# Billy Wilder

Billy Wilder (1906ko ekainaren 22a, Sucha Beskidzka, Austria-Hungariako Inperioa – 2002ko martxoaren 27a, Beverly Hills, Kalifornia) film gidoigile, zuzendari eta ekoizlea izan zen. Egungo Poloniako judu jatorrizko familia batean jaioa, 1933an Ameriketako Estatu Batuetara joan zen. Hollywood-eko Urrezko Garaiko zuzendari onenetarikotzat jotzen da, haren film frankok kritikagileen zein ikusleen harrera beroa jaso zutelako.

## Bizitza eta ibilbidea
### Jatorria

Sucha Beskidzka, Austria-Hungariako Inperioan (egun Polonia) jaio zen Samuel Wilder, bere gurasoak Max Wilder eta Eugenia Dittler izanik. Bere amak Billie ezizena jarri zion, eta hau Ameriketako Estatu Batuetara heltzean Billyrengatik aldatu zuen. Familia epe motzean Vienara joan zen, eta Wilder bertako eskoletan izan eta gero Vienako Uniberitatera joan zen. Honen ostean, kazetari lanetan hasi zen, baina aurrerapausoak emateko nahiarekin Berlin, Alemaniara joatea erabaki zuen.

### Berlin

Berlinen egon zen bitartean eta bere idazle ibilbidea oparoa izan baino lehenago, taxi dancer lanetan ibili zen. Hiriko egunkari batentzat Kirol eta krimen berriak idatzi eta gero, Berlineko formatu txikiko (Tabloide) egunkari batean egon zen aldi baterako kontratuarekin. Filmetan interesa irabazi ahala, gidoiak idazten hasi zen. Wilder judua izanik, Adolf Hitlerren garaipenaren ondoren Parisera eta ondoren Ameriketako Estatu Batuetara emigratu zuen. Wilderren ama, amama eta aitaordea Auschwitzeko kontzentrazio-esparruan hil zituzten.

### Hollywood

Hollywoodera 1933an heldu zenean, Peter Lorre emigrazio kidearekin apartemantu bat partekatzen zuela, bere gidoilari ibilbidearekin segitu zuen. Bere lehen arrakasta Ninotchka filmarekin heldu zen. Film hau Ernst Lubitsch alemaniar emigrantearekin egin zuen. 1939an kaleratutako screwball komedia honetan, Greta Garbo (normalki film melodramatikoetako heroina lez ezagutu ohi dena) dugu izar nagusi bezala. Bai filma zein Greta txalotuak izan ziren kritikarengatik, eta alde hortatik, Greta Garboren ibilbidea ere aldatu egin zen filmaren eraginez. Baita Billyren ibilbidea ere, izan ere, Oscar sarietako nominazio bat jaso zuen, Charles Brackett egilekidearekin. Berekin idatzi zituen hurrengo 12 urteetan ere, 1938tik 1950era. Ninotchkari beste hainbat film arrakastatsuk eman zioten jarraipena, hala nola, Hold Black the Dawn eta Ball of Fire. Zuzendari lanetan ere estreinatu zen The major and the Minorrekin.
Double Idemnity (1944) film beltzaren zuzendaritzarekin, bere zuzendari ospea hazi egin zen. Raymond Chandlerrekin idatzi zuen film honek, genero beltzarentzako arau batzuk markatzeaz gain, Hollywooden zentsuraren aurkako seinale bat izan zen. James M.Cainen Double Indemnity nobela originalean, amodiozko bi hiruki eta diru-kontuengatik sortutako heriotza bat kontatzen dira. Irakurleen artean, liburua oso famatua zen baina Hays Codea zela eta, eta adulterioa izanik liburuaren oinarria, filmatzea ezinezkoa zela kontsideratzen zen. Batzuen arabera, genero beltzeko benetako lehen filma litzateke, Citizen Kane filmaren estilistika eta The Maltese Falcon filmaren elementu narratiboak nahastuz.
Bi urte beranduago, Zuzendari onenaren eta Gidoi onenaren Oscarrak irabazi zituen Charles R.Jacksonen The Lost Weekend liburuaren adaptazioarengatik. Alkoholismoaren azterketa serioa egiten zuen lehen film amerikarra izan zen. Kritikak goraipatutako beste film ilun eta ziniko bat Sunset Boulevard (1950) izan zen. Gloria Swanson eta William Holdenek egin zituzten paper printzipalak. Swansonek, Norma Desmonden zinema mutuko izar ohi baten rola betetzen du, eta bere itzulerarako Holdenen gidoia beharrezkoa zaio.
1959an, Some Like It Hot komedia aurkeztu zuen. Jack Lemmon eta Tony Curtis musikariak dira, eta emakumez mozorratzen dira. Ondoren Joe E.Brown eta Marilyn Monroengandik erakarrita senitzen dira.

