# Heriotza

Heriotza biziaren erabateko eta betirako amaierari deritzo. Zergatien artean zahartzaroa, malnutrizioa, gaixotasunak, traumatismo larriak, indarkeria eta suizidioa daude. Lehenengo hirurak berezko heriotza moduan sailkatzen ditugu, azken hirurak ez bezala. Gaur egun munduan 10 eragilerik ohikoenak dira kardiopatia iskemikoa, istripu zerebrobaskularrak, BGBKa, arnas aparatuko infekzioak, minbizia (bereziki arnas aparatukoa), HIESa, gaixotasun diarreikoak, diabetesa (mellitus), errepideetako istripuak eta hipertentsio-kardiopatiak, hurrenkera honetan OMEren arabera. Hala ere, hainbat kasutan heriotza eragin duena ez da argi gelditzen eta batzuetan autopsia egin behar izaten da, indikazio mediko eta judizialengatik.
Heriotza-tasarik handienak dituzten herrialdeak afrikarrak dira, 2006an: Niger, Sierra Leona, Liberia, Hegoafrika, Angola, Botswana eta Zimbabwe.
Heriotzaren benetako izaera hainbat erlijio-ohituren arduretako bat izateaz gain, filosofiaren aztergaia ere bada. Berpizkunde (kulto abrahamikoetan) eta berraragiztatze (Indiakoetan) sinesmenak heriotzaren osteko beste bizitza batzuekin lotuta daude.
Biologikoki, gorpuek ekiten diote deskonposizio prozesuari pertsona hil eta denbora tarte gutxira.

## Heriotza biologian eta medikuntzan

Medikuntza zientziak heriotza «kardioarnasketa funtzioen edo garunaren funtzio guztien etetea atzeraezina» bezala definitzen du. Biologiarentzat, homeostasia mantentzeko ezintasun organikoaren ondoriozko gertaera bat da. Zelulen nukleoetan dagoen azido desoxirribonukleikoaren (DNA) degradazioaren ondorioz, zelulen erreplikazioa gero eta zailagoa da, emaitza hilgarria gertatu arte.

### Heriotzaren egoerari buruzko estimazioen bilakaera

XX. mendean, heriotza bihotz-jardueraren etetea (pultsurik eza), erreflexurik eza eta ageriko arnasketa gisa definitu zen. Hala ere, ebidentzia ez nahiko horretan oinarrituta, pertsona asko lurperatu zituzten ezkutuko bizi-egoeran edo katalepsia-aldien ondorioz.
Geroago, aurrerapen teknologikoei eta garun-jardueraren ezagutza hobeari esker, heriotza garunean jarduera bioelektrikorik ez izatea bezala definitu zen, elektroentzefalograma batekin egiazta daitekeena. Geroago, froga hori ere ez zen nahikoa izan, oso salbuespenezko kasu batzuetan aktibitate bioelektrikorik ezaren fenomenoa itzulgarria izan zitekeela frogatu zenean, hala nola izozte-puntuan eta ustez hilda dauden uretan itotakoak.

### Auzitegiko medikuntza

Historikoki, heriotzaren une zehatza definitzeko saiakerak arazotsuak izan dira. Iraganean, heriotza bihotz-taupadak eta arnasketa gelditzen diren unea bezala definitzen zen, baina zientziaren garapenak aukera eman digu heriotza, benetan, prozesu bat dela, une jakin batean itzulezina bihurtzen dena. Gaur egun, heriotzaren unearen definizioa eskatzen denean, prozesu horren atzeraezintasuna gertatzen den mementoari dagokiola uste da. Medikuntzan, badaude protokolo klinikoak heriotzaren unea ziurtasunez ezartzea ahalbidetzen dutenak, hau da, heriotza prozesuaren atzeraezintasunerako baldintza nahikoa eta beharrezkoa bete dela.

## Heriotza motak

Heriotza modu naturalean edo eraginpean izan badaiteke ere, heriotza mota hauek bereiz daitezke bere kausaren izaera kontuan hartu gabe, hainbat alderdi kontuan hartzen dituzten beste sailkapen irizpide batzuei baizik:

### Bat-bateko heriotza

Bat-bateko heriotza edo berehalako heriotza bat-batean gertatzen da bizitza mantentzeko ezinbesteko organo bat edo gehiago berehala baliogabetzean: bat-bateko Istripu zerebrobaskular bat, bihotz-sinkope akutu bat edo gertaera bortitz baten bidez (leherketa baten ondoriozko talka-uhina) edo energia handiz garatutako istripuz.

