OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ulfilas

Ulfilas —Wulfila ere deitua; euskaraz: Otsando— (Kapadozia, 311 – Konstantinopla, 383) godoen apezpikua izan zen, jatorriz kapadoziarra. Biblia gotikora itzuli zuen. Godoak arrianismora bihurtu zituen, eta alfabeto bat asmatu zuen haientzat. 348. urtean Erroman hartu behar izan zuen babesa, godo-talde handi batekin, eta 360. urtean Konstantinoplako kontzilioan parte hartu zuen. Barbaro herrietako misiolari garrantzitsuena izan zen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q107317
* Multimedia: Ulfilas / Q107317
# Ulexita

Ulexita borato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Ulexita borato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {NaCa[B5O6(OH)6] * 5H2O}}$. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Ulexite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Ulf Kristersson

Ulf Hjalmar Ed Kristersson (Lund, 1963ko abenduaren 29a) suediar politikaria da. Suediako lehen ministroa da 2022ko urriaren 18tik.
Riksdageko diputatua izan zen 1991tik 2000ra, eta berriro izan da 2014tik. 2010etik 2014ra Gizarte Segurantzako ministroa izan zen Fredrik Reinfeldten gobernuan.
Alderdi Moderatuaren lidergoa lortu zuen eta 2022ko hauteskundeen ondoren koalizio gobernua osatu zuen ultraeskuinaren kanpoko babesarekin.
* Datuak: Q1780398
* Multimedia: Ulf Kristersson / Q1780398
# Ulfanderssonita-(Ce)

Ulfanderssonita-(Ce) mineral bat da.

## Ezaugarriak

Ulfanderssonita-(Ce) elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Ce15Ca)\Sigma16Mg2(SiO4)10(SiO3OH)(OH,F)5Cl3}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5 - 6 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Ulfanderssonita-(Ce): Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Ulfsparre

Ulfsparre Suediako Östergötland probintziako antzinako leinu bat da.

## Jatorria

Familiako lehen kide ezaguna Norra Vedbo barrutiko buru Måns Påfvelsson izan zen, XV-XVI mendeen artean bizi izan zena Elin Larsdotter-ekin ezkondua. Erik Månsson semeak hartu zuen Ulfsparre izena.

## Adarrak

1625ean, Erik Månsson Ulfsparre eta Peder Göransson Ulfsparre (Påfvelssonen bilobak) Suediako Nobleen Ganberan (Riddarhuset) onartuak izan ziren, 9 zenbakiarekin.
Familiaren beste adar bat, "Hjortöko Ulfsparre" Hjorted eta Gursten Lofta herrietara aldatua zen, Kalmarko konderrian. Hauek Hjortösläkten izena hartu zuten, eta Riddarhusetean 112 zenbakia. Hjortöko adarra 1632an desagertu zen.
"Broxvikeko Ulfsparre 37" familia 1820an iraungi zen.
"Ulfsparre 367" familia, 1817koa, 1865ean gerran desagertu zen.
Leinuaren "Broxvikeko Ulfsparre 9" familia (1625ean sortua) bizirik dirau.

## Ikurra

Ulfsparre familiaren adar guztien ikurrak motibo berean oinarrituak daude: hostoa, habea gainean duela, zelai urdin batean.

## Erreferentziak

* ↑ Bölja från Västbo, Rötters anbytarforum

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10708703
# Uli

    Ez nahasi Ull herri hustuarekin, Zangozan kokatuta.
Uli Erronkariko ibaxako Burgi udalerriko herri hustu bat da, Euskal Herriko Nafarroa Garaia lurraldean kokatuta, Pirinioak eskualdean.
Erdi Aroan jada despopulatu bezala agertzen zen. Bere lurrak Burgiko Udalara pasa ziren.
Bertako biztanleak ulitarrak ziren. Ez dakigu non dagoen.

