# Filipe V.a Espainiakoa

Filipe V.a Espainiakoa (Versailles, 1683ko abenduaren 19 — Madril, 1746ko uztailaren 9), ezizenez Adoretsua deitua, 1700eko azaroaren 15etik 1724ko urtarrilaren 14ra eta 1724ko irailaren 6tik hil arte Espainiako erregea izan zen. 45 urte eta 21 eguneko haren erreinaldia Espainiako historiako luzeena izan zen. Borboi etxearen lehenbiziko Espainiako erregea izan zen.

## Biografia

Luis Frantziakoaren eta Maria Ana Viktoria Bavariakoaren semea eta Luis XIV.a Frantziakoaren biloba zen. 1700ean errege egitean, Ondorengotzaren Gerra piztu zen. Ingalaterra, Probintzia Batuak eta Inperio Santua Karlos artxidukearen alde jarri ziren. Madrildik birritan bota zuten arren, Utrechteko bakean (1713) bere eskubideak onartu zitzaizkion. Baina gerra horren ondorioz, Espainiak Napoli, Sardinia, Toskanako Presondegiak, Espainiar Herbehereak eta Milanerria galdu zituen, eta Gibraltar eta Menorca Ingalaterraren esku geratu ziren.
Erregeak Espainiako merkataritzak bere ondasun Amerikarrak zituen. Atlantikoko merkataritzan zehar, Espainiako historia navaleko irudi garrantzitsuak sortu ziren, horien artean Amaro Pargo. Erregeak sarritan onartu zuen pribatua bere merkataritza eta corsair incursions.
Lehen emazte Maria Luisa Savoiakoa hildakoan, Elisabet Farnesiorekin ezkondu zen. Haren eragina oso handia izan zen eta, haren bitartez, Alberoni kardinalarena. Barne politikan, Frantziakoa bezalako antolakuntza zentralizatua bultzatu eta foruak kendu zituen. Sardinia eta Siziliako zati bat berriro hartzean, Frantziak, Ingalaterrak, Herbehereek eta Inperio Santuak Aliantza Laukoitza osatu zuten. Cambraiko Batzarrean (1721-1724) Filiperen ondorengoak Piacenza, Parma eta Toskana oinordekotzan jasotzeko eskubidea onartu zen.
1724an, bere seme Luisen alde abdikatu zuen baina hura laster hil zenez, tronura itzuli zen. Azken urteetan eromen seinaleak erakutsi zituen.

## Erregealdia

Filipe V.a Espainiako monarkiaren tronura sartu zen osaba Karlos II.aren testamentuaren bidez, Habsburgoko etxeari aurre eginez. Gaztelak berehala onartu zuen errege berria, baina Aragoiko Koroako erresumek, hasiera batean, berehala atxiki zioten Karlos artxidukearen kausari. Filipe V.ak Frantziaren eta gaztelarren babesa besterik ez zuen, gainerakoen etsaitasunaren aurka, batez ere aragoiarren, austriarren, britainiarren eta neerlandesen aurka, beldur baitziren Espainian izaera absolutistako monarkia ezarriko ote zen, frantziar estiloan. Garaipena Filipe V.aren eta Utrechteko Itunaren aldekoek izan zuten, 1713an; Rastatteko Itunarekin, 1714an, amaitu zuten gatazka, baina espainiar koroak galera handiak izan zituen Europan. Borboien ezarpenaren ondorioz, XVIII. mendean Espainiako nazioarteko politika guztia Frantziaren menpe geratu zen, izenpetu ziren Frantziarekin Familiako Itunen bidez.
Errepresalian, Filipe V.ak Aragoi eta Valentziako foruak indargabetu zituen 1707an eta Gaztelako Forua ezarri zuen, Katalunian eta Mallorcan bezala. Aragoiko Gorteak, Valentziakoak eta Kataluniakoak bata bestearen atzetik bertan behera utzi ziren, eta beren hirietako ordezkariak, noblezia eta kleroa, Gaztelako Gorteetan sartu ziren. Filipe V.ak Nafarroako Erresumaren eta Euskal Probintzien leialtasuna saritu zuen bere kausan, bere foruei eutsiz. Erregulazio berria planta berriko dekretuen bidez egin zen.