## Zuzendutako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak

Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
| Urtea | Filma | Antzezleak | Ekoizlea | Hizkuntzak |
| 1934 | Mauvaise Graine | Danielle Darrieux, Paul Escoffier | -- | katalanez: Llavor podrida |
| 1942 | The Major and the Minor | Ginger Rogers, Ray Milland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El mayor y la menor frantsesez: Uniformes et Jupons courts katalanez: El superior i la menor |
| 1943 | Five Graves to Cairo | Franchot Tone, Anne Baxter | Paramount Pictures | frantsesez: Les Cinq Secrets du désert |
| 1944 | Double Indemnity | Fred MacMurray, Barbara Stanwyck | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Perdición frantsesez: Assurance sur la mort |
| 1945 | The Lost Weekend | Jane Wyman, Ray Milland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Días sin huella frantsesez: Le Poison katalanez: Dies perduts galizieraz: A fin de semana perdida |
| 1945 | Death Mills | -- | -- | gaztelaniaz: Die Todesmühlen |
| 1948 | A Foreign Affair | Jean Arthur, Marlene Dietrich | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Berlín Occidente frantsesez: La Scandaleuse de Berlin |
| 1948 | The Emperor Waltz | Bing Crosby, Joan Fontaine | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El vals del emperador frantsesez: La Valse de l'empereur |
| 1950 | Sunset Boulevard | William Holden, Gloria Swanson | Paramount Pictures | frantsesez: Boulevard du crépuscule |
| 1951 | Ace in the Hole | | | |
| 1952 | Ace in the Hole | Kirk Douglas, Jan Sterling | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El gran carnaval frantsesez: Le Gouffre aux chimères katalanez: El gran carnaval |
| 1953 | Stalag 17 | William Holden, Don Taylor | Paramount Pictures | |
| 1954 | Sabrina | Humphrey Bogart, Audrey Hepburn | Paramount Pictures | |
| 1955 | The Seven Year Itch | Marilyn Monroe, Tom Ewell | 20th Century Studios | frantsesez: Sept ans de réflexion |
| 1957 | Witness for the Prosecution | Tyrone Power, Marlene Dietrich | United Artists Corporation | gaztelaniaz: Testigo de cargo frantsesez: Témoin à charge euskaraz: «Witness for the Prosecution (1957ko filma)» katalanez: Testimoni de càrrec galizieraz: Testemuña de cargo (filme) |
| 1957 | Love in the Afternoon | Gary Cooper, Audrey Hepburn | Monogram Pictures | gaztelaniaz: Love in the afternoon frantsesez: Ariane euskaraz: «Love in the Afternoon (1957ko filma)» |
| 1957 | Witness for the Prosecution | | | |
| 1957 | The Spirit of St. Louis | James Stewart, Marc Connelly | Warner Bros. | frantsesez: L'Odyssée de Charles Lindbergh katalanez: L'esperit de St. Louis |
| 1959 | Some Like It Hot | Marilyn Monroe, Jack Lemmon | The Mirisch Company | frantsesez: Certains l'aiment chaud katalanez: Ningú no és perfecte galizieraz: Con saias e a rachar |
| 1960 | The Apartment | Jack Lemmon, Shirley MacLaine | The Mirisch Company | frantsesez: La Garçonnière katalanez: L'apartament galizieraz: O apartamento |
| 1961 | One, Two, Three | Horst Buchholz, Pamela Tiffin | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Uno, dos, tres frantsesez: Un, deux, trois katalanez: Un, dos, tres |
| 1963 | Irma la Douce | Jack Lemmon, Shirley MacLaine | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Irma la dulce katalanez: Irma la douce |
| 1964 | Kiss Me, Stupid | Dean Martin, Kim Novak | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Bésame, tonto frantsesez: Embrasse-moi, idiot euskaraz: «Kiss Me» katalanez: Fes-me un petó, ximplet galizieraz: Bícame, estúpido |
| 1966 | The Fortune Cookie | Jack Lemmon, Walter Matthau | The Mirisch Company | gaztelaniaz: En bandeja de plata frantsesez: La Grande Combine katalanez: Un cop de sort |
| 1970 | The Private Life of Sherlock Holmes | Robert Stephens, Colin Blakely | The Mirisch Company | gaztelaniaz: La vida privada de Sherlock Holmes frantsesez: La Vie privée de Sherlock Holmes katalanez: La vida privada de Sherlock Holmes |
| 1972 | Avanti! | Jack Lemmon, Juliet Mills | -- | gaztelaniaz: ¿Qué ocurrió entre mi padre y tu madre? katalanez: Què va passar entre el meu pare i la teva mare? |
| 1974 | The Front Page | Jack Lemmon, Walter Matthau | Universal Pictures | gaztelaniaz: Primera plana frantsesez: Spéciale Première |
| 1978 | Fedora | William Holden, Marthe Keller | -- | |
| 1981 | Buddy Buddy | Jack Lemmon, Walter Matthau | Metro-Goldwyn-Mayer | frantsesez: Victor la gaffe |

