OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Espainiako Gerra Zibila zineman

Espainiako Gerra Zibila zineman hainbat pelikulatan jorratu izan da azken hamarkada hauetan.

## Filmak
### 1960ko hamarkadakoak eta zaharragoak

* Gernika (Nemesio Manuel Sobrevila, 1937)
* Raza (José Luis Sáenz de Heredia, 1941)
* For Whom the Bell Tolls (Sam Wood, 1943)
* El otro árbol de Guernica (Pedro Lazaga, 1969)

### 1970eko hamarkadakoak

* La prima Angélica (Carlos Saura, 1973)
* L'Arbre de Guernica (Fernando Arrabal, 1975)
* Companys, procés a Catalunya (Josep Mara Forn, 1979)

### 1980ko hamarkadakoak

* Las bicicletas son para el verano (Jaime Chávarri, 1984)
* La vaquilla (José Luis Cuerda, 1985)
* Dragon Rapide (Jaime Camino, 1986)
* A los cuatro vientos (Jose Antonio Zorrilla, 1987)

### 1990eko hamarkadakoak

* ¡Ay, Carmela! (Carlos Saura, 1990)
* Alsasua 1936 (Helena Taberna, 1994)
* Land and Freedom (Ken Loach, 1995)
* Libertarias (Vicente Aranda, 1996)
* La lengua de las mariposas (José Luis Cuerda, 1999)

### 2000ko hamarkadakoak

* El espinazo del diablo (Guillermo del Toro, 2001)
* El viaje de Carol (Imanol Uribe, 2002)
* Soldados de Salamina (David Trueba, 2002)
* Las 13 rosas (Emilio Martínez-Lázaro, 2007)
* Berri Ona, (Helena Taberna, 2008)

### 2010eko hamarkadakoak

* Izarren argia (Mikel Rueda, 2010)
* Pa Negre (Agustí Villaronga, 2010)
* Pájaros de papel (Emilio Aragón Álvarez, 2010)
* La conspiración (Pedro Olea, 2012)
* Gernika (Koldo Serra, 2016)
* Incerta glòria (Agustí Villaronga, 2017)
* Mientras dure la guerra (Alejandro Amenábar, 2019)

### 2020ko hamarkadakoak

* Josep (Aurel, 2020)

## Bibliografia

* "Cine y Guerra Civil española". Vicente Sánchez-Biosca. Alianza Editorial, 2006. 978-84-206-4745-6.

## Ikus, gainera

* Espainiako zinema
* Euskal Herriko zinema
* Espainiako Gerra Zibila

## Kanpo loturak

* [file:///C:/Users/usuario/Downloads/nada-de-olvidar-el-cine-y-la-memoria-histrica-0.pdf "Nada de olvidar: El cine y la memoria histórica" (Igor Barrenetxea, EHU).]
# Euskal Aktoreen Batasuna

Euskal Aktoreen Batasuna (EAB) Euskal Herriko antzezleen sindikatua da, 1989. urtean eratua. Euskal Herriko antzezleen lan-egoeraz eta prestaketaz arduratzeaz gainera, bere gain hartzen du afiliaturik dituen ia hirurehun antzezleen sustatzea. Hiru sailek osatzen dute EABren egitura: Bultzapen Saila, Prestaketa Saila, eta Sail Juridikoa. Edozein alorretan (zinema, antzerkia, telebista, irratia, bikoizketa, publizitatea) lan egiten duten antzezleak bil daitezke sindikatuan. EABk urtero Jokulari sariak banatzen ditu, urteko euskal herritar antzezle onenen artean. 1993. urteaz geroztik, Euskal Antzezleen Jaia antolatzen du Batasunak, eta jai horretan Jokulari sariak banatzen dira. EAB Artisten Nazioarteko Federazioko eta Espainiar Estatuko Aktoreen Sindikatuetako Erakundeko kide da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12257451
# Euskal Autonomia Erkidegoko Justizia Auzitegi Nagusia