### Espainiako Ondorengotza Gerra eta Oin Berriko Dekretuak

Espainiako Ondorengotza Gerraren amaierak (1701-1714) Espainiako Monarkian dinastia berri bat tronura eraman zuen, Borboi Etxea, bere jabetzak Italian eta Herbehereetan Karlos VI.a enperadorearen esku uztearen kontura; era berean, Gibraltar eta Menorca Britainia Handiko Erresumaren subiranotasunera pasa ziren. Ondorio gisa, Indietako Inperioarekiko merkataritzaren kontrola galdu zuen, beltzen asientoa eta baimendutako itsasontzia britainiarrei laga behar izan baitzioten. Horrekin guztiarekin, Joaquim Albaredaren arabera, "Espainiako gainbeheraren ondorio politikoa" gertatu zen. Filipe V.ak, beraz, porrot egin zuen Karlos II.aren oinordeko bezala aukeratua izan zen misioan: Monarkia Katolikoaren lurraldeak osorik kontserbatzea.
Barne politikan, Filipe V.ak Aragoiko Koroa bide militarretik amaitu zuen, eta berau osatzen zuten estatuak (Aragoiko erresuma, Valentziako erresuma, Mallorcako erresuma eta Kataluniako Printzerria) zuzentzen zituzten erakunde eta lege propioak ezeztatu zituen 1707-1716ko Oin Berriko Dekretuen bidez, neurri batean absolutista, zentralista eta uniformista zen Estatu bat ezarri zutenak. Eta Gaztelako Koroaren legeak gainerako lurraldeei ezartzean, Nafarroako erresumari, Bizkaiko Jaurerriari, Gipuzkoari eta Arabari izan ezik, Filipe V.ari leial jarraitu ziotelako gorde baitzituzten foruak — Aragoi, Katalunia eta Mallorcako zuzenbide pribatua, bestalde, mantendu zen. Beraz, esan daiteke gerrako garaiturik handienak, Karlos III.a Artxidukearen eskubideen defendatzaileak ez ezik, aurreko bi mendeetako monarkia Hispanikoaren monarkia konposatuaren edo "federalaren" mantentzearen defendatzaileak ere izan zirela.
Ricardo García Cárcel historialariaren arabera, gerrako garaipen borboitarrak "Espainia bertikalaren garaipena ekarri zuen Austriarren Espainia horizontalaren gainetik", "Espainia horizontala", "Espainia austrazista", alegia, "Espainia federala" defendatzen duena, "Errealitate nazionala lurralde-agregatu gisa planteatzen duena, lotura komunarekin, espainiar nortasun plural eta" estentsibo "baten suposamendutik abiatuta". "Espainia bertikala", berriz, "Espainia zentralizatua" da, ardatz nagusi baten inguruan egituratua, beti Gaztela izan dena, bizkarrezur batetik egituratua, espainiar nortasun homogeneizatu eta "intentsibo" baten kontzeptuarekin ".
Bere erakunde eta lege propioen abolizioaz gain, Aragoiko Koroako estatuentzat, Monarkiaren "oin berriak" beste bi ondorio garrantzitsu izan zituen. Lehena, absolutismoa ezartzea izan zen, erregearen botereari "paktismoak" eta berezko erakundeek eragiten zioten balazta desagertzean. Horren ordez, administrazio militarizatua ezarri zen, Gaztelako inspiraziozkoa -Kapitain Nagusia, Errege Entzutegia, korrejidoreak- eta Frantziakoa -intendenteak-, lehenago "matxinoak" izan ziren estatuak kontrolatzeko. Eta bigarrenik, biztanleen edo, gutxienez, aginte-taldeen gaztelaniatze-prozesua hasi edo bizkortu egin zen, gaztelania baitzen hizkuntza ofizial bakarra. Miguel Antonio de la Gándara abadeak honela adierazi zuen 1759an: "Errege baten batasunari, ondorioz, beste sei unitate behar zaizkio: txanpon bat, lege bat, neurri bat, hizkuntza bat eta erlijio bat". Gaztelaratze-prozesu horrek arrakasta erlatiboa baino ez zuen izan, handiagoa Valentziako Erresuman Kataluniako Printzerrian eta Mallorcako Erresuman baino — britainiarren mendeko Menorcan katalana hizkuntza ofizial gisa mantendu zen —. Joaquim Albaredaren arabera, "Administrazioaren hizkuntza ofiziala gaztelaniara bihurtzen zuen presio politiko horretatik harago, argitu behar da diglosia fenomeno nabarmen bat egon zela aginte-estratuetan (noblezia, merkataritza-burgesia, abokatuak eta legelariak), XVI. mendetik aurrera hasten dena. Fenomeno hori, Joan-Lluís Marfanyk frogatu duen bezala, endogenoa da, eta gaztelania hizkuntza nagusi bihurtzen zen, bereziki gizarte-inguru batzuetan, eta zehatzago idatziz, prestigio soziala eta kultura ematen baitzuen."

