# Erdialdeko Amerikako historia

Erdialdeko Amerikako historiak, azpikontinentean lehen giza-asentamenduetatik hasita, azpikontinentean gertatutako gertaerak biltzen ditu.

## Espainiaren konkista baino lehen (1492)

Kolonaurreko garaian, Erdialdeko Amerikako kulturak etengabeko gerra hedapenean, sabotajeetan eta elkarren arteko lehian bizi ziren. Erdialdeko Amerikako lurralde gehiena mesoamerikar jatorriko zibilizazioaren parte zen, zeinaren jatorrizko gizarteek iparraldean Mexiko erdialdetik Costa Ricako ipar-mendebaldera arteko lurrak hegoaldean okupatzen zituzten eta beren muga barruan konfederazioak eta tribu indigenak tributu eta ustiapenaren mende jartzen zituzten; bien bitartean, Chibcha jatorriko zibilizazioak hartzen zuen ekialdeko El Salvador, Honduras eta Nikaraguaren lurraldeak, eta Costa Rica iparraldean eta Panama arte hegoaldean. Eskualde osoko kolonaurreko kulturak, elkarren artean eta Hego Amerikarekin, merkataritzan eta gerran aritu ziren, merkataritza-gune berriak sortuz iparraldeko eta hegoaldeko bi kultura-eremu kontinentalen arteko trantsizio-eremu deituriko horretan.
Erregistro arkeologikoek ez digu Erdialdeko Amerika populatu zuten kolonaurreko herri askoren jatorria ondorioztatzen uzten. Neurri handi batean, Europarren etorreran dokumentatutako kultura gehienak Erdialdeko Amerikan, modu indigenan, sortu zirela dirudi, nahiz eta badirudien Erdialdeko Amerikako herri batzuk iparraldetik Mesoamerikara migratu zirela garai nahiko berritan. Ebidentzia linguistikoek erakusten dute pipilek (Uto-aztekak) eta Chorotegek (otomangueak) iparraldeko hizkuntzekin zerikusirik duten hizkuntzak hitz egiten zituztela, eta, beraz, haien jatorria Mesoamerikan kokatu behar da. Erdialdeko Amerikako beste herri garrantzitsu batzuk, hala nola lenkak, kunak, payak, nasoak edo bribriak, jatorri etnikoa Ertamerikan bertan dutela dirudi. Familia linguistikoen azterketak Erdialdeko Amerikako antzinako herrien harreman etnogenikoak ulertzen lagun dezake. Erdialdeko Amerikako kolonaurreko hizkuntza-familia nagusiak Maia hizkuntzak dira (Erdialdeko Amerikatik kanpo ere badu presentzia), esaterako, Xinkera, Lenmichí (Lenkera, Misumalpa eta Chibchense).

## Erregealdiko eta kolonialeko garapen-aldia

XVI. mendetik XIX. mendearen hasierara arte, Erdialdeko Amerika Guatemalako Kapitaintza Nagusian egon zen, batzuetan Guatemalako Erresuma bezala ezagutua, bere integrazioa eta barne-banaketa behin eta berriz aldatu zelarik. Ofizialki, Kapitaintza Espainia Berriko Erregeordetzaren zati zen, eta, beraz, Mexiko Hiriko erregeorde espainiarraren kontrolpean. Hala ere, hura ez zuen erregeordeak administratu, Kapitain Jeneral independente batek baizik. Kapitain horrek, lehenik, Gracias Lempira hirian zituen instalazioak; gero, Guatemalako Zaldunen Santiagora transferitu zuten, eta, azkenik, Guatemalako Hirira.
Aldi horretan, aldaketa demografiko, sozial, ekonomiko eta linguistiko handiak izan zituen eskualdeak. Europarrek sortutako hiri garrantzitsuak agertu ziren, eta jatorri europarreko talde garrantzitsuak iritsi ziren (kolonizatzaileak), baita afrikarrak ere (esklabo bihurtuak), bertako populazioekin bat egin zutenak. Gaztelania bihurtu zen eskualdeko hizkuntza nagusia.