Euskal Autonomia Erkidegoko Justizia Auzitegi Nagusia, edo EAEJAN, Espainiako Justizia Administrazioak Euskal Autonomia Erkidegoan duen justizia-organo gorena da. Auzitegiaren egungo presidentea Juan Luis Ibarra da.
Alor zibilean, zigor-alorrean eta administrazioarekiko auzien eta laneko arloen gainean du eskumena. Hiru aretotan banatzen da. Auzitegiko Presidentea dago, eta sala bakoitzarentzat Presidente bat. Halaber, arlo bakoitzak bere Presidentea du eta sala guztiak hainbat magistratuk osatzen dute.
| « | Euskal Autonomia Erkidegoko jurisdikzio organoen konpetentzia ondoko hauetara hedatzen da: Zibil mailan instantzia eta gradu guztietara, Euskadiko Zuzenbide Zibil Foralaren gaietan kasazio eta berrikusketazko errekurtsoak barne direlarik. Gaztigatzeko eta sozial mailan, instantzia eta gradu guztietara, kasazio eta berrikusketazko errekurtsoak izan ezik. Kontentzioso-administratibo mailan eta Autonomia Erkidegoak legegintza exklusiboa dueneko gaietan instantzia eta gradu guztietara, beraiek Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioak diktaturikoak izanez gero, eta lehen instantzian, aldiz, Estatuko Administrazioak diktaturikoak baldin badira. Euskal Autonomia Erkidegoko organo judizialen arteko konpetentzi arazoetara. Jabegoaren Erregistroetan sarrera eduki behar duten Euskal Zuzenbide bereziaren dokumentuen kalifikapenari buruzko errekurtsoetara. Autonomia Estatutuaren 14. artikulua | » |
Plazen banaketa lehiaketa bidez egiten da, Estatu mailako arau orokorrei jarraituz:
| « | Magistratu, Epaile eta Idazkarien izendapena Botere Judizialaren eta Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiko Lege Organikoetan aurrikusten den bezalaxe egingo da, Euskal Zuzenbide Forala eta euskara ezagutzen dutenei lehentasuna emanez, izatasuna eta auzotasuna dela eta, salbuespenik egin gabe. Autonomia Estatutuaren 35.1 artikulua | » |

## Erreferentziak

* 1 2 Euskal Autonomia Erkidegoko Estatutua

## Ikus, gainera

* Nafarroako Foru Erkidegoko Auzitegi Nagusia
* Botere Judizialaren Kontseilu Nagusia

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q9089805
# Euskal (argipena)

Euskal osagaia hitz eratorrietan eta elkartuetan erabiltzen da:
* Hitz eratorrietan. Euskara adierarekin: euskalari, euskaldun, euskalgintza, euskalki, euskaltasun, euskaltegi, euskaltzain, euskaltzale.
* Hitz elkartuetan. Adiera hauekin:
** Euskara: euskal gaizto, euskal garbi.
** Euskararen: euskal gramatika, euskal alfabetoa, Euskal Herria.
** Euskaldun edo euskarazko: euskal idazle, euskal liburu.
** Euskal Herriko: euskal dantzak, euskal mendiak.
** Euskal herritarren: euskal diaspora, euskal etxea.
# Euskal Akuarelarien Elkartea

Euskal Akuarelarien Elkartea akuarela teknika erabiltzen duten margolariek Bilbon, 1945ean sortu zen. 2001etik ECWS edo European Watercolour Exhibition & Symposium erakundearen partaidea da. Bere helburu nagusia teknika hau zabaltzea eta ezagutaratzea da; horretarako erakusketak eta tailerrak antolatzen dituzte. 2020an bere 74 urtemuga ospatu zuten.

## Historia

1945ean hamalau margolarik, tartean Juan Arostegi Barbier, erakundea sortu zuten. Poliki-poliki bazkideak biltzen joan ziren eta gaur egun 250 bazkide ditu. Haien egoitza Bilboko Mazarredo zumarkalearen 35ean dago. Egungo presidentea Isabel Sanjuán da. Elkartearen aktibitate ezagunetariko bat Gabonetan egiten duten erakusketa kolektiboa da.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.bilbao.eus/cs/Satellite?c=BIO_Publicacion_FA&cid=1279203207624&language=eu&pageid=3000018331&pagename=Bilbaonet%2FBIO_Publicacion_FA%2FBIO_Publicacion Isabel Sanjuánekin elkarrizketa, Bilbao, 364 zk., 2020ko abenduan.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Elkartearen bloga.
* (Gaztelaniaz):Elkartearen webgunea.
* Datuak: Q104187297
# Elmhurst (Illinois)

Elmhurst Illinoiseko hiri bat da. Cook konderrian kokatua dago. 2010ean 44.121 biztanle zituen, 26,56 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Cook konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q579542
* Multimedia: Elmhurst, Illinois / Q579542
# Elmer Ewert

Elmer Ewert (St. Catharines, 1934ko irailaren 19a) arkularia da. Kanada ordezkatu zuen 1972ko Udako Olinpiar Jokoetan.