### Borboien Estatu absolutua eta haren mugak

Monarkia absolutua erregearen botereak mugagabeak (''absolutuak'') zirelako ideian oinarritzen zen, eta inolako mugarik gabe erabiltzen zituen. Felipe V.aren ministro Jose del Campillok esan zuen bezala:
| « | Monarkia batean ez da beharrezkoa denek aurrera egitea eta talentu handirik ez izatea. Aski da ahalik eta jende gehienak lan egiten jakitea, gutxi izanik agindu behar dutenak, horiek baitira oso argi garaiak behar dituztenak; baina jendetzak ez du gorputzeko indarrak eta otzantasuna besterik behar bere burua gobernatzen uzteko. | » |
Estatu absolutu eta zentralizatua eraikitzeko prozesua Espainiako ondorengotza-gerran hasi zen, eta Luis XIV.ak bere bilobaren ondoan Felipe V.ak jarri zituen kontseilari frantsesek protagonismo berezia izan zuten. Funtsezko urrats bat "Planta Berriko Dekretuak" izan zen, Aragoiko Koroako estatuen "konstituzioak" eta erakunde partikularrak indargabetu zituztenak, nahiz eta haiekin batera ez ziren iritsi homogeneizazio osora, ez baitziren kendu, oraindik, euskal foruak.
Erregearen botere absolutuaren muga garrantzitsuenetako bat jauntxoen eta eliz jurisdikzioen iraupena izan zen. XVIII. mendearen erdialdean, Espainian 30.000 jaurerri zeuden, nekazarien erdiak hartzen zituztenak, eta erregearen boterea oso urrun ikusten zen bere jaunaren berehalako boterearen aurrean. Egoera hori ez zen aldatu, nahiz eta Borboien ministroek bazekiten erregearen boterearen murrizketa, bere existentzia suposatzen zuena, Floridablancako kondeak 1787ko Estatu Batzarrari eskainitako instrukzioan adierazi zuen bezala, non erregearen izenean hitz egiten baitzuen:
| « | Garai batzuetan pentsatu izan da jaurerri-jurisdikzioak gehitzea edo gutxitzea, non epaileek ez dituzten beharrezko kualitateak izaten, eta ez dituzten aukeratzen komeni den azterketa eta ezagutzarekin. Nire asmoa ez da basailu-jaunei beren pribilegioak kaltetzea edo urratzea, baina asko arduratu behar da auzitegi eta fiskalekin, eta jurisdikzio besterendu guztiak nire Koroari itzuli behar zaizkion pribilegio eta lege berberen arabera gehitu edo haztatu behar dituzte. | » |
Felipe V.arekin batera joan ziren kontseilari frantsesek uste zuten Austrien Monarkiaren erregimen polisinoidal tradizionala zaharkituta zegoela eta ez zela eraginkorra, erabakiak hartzeko denbora behar baitzen, eta, gainera, erregearen erabateko agintea mugatzen zuten, nobleziak eta, bereziki, Espainiako Handiek kontrolatzen baitzituzten hainbat kontseilu, horietako bakoitza gai jakin batean espezializatua. 1703an Plan para la administración de los temas del rey de España izenburua zuen txostenean, Jean Orry kontseilari frantsesak adierazi zuen Kontseiluek «Estatua gobernatzen dute... Hortaz, Erregeak, jabetzaz hitz eginez, ez du gobernuan parte-hartze aktiborik izango, baizik eta izena emango die».
Alternatiba gisa, «bide erreserbatuari» eman zioten lehentasuna; izan ere, erregeak gero eta kontu gehiago gordetzen zituen Kontseiluetatik kanpo, eta erregeak erabakiak hartzen zituen Estatu Idazkariek eta Bulegoko Idazkariek egiten zizkioten proposamenak kontuan hartuta, Bulego Unibertsaleko Idazkariaren 1621ean sortutako karguaren garapenetik sortu baitziren. Horrela, 1702. urteaz geroztik, Felipe V.ak Kabinete- edo Lan-Kontseilu bat sortu zuen, oso pertsona gutxik osatua, "ahoz ahoko bulegoaren" bidez aholku ematen diotenak, besteak beste, Luis XIV.a aitonaren enbaxadorea barne zuena. Kontseilu hori hainbat arlotan banatuko da, harik eta, gerraren ondoren, 1714ko azaroan, bost bulego independentek osatu zuten arte. Horietako bakoitzean Estatu eta Bulego idazkari bana zegoen: Estatua, Justizia, Gerra, Ogasun, Marina eta Indiak.
Hala ere, gerra amaitu eta "zerbitzari frantsesa" desagertu zenean —Ursinen printzesa eta Jean Orry buru zirela, eta Melchor de Macanaz ren lankidetza—, Felipe V.ak ez zuen erabat ezabatu kontseiluen sistema, Gaztelako Kontseiluak eutsi egin baitzion orain erresuma osoa hartzen zuten gobernu- eta judizio-eskuduntza zabalei, eta, bestalde, Estatu Idazkaritzak eta Despatxukoak ez ziren inoiz benetako gobernua izatera iritsi, izan ere, Estatu Idazkari edo Lehen Idazkaritza [garrantzitsuena] bakoitza, Grazia eta Justiziakoa, Ogasunekoa, Gerrakoa, Marinakoa eta Indietakoa, pertsona batek bat baino gehiago pilatu zitzakeen. 1787. urtera arte itxaron beharko da, Karlos III.aren azpian Floridablancako kondea Estatu Idazkari eta Bulegariak biltzen dituen Estatu Batzorde Gorena izan dadin, baina horrek bizitza laburra izan zuen, bost urte geroago Karlos IV.ak kendu baitzuen.
1703an egin zuen txostenean, Jean Orryk, Kontseiluen gobernu-sistema auzitan jartzeaz gain, lurralde-antolamenduaz ere hitz egin zuen, eta kritikatu zuen Gaztelako Kontseiluak izendatu zituela korrejitzaileak, eta, beraz, «bere sorginkeriak dira eta obeditu egiten diote, eta hori bera da erregea bere erreinutik kanpo uztea». Horren ordez, proposatu zuen probintzietako gobernadoreak edo intendenteak izendatzea, «Kontseilu Errealaren mende egongo dira zuzenean, eta Erregearen aginduak jasoko dituzte ikuskatzaile orokorraren bidez».
Lurralde-antolaketa zentralizatu berri hori, lehenik, Aragoiko Koroan aplikatu zen, Planta Berriko Dekretuen bidez, eta, gero, Gaztelako Koroan ezartzen hasi zen —Euskal Probintzietan eta Nafarroako Erresuman izan ezik—, baina, pixkanaka, prozesua ez baitzen amaitu Karlos III.aren erregealdira arte. Hala, Santa Cruz de Tenerifen, Coruñan, Asturiasen, Zamoran, Badajozen, Sevillan eta Malagan egoitza zuten Kapitaintza Orokorrak sortu ziren; Errege Auzitegiak Kapitain Nagusiak zuzentzen zituen, eta kargu hura ez zuten bi bakarrak —Valladolideko eta Granadako kantzeleriak— azkenean ere antolaketa hau hartu zuten, Audientzia izenarekin eraldatuak.
Era berean, saiatu ziren Gaztelan intendenteen irudia sartzen, eta 1718an ordenantza bat aldarrikatu zen, «Erresumako probintzia bakoitzean [...] justizia-, polizia-, ogasun- eta gerra-intendentzia bat eratzea eta ezartzea» erabakitzen zuena. Baina kontseiluek prozesua geldiaraztea lortu zuten —lau armadako intendentzia baino ez ziren eratu—, eta 1749ra arte itxaron beharko da, Fernando VI.aren pean, Gaztelako Koroan 22 intendentzia sortzeko. Horien buru ziren intendenteen lehen misioetako bat Ensenadako Katastroa egitea izango da, Gaztelan gerraren amaieratik Aragoiko Koroan aplikatzen zen ekarpen bakarraren zerga-sistema aplikatzeko. Intendenteen eskumenak korrejidoreen, alkate nagusien eta udaletako erregidoreen kalterako izan ziren, eta toki-agintarien jarduera udal-ondarea kudeatzera eta funtsezko zerbitzu publiko batzuk arautzera mugatuta geratu zen, bereziki elikagai-hornidurarekin zerikusia zutenak.

