OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Elsa Punset

Elsa Punset Bannel (Londres, Britainia Handia, 1964) kataluniar idazlea da.

## Biografia

Londresen jaio zen, 60ko hamarkadan. Eduardo Punset zientzia-dibulgatzailearen alaba da eta Carolina Punset politikoaren ahizpa. Haitin, Ameriketako Estatu Batuetan eta Madrilen hazi zen. Filosofia eta Letretako lizentziaduna da Oxfordeko Unibertsitatean, eta masterra du Humanitateetan. Kazetaritzako master bat ere badu Madrilgo Unibertsitate Autonomoan, eta Bigarren Hezkuntzako master bat UCJCn. Bi alaba ditu.

## Lan ibilbidea
### Idazle

Elsak honako liburu hauek idatzi ditu:
Inocencia radical, Brújula para navegantes emocionales eta (21 caminos para vivir nuestras emociones). Una mochila para el universo, "Los Atrevidos" haurrentzako ipuin ilustratuen bilduma,

#### Una mochila para el universo

Una mochila para el universo izan da, argitaratu zenetik, bestseller bat, 150 000 ale baino gehiago eta 14 edizio baino gehiago dituena Japonian, Mexikon, Italian, Turkian eta Grezian, besteak beste. 2012ko azaroan, El León Jardinero fabula argitaratu zuen. 2015eko martxoan, " El libro de las Pequeñas Revoluciones/ Iraultza Txikien Liburua" argitaratu zuen, eta, zenbait hilabetez, arrakasta-zerrenden buru izan zen ez-fikzioan.Gutxienez, zazpiedizio izan ditu.

#### Los atrevidos

2015eko urrian hasi zen "Los Atrevidos" ipuin ilustratuen bilduma argitaratzen. Haurrentzako ipuinak dira, eta beren abenturekin haurrei beren emozioak ulertzen laguntzen diete. 2016ko urrira arte 6 titulu kaleratuak zituen, besteak beste, beldurrari, tristeziari, alaitasunari eta autoestimuari buruzkoak. Ikaskuntza Sozial eta Emozionaleko Laborategia ere zuzentzen du, eta, horren bidez, helduentzako eta haurrentzako adimen emozionalarekin lotutako tailerrak eta proiektuak bultzatzen ditu.

### Dibulgatzaile

2010eko abuztutik aurrera eta bi denboralditan, El hormiguero telebista-saioan aritu zen astean behin. 2012ko urrian, Redes saioan sartu zen. Astean behin emititzen zen La 2 katean eta TVEren Nazioarteko Kanalean, eta bertan La Mirada de Elsa atala zuzendu eta aurkeztu zuen, garapen pertsonalari buruzkoa. Redes saioa 2014ko urtarrilean amaitu zen, baina Elsa Punsetek Espainiako telebista publikoarekin lankidetzan jarraitu zuen Para todos la 2 saioan, El mundo en tus manos atalean, 2015eko ekainean programa bertan behera utzi zen arte.

## Erreferentziak

* ↑ Mención el El Economista. .
* ↑ Elsa Punset, pedagoga de las emociones. .
* ↑ Barambio Checa, Yolanda. (1 de abril de 2008). Elsa Punset: “Creo que las ideas cambian el mundo”. .
* ↑ Entrevista a Elsa Punset. .
* ↑ Elsa Punset: "Mamá, tengo emociones mezcladas´, me dijo mi hija de cinco años". 2 de marzo de 2010.
* ↑ Base de datos de libros editados en España. www.mcu.es.
* ↑ Asuntos propios - Elsa Punset nos descubre 21 rutas para vivir nuestras emociones. 22 de mayo de 2012.
* ↑ Entrevista en El Mundo. .