## Erreferentziak

* ↑ Elmer Ewert
* ↑ Elmer EWERT

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1332914
# Elmer Gantry (filma)

Elmer Gantry 1960ko Richard Brooks estatubatuar zinema zuzendariaren film dramatikoa da. Sinclair Lewis idazlearen izenburu bereko eleberrian oinarritzen da. Burt Lancaster, Jean Simmons, Arthur Kennedy, Shirley Jones eta Patti Page aktoreek antzeztu zuten.
Oscar Sarietarako bost izendapen jaso zituen, hiru irabaziz: Gizonezko aktore onenaren Oscar Saria (Burt Lancaster), Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar Saria (Shirley Jones) eta Egokitutako gidoi onenaren Oscar Saria (Richard Brooks).

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Elmer Gantry saltzaile ibiltari, oportunista eta gonazalea, Sharon Falconer predikariaren taldeari batuko zaio. Emakumeak, benetako fedea dauka. Elkarrekin, hiriz hiri joanda, ezagun egingo dira. Sharon Gantryrekin maiteminduko da, baina tartean predikari baten alaba sartuko da.

## Aktoreak

* Burt Lancaster: Elmer Gantry
* Jean Simmons: Sharon Falconer ahizpa
* Arthur Kennedy: Jim Lefferts
* Dean Jagger: William L. Morgan
* Shirley Jones: Lulu Bains
* Patti Page: Rachel ahizpa
* Edward Andrews: George F. Babbitt
* John McIntire: Rev. John Pengilly
* Hugh Marlowe: Rev. Philip Garrison
* Joe Maross: Pete
* Dayton Lummis: Eddington
* Harry Antrim: saltzailea
* Barbara Luna: prostituta
* Jean Willes: prostituta

## Erreferentziak

* ↑ www.sansebastianfestival.com

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1332957
# Elmers End

Elmers End, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo bat da, Ingalaterran.
* Datuak: Q1076782
* Multimedia: Elmers End / Q1076782
# Fernandinita

Fernandinita oxido motako minerala da eta straczekite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Fernandinita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Ca,K)(V5+,V4+,Fe^{2+})8O20 * 10H2O}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Fernandinite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Fernando "Lutxo" Neira

Fernando "Lutxo" Neira (?) Euskal musikaria da. Baxua jotzen du hainbat bakarlarirekin. Lutxo ezizena Ruper Ordorikak jarri zion.

## Biografia

Hainbat musikarirekin kolaboratu du azken urteotan: Joseba B. Lenoir, Rafael Berrio, Measha Brueggergosman, Stayblues, Elena Setien,
Gaur egun Ruper Ordorikari laguntzen dion Mugalaris taldeko kide egonkorra da.

## Diskografia

* Azukre koxkorrak (Ruper Ordorika 2013)
* Paradoja (Rafael Berrio 2015)
* Eguzkiari begietara so (Joseba B. Lenoir 2016)
* Datuak: Q60290297
# Fernando Adolfo Gutiérrez Díaz de Otazu

Fernando Adolfo Gutiérrez Díaz de Otazu (Bilbo, Bizkaia, 1957ko martxoaren 29a) bizkaitar militar eta politikaria da. Armadako dibisio-jeneral, 2014 eta 2018 artean Melillako komandante nagusia izan zen. Diputatuen Kongresuan diputatu izan da XIII eta XIV legealdietan.

## Erreferentziak

* ↑ «Gutiérrez Díaz de Otazu, Fernando Adolfo», Congreso de los Diputados, 2021-03-29

## Kanpo estekak

* Datuak: Q64784895
* Multimedia: Fernando Adolfo Gutiérrez Díaz de Otazu / Q64784895
# Fernando Aguirre Gaztelu

Fernando Aguirre Gaztelu (Zarautz, 1811 – Madril, 1873ko abenduaren 26a) Claudio Menchacatorre eta José Matiarekin batera Matía, Menchacatorre y Cía sortu zuten, itsas merkataritzan aritu ziren baita esklaboen trafikoan ere. Hau desegitean Aguirre y Cía sortu zuen.

