# Carolina de Cepeda

Carolina Casanova Rodríguez, ezagunagoa Carolina de Cepeda, edo, besterik gabe, "La Cepeda" (Ferrol, Coruña, Galizia, 1847ko urtarrilaren 10a – Madril, 1910eko otsailaren 8a) coruñar soprano dramatikoa izan zen, mendearen bigarren erdian bere generoko onenetakotzat hartua. Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen.
Carolina Casanova munduko opera-antzoki entzutetsuenetako batzuetan aritu zen, hala nola Milango La Scala antzokian, Napoliko San Carlo antzokian eta Londresko Royal Opera Housen, munduko estreinaldiak eginez, hala nola Ciro Pinsutiren Il mercadante di Venezia.
Karrera kontzertistikoa utzi zuenean, irakasle aritu zen Musika eta Deklamazio Eskola Nazionalean (geroago Madrilgo Goi Mailako Musika Errege Kontserbatorioa deitu zioten), eta bertan Espainiako operaren munduko pertsona garrantzitsu batzuk prestatu zituen.
Hil zen egunean, kontserbatorioak ateak ireki zituen ikastetxeko ikasle eta irakasleek azken omenaldia egiteko. Egunkari batzuen arabera, haren heriotza «galera konponezina» zen Espainiako artearentzat.

## Biografia

Europan ospe handia lortu zuen lehen soprano espainiarretako bat izan zen. Zenbait denboraldi egin zituen Bartzelonako El Liceuko Antzoki Handian, eta 1881-1882 denboraldian, Italiako Konpainia Lirikoan hartu zuen parte, «prima donna assoluta soprano drammatica» gisa.

## Ibilbidea
### Lehen urteak eta prestakuntza

María Carolina Casanova Rodríguez 1847ko urtarrilaren 10ean jaio zen Ferrolgo Esteiro auzoan. Rosa Rodríguez da Veiga eta Luis Casanova Pérez senar-emazteen laugarren alaba izan zen.
1840tik 1853ra bitarteko errolda ikusita, jakina da haurtzaroan San Nicolao kalean bizi izan zela. Ferrolgo errolda ikusita, ondorioztatzen da, aita beste hiri batzuetan egon zela eta dokumentu horiei esker jakin dezakegu gutxi gorabehera noiz hil zen, 1852an ama alarguna zela esaten baita. Ez dago datu handirik nerabezarora arte, itxuraz, 1853 inguruan Ferrol utzi zuten, ahizpa baten etxera joateko.
Bere musika ikasketei buruz, ez dakigu ezer nerabezarora arte, Francisco Piñeiro maisuarekin, Ferrolgo Mariña Departamentuko musikari nagusi eta Antzerki Filarmonikoko zuzendariarekin, solfeoa ikasten hasi arte. 1863an, 16 urte zituenean, antzoki horretan egin zuen debuta ferroldar sopranoak. Halabeharrez gertatu zen debut hori; izan ere, Piñeirok lehen sopranoaren hutsunea bete behar zuen, eta Cepeda gaztea aurkeztu zioten. Ordurako bazuen ahots ona izateko fama, artean jendaurrean kantatu ez bazuen ere. Funtzio horretan lortutako arrakastaren ostean, Piñeirok berak bi lore-koroa eman zizkion hauxe esanez: "Gauero, oheratu aurretik, ondo begiratuko dituzu koroa hauek, merezimendurik gabe jasotakoak; noizbait ondo merezitako koroak lortzeko nahikoa dotazio duzu. Animatu eta irmotasuna izan! "
Piñeirok berak, gaztearen etorkizun musikala zaintzen zuenak, soprano lana lortu zuen hiria bisitatu zuen opera-konpainia batean, Macucciren zuzendaritzapean. Hark bere konpainian sartu zuen, bere eta emaztearen babespean hartuta. Hilabete batzuk geroago, konpainia horrekin berarekin aurkeztu zen Zarzuela antzokian, genero horretan nabarmentzen hasi baitzen. Madrilgo antzokian Julian Gaiarre gaztearen korista izan zen, eta, ziur aski, antzoki horretan ezagutu zuen Luis Rodríguez Cepeda senarra, orkestra eta koruen konpositore eta zuzendaria, Ferrolgo sopranoaren adina bikoizten zuena. Nahiz eta ez jakin ezkontzaren data zehatza, 1866ko abenduko Arte Ederren Aldizkariaren arabera, sopranoa jada "Cepeda andrea" gisa aipatzen da, Palma Mallorcako konpainia lirikorako kontratatutako soprano gisa agertzen baita.
Carolina Coronadok Erroman jarraitu zuen ikasten, arte dramatikoa, hain zuzen ere. Ondoren solfeo- eta kantu-ikasketak egin zituen Parisen, eta familiarekin bizi izan zen hainbat denboralditan Auteulen. Hain zuzen ere, Frantziako hiriburuan jaio zen lehen semea, Luis, 1869ko apirilaren 21ean.