## Kanpo estekak

* Gune ofiziala
* Inteligencia emocional
* Datuak: Q5830022
# Enfield (Connecticut)

Enfield Connecticuteko herri bat da. Hartford konderrian kokatua dago. 2010ean 44.654 biztanle zituen, 86,45 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Hartford konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2323139
* Multimedia: Enfield, Connecticut / Q2323139
# Enfield (Meath konderria)

Enfield (irlanderaz: An Bóthar Buí) Irlandako udalerri bat da, Meath konderrian dagoena. 2011ko erroldaren arabera 2.929 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q392078
* Multimedia: Enfield, County Meath / Q392078
# Enfield (New Hampshire)

Enfield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Grafton konderrian kokatuta dago, New Hampshire estatuan. 4.465 biztanle ditu, 111,6 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Grafton konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2276245
* Multimedia: Enfield, New Hampshire / Q2276245
# Enfield (Ipar Carolina)

Enfield Ipar Carolinako herri bat da. Halifax konderrian kokatua dago. 2010ean 2.532 biztanle zituen, 3,15 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Halifax konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q518535
* Multimedia: Enfield, North Carolina / Q518535
# Enfield (Maine)

Enfield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Penobscot konderrian kokatuta dago, Maine estatuan. 1.435 biztanle ditu, 33 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Penobscot konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3450313
# Enfield Chase

Enfield Chase, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo bat da, Enfield barrutian.
* Datuak: Q3054200
* Multimedia: Enfield Chase / Q3054200
# Enfield udalerria, White konderria (Illinois)

Enfield udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, White konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.124 biztanle zituen, 35.45 milia karratu (91.8 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Enfield udalerrian 369 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 21.935 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5377328
# Enfield (Illinois)

Enfield Illinoiseko herri bat da. White konderrian kokatua dago. 2010ean 596 biztanle zituen, 3,07 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* White konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2672405
# Enfield (Londres)

Enfield, Erresuma Batuko Londres hiriburuaren iparraldean dagoen auzo et udalerri bat da, Enfield barrutian.
2018n 156.858an biztanle zituen.

## Erreferentziak

* Zerrenda:Londresko auzoak
* Datuak: Q544939
* Multimedia: Enfield, London / Q544939
# Enfield (New York)

Enfield Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Tompkins konderrian dago, New York estatuan. 3.362 biztanle ditu, 36,84 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Tompkins konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3708327
* Multimedia: Enfield, New York / Q3708327
# Erdialde eta mendebaldeko barrutia (Hong Kong)

Central and Western barrutia (txinera tradizionalez: 中西區), Hong Kong osatzen duten 18 barrutietako bat da. Barrutiak 12,44 kilometro koadroko azalera eta 250.064 biztanle ditu azken erroldaren arabera.
Hong Kongen batez besteko dentsitatea baino gehiago dauka, 20.102 biztanle kilometro koadroko.

## Finantza barrutia

Barruti hontan hiriko finantza barrutietako bat dago.

## Ikus, gainera

* Hong Kongen banaketa administratiboa

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Barrutiko gobernuaren webgunea.
* Datuak: Q312485
* Multimedia: Central and Western District / Q312485
# Erdialdea (Burkina Faso)

Erdialdea edo Centre Burkina Fasoko 13 eskualdeetako bat da. 2001eko uztailaren 2an sortu zuten. 2.805 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2018an 2.854.400 biztanle zituen. Hiriburua Uagadugu da.
Probintzia bakarra du bere baitan: Kadiogo

## Erreferentziak

* 1 2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q515655
* Multimedia: Centre (Burkina Faso) / Q515655
# Erdialde-Iparraldea

Erdialde-Iparraldea edo Centre-Nord Burkina Fasoko 13 eskualdeetako bat da. 2001eko uztailaren 2an sortu zuten. 19.840 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2018an 1.687.900 biztanle zituen. Hiriburua Kaya da.
Hiru probintzia ditu bere baitan:
* Bam probintzia
* Namentenga probintzia
* Sanmatenga probintzia

## Erreferentziak

* 1 2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q850064
* Multimedia: Centre-Nord (Burkina Faso) / Q850064
# Erdialde-Mendebaldea

Erdialde-Mendebaldea edo Centre-Ouest Burkina Fasoko 13 eskualdeetako bat da. 2001eko uztailaren 2an sortu zuten. 21.726 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2018an 1.643.400 biztanle zituen. Hiriburua Koudougou da.
Lau probintzia ditu bere baitan:
* Boulkiemdé probintzia
* Sanguié probintzia
* Sissili probintzia
* Ziro probintzia

## Erreferentziak

* 1 2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q850075
* Multimedia: Centre-Ouest (Burkina Faso) / Q850075
# Erdialdea (Botswana)

