaidatzen duen saiakera batean, Clive Jamesek negazionista erabili zuen klima-aldaketako eszeptikoak deskribatzeko, eta honako hau adierazi zuen: "Holokaustoa ukatzen duen fanatiko baten ikuskizuna gogorarazten du". Celia Farber GIBari buruz negazionista terminoaren aurka dago, gizateriaren aurkako krimen nazien maila moral berean sineste hori jartzea justifikaziorik ez duela argudiatuz. Hala ere, Robert Gallok alderaketa horren alde egiten du, esanez GIBaren negazionismoa Holokaustoaren antzekoa dela, pseudozientzia-modu bat baita, "ikerketa bat kontrajartzen" duena.
Hainbat motibazio eta arrazoi proposatu dira negazionismorako, erlijio- eta norberekeria-sinesmenak barne, edo ideia nahasgarrien aurkako defentsa-mekanismo psikologikoa.

## Ortodoxia eta heterodoxia

Didier Fassin antropologoak bi bereizketa egiten ditu: ukazioa, "errealitatea eta egia ukatuak direla dioen behaketa enpirikoa", eta negazionismoa, "subjektuak errealitateari eta egiari sistematikoki erantzuteko duen jarrera ideologikoa".
Adostasun zientifiko edo jakintsua duten proposizioak baztertzen dituzten gizabanako edo taldeak, taktika erretorikoak erabiltzean, ezezkoan erortzen ahal dira, argudio edo eztabaida legitimoaren itxura emateko, benetan horrelakorik ez dagoenean.Rick Stoffek honela deitu zuen Chris Hoofnagle:
   Orduan, badira taktika negazionistak erabiltzen dituztenak beren nortasunerako kritikoa den "gehiegizko balioa duen ideia" bat babesteko. Bidezko elkarrizketa bat ez denez baliozko aukera bat gertaera zientifikoetatik ideia alderdikoiak edo arrazoizkoak babestu nahi dituztenentzat, haien baliabide bakarra taktika erretoriko horiek erabiltzea da.
2003ko prentsa-artikulu batean, Edwin Cameronek, GIBaz kutsatutako Hego Afrikako goi-mailako epaile batek, Holokaustoa ukatzen dutenek eta GIBak eragindako infekzioagatik hies-pandemia dagoela ukatzen dutenek erabilitako taktikak deskribatu zituen. Esan duenez, "ukatzaileentzat gertaerak onartezinak dira. Asmo ideologikoko eztabaida erradikaletan parte hartzen dute, eta, oro har, ia aditu eta zale guztiek onartzen dituzte, ebidentzia bikain batean oinarrituta".Horretarako, "distortsioak, egia erdiak, jarrera aurkarien eta premisa- eta logika-aldaketa egokien desorekak" erabiltzen dituzte. Edwin Cameron konturatu da ukatzaileak erabili ohi duen taktika bat "zifrak eta estatistikak ezinbestean zehaztu ezin diren lan handi bat sortzea" dela, eremu askotako azterketa zientifikoak informazio-multzoen analisietan oinarritzen baitira, eta beste azterlan historiko batzuetan, berriz, ez dago halako gertaerarik.
Globation and Health aldizkarian argitaratutako 2009ko artikulu batean entzia" pseudozientifikoa" zenbait negazionismo-motaren praktika komun gisa konpondu da, baita Globalization and Health aldizkarian argitaratutako 2009ko artikulu batean ere.
Richard J. Evans ingeles historialariak David Irvingen lanaren azterketan aipatu zuen arlo hori, difamazioagatik Deborah Lipstadten aurkako demandan aurkeztu baitzuen:
