OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Puntu materialaren dinamika

Puntu materialaren dinamika mekanika newtondarraren parte da non sistemak aztertzen dira partikula sistema puntual bezala aldiuneko distantzietara indarrak egiten dituztenak.

## Partikula bakarreko sistema

Partikula material baten mugimendua aztertzen bada erreferentzi sistema inertzial batekiko, mugimenduaren oinarrizko ekuazioa Newtonen bigarren legea izango da.
${\displaystyle m{\frac {d^{2}\mathbf {r} (t)}{dt^{2}}}-\mathbf {F} =0}$
Non r partikularen kokapena adierazten du, t aldiuneko denbora posizioa neurtzen denean, eta F indarra. Partikula horren partikula beste eragin baten isolatuta baldin badago, ez dira egongo partikularen gaineko indarrik, eta Newtonen bigarren legea ondoko hau izango da:
${\displaystyle {\frac {d^{2}\mathbf {r} (t)}{dt^{2}}}=0\Rightarrow {\frac {d\mathbf {r} (t)}{dt}}=\mathbf {v} _{0}\Rightarrow \mathbf {r} (t)=\mathbf {v} _{0}t+\mathbf {r} _{0}}$
Beraz, partikula horrek lerro zuzen baten gainean mugituko da abiadura konstantean, Newtonen lehenengo legea (edo inertziaren legea) adierazten duen bezala. Eta horrela, behatzaile batek finkatutako edozein magnitude fisiko, abiaduraren araberakoa dena, denboran zehar konstante mantenduko da (partikula isolatu batentzat hori energiarekin, une linealarekin eta momentu angeluarrarekin gertatzen da, besteak beste).

## Kasu erlatibista eta kasu kuantikoaren laburpena

Partikula materialen tratamendua mekanika klasikora mugatzen da. Eta ezin da behar bezala orokortu mekanika erlatibistara edo mekanika kuantikora.
Mekanika erlatibistan, urrutiko indarrak ez dira posible, nahiz eta abiadura txikiko partikulen sistemetarako (argiaren sistemekin alderatuta) puntu materialaren dinamika gutxi gorabeherako tratamendu gisa erabil daitekeen. Abiadura handiko partikula elektrikoen kasuan, beharrezkoa da energia eta eremu elektromagnetikoarekin lotutako unea kontuan hartzea, kargatutako partikula azeleratuek erradiazio elektromagnetikoa igortzen baitute.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5807506
# Puntu urdin margula (diskoa)

Puntu urdin margula Klak!son musika taldearen laugarren diskoa da. Koronabirusaren garaietan Antzuolako "Artei" estudioan grabatua eta 2021. urteko Azaroan kaleratutako lana da. Diskoaren nahasketa eta masterizazioa Ander Barriuso (Shot!) eta Jonan Ordorikak (Mamia) egiña, hurrenez hurren.
Musika: Klak!son
Abestien letrak: Klak!son
Disko azalaren diseinua: Aritz Ormazabal
Zigilua: Mukuru (MKR013)

## Abestiak

* 1 - Ākāśa (3:57)
* 2 - Elektroiak korrika (3:24)
* 3 - Bakardadearen bidaian (1:00)
* 4- Binilo Shock (5:12)
* 5 - Eterraren alkimista (1:42)
* 6 - Lagun zahar (5:02)
* 7 - Materia likitsezko gorpuzkiak (1:09)
* 8 - Morrison (4:34)
* 9 - Dodekaedroaren istorio iheskorra (2:00)
* 10 - Alboan (5:51)
* 11 - Tanta bat espazio-denboraren ozeanoan (2:52)
* 12 - Plasma hodeietan igerian (6:43)
* 13 - Puntu urdin margula (10:00)

## Erreferentziak

* ↑ «Bailarako 10 taldek zuzeneko musika eskainiko dute Durangoko Azokako Ahotsenea gunean» Goiena (Noiz kontsultatua: 2021-11-28).
* ↑ «Klak!son: "Hasi eta buka entzuteko diskoa kaleratu dugu"» Goiena (Noiz kontsultatua: 2021-12-10).