Erdialdea Botswanako barruti handiena da bai azaleran eta bai biztanleriari dagokionez. Bamangwatotarren jatorrizko lurraldea baitan hartzen du. Botswanako politiko ezagun asko barruti hontatik irten dira hala nola Seretse Khama presidente ohia, Festus Mogae presidente ohia ala gaur egungo presidentea, Seretse Ian Khama teniente jenerala.
Barrutiko herrialde handienen artean Palapye eta Serowe aurkitzen dira, Afrikako tradizio handienetariko bi herri hain zuzen ere. Limpopo ibaia elikatzen duten hainbat ibai zeharkatzen dute barruti hau, bapateko uholdeak sortzeko erreztasuna dutenak ekaitzak daudenean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q57525
* Multimedia: Central District (Botswana) / Q57525
# Erdialdea-Loira Harana

Erdialdea-Loira Harana (frantsesez: Centre-Val de Loire) Frantziako eskualdea da.
Mugakide hauexek ditu: Auvernia-Rodano-Alpeak, Borgoina-Franche-Comté, Île-de-France, Normandia, Loirerria eta Akitania Berria.

## Departamenduak

* Cher (departamendua) (18)
* Eure eta Loir (28)
* Indre (36)
* Indre eta Loira (37)
* Loir eta Cher (41)
* Loiret (45)

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (PDF) 36. arauaː Frantziako Errepublikako eskualde, departamendu eta hiriburuen izenak. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13947
* Multimedia: Centre-Val de Loire / Q13947
# Erdialde-Hegoaldea

Erdialde-Hegoaldea edo Centre-Sud Burkina Fasoko 13 eskualdeetako bat da. 2001eko uztailaren 2an sortu zuten. 11.313 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2018an 871.900 biztanle zituen. Hiriburua Manga da.
Hiru probintzia ditu bere baitan:
* Bazèga probintzia
* Nahouri probintzia
* Zoundwéogo probintzia

## Erreferentziak

* 1 2

## Kanpo estekak

* Datuak: Q853405
* Multimedia: Centre-Sud (Burkina Faso) / Q853405
# Erdialde Atlantikoko Estatuak

Erdialde Atlantikoko Estatuak Ameriketako Estatu Batuetako eskualdea da. Errolda Bulegoaren definizioaren arabera, eskualdeak 6 estatu barne hartzen ditu:
* Delaware
* Maryland
* New Jersey
* New York
* Pennsylvania
* Washington Hiria (Ez da estatua; barruti federala da)
Batzuetan ere:
* Virginia
* Mendebaldeko Virginia

## Hiri nagusiak

* Albany, New York
* Buffalo, New York
* Harrisburg, Pennsylvania
* Jersey City, New Jersey
* New York, New York
* Newark, New Jersey
* Philadelphia, Pennsylvania
* Pittsburgh, Pennsylvania
* Rochester, New York
* Trenton, New Jersey

## Ikus, gainera

* Ingalaterra Berria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q632014
# Erdialde Ekialdeko Alpeak

Erdialde Ekialdeko Alpeak (alemanez: Österreichische Zentralalpen, Austria Erdialdeko Alpeak) Ekialdeko Alpeen artean, tontorrik garaienak dituzten mendilerroak dira. Iparraldeko Limestone Alpeak eta Iparraldeko Limestone Alpeen artean daude, hauengandik, konposaketa geologikoan ezberdintzen direlarik. Graubündeneko Bernina mendilerrotik mendebaldean, Estiriako Hochwechseleko Mura ekialdeko mendietaraino ekialdean hedatzen da.
Erdialde Ekialdeko Alpeetako mendilerroak, ekialdetik mendebaldera:
* Mura ekialdeko mendiak (Hochwechsel, Fischbach Alpeak eta Grazer Bergland barne) (1)
* Lavanttaleko Alpeak (2)
* Niedere Tauern (3)
* Nock Mendiak (4)
* Hohe Tauern (5)
* Kitzbüheleko Alpeak (6)
* Zillertaleko Alpeak (7)
* Tuxeko Alpeak (8)
* Stubai Alpeak (9)
* Sarntaleko Alpeak (10)
* Ötztaleko Alpeak (11)
* Samnauneko Alpeak (12)
* Verwalleko Alpeak (13)
* Rätikon (14)
* Silvretta (15)
* Sesvenna mendilerroa (16)
* Albula mendilerroa (17)
* Plessur mendilerroa (18)
* Oberhalbstein mendilerroa (19)
* Livigno mendilerroa (20)
* Bernina mendilerroa (21)
* Bergamoko Alpeak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q190348
* Multimedia: Central Eastern Alps / Q190348
# Elioren altxaldia

Elioren altxaldia 1814an Espainian eman zen militarren lehen jazarraldia izan zen. Francisco Javier Elio jenerala (1766-1822) monarkia absolutistaren aldeko nafar militarra izan zen eta Fernando VII.ari lagundu zion liberalen aurkako zereginetan.