| « | Historiatu errespetagarri eta profesionalek ez dituzte kentzen euren jarreraren aurka dauden testuen aipuen zatiak; aitzitik, kontuan hartzen dituzte, eta, beharrezkoa bada, aldatu egiten dute beren jarrera. Ez dute benetako dokumenturik aurkezten, faltsifikazioak iraganean gertatu zirelako bakarrik faltsututa. Ez dute arrazoi inozo baina gupidagaberik asmatzen, eta inolako sostengurik gabe egiazko agiriak gaitzesteko, haiek beren argudioen aurka daudelako; berriro ere, beren argudioak balia ditzakete, kasua bada, edo erabat baztertzen dituzte. Ez dituzte beren ondorioak zehatz-mehatz egozten hurbilagoko ikuskapen batean benetan kontrakoa dioten liburu edo beste iturri batzuei. Ez dute irrikaz bilatzen ahalik eta zifrarik altuena serie estatistiko batean, fidagarritasuna edozein dela ere, edo antzekoa, edozein arrazoirengatik zifra hori maximizatu nahi dutelako, baizik eta eskuragarri dauden zifra guztiak ebaluatzen dituzte, ahal bezain inpartzialki, beste batzuen zenbaketa kritikoari eutsiko dion zenbaki batera iristeko. Ez dituzte iturriak oker eta kontzienteki atzerriko hizkuntzetara eramaten, berentzat erabilgarriagoak direla adierazteko. Ebidentzia historikorik ez duten hitzak, esaldiak, zitazioak, gertaerak eta gertaerak ez dituzte temati asmatzen, beren argudioak onargarriagoak izan daitezen. | » |
Mark Hoofnaglek, Chris Hoofnagleren anaiak, honela deskribatu du negazionismoa: "taktika erretorikoak erabiltzea argudio edo eztabaida legitimoaren itxura emateko, benetan horrelakorik ez dagoenean".Hurrengo bost taktika hauetako bat edo gehiago erabiltzen dituen prozesua da, benetako eztabaida baten itxura mantentzeko:
* Konspirazioaren teoria. Informazioa edo behaketa ezestea, aurkariek "egia ezkutatzeko konspirazio batean" parte hartzen dutela iradokiz.
* Cherry picking. Artikulu bakartu bat aukeratzea, bere ideiaren alde eginez, edo artikulu zaharkituak, akastunak edo gaitzetsiak erabiltzea kontrako jarrera emateko, haiek beren ideiak ikerketa ahul batean babestuko balute bezala.
* Aditu faltsuak. Eremu bateko aditu bati ordaintzea, baita eremu horretan zehazki aditua ez denari, argudio bat defenda edo sinisgarri egin dezan
* Atea mugitzea — Berariazko baieztapen bati erantzunez aurkeztutako ebidentzia ezestea, eta etengabe beste ebidentzia-pieza bat eskatzea.
* Bestelako falazia logikoak. Normalean, analogia faltsu bat edo gehiago, ad consequentiam argudioa, lastozko gizakiaren falazia edo red herring motako argudioa.
Iowako Unibertsitateko Tara Smithek ere esan zuen arauak, konspirazio-teoriak eta ebidentzia osatugabearen falazia aldatzea argudio negazionisten ezaugarri orokorrak direla, baina gehitu zuen talde horiek "beren indarren gehienak teoria konbentzionala kritikatzeko erabiltzen dituztela", sineste argi batean: ikuspuntu tradizionala indargabetzea lortzen badute, beren "laguntzarik gabeko ideiek hutsa beteko dute".