## Kanpo estekak

* https://www.badok.eus/euskal-musika/klakson/puntu-urdin-margula
# Puntu kardinal

* Puntu kardinalak
* Iparra
* Ipar-ekialdea
* Ekialdea
* Hego-ekialdea
* Hegoa
* Hego-mendebaldea
* Mendebaldea
* Ipar-mendebaldea
Puntu kardinalak iparrorratzaren lau norabide nagusiak dira:
* Iparra edo Iparraldea. I.
* Ekialdea edo Sortaldea. E.
* Hegoa edo Hegoaldea. H.
* Mendebaldea edo Sartaldea. M.
Lurraren errotazio mugimendutik eratorriak diren lau norabideak dira, kartesiar erreferentzia-sistema bat osatzen dutenak, orientazioa mapa batean edo lurraren azalean bertan irudikatzeko. Lau norabide hauek 90 graduko lau angelu eratzen dute, aldi berean, erdikariengatik banatuak direnak, ipar-mendebaldea, hego-mendebaldea, ipar-ekialdea eta hego-ekialdea eratuz. Gauza bera errepikatuz Haize-arrosa lortzen da, nabigazioan mendeetan zehar erabili izan dena eta lurrazalaren mugimenduko 32 norabide nagusiak hartzen dituena.

## Etimologia

Kardinal hitza kardo hitz latindarretik dator, erromatar hirietan, ipar-hego marraztutako kalea identifikatzen zuena eta hiriaren erditik igarotzen zena. Honek, benetan kardinala den puntu bakarra, etimologiaren aldetik behintzat, Iparraldeak izan beharko lukeela esan nahi du, eta, neurri txikiagoan, Hegoaldea. Puntu kardinaletatik, Iparraldea da orientazioaren norabidea identifikatzen duena, eta, beraz, irudizko zentzuan, pertsona batek iparra galdu duela esaten da galduta dagoenean edo norabidea galdu duenean. Dena dela, ideia honek, ia paradoxikoa dirudi, orientatzeko pertsonek, Ipar Hemisferioan, lehenik Ekialdea, Mendebaldea edo Hegoaldea kokatzen dugun zentzuan, eguerdiko orduetan, Iparraldea hain argia ez den bitartean.

## Haize-arrosa

Puntu kardinalak haize-arrosak erabiliz irudikatzen dira mapetan. Oro har, iparralde nabarmen agerrarazten da, gezia luzatuz edo kolorea aldatuz. Gehienetan, maparen goialdea iparraldea izaten da eta, hortaz, behealdea hegoaldea, eskuinaldea ekialdea eta ezkerralde mendebaldea. Puntu geografikoak koordenatu bidez emateko modua arauturik dago nazioarteko sisteman, eta euskaraz ere halaxe adierazi behar dira.
Lau puntu kardinalez gain, tarteko puntuak ere adieraz daitezke (edo kardinalartekoak):

## Erreferentziak

* ↑ «Mapa orientatzea: puntu kardinalak» mapak.euskomedia.org (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).
* ↑ Puntu kardinalak. UPV/EHUren aholkuak. Euskara zerbitzua. .
* ↑ «puntu kardinalen sinboloak - Euskara Batuaren Eskuliburua» www.euskaltzaindia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-03-20).

## Kanpo estekak

* Álvarez, Imanol. Puntu kardinalak, euskaldunon buruhauste. (Argia, 2021)
* Datuak: Q23718
* Multimedia: Cardinal direction / Q23718
# Puntu kritiko (termodinamika)

Termodinamikan eta fisikokimikan, puntu kritiko bat da likido baten bolumena lurrun-masa berdina den muga bat, edo, bestela esanda, likidoaren eta lurrunaren dentsitateak berdinak dituena. Likidoaren eta lurrunaren dentsitateak tenperaturaren arabera neurtzen badira eta emaitzak adierazten badira, tenperatura kritikoa zehaztu daiteke bi kurben elkargunetik abiatuta.