## Oharrak

* ↑ /úli/ ahoskatua (laguntza) Azentua: zorrotza lehengo silaban

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: Euskal Onomastikaren Datutegia.

## Ikus, gainera

* Burgi
* Erronkaribar
* Pirinioak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111154142
# Tuberkulina

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Tuberkulina Mycobacterium tuberculosis bakteriotik lortutako proteina-estraktu bat da. Tuberkulosi-infekziorik dagoen diagnostikatzeko larruazalean injektatzen dute eta azterketa mediko horri Mantouxen testa deitzen zaio.
Tuberkulina mota ezberdinak daude baina gehien erabiltzen dutena PPD (Purified Protein Derivative-ren siglak) direlarik. Tuberkulosia eragiten duen bakterioan (Mycobacterium tuberculosis) dauden antigenoez osaturik dago, kultibo mikrobiologikoaren bidez lortzen dituztelarik. Tuberkulina Osasunaren Mundu Erakundearen funtsezko sendagaien zerrendan dago.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) «Diagnóstico de la infección tuberculosa» Anales Sis San Navarra (Iruñea) 30 (2).
* ↑ (Ingelesez) Tizard, Ian R.. (2004). Veterinary immunology: an introduction. (7. argitaraldia) Filadelfia: Saunders ISBN 0-7216-0136-7..
* ↑ (Ingelesez) Walport, Mark; Murphy, Kenneth; Janeway, Charles; Travers, Paul J.. (2008). Janeway's Immunobiology. (7. argitaraldia) New York: Garland Science, 774 or. ISBN 0-8153-4123-7..
* ↑ (Gaztelaniaz) Prospecto tuberculina Evans. .
* ↑ (Ingelesez) 19th WHO Model List of Essential Medicines. WHO 2015eko apirila.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q29505
# Tuber excavatum

Tuber excavatum Tuberaceae familiako onddo espezie bat da. Ez da jangarritzat hartu behar, oso haragi gogorra du.
Sinonimoak: Aschion fuscum, Tuber fuscum, Rhizopogon excavatus, Vittadinion montagnei, Aschion excavatum.

## Deskribapena

Karpoforoa: Intxaur baten tamainakoa, azpi-esferikoa edo deformatua, papilosoa, okre antzeko kolorekoa, bere barnean sartzen den irekidura basilarrarekin. (Hortik bere izena)
Gleba: Gogorra, lehorra eta larrukara, okre zurbil kolorekoa, erdiko leizean irekitzen diren eta kanporantz erradialki mehetzen diren zain zurixkekin. Usain aromatikoa.
Etimologia: Tuber terminoa “tuber” “tubero” hitzetatik dator, boilurraren izena Plinio eta beste autore batzuentzat.

## Jangarritasuna

Ez da jangarri gisa estimatzen den espeziea.

### Nahasketa arriskua

Oso ondo ezagutzen da karpoforoan sartzen den zulo antzeko horregatik. Ia beti presente egoten den ezaugarria.

## Sasoia eta lekua

Uztaila eta abendua bitartean. Hostozabalen basoetan (haritza, pagoa) batez ere lurzoru arin eta buztintsu-karetsuetan.

### Banaketa eremua

Ameriketako Estatu Batuak, Europa, Maroko, Iran.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 575 or. ISBN 84-282-0541-X (T. 3). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ Calvo Pérez Javi. (2006). El mundo de las setas. Asociacion Micológica Fungipedia.
* ↑ Tuber excavatum: GBIF—the Global Biodiversity Information Facility.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q661841
* Multimedia: Tuber excavatum / Q661841
# Tubilla del Agua

Tubilla del Agua Burgosko udalerria da, Páramos eskualdean dagoena. Eremu geografikoa Valle del Rudrón.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 188 biztanle zituen.