### Cadizeko Gorteak

Cadizko Konstituzioaren garaian (1812-1814 eta 1820-1821), Guatemalako erresuma desagertu egin zen, eta elkarren artean independenteak ziren bi probintziek ordezkatu zuten: Guatemalako Probintzia eta Nikaraguako Probintzia eta Costa Rica. 1821ean, independentziaren bezperan, Guatemalako probintziatik bananduak, beste hiru probintzia sortu ziren: Chiapas, El Salvador eta Honduras.

### Espainiako gerra zibilen garaia eta Espainiako erregeordeen suntsipena

1821ean, Mexikok Espainiarekiko independentzia aldarrikatu zuen, eta, ondoren, Chiapasek. Bi erabaki horiek irailaren 15ean imitatu zituen Guatemalako Probintziak. Data, Erdialdeko Amerikako nazio guztientzat, independentziaren eguna da oraindik. Guatemalako Probintziako Buruzagi Politiko Gorenak, Gabino Gaíntzak, gobernuaren buru izaten jarraitu zuen. Halaber, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako probintziek, data ezberdinetan, Espainiarekiko independentzia absolutua aldarrikatu zuten.

### Mexikorekiko anexioa

Independentziaren ondoren, Agustin Iturbideren Lehen Mexikar Inperioari atxikitzeko ideia sortu zen, eta erabaki hori udalekin kontsultatu zen. Udalen gehiengoaren botoak jasota, Guatemalako gobernuak Erdialdeko Amerika Mexikora batzea aldarrikatu zuen. Erabaki hori El Salvadorrek ez zuen onartu, eta Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako herri batzuk ere ez zituen alde izan; hala ere, Vicente Filisola jeneralaren agindupeko armada mexikar batek Guatemala hiria okupatu zuen, eta, ondoren, El Salvador inbaditu, eta okupatu zuen, nahiz salvadortarrek Amerikako Estatu Batuekiko batasuna aldarrikatu zuten.
Hurrengo urtean, Mexiko errepublika izatera iritsi zenean, Erdialdeko Amerikak bere patua zehazteko eskubidea hartu zuen. Guatemalan, Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuen Batzar Nazional Konstituziogilea bildu zen. 1823ko uztailaren 1ean, Espainiaren, Mexikoren eta atzerriko beste edozein nazioren erabateko independentzia aldarrikatu zuen, eta errepublikazaleen gobernu-sistema ezarri zuen. 1824an egindako populazio-errolda batek erakusten zuen Erdialdeko Amerikak 1,287,491 biztanle zituela.

### Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuak

1823ko uztailaren 1ean, kongresua Guatemalan bildu zen, José Matías Delgado abadea buru zela, eta bertan ordezkatutako probintziak Espainiarekiko, Mexikorekiko eta beste nazio ororekiko independenteak zirela adierazi zuen. Herrialde berriak Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuak izena hartu zuen. Hurrengo egunean, uztailaren 2an, diputatuak Batzar Nazional Konstituziogile gisa eratu ziren, eta subiranotasun nazionala bertan zegoela aldarrikatu zuten, eta, aldi baterako, Cadizko Konstituzioa indarrean jarri zuten.
Batzar Nazional Konstituziogileak bandera bat eta ezkutu bat dekretatu zituen estatu berriarentzat, eta hiru kideko behin-behineko gobernu batzorde bat izendatu zuen (Erdialdeko Amerikako Lehen Triunbiratua). 1823ko urrian, beste batek ordezkatu zuen (Erdialdeko Amerikako Bigarren Triunbiratua), 1825era arte gobernatu zuena.

### Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala

Erdialdeko Amerikako batasun sortu berriak, ofizialki Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala deituak, Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Ricako estatuak barne biltzen zituen. Erdialdeko Amerikako liberalek itxaropen handiak zituzten Errepublika Federalean, eta, Ozeano Atlantikoaren eta Ozeano Barearen arteko merkataritzaren bidez, aberastutako nazio moderno eta demokratiko batean bilakatuko zela uste zuten eta, aldi berean, Guatemalako kontserbadoreen uztarritik libratuko zirela. Asmo liberalak errepublika federalaren ikurretan islatzen ziren: banderak banda zuri bat bi banda urdinen artean erakusten zuen, bi ozeanoen arteko lurra irudikatuz; ezkutuak, berriz, bost mendi erakusten zituen, estatu bakoitzerako bat, bi ozeanoren artean, frigiar txano baten gainean (Frantziako Iraultzaren ikurra) liberalen artean inposatzen zen pentsamendu positibista antiklerikala sinbolizatzen zuena.
Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala Erdialdeko Amerikako Probintzia Batuen Batzar Konstituziogile batetik sortu zen 1824ko azaroaren 22an. Hasieran, Guatemala Hiria izan zen haren hiriburua, 1834ra arte; ondoren, Sonsonate, aldi labur batez, eta, azkenik, San Salvador, 1834tik 1839ra arte.
Federazioa bost estatuk osatzen zuten: Guatemala, El Salvador, Honduras, Nikaragua eta Costa Rica. 1838an seigarren estatu bat sortu zen, Los Altos, Quetzaltenango hirian hiriburua zuena, Guatemalako mendebaldeko lurraldeekin eta gaur egungo Chiapasko (Mexiko) Sokonuskoaren zati batekin. Hegoaldean, Ozeano Barearekin muga egiten zuen; ekialdean, Karibe Itsasoarekin; hego-ekialdean, Panamarekin (Kolonbiako probintzia orduan), eta, ipar-mendebaldean, Mexikorekin. Federazioaren lurraldeak Belice ere hartzen zuen.
1838 eta 1840 urteen artean, federazioa gerra zibileko garai batean sartu zen. Behin betiko banandu zen lehen estatua Nikaragua izan zen, 1838ko apirilean; urrian, Hondurasek imitatu zuen erabaki hori, eta, azaroan, Costa Ricak. Guatemala 1839an banandu zen, eta, Rafael Carreraren gobernupean, Los Altos estatua xurgatu zuen. 1839. urtearen amaieran, federazioa dagoeneko ez zen existitzen; hala ere, XIX. mendean, hura berrezartzeko saiakera ugari izan ziren, Erdialdeko Amerikako konferentzia unionistetan adieraziak.
Erdialdeko Amerikako liberalek itxaropen handia zuten errepublika federal bat sortzeko eta gerora Ozeano Barearen eta Atlantikoaren arteko estatu moderno eta demokratiko baterantz eboluzionatuko zuena. Asmo horiek Errepublika Federalaren ikurretan islatuko ziren: bere banderak bi urdinen arteko banda zuri bat erakusten zuen, Rio de la Platako Probintzia Batuetako banderatik eratorria (aldi berean Fernando VII.a Espainiako erregearen banderatik zetorrena), bi ozeanoen arteko lurra irudikatuz. Armarriak bost sumendi erakusten zituen (bat estatu bakoitzeko), askatasunaren kapela edo frigiar txano batez argituak (frantziar eragina). Bandera Louis-Michel Aury itsas komandanteak sartu zuen eskualdean, 1818an Probidentzia uhartean lehen errepublika independentea ezarri zuenean.
Hala ere, praktikan, federazioak arazo handiei aurre egin behar zien:
* Kontserbadoreak, Eliza Katolikoaren ordezkariak eta latifundista handiak proiektu federalaren aurka zeuden.
* Garraioa eta estatu kideen arteko komunikazioak oso eskasak ziren.
* Herritarrek, oro har, ez zuten eskualdeko integrazioaren onuraren berririk.
* Hiriburu federalaren boterea (Guatemala Hiria eta ondoren San Salvador) ia ez zen existitzen bere mugetatik kanpo.
* Garapenerako funtsik eza eta atzerriko nazioen esku-hartzea (adibidez, Britainia Handia, Estatu Batuak eta Mexiko).