## Normatiboa eta polemikoa

Bando batek besteari uko egiten badio, eztabaida saihesten ari da. Izan ere, ukatzailea arau-emailea da, inplizituki baieztatzen baitu ukatu nahi den egia bat dagoela, eta polemikoa, zeren eta akusatzaileak maiz azaltzen baitu zergatik ari den bere aurkaria ustezko egia ukatzen eta huts egiten baitu absolutuan. Horren ondorioz, salaketa inplizitu bat egiten da: akusatutako bandoak bere jarreran jarraitzen badu, nahiz eta ebidentzia izan, ezkutuko motibazioak izan behar ditu.
Edward Skidelskyk, Exeterreko Unibertsitateko filosofia-akademikoak, iradoki du hau duela gutxi erabili dela denial hitza (ukazioa), eta jatorria izan dezakeela deny zentzu zaharrean, errefusatzeari dagokionez (Pedro apostoluak Jesusi uko egin zionean bezala). Horren aurrekaririk berriena Freudiako zentzutik dator, hots, egia mingarri edo apala onartzeari uko egitea. Honela idatzi zuen: "Ukazio bat serioa da, nahita deszintzotasuna edo bere burua engainatzea baitakar. Gauza ukatua, inferentziagatik, hain da egia, noski, ukatzaileak gaiztakeriak, maltzurkeriak edo itsu setatsuak eragin behar duela". Iradoki du ezen, "ukazionista" etiketa eztabaida historiko edo zientifikoko eremu sakonetan sartzeagatik, "Ilustrazioaren lorpen handietako bat —dogmaren ikerketa zientifiko eta historikoaren askapena— isilbidez itzulia dela", eta kezkatzeko arrazoia izan beharko lukeela gogamen liberaleko pertsonentzat.

## Erabilpen adibideak
### GIB/HIESaren negazionismoa

GIB/HIESaren negazionismoa giza immunoeskasiaren birusak (GIB) hartutako immunoeskasiaren sindromea (HIES) eragiten ez duen ustea da, ebidentzia mediko eta zientifiko eztabaidaezinaren kontrakoa. Baldin eta ukatzaileek HIESa benetako gaixotasuntzat hartzen badute, sexu-jokabidearen, drogen, desnutrizioaren, higiene txarraren, hemofiliaren edo GIBaren infekzioa tratatzeko erabiltzen diren sendagaien (antierretrobiralak) konbinazioren bati egozten diote.
Adostasun zientifikoa da GIBa hiesaren kausa dela frogatzen duen ebidentzia erabakigarria dela, eta GIB/HIESaren ukatzaileen baieztapenak konspirazio teoria faltsuetan oinarritutako sasizientzia, arrazonamendu akastuna, ebidentzia osatugabearen falazia eta datu zientifiko gehienak zaharkituak direla.Komunitate zientifikoak argudio horiek arbuiatuta, GIB/HIESaren ukatzaileen materiala, gaur egun, hain sofistikatua ez den zientzialari bati zuzenduta dago, eta Internet bidez zabaltzen da batez ere.
Onarpen zientifikorik ez duen arren, GIB/hiesa ukatzeak eragin politiko nabarmena izan du, batez ere Hegoafrikan, Thabo Mbekiren lehendakaritzapean. Zientzialariek eta medikuek giza kostuan GIB/HIESaren negazionismoaren alarma agertu dute, eta horren ondorioz, GIB positiboek ez dute eraginkortasun frogatuko tratamendurik erabiltzen. Osasun publikoko ikertzaileek hiesak eragindako 330.000 heriotzari 330.000 egotzi dizkiete, baita GIBak eragindako beste 17.000 infekzio eta 35.000 haur infekzio ere, Hegoafrikako gobernuak GIB/hiesaren negazionismoaren besarkada ohiari. Tratamendu antiretrobiralen erabilera eteteak ere kezka global handia sortzen du, birusaren indar antiretrobiralen espresioa potentzialki areagotzen baitu.