#### Bat-bateko bihotz-heriotza

Bat-bateko heriotza kardiakoa hainbat gertaerak eragin dezaketen bat-bateko bihotz-gutxiegitasun hilgarriaren ondorioz gertatutako heriotza da. Kontuan izan behar da bat-bateko heriotza kardiakoa bihotz-biriketako bizkortze-maniobra egokien bidez berreskura daitekeela eta, beraz, suspergarria izan daitekeela. Espainian, bat-bateko heriotza kardiakoa osasun publikoko arazo garrantzitsu bat da. Kalkuluen arabera, berez gertatzen diren heriotzen % 12,5 bat-batekoak dira, eta horietatik % 88 bihotzekoak jota.

#### Bat-bateko haur heriotza

Bularreko haurraren bat-bateko heriotzaren sindromea (SIDS ingelesezko siglak) urtebete baino gutxiagoko haur baten bat-bateko heriotza da. SMSL bidezko heriotza gehienak loarekin lotuta daude, horregatik batzuetan «heriotza sehaskan» izenarekin ezagutzen da. Haurraren bat-bateko apnea bat nabari da, azalaren kolorazio-aldaketekin eta muskulu-tonuaren aldaketekin batera, behatzaileak haurra bat-batean hiltzen den sentsazioa izaten du. Itxuraz, haurra osasuntsu dago, baina, autopsia, heriotza-lekuaren azterketa eta aurrekari klinikoen berrikuspenak kontuan hartuta, azalpenik aurkitzen ez bada, haurra gaitz hau dela eta hil dela ondorioztatzen da.

### Heriotza entzefalikoa

Garun-heriotza (GE) (baita IV motako koma, itzulezina den koman maiz erabiltzen da coma dépassé galizismoa, «igarotako koma edo bertatik itzultzen ez dena» ere), Pierre Mollaret eta Maurice Goulon-ek 1959an deskribatu zuten lehen aldiz, garun-hemisferioen eta garun-enborreko funtzioak erabat eta atzeraezina eteteak zehazten duen egoera da. Helduengan, kausa ohikoenak garezurreko hemorragiak, buruko traumatismoak eta kardioarnasketa geldialdiaren bigarren mailako lesio hipoxiko-iskemikoak dira. Kausa edozein dela ere, GE garezurreko presioak pazientearen presio sistolikoa gainditzen duenean gertatzen da, eta horrek garuneko zirkulazio geldialdia eragiten du.

#### Garuneko heriotza

Garun-heriotza konorte galera itzulezina da, garunaren funtzioaren erabateko desagerpenaz eta bihotz-uzkurdura mantentzearekin ezaugarritzen dena. Medikuntzan izandako aurrerapen teknologikoei esker, gaur egun, zainketa intentsiboetan bihotzaren taupadak gelditu zaizkion eta bere kabuz arnasa hartzeko gai ez den pertsona bati, bihotz artifizialaren eta haizagailuaren bitartez jarduera mantentzeak, ez dela hil frogatzen du. Kasu horretan, heriotza diagnostikatzeko erabiltzen den protokoloa ezberdina da, eta neurozientzietako espezialistek aplikatu behar dute, eta, orduan, «garun-heriotzaz» edo «heriotza entzefalikoz» hitz egiten dugu. Iraganean, batzuek uste zuten garun-azalean jarduera elektrikoa etetea (kontzientziaren amaiera suposatzen duena) nahikoa zela garun-heriotza zehazteko, hau da, kontzientzia behin betiko etetea hilda egotearen parekoa zela, baina, gaur egun, ia munduko leku guztietan, pertsona bat hildakotzat hartzen da (nahiz eta bihotz- eta haizagailu-jarduerarekin jarraitzen duen zainketa intentsiboko unitate batean laguntza artifizialari esker), garun osoaren bizi-jarduera itzulezina eten ondoren, garunaren enborra barne (garuneko egitura baxuena, bizi-funtzio gehienen arduraduna), ondo zehaztutako protokolo kliniko neurologikoen bidez egiaztatua eta proba espezializatuek lagunduta.
Kasu horietan, zaila izan daiteke heriotza zehaztea. Elektroentzefalograma batek, garunaren jarduera elektrikoa zehazteko probarik erabiliena, baliteke garuneko seinale elektriko oso ahulak ez antzematea edo garunetik kanpo sortutako seinaleak bertan agertzea eta, oker, garunekoak direla interpretatzea. Hori dela eta, garunaren bizitasuna ebaluatzeko, beste proba fidagarriagoak eta espezifikoagoak garatu dira, hala nola fotoi bakarreko igorpen-tomografia (garun-SPECT), garuneko panangiografia eta garunen zeharreko ekografia.