### Lehen birak

Palma Mallorcakoan debut profesional bikaina egin ondoren, Valentziako Teatro Nagusiak kontratatu zuen. Horren berri eman zuen Madrilgo La Escena aldizkariak, «Valentziako antzerkiak langile batzuk bildu zituen, bai ohiko eginkizunetarako, bai apartekoetarako, Valentzian inoiz izan ez zen halakorik izan». Carolina Casanova antzerkiak izan zituen lau primedonne-etako bat izan zen, hiru tenore, bi baritono, bi baxu eta zazpi bigarren mailako partaideez gain. Valentzian, besteak beste, Giuseppe Verdiren Un ballo in maschera eta Giacomo Meyerbeerren Robert le diable. Urte horretan bertan Liceuko Teatre Handiarekin lehen harremana izan zuen, Marià Obiols maisuaren ikasleekin kontzertu batean parte hartu zuenean.
Berehala hasi zuen bira bat Latinoamerikan eta Europako iparraldean. Amerikako antzoki nagusietan ibili ondoren, 1869an, arrakasta handia izan zuen Costa Rican, non ikusleek obazioka bere egoitzara lagundu zioten. Suediako Göteborgen Cepeda sopranoak arrakasta izan zuen, La Iberia egunkariak adierazi zuen bezala, eta hilabete batzuk geroago, 1870eko apirilean, madrildar La Época egunkariak Brasiletik etorri berria zela, Parisen jasotako alabantzaren berri eman zuen. Urte berean Avellinon (Italia) ere izan zen, Verdiren Il Trovatore kantatzen.
Lehen biretan Galiziako sopranoak Danimarka, Peru, Txile, Argentina eta Uruguai bisitatu zituen. Antzerki garrantzitsuetan aritu zen, hala nola Brasilgo Antzerki Inperialean, Limako Antzoki Nagusian edo Montevideoko Solís Antzokian.
Azken antzoki horretan utzi zuen, hain zuzen ere, Carolina Casanovak oroitzapen berezia. Hainbat hamarkada igaro ostean ere, Montevideoko agertokitik nostalgiaz igaro zen hiriko prentsa musikalean eta Montevideo Musical egunkarien berrien arabera. Solís antzokian denboraldi luzea egin zuen, 1872ko apiriletik irailera bitartean, eta bertan kantatu zituen Gioachino Rossiniren Il barbiere di Siviglia eta Giuseppe Verdiren La traviata, Rigoletto eta Un ballo in maschera, Vincenzo Belliniren Norma eta La sonnambula, eta Gaetano Donizettiren Linda di Chamounix eta Poliuto. Era berean, Perura iritsi zela ere jakin zen. Han, 1871ko maiatzean Verdiren La traviata kantatuz egin zuen debuta, eta, ondoren, Adelina Patti sopranoarekin Italiako opera-konpainiarekin bat egin zuen. Handik urte batzuetara, Covent Garden-en izan zen. Bira-garai horretan jaio zen bere bigarren alaba, Luisa, 1870eko ekainaren 4an, Madrilen.