## Herriak

Udalerriaren barnean hainbat herri edo biztanlegune dago:
* Bañuelos del Rudrón
* Covanera
* San Felices del Rudrón
* Tablada del Rudrón
* Tubilla del Agua

## Erreferentziak

* ↑ Bañuelos del Rudrón. Wikipedia
* ↑ Grupo SILVINEWS: Valle del Rudrón. Panoramio. Google Maps
* ↑ Covanera. Wikipedia
* ↑ Ricardo Melgar: Vista aérea de Covanera. Panoramio. Google Maps
* ↑ San Felices del Rudrón. Wikipedia
* ↑ Ricardo Melgar. Vista aérea de San Felices del Rudrón. Panoramio
* ↑ Tablada del Rudrón. Wikipedia
* ↑ Tubilla del Agua. Wikipedia

## Ikus, gainera

* Pozo Azul
* Burgosko udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q593383
* Multimedia: Tubilla del Agua / Q593383
# Tubifera ferruginosa

Tubifera ferruginosa Enteridiidae familiako onddo espezie bat da. Interes ekologikoa du, ez gastronomikoa.
Sinonimoak: Tubilina speciosa, Stemonitis ferruginosa, Tubulina fragiformis.

## Deskribapena

Plasmodioa: 1 eta 4 cm bitarteko diametrokoa eta 15 cm luze izan daiteke, bakartua edo elkartua, moriformea, elastikoa, likatsua, hasieran zurixka, azkar gorri-koral distiratsua, ondoren adreilu ilun kolorekoa eta distirarik gabea, burdin kolorekoa, azkenik arre-gorrixka ilun kolorekoa.
Esporangioak: Zilindrikoak, milimetro bat inguruko diametrokoa, estu, elkarren arteko presioagatik pixka bat angelutsuak, goialdean kapitatuak, batzuetan zulatua, oinarrian soldatuta edo ia libreak, 2 eta 4 mm bitarteko luzerakoak, eta lodiera bereko geruza bat eratuz, mintzezko hormekin. Helduaroan edukia oso sendoa da, eta arre-burdintsu kolorekoa eta hauts itxurakoa bihurtzen da.
Etimologia: Tubifera terminoa grekotik dator, tutua esan nahi duen "túbus" hitzetik eta eraman, esan nahi duen, "phero" hitzetik. Tututxoz osatutako karpoforoaren formagatik. Ferruginosa epitetoa, burdina, kolore burdintsua, arre gorrixka, herdoil, esan nahi duen "ferreum" hitzetik dator.

## Jangarritasuna

Ez du sukaldaritzarako balio.

### Nahasketa arriskua

Tubifera stipitata delakoarekin nahas daiteke.

## Sasoia eta lekua

Udan eta udazkenean egur deskonposatuan ematen du fruitua. Arrunta da.

### Banaketa eremua

Amerika, Europa, Errusia, Erdialdeko Asia, Kaukasia, Himalaiako eremua, Taiwan, Japonia, Korea, Australia, Zeelanda Berria.

## Erreferentzia

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 835 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Morales Pulido Juan, Carmona Perate José Julián. (1981). Sociedad Micologica Extremeña, Medalla de Extremadura 2019.
* ↑ (Gaztelaniaz) Ubillos Javier. (2020). Curso de iniciación a la micología, fichas micológicas. Asociacion cultural “Baxauri” Kultur Elkartea Mikologia, Bajauri, Cofradia Vasca de Gastronomia..
* ↑ (Gaztelaniaz) Calvo Pérez Javi. (2006). El mundo de las setas. Asociacion Micológica Fungipedia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2458954
* Multimedia: Tubifera ferruginosa / Q2458954
# Txantiloi arte

Txantiloi artea kaleko artearen aldagaietako bat da, graffitiaren aldagai bat, zeina bere ingelesezko izenarekin ere ezaguna dena: stencil edo stencil art.
X10 artista euskaldunaren aburuz, "txantiloi edo stencil-a teknika bat besterik ez da, paper, kartoi edo dena delakoan irudi bat moztu eta hori oinarri bezala erabilita spray-ez margotzea, bukaeran zuloetatik pasatu den margoa bakarrik markatua gelditzen delarik".
Munduko kale-artisten artean, ezagunena den Banksyk sarri erabiltzen duen teknika da.