### "Oin Berri" fiskala

Espainiako Ondorengotza Gerran porrot egin ondoren, Aragoiko Koroa zaharreko lurraldeek zerga bat ordaindu behar izan zuten —Katalunian "katastroa", Valentzian "ekibalentea"; Aragoin "ekarpen bakarra"; Mallorcan "talla", zenbatekoan "errenta probintzialen" baliokidea" —kontsumoaren gaineko zergak, alkabala barne—, Gaztelan kobratzen zirenak. Zerga hori ez zen ordaintzen zuten bakarra; izan ere, Gaztelan "errenta orokorrak" —aduana-eskubideak— eta "errenta estankatuak" —gatzaren, tabakoaren eta paper zigilatuaren gaineko estatu-monopolioak— ere zerga horretara hedatu ziren. "Oin Berri fiskala" izenekoa aplikatzeak erabateko aldaketa ekarri zien aragoar, katalan, mallorkar eta valentziarrei; izan ere, XVIII. mendearen bigarren hamarkadatik aurrera Koroak jasoko ditu, eta Koroak erabakiko du zertan eta non gastatu behar den diua; Austriarren Monarkian, berriz, beren lurretara itzultzen ziren, euren beharrak ase ahal izateko.
"Oin fiskal berria" Gaztelako txanponak Aragoiko Koroara hedatzearekin osatu zen, nahiz eta bertako txanponek zirkulatzen jarraitu zuten, nahiz eta bakoitzak bere lurraldean, eta Aragoiko koroaren eta Gaztelako koroaren artean zeuden barne-aduanak – "Portu Lehorrak" – kendu ziren, horrela, 1714ko azaroko dekretuan esaten zenez, indargabetu egin zituen "[Aragoi eta Valentziako] erresumak eta [Kataluniako] Printzerriko haiek Gaztelari lotutako probintziatzat hartzen dira, eta guztien arteko merkataritza libre eta inolako eragozpenik gabe lortzen da". Hala ere, 1717an "Baskongaden" eta Nafarroako Erresumaren eta Gaztelako Koroaren artean zeuden portu lehorrak kostaldera edo Frantziarekiko mugara eramateko dekretatu zenean, matxinada batek eztanda egin zuen lurralde horietan, eta proiektu horrek porrot egin zuen.
Fernando VI.aren pean, Ensenadako markesak porrot egin zuen "ekarpen bakarraren" sistema Gaztelan aplikatzeko ahaleginean, Austriarrek Errege Katolikoetatik oinordetzan (eta handituta) jasotako zerga desberdinen eransketa-sistemaren ordez. Hala ere, Ensenadak lortu zuen bildutako dirua gehitzea, zergak alokatzeko sistemaren ordez benetako funtzionarioen zuzeneko kudeaketa ezarri baitzen, intendenteen zuzendaritzapean.
Bestalde, gastuaren osaera ez zen ia aldatu XVIII. mendean zehar: 1778an %72 Armadarena eta Itsas armadarena zen, %11 gortearena eta gainerako %17a beste gastu batzuetarako erabiltzen zen (funtsean, funtzionario errealen ordainketarako).

### Itsas berrarmea eta armada iraunkorra sortzea

Armadarekin jarraitutako politika arintasuna eta eraginkortasuna areagotzen saiatu zen: horretarako, Cartagena, Cádiz eta El Ferrol-eko armategiak sortu ziren, Habanaz gain; ofizialen prestakuntza hobetu zen; eta itsasorako matrikula egin zen, ontziek behar zuten marinela izan zezaten. Itsas matrikula (Armadarentzako "kinten" antzekoa) ondoren itsasoarekin zerikusia zuten lanbideak egin nahi zituzten gazte guztiei gerra-portuan zerbitzatzeko betebeharrean oinarritzen zen. Matrikulatuak ziren pertsona horiek. Eta haiek bakarrik izan zitezkeen, adibidez, arrantzale, eta horrek esan nahi zuen ez zela borondatezkoa, izan ere, lehendik zeuden arrantzale-familietako gizonezko guztien nahitaezko matrikulazioa baitzen. Horrek tentsioak sortu zituen Euskal Herrian.
Bestalde, armadak ugaldu egin zituen bere kideak —mende amaieran 100.000 gizon inguru—, boluntarioen errekrutatzeari —horietako asko atzerritarrak ziren: baloiak, irlandarrak eta italiarrak— gehitu baitzitzaizkion espeka- eta kinta-sistemen bidez. Leba edo espekaren bidez, hirietan "alferrak" —okupazio jakinik gabeko gizonak— "jasotzen" ziren, eta armadan zerbitzatzera behartzen ziren. Kintak barruti bakoitzeko mutil baliagarrien bosten bat —hortik datorkio izena— ilaretara deitzea ziren. Zozketetan izaten ziren ustelkeria eta gehiegikeria ugariak eta salbuetsitako pertsona-kopuru handia zirela eta, neurri hori ez zen ezaguna izan —"ezkonduen, gaixoen, ikusmen laburren, alargun pobreen seme-alaba bakarrak, Mestako artzainak, Valentziako ehuleak, ehungintzako artisauak, bolbora ekoizleak, Ogasuneko funtzionarioak, irakasleak, udal-agintariak, aitoren semeak eta, batzuetan, esklaboak kanpoan geratzen ziren—. Horrela, "erregeari zerbitzua ematea", "ahal izanez gero, ihes egin behar zuen zorigaiztoko ezarpen gisa" ulertuko da.