### Zelulen heriotza

Zelula-heriotza aldaketa morfologiko, funtzional eta kimiko itzulezinak eragindako zelula baten bizi-funtzioak etetea da. Zelulen heriotza arrazoi natural anitzek eragin dezakete: funtzio galera, kalte mekanikoa, mikroorganismo edo birusen infekzioa, agente kimiko toxikoen ekintza edo nutriente falta. Hori, irizpide klasikoen arabera bana daiteke: programatu izeneko mekanismo arautuen bidez gertatzen den heriotza batean garapen enbriologiakoan gertatzen dena eta programatu gabeko edo ezbeharrezkoan, hau da, eragile toxikoek, iskemiek, etab eragindakoa. Zelulen heriotza motak apoptosia, autoafagia, nekrosia eta erebosia dira.

### Heriotza klinikoa

Heriotza klinikoa (edo itxurazko heriotza) bihotz-taupadak gelditzean eta arnasketa garuneko zeluletan kalterik eragin gabekoan datza. Ikuspegi klinikotik, heriotza edozein izaki bizidunen funtzio organikoen etetea da, gehienetan, hilzorian dagoen etapa baten aurretik, zeinak iragartzen duten agerpen kliniko batzuk barne hartzen dituen. Agonia laburra izan daiteke, edo, normalean, hil baino hilabete lehenago arte iraun dezake. Kasu berezi batzuetan, hiltze-etapa urteak irauten du, eta, bat-batean, hobekuntza esplikaezina gertatzen da. Heriotza klinikoaren kasuan, bizitzaren kanpoko seinale guztiak desagertzen dira, hala nola kontzientzia, pultsua eta arnasketa. Kasu horietan, heriotza biologikoa gertatzen da egoerari buelta emateko neurriak hartzen ez badira. Heriotza biologikoa, berriz, ezin da inongo arreta edo zaintzarekin aldatu, fisikoki itzulezina baita.

### Heriotza perinatala

Hilkortasun perinatala edo heriotza perinatala deritzo fetuaren edo jaioberriaren heriotza perinatalaren barruan gertatzen denari, hau da, haurdunaldiko 28 astetik bizitzako lehen asteraino, 7 egun.
Osasunaren Mundu Erakundeak (OMS) honela definitzen du hilkortasun perinatala: «Hilda jaiotako eta bizitzako lehen astean hildakoen kopurua bizirik jaiotako 1.000ko bakoitzetik, aro perinatala hasten da 22. astebetera (haurdunaldiaren ondorengo 154 egunetan), eta jaio eta zazpi egunera amaitzen da».

### Heriotza zibila

Heriotza zibila (latinez, civiliter mortuus) gizabanakoaren eskubide zibilak galtzean datza, oro har, heriotza biologikoa gertatu ez bada ere. Pertsona baten nortasun juridikoa galtzea suposatzen du, eta horrek bere eskubideen gabezia orokorra dakar. Pertsonak, legezko helburuetarako, bizirik kontsideratzeari uzten dio, baita benetako hil baino askoz lehenago ere. Fikzio juridikotzat hartzen da.

#### Ustezko heriotza

Ustezko heriotza edo heriotza-adierazpena, deklarazio judizialaren bidez eratzen den egoera juridikoa da, pertsona baten heriotza suposatzen duena eta haren gorpua, azaldu ez denez, medikuak zehazteko gai izan ez arren. Hori dagokion espedientearen ondoren egiten da, denbora jakin baten buruan pertsonaren berririk ez dagoenean, eta ustezko hildako egoeran edo denbora batean desagertu diren pertsonei dagokie. Heriotza-aitorpenari esker, desagertutako pertsona hilda deklaratzeko aukera ematen du, bere senideek beren ondasunak besterendu eta haien heriotzatik sor daitezkeen onurak eskuratu ahal izateko eta ezkontza deseginez.

