OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Brigada Politiko-soziala

Brigada Politiko-soziala —izen ofiziala: Brigada de Investigación Social (Gizarte Ikerketako Brigada)— Espainiako polizia erakunde bat izan zen, frankismoak bere aurkakotzat sumatzen zuen edozein jarduera politiko erreprimitzeko erabilia. 1941eko martxoaren 8an sortu zuten Brigada Politiko-soziala, eta 1986ko martxoaren 13an desegin zuten. Euskal Herrian, Brigada Politiko-sozialeko kiderik ospetsuena Melitón Manzanas torturatzailea da, erakunde horretako Gipuzkoako burua, ETAk 1968an hila.

## Historia

Gerra Zibila bukatu eta bi urtera sortu zuten frankistek polizia-talde berezi hau, ofizialki 1941eko martxoaren 8an. Aurrekaritzat 1938ko ekainaren 24ko dekretuaren bidez sortutako negoziatu politikoak zeuden. Negoziatu horiek probintzietako gobernadoreen menpe zeuden eta euren helburu zuzena “ekintza politikoko gaien kontrola” zegoen, batetik, eta gobernuaren irizpideen aurka zihoazen ekintza guztien “errepresio eta prebentzioa”. Beraz, hasiera-hasieratik errepresioaren kontzeptua oinarrizkoa zen erakunde horretan, eta horrela erakutsi zuten lau hamarkada luzeetan. 1986. urteraino jarraitu zuen lanean talde horrek, nahiz eta azkeneko urteetan modu mugatuagoan jardun zuen.

## Egitura eta funtzionamendua

Brigada Politiko-soziala Espainiako Polizia Armatuaren barruko atala zen. Guardia Zibilak eta Falangeko militante ezagunek laguntzen zioten. Talde bakoitzaren buru gobernadore zibila zen, eta guztien buru, Gobernazioko ministroa.
Brigadaren errepresio lanaren helburuak frankismoaren aurka ziharduten talde guztiak ziren: masoiak, errepublikazaleak, independentistak, komunistak eta abar. Baita diktadurazko erregimenaren «ordena» hausteko asmoa erakusten zuten elkarte eta erakundeak ere: sindikatuak, esaterako. Horiek guztiak erreprimitzeko, frankismoak sortutako legedia bereziaz baliatzen zen Brigada Politiko-soziala. Brigadako kideek beren esku zituzten baliabide guztiak, eta ia kontrolik gabe mugitzen ziren. Ohikoak ziren, esaterako, telefono entzuketak, jarraipenak, kontrolik gabeko atxiloketak, torturak, mehatxuak, bortxaketak eta abar. Sarritan, Brigadaren atxiloketen bukaera ofiziala atxilotuaren suizidioa izaten zen. Jarduera horiek salbuespen egoerekin larritu egiten ziren.
Gainera, Brigadak epaitegi berezien laguntza zuen, bereziki birena: Masoneria eta Komunismoa Erreprimitzeko Auzitegi Berezia (gaztelaniaz, Tribunal Especial de Represión de la Masonería y el Comunismo) eta Ordena Publikoko Auzitegia (Tribunal de Orden Público; haren ondorengo da egungo Espainiako Auzitegi Nazionala). Brigada Politiko-soziala erakunde sekretua zen, nahiz eta Brigadako partaideetako asko oso ezagunak izan.
Erakunde horren ageriko basakerien legezkotasun eza gorabehera, Brigadako partaideak inoiz ez dituzte epaitu, eta oraindik ere ikertu gabe dago haren errepresio lanaren neurria zenbaterainokoa izan zen.

## Bibliografia

* Antoni Batista: Brigada Social. Editorial Empuries, 1995. ISBN 978-84-7596-477-5

## Erreferentziak

* ↑ Herritarrek ordea La Social, La Secreta edo La Brigada izenez aipatzen zuten.
* ↑ (Gaztelaniaz) Los servicios secretos en España

## Kanpo estekak

* Datuak: Q612181
# Brigantine (New Jersey)

Brigantine New Jerseyko hiri bat da. Atlantic konderrian kokatua dago. 2010ean 9.450 biztanle zituen, 16,54 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Atlantic konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q616624
* Multimedia: Brigantine, New Jersey / Q616624
# Brigantiar

Brigantiar (antzinako grezieraz: Βρίγαντες) iparraldeko Ingalaterran, egungo Yorkshire inguruan, Burdin Arotik aurrera bizi zen herria izan zen. Bere erresumak Brigantia zuen izena, hiriburua Isurium Brigantum (Aldborough) zuena. Eboracum (York), Rigodunum (Castleshaw) eta Olicana (Elslack) hiriak ere bereak izan ziren.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q500393
* Multimedia: Brigantes / Q500393
# Brigette Lacquette