## Idatzitako filmak

* Sabrina (1995)
* Witness for the Prosecution (1982) (TB)
* Buddy Buddy (1981)
* Fedora (1978)
* The Front Page (1974)
* Double Indemnity (1973) (TB)
* Avanti! (1972)
* The Private Life of Sherlock Holmes (1970)
* Casino Royale (1967) (krediturik gabe)
* The Fortune Cookie (1966)
* Ates gibi kadin (1965)
* Kiss Me, Stupid (1964)
* Irma la Douce (1963)
* One, Two, Three (1961)
* Ocean's Eleven (1960)
* The Apartment (1960)
* Ninotchka (1960) (TB)
* Some Like It Hot (1959)
* Witness for the Prosecution (1957)
* Love in the Afternoon (1957)
* The Spirit of St. Louis (1957)
* The Seven Year Itch (1955)
* Emil und die Detektive (1954)
* Sabrina (1954)
* Stalag 17 (1953)
* Ace in the Hole (1951)
* Sunset Blvd. (1950)
* A Song Is Born (1948)
* A Foreign Affair (1948)
* The Emperor Waltz (1948)
* The Bishop's Wife (1947)
* The Lost Weekend (1945)
* Double Indemnity (1944)
* Five Graves to Cairo (1943)
* The Major and the Minor (1942)
* Ball of Fire (1941)
* Hold Back the Dawn (1941) (written by)
* Arise, My Love (1940)
* Rhythm on the River (1940) (story)
* What a Life (1939)
* Ninotchka (1939)
* Midnight (1939)
* That Certain Age (1938)
* Bluebeard's Eighth Wife (1938)
* Champagne Waltz (1937)
* The Lottery Lover (1935)
* Under Pressure (1935)
* Emil and the Detectives (1935)
* Music in the Air (1934)
* One Exciting Adventure (1934)
* Mauvaise graine (1934)
* Adorable (1933)
* Was Frauen träumen (1933)
* Madame wünscht keine Kinder (1933)
* Madame ne veut pas d'enfants (1933)
* Blaue vom Himmel, Das (1932)
* Es War Einmal Ein Walzer (1932)
* Scampolo, ein Kind der Straße (1932)
* Blonder Traum, Ein (1932)
* Es war einmal ein Walzer (1932)
* Sieger, Der (1932)
* Happy Ever After (1932)
* Un peu d'amour (1932)
* Un rêve blond (1932)
* Emil und die Detektive (1931)
* Princesse, à vos ordres! (1931)
* Falsche Ehemann, Der (1931)
* Ihre Hoheit befiehlt (1931)
* Mann, der seinen Mörder sucht, Der (1931)
* Burschenlied aus Heidelberg, Ein (1930)
* Menschen am Sonntag (1930)
* Teufelsreporter, Der (1929)

