# O'Dohertyren matxinada

O'Dohertyren matxinada 1608an gertatu zen, Sir Cahir O'Doherty lur-jabea Irlandako ipar-mendebaldeko agintarien aurkako altxamenduaren buru izan zenean. O'Doherty Koroaren aldekoa izan zen luzaroan, baina bertako funtzionarioek eman zioten tratuagatik haserretu ondoren, eraso egin zion Derryri, eta hiriari su eman zion. O'Doherty gobernuarekin akordio bat negoziatzeko zain zegoen, baina Kilmacrennango guduan hil ondoren, matxinada erori egin zen eta bizirik atera ziren azkenak Tory uhartean setiatu zituzten.

## Matxinadaren garapena
### Derryren erreketa

1608ko apirilaren 19an, 2:00etan, Culmoren bere aldekoak armatu ondoren, O'Dohertyk 100 bat gizon gidatu zituen Derryren aurkako ustekabeko eraso batean. Hasierako erasoetan bi taldeetako bajak arinak izan ziren. O'Dohertyk borrokatu gabe hartu ahal izan zuen beheko gotorlekua, guardiak lotan baitzeuden. Phelim MacDavittek erresistentzia handiagoa aurkitu zuen goiko gotorlekuan, baina gehiago zirenez, garaile atera ziren.
Matxinatuek eraso egin zuten ofizialen atzetik jarraitu zuten. Phelim MacDavittek Paulet hil zuen batailan, eta Hamilton izeneko sheriff bat hil zuten. Gainerako bizilagunak banandu egin ziren. Odola isurtzeko han ez zegoela adierazi zuenean, O'Dohertyk preso ingeles batzuk alde batera utzi zituen, baina hainbat bahitu garrantzitsu izan zituen. Kokalekuko etxe guztiak erre egin ziren, eraikin publikoak barne.

### Matxinadaren zabalpena

Pauleti, neurri handi batean, matxinadaren errua egotzi zitzaion, bai bertakoen aurrean zuen portaeragatik, bai hiria babesteko segurtasun neurriak ez ikuskatzeagatik. Baina, geroago, Chichesterrek bere erru partziala onartu zuen, O'Dohertyren aurkako tratua zela eta, Canmoyre Woodseko gertakariaren ondoren, eta ikusi zuen «gizon guztiek uste zutela bidegabekeria bat jasan zutela». Irlandan, militar ingelesek tropa gutxi zituzten prest indarkeriaren leherketari erantzuteko, baina Chichesterrek Dublingo gizonezkoak eta inguruko konderriak bildu zituen, eta ahal izan zituen indarrak iparralderantz bidali zituen berehala. Ehunka borrokalari gaelikoren espeka ere antolatu zuen Ulsterren.
Derryren erasoaren ondoren, matxinatuek nolabaiteko babesa lortu zuten. O'Dohertyk Doeko gaztelua harrapatu zuen, Strabaneko eskoziarrek ihes egin zuten segurtasunagatik, eta Coleraine arriskuan zegoen. Sir Henry Og O'Neill, Koroari leial zaion lider gaelikoa, hil egin zuten eta Kinard herria erre egin zuten. O'Dohertyren altxamenduak 1.000 jarraitzaile inguru erakarri zituen, baita O'Hanlons familia ere, Newrytik gertu altxatu zena. O'Dohertyren indarrek Tyroneko konde erbesteratuaren propietateak saihestu zituzten, Dungannon salbatuz.
Oraindik ere argi zegoen matxinadak Koroa O'Dohertyren aldeko konponbidea ematera eramango zuela, gerra garesti bati aurre egin beharrean; hori ohikoa izan zen Irlandan aurreko mendeetan. Baina kide batzuek uste izan zuten Tyroneko kondea Espainiaren laguntzarekin itzultzear zegoela, Ingalaterran, Eskozian eta Irlandan katolizismoa berrezartzeko lehen etapa gisa, seguruenik. Alderdi horiek animatzeko, O'Dohertyk esan zuen egin zuen guztia «jeloskor egon zela kausa katolikoagatik». Beste aukera bat ere bazegoen: Tyronek itzuleraren mehatxua erabiltzea Koroarekin adiskidetzeko eta titulua eta lurrak itzultzeko.
Matxinada apaldu ondoren, Chichesterrek bere postuari uko egitea eskaini zuen, eta esan zen Jakue erregeak «uste zuela egungo Erregearen jokabide okerrak zerikusi handia duela gertaera horiekin». Bitartean, Chichesterrek 700 tropa kaleratu zituen Richard Wingfielden agindupean, eta Ulsterren kanpaina «gogorra eta laburra» egitera bultzatu zituen. Horri erantzunez, O'Dohertyren indar batzuk The Paleko ertzerantz joan ziren.
Wingfieldeko indarrek O'Dohertyren lurraldea inbaditu zuten Inishowenen, Buncrana hiria harrapatu zuten eta Derryren hondakinak berreskuratu zituzten. O'Dohertyren egoitza hartu zuten Burteko gazteluan, emaztea eta semea harrapatu eta han zeuden Derryn harrapatutako presoak askatu zituzten. Bere gaztelua galtzeak kalte handia egin zion O'Dohertyren aldekoen moralari. Dohertyk presioa egin zioten Wingfielden armadarekin zuzenean borrokatzeko, eta, bestela, hura uzteko mehatxua egin zuten.