## Fernando VII.aren itzulera

1814an Fernando VII.a Espainiakoa, errege gisa, Frantziatik Espainiara itzuli zen. Martxoaren 24an muga igaro zuen. Erregea kanpoan egon zen urtetan Cádizen konstituzio liberal bat onartu zen. Espainiako Gorteetan, gainera, erregeak konstituzio berriari eta bere 173. artikuluari zin ez bazion egiten ez zutela onartuko erabakita zegoen.
Erregeordetza Fernando VII.aren ibilbidea markatuta zuen baina honek ez zuen onarte eta, Madrilera joan beharrean, Valentziara joan zen. Valentzian apirilaren 16an sartu zen. Hirian bi pertsona zeuden erregea itxaroten: Erregentziaren ordezkaria 1812ko Konstituzioaren testuarekin eta diputatu absolutista bat, konstituzio horren aurkakoa; azken honek 69 diputatuek sinatutako manifestua zeraman, Pertsiarren Manifestua alegia. Apirilaren 17an Eliok erregeari bere eskubideak berreskuratzeko gonbitea egin zion eta, horretarako, bere tropak haren agindupean jarri zituen. Espainia Garaikidearen militarren lehen altxadia zen, 1812ko Konsituzioaren aurka eta errege absolutistaren alde.

## Erreferentziak

* ↑ https://es.wikisource.org/wiki/Manifiesto_de_los_Persas Testu osoa Wikisourcen
* ↑ Rafael Gambra. La primera guerra civil de España (1821-1823). Madril, 1950

## Ikus, gainera

* 1812ko Espainiako Konstituzioa
* Fernando VII.a Espainiakoa
* Persiarren Manifestua
* Francisco Javier Elio

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6087891
# Eliot udalerria, Louisa konderria (Iowa)

Eliot udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Louisa konderrian. Azken zentsuaren arabera 325 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Eliot udalerriak 120 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 39.008 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10758272
# Eliotia

Eliotia Lycaenidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Eliotia mioae da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Eliotia kazuyai | daturik gabe |
| Eliotia mioae | daturik gabe |
| Eliotia souleyeti | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5361272
# Elipsi (argipena)

Elipsi hitzak adiera ezberdinak izan ditzake:
* elipsia, esaldi batean hitz baten erabilera saihestean datzan estilo-figura da:
* elipsia, Sintaxi mailan ohikoa den osagairen bat kentzean datzan baliabide erretorikoa da;
* Elipsia, gramatikalki beharrezkoa den elementu bat fonetikoki ematen ez denean gertatzen da;
* narratologian, elipsia, istorio baten kontaketan denbora eta gertaerak saihestea da.

## Ikus, gainera

* Elipse
# Eliot Janeway

Eliot Janeway (New York, Ameriketako Estatu Batuak, 1913ko urtarrilaren 1a - Ib., 1993ko otsailaren 8a) Estatu Batuetako ekonomista politiko garrantzitsuenetako bat izan zen. Presio politikoak ekonomiaren eta merkatuaren joerak baldintzatzen dituelako teoria polemiko eta probokatzailea proposatu zuen eta Calamity Janeway goitizena eman zioten Wall Streeten, burtsa-merkatuaren porrotaren aurreikuspen goibelak egiten zituelako etengabe.
Ekonomia- eta politika-ikasketak egin zituen. The Nation aldizkarian 1937-1938ko berehalako krisialdia aurreikusiz eta konponbideak eskainiz zenbait artikulu idatzi ondoren, eragin handia izan zuen Franklin D. Roosevelten politikagintzan. Politikoki independentea izanik, Franklin D. Rooseveltekin hasi eta Ronald Reagan bitarteko politika ekonomiko guztiak kritikatu zituen, liburuetan eta Chicago Tribune-New York News Sindicaterako idazten zituen artikuluetan. Struggle for Survival (1951, Bizirik irauteko borroka) bere lehen liburuaren ondoren, beste asko idatzi zituen inbertsore pribatuentzat: What Shall I Do With My Money? (1970, Zer egingo dut nire diruarekin?), You and Your Money (1972, Zu eta zeure dirua), eta, gobernuaren politika aztertuz, Prescriptions for Prosperity (1983, Aberastasuna sortzeko arauak) eta The Economics of Chaos (1983, Kaosaren ekonomia).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q3753704
# Ernst Chain