## Puntu kritikoaren matematika-baldintzak

Puntu kritikoan hau egiaztatzen da:
$\left({\partial P\; \over \partial v\;}\right)_{T=T_{c}}=0$
$\left({\partial ^{2}P\; \over \partial v^{2}\;}\right)_{T=T_{c}}=0$
non $P$ kontuan hartutako sistemaren presioa, $v$ bolumen molarra, $T$tenperatura eta $T_{c}$ tenperatura kritikoa diren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q111059
* Multimedia: Critical point (thermodynamics) / Q111059
# Puntua

Puntua egubakoitzeko Goiena Paperarekin batera Debagoienean banatzen den euskara hutsezko 48 orriko aldizkaria da, koloretan orri guztiak eta aldizkari formatoan: elkarrizketak, erreportajeak, iritzia…. Goiena Komunikazio Taldeak kudeatzen du eta Goiena Klubeko kideek jasotzen dute (4.000 bazkide 2014an).

## Erreferentziak

* ↑ «Zer da Goiena Kluba?» Goiena Kluba (Noiz kontsultatua: 2021-05-18).

## Kanpo estekak

* Puntua
* Pinterest Puntua
* Datuak: Q31188065
# Puntu kritiko

Puntu kritiko terminoak adiera zenbait ditu:
* matematikan, puntu kritikoa aldagai erreal bakarreko funtzio baten deribatua 0 den aldagaiaren balioa da;
* fisikan eta kimikan, puntu kritikoa fase-iragapena ezinezkoa den presio eta tenperatura balioak dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q233257
# Puntu urdin margul bat

Puntu urdin margul bat (ingelesez Pale Blue Dot) 1990eko otsailaren 14an Voyager 1 espazio-zundak 6.000 milioi kilometroko distantziatik ateratako Lurraren argazki bat da. Espazioaren neurrigabetasunean eta eguzkiaren izpienpean Lurra puntu nimino baten antzera (0,12 pixel) irudikatzen da. Behin bere misioa amaitu eta eguzki-sistema uztear zegoela, Carl Sagan zientzialariaren eskaerari jarraiki kamera biratu eta Lurrari argazkia atera zion. Ondoren, Saganek argazkilan honen izenburuan oinarriturik bere Puntu urdin margul bat: Gizakiaren Etorkizunaren ikuspegia Espazioan liburuari izena ipini zion.
2001an Space.com webguneak historia guztiko 10 zientzia-argazki onenetakoen artean aukeratu zuen.

## Ikus, gainera

* Puxtarri urdina

## Kanpo estekak

* Datuak: Q474472
* Multimedia: Pale Blue Dot / Q474472
# Puntu urdin margula

Puntu urdin margula honakoa izan daiteke:
* Puntu urdin margul bat Voyager 1 espazio-zundak 6.000 milioi kilometroko distantziatik ateratako Lurraren argazki bat da.
* Puntu urdin margula (diskoa) Klak!son musika taldearen diskoa.
# Rice konderria (Minnesota)

Rice konderria (ingelesez: Rice County) Minnesotako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Faribault da. 2010eko zentsuaren arabera 64.142 biztanle zituen, Rice kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Rice konderriak 1.336,27 kilometro koadro ditu. Horietatik 52,45 ura dira. Beste 1.283,81 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 48 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 64.142 pertsonetatik 59.688 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 5.122 dira. 2.021 beltzak edo afroamerikarrak. 247 amerikar natiboak ziren eta 38 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 1.289 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 57 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 802 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q490423
* Multimedia: Rice County, Minnesota / Q490423
# Rice konderria

Rice konderria honako konderrietako baten izena izan daiteke:
* Rice konderria (Kansas)
* Rice konderria (Minnesota)
# Rice Lake (Minnesota)

Rice Lake Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. St. Louis konderrian kokatuta dago, Minnesota estatuan. 4.112 biztanle ditu, 85,816081 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* St. Louis konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1911872
# Rice Lake (Wisconsin)

Rice Lake Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Barron konderrian dago, Wisconsin estatuan. 9.040 biztanle ditu. Rice aintziraren alboan dago, eta hortik hartzen du izena. Herrigune garrantzitsua da inguruko landa-ingurunearentzat.