## Biografia

Pilotu eta marinel familia zuen jatorri. 1834an, Filipinetan kokatu eta José Matía Calvo eta Claudio Menchacatorrekin batera, Matía, Menchacatorre y Cía sortu zuen, enpresaren egoitza Manilan zegoen eta merkataritza triangeluarrean aritzen zen. Fernandoren anaiek ere, Manuel eta Marcial Aguirre, ontzietako pilotu eta kapitain gisa aritu ziren. 1846an, enpresak esklabo egindako txinatarrak Kubara eramateko baimena jaso zuen, azukre-fabrikaren hedapenarekin eta Antilla Handian zegoen eskulanaren beharrarekin bat eginez. Hurrengo urteetan, Kubara ez ezik, Perura, Panamara eta Puerto Ricora garraiatu zituzten esklabuen kopurua nabarmen hazi zen, baita onurak ere.
1849an, Bravo Murillo ministroak Agirre eta bere bazkideei Pasig ibaiaren gainean zubi eseki bat eraikitzeko baimena eman zien, konpainiak Malabogen zituen lursail batzuen truke. Manilako Errege Merkataritza Auzitegiko priore izateagatik, 1850ean Filipinetako kapitain jeneral izandako Antonio Urbiztondok Fernando Agirreri berari agindu zion 1851an sortutako Banco Español-Filipino de Isabel II-ren lehen estatutuak idazteko. 1853an, Agirreren ekimenez, elkarteak azukre eta destilategi findegi bat erosi zuen Luzon uhartean.
1859an Matía, Menchacatorre y Cía konpainia desegin zuten, eta Aguirrek Aguirre y Cía delakoa sortu zuen, produktu orientalak Londres, París, Habana, Cádiz eta Madrilen saltzeko. Aguirre gaixotu zenean James Tait, bazkide ohiak, hartu zuen enpresaren gidaritza.
1863an, Agirre Parisen zegoen, eta Nueva Écija-n zuen nekazaritza-enpresa likidatzeko agindua eman zuen. Horrela, Filipinetan zituen ondasun handiak saltzen hasi zen. Handik gutxira, Espainiara itzuli zen, eta Pasaian bizi izan zen aldi batez. 1871eann testamentua egin zuen Donostian, eta bi urte geroago hil zen. Bere ondasunen artean oraindik Filipinetan zituenak nabarmentzen ziren, Gipuzkoako hainbat jabetza, ferrocarril del Norteko akzio eta betebeharrak, Londresi buruzko letrak, etab. Ezkongabea eta ondorengorik gabea, bere ondasun gehienak Gaztelu familian geratu ziren, baita lagun eta zerbitzarien artean ere. Era berean, Donostiko lehen letren eskolak mantentzeko diru-kopuru bat utzi zuen.

## Sariak eta Aitortzak

* Manilako Errege Merkataritza Auzitegiko priore.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 «Fernando de Aguirre Gaztelu | Real Academia de la Historia» dbe.rah.es (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).
* 1 2 3 4 (Gaztelaniaz) «Aguirre Gaztelu, Fernando de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2023-05-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q63161019
# Fernandina uhartea

Fernandina uhartea, Ekuadorko Galapagoak uhartediko uharte bat da, Ozeano Barean.
* Datuak: Q83582
* Multimedia: Fernandina Island / Q83582
# Fernando Abadía

Fernando Abadía (?, 1968), pilota munduan Abadía bezala ezaguna, argentinar pilotari ohia da, palan aritutakoa.
Munduko Pilota Txapelketan bitan parte hartu zuen: 1990ean eta 1994an urrezko domina bana lortuz. Bartzelonako Olinpiar Jokoetan ere domina bera lortu zuen.
# Fernando Albizu

Fernando Albizu (Gasteiz, 1963ko irailaren 21a - ) euskal aktorea da.
Madrilen ikasi ondoren, 1994an debutatu zuen. Bi aldiz izan da Goya Sarietarako izendatua, Gordos eta El buen patrón filmeetan egindako lanagatik.