### Gezurrezko heriotza

Heriotza faltsua, suizidio faltsua ere deitua,​ gizabanako batek, besteak engainatzeko, hilda dagoela iradokitzen duten frogak uzten dituen kasua da. Hainbat arrazoirengatik egin daiteke, esate baterako, aseguru-dirua iruzurrez jasotzeko edo beste edozein delitugatik legea betearazteko agintariek harrapatzea saihestea.
Beren heriotza faltsutzen duten pertsonek, askotan, itotzea faltsutuz egiten dute, gorputzik ez egotearen arrazoi sinesgarri bat ematen duelako. Teoria baten arabera, batzuetan, ikerketa anonimo bati akreditatua, San Frantziskoko Golden Gate zubitik egindako suizidioen laurdena, gorpuzkirik aurkitu ez denean, faltsuak izan daitezke.
Norberaren heriotza faltsutzearen gaiari buruzko liburu ugari dago, besteak beste, Nola erabat desagertu eta inoiz aurkitu ez izatea.

## Heriotzaren pertsonifikazioa

Greziar mitologian Tanatos heriotzaren pertsonifikazioa zen, eta Hesiodo poetaren arabera («Teogonia» olerkian jasoa), Nyx («Gaua») eta Erebos («Iluntasuna») bere gurasoak ziren eta Hipnos («Loa») bere bikia. Bitartean, Erroman Mors (Letus edo Letum) zen pertsonaia baliokidea, baina Homerok berak Hypnos eta Thanatos erabili zuen «Iliada»-n. Lotutako beste senide batzuk, pertsonaia negatiboak, Geras («Zahartzaroa»), Oizys («Sufrimendua»), Moros («Patua»), Apate («Etsipena»), Momus («Errua»), Eris («Liskar») eta Nemesis («Ordain-justizia»).
Bestela, tradizio juduan «heriotzaren aingerua» edo argia eta ilunarena aipatzen da antzinatik, Abaddon (aingeru suntsitzailea) edo Azrael izenekin. Zeltiar mitologian, Ankou izena dauka Herioak. Baina Erdi Arotik modu zabalduan, Mendebaldeko kulturan heriotza pertsonifikatu edo gizakia bezala irudikatu da. Herioak sega bat eraman ohi du eta jantzita daraman kapa beltzaren txanoak aurpegia estaltzen dio. Pertsonaia historian zehar maiz erabili izan da arte mota desberdinetan, literaturan, antzerkian eta zineman. Halaber, mitologiak sortu du azken hamarkadotan batik bat banpiro eta zonbi moduko pertsonaiak, «bizidun hildako»-tzat hartutakoak.
Azkenik, heriotzarekin lotutako sinbolorik sinpleena burezurra da, arras hedatuta dagoena.

## Lotutako ohiturak

Neolitikotik eta Brontze Aroa arte munduan eraiki izan zituzten megalito izenekoak, hileta-monumentu funtzioa zeukatenak trikuharrien (dolmen) kasuan, eta agian baita beste adibide batzuetan ere bai (harrespilak, tumuluak, zutarriak). Denboran aurrera, Antzinako Egipton eta Andeetako zibilazioetan momifikazio teknikak egiten zituzten gorpuak ondo kontserbatu ahal izateko.
Erlijio handiekin lotuta, mota askotako errituak garatu izan dira. Hilerriak zendutako pertsonak lurperatzeko erabili izan dituzte mendeetan zehar Kristautasunak eta Islamak, esate baterako. Gaur egun, gero eta sarriagotan erretzen dira gorpuak, errausketaren bidez.
Geure kulturan, Santu Guztien Eguna ere ospatu egiten da azaroaren 1ean, eta bezperan, mundu anglosaxoian nagusiki, Halloween izenekoa.

## Artelanak

«Requiem» (latinez, «atsedena») izenekoak dira hildakoen alde egindako mezak, bereziki Eliza Katolikoak ospatutakoak. Mendeetan zehar meza hauen testuak abestuta jaso zituen kantu gregorianoak: Introitus, Kyrie eleison, Graduale, Tractus, Sequentia (Dies Irae), Offertorium, Sanctus, Agnus Dei, Communio, Pie Jesu, Libera Me eta In paradisum. Musikatutako 2.000 requiem baino gehiago konposatu izan dituzte historian, lehenengoen artean Johannes Ockeghem (1460) eta Antoine Brumel (1500) musikagileenak ditugularik. Wolfgang Amadeus Mozartena ziur aski ezagunena da (1791), baina aipatzekoak dira halaber Hector Berlioz, Giuseppe Verdi, Antonín Dvořák eta Johannes Brahmsenak, izan kontzertuak edo oratorioak. Hileta-martxak pieza laburrak dira bestela, Frederic Chopinek egindakoa (Pianorako sonata 2. zbk (Chopin), 1839) ospetsuena izanda.
Olerkaritzan, bestalde, elegia izeneko obrak konposatu egiten dira bereziki hildako pertsonen oroimenean. Lan aipagarrienak A.E. Housmanen To an Athlete Dying Young (Gazte hiltzen ari den atleta bati), W. H. Audenen In Memory of W. B. Yeats (W. B. Yeatsen oroitzapenez), E. E. Cummingsen My Father Moved through Dooms of Love (Aita maitasunaren galbidean ibili zen), eta John Peale Bishopen Hours (Orduak, F. Scott Fitzgeraldi buruz).
Zineman ere gero eta ohikoagoak dira azken hamarkadotan heriotza gai nagusitzat hartzen duten pelikulak. Antzerkian, margolaritzan eta eskulturagintzan ugariak dira lotutako lanak.

