OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Itxitura bihurkari

Matematikan, $A$ multzoan definitutako ${\mathcal {R}}$ erlazio bitarraren itxitura bihurkaria, $CR({\mathcal {R}})$ adierazita, erlazio bihurkari bat da, ${\mathcal {R}}$ erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena dena.
Beste hitzetan, $CR({\mathcal {R}})$ da ondoko hauek betetzen dituen erlazio bitarra:
* ${\mathcal {R}}\subseteq CR({\mathcal {R}})$
* $CR({\mathcal {R}})$ bihurkaria da
* ${\mathcal {R}}'$ erlazio bihurkaria bada, non ${\mathcal {R}}\subseteq {\mathcal {R}}'$ den, orduan $CR({\mathcal {R}})\subseteq {\mathcal {R}}'$
Oharra: ${\mathcal {R}}$ bihurkaria bada, orduan $CR({\mathcal {R}})={\mathcal {R}}$.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1637549
# Itxogana

Itxogana mendia Gasteiz mendietan dagoen mendi arabarra da.

## Abiapuntuak

* Azazetako mendatetik: 45 minutu
* Gaunatik: Ordu 1 eta 15 minutu
* Dulantzitik: 2 Ordu
* Jauregitik: Ordu 1 eta 30 minutu

## Ikus, gainera

* Arabako mendiak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12259919
# Itxuraldaketaren eliza

Itxuraldaketaren eliza Esteribarko Akerreta lekuan Erdi Aroko kristiau eliza bat da.

## Eraikina

Hiru ataleko habeartea eta burualdea ditu, burualde zuzena, kanoi-gangaz estalia habeartearen lehen atalean, eta luneto-gangaz gainerakoan.
Epistolaren aldetik sartzen da, arkupez babestutako ate sinple batetik. Dorrea tenpluaren oinaldean dago.
Barrualdean, Pizkundeko erretaula nagusia (1554) nabarmentzen da, eskultura eta pintura obra mistoa, Ramon Oskaritzen Iruñeko tailerrean egina, bere garaiko margolari garrantzitsua. Izaera platereskoko mazoneriarekin, eszenak bankuan, bi solairuko bost kaletan eta teilatupean banatzen dira. Alboko kaleetan hamabi pintura daude taula gainean; erdiko kalean, berriz, sagrarioa, irudi titularra eta gurutziltzatua daude, horma-hobi matxuratuetan. Bankuaren ezkerretik hasita, Baratzeko Otoitza, Flagelazioa, Gurutze-bidea eta Pietatea daude. Lehenengo solairuan, San Fermin, San Bartolome, Kristoren Bateoa eta San Antonio Abad agertzen dira. Eta hirugarrenean, Santa Katalina Alexandriakoa eta Santa Barbara, Mendekoste, Santa Luzia eta Santa Kiteria eta Jasokundea.

## Erreferentziak

* «Esteribar | Akerreta» esteribar.org (Noiz kontsultatua: 2021-09-11).

## Ikus, gainera

* Akerreta

## Kanpo estekak

* Datuak: Q65970909
* Multimedia: Iglesia de la Transfiguración (Akerreta) / Q65970909
# Itxitura iragankor

Matematikan, $A$ multzoan definitutako ${\mathcal {R}}$ erlazio bitarraren itxitura iragankorra, $CT({\mathcal {R}})$ adierazita, erlazio iragankorra da, ${\mathcal {R}}$ erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena dena.
Beste hitzetan, $CT({\mathcal {R}})$ da ondoko hauek betetzen dituen erlazio bitarra:
* ${\mathcal {R}}\subseteq CT({\mathcal {R}})$
* $CT({\mathcal {R}})$ iragankorra da
* ${\mathcal {R}}'$ erlazio iragankorra bada, non ${\mathcal {R}}\subseteq {\mathcal {R}}'$ den, orduan $CT({\mathcal {R}})\subseteq {\mathcal {R}}'$
Oharra: ${\mathcal {R}}$ iragankorra bada, orduan $CT({\mathcal {R}})={\mathcal {R}}$.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1501387
# Itxitura simetriko