### Klima aldaketaren ukazioa

Zenbait nazioarteko korporaziok, hala nola ExxonMobil-ek, "talde zibil faltsuak eta zientzia-erakunde iruzurtiak sortzen" lagundu dute. Erakunde horiek diote klima-aldaketari buruzko ebidentzia zientifikoa ez dela erabakigarria, George Monbiot ekintzaileak egindako kritika baten arabera. ExxonMobil-ek ez zituen finantza-ekarpenak ukatu, baina bere bokalak esan zuen konpainiak txosten zientifikoei ematen zien laguntza ekonomikoak ez zuela esan nahi horrek azterketen emaitzetan eraginik izango zuenik. "Konspirazio-teoria mota hori birziklatzeak ez du esan nahi tratatu beharreko erronka errealaren arreta galdu egiten duenik: nola hornitu bizi-estandar globalak hobetzeko behar den energia, berotegi-efektua eragiten duten gasen emisioak murrizten diren bitartean. Newsweek eta Mother Jones-ek "industria ukatzailea" finantzatzen ari direla dioten artikuluak argitaratu dituzte.
Kontsumo-eskubidearen testuinguruan, negazionismoa honela definitu da: "teknika erretoriko eta taktiko aurresangarriak erabiltzea, eztabaidarako eta edozein erreforma-mota aintzat hartzeko bidean oztopoak jartzeko, gertaerak kontuan hartu gabe". Bush administrazioak industriari lotutako industria- edo zientzia-adituek ordezkatu dituzte kontseilari zientifikoak, eta Kiotoko Protokoloa berresteari uko egin diote, zeren eta, esan zutenez, ziurgabetasun handia dago klima-aldaketari buruz. Hori dela eta, politikoki motibatutako negatibismoen adibide gisa aipatu du prentsak.

### Holokaustoaren ukazioa

Holokaustoa ukatzea "enpirikoki egiaztagarria den errealitate bat onartzeari uko egitea" da. Funtsean, ekintza irrazional bat da, esperientzia historiko baten edo gertaera baten baliozkotzea geldiarazten duena". Genozidioa ukatzeko klase orokorra, zeinaren parte baita Holokaustoa ukatzea, arrazoi politikoengatik ukatzeko modu bat da.
Nabarmentzekoa da negazionismoak, kasu honetan, ezaugarri juridikoak dituela; izan ere, egoera aparta da, eta, horren arabera, espetxe eraginkorrarekin zigortzen da "berezi" gisa duen ahalmena desegiten duen edozein konparazio, asimilazio, erlatibizazio edo bestelako forma.