## Iruditegia

* Zulatutako txantiloia, dagoeneko eraibilia.
* Txantiloien bidez margotzen Artelekun, Donostian.
* Mezu soziopolitikoa txantiloi bidez egina, AHTren aurka, Bilbon.
* Erandioko horma batean, 2012an.
* Polizien musua, Banksyk txantiloi teknikaz egindako lana.

## Erreferentziak

* ↑ «X10: stencil edo txantiloi artearen maisu euskaldun bat» sustatu.eus (Noiz kontsultatua: 2018-09-26).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15218879
* Multimedia: Stencil graffiti / Q15218879
# Txano

Txanoa edo kalota buruan sartzen den oihalezko jantzia da, gehienetan hegalik gabea —kapela ez bezala— eta forma biribilekoa. Batez ere kalean janzteko erabiltzen badira ere, etxe barruan ere erabiltzen dira, bereziki lo egiteko.

## Ikus, gainera

* Kaputxa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1149531
* Multimedia: Bonnets / Q1149531
# Txanogorritxu (onddoa)

    Artikulu hau onddoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Txanogorritxu».
Txanogorritxua (Sarcoscypha coccinea) Sarcoscyphaceae familiako onddo espezie bat da.
Jangarria, baina balio handirik gabea.

## Deskribapena

Kapela: 2 eta 6 cm bitarteko diametrokoa, kopa erdi baten itxurakoa. Kolore gorri-eskarlata eder bateko barrualdea, zurixka eta iletsua kanpotik. Ertz bihurgunetsua eta horixka.
Hanka: Zilindrikoa, trinkoa, 1 eta 2 cm bitarteko luzerakoa, iletsua zurari finkatzen den oinarrian.
Haragia: Zuria edo arrosakara, urria, mehea eta Aleuria aurantia baino hauskortasun txikiagoa du.
Etimologia: Sarcoscypha hitza, grekotik dator eta edateko katilua, esan nahi du. Coccinea epitetoa berriz latinetik dator, gorri-eskarlata, esan nahi duen "coccineus" hitzetik. Bere koloreagatik.

## Jangarritasuna

Sukaldaritzarako balio handirik gabea, baina kontsumi daiteke.

### Nahasketa arriskua

Aleuria aurantia delakoarekin, honek laranja kolorea du eta lurrean hazten da. Caloscypha fulgens espeziearekin ere bai, honek ez du oinik eta laranja kolorekoa da eta koniferoen basoetan ateratzen da, lur karetsuetan.

## Sasoia eta lekua

Abendutik martxora, zenbait hostogalkorren lurperatutako adarretan.

### Banaketa eremua

Kontinente guztietan, Antartidan izan ezik.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko perretxiko eta onddoak, 2013, 2014, 2016, 2017, Fernando Pedro Pérez, Kultura Saila, Eusko Jaurlaritza • Bizkaiko Perretxiko eta Onddoak, A.D.E.V.E., 2012 • Euskalnatura • Euskal Herriko Onddoak. 5 tomos, Luis García Bona, Kriselv, 1987 • Catálogo micológico del País Vasco, Aeranzadi, 1973 • Mendizalearen Hiztegia [mikologia], Ostadar Mendi Taldea.
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 774 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palacios Quintano Daniel. (2014). Disfrutando con las setas. Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 550 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 611 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palazon Lozano Fernando. (2006). Setas para todos. Jose Luis Añanos Echo Editorial Pirineo, 79 or. ISBN 84-87997-86-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q937345
* Multimedia: Sarcoscypha coccinea / Q937345
# Txanpon-makina