Ernst Boris Chain (Berlin, 1906ko ekainaren 19a - Castlebar, 1979ko abuztuaren 12a) germano-britainiar biokimikaria izan zen. 1945eko Medikuntzako Nobel Saria jaso zuen Alexander Fleming eta Howard Floreyrekin batera penizilinari buruz egindako lanagatik.

## Biografia

Alemanian jaio zen jatorri juduko familia batean. Kimika ikasi zuen Friedrich Wilhelm Unibertsitatean.
Naziak boterera iritsi zirenean, Ingalaterrara joan zen. Han ikasi zuen Cambridgeko Unibertsitatean, Sir Frederick Gowland Hopkinsen gidaritzapean. 1935ean patologo lana onartu zuen Oxfordeko Unibertsitatean.
1939tik Howard Floreyrekin lan egin zuen mikroorganismoek sortutako bakterioen aurkako agenteen ikerketan. Flemingen lana aprobetxatuz, penizilinaren efektu terapeutikoa eta konposizio kimikoa aurkitu zituzten.
Gerraren amaiera aldera Erromara joan zen Osasun Institutu Nagusian lan egitera. 1964an Britainia Handira itzuli zen Londresko Imperial Collegeko biokimika departamentua sortu eta zuzentzeko. Bere bizitzaren amaieran sionista sutsua izan zen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q58054
* Multimedia: Ernst Boris Chain / Q58054
# Ernst Friedrich Schumacher

Ernst Friedrich "Fritz" Schumacher (Bonn, 1911ko abuztuaren 16 – 1977ko irailaren 4) alemaniar jatorrizko ekonomilaria izan zen. Haren ideiek oso eragin handia izan zuten 1970eko hamarkadan. Mendebaldeko ekonomiaren kritika zorrotza egiten du. Haren aurrean, gizaki-tamainako, deszentralizatutako eta teknologia egokiaren aldeko ekonomia proposatzen du.
Schumacheren Small is beautiful liburua Bigarren Mundu Gerratik 100 liburu eraginkorren artean kokatu zuen The Times Literary Supplementek. Nazioarteko ospea eman zion autoreari, berehala hizkuntza frankotara itzuli baitzen. Schumacherren beste liburu nabarmen bat A guide for the perplexed da. Horretan materialismoan oinarritutako zientzia kritikatzen du.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) The E. F. Schumacher Society delako elkartearen webgunea
* Datuak: Q76526
# Ernst Gombrich

Sir Ernst Hans Josef Gombrich (Viena, 1909ko martxoaren 30a - Londres, 2001eko azaroaren 3a) Austrian jaiotako arte-historialari bat izan zen, bere bizitza profesionalaren zatirik handiena Erresuma Batuan igaro zuena. Artearen kritikari eta artearen historiari buruzko liburu askoren egilea izan zen; besteak beste, The Story of Art, izugarrizko zabalkundea eta ospea lortutako liburua, eta arte bisualen berri emateko sarrera-liburu ulergarrienetakotzat hartua.
Gombrich-en lehenbiziko liburua, eta ingelesez idatzi ez zuen bakarra, Eine kurze Weltgeschichte für junge Leser (Munduaren historia laburra irakurle gazteentzat)izan zen, Alemanian 1936an argitaratua.
The Story of Art, lehenbizikoz 1950ean argitaratua eta gaur egun ingelesezko 16. edizioan dagoena, irakurle nerabeei zuzenduta zegoen, baina bere azalpenen argitasun eta ulergarritasunarengatik, artea eta bere historia ulertzeko bidean lehenengo urratsak eman nahi dituzten adin guztietako irakurleek erositako klasiko bat bihurtu da. Hogeita hamar hizkuntza baino gehiagotara itzulita dago. Aipagarria eta deigarria da jatorrizko ingelesean aukeraturiko hitza "story" dela, eta ez "history"; hala ere, beste hizkuntza batzuetara eginiko itzulpenetan "historia" hitza aukeratu izan da izenbururako.
Autore honen beste argitalpen garrantzitsu batzuk honakoak dira: Art and Illusion (1960), zeina kritikoen ustez Gombrich-en lanik eragingarriena eta irismenik handienekoa baita; Meditations on a Hobby Horse (1963), The Image and the Eye (1981), Aby Warburg: An Intellectual Biography (1970), The Sense of Order (1979) eta The Preference for the Primitive (egilearen heriotzaren ondoren argitaratua, 2002an). Bere argitalpenen zerrenda osoa, E.H. Gombrich: A Bibliography, Joseph Burney Trapp-ek argitaratu zuen, 2000n.