## Filmografia
### Zinema

| Urtea | Filma | Zuzendaria |
| 2021 | El buen patrón | Fernando León de Aranoa |
| 2020 | Ane | David Pérez Sañudo |
| 2018 | 70 binladens | Koldo Serra |
| 2015 | A cambio de nada | Daniel Guzmán |
| 2013 | Agur | David Pérez Sañudo |
| 2012 | Omnívoros | Óscar Rojo |
| 2011 | Carne cruda | Tirso Calero |
| 2009 | Gordos | Daniel Sánchez Arévalo |
| 2008 | Fuera de carta | Nacho G. Velilla |
| 2007 | Lola | Miguel Hermoso |
| 2006 | El laberinto del fauno | Guillermo del Toro |
| 2006 | Posdata | Rafael Escolar |
| 2004 | Cachorro | Miguel Albaladejo |
| 2004 | Frágil | Juanma Bajo Ulloa |
| 2003 | Los novios búlgaros | Eloy de la Iglesia |
| 2002 | No somos nadie | Jordi Mollà |
| 2001 | Intacto | Juan Carlos Fresnadillo |
| 2000 | Año mariano | Karra Elejalde eta Fernando Guillén Cuervo |

### Telebista

| Urtea | Telesaila | Atalak |
| 2022 | Intimidad | 8 |
| 2014 | ¡Mira quién baila! | 13 |
| 2013 | Me resbala | 2 |
| 2009-2011 | Doctor Mateo | 37 |
| 2011 | Operación Malaya | 2 |
| 2009 | Los misterios de Laura | 1 |
| 2007-2008 | Cuenta atrás | 2 |
| 2007 | Gominolas | 7 |
| 2005 | El auténtico Rodrigo Leal | 12 |
| 2005 | 7 días al desnudo | 1 |
| 2004-2005 | Casi perfectos | 16 |
| 2004 | Mis adorables vecinos | 2 |
| 2003 | Hospital Central | 1 |
| 2002 | Cuéntame cómo pasó | 1 |
| 2001 | Papá | ? |
| 1999 | Manos a la obra | 1 |
| 1999 | Petra Delicado | 1 |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5858574
# Fernandina Beach (Florida)

Fernandina Beach Floridako hiri bat da. Nassau konderrian kokatua dago. 2010ean 11.592 biztanle zituen, 27,8 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Nassau konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1975746
* Multimedia: Fernandina Beach, Florida / Q1975746
# Fernando Aguilar

Fernando Aguilar Camacho (Frailes, 1938ko otsailaren 2a - Torrevieja, 2013ko ekainaren 21a) gipuzkoar atleta izan zen, luzera handiko lasterketetan espezializatua. Tokioko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte 5.000 metroko lasterketan eta Espainiar estatuan 10.000 metrotan 29 minututuik jeisten lehenengo atleta izan zen. "Aretxabaletako galgoa" ezizena eman zioten.

## Biografia

Jaenen jaioa izan arren, hamalau urte zituela, Aretxabaletara etorri eta bere kirol ibilbidea Gipuzkoan egin zuen, hasieran Aretxabaleta Kirol Elkartean eta ondoren Real Sociedad taldean.
1957an egin zuen lehen lasterketa eta 1959an Espainiako gazte mailako txapelduna izan zen 5.000 metrotan eta gazte mailako Donostiako Nazioarteko Krosa irabazi zuen. Berehala hartu zuten nazioarteko txapelketatan aritzeko eta 1962an Iberoameriakar Jokoetan eta 1963an Mediterranear Jokoetan izan zen. Azken honetan brontzezko domina eskuratu zuen. 1964an Tokioko Olinpiar Jokoetan hartu zuen parte, 5.000 metrotan eta 10.000 metrotan.
1975ean kirolari profesionala izateari utzi zion baina korritzen jarraitu zuen beteranoen mailan. 1978an Donostiako maratoian hartu zuen parte eta laugarrena izan zen.

## Txapelketak
### Nazioarteko txapelketak

| Urtea | Txapelketa | Lekua | Emaitza |
| 1964 | Olinpiar Jokoak | Tokio, | 5.000 m.: 12.a (2. erronda) |
| 1964 | Olinpiar Jokoak | Tokio, | 10.000 m.: Utzi (Finala) |
| 1963 | Mediterranear Jokoak | Napoli, | 5.000 m.: 3.a |

### Espainiako txapelketak

* Krosean:
** Txapelduna (2): 1966, 1967
** Bigarrena (1): 1964
** Hirugarrena (2): 1961, 1965
* Pistan:
** 1.500 m (1): 1965
** 5.000 m (2): 1959 (gazte mailan), 1963
** 10.000 m (2): 1963, 1967