## Ikus, gainera

* Barron konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1570007
* Multimedia: Rice Lake, Wisconsin / Q1570007
# Rice udalerria, Jo Daviess konderria (Illinois)

Rice udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Jo Daviess konderrian. Azken zentsuaren arabera 348 biztanle zituen, 29.7 milia karratu (77 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Rice udalerrian 213 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 41.458 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q986704
# Rice (Minnesota)

Rice Minnesotako hiri bat da. Benton konderrian kokatua dago. 2010ean 1.275 biztanle zituen, 14,67 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Benton konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2249511
* Multimedia: Rice, Minnesota / Q2249511
# Rice (Texas)

Rice Texasko hiri bat da. Navarro konderrian kokatua dago. 2010ean 923 biztanle zituen, 6,92 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Navarro konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q978055
* Multimedia: Rice, Texas / Q978055
# Rice konderria (Kansas)

Rice konderria (ingelesez: Rice County) Kansasko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Lyons da. 2010eko zentsuaren arabera 10.083 biztanle zituen, Rice kilometro koadroko azaleran.

## Geografia

Rice konderriak 1.885,41 kilometro koadro ditu. Horietatik 4,47 ura dira. Beste 1.880,94 lurra dira. Biztanleria dentsitatea 5,35 da.

## Demografia

2010eko zentsoan bizi ziren 10.083 pertsonetatik 9.701 txuriak edo hispanoak dira. Horietatik hispano edo latino kategorian 1.018 dira. 112 beltzak edo afroamerikarrak. 55 amerikar natiboak ziren eta 5 Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. 37 asiarrak ziren. Bestelako arraza bat kategorian 2 biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan 171 pertsonek kokatzen zuten.

### Biztanleria piramidea
## Kanpo estekak

* Datuak: Q376106
* Multimedia: Rice County, Kansas / Q376106
# Riccò del Golfo di Spezia

Riccò del Golfo di Spezia Italiako udalerri bat da. La Speziako probintzian kokatuta dago, Liguria eskualdean. 3.576 biztanle ditu, 37,76 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Riccò del Golfo di Speziak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Beverino Follo Riomaggiore Vernazza La Spezia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q270288
* Multimedia: Riccò del Golfo di Spezia / Q270288
# Radyr

Radyr, galesez: Radur, Galesko Cardiff hiriburuan dagoen barruti bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7281814
* Multimedia: Radyr / Q7281814
# Radymno

Radymno Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko hiri-udalerri bat da, Jarosław barrutian kokatuta. 13,62 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 5358 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q336217
* Multimedia: Radymno / Q336217
ieaBehe Karpatoetako voivoderriko udalerriak :
# Radymno landa-udalerria

Radymno Poloniako Behe Karpatoetako voivoderriko landa-udalerri bat da, Jarosław barrutian kokatuta. 182,18 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 11458 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2459787
* Multimedia: Gmina Radymno / Q2459787
ieaBehe Karpatoetako voivoderriko udalerriak :
# Radyr and Morganstown

Radyr and Morganstown, galesez: Radur a Threforgan, Galesko Cardiff hiriburuko komunitate bat da, Radyr eta Morganstown eremuak barne hartzen ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q13130927
* Multimedia: Radyr and Morganstown / Q13130927
# Radzanów udalerria (Mława barrutia)