Matematikan, $A$ multzoan definitutako ${\mathcal {R}}$ erlazio bitarraren itxitura simetrikoa, $CS({\mathcal {R}})$ adierazita, erlazio simetrikoa da, ${\mathcal {R}}$ erlazioa barnean hartzen duenetan txikiena dena.
Beste hitzetan, $CS({\mathcal {R}})$ da ondoko hauek betetzen dituen erlazio bitarra:
* ${\mathcal {R}}\subseteq CR({\mathcal {R}})$
* $CR({\mathcal {R}})$ simetrikoa da
* ${\mathcal {R}}'$ erlazio simetrikoa bada, non ${\mathcal {R}}\subseteq {\mathcal {R}}'$ den, orduan $CR({\mathcal {R}})\subseteq {\mathcal {R}}'$
Oharra: ${\mathcal {R}}$ simetrikoa bada, orduan $CR({\mathcal {R}})={\mathcal {R}}$.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q194221
# Itxurazko magnitude

Astronomian, itxurazko magnitudea edo izaria (m) argizagi batek Lurretik ikusita duen distiraren neurria da, atmosferarik gabe izango zukeen balioarekin zuzendua. Argizagia geroz eta distiratsuago, orduan eta txikiagoa da bere magnitudea.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia: Astronomiako Oinarrizko Lexikoa.

## Ikus, gainera

* Magnitude absolutu

## Kanpo-estekak

* Datuak: Q124313
# Joxe Fermin Argiñarena

Joxe Fermin Argiñarena Otamendi, (Errazkin, Nafarroa, 1953ko apirilaren 1a – ) bertsolaria da. Nafarroako Bertsolari Txapelketa 1986an irabazi zuen eta 1990ko edizioan talde irabazlearen partaidea izan zen. Joxe Migel Argiñarena bertsolariaren anaia gaztea da.

## Sariketak

* 1976ko bertsolari gazteen Lizardi saria: txapelduna

## Txapelketak

* Nafarroako Bertsolari Txapelketa
** Txapelduna (2): 1986 eta 1990
** Finalista (7): 1983, 1984, 1985, 1987, 1988, 1989 eta 1991

## Kanpo loturak

* Bertsozale.com: Joxe Fermin Argiñarena
* Bertso eta olerkien hemeroteka
* Datuak: Q30149748
# Joxe Joan Gonzalez de Txabarri

Joxe Joan Gonzalez de Txabarri Miranda (Zarautz, 1956ko azaroaren 30a) filologo eta politikari euskalduna. Gipuzkoako Ahaldun Nagusia izan zen 2003tik 2007ra. Espainiako Kongresuko diputatu ere bai, lau legegintzaldiz EAJ alderdia ordeztuz. Pasaiako Portu Agintaritzako presidente izan zen 2007ko uztailetik 2009ko ekain arte.
Deustuko Unibertsitatean Filologia eta Letretan lizentziatu zen. Euzko Alderdi Jeltzalearen kide, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailean lan egin zuen filologo bezala. 1984 eta 1989 urteen artean, HABEren zuzendari nagusia izan zen. Eusko Jaurlaritzaren kultura sailburuordea ere izan zen 1991-1992 urteetan. Azkenik, 1992tik 2003ra Espainiako Kongresuan Gipuzkoatik (EAJ) diputatu izan zen. 2003an, Gipuzkoako Ahaldun Nagusi izendatu zuten, kargua 2007an uzteko; kargu horretatik, Gipuzkoako Foru Aldundiak Lazarragaren eskuizkribua erostea eta jende guztiaren eskura jartzea bultzatu zuen 2004an. Urte berean, Pasaiko Portuko Agintaritzako presidente izendatu zuten; kargu horretatik, Pasaiako portuko kanpo ditxoaren proiektua abiarazi zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Xabier Kintana: «Lazarragaren eskuizkribuaz zenbait gogoeta», Berria, 2004-02-25.
* ↑ Miguel Angel Mata: «Miguel Buen, nuevo presidente del puerto de Pasajes», Diario Vasco, 2009-06-17, Pasaiako Portuko Agintaritzaren webgunetik hartua.