### Garapenaren ukazioa

Gizabanakoaren sinesmen erlijiosoek sarrera eman diezaiokete eboluzioaren teoria zientifikoaren existentzia ukatzeari. Bilakaera ukaezina da komunitate zientifikoan eta akademian, non eboluzioari ematen zaion laguntza, funtsean, unibertsala baita; hala ere, ideia hori, askotan, aurkakotasunez ikusten dute fundamentalista biblikoek. Askotan, ikuspegi alternatiboa genesiaren sormenaren mitoaren hitzez hitzeko interpretazio gisa aurkezten da. Kreazionismoa gertatzen den ebidentziarik ez dagoen arren, kristau fundamentalista askok frogatzen dute hori, sorkuntzaren eta diseinu adimendunaren zientziaren izenpean egina balitz bezala. Horrez gain, kreazionismoarekin batera joan ohi diren sinesmenek Uholde unibertsalaren mitoa, geozentrismoa eta Lurrak 6.000-10.000 urte bitartean dituela uste izatea ere barne hartzen dituzte. Sinesmen horiek guztiak pseudozientziatzat hartzen ditu komunitate zientifikoak, eta fikziozkotzat hartzen dira.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Maslin, Janet. (2009-11-04). «Firing Bullets of Data at Cozy Anti-Science (Published 2009)» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) O'Shea, Paul Damian. (2008). A Cross Too Heavy: Eugenio Pacelli : Politics and the Jews of Europe, 1917-1943. Rosenberg ISBN 978-1-877058-71-4. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Specter, Michael. (2009-10-29). Denialism: How Irrational Thinking Harms the Planet and Threatens Our Lives. Penguin ISBN 978-1-101-15102-0. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Scudellari, Megan. (2010-03-01). «State of denial» Nature Medicine 16 (3): 248–248. doi:10.1038/nm0310-248a. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* 1 2 (Ingelesez) Diethelm, Pascal; McKee, Martin. (2009-01-01). «Denialism: what is it and how should scientists respond?» European Journal of Public Health 19 (1): 2–4. doi:10.1093/eurpub/ckn139. ISSN 1101-1262. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* 1 2 3 (Ingelesez) McKee, Martin; Diethelm, Pascal. (2010-12-14). «How the growth of denialism undermines public health» BMJ 341 doi:10.1136/bmj.c6950. ISSN 0959-8138. PMID 21156741. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) «evolveinthegenes» evolveinthegenes (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ «The Notion | The Nation» web.archive.org 2014-10-30 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Cohen, Jon. (2007-06-15). «AIDSTruth.org Web Site Takes Aim at 'Denialists'» Science 316 (5831): 1554–1554. doi:10.1126/science.316.5831.1554. ISSN 0036-8075. PMID 17569834. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Smith, Tara C.; Novella, Steven P.. (2007-08-21). «HIV Denial in the Internet Era» PLOS Medicine 4 (8): e256. doi:10.1371/journal.pmed.0040256. ISSN 1549-1676. PMID 17713982. PMC PMC1949841. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Watson, James. (2006-01-01). «Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'» Nature Medicine 12 (1): 6–6. doi:10.1038/nm0106-6a. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) «Denying science» Nature Medicine 12 (4): 369–369. 2006-04 doi:10.1038/nm0406-369. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Kennedy, Donald. (2007-07-27). «Climate: Game Over» Science 317 (5837): 425–425. doi:10.1126/science.1147817. ISSN 0036-8075. PMID 17656688. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Colquhoun, David. (2009-09-09). «Trust me, I’m a scientist» BMJ 339 doi:10.1136/bmj.b3658. ISSN 0959-8138. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ Goodman, Ellen. «No change in political climate» Boston.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) SeattlePI, Joel Connelly. (2007-07-11). «Deniers of global warming harm us» seattlepi.com (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ «Stop this witch hunt against ‘evil deniers’ | spiked» web.archive.org 2009-10-12 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) In praise of scepticism. 2009-10-23 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ web.archive.org (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ «Abominable 'No' Men | Science | Strange Days | Fortean Times UK» web.archive.org 2009-11-26 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* 1 2 (Ingelesez) «George Monbiot on climate change and Big Tobacco» the Guardian 2006-09-19 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Fassin, Didier. (2007-03-14). When Bodies Remember: Experiences and Politics of AIDS in South Africa. University of California Press ISBN 978-0-520-94045-1. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* 1 2 3 4 «South Africa: AIDS Denialism Speech, 05/09/03» www.africa.upenn.edu (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ Chazan, May; Brklacich, Michael; Whiteside, Alan. (2009-10-06). «Rethinking the conceptual terrain of AIDS scholarship: lessons from comparing 27 years of AIDS and climate change research» Globalization and Health 5 (1): 12. doi:10.1186/1744-8603-5-12. ISSN 1744-8603. PMID 19807923. PMC PMC2764568. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ «HDOT : Trial Documents : Defense Documents : David Irving, Hitler and Holocaust Denial: Electronic Edition» web.archive.org 2007-10-12 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) «How to spot an AIDS denialist» newhumanist.org.uk (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Hoofnagle, Mark. (2009-03-11). «Climate change deniers: failsafe tips on how to spot them» the Guardian (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) «The fanaticism of denial that must be exposed» Times Higher Education (THE) 2007-09-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Skidelsky, Edward. (2010-01-27). «Words that think for us» Prospect Magazine (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* 1 2 3 (Ingelesez) Read "Confronting AIDS: Update 1988" at NAP.edu. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 3 4 (Ingelesez) National Institute of Allergy and Infectious Diseases. 2021-02-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Kalichman, Seth C.. (2009-01-16). Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy. Springer Science & Business Media ISBN 978-0-387-79476-1. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Cohen, Jon. (1994-12-01). «Duesberg and Critics Agree: Hemophilia is the Best Test» Science 266: 1645–1646. doi:10.1126/science.7992044. ISSN 0036-8075. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Kalichman, Seth (2009). Denying AIDS: Conspiracy Theories, Pseudoscience, and Human Tragedy. New York: Copernicus Books (Springer Science+Business Media). ISBN 9780387794754
* ↑ Kalichman, Seth C.. (2014-01-01). «The Psychology of AIDS Denialism» European Psychologist 19 (1): 13–22. doi:10.1027/1016-9040/a000175. ISSN 1016-9040. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «Denying science» Nature Medicine 12 (4): 369–369. 2006-04 doi:10.1038/nm0406-369. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* 1 2 Smith, Tara C; Novella, Steven P. (2007-8). «HIV Denial in the Internet Era» PLoS Medicine 4 (8) doi:10.1371/journal.pmed.0040256. ISSN 1549-1277. PMID 17713982. PMC 1949841. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Steinberg, Jonny. «AIDS denial: A lethal delusion» New Scientist (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Cohen, J.. (1994-12-09). «The Duesberg phenomenon» Science 266 (5191): 1642–1644. doi:10.1126/science.7992043. ISSN 0036-8075. PMID 7992043. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Watson, James. (2006-01-01). «Scientists, activists sue South Africa's AIDS 'denialists'» Nature Medicine 12 (1): 6–6. doi:10.1038/nm0106-6a. ISSN 1546-170X. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «Discredited doctor's 'cure' for Aids ignites life-and-death struggle in South Africa» the Guardian 2005-05-14 (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) «The Durban Declaration» Nature 406 (6791): 15–16. 2000-07 doi:10.1038/35017662. ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Chigwedere, Pride; Seage, George R; Gruskin, Sofia; Lee, Tun-Hou; Essex, M. (2008-12-01). «Estimating the Lost Benefits of Antiretroviral Drug Use in South Africa» JAIDS Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes 49 (4): 410–415. doi:10.1097/QAI.0b013e31818a6cd5. ISSN 1525-4135. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Nattrass, Nicoli. (2008-04-01). «AIDS and the Scientific Governance of Medicine in Post-Apartheid South Africa» African Affairs 107 (427): 157–176. doi:10.1093/afraf/adm087. ISSN 0001-9909. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ Tang, Michele W.; Shafer, Robert W.. (2012). «HIV-1 Antiretroviral Resistance» Drugs 72 (9): e1–e25. doi:10.2165/11633630-000000000-00000. ISSN 0012-6667. PMID 22686620. PMC 3689909. (Noiz kontsultatua: 2021-03-18).
* ↑ (Ingelesez) Nattrass, Nicoli. (2008-04-01). «AIDS and the Scientific Governance of Medicine in Post-Apartheid South Africa» African Affairs 107 (427): 157–176. doi:10.1093/afraf/adm087. ISSN 0001-9909. (Noiz kontsultatua: 2021-03-04).
* ↑ (Ingelesez) Gore takes aim at corporately funded climate research. CBC.
* 1 2 (Ingelesez) EDT, Newsweek Staff On 8/12/07 at 8:00 PM. (2007-08-12). «Global Warming Deniers Well Funded» Newsweek (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ «Put a Tiger In Your Think Tank» web.archive.org 2008-01-12 (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ (Ingelesez) Hoofnagle, Chris Jay. (2007-02-09). Denialists' Deck of Cards: An Illustrated Taxonomy of Rhetoric Used to Frustrate Consumer Protection Efforts. (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ «Interactive: Global Warming Timeline - Newsweek: World News - MSNBC.com» web.archive.org 2007-09-12 (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ (Ingelesez) O'Shea, Paul Damian. (2008). A Cross Too Heavy: Eugenio Pacelli : Politics and the Jews of Europe, 1917-1943. Rosenberg ISBN 978-1-877058-71-4. (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2007-08-29 (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ (Ingelesez) M. A., Princeton University; B. A., University of Pennsylvania. «Evidence for the Theory of Creationism» Learn Religions (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).
* ↑ (Ingelesez) «Statements from Scientific and Scholarly Organizations | National Center for Science Education» ncse.ngo (Noiz kontsultatua: 2021-03-05).