### Kultura-politika

Felipe V.aren erregealdian garrantzi handiko hiru kultur erakunde sortu ziren, Pedro Ruiz Torres historialariak "ikasketa planta berria" deitu diona osatu zutenak.
Lehena 1712an sortutako Errege Liburutegia izan zen — Felipe V.aren inguruko jesuita frantsesen edo Melchor de Macanazen ekimenez sortu ote zen eztabaidatzen da —Koroaren liburu bildumak zaintzeko helburuarekin— bereziki Karlos II.aren erregina amaren liburutegia — eta Filipe V.ak berak eta bere kontseilari frantsesek Frantziatik ekarritakoak — horiei De Cardona Valentziako artzapezpiku exiliatuaren liburutegi oso aberatsa gehitu zitzaien—. Liburukien kopurua nabarmen handitu zuen, Espainian inprimatutako edozein libururen ale bat bertan uztera behartzen zuen errege-agindua aldarrikatu zenean. Horren arduradunak erregearen aitortzaileak izan ziren, eta bertan Ilustrazioaren aitzindarien, hasiberrien eta lehen ilustratuen lanak hartu zituzten. Errege Liburutegitik abiatu zen Diario de los literatos de España egunkaria editatzeko ekimena. Egunkari horren lehen zenbakia 1737an agertu zen, eta Espainian eta Espainiatik kanpo argitaratutako liburu eta aldizkarien aipamenak argitaratzen hasi zen. Hala ere, Errege Liburutegiaren kultur aukerak ez ziren guztiz erabiliak izan, eta Filipe V.aren erregealdian izendatutako liburuzainak, Gregorio Mayans izan ezik, karguan sei urte eman ondoren dimisioa eman baitzuen (1733-1739), "Ez ziren inongo jarduera berritzailetan nabarmendu, eta, horietako askoren artean, ez da inprimatutako lan bakar bat ere ezagutzen". Errege Liburutegia ez zen benetako kultur gune bihurtu Fernando VI.aren erregealdira arte, Aita Rabago errege konfesore berriari esker, eta, batez ere, 1761eko erreforma arte, Karlos III.aren erregealdiaren hasieran.
Bigarren erakundeak, Espainiako Errege Akademiak, garrantzi handiagoa izan zuen borboien kultura-eredu berriaren eraketan. Marqués de Villena filipistaren tertulia literarioan izan zuen jatorria. 1713an eratu zen modu formalean, gaztelania ez hondatzeko helburuarekin, eta "Real" titulua eta erregearen onespena jaso zituen hurrengo urtean. Monarkak «Etxe Errealeko morroi»en pribilegioa eman zien bere kideei, eta horrek «politikariek, militarrek eta gortesauek» bete zituzten plazak. Akademia aurrera ateratzea lortu zuen asmo handiko proiekturik handiena Diccionario de Autoridades izan zen, Larramendiren Hiztegi Hirukoitzaren oinarrian egon zena. Hiztegiaren lehen liburukia 1726an agertu zen eta azkena 1739an. Hiztegia osatzeko, 1742an Ortografiako tratatu bat argitaratu zen, nahiz eta letra-gizon asko "ez zeuden konforme emandako arauekin... [eta] urte askoan beren ortografiari jarraitu zioten". "Baina, arlo horretan, Akademia zurrun samarra izan zen, eta Historiako akademiko bat, Cerdá Rico bezala, ez zen onartu Hizkuntzakoan, ez baitzuen jarraitu erakunde jakintsuak ezarritako ortografiari". Gramáticak Karlos III.aren erregealdiaren zain egon beharko luke argitaratzeko (1771).
Espainiako Errege Akademiaren lana, Frantses Akademiaren ereduari jarraituz, Planta Berriko Dekretuetatik sortutako borboien egoera zentralizatu berriarekin bat zetorren hizkuntza-uniformismoa egia bihurtzeko egin zen. Lege komunak zituen bezala Gaztelakoak —Nafarroako erresuma eta Euskal Lurraldeak izan ezik—, hizkuntza bakar bat erabili behar zuen, eta, harrezkero, gaztelania bihurtu zen espainiera. "Erregearen inguruko komunitate politikoak, beste aberriei nagusitzen zitzaien aberriak, gortetik ikusita izen hori merezi zuen bakarrak, hizkuntza bakarra izan behar zuen, eta hizkuntza hori arreta handiz landu behar zen aberriaren handitasun handiagorako, bereziki, estatu dinastikoarekin identifikatzen baitzen". Kultura-programa bat zen, lehen ilustratuek eta burokrata erreformistek oso babestua. Benito Feijook, 1728an argitaratutako Teatro Crítico hirugarren liburukian, «paisanismoa deitzen duten izurri hau» deitoratzen zuen, bakoitzak bere aberriari dion maitasuna, «gerra zibilen eta subiranoaren aurkako matxinaden pizgarria» dela esanez. Beraz, eredu uniformista zen —lege berak, erreinu bakarra, hizkuntza bakarra—, monarkiaren guztiz aurkakoa; austriarrek defendatzen zuten monarkia konposatua, eta hainbat "patria" edo komunitate politiko onartzen zituen, bakoitzak bere eskubide eta askatasunekin.
"Planta Berri akademikoaren" hirugarren zutabea Historiako Errege Akademia izan zen, 1738an ofizialki sortua, eta bertako kideek «etxe errealeko morroien» pribilegioa ere jaso zuten. Jatorriz, Espainiako Errege Akademiarena bezala, solasaldi pribatua izan zen, 1735. urtearen inguruan sortua, eta Julián de Hermosilla abokatuaren etxean bildu zena. Bertan ez ziren historiari buruzko gaiak bakarrik jorratzen, eta, beraz, Akademia Unibertsala deitu zitzaion hasieran, baina laster Espainiaren historiara eta geografiara jo zuen. Kide batzuek "elezaharretan eta kronikoi faltsuetan oinarritutako asmakuntzen Espainiako historia" zuzendu nahi zuten, nahiz eta lan kritiko hori historia sakratuarekin bateragarria izan behar zuen. Lehen laguntza ofiziala, erregearen aitortzailearena zehazki, hurrengo urtean jaso zuen, akademia Errege Liburutegian bildu zenean. Hala ere, Akademiaren lehen jarduera historiografikoak ez ziren oso egokiak izan, hala nola Francisco Xavier de la Huertaren y Vegaren Espainia Primitivaren argitalpena, XVII. mendeko kronikoi faltsu batean oinarritua. Hori salatu zuen errege liburuzainak Gregorio Mayáns valentziar ilustratuak, zeinak, azkenean, historiaren eta hizkuntzaren akademien presioa jaso zuen irizpidez alda zezan, baina bere obra azkenean argitaratu zen.
Historiaren Errege Akademiak Borboien kultur eredu uniformistari egindako ekarpena are handiagoa izan zen Espainiako Errege Akademiarena baino; izan ere, bere helburua izan zen "nazionalismo dinastiko frantsesa, uniformea eta zentralista sortzea errege absolutuaren gortearen inguruan", eta horrek "ez zion lekurik uzten beste nazionalismo-mota bati, eta, beraz, arrakasta erlatiboki gailentzea lortu zuen Aragoiko antzinako Koroan", nahiz eta ikuspegi alternatiboak Espainiarrak eta austriazistak ez ziren desagertu, 1729an fundazioak erakutsi zuen bezala, babes ofizialik gabe, Bartzelonako Letra Onen Akademiatik sortu zenean, Mesfidatien Akademia austrazistaren oinordekoa. Benetako errekonozimendua ez zen gertatuko Fernando VI.aren erregealdia arte.