## Idatzitako filmen aktoreak, ekoizlea eta izenburuak

Taula honetan ikus daitezke filmaren bi aktore, enpresa ekoizlea eta beste izenburuak beste hizkuntza batera itzuli bada (gaztelania, frantsesa, euskara, katalana edo galiziera):
| Urtea | Filma | Antzezleak | Ekoizlea | Hizkuntzak |
| 1929 | The Daredevil Reporter | Billy Wilder, Eddie Polo | -- | frantsesez: Le Reporteur diabolique |
| 1930 | A Student's Song of Heidelberg | Hans Brausewetter, Betty Bird | UFA | gaztelaniaz: Estudiantes |
| 1930 | People on Sunday | Brigitte Borchert, Christina Ehlers | Babelsberg Studio | gaztelaniaz: Los hombres del domingo frantsesez: Les Hommes le dimanche katalanez: Gent en diumenge |
| 1931 | The Man in Search of His Murderer | Heinz Rühmann, Lien Deyers | -- | frantsesez: L'Homme qui cherche son assassin katalanez: Der Mann, der seinen Mörder Sucht |
| 1931 | Her Grace Commands | Käthe von Nagy, Willy Fritsch | UFA | frantsesez: Princesse, à vos ordres |
| 1931 | Princess, At Your Orders! | Lilian Harvey, Henri Garat | -- | frantsesez: Princesse, à vos ordres! |
| 1931 | The Wrong Husband | Comedian Harmonists, Johannes Riemann | -- | frantsesez: Der falsche Ehemann |
| 1931 | Emil and the Detectives | Rolf Wenkhaus, Käthe Haack | UFA | frantsesez: Émile et les Détectives katalanez: Emil und die Detektive |
| 1932 | The Victor | Hans Albers, Käthe von Nagy | UFA | frantsesez: Le Vainqueur |
| 1932 | The Blue of Heaven | Fritz Kampers, Hans Richter | Aafa-Film | gaztelaniaz: El azul del cielo frantsesez: Das Blaue vom Himmel |
| 1932 | Once There Was a Waltz | Marta Eggerth, Paul Hörbiger | -- | gaztelaniaz: Érase una vez un vals frantsesez: Une nuit à Vienne |
| 1932 | Scampolo | Paul Hörbiger, Dolly Haas | -- | frantsesez: Scampolo, ein Kind der Straße |
| 1932 | Happy Ever After | Charles Lorrain, Henri Garat | -- | frantsesez: Un rêve blond |
| 1932 | A Blonde Dream | Lilian Harvey, Willy Fritsch | UFA | frantsesez: Ein blonder Traum |
| 1933 | What Women Dream | Erik Ode, Gustav Fröhlich | -- | gaztelaniaz: Lo que sueñan las mujeres frantsesez: Ce que femme rêve |
| 1933 | Adorable | Janet Gaynor, Herbert Mundin | -- | |
| 1933 | No Children Wanted | Adrien Le Gallo, Guy Sloux | -- | frantsesez: Madame ne veut pas d'enfants |
| 1934 | Music in the Air | Gloria Swanson, John Boles | Fox Film Corporation | |
| 1934 | Mauvaise Graine | Danielle Darrieux, Paul Escoffier | -- | katalanez: Llavor podrida |
| 1935 | Under Pressure | Victor McLaglen, Marjorie Rambeau | Fox Film Corporation | frantsesez: Rivaux |
| 1935 | The Lottery Lover | Alan Dinehart, Dick Foran | -- | gaztelaniaz: La lotería del amor |
| 1936 | The Princess Comes Across | Carole Lombard, Fred MacMurray | Paramount Pictures | gaztelaniaz: La princesa de Brooklyn frantsesez: Une princesse à bord |