Radzanów Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Mława barrutian kokatuta. 98,86 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3407 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2491177
* Multimedia: Gmina Radzanów / Q2491177
ieaMazoviako voivoderriko udalerriak :
# Radwanice udalerria

Radwanice Poloniako Silesia Behereko voivoderriko landa-udalerri bat da, Polkowice barrutian kokatuta. 84,24 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 4747 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2459775
* Multimedia: Gmina Radwanice / Q2459775
ieaSilesia Behereko voivoderriko udalerriak :
# Radwaniya

Radwaniya Bagdadeko auzoa da. Hiriaren erdigunetik hego-mendebaldera dago, hiriko aireportutik gertu. Auzoko biztanleriaren gehiengoa sunia da.

## Atentatuak

Hainbat atentatu odoltsu jasan ditu Ameriketako Estatu Batuetako ejerzitoak Irak inbaditu eta Saddam Hussein kaleratu zuenetik. 2010eko uztailaren 18an 43 pertsona hil ziren auzoko leku ezberdinetan lehertutako bonbek eraginda.

## Ikus, gainera

* Bagdad

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12266405
# Radwimps

Radwimps (ラッドウインプス, Raddo'uinpusu, RADWIMPS gisa estilizatua) rock talde japoniarra da zein 2003an modu independientean egin zuen debuta eta Toshiba EMI-n egin zuten kontratua 2005ean. Taldearen izena, Radwimps, ingelerazko kale hizkuntzako bi hitzetik dator, rad eta wimp. Taldearen arabera, elkartutako bi hitzek hainbat esanahi dituzte: "ahul bikaina" eta "beldurti superlatiboa".

## Taldekideak
#### Gaur egungo taldekideak

* Yojiro Noda (野田洋次郎) – ahots printzipala (2001–gaur egun), gitarra (2005–gaur egun)
* Akira Kuwahara (桑原彰) – gitar printzipala, bigarren ahotsa (2001–gaur egun; 2021-2022 artean hiatusa)
* Yusuke Takeda (武田祐介) – baxua, bigarren ahotsa (2003–gaur egun)
* Satoshi Yamaguchi (山口智史) – bateria, bigarren ahotsa (2003–gaur egun; 2015etik hiatusean)

#### Lehengo taldekideak

* Yūsuke Saiki (斉木祐介) – gitarra (2001–2002)
* Kei Asō (朝生恵) – baxua (2001–2002)
* Akio Shibafuji (芝藤昭夫) – bateria (2001–2002)

#### Tourrerako taldekideak

* Toshiki Hata (刃田綴色) – bateria (2017–2020)
* Mizuki Mori (森瑞希) – bateria (2017–gaur egun)
* Masafumi Eno (エノマサフミ) – bateria (2020–gaur egun)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1196122
# Radzanowo udalerria

Radzanowo Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Płock barrutian kokatuta. 104,45 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8371 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2225284
* Multimedia: Gmina Radzanowo / Q2225284
ieaMazoviako voivoderriko udalerriak :
# Radzanów udalerria (Białobrzegi barrutia)

Radzanów Poloniako Mazoviako voivoderriko landa-udalerri bat da, Białobrzegi barrutian kokatuta. 82,52 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 3892 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2159038
ieaMazoviako voivoderriko udalerriak :
# Royalton udalerria, Fulton konderria (Ohio)

Royalton udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Fulton konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.515 biztanle zituen, 63.8 milia karratu (165 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Royalton udalerriak 729 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 30.504 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7375130
* Multimedia: Royalton Township, Fulton County, Ohio / Q7375130
# Roybridge

Roybridge, Eskoziako gaeleraz: Drochaid Ruaidh, Eskoziako Highland eskualdeko herri bat da, Lochaber barrutian. Spean Bridge udalerritik 3 milia ekialdera dago. Mary MacKillop australiar santu eta mojaren gurasoen sorlekua da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q7375151
* Multimedia: Roybridge / Q7375151
# Royan kantonamendua