### Debuta Madrilgo Teatro Realen

1873an sopranoa Espainiara itzuli zen. Urte hartako otsailean, Madrilgo La Correspondencia de España egunkariak Madrilera senarrarekin batera iritsi zela jaso zuen. Nabarmentzekoa da atzerrian izan zuen arrakasta, lan egin zuen konpainia italiarren parte izan baitzen, halaber, Madrilgo jendeak Galiziako sopranoarenganako interesa adierazten zuten «Inteligenteek nahi dute gure Opera Antzerkiak hain ondo egindako artistaren gozamena ematea, atzerriko eta Amerikako prentsaren arabera». Garai horretan Carolina Casanova izena agertzen da lehenik eta behin, senarra baino ezagunagoa zen eta.
1873ko martxoaren 12an Vincenzo Belliniren Norma lanarekin Opera Antzoki Nazionalean egin zuen debuta, hilabete bereko 13 eta 18an errepikatuta. Giuseppe Verdiren La traviata lanaren emanaldietan ere parte hartu zuen hilaren 23an eta 25ean, baita Filippo Marchettiren Ruy Blas operaren estreinaldian ere hilaren 29an, eta martxoaren 30ean eta apirilaren 1ean eta 2an ere hartu zuen parte. Espainiako hiriburuko prentsa zatituta egon zen abeslari galiziarraren debutean. Galizia Modernoa, La Iberia eta La Época bezalako egunkariek arrakastaren berri eman zuten Madrileko eszenatokian, eta azken horrek «Casta Diva» sopranoak interpretazioaren ondoren bi aldiz irten behar izan zuela eskertzera. Beste batzuk, ostera, ez ziren hain iritzi positiboak izan, Luis Carmenaren eta Millánen opera italiarraren kronika «arrakasta txar»tzat jo zuen Carolina Casanovaren emanaldia, nahiz eta kritikarik gogorrena Marqués de Valle-Alegrek La Moda elegante-n argitaratu zuen: «... badirudi artista ederrak poztu zituela txiletarrak eta perutarrak... baina guk, Lagrange, Penco, Gazzaniga eta Ferni emakume-druidaren paperean entzunda, ezin izan genuen herri haien gorespen-mailara iritsi, serenatak eman eta dibaren garaipena ekarri zutenak... Cepedak postu handia har lezake Operako antzokian, baina ez nagusia...
Nolanahi ere, sopranoak ez zuen berriro kantatu Errege Antzokian 1885. urtera arte, ordukoan ere Norma antzezten, nazioarteko karrera entzutetsua egin ondoren. Hurrengo urtean Jovellanos Antzokian eta Madrilgo Kontserbatorioan abestu ostean, Italiara joan zen.