## Erreferentziak

* ↑ Lorda Iñarra, Joaquín.. (1991). Gombrich, una teoría del arte. Ediciones Internacionales Universitarias ISBN 84-87155-08-1. PMC 434438175. (Noiz kontsultatua: 2020-06-02).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q78504
* Multimedia: Ernst Gombrich / Q78504
# Ernst Haeckel

Ernst Heinrich Philipp August Haeckel (1834ko otsailaren 16a, Potsdam, Brandenburgo – 1919ko abuztuaren 9a, Jena, Turingia) alemaniar biologo, mediku, naturalista eta filoso bat izan zen.

## Biografia

Berlin, Würzburg eta Vienako unibertsitatean medikuntza ikasketak burutu zituen. Alemanian Charles Darwin britainiarraren lanak ezagutzera eman zituen. Filum eta ekologia hitzak ere berak sortu zituen.
Zoologia irakasle izan zen Jenako unibertsitatean (1862). Darwin ezagutu ondoren (1866), XIX. mendeko darwinzalerik gailenetarikoa izan zen. Organismo sinpleen ikerketak egin zituen batez ere: protozooak, belakiak, zelenteratuak eta gisakoak. Halaber, ontogeniaren eta filogeniaren artean dagoen paralelismoa azpimarratu zuen. Haren esanetan, ontogenia filogeniaren laburpen bat da. Proposamen horri oinarrizko biogenetika legea deitu zion, eta geroztik funtsezko lege bilakatu da biogenetikan (1866). Animalia mota oinarrizkoenen azterketatik abiaturik, berez sortuak baitziren haren ustez, animalia moten bilakaeraren aldiak argitzen saiatu zen. Gizakiaren jatorriari dagokionez ere, aldaketaren tesiak baliatu nahirik, tximino antropoideen eta gizakiaren artean zegokeen tarteko forma bat aurkitu zuen eta Pitecanthropus izena eman zion hari; hipotesi hura azaldu zuen (gerora E. Dubois-en aurkikuntzak baietsi zuena). Bidaia anitz egin zituen, eta itsas animalia mota asko ezagutu eta sailkatu zituen. Liburu ugari idatzi zituen, besteak beste: Izadiko legeen arabera eraturiko izakien sorreraren historia (1868), Antropogenia (1874), Biziaren mirariak (1904).

## Lan nagusiak

* Erradiolarioen monografia (1862)
* Organismoen monografia orokorra (1866)
* Unibertsoaren enigmak (1899)
* Naturaren artelanak (1899-1904)
* Sorreraren historia naturala (1868)
* Haeckelen enbrioiak

## Iruditegia

* Ernst Haeckel 1860an.
* Ernst Haeckel.
* Ernst Haeckel 1908an.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Ernst Haeckelen idazlanak irakurgai. Gutenberg proiektua. (Ingelesez)
* Datuak: Q48246
* Multimedia: Ernst Haeckel / Q48246
* Espezieak: Ernst Haeckel
# Ernst Curtius

Ernst Curtius (Lübeck, 1814ko irailaren 2a - Erroma, 1896ko uztailaren 11) alemaniar historialaria, humanista, kritikaria eta jakituna izan zen.
Grezian eta Asia Txikian zehar bidaia luze bat egin ondoren (1836-1840), Berlingo Antzinateko Museoko zuzendari izendatu zuten. Greziako Historia idatzi zuen 1857tik 1861era, gerora eragin handia izan duen lana. Zibilizazio heleniarrari buruzko azterketa ugari egin zituen. Olinpiako indusketen zuzendari izan zen 1875etik 1881era.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q61407
* Multimedia: Ernst Curtius / Q61407