Royan kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Itsas Charente departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. Guztira 3 udalerri ditu eta Royan da bere hiriburua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q17623112
# Robert Wilson

Robert Wilson (Waco, Texas, 1941eko urriaren 4a) estatubatuar antzerkilaria eta artista da. Ikasketak Texaseko Unibertsitatean egin ondoren, autisten eta gorren terapiaren inguruan hasi zen lanean. Hala, 1971n, Gorraren begirada ikuskaria sortu zuen: New Yorkeko Byrd Hoffmann Schoolen egindako ikerketen emaitzak biltzen dituen ikuskizuna. Arrakasta handia izan zuen, eta Nancyn eta Parisen erakutsi zuen. Gero, Europan hasi zen lanean eta jarraitu zituen ikerketak, John Cage musikagileak isiltasunaren eta musikaren arteko harremanaren inguruan egin zituen lanetan oinarrituta askotan. Wilsonen ikuskizunek argi erakusten dute artistak testu eta ondare klasikoan zuen interesa: bi osagarri horiek bertsio pertsonal baten mende jartzen ditu, eta bateratu egiten ditu mintzamena, musika, jokoaren eta dantzaren inguruko Ekialdeko tradizioa eta hotsaren eta argiaren inguruko ikerketak. Irudiko antzerki horretaz gainera, bideoak egin ditu, eta diseinatzaile-lana ere bai.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Robert Wilsonen web-orria
* Datuak: Q541526
* Multimedia: Robert Wilson (director) / Q541526
# Robert William Thomson

Robert William Thomson (Stonehaven, Eskozia, 1822ko uztailaren 26an bataiatua - 1873ko martxoaren 8a) pneumatikoen asmatzailea izan zen.

## Biografia

Stonehaven-en, Kincardineshire-n jaioa, Robert artile denda bateko jabe baten hamabi semeetatik hamaikagarrena izan zen. Bere familiak apaiza izateko ikastea nahi zuen, baina Robertek ez zuen nahi izan, latina ongi jakiteko ezintasuna zuelako. 14 urterekin eskolatik irten zen eta osaba batekin bizitzera joan zen Charlestonera (AEB), non merkatari baten ikaslea izan zen. Bi urte geroago etxera itzuli zen eta bere buruari kimika, elektrizitatea eta astronomia irakatsi zizkion matematikaren ezagutza zuen tokiko ehungile baten laguntzarekin.
Roberten aitak tailer bat eman zion, eta 17 urte zituenerako amaren garbigailuko lehortzeko arrabol bikoitza berreraiki zuen, lihoaren hezetasuna edozein norabidetan arraboletatik igaro ez zedin. Zinta-zerra arrakastatsu bat ere diseinatu eta eraiki zuen, eta lurrun-makina baten errotazio eliptikoaren lehen lan eredua osatu zuen, hil ondoren perfekzionatu zena. Ingeniaritza ikasi zuen Aberdeenen eta Dundeen, ingeniaritza zibilarekin bat egin aurretik, Glasgowko enpresa batean. Ondoren, Edinburgoko ingeniari zibilen enpresa batentzat lan egitera pasa zen, elektrizitatea erabiliz lehergai kargak detonatzeko metodo berri bat asmatu zuena, eta horrek, neurri handi batean, mundu osoko meategietako bizitza galera murriztu zuen.
Thomsonek 23 urte besterik ez zituen pneumatikoa patentatu zuenean. Patente bat aitortu zioten Frantzian 1846an eta AEBn 1847an. Haren pneumatikoa Indiako kautxuzko gerriko barnehuts batez osatuta zegoen, airez puztuta, gurpilek "Airezko koltxoi bat, lurrarekin, edo zirkulatzeko erabiltzen duten bidearekin" dutelarik. Kautxuzko oihal elastiko hori gurpilean torlojuz lotuta larruzko estalki gogor batean zegoen. Thomson-en "aireko gurpilak" Londresko Regent-en Parkean erakutsi ziren 1847ko martxoan zaldiek tiratutako hainbat gurditan instalatuta, bidaiaren erosotasuna hobetuz eta zarata murriztuz. sorta batek ia 2.000 km (1.200 mila) egin zituen hondatze zantzurik erakutsi gabe.
* Datuak: Q1374031
* Multimedia: Robert William Thomson / Q1374031
# Robert Wyatt