### Nazioarteko arrakasta

1873ko irailean, Carolina Casanova Italian egon zen, eta harrera beroa izan zuen Milango Dal Verme antzokian egin zuen debutean. Azaroaren 8an Porzia interpretatu zuen Ciro Pinsutiren Il mercante di Venezia operaren estreinaldian, Boloniako Teatro Comunale antzokian. handik gutxira itzuli zen antzoki horretara, urte horretako abenduaren 5ean. Hurrengo urteko urtarrilean Achille Montuororen Il re Manfredi eta Giuseppe Verdiren Un ballo in maschera antzezlanetan hartu zuen parte.
Urte horietan Varsoviako Antzoki Inperialean ere aritu zen, bi denboralditan, eta Aida lanaren paper nagusia estreinatu zuen.
1876an, Verdiren Requiem Meza abesteko kontratatu zuten Ferrolgo sopranoa Parmako Regio Antzokian, konposizioarengatik urrezko domina eman zioten ekitaldian. Franco Faccio orkestra-zuzendari italiarrak zuzendu zuen obra, eta Hunberto Savoiakoa, gero Italiako erregea izan zena, eta Margarida Teresa Savoiako printzesa izan ziren kontzertuan. Urte horretan bertan, Espainiara itzulita, Carolina Casanova Bartzelonako Liceu Antzoki Handian hasi zen. Sopranoak aurreko urtean kantatu zuen Zirko Antzokian. Liceu-n 1876ko abendutik eta 1877ko martxora kantatu zuen, eta Bartzelonako antzokian estreinatu zen Verdiren Aida nabarmendu zen, Francesco Tamagno tenore italiarrarekin batera, 1877ko otsailaren 25ean, Kairon estreinatu eta sei urtera. Hala ere, Bartzelonako bigarren denboraldia izan zen nabarmenena, eta Julian Gaiarrerekin batera oso txalotua izan zen Lukrezia Borgia interpretatu zuen. Aldi berean, galiziar sopranoa Errege Antzokiko konpainia lirikoarekin aurkeztu zen Lisboan. Fromental Halévyren L'Ebrea lanarekin egin zuen debuta, Donizettiren Maria di Rohan, Charles Gounoden Faust, edo Verdiren Il trovatore, Ernani, Un ballo in maschera abestuz.
1878an Frederick Gyek zuzendutako Royal Italian Opera konpainiako kide izan zen Londresko Royal Opera Housen. Lehen denboraldi horren arrakastaren ondorioz, Carolina Casanova berriro aritu zen 1879an Covent Garden-en, bigarren denboraldi horretan Adelina Pattirekin txandaka, Meyerbeerren Les Huguenots eta Robert le diable, Richard Wagnerren Tannhäuser, Donizettiren Lucrezia Borgia, Mozarten Don Giovanni eta Le nozze di Figaro eta Vincenzo Belliniren Norma. Garai hartako Londresko prentsak publikoaren tratua nabarmendu zuen, eta Ferrolgo sopranoak publikoaren aldeko jarrera onari eutsi zion, The Musical Times komunikabideak eman zuen harrera on horren berri. Bi denboraldi horietan, Galiziako sopranoa Julian Gaiarre tenore nafarrarekin batera jardun zen, zeinekin beste hainbatetan aritu zen bere ibilbidean. Londresko bigarren denboraldia Norma lanarekin amaitu zen. Julio Encisok Habanako Ir-rac-bat euskal egunkarirako idatzi zuen, eta Galicia Modern egunkariak ere batu zuen: «Carolina Cepedaren loria errematatu zuen koroa artistikoa izan zen, prentsaren eta publikoaren iritzien arabera ospetsu izendatu zuena». Prentsaren eta publikoaren iritzien arabera, ospetsu bihurtu zuen.
Garai horretan bertan, Carolina Casanova 1878ko urrian Errusian izan zela aipatzen da; Crónica musical-en San Petersburgoko Antzoki Inperialean Aida kantatuz parte hartu zuen. Orduko Espainiako prentsak Errusian izan zuen arrakastaren berri eman zuen. Madrilgo La Época egunkariak, 1879ko urtarrilaren 9an, Carolina Casanova enpresaren 'primas donnas'-etako bat zela adierazi zuen, eta Errusiako prentsak adierazi zuen «lehen mailako artista»tzat jotzen zuela galiziar sopranoa, eta gauero «hogei aldiz baino gehiago eszenaratu beharra zuela eskertzera», eta Covent Garden-en udaberriko eta udako denboraldian izan zuen presentzia aurreratu zuela. Gainera, Carolina Casanovak Mozarten Don Giovanni gehitu zion bere errepertorioari etapa horretan, eta Marina ere interpretatu zuen eta Emilio Arrieta konpositore nafarraren hiru pieza berri ere interpretatu zituen Londresen eta, seguruenik, baita San Petersburgon ere.