## Ikus, gainera

* Agnotologia.
* Antizientzia, zientzia eta metodo zientifikoa arbuiatzen dituzten jarrerak.
* Antiintelektualismoa: hezkuntza, filosofia, artea, literatura... kultura, oro har, eta zientziarekiko etsaitasuna eta mesfidantza.
* Cherry picking. Sasi-zientzian erabiltzen den trikimailua nahi diren emaitzak lortzeko; datuak behar bezala bildu eta aztertu beharrean, datu batzuk hautatuz eta beste batzuk baztertuz.
* Disonantzia kognitiboa – Sinesmen kontraesankorrek eragindako estresa, gizarte-psikologiaren teoria bat, ezjakintasunari eusteko erraztasuna azal dezakeena (jendea ebidentzia kontrajarriak alboratzera bultzatua dagoelako) eta ezagutza sortzeko pistak ematen dituena (agian, ikaslea errealitatea eta sinesmen luze, baina zehaztugabeak uztartzera behartuz; ikus metodo sokratikoa).
* Inertzia kognitiboa – Arazo edo problema bati buruz hitz egiteko motibazio falta.
* Berreste alderako isuria – Dauden jarrerak edo ikuspegiak berresteko dituen joera; isuri edo alborapen kognitiboa.
* Isiltasun konspirazioa edo isiltasun ituna – hitz egin gabeko taldearen adostasuna gai jakin bat ez aipatzeko, eztabaidatzeko edo aitortzeko.
* Kreazionismoa – Natura naturaz gaindiko ekintzen bidez sortu zela sinestea, errealitate biologiko zientifikoen ukapen sistematikoa, hainbat tenka dogmatikoren terminoetan faltsutuz.
* Dunning – Kruger efektua. Isuri kognitiboa. Horren arabera, zeregin batean gaitasun txikia duten pertsonek beren trebetasun maila gehiegi balioesten dute, eta zeregin batean gaitasun handia duten pertsonek, berriz, beren trebetasun maila gutxiesten dute.
* Beldurra, ziurgabetasuna eta zalantza, Fear, uncertainty and doubt (FUD) - Iritzian eragiten duten taktikak, desinformazio teknika bat beldurraren errekurtsoa erabiliz.
* Diseinu adimentsua – Jainkoaren existentziaren aldeko argudio pseudozientifikoa. Kreazionismo mota bat da, negazionismo mota bat biologiaren alorrean, erlijioan ikasitako gaiei eusten saiatzen dena, zientziak eskaintzen dituen ebidentziak faltsutuz eta zabor-zientzia ikerketa zientifiko gisa aurkeztuz.
* Zabor-zientzia – Datu zientifiko iruzurtietan oinarritzen diren ikerketa, zientzia itxura diten ikerketak baina benetan zientziaren iruzurra.
* Desinformazioa.
* Negazionismo historikoa: historia desitxuratzea.
* Neoluddismoa – Teknologia modernoaren aurkako filosofia.
* Obskurantismoa – Informazio ilunaren praktika.
* Ezjakintasun zientifikoaren soziologia – Ezjakintasunaren ikerketa zientzian, edo Ezjakintasunaren ikerketa, ezjakintasunaren ikerketa garrantzizko zerbait bezala. Pentsamendua ezabatzeko ahalegin kontzientea.
* Plandemia, Txertoekiko aurkakotasuna – Txertoak jartzeari uko egitea edo txertoen kontrako propaganda egitea txertoen teknologiak onuragarriak izan beharrean kaltegarriak direla baieztatuz, oinarri zientifiko eskaseko argudioekin.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10567262