Txanpon-makina txanpon apustuen truk joko denbora bat eta noizbehinka diru saria ematen dituen makina bat da. Makina hauek kolore, argi eta soinu deigarri eta erakargarriak dituzte, jendearen ikusmina eta jokatzeko gogoa pizteko nahitan diseinatuak baitaude. Zenbait kasutan jokorako adikzio larria eta berezko jokorako joera duten erabiltzaileen diru galera handiak sor ditzakete.
Makina mota hauek bitan sailkatzen dira:
* Programatuak: makina hauetan saria makinaren barne programaren araberakoa da, hortaz, jokaldi kopuru baten ondoren ordurako makinan sartutako diruaren kopuru bat itzultzeko programatua dago. Makina hauek joko aretoetan ohikoa dira, eta herrialde askotan baita taberna eta kafetegietan ere.
* Zorizkoak: makina hauetan saria zoria edo halabeharraren araberakoa da. Makina hauen sari banaketa portzentajeak jakiteko estatistika eta probabilitatera joan beharra dago. Kasinoetan joko aretoetan bakarrik daude.

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q33972
* Multimedia: Slot machines / Q33972
# Txanpuene

Txanpuene edo Txanponene Aieteko baserri historikoa zen, San Roke kaleko goiko aldean, Arbaizenearen ondoan kokatua. 2020ko abenduan, Donostiako Udalaren baimenarekin, bota zuten. Amara auzoko azken baserria zen.

## Historia

Bertako azken maizterren arabera, Hernani eta Donostia lotzen zituen Errege Bidetik gertu zegoenez, Donostiako sarreran, garai batean berrogeialdia egiteko etxea zen, Donostiara sartzeko asmoa zutenentzeko egoitza gisa. 1895 urtean Irujoko markesak erosi eta horren jabe izan zen XX. mendearen bukaeran eraikina eta inguruko lursailak eraikintza-enpresa bati saldu zizkion arte; bitartean maizterrak, Etxabetarrak, bizi izan ziren han. Pare-parean, Diruna baserria zegoen, egun desagertua.
Antzinako ataburuan LA NUEVA BARCELONETA 1773 du jarrita. Baserriaren teilatuaren puntan, harrizko gurutze bat dago, Gipuzkoako kostaldeko baserri batzuetako elementua izaten dena. Inguruetan, iturri historiko bat dago, harlanduzkoa, aspaldian inguruetan zeuden hainbat iturrietatik egun ikus daitekeen bakanetakoa, 2010 urtera arte kultur ondasuntzat harturik babespeko elementua izan zena. Inguruko lur-sailak urbanizatzeko proiektua garatzeko, baserria eraisteko lanak hasi ziren, inguruko eremuak mugituz. 2000ko hamarkadan plazaratu zen baserria eraisteko asmoa eta horren aurka 2005 urtetik Txanpuene eguna ospatu zen baserrian, bertan bazkari eta jai herrikoia eginez. Donostiako Udalaren proiektuaren arabera, inguruko lursail batzuetan parke bat egiteko asmoa dago, baserriaren izena bera eramango duena.

## Erreferentziak

* ↑ https://www.noticiasdegipuzkoa.eus/gipuzkoa/donostia/2020/12/13/txanpoene-hondar-eta-ur/1075044.html
* ↑ «Txanpuene baserria desagertzear» Irutxuloko Hitza 2016-05-27 (Noiz kontsultatua: 2020-10-31).
* ↑ Tellabide, Josu. (1996-9-20). «Txanponene» altza.info-n Irutxulo-tik (111): 33..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24256267
* Multimedia: Txanpuene baserria / Q24256267
# Txanpero

Txanperoa zur laminatuzko ohol bat da, 120 cm inguru luze eta 30 cm inguru zabal izaten dena, aurreko muturrean goruntz kurbatua eta etzanda olatuetan irristatzeko erabiltzen dena. Euskal Herriko hondartzetan ohikoak izan ziren 1980ko hamarkadara arte, material sintetikozko bodyboard izeneko oholak sartzen hasi zirenean. Hego Euskal Herrian, Marzelo Linazasoro zumaiar arotza aritu zen txanperoak ekoizten. Olatuen gainean irristatzeaz gainera, txanperoak elurretan maldan behera irristatu eta skimboarding izeneko jolasa praktikatzeko ere erabili izan dira.