| 1937 | Champagne Waltz | Dennis O'Keefe, Ernest Cossart | Paramount Pictures | frantsesez: Champagne valse |
| 1938 | That Certain Age | Deanna Durbin, Melvyn Douglas | Universal Pictures | gaztelaniaz: Reina a los catorce años frantsesez: Cet âge ingrat |
| 1938 | Bluebeard's Eighth Wife | Claudette Colbert, Gary Cooper | Paramount Pictures | gaztelaniaz: La octava mujer de Barba Azul frantsesez: La Huitième Femme de Barbe-Bleue |
| 1939 | Ninotchka | Greta Garbo, Bela Lugosi | Metro-Goldwyn-Mayer | |
| 1939 | Midnight | Claudette Colbert, Don Ameche | Paramount Pictures | frantsesez: La Baronne de minuit katalanez: Mitjanit |
| 1940 | Arise, My Love | Claudette Colbert, Ray Milland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Adelante, mi amor frantsesez: Éveille-toi mon amour katalanez: Aixeca't, amor meu |
| 1941 | Ball of Fire | Gary Cooper, Barbara Stanwyck | Samuel Goldwyn Productions | gaztelaniaz: Bola de fuego frantsesez: Boule de feu katalanez: Bola de foc galizieraz: Bóla de fogo |
| 1941 | Hold Back the Dawn | Charles Boyer, Olivia de Havilland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Si no amaneciera frantsesez: Par la porte d'or |
| 1942 | The Major and the Minor | Ginger Rogers, Ray Milland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El mayor y la menor frantsesez: Uniformes et Jupons courts katalanez: El superior i la menor |
| 1943 | Five Graves to Cairo | Franchot Tone, Anne Baxter | Paramount Pictures | frantsesez: Les Cinq Secrets du désert |
| 1944 | Double Indemnity | Fred MacMurray, Barbara Stanwyck | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Perdición frantsesez: Assurance sur la mort |
| 1945 | The Lost Weekend | Jane Wyman, Ray Milland | Paramount Pictures | gaztelaniaz: Días sin huella frantsesez: Le Poison katalanez: Dies perduts galizieraz: A fin de semana perdida |
| 1948 | A Song Is Born | Danny Kaye, Virginia Mayo | RKO Pictures | frantsesez: Si bémol et Fa dièse katalanez: Neix una cançó |
| 1948 | The Emperor Waltz | Bing Crosby, Joan Fontaine | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El vals del emperador frantsesez: La Valse de l'empereur |
| 1950 | Sunset Boulevard | William Holden, Gloria Swanson | Paramount Pictures | frantsesez: Boulevard du crépuscule |
| 1952 | Ace in the Hole | Kirk Douglas, Jan Sterling | Paramount Pictures | gaztelaniaz: El gran carnaval frantsesez: Le Gouffre aux chimères katalanez: El gran carnaval |
| 1954 | Emil and the Detectives | Heli Finkenzeller, Wolfgang Lukschy | -- | gaztelaniaz: Emilio y los detectives frantsesez: Émile et les Détectives |
| 1954 | Sabrina | Humphrey Bogart, Audrey Hepburn | Paramount Pictures | |
| 1955 | The Seven Year Itch | Marilyn Monroe, Tom Ewell | 20th Century Studios | frantsesez: Sept ans de réflexion |