## Erreferentziak

* ↑ www.sports-reference.com
* 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Fernando Aguilar Camacho» Fundación Andalucía Olímpica (Noiz kontsultatua: 2023-08-03).
* ↑ Auñamendi Entziklopedia
* ↑ (Gaztelaniaz) Fundación. (2021-07-27). «Recuerdos Olímpicos: Tokio 1964. Fernando Aguilar Camacho» Fundación Andalucía Olímpica (Noiz kontsultatua: 2023-08-03).
* Datuak: Q12257833
# Fernando Aiuti

Fernando Aiuti (Urbino, Italia, 1935eko ekainaren 8a - Erroma, Italia, 2019ko urtarrilaren 9a) italiar immunologoa eta politikaria izan zen. Italiako ANLAIDS (euskaraz: Hiesaren Aurkako Borrokarako Elkarte Nazionala) elkartearen sortzailea eta lehenengo lehendakaria izan zen.

## Bizitza

1935eko ekainaren 8an Urbinon jaioa, medikuntzan graduatu zen Sapienza Erromako Unibertsitatean.
1991n, Cagliariko azokan egindako batzar batean, hiesa ahoz kutsa ote zitekeen ari ziren eztabaidatzen. Bat-batean, Aiutik Rosaria Iardino hiesdunari ahoan musu eman zion iritzi publikoari erakusteko hiesa ez zela ahoz kutsatzen. Han zegoen kazetari batek musuari argazkia atera zion eta argazkia mundu osoan ezaguna egin zen.
2019ko urtarrilaren 9an hil zen Agostino Gemelli Unibertsitate Poliklinikan ezbeharrean erori osteko zauriengatik.

## Erreferentziak

* 1 2 Iruretagoiena, Hodei. (2019ko urtarrilaren 10a). «Musuka ireki zuen hiesaren aurkako bidea» Berria (Noiz kontsultatua: 2019ko urtarrilaren 11).
* Datuak: Q23823570
# Eridanus (konstelazioa)

Eridanus edo Eridano —latinez: Eridanus— gaur egungo 88 konstelazioen artean seigarren handiena da. Claudios Ptolemaiosek sailkatutako 48etako bat ere bada.

## Deskribapena

Bere hegoaldereneko muturrean lehen magnitudeko Achernar (α Eridani) izarra dago. Acharnar oso izar berezi bat da, ezagutzen den lauenetako bat bait da. Behaketek diotenez, bere erradioa %50 luzeagoa da ekuatorean poloetan baino. Hau abiadura handian errotatzen duelako gertatzen da.
Eridanus konstelazioko beste izar ezagun bat Epsilon Eridani da, zientzia fikzioan ezagun egin dena gure eguzkiaren antzekoa izateagatik eta gertu egoteagatik. Ezagutzen zaio bere inguruan orbitatzen duen planeta bat behintzat, Jupiter bezalako gasezko erraldoi bat dena.

## Mitologia

Eridanus bi greziar mitorekin lotuta dago, biak konstelazioaren formarekin lotuak. Batzuetan, Eridanus Aquariusen urekin isurtzen zen ibaitzat hartzen zen. Kasu horietan Aquariusek Eridanusi begiratzen zion (Aquariusen izarren angelua eta lotura aldatzea eskatzen zuena, bere ura Eridanusera isur zedin).
Eridanus, batez ere, Faetonen mitoarekin lotzen da, Heliosen (Eguzkia) gurdi hegalaria hartu zuena, baina berau kontrolatzeko haina indar izan ez zuena, norantza ezberdinetan joanez. Emaitza, gurdia, batzuetan, Lurrera asko hurbiltzen dela da, basamortuak sortuz eta gizakien larruazala errez (etiopiarren larruazala azaltzen duen mito bat). Zeusek Faeton tximista bat botata eroraraziz parte hartu zuen. Konstelazioa, jatorrian, Faetonek zeharkatutako bidearen zatitzat hartu zen; ondoren, erori zen ibaitzat hartua izan zen, Eridano. Antzinaroko mitografoek ibai hori Po edo Nilo ote zen eztabaidatzen zuten. Egiptoarrek ibai hori Nilorekin identifikatzen zuten. Babiloniarrek, berriz, Eufratesekin.

## Oharrak

* ↑ Euskaltzaindiaren 173. arauak honako hau gomendatzen du: "Euskaraz, konstelazioen izenak adierazteko, komeni da nazioarteko formak —latinezko grafia— erabiltzea, hainbat komeniago testuak zenbat eta teknikoago edo jasoago izan. Nolanahi ere, latinezko izenen itzulpenak edo egokitzapenak ere —azalpen-izenak— erabil daitezke, bigarren mailan, testu didaktikoetan edo azalpen gisa".