Brigette Lacquette (1992ko azaroaren 10a) Kanadako izotz hockey jokalaria da, gaur egun PWHPAko Calgary sekzioan eta Kanadako selekzioan jokatzen du, defentsan.
2015eko IIHF Emakumeen Munduko Txapelketan parte hartu zuen. 2015eko udazkenean, Lacquette CWHLko Calgary Infernoan sartu zen.2018an, Lacquette Kanadako emakumezkoen hockey talde olinpikoan jokatu zuen lehen nazioetako emakumea izan zen. Bere lorpena omentzeko, 2018an Hockey Aretoko aniztasunaren erakusketan sartu zen Lacquetteren hockey-makila olinpikoa. Sarah Nurse eta Hanna Buntonekin batera, Lacquette batu zitzaien Elle Canadaren azalean (2021eko ekainean).2021eko abenduan, Lacquette Chicago Blackhawks-ek ere kontratatu zuten Western Hockey Ligako klubetako jokalariak estaltzen zituen eskaut gisa.

## Kirol ibilbidea

Lacquette Manitobako Bisonte Unibertsitatea]]n eta NCAA mailan jokatu du Minnesota-Duluth-eko Unibertsitatean. Shannon Miller-ek, Minnesotako Duluth-eko Unibertsitateko hockey-entrenatzaile ohiak, Lacquette "gure programan inoiz lortu duen talentu naturalen jokalaria" dela deskribatu du.[9] Lacquette UMD hockeyaren historiako lehen ojibway/anishnabea izan zen.

## Boluntario lana

Lacquette Classroom Champions kirol tutoretza erakundeko kirolari bazkidea da. Erakundearen "Circle" programako parte-hartzaile gisa, kirolariak eta indigenen ondareko gazteak lotzen dituena, Lacquette-k Inglewood-eko (Eagle Lodge) Family School-eko Piitoayis (Eagle Lodge) Family School-eko haurrei tutoretza eman die.

## Erreferentziak

* 1 2 3 (Ingelesez) Brigette Lacquette. 2022-02-02 (Noiz kontsultatua: 2022-02-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q19879669
* Multimedia: Brigette Lacquette / Q19879669
# Brigadeei eskainitako oroigarria (Albacete)

Nazioarteko Brigadeei eskainitako monumentua (gaztelaniaz: Monumento a las Brigadas Internacionales) Espainiako Albaceten dago, bertako Unibertsitatearen barrutian.

## Kokapena

Albaceteko Unibertsitatearen Unibertsitate plazan dago eraikita.

## Historia

Monumentu horren kokapena ez da kasuala. Espainiako Gerra Zibilan Albaceten egon baitzen Brigaden egoitza nagusia eta soldaduen formakuntza zentroa. Mundu osotik faxismoari aurre egiteko Espainiara joan ziren 35.000 boluntarioak hortik pasa ziren. Horregatik, gaur egun, Albaceten dago Nazioarteko Brigaden oroimen zentroa; Espainia osoan ezaugarri horiek dituen zentro bakarra da. Monumentua 1996ko azaroan inauguratu zen hau dioen plaka batekin: «A los voluntarios de la libertad. Albacete. 1936-1996. El pueblo de Castilla-La Mancha», hau da, ​«Askatasunaren boluntarioei. Albacete. 1936-1996. Gaztela-Mantxako herria».

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20141015192459/http://www.cronicapopular.es/2011/10/un-memorial-para-las-brigadas-internacionales/
* ↑ https://previa.uclm.es/ab/humanidades/cedobi.asp

## Kanpo estekak

* Datuak: Q18224345
# Brigantin

Brigantin edo, Hego Euskal Herrian, bergantin bi mastako itsasontzia da, bela koadroak zituena. Bi mastak nagusia eta trinketa dira eta bela nagusi moduan tapiku handi bat izan ohi du.
Lehendabizkoz XVI. mendearen erdialdean agertu zen eta XIX. mendera arte erabili zuten. 600 t desplazatzeko gai ziren.

## Ikus, gainera

* Goleta-brigantin

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q189418
* Multimedia: Brigantines / Q189418
# Brigg

Brigg, Ingalaterrako ekialdean dagoen udalerri bat da, Lincolnshire konderrian.
2011n 5.626 biztanle zituen.
* Datuak: Q2058702
* Multimedia: Brigg / Q2058702
# Birmingham udalerria, Schuyler konderria (Illinois)

Birmingham udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Schuyler konderrian. Azken zentsuaren arabera 146 biztanle zituen, 38.15 milia karratu (98.8 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Birmingham udalerrian 33 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 14.698 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4916841
# Birnbach

Birnbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, [[Altenkirchen (barrutia)|Westerwaldeko Altenkirchen]] barrutian. 2014an 616 biztanle zituen 3,11 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q561801
* Multimedia: Birnbach / Q561801
# Birobidzhan

Birobidzhan (errusieraz: Биробиджан; yiddishez: ביראָבידזשאַן) Errusiako hiria da, Ekialde Urrunean dagoen Juduen Probintzia Autonomoko hiriburua. 2010ean 75.413 biztanle zituen.