### Erdialdeko Amerikako Gerra Zibila

Kontserbadoreek kolonial garaitik ohituta zeudenen pribilegioak ez zituztenez esku utzi nahi, laster hasi ziren hainbat desadostasun eta gerra zibil, 1829an Manuel José Arce y Fagoaga salvadortarra presidente titular zen gobernu konstituzionala agintetik kentzearekin amaitu zirenak. Manuel José Arce y Fagoaga 1825ean aukeratu zuten, eta, 1828tik, Mariano Beltranena y Llano Guatemalako lehendakariordea zen. Urte horretan, Mariano de Aycinenak eta Piñolek zuzendutako Guatemalako gobernu kontserbadorea ere kendu zuten, Francisco Morazán jeneral hondurastarrak zuzendutako inbasio baten ondorioz. Azken horrek ondasun guztiak konfiskatu zizkien Aycinena klaneko kideei, eta Erdialdeko Amerikako lurraldetik kanporatu zituen, klero erregularreko kideekin batera. Tartean, Jose Frantzisko Barrundia Cepeda Guatemalako liberalak hartu zuen gobernuaren ardura, eta, 1830ean, Francisco Morazan Hondurasko jenerala aukeratu zuten presidente. Ondoren, 1835-1839 aldirako aukeratu zuten. Morazan negozioak egiten hasi zen Belizen merkataritza-postu bat zuten ingelesekin, eta gauza bera egin zuen Mariano Galvez Guatemalako Estatuko gobernadoreak. Horrek, herrialdean lege berritzaileak aplikatzeko ahaleginarekin batera —dibortzioa eta epaimahaien erabilera, esaterako—, Guatemalako biztanleen artean erresumina sortu zuen, haiek ingelesak eta liberalak heretikotzat jotzen baitzituzten. Klero sekularraren kideak ez ziren Erdialdeko Amerikatik kanporatuak izan, baina nahitaezko hamarrenaren ezabaketagatik ahulduak geratu ziren; hala ere, Guatemalan izandako hezkuntza katoliko handiaren ondorioz, erraza izan zitzaien indigenak eta mestizoak liberalen asmo heretikoez konbentzitzea, eta horrek giro egokia sortu zuen kontserbadoreak herrialdera itzul zitezen.
Morazanen bigarren administrazioan, gerra zibila berpiztu zen: 1837an, Mariano Galvezen gobernua, ibaiak morbus koleraz pozoitzeaz akusatua izan zen, eta horrek, heresia salaketekin batera, nekazarien matxinada eragin zuen, Rafael Carrera y Turcios buruzagia sortuz. Morazanen gobernuak erakutsitako ahultasun eta gardentasun ezaren aurrean, Nikaragua, hala, Errepublikatik banandu zen 1838ko apirilaren 30ean, eta Kongresu federalak, Guatemalako mendebaldeko lurraldeekin, estatu berri bat eratzea onartu zuen, Los Altos, Quetzaltenango hiriburua zuena. Honduras urriaren 6an banandu zen batasunetik, eta, azaroaren 14an, Costa Ricak imitatu zuen. Guatemala 1839ko apirilaren 17an banandu zen, eta, 1840ko hasieran, Rafael Carrera y Turcios kapitain jeneralaren tropak Los Altos berriro hartu zuten.