## Ikus, gainera

* Paipoa

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) (Gaztelaniaz) A Paipo Interview in Two Languages - Marcelo Linazasoro Egaña
* Datuak: Q12268323
* Multimedia: Bellyboarding / Q12268323
# Txanpon etxe

Txanpon etxea txanponak egiten diren edo jaulkiten diren lekua da.

## Historia

Hasiera batean metala erabiltzen zen, eraztunak eta apaingarriak gisa, transakzioak egiteko. Horrela egiten zuten asiriarrek, egipziarrek, kaldearrek... Horretarako metal egokienak hauek ziren: urrea, zilarra, platino, kobre, eztainu, nikela, aluminioa, zinka; metal desberdinen aleazio batzuek oso ezaugarri onak izaten zituzten, bestetik.
Lehenengo txanpon etxea ziur aski Lidian egin zen, K.a. VII. mendean. Bertan urrea, zilarra eta elektrum izeneko urrearen eta zilarraren aleazioa erabiltzen zuten. Lidian egin zen aldaketa txanponak estatuaren agindupean egitearena izan zen. Sistema lasten kopiatu egin zen Greziako estatu-hiri desberdinetan.
Txanponak egitea lehen unetik eskuz eginiko prozesua izan zen. Antzinako Grezian eta Erroman nolabait garatu zen baina XVI. mendearte ekoizten lanean ez ziren aldaketa handirik egin. Erdi Aroan erregearen ahalmena zen. Errege etxe bakoitzak bere txanpon etxe propioa zuen, tailer txikiak tokiz toki gortean ibiltzen zirenak; tailer horietan errementariek eta grabatzaileek lan egiten zuten.
Mendetan zehar txanpon etxeak tailer txikiak izan ziren. Aldaketa Brücher izeneko aleman baten eskutik etorri zen. Brücherrek txanponak irarri egiteko bi makina asmatu zituen. Bat errota baten bidez funtzionatzen zuen ijesgailua zen; honek lingote batetik, metal gogorrezko bi bi arrabolen artean igaroaraziz, antzekoak ziren metalezko xaflak egiten zituen. Beste makina estanpatzeko erabiltzen zen; bere izena bolanteko prentsa zen.
1830ean Jean Pierre Droz suitzarrak txanponaren bi aldeak aldi berean egiteko sistema asmatu zuen. Drozek ere ertza irarri egiteko sistema asmatu zuen. Ertzaren irartzeak, bestetik, garrantzi handia zuen zeren eta, txanpon irregularrak zirenean, gehiegizko metala mozten zuten berriro ere urtzeko eta horrekin txanpon berriak egiteko.

## Txanpon etxe ospetsu batzuk

* Nafarroa eta Bearneko Txanpon Etxea
* Oñatiko Txanpon Etxea
* Donapaleuko Txanpon Etxea
* Baionako Txanpon Etxea
* Espainiako Moneta eta Tinbre Fabrika Nazionala
* Txileko La Moneda
* Monnaie de Paris
* United States Mint

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):Munduko txanpon etxeak.
* Datuak: Q464780
* Multimedia: Mint buildings / Q464780
# Tyresta Parke Nazionala

Tyresta Parke Nazionala (suedieraz: Tyresta nationalpark), Suediako parke nazional bat da, Stockholmgo konderrian dagoena.