## Ikus, gainera

* Zarauztar ospetsuen zerrenda
* Euskal Autonomia Erkidegoko ahaldun nagusien zerrenda

## Kanpo estekak

* Datuak: Q9015039
* Multimedia: Joxe Joan Gonzalez de Txabarri / Q9015039
# Joxe Erzibengoa Otaegi

Joxe Erzibengoa Otaegi (Errenteria, 1942ko abenduaren 12a) gipuzkoar idazlea eta fraide salletarra izan da. Pedagogia ikasketak egin zituen, eta Geografia, Historia eta Euskal Literaturako irakaslea izan da.
Pedagogia gaur obra plazaratu zuen 1973an, eta Euskal Literatura 1974. urtean. Euskara Mailaka euskara ikasteko metodoaren prestatzaileetako bat da.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Erzibengoa, Joxe. (1973). Pedagogía gaur. Mensajero ISBN 8427108022. PMC 431854167. (Noiz kontsultatua: 2021-06-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12260898
# Joxe Felipe Auzmendi

Joxe Felipe Auzmendi Lizarralde (Beasain, Gipuzkoa, 1965) telebista-aurkezlea da.
1983an, itzulpen, ekoizpen eta bikoizketa lanak egiten hasi zen. Horrez gain, publizitatean eta hainbat irratsaiotan ere aritu zen telebistan lanean hasi aurretik. Hainbat saio eta ekitaldi aurkeztu ditu Joxe Felipe Auzmendik Euskal Telebistan, hala nola Zaleon Tourra eta N.Y. 48 Ordu dokumentalak. Halaber, Izar Bila, Txandaka, Bila Dabilena, Gezurra Nagusi, 22ra, Jaiak, Telletxea’s Txou, Hori da Arrazoia, Erletxea eta Cosas de Dos saioetan aritu da.
Bikoizketa aktore gisa ere ibilia da, eta Dragoi Bola serieko Freezer pertsonaiarena da haren rolik ezagunenetariko bat.
Egun, Saski Baskonia saskibaloi taldearen speaker lanetan dabil, taldearen etxeko partidetan.

## Kanpo estekak

* Joxe Felipe Auzmendiren Twitter kontua
* Datuak: Q12260899
* Multimedia: Joxe Felipe Auzmendi / Q12260899
# Joxe Arriaran

Joxe Arriaran Aranburu (Arrasate, 1926ko abuztuaren 13a - Aramaio, 2015eko urtarrilaren 31), pilota munduan Arriaran II.a bezala ezaguna, euskal herritar pilotaria izan zen.
Atzelari moduan aritu zen bere 25 urteko ibilbide profesionalean. 1955 eta 1956an buruz buruko txapelketak irabazi zituen, eta 1961ean, Arriaran III.a anaiarekin batera, binakakoa.

## Buruz buruko txapelketen finalak

| Urtea | Txapelduna | Txapeldunordea | Emaitza | Pilotalekua |
| 1955 | Arriaran II.a | Soroa II.a | 22-13 | Astelena |
| 1956 | Arriaran II.a | Garcia Ariño I.a | 22-13 | Astelena |
| 1957 | García Ariño I.a | Arriaran II.a | 22-11 | Deportivo |
| 1958 | Ogeta | Arriaran II.a | 22-07 | Beotibar |

## Binakako txapelketaren finala

| Urtea | Txapeldunak | Txapeldunordeak | Emaitza | Pilotalekua |
| 1961 | Arriaran III.a - Arriaran II.a | Ogeta – Etxabe X.a | 22-15 | |

## Erreferentziak

* ↑ «Joxe Arriaran zendu da» Berria 2015-02-01.
* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. José Arriaran Aramburu. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11685660
# Joxe Jabier Uresberueta

Joxe Jabier Uresberueta Ugarte (Donostia, 1850eko urtarrilak 18 – 1927ko urriak 24) XIX. eta XX. mende mugako Donostiako traineru patroi bat izan zen.
Garai hartako traineru-patroi gehienentzat bezala, arrantza-kuadrillen patroitza zen haren ogibidea, estropadetan izan zuen ibilbideaz aparte.

## Kirol-ibilbidea

Patroi-lanetan lortutako garaipen nagusi modura, 1883ko Kontxako Bandera irabazi zuen Angelita traineruarekin. Bigarren geratu zen 1898an eta 1906ko Kontxako Banderan ere parte hartu zuen. Luis Karril handiari irabazi zion 1882an Kontxako estropada batean, baina argitzeke dago Kontxako Bandera zen ala bestelako estropada bat izan zen hura.
Arraunlari gisa, Getaria eta Donostiako bi batelen arteko desafio ospetsu batean irabazle izan zen, artean gaztetxo zela, 1869an. Izurdia eta Potakorra zuten izena, hurrenez hurren, getariarren eta donostiarren batelek, eta bertso-paperetan jasoa ere geratu zen desafio sonatu hura.