### XIX. mendearen bigarren erdia

Erdialdeko Amerikako nazioak biltzeko zenbait saiakera egin ziren XIX. mendean, batez ere Erdialdeko Amerikako unionisten konferentzien bidez, baina bakar batek ere ez zuen arrakastarik izan. Lehenengoa, 1842an gertatu zen Francisco Morazan presidente ohiak, Costa Rican botereaz jabetu zenak, indarrez batasuna berrezarri nahi izan zuenean, baina bere saiakera bere erortze eta exekuzioarekin amaitu zen. Hilabete gutxi batzuk lehenago, Chinandegan, Erdialdeko Amerikako Konfederazio bat ezartzeko batasun itun bat sinatu zen, eta El Salvador, Honduras eta Nikaragua barne hartzen zituen. Costa Rica baldintzapean atxiki zen; hala ere, saiakera horrek oso gutxi iraun zuen, 1844 arte. Bigarren saiakera bat 1849tik 1852ra egin zen El Salvador, Honduras eta Nikaragua artean.
1885ean, Barriosen ahalegina deitua gertatu zen. Guatemalako presidentea, Justo Rufino Barrios, nazioa armen bidez batzen saiatu zen, baina, saiakeran, El Salvadorreko indarren aurka borrokatuz hil zen. Hirugarren saiakera Honduras, Nikaragua eta El Salvador Erdialdeko Amerikako Errepublika sortzen saiatu zirenean izan zen; hori Erdialdeko Amerikako Honduras, Nikaragua eta El Salvador herrialdeak estatu bakar batean batzeko saiakera baketsua izan zen (ondoren, izena Erdialdeko Amerikako Estatu Batuetara aldatu zuen), 1895 eta 1898 artean iraun zuena. Azken saiakera, Costa Ricako San Jose hirian, 1920an egindako batzaldi batean egin zen, non Costa Ricak, El Salvadorrek, Guatemalak eta Hondurasek beren arteko batasun itun bat sinatu baitzuten.

### Filibusteroen aurkako gerra

Azken batasun-ahaleginean huts egin arren, historia partekatu izanaren zentzuak eta balizko bateratzearen itxaropenak bere horretan zirauten batasuneko kide izan ziren nazio gehienetan. 1856 eta 1857an, eskualdeak koalizio militar bat ezarri zuen William Walker izeneko filibustero estatubatuar baten inbasioari aurre egiteko. Gaur egun, bost nazioetatik lauk federazioaren antzinako arrazoiak dituzte banderetan, hau da, kanpoko bi banda urdinak, barneko banda zuri baten inguruan. Hala ere, Costa Rica, federazioan zehar bakean mantendu zen eta gobernu federalarekin zerga eta militar betebeharrak bete zituen Estatu bakarra, 1840ko hamarkadatik eskualdeko integrazioaren onurez gutxien konbentzitua izatera pasa zen, eta bere bandera nabarmen aldatu zuen 1848an, urdina ilunduz eta, beste herrialdeekiko, tamaina bikoitzeko banda bat gehituz, gorria, Frantziako banderaren omenaldi bezala. El Salvadorrek eta Guatemalak ere urte askoan izan zituzten federalaz oso bestelako banderak.
Mende horretan zehar, gaur egun federazio zaharreko estatuak diren egitura politiko eta administratibo bereizgarriak eratzen joan ziren, eta, horrela, nekazaritza eta erauzketa sektorearen ustiapenari lotutako ekonomia batetik abiatuta eratu ziren. Hala, gizatalde ezberdinen eboluzio eta egituraketarako oinarriak eman ziren, aurrez zeudenetatik eta gizatalde berrien etorrerarekin, hala nola talde garifuna edo sortaldekoak, XIX. mendearen amaieran.