## Bizitzaren azken fasea

Hilzorian dauden pertsonen alboan egoteko, bakardadea saihestuz eta sufrimendua kendu edo gutxitzeko sortu ziren hospizioak eta zainketa aringarriak. Tradizionalki erlijioaren kutsua izan du, errukiaren sentimendutik abiatuta, baina gaur egun gero eta sartuagoa dago praktika laiko moduan osasungintzan eta gizartean orokorrean. Osasun arlo honetan, heriotzaren ostean ere profesionalak arduratzen dira familia eta lagunen doluaz, prozesu naturala dena baina batzuetan konplikatu egiten dena.
Gainera, eutanasiaren fenomenoak jendartean eztabaida sortzen du gure garai honetan. Izan ere, oso herrialde gutxitan dago araututa behar den bezala legearen aldetik.

## Mugako esperientziak

Psikiatria, Neurologia eta Parapsikologiatik hainbat bizipen ikertu egin dituzte 1970eko hamarkadatik, «heriotza klinikoa» bizi izan dutenek kontatutakoak. Testigantza horiekin hipotesi bat baino gehiago sortu izan dituzte adituek.

## Erreerentziak

* ↑ Diccionario de medicina Oceano Mosby. Oceano. pp. 884. ISBN 84-494-0368-5
* ↑ «Sudden Infant Death Syndrome (SIDS)». https://www.nichd.nih.gov/ (ingelesez). 2022-05-11an begiratua
* ↑ Kim, Hoon; Pearson-Shaver, Anthony L.. (2022). «Sudden Infant Death Syndrome» StatPearls (StatPearls Publishing) PMID 32809642. (Noiz kontsultatua: 2022-11-16).
* ↑ Mollaret, P.; Goulon, M. (1959-07). «». Revue Neurologique 101: 3-15. ISSN 0035-3787. PMID 14423403. 2022-08-01ean begiratua
* ↑ Abaroa, Luz; Garretto, Nélida Susana (1 de abril de 2013). «Muerte encefálica. Situación legal en Argentina». Neurología Argentina 5 (2): 101-107. ISSN 1853-0028. doi:10.1016/j.neuarg.2013.03.003. 2021-04-28an begiratua
* ↑ OMS,OPS,BIREME (ed.). «Muerte celular». Descriptores en Ciencias de la Salud. Biblioteca Virtual en Salud.
* ↑ «Mortalidad Perinatal» ccp.ucr.ac.cr (Noiz kontsultatua: 2022-11-16).
* ↑ http://www.who.int/maternal_child_adolescent/topics/maternal/maternal_perinatal/en/
* ↑ Richardus JH, Graafmans WC, Verloove-Vanhorick SP, Mackenbach JP (enero de 1998). «The perinatal mortality rate as an indicator of quality of care in international comparisons». Med Care 36 (1): 54-66. PMID 9431331
* ↑ (Ingelesez) published, Natalie Wolchover. (2012-08-17). «Is Faking Your Own Death a Crime?» livescience.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-16).
* ↑ (Ingelesez) «Pseudocide: The Art of Faking Your Death | Psychology Today» www.psychologytoday.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-16).
* ↑ «Pseudocide definición y significado - Diccionario Inglés Collins». www.collinsdictionary.com. 2017-11-03an begiratua
* ↑ Fin Kennedy (2005) How to Disappear Completely and Never Be Found, Nick Hern Books, London. ISBN 978-1-85459-964-3

## Ikus, gainera

* Heriotza zigor
* Itsasoari begira

## Kanpo estekak

* (Ingelesez)"Death" (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* (Gaztelaniaz)"La muerte y la inmortalidad" (Philosophica)
* (Frantsesez)"La mort et la mort volontaire à travers les pays et les âges" (Encyclopédie sur la mort)
* Datuak: Q4
* Multimedia: Death / Q4
* Aipu famatuak: Heriotza