## Arrantza-patroia

Donostiako portuan sardina eta antxoaren arrantzarako ohiko traineru eta lantxen ordez arrantza-baporeak sartu zituen lehen arrantza-patroia izan zen (beste erabilera batzuetarako bapore handiak lehendik sartuak zituen Mercader familiak, 1877tik aurrera). 1900ean, Pierre Mari baporea erosi zuen Donibane Lohizunen, eta Denak-Bat izen berria emanda, Donostian matrikulatu zuen. Gerora, beste bapore batzuk ekarri edo eraikiarazi zituen.

## Erreferentziak

* 1 2 3 Ciaboga aldizkaria, 1953ko alea.
* 1 2 Ciaboga aldizkaria, 1925eko alea.
* ↑ ZAVALA (2003): 34-39. or.
* ↑ UNSAIN (2008): 255 or., 397. or.

## Bibliografia

UNSAIN, Jose Mª. (2008). San Sebastián, ciudad marítima. Donostia: Untzi Museoa ISBN ISBN 978-84-930344-8-1.. ZAVALA, Antonio. (2003). Estropadak bertsotan. Auspoa Bilduma.. Oiartzun: Sendoa Argitaldaria ISBN 84-95378-64-7..
* Datuak: Q16517863
# Joxe Belmonte

Joxe Belmonte Fernandez de Larrinoa (Bilbo, Bizkaia, 1960ko ekainaren 16a - ) euskal idazlea da.

## Lanak
### Narrazioa

* Amodio zoroak (1999, Elkar)
* Relatos bajo el aguacero (2008, Erein)

### Nobela

* Ez dira ilunak (1990, Erein)
* Hamar urte barru (2003, Erein)
* Al cabo de diez años (2005, Erein) -aurrekoaren itzulpena-
* Marina Suredaren amets urratuak (2009, Erein)

## Kanpo estekak

* Joxe Belmonte Fernandez de Larrinoa literaturaren zubitegian
* Datuak: Q12260897
| Euskal idazleak | Artikulu hau euskal idazle bati buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
# Indibidualismo metodologiko

Indibidualismo metodologikoa, gizarte zientzien paradigma bat da, eta haren arabera, fenomeno kolektiboak azalduak eta esplikatuak izan daitezke gizabanakoen ezaugarri eta ekintzen arabera, eta beren arteko elkarrekintzen arabera (behetik-gorako ikuspegia). Ikuspuntu hau holismoaren kontrakoa da, zeinaren arabera, gizabanakoaren ezaugarriak ezin dira ulertu parte diren osotasunaren ezaugarrian kontuan izan gabe (goitik-beherako ikuspegia).
Ez dira nahastu behar indibidualismo metodologikoa indibidualismoaren aldaera moral eta politikoarekin: ez du inongo hipotesirik edo preskripziorik ezartzen gizabanakoen motibazio edo ekintzen inguruan. Soilik zera adierazten du, gizabanakoak direla entitate kolektiboen eragile bakarrak, eta posible dela, beraz, ezaugarri kolektiboak eratzea ezaugarri indibidualetan oinarrituta.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1538883
# Indiavaí

Indiavaí Brasilgo udalerri bat da, Mato Grosso estatuan kokatua. 2.213 biztanle ditu 603,289 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Mato Grosso

## Kanpo estekak

* Datuak: Q781642
* Multimedia: Indiavaí / Q781642
# Indibil eta Mandonioren matxinada

Indibil eta Mandonioren matxinada k.a. III. mendean ilergeteek eta ausetanoek Erromatar Errepublikaren aurka egindako altxamendua izan zen.