### XX. mendea

1907an, Erdialdeko Amerikako Justizia Gortea edo Kartagoko Gortea sortu zen, baina, 1917an, Nikaragua auzitegitik erretiratu zen, eta, 1918an, haren eratze hitzarmena iraungi zen. 1960an, hurrengo urratsa bateratze politikoa izango zelakoan, Guatemalak, El Salvadorrek, Hondurasek eta Nikaraguak Erdialdeko Amerikako Merkatu Bateratua ezarri zuten, eta handik gutxira Costa Ricak ere bat egin zuen.
1920an, Guatemalan, Alderdi Unionistak zeregin garrantzitsua izan zuen Manuel Estrada Cabrera presidentea boteretik kentzeko. Abokatu horrek hogeita bi urte zeramatzan boterean, eta kontzesio handiak egin zizkien AEBko enpresei, bereziki United Fruit Companyri. Mugimendu horren alde ironikoa izan zen buruzagi kontserbadoreek osatu zutela eta unionisten kausa besarkatu zutela gobernu liberala agintetik kentzeko.
El Salvadorrek, Guatemalak eta Hondurasek onartu zuten, 1921ean Erdialdeko Amerikako Errepublika Federala eratu zutenak, baina, 1922ko urtarrilean, Guatemala banandu egin zen, eta beste bi estatuek ere bere subiranotasuna berrestea erabaki zuten.
Gaur egun, 1991z geroztik, Erdialdeko Amerikako Parlamentua, PARLACEN (Erdialdeko Amerikako Parlamentua) izenez ere ezaguna, Erdialdeko Amerikako herrialdeen integraziorako erakunde politikoa da, baina ez du batasun politikoa berrezartzeko funtsezko urratsik egin. Guatemala hirian du egoitza, eta El Salvador, Guatemala, Honduras eta Nikaraguako diputatuek osatzen dute. Costa Ricak ez du onartu Legebiltzarra eratzeko hitzarmena, ezta 1990eko hamarkadan eratutako Amerika erdialdeko Justiziaren Gortearena ere, eta Guatemala ere ez da horren parte, eta Dominikar Errepublika eta Mexiko eskualdeko behatzaile gisa daude.
1903an, Panama Kolonbiatik banandu ondoren, Panamako Errepublika berria, geopolitikoki, Erdialdeko Amerikako lurraldean sartu zen. Errepublika hori historikoki eta kulturalki Hego Amerikarekin eta Kariberekin lotuta egon arren, Erdialdeko Amerikako integrazioaren aldekoa da, eta, 1993an, PARLACENen sartu zen, bere akordioetan aktiboki parte hartuz eta eskualdeko herrialdeekin zituen merkataritza loturak indartuz, nahiz eta 2009an Panamak SICAtik bereizteko prozesua hasi zuen.
Oraintsuko historian, integrazioaren alde gehien borrokatu duen pertsonaietako bat Vinicio Cerezo Guatemalako Presidentea izan da. Bere agintaldian (1986-1991), Eskipuletako Akordioen bidez, eskualdean Bake Irmo eta Iraunkorra bilatzea ez ezik, erabaki politikoak Erdialdeko Amerikan integratzeko ahalegina ere sustatu zuen. Eskipuletako Akordioek, halaber, Erdialdeko Amerikako Integrazio Sistema sortzea, eta, ondoren, Erdialdeko Amerikako Parlamentua sustatu zuten eskualde-prozesuak babesteko gai izango zen eskualdearen instituzionalizazioa bilatzeko.