1880ko hamarkadako lehen urteetan, Espainiako prentsak galiziar sopranoa Italian zegoen berri eman zuen berriro. Madrilgo Crónica de la música egunkariak 1880an Napolesko San Carlo Antzokiak Aidan eta Lohengrinen abesteko kontratatua izan zela adierazi zuen, 26 aldiz Napoliko antzerkian kantatuz eta prentsak arrakasta nabarmena jasoz. Hurrengo urtean, Milanera itzuli zen Carolina Casanova, La Scala antzokian kantatzera. Han, La traviata antzezpenaren ondoren, sekulako obazioa izan zuen. Gainera, antzerkiko orkestrak serenata bat eman zion, eta jende ugarik lagundu zion aretotik irtetean. 1887 arte ez zen antzoki horretara itzuli.
1930ean, El Correo Gallegok udazkeneko denboraldiko azken emanaldietako bat gogoratu zuen, 1880ko otsailaren 11n, San Petersburgon. Carolina sopranoak Lucrezia Borgian paper nagusia interpretatu zuen, eta obazio nabarmena jaso zuen, eta tsarren palkora ere gonbidatu zuten.
1881-82 denboraldian konpainia liriko italiarreko kidea izan zen, eta Liceuko Teatre Handian lan egin zuen denboraldiaren lehen zatian, Prima donna assoluta soprano dramatiko gisa. El Correo Gallego-k 1881eko urriaren 5ean idatzi zuen neguko denboraldiak 45.000 ogerlekoren batura ekarri ziola galiziar dibari.
Carolina Casanova 1884an itzuli zen Errusiara, Moskun kantatzeko kontratua sinatu ondoren, denboraldia Liceon amaitu eta Parisen Lucrezia Borgia Julián Gaiarrerekin batera debut bikoitz batean kantatu ondoren. Ekitaldi horretan izan zen Alejandro Dumas idazlea, eta txalotu egin zuten. Sopranoa denboraldi luzez jardun zuen Frantziako hiriburuan, bere antzoki italiarrean kontratatua zegoelako, eta garai hartako prentsa espainiarrak maiz aipatu zituen Pariserako bidaiak, emanaldiak edo birak bukatzean. Garai hartako Espainiako prentsak, Parisko sopranoaren bizitzari buruzko datu bitxi batzuez gain, La Monarquía edo La Correspondencia de España egunkariek 1889an jasotakoez gain, Isabel II.a erreginak bere Pariseko jauregian eskaintzen zituen bilera intimoetan parte hartu izana nabarmendu zuten, eta hedabideek adierazi zutenez, Carolina Cepeda txalotu zuen aristokraziak eta bereziki Espainiako monarkiak. 1884an, Madrilgo La Correspondencia de España egunkariak Carolina Casanova eta Juan Gaiarre Coruñan zirela adierazi zuen, baina ez dakigu hiri horretan kantatu zuten ala ez. Garai hartan, ohikoa zen prentsan oharrak aurkitzea, Vilaboan (Culleredo) Ferrolgo sopranoaren presentzia jasotzen zutenak. Leku hartan, burgesia eta nolabaiteko aristokrazia ibiltzen zen udako erretiroetan. Berak ere etxe bat erosi zuen eta familiarekin denboraldi batzuk ematen zituen.
1886an Covent Garden-ek kontratatu zuen berriro, eta hurrengo urtean La Correspondencia Londresko antzerkiak Carolina Casanova laugarren aldiz kontratatu zuela jakinarazi zuen, non, besteak beste, Semiramide kantatu zuen. San Petersburgoko Antzoki Inperialera itzuli zen, udazkeneko denboraldia eta inauteria Opera Norma lanarekin inauguratuz. Haren interpretazioak beste arrakasta bat ekarri zion, eta Diario de San Petersburgoko kritikariak alderdi askotan konparatu zuen Giuditta Pastarekin, une hartan Norma lanaren eredutzat jotzen zenarekin. Kritikari errusiarrak honelaxe zioen:
   Honelaxe dio "In mia mano al fin tu sei" esaldiak: hobeto imajinatu ezin denez, amaiera osoan sublimetasun bat dago, berdin-berdin, bai esaldi eder haien sentimenduan, bai egoera dramatikoak eta une beldurgarri haren pasioak berekin duten ekintza arrazoitu eta eraginkorrean". San Petersburgoko egunkaria
1887-1888 denboraldian aritu zen Carolina Casanova Liceu-n, 1888ko Erakusketa Unibertsalarekin batera. Hantxe ere Valentina onena izan zen Les Huguenotsen maiatzean, ekainean Lohengrin eta, azkenik, Lucrezia Borgia operetan.