## Aurrekariak

K. a. 212an, Bigarren Gerra Punikoan zehar, Publio eta Gneo Kornelio Eszipion anaiak erasora pasa ziren baina kartagotarrek garaitu eta Gneo hil zuten. Hasdrubal Giskonek ilergeteei eta ausetanoei dirua eskatu eta Mandonioren emaztea eta Indibilen alabak bahitu zituenez, iberiarrak kartagotarrengandik banatzen hasi ziren. Bahituak, ustekabean Qart Hadasht bereganatu zuenean, Publio Kornelio Eszipion gaztearen eskuetan erori ziren eta erromatarrak zegokien adeitasun eta begirune guztiarekin tratatu zituen. Gertaera honen ondorioz bi buruzagiek kartagotar alderdia uztea erabaki zuten, eta k.a. 209an Eszipionekin euren indarrak batu zituzten. Aliantza hitzarmen bat sinatu eta, Baeculako gudua eta gero, kanpaina erromatarren garaipenarekin amaitu zen.

## Matxinada

K.a. 206an, Publio Kornelio Eszipionen gaixotasunari eta heriotzari buruzko informazioek, Indibil eta Mandonio, ilergeteen eta tribu aliatuen matxinada orokorra bultzatu zuten. Laster Eszipion bizirik zegoela jakin zen, eta matxinatuak erretiratu egin ziren, baina erromatar jenerala ez zegoen matxinada zigorrik gabe uzteko prest. Ebro ibaia zeharkatuz, ilergeteak garaitu eta iberiar kanpamentua hartu zuen sarraski handi bat eginez. Mandonio pertsonalki agertu zen erromatar zelaira, eta jeneralari men egin zion. Erromatarrak Mandonio eta Indibilen biziak barkatu eta, diruaren truke, aliatu bezala berrezarri zituen.
K.a. 205ean, Eszipion Hispaniatik irten eta Afrikara joan zen. Indibilek egoera aprobetxatu zuen berriro matxinatzeko. Iberiarrek hogeita hamar mila soldadu eta lau mila zaldizko bildu zituzten, baina erromatarrek, Luzio Kornelio Lentulok eta Luzio Manlio Azidinok gidaturik, matxinoen aurka borrokatu eta garaitu egin zituzten. Indibil borrokan hil zen. Mandoniok gainontzeko armadarekin ihes egitea lortu zuen, baina laster jarraitzaileek eurek erromatarrei eman eta exekutatu egin zuten.

## Erreferentziak

* ↑ (Katalanez) Villalba i Varneda, Pere. (1984). Origens dels Països Catalans en els clàssics grecs i llatins. (1. argitaraldia) Editorial Alpha, 82–85 or. ISBN 84-7225-291-4..
* ↑ Kasio Dio Erromatar Historia 16.8 (42)
* ↑ Tito Livio, Ab Urbe condita, XXVIII. lib., 25-34.
* ↑ Acciaiuoli, Donato. (1896). Plutarch's Lives of the noble Grecians and Romans. D. Nutt, 406 or..
* ↑ Raleigh, Walter. (1829). The Works of Sir Walter Raleigh, Kt: The history of the world. , 469 or..
* ↑ Smith, William. (1870). Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology. 2 Boston, Mass: Little, Brown and Company, 572 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11945458
# Izar finko

Izar finko ( latinetik stellae fixae) zeruan geldi daudela diruditen izarrak dira. Eguzkia ez ezezik beste izar guztiak dira. Kultura askotan, izarrak zeruan dauden irudiak osatzen dutela uste izan da eta hauei konstelazio izena eman zaio.

## Izenaren jatorria

Izena Antzinaroan sortu zen. Orduan, astronomoek bi talde bereizi zituzten: izar finkoak (izarrak), mugitzen ez zirenak eta izar mugikorrak (planetak). Eguzkia eta ilargiari izar mugikorrak deitzen zieten batzuetan.
Klaudio Ptolomeok, II. mendean, izarren katalogo bat egin zuen. Bertan, 1022 izar finko daude, Alexandriatik ikusi daitezkeenak.