### Kanpo-politika Utrecht-Rastatt-en ondoren (1714-1746)

Utrecht-Rastatt-eko Tratatuak sinatu ondoren, Felipe V.ak, bere bigarren emazte Elisabet Farnesiok eta Julio Alberoni ministroak Italiarekiko kanpo-politika oldarkorra jarri zuten abian, Utrecht-en erabakitakoa "berrikusi" nahi zuena —1700. urtea baino lehen monarkia katolikoa osatzen zuten estatu italiarrak berreskuratu nahian—, eta Parmako, Piacenzako eta Toscanako dukerriak ziurtatu nahi zituenak jaio berria zen Karlos infantearentzat. Hala, 1717ko uztailean, Sardiniaren konkista espainiarra izan zen, eta hurrengo urteko udan, espedizio askoz handiago batek konkistatu zuen Siziliako erresuma.
Konkista horiek Aliantza Laukoitzeko Gerra eragin zuten, non Felipe V Utrechteko Baketik sortutako statu quoaren lau potentzia bermatzaileen aurka galdu baitzuen: Britainia Handiko Erresuma, Frantziako erresuma, Inperio Austriarra eta Probintzia Batuak. Felipe V.ak, Giulio Alberoni ministroa alde batera utzita, 1720ko otsailean sinatu behar izan zuen Hagan Sardiniako eta Siziliako tropak erretiratzeko, Espainiako Herbehereen gaineko edozein eskubideri uko egiteko, orain Karlos VI.a enperadorearen subiranotasunaren pean, eta Frantziako Koroari uko egiteko. Felipe V.ak trukean lortu zuen gauza bakarra izan zen: Parmako dukerriaren ondorengotza, Piacenzako dukerria eta Toscanako dukerria Karlos infantearen esku geratuko zela, Elisabet Farnesiorekin izan zuen lehen semea.
Hagako Itunaren akordioak zehazteko, Cambraiko Kongresua (1721-1724) bildu zen, eta porrot berria ekarri zion Felipe V.ari, ez baitzuen lortu bere helburu nagusia —Parmako eta Toscanako dukerriak bere seme Karlosi pasatzea—, ezta Gibraltar Espainiaren subiranotasun izatera itzultzea ere, Felipe V.ak ez baitzuen onartu britainiarrek egindako eskaintza, Gibraltarren truke Florida edo Santo Domingoren zati bat aldatzea. Frantziako monarkiarekin hasitako hurbilketak ere ez zuen fruiturik eman, azkenean Luis XV.aren eta Felipe V.aren eta Elisabet Farnesioren alabaren (Mariana Viktoria Borboikoa) arteko ezkontza itunduan atzera egin baitzuen. Hala ere, Luis Asturiasko Printzearen eta Luisa Elisabet Orleanskoaren arteko ezkontza itundua izan zen, Frantziako Orleanseko dukearen alaba, Frantziako erregentea Luis XV.aren adin-nagusitasunera arte.
Cambraiko Kongresuak Filipe V.aren politika dinastikoaren beste porrot bat ekarriko zuela argi zegoenean, Johan Willem Ripperdá, 1715ean Madrilera Probintzia Batuen enbaxadore berezi gisa iritsi zen noble herbeheretarra, eta protestantismoari uko egin ondoren, erregearen zerbitzura jarri zena, bere konfiantza bereganatuz, erregea eta erregina konbentzitu zituen Vienara bidal zezaten. Han, Karlos VI.a enperadorearekin akordio bat lortu nahi zuen, Espainiako Koroarengatik bien arteko lehiari amaiera emango ziona, eta Karlos printzea Parmako, Piacenzako eta Toscanako dukea izatera iristea ahalbidetuko zuena. Azken batean, Ripperdak Aliantza laukoitza desegin nahi zuen Felipe V.aren eta Karlos VI.aren arteko hurbilketa baten bidez.
Vienako gortean, Felipe V.aren hurbilketa zuhur ikusi zuten, honek bizi zuen egoera kritikoaren ondorioz; izan ere, 1724ko urtarrilean Luis I semean abdikatua zuen eta, hilabete gutxira Luis I.a hil zenean, tronua berreskuratu zuen Elisabet Farnesio erreginaren esku-hartzeari esker. Madrilgo enbaxadore inperialak, Dominik von Königsegg-Rothenfels-ek, jakinarazi zion Vienari «erregearen ergelkeria, noiztik noiz gobernatzeko gaitasuna kentzen diona». Felipe V.aren desoreka mentalak —zenbait autorek nahasmendu bipolar batekin lotu dute— ia obsesio erlijioso patologiko bat zuen lagun, salbazioa lasaitasun osoko giroan bakarrik lor zitekeela uste baitzuen.
Vienan egon zen urtean, Ripperdák lau akordio lortu zituen, horietako bi sekretuak, 1725eko Vienako Ituna izenekoak. Haietan, behin betiko amaitu zen Espainiako Ondorengotza Gerra, Karlos VI.a enperadoreak Espainiako Koroaren eskubideei uko egin eta Felipe V.a Espainiako eta Indietako errege gisa onartu baitzuen. Trukean, enperadoreak Italiako eta Herbehereetako ondasunen gaineko subiranotasuna onartzen zion enperadoreari. Gainera, Filipe V.ak amnistia ematen zien austriarrei, eta Karlos III.a artxidukeak eman zizkien tituluak onartzen zizkien, eta Ostendeko Konpainiari abantaila komertzial garrantzitsuak ematen zizkion. Trukean, Vienak babesa eskaintzen zion Filipe V.ari, Gibraltar eta Menorca berreskura zitzan. Parma, Piacenza eta Toscanako dukerrien gaineko eskubideei dagokienez, Ripperdák lortu zuen Karlos VI.ak onartzea Karlos infantearen esku pasako zirela, Farnesio etxearen adar maskulinoa desagertzean, nahiz eta inoiz ezingo liratekeen Espainiako Monarkian sartu.
Espainiako erregeek Britainia Handiko eta Frantziako monarkiak Vienan adostutakoaren aurka zeudela jakin zutenean — irailaren 3an Prusiako Erresumarekin batera Hannoverreko Ituna sinatu zuten — Ripperda kargutik kendu zuten eta 1726ko maiatzean espetxeratu zuten — ihes egitea lortu eta Espainiatik ihes egitea lortu zuen arren —. Hala ere, uste da bere kargugabetzearen gertaera erabakigarria enperadoreak azkenean bere bi alaben eta Karlos eta Filipe infanteen arteko ezkontzari baimenik ez ematea izan zela. Era berean, ez zegoen ados Britainia Handiarekin gerran sartzeko, Felipe V.ak Gibraltar eta Menorca berreskura zitzan.