## Azken kontzertuak eta irakasle

Nahiz eta Carolina Casanova oraindik ahalmen osoan egon, 1889tik aurrera bere kontzertazio jarduera murrizten hasi zen 1893 inguruan eszenatokietatik erretiratu zen arte. Mercedes Puyolek bi faktore aipatu zituen eszenatokiak uzteko, batetik Julian Gaiarreren heriotza eta bestetik, bere senarrarena ondoren.
Ferrolgo sopranoak harreman profesional emankorra izan zuen Nafarroako tenorearekin, eta, ziur aski, baita adiskidetasuna ere. Bilbon elkarrekin kantatu ondoren, 1889ko abenduaren 8an, Gaiarre gaixotu egin zen eta Errege Antzokiko agertokian zorabiatu zen Les Pêcheurs de Perles de Bizet abesten ari zela. Handik egun gutxira, 1890eko urtarrilaren 2an, Madrilen hil zen.
Gaiarre gaixotu eta gutxira, senarra ustekabean hil zen abenduaren 15ean. Urte horretako martxoan, Carolina Casanovak plaza bat eskatu zuen Musika eta Deklamazio Eskola Nazionalean kantua irakasteko, irakasleetako bat, Jorge Ronconi, hil berria baitzen. Casanovak bere merezimenduak baliarazi zituen, eta instrukzio publikoko zuzendari nagusiari bidalitako gutun batean, ziur aski zuzendariak esan zuen alegatutako merezimenduak egiazkoak zirela eta katedra betetzeko egokitzat jotzen zuela. Hala ere, itxaron egin behar izan zuen Madrilgo kontserbatorioaren erantzuna lortzeko.
Gertaera tragikoen ondoren, Carolina Casanova Santanderren aurkeztu zen Tomás Bretónen Los amantes de Teruel opera abesteko apirilean, Madrilera udazkeneko denboraldirako itzuli aurretik. Espainiako hiriburuan, Zarzuela Antzokira itzuli zen —orduan, mudantza-prozesuan zegoen, opera italiarrari begira, 'genero chico' delakoa utzi ondoren, komunikabideen protestengatik—, eta han berriro kantatu zuen Lucrezia Borgia arrakasta handiz.
1891n Norma eta Les Huguenots kantatu zituen Portoko São João Antzoki Nazionalean, eta ongintzazko kontzertu batean parte hartu zuen Curtidorren Erriberan suak kaltetutakoen alde Madrilgo Alfontso Printzipe Antzokian, Espainiako errege-familiaren aurrean, eta hilabete batzuk geroago, Kontserbatorio erakundeak antolatutako kontzertu batean, Emilio Arrietak zuzenduta. Urte bereko uztailaren 14an jaso zuen Kontserbatorioaren erantzuna, bitarteko izendatu zuten eta postua hartu zuen. Carolina Casanovak aurkeztutako merezimenduengatik lortu zuen bere lanpostua, eta ez azterketa bat gainditzeagatik, dokumentu ofizial batean ondoriozta daitekeen bezala; bertan, «ariketak notarekin egin zituen» esaldia «lehiaketa bidez izendatu zuten» eskuz idatzita dago. Bartzelonako La Dinastía egunkariak izendapen hau zela eta hauxe idatzi zuen:
   "Musika eta Deklamazio Eskola Nazionaleko kantu irakasle izendatu zuten, Carolina Casanova de Cepeda espainiar dramatiko ospetsua. Izendapen hori oso egokia iruditzen zaigu, Espainiako artista ospetsu baten talentu ukaezinaren saria baita. Zalantzarik gabe, eskola horretako irakaskuntzak asko irabaziko du, hain irakasle onarekin.” La Dinastia egunkaria, 1891ko uztailaren 22an
Hala ere, urteko soldata 2.000 pezetakoa baino ez zen izan, katedraren dotazioaren bi heren gutxiago. Carolina Casanovak 1892an katedra jabetzan eskatzea erabaki zuen, urte horretako urtarrilaren 22ko Errege Dekretuan oinarrituta. Halaber, Barbieriren laguntza eskatu zuen eskaera «laster bideratzeko». Azkenik, martxoaren 11n, erakundeko irakasle numerario izendatu zuten, eta horrek diru-sarrerak nabarmen gehitzea ekarri zuen; izan ere, haren soldata urteko 3.000 pezetakoa izatera pasatu zen, eta 500 pezeta gehitu zen katedra erabili zuen hiru bosturtekoetako bakoitzeko.
1895ean, Carolina Casanova bigarren aldiz ezkondu zen Miguel Campo Herbella tenorearekin, Orense probintziako Rúa de Valdeorras-en jaioa, Rua udaletxean. Ezkontzak gutxi iraun zuen, bigarren aldiz alargun geratu zen eta.

### Azken urteak eta heriotza

Ez dago bere bizitzako datu askorik bigarren ezkontzaren ondoren; 1910eko urtarrilean Tomás Bretón «nagusi eta lagunari» zuzendutako gutun batera jo behar da. Gutun horretan, sopranoak baimena eskatu zuen etxean eskolak emateko, ezin baitzuen eskailerarik igo erreuma-eraso baten ondorioz, eta hauxe erantsi zuen: «Hitz ematen dut inork ez duela jakingo».
Carolina Casanova 1910eko otsailaren 8an hil zen Madrilen, eta artean kantu-irakaslea zen Kontserbatorioan. Hil eta biharamunean, Kontserbatorioan kapera beroa jarri zen, erakundeko irakasleek eta ikasleek azken omenaldia egin eta Tomás Bretónek animatutako hileta-gorteiatzearekin bat egin zezaten, ez baitzegoen klaserik inauterietan. Madrilgo La Correspondencia de España egunkariak sopranoaren heriotzari buruz hauxe argitaratu zuen: «Espainiako arteak, Carolina Cepedaren heriotzarekin, galera konponezina izan du».
San Justoko sakramentalean, Madrilen, lurperatu zuten, hilobi sinple batean. Hilobi horretan bere izena eta jaioteguna baino ez dira ageri, familiako beste pertsona batzuen gorpuzkiekin batera. Hilobia Santa Gertrudiseko Patioan dago. Bertan daude Federico Chueca eta Ruperto Chapí konpositoreak eta Jorge Ronconi, kontserbatorioan Carolina Casanova ordezkatuko zuena.