## Izar finkoak mekanika klasikoan

Newton-en garaian izar finkoak erreferentzia sistema relatibotzat hartzen ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q430297
# Izar exotiko

Izar exotiko, elektroi, protoi eta neutroiak ez diren beste zerbaitez osatuta dagoen izar konpaktu bati deritzo, non grabitate kolapsoa, endekapen presioak konpentsatzen duen. Izen honen barnean, izar arraroak, materia arraroz osatuak daudenak, eta preoi izarrak, preoiz osatutakoak hartzen dira.
Izar exotikoak, neurri handi batean, teorikoak dira, baina, X izpidun Chandra behatokiak 2002an eginiko behaketek, izar arraroi izateko bi hautagai aurkitu dituzte, RX J1856.5-3754 eta 3C58, hasiera batean neutroi izartzat hartuak izan zirenak. Fisikaren lege ezagunen arabera, lehena, behar lukeena baino txikiagoa, eta, bigarrena, behar lukeena baino hotzagoa, dentsitate handiagoko material batez osatuta daudela iradoki lezakeena. Hala ere, behaketa hauek, zenbait ikerlarik zalantzan jarri dituzte, ez bait dituzte argigarritzat jotzen.

## Ikus, gainera

* Quark izar
* Q izar

## Kanpo estekak

* Datuak: Q15218857
* Multimedia: Exotic stars / Q15218857
# Izar errotazio

Izar errotazioa da izarrak bere ardatzaren inguruan egiten duen mugimendu angeluarra. Errotazio-abiadura izarraren espektrotik edo bere gainazalean ezaugarri bereizgarrien desplazamendua ikusiz neur daiteke.
Izarraren errotazioak indar zentrifugoak eragindako protuberantzia ekuatoriala sortzen du. Izarrak gorputz solidoak ez direnez, errotazio diferentziala jasaten dute. Modu horretan, izarren ekuatoreak latitude altuagoetan baino abiadura angeluar ezberdinean bira dezake. Izar bakar baten barruan dagoen errotazio-abiaduraren aldeak zeresan handia izan dezake izarren eremu magnetikoaren eraketan.
Izar baten eremu magnetikoak izar haizearekin elkar eragiten du. Haizea izarretik urruntzen doan heinean, bere abiadura angeluarra txikiagotzen da. Eremu magnetikoaren eta izar haizearen arteko elkar ekintzak izarren errotazioaren aurkako erresistentzia sortzen du. Ondorioz, momentu angeluarra izarretik haizera transferitzen da, eta horrek pixkanaka moteldu egiten du izarren errotazioa denboran zehar.

## Erreferentziak

* ↑ Donati, Jean-François. (2003). Differential rotation of stars other than the Sun. Laboratoire d’Astrophysique de Toulouse.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6464
# Izar gorri (argipena)

Izar gorri izenak adiera hauek ditu:
* Izar gorria ikurra.
* Izar gorri aldizkaria, Gazte Komunistak erakundeak kaleratua.
* Izargorri Osasuna futbol klubaren jarraitzaile taldea.
* Belgradeko Izar Gorria futbol kluba (serbieraz Crvena Zvezda).
* Izar gorri (onddoa), Clathrus archeri espezie inbaditzailea.
# Izar ederra

Izar ederra euskal abesti herrikoia da. 1994an Hiru Truku taldeak bere Mendebaldeko euskal baladak diskoan kaleratu zuen. Disko hori bizkaieraz abesturiko euskal abesti herrikoi zaharren bilduma da.
Abesbatzarako bertsio bat egokitu zuen Josu Elberdinek

## Ikus, gainera

* Hiru Truku

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12259965
# Izar bitar ekplisatzaile

Izar bitar itzaltzailea (edo Eklipse-bitarra) orbita planoa Lurrerantz zuzenduta duten bi izarrek osatutako sistema da, eta gure ikuspegitik elkarri eklipsea eragiten diote. Eklipsea edo iragate osoa edo partziala izan daiteke. Beste izar bitar mota batzuen kasuan ez bezala, bitar itzaltzaileek ez dute euren bi izarrak ezberdintzen uzten. Hala ere, aldiro sistema hauetan gertatzen diren argitasun aldaketei esker, izar batek bestea noiz itzaltzen duen ebatz daiteke. Orokorrean, sistema bitar itzaltzaile bat orbita oso txikietan mugitzen ari diren tamaina handiko izarrek osatzen dute, eta epe luzera, biek bat egiten amai lezakete.