Britainia Handiak Mediterraneoan eta Atlantikoan hedatu zuen bere flota, eta Espainiako ontziak harrapatu zituen, gerra-adierazpenik izan gabe. Madrilgo gorteak piratatzat jotzen zituen ontzi britainiarren gainean Londresko gobernuari egindako eskariek ez zuten inolako eraginik izan; beraz, Ripperdà ordezkatu zuen kontseilari berriak Filipe V.ak Gibraltar konkistatzeko hartutako erabakiaren alde egin zuten. Hala, 1727ko urtarrilean, Jurgi I.aren gortearen aurrean, Espainiako enbaxadoreak idazki bat aurkeztu zuen, Utrechteko Itunaren 10. artikulua baliorik gabekotzat jotzen zuena. Artikulu horren arabera, Gibraltarren lagapena bertan behera utzi zen, Britainia Handiak hura ez zuela bete alegatuz —istmoko lurrak okupatu zituen, ez zuen katolizismoari eustea bermatu eta juduak eta musulmanak egotea baimendu zuen—. Robert Walpole lehen ministroak eraman zuen Parlamentura gaia, eta han hitz eman zuen Gibraltar ez zela inoiz emango haren baimen espresurik gabe. 1727ko urtarrilaren 17an egindako azken bozketan, Gibraltarren gaineko subiranotasun britainiarra berretsi zuen parlamentuak, eta Espainiako Monarkiaren aurkako gerra deklaratu zuen.
Gibraltarren bigarren setioak —lehena 1705ean izan zen— ez zuen arrakastarik izan, Peñoia aldezten zuen flota britainiarra gailendu zelako, eta horrek eragotzi egin zuen infanteriak erasora botatzea artilleriak gotorleku britainiarrak bonbardatu ondoren. 1727ko ekainean armistiziora iritsi zen, baina 1728ko martxora arte Filipe V.ak —Frantziako erregeak, enperadoreak eta aita santuak presionatuta, Britainia Handiarekin izandako gatazka amai zezan, eta Soissonseko Kongresua egingo zela agindu baitzioten— ez zuen berriro onartu Utrechteko Itunaren 10. artikuluaren balioa, El Pardoko itunean, bere buruko gaitzak nabarmen jo zion garai batean.
Soissonsen Kongresuak ez zuen emaitzarik eman, baina Espainiako, Britainia Handiko eta Frantziako Monarkien arteko "hiru bandako" negoziazioek izan zuten emaitza, eta 1729ko azaroaren 9ko Sevillako Ituna sinatzean amaitu zuten. Itun horretan, Filipe V.ak azkenean lortu zuen berak eta haren emazte Elisabet Farnesiok 1715az geroztik irrikatzen zutena, bere seme nagusia Karlos infantearena zela Parmako eta Toskanako dukerrien tronua —enperadoreak hori onartu zuen geroago sinatutako beste tratatu batean—. "Deigarria da 1731ko abuztuan flota britainiar bat Cadizera iritsi zela don Karlosi bere helbururaino laguntzeko". Karlos Infantea Napolira eraman zuen Espainiako flota 1732ko ekainean erabili zuten Orango errekonkistan, 1708an galdu zen Afrikako iparraldeko plazan.
Inperio Austriarrarekin izandako aliantzaren porrotak eta Sevillako Itunaren sinadurak Frantziako Monarkiara hurbiltzeko bidea eman zuten, eta Borboiko Filipe V.aren eta Luis XI.aren ordezkariek 1733ko azaroaren 7an sinatu zuten Lehen Familia Ituna. Arrazoi nagusia Poloniako Ondorengotza Gerraren eztanda izan zen, aurreko hilabetean. Bertan, Frantziako Monarkiak Estanislao I Leszczynski Poloniako errege berriaren alde egiten zuen, Luis XV.aren alaba batekin ezkonduta, eta Austriako eta Errusiako inperioek, berriz, Augusto III.a babesten zuten bere helburuetan. Espainiak gerran egindako esku-hartzeak Italia eta Parmako dukerrian lehorreratutako espainiar armada hartu zituen ardatz, eta haren buru Don Karlos infantea izan zen. Napoliko erresuma konkistatu zuen, Utrechtetik Austriaren subiranotasunaren pean zegoena, eta han errege berri izendatu zuten Napoliko Karlos VII.aren tituluarekin. Handik gutxira, Sizilia uhartea okupatzen zuten. Austriarra zen 1718tik, eta errege borboi berriaren subiranotasunaren pean geratu zen. Bi erresumetan bizi ziren austrazistek Vienako erbestea are gehiago zabaldu zuten. Zenón Somodevillekoak, lurreko erasoari lagundu zioten itsas indarren antolatzaileak, Ensenadako markes titulua jaso zuen.
Poloniako Ondorengotza Gerra 1738ko azaroko Vienako Ituna sinatzearekin amaitu zen, Frantziako erregearen eta Austriako enperadorearen artean. Hurrengo urteko apirilean sartu zen Filipe V.a itun horretan. Tratatuaren arabera, Augusto III.a Poloniako errege berria zen; Karlos infantea, berriz, Napoliko eta Siziliako errege gisa onartzen zen, nahiz eta Toscanako dukerria Lorenako dukearen eskuetara pasatzen zen, Lorenako dukerria Estanislao Parpari eman baitzioten eta Parmako dukerria enperadoreari.
1738an lortutako bakeak oso gutxi iraun zuen, hurrengo bi urteetan Monarkia borboikoa aldi berean garatu ziren bi gerra berritan sartu baitzen. 1739ko urrian, Britainia Handiko Jurgi II.a erregeak gerra deklaratu zion Filipe V.ari, merkataritza-ontzi britainiarren eta Karibeko gerra-ontzi espainiarren artean eta eremu horretan bi inperio kolonialen mugak ezartzearen ondorioz sortutako gatazkengatik. Espainian, Asientoaren Gerra deitu zioten, Britainia Handiak Utrechteko Itunaren klausulak apurtu zituela uste baitzuten, baimen-ontziari eta beltzen asientoari buruzkoak. Britainia Handian, berriz, "Jenkinsen Belarriaren Gerra" deitu zioten, Robert Jenkins kapitain ingelesak 1731n jasandako iraintzea izan baitzen gerra-adierazpenerako britainiar aitzakia. Espainiako gerra-ontzi batek harrapatu zuen, eta, protestatzean, belarria moztu zioten, eta, Britainia Handiko Parlamentuan bere kexa aurkezteko eskatu zioten, iseka artean. 1739an erreklamazioa aurkeztu zuen.