### XXI. mendea

XXI. mendearen hasieran, gerraosteko azpieskualde batean, Erdialdeko Amerika eraldatu egin da. Ia hogeita hamar urte inguruko aldian, prozesu gatazkatsuak agertu dira istmoan. Prozesu horiek mende berriko berregituraketa ekonomiko eta geopolitiko globalaren berezkoak izan dira, eta bat etorri dira sistema kapitalistaren heltze-etapa batekin erregio azpiko eskalan. Zentzu horretan, globalizaziopeko horren dinamikarik garrantzitsuena eredu politiko autoritarioen mende dauden nekazaritzako gizarte-talde zaharren eraldaketa bat da, transnazionalizazioak beren dinamika ekonomikoan gero eta gehiago xurgatzen dituen gizarte bihurtzeko prozesuan dagoena. Fenomeno hori bizitza soziala, politikoa eta kultura-jarduera aldatzeko beste esparru batzuekin ere lotuta dago.
Aldaketa sakonak gertatzen ari diren honetan, erakundeen osaera ahula erakutsi duten eta oligarkia-konponketetara jotzen duten erregimen demokratiko berrien sorreran eragina izan dutenak, Estatu Batuekiko mendekotasun mota berri bat sortzen da, non helburua ez baita Erdialdeko Amerikako gobernuen gaineko kontrol nagusia izatea, baizik eta ekonomien irekieran eta izaera globaleko merkataritza-ordena berriarekiko mendekotasunaren larriagotzean eragitea. Estatu Batuek Erdialdeko Amerikarantz duten ikusmoldearen aldaketa horrek desberdintasun sozioekonomikoak areagotzea eta eliteen ordena politiko-ekonomikoa iraunarazi besterik egin ez duen ordezkaritza-sistema demokratiko baten itxura egitea ekarri du.
Erdialdeko Amerikatik ez da gertatzen bere testuinguru globalarekiko erabat autonomoa den interdependentziarik; aitzitik, Estatu Batuek Latinoamerikan duten hegemonia berrosatzearen ondoriozko erregionalismoak baldintzatzen du. Erregionalismo global horren presioen ondorioz, Erdialdeko Amerikako gizarteak hainbat doikuntza eta erronkari aurre egin behar izan dio, kanporako asimetriekin eta barrurantz dauden desberdintasun izugarriekin, nazioz gaindiko prozesu berrien aurrean arriskuak eta desabantailak areagotuz eta horiek eman ditzaketen aukerak biziki arinduz. Erabakigarria izan zen oligarkiek eta haien tokiko aliatuek izandako berrosatzea, enpresaburuen, alderdi politikoen eta gizarte zibilaren adierazpen berrienpean.
Ordena ekonomiko-politikoaren berrantolaketa azalekoa baino ez zen izan, aldaketa hutsalak egin baitziren Erdialdeko Amerikako nazioen gizarte-egituran. Instituzionalizazioa ez zen inoiz iritsi, eta, gainera, ez zen iristea nahi izan. Demokraziaren subjektuek –alderdiak, erregimen politikoak, herritarrak– ekintzan zituzten aukeren joko itxaropentsua ere amaitu egin zen, diruaren botere itzelaren eta politika kolonizatzeko modu eskandalagarrien aurrean. XXI. mendearen hasieran, elite berri bat sortu zen liberalizazio ekonomikoko politikek eta merkatuen irekierak lagunduta. Elite berrien eta tradizionalen integrazioa gertatu zen, kupula inklusiboen konponketa bat, izaera neoliberaleko eredu ekonomikoa mantentzen eta sakontzen lagundu zuena. Eredu horrek eskualdeko pobrezia-mailak iraunarazi ditu, eta gatazka sozialak sortzen lagundu du ordezkagarritasunik ezean, baita erregimen politikoen eskaintza mugatua ere.

## Erdialdeko Amerikako nazioen historia

* Belizeko historia
* Costa Ricako historia
* Salvadorreko historia
* Guatemalako historia
* Hondurasko historia
* Nikaraguako historia
* Panamako historia
* Panama Kolonbiatik bereiztea

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Gaztelaniaz) Historia de América Central. 2022-12-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
* ↑ (Gaztelaniaz) Historia de América Central. 2022-12-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
* 1 2 3 Historia del Istmo Centroamericano, Tomo II de la Coordinación Educativa y Cultural Centroamericana (CECC) 456. or. ISBN 9701850858
* 1 2 (Gaztelaniaz) Historia de América Central. 2022-12-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-15).
* 1 2 (Gaztelaniaz) Historia de América Central. 2022-12-29 (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).
* ↑ Historia del Istmo Centroamericano, Tomo II de la Coordinación Educativa y Cultural Centroamericana (CECC) 383. or. ISBN 9701850858
* 1 2 Abelardo., Morales Gamboa, (2000). La diáspora de la posguerra : regionalismo de los migrantes y dinámicas territoriales en América Central.. D - FLACSO. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/9789977681429|ISBN 9789977681429]]. OCLC 950220886. 2018-07-27an begiratua
* ↑ (Ingelesez) «Democracias posibles : crisis y resignificación : Sur de México y Centroamérica | WorldCat.org» www.worldcat.org (Noiz kontsultatua: 2023-01-16).