## Argitasun aldaketa

Harreman zuzena dago argitasun aldaketaren eta igarotako denboraren artean. Harreman hau argi kurba batean irudikatzen da. Argi kurba honek izar batek bestea orbitatzen ematen duen denbora erakusten digu. Hau kontutan hartuz, gehienezko distirazko garai batean, bi izarrak aldez alde daudela esan daiteke. Argi kurba gutxienezko puntu batera iristen denean, distira gutxien egiten duen izarrak, eta beraz, handienak, bere laguna itzaltzen du. Era berean, txikiena eta distiratsuena den izarrak bere laguna itzaltzen duenean, soilik argitasun galtze txiki bat dago. Argi kurban marrazten diren profil aldaketa hauek gutxienezko primarioa eta gutxienezko sekundarioa deitzen dira, lehena distira gutxien egiten duen izarrak izar distiratsuena itzaltzen duenean eta bigarrena alderantziz gertatzen denean.

## Historia apur bat

Lehen sistema bitarrak 1779an behatu zituen William Herschelek. 25 urtetan 50 sistema bitar baino gehiago behatu zituen, grabitatearen bidez elkarlotutako izarrak zirela ondorioztatuz. 1803an bere emaitzak argitaratu zituen, Isaac Newtonen grabitazio unibertsalaren legea gure Eguzki-sistematik kanpo ere betetzen zela frogatuz. Hala ere, lehen sistema bitar itzaltzailea 1782an aurkitu zuen John Goodrickek. Beta Persei zen, Perseus konstelazioko bigarren izarrik dizdiratsuena. Izar faltsu hau, gaur egun Algol sistema bezala ezagutua, sistema bitar itzaltzaile bat osatzen duten bi izar dira, Lurretik ia 95 argi urtera daudenak. Bi izarrak elkarrengandik 10 milioi kilometrora baino ez daude, gure eguzkia erreferentzia bezala hartzen badugu, gugandik 150 milioi kilometrora dagoena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1457376
* Multimedia: Eclipsing binary stars / Q1457376
# Jacobus (Pennsylvania)

Jacobus Pennsylvaniako borough bat da. York konderrian kokatua dago. 2010ean 1.841 biztanle zituen, 2,44 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* York konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1182736
* Multimedia: Jacobus, Pennsylvania / Q1182736
# Jacobus Gallus

Jacobus Gallus (Ribnica, 1550ko uztailaren 3a - Praga, 1591eko uztailaren 18a) Esloveniako musikagilea izan zen.

## Biografia

Jakob Petelin izenarekin jaio zen. Petelin hitzak "oilarra" esan nahi du eta hortik hartu zuen izena. Eslovenian jaio bazen ere (garai hartan Germaniako Erromatar Inperio Santuaren parte) Moravia eta Bohemian bizi izan zen eta horregatik txekiar konpositoretzat hartu izan da. 1574an Vienako gorteko koroan aritu zen eta 1585etik aurrera Pragako San Juan Balustrada elizako organista izan zen.
* Datuak: Q439813
* Multimedia: Jacobus Gallus / Q439813
# Jacobsdorf

Jacobsdorf Alemaniako udalerria da. Brandenburgo estatuan dago, [[Oder-Spree (barrutia)|Oder-Spree]] barrutian. 2014an 1.858 biztanle zituen 50,58 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q636991
* Multimedia: Jacobsdorf / Q636991
# Jacobsita

Jacobsita oxido motako minerala da eta spinel subtaldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Jacobsita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Mn2+Fe^{3+}2O4}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 5,5 - 6,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Jacobsite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Jacobus Kapteyn

Jacobus Cornelius Kapteyn (Barneveld, 1851ko urtarrilaren 19a - Amsterdam, 1922ko ekainaren 18a) herbeheretar astronomoa izan zen. Esne Bideari buruzko ikerketa zabalak egin zituen eta errotazio galaktikoaren kurbaren ebidentzia aurkitu zuen. Materia ilunaren existentzia iradokitzen lehenetarikoa ere izan zen.
1875etik 1878ra Leidengo Behatokian lan egin zuen. Utrechteko Unibertsitatean fisika eta matematika ikasi zituen. 1878an Groningeneko Unibertsitateko astronomia irakasle izendatu zuten eta bertan Astronomia-Behatokia sortu zuen.
1879an Kapteynen izarra aurkitu zuen eta 1904an errotazio galaktikoa. 1906an Galaxiako izarren banaketa aztertzeko plana abiatu zuen.
* Datuak: Q156892
* Multimedia: Jacobus Kapteyn / Q156892