### Kilmacrennango gudua

Indarrak elkartuta, Sir Cahir 1.000 gizonekin joan zen Koroako tropekin elkartzeko Donegalen, Letterkennytik gertu, bereziki O'Dohertyk Kilmacrennanen hautatutako eremu batean, etsaien zalditeriarentzat zaila izango litzatekeela pentsatuta. Kontakizun batzuen arabera borroka epikoa izan bazen ere, segur aski ordu erdi inguru iraun zuen borrokaldi batetik hurbilago egon zen. Borrokaldian, O'Dohertyk moskete-tiro bat jaso zuen buruan, eta hil egin zen. Buruzagia galdu zuenean, matxinatuek porrot egin zuten, eta Wingfieldeko tropek eta haien aliatu gaelikoek jazarri zituzten. O'Dohertyren burua infanteriako soldadu ingeles batek hartu zuen, eta horregatik, £500ko saria eskatu zuen.
O'Doherty hilda zegoela, matxinada gainbehera hasi zen. Preso hartutako batzuk Lifforden traizioarengatik epaitu zituzten auzitegi zibilean eta exekutatu zituzten. Presorik preziatuena Phelim MacDavitt izan zen, baso batean zauritu eta amore ematera behartua. Exekutatu egin zuten, eta burua O'Dohertyren gorpuarekin batera erakutsi zuen Newgaten, Dublinen. Chichesterrek matxinadari erantzuteko zuen abiadurak laudorioak ekartzen zizkion Londrestik.

### Tory uhartea

Erresistentzia txiki batek Ulsterren zehar jarraitu zuen, baina Kilmacrennanen porrotak indar matxinatuen desintegrazioa ekarri zuen. Shane MacManus O'Donnellek zuzendutako talde bat Torigh uhartera joan zen, Donegaleko kostaldera, eta gaztelu bat hartu zuen. Ballyshannongo gobernadoreak, Sir Henry Folliottek, gaztelua setiatu zuen.
"Pelham's Pardon" saria jasotzeko, gazteluko komandantea, Sir Mulmory MacSweeney, bere lankide defendatzaileak hiltzen hasi zen, beren buruak setiatzaileei aurkezteko. Hainbat hil ondoren, bere gizonek eraso egin zioten, eta gero batzuk besteak hiltzen hasi ziren. Barruko borroken ondoren iraun zutenak barkatu egin ziren. Padraig Lenihan historialariak esan zuen «epilogo egokia izan zela Irlanda gaelikoaren batasun ezaren erakusgarri».

## Erreferentziak

* 1 2 Bardon, Jonathan. (2012). The Plantation of Ulster: The British colonisation of the north of Ireland in the seventeenth century. Gill & Macmillan ISBN 978-0-7171-5447-0. (Noiz kontsultatua: 2024-04-15).
* 1 2 McCavitt, John. (2002). The flight of the earls. Gill & Macmillan ISBN 978-0-7171-3047-4. PMC ocm51569226. (Noiz kontsultatua: 2024-04-15).
* ↑ Lenihan, Padraig. (22 mayo 2014). Consolidating Conquest: Ireland 1603-1727. (Noiz kontsultatua: 2024-04-15).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q24196178