## Geografia

Txinako mugaren ondoan dago, Bira ibaiaren ertzean. Trenbide Transiberiarra igarotzen da hiritik, eta geltoki garrantzitsua dauka.

## Ekonomia

Zerrategiak, zurgindegiak eta industria arina (jantzi eta zapatagintza) dira hiriko ekonomiaren oinarria.

## Hezkuntza

Goi mailako hezkuntza-zentroak daude hirian: Birobidzhango Institutu Pedagogikoa eta Birobidzhango Unibertsitate Nazional Judua.

## Klima

Datu klimatikoak (Birobidzhan) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | -16.6 | -10.9 | -1.2 | 9.5 | 18.2 | 23.5 | 26.1 | 24.0 | 18.1 | 8.5 | -5.1 | -15.2 | 6.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -29.4 | -26.4 | -16.5 | -3.4 | 3.0 | 9.5 | 14.1 | 12.4 | 4.9 | -4.3 | -16.9 | -26.6 | -6.6 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 6 | 5 | 13 | 35 | 61 | 108 | 147 | 154 | 88 | 35 | 19 | 11 | 682 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) | 2 | 2 | 4 | 6 | 10 | 12 | 13 | 13 | 10 | 5 | 4 | 3 | 84 |
| Iturria: World Meteorological Organisation (UN) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 157. araua. Europako hiriak. .
* ↑ «Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1 2010eko Errusiako erroldaren emaitzak, 1. liburukia» Gks.ru
* 1 2 Birobidzhan Global.britannica.com

## Kanpo estekak

* Argazki-galeria ofiziala Eao.ru
* 1929-1931 bitarteko argazkiak Hdl.loc.gov
* Datuak: Q7769
* Multimedia: Birobidzhan / Q7769
# Birminghamgo Liburutegi Zentrala

Birminghamgo Liburutegi Zentrala (ingelesez Birmingham Central Library) Ingalaterrako Birmingham hirian dagoen liburutegi bat da. 1974-2013 artean hiri horretako liburutegi nagusia izan zen.

## Iruditegia

* 1973an eraikitzen.
* Barnealdea.
* Kanpotik.
* Shakespeare gela.

## Kanpo estekak

* Birminghamgo Liburutegi Zentralaren webgunea (Ingelesez)
* Datuak: Q3640335
* Multimedia: Birmingham Central Library / Q3640335
# Birminghamgo Unibertsitatea

Birminghamgo Unibertsitatea (Ingelesez: University of Birmingham; lat.: Universitas Birminghamiensis) 1900.eko martxoaren 24an sortu zen Viktoria Erresuma Batukoaren eskutik, eta 27.000 ikaslekin (horietako 4.000 atzerritarrak) Birmingham ingeles metropoliaren unibertsitate handiena da eta baita Ingalaterrako handienetako bat ere.
Unibertsitatea Russell Group-eko kidea da, ikerketa-unibertsitate britainiarren taldekoa eta, 1997az geroztik, Universitas 21 unibertsitateko mundu-sarekoa.

## Historia

Unibertsitatea 1875eko otsailaren 23an sortu zen, Birminghameko Josiah Mason industrialaren bitartez. Mason Science College-a sortu zuena, hau da, Birmingham-en 25 urte geroago Birmingham-eko Unibertsitatearekin goi mailako hezkuntzaren hasiera markatu zuena. Joseph Chamberlainen lan sutsua izan zen unibertsitatearen garapena modu erabakigarrian bultzatu zuena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q223429
* Multimedia: University of Birmingham / Q223429
# Birnessita

Birnessita oxido motako minerala da eta birnessite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Birnessita oxido mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(Na,Ca)0.5(Mn4+,Mn3+)2O4 * 1.5H2O}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Birnessite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Birney (Montana)

Birney Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Rosebud konderrian dago, Montana estatuan. 97 biztanle ditu, 39,096623 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Rosebud konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q959337
* Multimedia: Birney, Montana / Q959337
# Biroide