| 1957 | Witness for the Prosecution | Tyrone Power, Marlene Dietrich | United Artists Corporation | gaztelaniaz: Testigo de cargo frantsesez: Témoin à charge euskaraz: «Witness for the Prosecution (1957ko filma)» katalanez: Testimoni de càrrec galizieraz: Testemuña de cargo (filme) |
| 1957 | Love in the Afternoon | Gary Cooper, Audrey Hepburn | Monogram Pictures | gaztelaniaz: Love in the afternoon frantsesez: Ariane euskaraz: «Love in the Afternoon (1957ko filma)» |
| 1957 | The Spirit of St. Louis | James Stewart, Marc Connelly | Warner Bros. | frantsesez: L'Odyssée de Charles Lindbergh katalanez: L'esperit de St. Louis |
| 1959 | Some Like It Hot | Marilyn Monroe, Jack Lemmon | The Mirisch Company | frantsesez: Certains l'aiment chaud katalanez: Ningú no és perfecte galizieraz: Con saias e a rachar |
| 1960 | Ocean's 11 | Frank Sinatra, Dean Martin | Warner Bros. | gaztelaniaz: Ocean's Eleven frantsesez: L'Inconnu de Las Vegas katalanez: La quadrilla dels onze |
| 1960 | The Apartment | Jack Lemmon, Shirley MacLaine | The Mirisch Company | frantsesez: La Garçonnière katalanez: L'apartament galizieraz: O apartamento |
| 1961 | One, Two, Three | Horst Buchholz, Pamela Tiffin | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Uno, dos, tres frantsesez: Un, deux, trois katalanez: Un, dos, tres |
| 1963 | Irma la Douce | Jack Lemmon, Shirley MacLaine | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Irma la dulce katalanez: Irma la douce |
| 1964 | Kiss Me, Stupid | Dean Martin, Kim Novak | The Mirisch Company | gaztelaniaz: Bésame, tonto frantsesez: Embrasse-moi, idiot euskaraz: «Kiss Me» katalanez: Fes-me un petó, ximplet galizieraz: Bícame, estúpido |
| 1966 | The Fortune Cookie | Jack Lemmon, Walter Matthau | The Mirisch Company | gaztelaniaz: En bandeja de plata frantsesez: La Grande Combine katalanez: Un cop de sort |
| 1967 | Casino Royale | David Niven, Peter Sellers | Columbia Pictures | |
| 1970 | The Private Life of Sherlock Holmes | Robert Stephens, Colin Blakely | The Mirisch Company | gaztelaniaz: La vida privada de Sherlock Holmes frantsesez: La Vie privée de Sherlock Holmes katalanez: La vida privada de Sherlock Holmes |
| 1972 | Avanti! | Jack Lemmon, Juliet Mills | -- | gaztelaniaz: ¿Qué ocurrió entre mi padre y tu madre? katalanez: Què va passar entre el meu pare i la teva mare? |
| 1974 | The Front Page | Jack Lemmon, Walter Matthau | Universal Pictures | gaztelaniaz: Primera plana frantsesez: Spéciale Première |
| 1978 | Fedora | William Holden, Marthe Keller | -- | |
| 1981 | Buddy Buddy | Jack Lemmon, Walter Matthau | Metro-Goldwyn-Mayer | frantsesez: Victor la gaffe |
| 1995 | Sabrina | Harrison Ford, Julia Ormond | Paramount Pictures | |

## Kanpo loturak

* Billy Wilder zuzendariaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q51547
* Multimedia: Billy Wilder / Q51547