## Bibliografia

* Arévalo Martínez, Rafael (1945). ¡Ecce Pericles!. Guatemala: Tipografía Nacional. (Gaztelaniaz)
* Gómez Carrillo, Agustín (1900). Elementos de la historia de Centroamérica. Madrid, España: Imprenta de Hernando y Compañía. (Gaztelaniaz)
* González Davison, Fernando (2008). La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala. Guatemala: Artemis y Edinter. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/84-89452-81-4|ISBN 84-89452-81-4]]. (Gaztelaniaz)
* Hernández de León, Federico (1959). «El capítulo de las efemérides». Diario La Hora (Guatemala). (Gaztelaniaz)
* Hernández de León, Federico (1930). El libro de las efemérides. Guatemala: Tipografía Sánchez y de Guise. (Gaztelaniaz)
* Martínez Peláez, Severo (1990). La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca. México: Ediciones en Marcha. (Gaztelaniaz)
* Peloso, Vincent C.; Tenenbaum, Barbara A. (1996). Liberals, politics, and power; state formation in Nineteenth-Century Latin America (ingelesez). Georgia, EE.UU.: University of Georgia Press. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/978-0-8203-1800-4|ISBN 978-0-8203-1800-4]].
* Pérez Brignoli, Héctor; Sawrey, Ricardo; Stettri, Susana (1985). A brief history of Central America (ingelesez) I. Madrid: U. C. Press. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0520068327|ISBN 0520068327]]. 2010-04-03an begiratua.
* Reyes, Rafael (1885). Nociones de Historia del Salvador. San Salvador, El Salvador: Imprenta Francisco Sagrini. (Gaztelaniaz)
* RIALP (1992). «Emancipación y nacionalidades americanas». Historia general de España y América. Tomo XIII. Madrid, España: RIALP. (Gaztelaniaz)
* Rieu-Millan, Marie Laure (1990). Los diputados americanos en las Cortes de Cádiz: Igualdad o independencia. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas. [[:es:Especial:FuentesDeLibros/978-8400070915|ISBN 978-8400070915.]] (Gaztelaniaz)
* Squier, Ephraim George (1852). Nicaragua, its people, scenery, monuments and the proposed Interoceanic Canal (ingelesez). New York, EE.UU.: D. Appleton and Co.
* Stephens, John Lloyd; Catherwood, Frederick (1854). Incidents of travel in Central America, Chiapas, and Yucatan (ingelesez). Londres, Inglaterra: Arthur Hall, Virtue and Co.
* Taracena, Arturo (1999). Invención criolla, sueño ladino, pesadilla indígena, Los Altos de Guatemala: de región a Estado, 1740-1871. Guatemala: CIRMA. Originaletik artxibatua 2016-01-09an. 2015-05-05ean begiratua. (Gaztelaniaz)
* Williams, Mary Wilhelmine (1920). «The ecclesiastical policy of Francisco Morazán and the other Central American liberals». The Hispanic American Historical Review III (2).
* Woodward, Ralph Lee, Jr. (2002). «Rafael Carrera y la creación de la República de Guatemala, 1821–1871». Serie monográfica (CIRMA y Plumsock Mesoamerican Studies) (12). [[:es:Especial:FuentesDeLibros/0-910443-19-X|ISBN 0-910443-19-X]]. Originaletik artxibatua 2019-03-01ean. 2015-05-05ean begiratua. (Gaztelaniaz)
* Woodward, Ralph Lee, Jr. (1993). Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871 (líneako argitalpena) (ingelesez). Athens, Georgia EE.UU.: University of Georgia Press. 2014-12-28an begiratua.

## Kanpo estekak

* Amerikako historia Interneten dauden esteken aukeraketa gaztelaniaz, ingelesez eta portugesez
* Erdialdeko Amerikako historiari buruzko artikulu zientifikoak
* Erdialdeko Amerikako Ikerketa Historikorako Zentroa
* Erdialdeko Amerikako Historian Graduondokoa Costa Ricako Unibertsitatean
* Erdialdeko Amerikan Ikasketa Historikoak Sustatzeko Elkartea
* Erdialdeko Amerikako Albisteak
* Erdialdeko Amerikako amets integrazionista (Erdialdeko Amerikako eskualde kulturalaren inguruko seriea) Iturria: Radio Nederland
* Datuak: Q1202140
* Multimedia: History of Central America / Q1202140