## Ezaugarriak

Carolina Casanovaren kantuaren deskribapenak aurki daitezke bere sasoiko prentsan. Konstantzia, musika-dohainak, ahotsaren malgutasuna eta hedapena, ezaugarri fisikoak eta presentzia izan ziren, besteak beste, Carolina Casanovaren ahotsak hasieratik nabarmendu zituen ezaugarri batzuk. 1869an, La Iberia egunkariak honelaxe definitu zuen bere kantua: «Cepeda andreak ahots bikaina du, hedadura handikoa eta oso sinpatikoa; kantua zuzena da eta eskola onaren estiloa», eta, Teatro Realen estreinatu ondoren, La Época egunkariak bere «ahots ederra eta indartsua» eta «irudi ona» nabarmentzen zituen, «etorkizun zoriontsua» iragartzen ziona.
Garai hartan, XIX. mendeko soprano handienetako batekin, Giulia Grisirekin alderatu zuten Carolina Casanova. Hura 1869an hil zen, Ferrolgo sopranoak bere karrera hasi zuenean. Britainia Handiko hiriburuan debuta egin zuenean, 1878ko uztailaren 13an, The New York Timesek Carolina Casanova aipatu zuen zera esanez:
   Abeslari berri bat agertu zen Londresen, Royal Italian Operan, Cepeda andereñoa —egia esan, andrea—, eta ''Les Huguenots' laneko Valentina rol zaila hartu zuen bere gain. Haren talentua Giulia Grisirenarekin alderatu da. Ezohiko edertasuna du, ahots garbia eta ondo hezia, eta lehen mailako sen dramatikoa. The New York Times, 1878
Italiako prentsan ere bere ahotsa eta gaitasun eszenikoak nabarmendu ziren, 1881an Napoliko Sferza egunkariak esaterako, hauxe argitaratu zuen:
   Agertokia zapaltzen duenetik, ikusleek ulertzen dute artista handi bat dutela aurrean. Bere irudia izugarria da, bere eskultura-keinua. Zer esan ahotsaz? Leuna, gozoa, bibragarria edo indartsua, egoeraren arabera. Napoliko Sferza, 1881
Giuditta Pastarekin ere alderatu zuten Carolina Casanova, garai hartako soprano handietako batekin, San Petersburgoko Antzoki Inperialean egindako bisita batean.
Ferrolgo sopranoa Enrique Sánchez Torresek ere kantari osatu gisa deskribatzen zuen, eta Giacomo Meyerbeerren interpretazioak nabarmentzen zituen; 1891n, berriz, Nueve músicos clásicos y seis artistas españoles honelaxe definitu zuen: “ Antzerkia betetzen duten pertsona horietakoa da... Dena zen oparoa: ahotsa, irudia, artea... hain zen ausarta, non Stagno eta Uetamalekin munduaren amaierara joateko gai baitzen... antzerki musikala... Haren «salva Raúl» esaldietako bat da, artista bat gogorarazten duena beti... Cepedak, beti kantatzen dakiela frogatzen badu ere, Meyerbeerren operetan entzun behar duzue..."

## Errepertorioa

Carolina Casanovak batez ere italiar opera antzeztu bazuen ere, opera frantsesa, alemana eta espainiarra ere agertzen da bere errepertorioan. Baliteke italieraz ez zen beste hizkuntza batean interpretatzea opera batzuk hizkuntza horretako bertsioak izatea, iturriek maiz aipatzen baitituzte opera hauek italierazko izenburuarekin. Bere errepertorioan dauden operen artean hauexek daude: Belliniren La sonnambula eta Norma; Meyerbeerren Les Huguenots, Robert le diable ( Roberto il diavolo gisa agertzen da) eta L'Africaine; Verdiren La traviata, Aida, Il trovatore, Ernani, Rigoletto eta Un ballo in maschera; Marchettiren Ruy Blas; Charles Gounod-en Faust; Mozarten Le nozze di Figaro eta Don Giovanni; Wagnerren Lohengrin eta Tannhäuser; Rossiniren Il barbiere di Siviglia eta Semiramide; Donizettiren Le duc d'Albe (Il duca d'Alba gisa agertzen da), Maria di Rohan, Linda di Chamounix, Poliuto, Don Pasquale eta Lucrezia Borgia; Montuororen Il re Manfredi; Halévyren La Juive (L'Ebrea bezala ere agertzen da); Boitoren Mefistofele; edo Tomás Bretónen Guzmán el Bueno eta Los amantes de Teruel gaztelaniazko operak.