## Erreferentziak

* ↑ «Konstelazioak (88 konstelazio ofizialak)» 173. Astroen izenak. Euskaltzaindia, 19 or..
* ↑ (Ingelesez) Kanas, Nick. (2012). Star Maps: History, Artistry, and Cartography. Springer New York, 111 or. ISBN 9781461409175..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10433
* Multimedia: Eridanus (constellation) / Q10433
# Erie

Erie (ingelesez: Lake Erie, frantsesez: Lac Érié) Amerikako Aintzira Handietako bat da, aintzira multzo horretako hegoaldekoena. Iparraldean Kanadako Ontario, hegoaldean Estatu Batuetako Ohio, Pensilvania eta New York eta mendebaldean Estatu Batuetako Michigan estatuak ditu.

## Izena

Izena erie amerindiar tribuaren izenetik datorkio. Hegoaldeko kostaldean bizi ziren, gaur egungo Estatu Batuetako Ohio, Pensilvania eta New York estatuetan.

## Geografia

Erie aintzirak 25.700 km²-ko eremua, 388 km-ko luzera, 92 km-ko zabalera eta, batez beste, 19 m-ko sakonera ditu.
Huron eta Saint Clair aintziretatik datorren Detroit ibaia da Erieren betebide nagusia. Aintzira betetzen duten gainerako ibaiak Grand, Raisin, Huron, Maumee, Sandusky eta Cuyahoga dira. Hustubidea, berriz, Niagara ibaia da, Niagarako ur-jauziak eratuz Ontario aintzirara doana.
Ertzetako portuen artean aipatzekoak dira Buffalo, Cleveland, Toledo, Erie eta Sandusky. Erieko ubideak (590 km) Buffalo, Albany eta Hudson ibaiaren ertzean dagoen Troy hiria lotzen ditu; Hudson ibaiak elkartzen du Troy hiria New Yorkeko portuarekin.

### Uharteak

Erieko uharteak hauek dira:
* Big Chicken
* Chick
* East Sister
* Gibraltar
* Green
* Gull
* Hen
* Johnson
* Kelleys
* Little Chicken
* Lost Ballast
* Middle Island
* Middle Bass
* Middle Sister
* Mouse
* North Bass
* North Harbour
* Pelee
* Rattlesnake
* South Bass
* Starve
* Sugar
* Turtle
* West Sister

### Hiri nagusiak

* New York (estatua):
** Buffalo
* Pensilvania:
** Erie
* Ohio:
** Toledo
** Cleveland
* Michigan
** Monroe

## Historia

Antzina eskualdean bizi ziren tribuak, Erie eta Neutralak edo Attawandaron, 1655an Irokesen Konfederazioak mendean hartuak izan ziren. Irokesak frantsesen etsaiak zirenez, Frantziako esploratzaileek aurkitu zuten Amerikako Aintzira Handietako azkena izan zen, Ontario eta Huron aintziren ondoren. Dudakoa da nor izan zen Eriera iritsitako lehen europarra: Étienne Brûlé 1615an, edo Louis Jolliet 1669an.

## Ekosistemak

Giza jarduerek, itsas garraioak adibidez, kutsadura maila altuak eragin dituzte aintziran. Ozeano Bareko izokina sartu zen eta onuragarria izan da, baina espezie inbaditzaileak ere iritsi dira, hala nola zebra-muskuilua, gobioa eta belar karpa.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
* ↑ (Ingelesez) «Lake Erie – Facts and Figures» Great Lakes Information Network. Great-lakes.net
* ↑ Great Lakes Factsheet No. 1: Physical Features and Population Epa.gov
* ↑ Erie Lur hiztegi entziklopedikoa. Euskara.euskadi.net

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Erieko faroak
* Datuak: Q5492
* Multimedia: Lake Erie / Q5492
# Eridano (mitologia)

Greziar mitologian, Eridano, Hadesa zeharkatzen zuen bost ibaietako bat zen. Antzinatean, Po edo Rodano ibaiekin identifikatzen zen. Ibai honetan erori eta hil zen Faeton, bere aita zen Eguzkiaren gurdia gidatzeko ezintasunaren ondorioz. Elezahar honen ondorioz, Eridano konstelazioak bere izena jaso zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1135146