Bigarren gerra, lehenengoarekin gainjarri zena, Austriako Ondorengotza Gerra izan zen, 1740ko urrian Germaniako Erromatar Inperio Santuko Karlos VI.a hil ondoren sortutako gatazkak eragindakoa, Frantziako Monarkia eta Prusiako erresuma buru zituzten europar estatu batzuek bere alaba Maria Teresa I.a Austriakoa Austriakoa oinordeko bezala onartzeari uko egin ziotelako. Bere ordez, Alberto Bavariakoa defendatzen zuten erregegai gisa, Karlos VI.aren aurreko enperadorea izan zen Josef I.a Austriakoaren alaba batekin ezkondua zegoena. Maria Teresak aurkitu zuen laguntza nagusia Britainia Handia izan zen, baita Savoia eta Sardinia ere. Luis XV.a Frantziako erregeak, bere aldetik, Filipe V.aren babesa bilatu zuen, 1743ko urrian Bigarren Familia Ituna sortu zuena. Luis XV.ak, Espainiak Austriako oinordetza-gerran parte hartzearen truke, Espainiako monarkiari Britainia Handiarekiko gerran laguntzeko konpromisoa hartu zuen, eta, beraz, gerra deklaratu zion 1744ko otsailean.
Felipe V.a 1746an hil zen, gerra bete-betean zela, eta haren ondorengo Fernando VI.ak, Ensenadako Markesaren laguntzarekin, bake-negoziazioak hasi zituen, Akisgraneko Ituna lortuz. Austriako ondorengotza-gerra amaitu zuen tratatuaren terminoak Britainia Handiko Jurgi II.aren eta Frantziako Luis XV.aren ordezkariek adostu zituzten batez ere, eta Filipe V.aren eta haren bigarren emaztearen, Elisabet Farnesioren, asmo zaharra jaso zuten: Don Karlos infantea Napoliko erresumetako agintari gisa berretsia izan zen, eta bere anaia nagusiak, Filipe I.a Parmakoa Parmako eta Piacenzako dukerriak eskurati zituen. Gainera, "Asientoaren Gerra" amaitu zen, Utrechteko Itunean adostutako beltzen asientoaren bost urteko luzapenaren truke.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2013/10/29 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 186. arauaː Atzerriko pertsona-izenak. Grafia-irizpideak. Erregeerreginen eta kidekoen kasua. .
* ↑ Kondaira. (Noiz kontsultatua: 2017-11-21).
* 1 2 3 Albareda Salvadó 2010, 485 orr. .
* ↑ García Cárcel 2002, 114; 9 orr. .
* ↑ (Gaztelaniaz) Mestre, Antonio. (2006). Fénix de España: modernidad y cultura propia en la España del Siglo XVIII (1737-1766). Marcial Pons Historia ISBN 978-84-96467-26-2. (Noiz kontsultatua: 2021-12-16).
* ↑ Albareda Salvadó 2010, 441 orr. .
* 1 2 3 Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 181 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 207-208 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 202-205 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 205-206 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 208 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 209 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 199-201 orr. .
* ↑ Garmendia, Lander Muñagorri. «Ahaldun nagusia ere hil zuen matxinada» Berria (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 202 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 200 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 212-213 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008, 236 orr. .
* ↑ Mestre & Pérez García 2004, 410 orr. .
* ↑ Mestre & Pérez García 2004, 411-412 orr. .
* ↑ Mestre & Pérez García 2004.
* ↑ Lázaro, Blanca Urgell. (2001). «El Diccionario de Autoridades de la Academia Española y el Diccionario Trilingüe del Castellano, Bascuence y Latín (1745) del P. Larramendi» Actas del II Congreso Internacional de la Sociedad Española de Historiografía Lingüística: León, 2-5 de marzo de 1999, 2001, ISBN 84-7635-456-8, págs. 907-918 (Arco Libros): 907–918. ISBN 978-84-7635-456-8. (Noiz kontsultatua: 2021-12-17).
* ↑ Mestre & Pérez García 2004, 412 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008, 234-235 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008, 235-236 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008, 233-234 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008.
* ↑ Mestre & Pérez García 2004, 412-413 orr. .
* ↑ Ruiz Torres 2008, 237-238 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 217 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 218 orr. .
* ↑ Albareda Salvadó 2010, 455 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 219-220 orr. .
* ↑ Albareda Salvadó 2010, 462 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 466-467 orr. .
* ↑ Albareda Salvadó 2010, 461-462; 467-470 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 221 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 222 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 222-223 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 225-227 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 228-229 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 230-231 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 232-235 orr. .
* ↑ Capel Martínez & Cepeda Gómez 2006, 236 orr. .

## Bibliografia

* Albareda Salvadó, Joaquim. (2010). La Guerra de Sucesión de España (1700-1714). (1. ed. argitaraldia) Crítica editorial ISBN 978-84-9892-060-4. PMC 549147910. (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
* Capel Martínez, Rosa María; Cepeda Gómez, José. (2006). El siglo de la luces: política y sociedad. Editorial Síntesis ISBN 84-9756-414-6. PMC 190532427. (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
* Mestre, Antonio; Pérez García, Pablo. (2004). La cultura española en la edad moderna. Istmo ISBN 84-7090-444-2. PMC 55144892. (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).
* Ruiz Torres, Pedro. (2008). Historia de España. Crítica ISBN 978-84-8432-917-6. PMC 180188063. (Noiz kontsultatua: 2021-12-18).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q170467
* Multimedia: Philip V of Spain / Q170467