## Geografia

Haninge eta Tyresö udaletako lurretan kokaturik dago Stockholm hiriburuaren hegoaldean, 20 kilometro eskasera.
Rift haranaren itxurako erliebea du eta Parke Nazionalaren azalera 19'7 km²-koa den arren inguruan beste 27 km²-ko natura erreserbak inguratzen du, guztira 47 km²-ko aalera hartuz.
Zortzi aintzira daude barnean:
* Årsjön
* Bylsjön
* Lanan
* Långsjön
* Mörtsjön
* Nedre dammen
* Stensjön
* Trehörningen
Suediako konifero zaharrenen baso handiak daude. Pinu batzuek 400 urteko adina dutela estimatzen da eta bertan 8.000 animalia espezie kontatu dira.

## Historia

Parke Nazionala 1993an eratu zen eta 1999 urtean suak %10a erre zuen.

## Iruditegia

* Årsjön aintzira.
* Långsjön aintzira
* Trehörningen aintzira.
* Basoa.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)(Suedieraz) Parkearen webgune ofiziala
* Datuak: Q1544161
* Multimedia: Tyresta National Park / Q1544161
# Tyrie (Aberdeenshire)

Tyrie, Eskoziako etxalde eta parrokia bat da, Aberdeenshire eremu administratiboan.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15621630
# Tyrconnell

Tyrconnell edota Tirconnell (irlanderaz Tír Chonaill, Conall-en lurraldea esan nahi du) O'Neill familiaren jabetzakoa zen lurraldeak jasotzen zuen izena da, haien artean nabarmenenak O'Donnell klanekoak zirelarik. Erresuma izan zen.
Lurralde honek gaur egungo Donegal konderriaz gain, Sligo, Leitrim, Tyrone, Fermanagh eta Derry konderrien zatiak ere barne hartzen zituen.
IV-V. mendeetan jatorriz Connacht eskualdekoa zen O'Neill familiako kideak lurralde honetara iritsi zirenetik, haien senideen agindupean egon zen, baina Bederatzi Urteko Gerran zehar jazotako Kondeen ihesaldia izeneko gertakariaren ondoren haien agintaldia behin-betiko amaitu zen. Gertakari guzti horietan garai hartan O'Donnelltarren buruzagia zen Red Hugh O'Donnell eta haren Rory anaiak ingelesen aurkako erresistentzian paper garrantzitsua jokatu zuten.

## Ikus gainera

* Corcu Duibne

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4274522
# Tyre (New York)

Tyre Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Seneca konderrian dago, New York estatuan. 1.013 biztanle ditu, 85.800.000 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Seneca konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1002425
* Multimedia: Tyre, New York / Q1002425
# Tyresö udalerria

Tyresö Suediako udalerria da. Stockholmgo konderrian kokatua dago. 100,53 km² ditu eta 46.482 biztanle ditu.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Stockholm udalerria Huddinge Haninge udalerria Nacka Värmdö udalerria

## Erreferentziak

* ↑ (Suedieraz) Statistiska centralbyrån, Kommunarealer den 1 januari 2014. Statistics Sweden.
* ↑ (Suedieraz) Folkmängd i riket, län och kommuner 31 mars 2016. Statistics Sweden.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q113730
* Multimedia: Tyresö Municipality / Q113730
# Tyrictaca

Tyrictaca Sesiidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Tyrictaca apicalis da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Tyrictaca antiphanopa | daturik gabe |
| Tyrictaca apicalis | daturik gabe |
| Tyrictaca cymbalistis | daturik gabe |
| Tyrictaca hyalina | daturik gabe |
| Tyrictaca mesatma | daturik gabe |
| Tyrictaca pulchra | daturik gabe |
| Tyrictaca semihyalina | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2929359
* Espezieak: Tyrictaca
# Tyrawa Wołoska udalerria

Tyrawa Wołoska Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko landa-udalerri bat da, Sanok barrutian kokatuta. 69,25 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 1977 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2324455
* Multimedia: Gmina Tyrawa Wołoska / Q2324455
ieaBehe Karpatoetako voivoderriko udalerriak :