Robert Wyatt (jaiotzez Robert Wyatt-Ellidge, 1945eko urtarrilaren 28a) musikari ingeles erretiratua da. Soft Machine eta Matching Mole musika banda garrantzitsuen sortzaileetako bat. Hasiera batean, bateria-jotzailea izan zen, paraplegiko bihurtu baino lehen. Izan ere, 1973an leiho batetik erori ondoren elbarrituta geratu zen. Istripuaren ondorioz, alde batera utzi zuen banda-lana, beste instrumentu batzuk esploratu zituen eta bakarka hasi zen, eta horrela aritu zen berrogei urtez.
Britainia Handiko jazz-fusioaren, psikodeliaren eta rock progresiboaren prestakuntza-urteetan, egile garrantzitsua izan zen Wyatt. Gero eta politizatuagoa 1970eko hamarkadaren erdialdetik aurrera. Bere bakarkako musikak musika-eremu berezi bat bete du.
Wyatt erretiratu egin zen bere karrera musikaletik 2014. urtean: "harrotasun bat dago [gelditzean], ez dut nahi [musika]k alde egitea". Alfreda Benge margolari eta konpositore ingelesarekin ezkonduta dago.

## Euskal musikan oihartzuna

Robert Wyatten "The Age of Self" abestiaren euskarazko bertsioa argitaratu zuen Ruper Ordorikak.

## Erreferentziak

* 1 2 John Dougan. Robert Wyatt – Biography – AllMusic. .
* ↑ Robert Wyatt: "I've stopped making music". .
* ↑ «The Age of Self» www.badok.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q312693
* Multimedia: Robert Wyatt / Q312693
# Robert Young

Robert Young (Chicago, Illinois, 1907ko otsailaren 22a - Westlake Village, Kalifornia, 1998 uztailaren 21a) Estatu Batuetako antzezlea izan zen.
1930ean hasi zen lanean MGM produkzio-etxean. Ehundik gora film egin zituen, komediak, melodramak zein westernak. 1950etik aurrera telebistako izar bihurtu zen. Filmak: Three Comrades (1938), The Mortal Strorm (1941), Northwest Passage (1940), H. M. Pulham Esq. (1941), Wester Union (1941), Croosfire (1947), Goodbye My Fancy (1951), Secret of the Incas (1954).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q516390
* Multimedia: Robert Young (actor) / Q516390
# Robert Wilhelm Bunsen

Robert Wilhelm Bunsen (Göttingen, 1811ko martxoaren 31 – Heidelberg, 1899ko abuztuaren 16a) kimikari alemaniarra zen. Famatua egin zen bere izena daraman erregailua hobetzeagatik, aurretik Michael Faradayk asmaturikoan oinarrituta. Berotutako elementuen espektroskopian lan egin zuen eta zesio eta rubidioa aurkitu zituen bere espektroskopioarekin.
Ikerketa egiten ari zela heriotzetik gertu egon zen artsenikoak jota eta leherketa baten ondorioz beira batek begi bat eraman zion.
Bunseni esker ere Groveren baterian erabiltzen zen platinozko elektrodoa merkeagoa zen karbonozko beste bategatik aldatu zen. Azido nitrikoa erabilita kromo, magnesio, aluminio, manganeso, sodio, bario, kaltzio eta litioa bereizteko elektrolisia erabili zuen.
1860an Copley Domina eman zioten.
* Datuak: Q71031
* Multimedia: Robert Bunsen / Q71031