## Omenaldiak

* Bere garaian, Carolina Casanovak ikusleen onarpena jaso zuen antzokietan. Ferrolgo sopranoari idatzitako omenaldiak daude, hala nola Baian (Brasil) 1868ko uztailaren 15ean idatzitakoa, Latinoamerikan zehar egin zituen lehen biretan, Joaquina Navarro de Cunha eta Menezes idazle, pintore eta melomanoak, Rio Vermelhoren koronel eta baroiaren alabak, zeinak «lehen prima donna gorenari... loriarako bide sublimearen interpreteari» eskaini zion.
* Emilia Calé Coruñako idazleak, gero Emilia Quintero Calé piano-jole ezagunaren ama izan zenak, eta Ferrolgo dibarekin adiskidetasun-harremana zuenak, 1885ean idatzitako «Á la famebre diva Carolina Casanova de Cepeda» poema eskaini zion. Poema hori sopranoak Vilaboako (Culleredo) etxean egindako festa baterako idatzi zen. Emilia Caléren alabak pianoa jo zuen, eta amak poema irakurri zuen, urte hartan bertan Madrilen El Correo de la Modan argitaratuko zuena.
* 1905ean, kantu-metodo oso bat argitaratu zen, Altavillako markesaren lana, zeinek Madrilgo Errege Kontserbatorioan ere irakasle jardun zuen. Metodoan, eduki teoriko hutsez gain, autoreak bere garaiko kantu pertsona famatuenei eskaini zizkien orrialde batzuk, eta horien artean Carolina Casanova aipatu zuen. Hala ere, bere ibilbidea eta bere garaian ospetsua izan zen arren, Carolina Casanovaren irudia ahanzturan erori zen, bai opera-munduan, bai bere jaioterrian, eta oraindik ere ezezaguna da haren bizitza eta lanbide ibilbidearen zati handi bat.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Turismo, Xunta de Galicia Consellería de Cultura e. (6 de junio de 2011). «Galiciana: Biblioteca Dixital de Galicia» biblioteca.galiciana.gal.
* ↑ «El intérprete pasó de la academia de canto a los barcos» La Voz de Galicia 14 de febrero de 2011.
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Copia archivada. .
* ↑ «CRPIH - Datos publicación.» web.archive.org 2012-06-15 (Noiz kontsultatua: 2024-03-31).
* ↑ Ferrol, Diario de. «Carolina Casanova Rodríguez» Diario de Ferrol.
* 1 2 Ferrol, Diario de. «Carolina Casanova Rodríguez» Diario de Ferrol.
* ↑ «Cuando Gayarre era Giuliano» ELMUNDO 10 de enero de 2015.
* 1 2 3 4 5 6 «Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España» hemerotecadigital.bne.es.
* 1 2 «Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España» hemerotecadigital.bne.es.
* 1 2 1864-1873 – Teatro Comunale di Bologna. .
* ↑ «Mercante di Venezia, Il - Record» web.archive.org 29 de junio de 2018.
* 1 2 3 «CAROLINA CASANOVA DE CEPEDA: DO “COVENT GARDEN” A CULLEREDO. Carlos Pereira Martínez, Historiador» Symphonia 27 de mayo de 2018.
* ↑ «Arxiu de la Societat del Gran Teatre del Liceu. Crèdits» www.bib.uab.cat.
* ↑ Copia archivada. .
* 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Puyol, Mercedes. «Carolina Casanova de Cepeda, una soprano ferrolana en el mundo de la ópera» Arte y Arquitectura.
* 1 2 Turismo, Xunta de Galicia Consellería de Cultura e. (6 de junio de 2011). «Galiciana: Biblioteca Dixital de Galicia» biblioteca.galiciana.gal.
* ↑ «Edición del martes, 04 octubre 1881, página 5 - Hemeroteca - Lavanguardia.es» hemeroteca.lavanguardia.com.
* ↑ Puyol, Mercedes. «Carolina Casanova de Cepeda, una soprano ferrolana en el mundo de la ópera» Arte y Arquitectura.
* ↑ «JULIAN GAYARRE» web.archive.org 18 de junio de 2017.
* ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 10 de marzo de 2016.
* ↑ (Gaztelaniaz) «La Dinastía (Barcelona). 22/7/1891» Hemeroteca Digital. Biblioteca Nacional de España (Noiz kontsultatua: 2024-03-31).
* ↑ http://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/0/18861/hem_coe_19100209-m.pdf
* ↑ Encyclopaedia e The New Grove Dictionary of Opera. Ver tamén: Beale 1890; De Candia and Hird 1910; Engel 1886, pp. 332 and 336–337; e Floris e Serra 1986.
* ↑ «GALLEGAS DISTINGUIDAS» Galicia Moderna, nº 37 La Habana (Cuba). 10 de enero de 1886.
* ↑ «Revista Dixital en galego de pensamento nacionalista. Noticias, artigos, opinións e comentarios de diversos colaboradores de Terra e Tempo» www.terraetempo.gal.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q16029473
* Multimedia: Carolina Casanova de Cepeda / Q16029473