Biroideak birusen antzeko eragile infekziosoak dira, zelulaz kanpoko zikloa dutenak (egoera horretan bizigabeak edo inerteak izanik) eta baita zelula barneko zikloa ere ("utzitako" jarduera metabolikoarekin, zelularen tresneria metabolikoa beren onurako erabiltzen baitute). Birusen aldean, baina, berezko ezaugarriak dituzte: ez dute material genetikoa babesten duen kapsiderik, eta ezta lipido edo proteinarik ere. Haien material genetikoa harizpi bakarreko ARNz osatuta dago, egitura ziklikoa duena. ARN horrek ez du proteina kodetzeko generik, beraz ostalariaren funtzioen menpe dago guztiz biroidea erreplikatzeko.
Biroide gehienak landareen patogenoak dira, eta kalte handiak eragin ditzakete nekazaritzan.
Ikerlari batzuen ustez biroideak zeluletatik ihes egindako introiak izan litezke.
Prioiekin batera biroideak eragile infekzioso txikien eta xumeenak dira, ez baitute lortu birusek duten garapen-maila

## Kanpo estekak

* Datuak: Q209917
* Multimedia: Viroids / Q209917
* Espezieak: Viroids
# Blattella asahinai

Asiar labezomorroa (Blattella asahinai) labezomorro espeziea da. Labezomorro gorriaren antzekoa da, baina hau hegalari ona da.

## Erreferentziak

* ↑ Richman, D.. (2008ko martxoa). Asian cockroach. Blattella asahinai Mizukubo. in: Featured Creatures..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1884775
* Multimedia: Blattella asahinai / Q1884775
* Espezieak: Blattella asahinai
# Blaubeuren

Blaubeuren Alemaniako hiri-udalerri bat da, Baden-Württemberg estatuan. Azken zentsuaren arabera 12.665 biztanle zituen, 79,15 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q505955
* Multimedia: Blaubeuren / Q505955
# Blatonita

Blatonita karbonato motako minerala da.

## Ezaugarriak

Blatonita karbonato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {(UO2)CO3 * H2O}}$. Sistema hexagonalaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 2 - 3 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Blatonite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Blatterita

Blatterita borato motako minerala da eta orthopinakiolite taldearen kidea da.

## Ezaugarriak

Blatterita borato mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Sb5+(Mn3+,Fe^{3+})9(Mn2+,Mg)35(BO3)16O32}}$. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Blatterite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).
# Blaubach

Blaubach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, [[Kusel (barrutia)|Kusel]] barrutian. 2014an 382 biztanle zituen 3,14 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q642544
* Multimedia: Blaubach / Q642544
# Blaufelden

Blaufelden Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, [[Schwäbisch Hall (barrutia)|Schwäbisch Hall]] barrutian. 2014an 5.175 biztanle zituen 90,18 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q83074
* Multimedia: Blaufelden / Q83074
# Blatten

Blatten Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, Mendebaldeko Raron barrutia barrutian. 2014an 290 biztanle zituen 90,63 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:
Baltschieder Kandersteg Lauterbrunnen Raron Wiler (Lötschen) Naters Fieschertal

## Demografia

Hona hemen biztanleriaren bilakaera:

## Klima

Datu klimatikoak (Blatten, Lötschental (1981-2010)) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 0.2 | 2.2 | 5.6 | 8.6 | 13.8 | 17.7 | 20.5 | 19.7 | 16.2 | 12.0 | 4.9 | 0.3 | 10.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -6.0 | -4.8 | -1.0 | 2.6 | 7.6 | 10.8 | 13.2 | 12.4 | 8.9 | 4.6 | -1.1 | -4.9 | 3.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -9.9 | -9.9 | -6.4 | -2.8 | 1.4 | 3.8 | 5.9 | 5.8 | 2.9 | -0.3 | -5.0 | -8.4 | -1.9 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 99 | 92 | 87 | 67 | 95 | 91 | 86 | 98 | 73 | 92 | 94 | 112 | 1084 |
| Prezipitazio egunak (≥ 1.0 mm) | 10.2 | 9.4 | 10.1 | 8.9 | 11.2 | 11.2 | 11.0 | 11.1 | 9.3 | 9.8 | 9.5 | 10.4 | 122.1 |
| Iturria: MeteoSwiss ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ (Alemanez) Swiss Federal Statistical Office. STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach Region, 1850-2000. .
* ↑ MeteoSwiss. Climate Norm Value Tables. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q67496
* Multimedia: Blatten / Q67496
# Blauen

Blauen Suitzako udalerria da. Basilea Herrialdea kantonamenduan dago, Laufen barrutia barrutian. 2014an 691 biztanle zituen 7,13 kilometro koadrotan banatuta.

## Mugakideak

Honako udalerri hauekin egiten du muga:

## Kanpo estekak

* Datuak: Q66371
* Multimedia: Blauen BL / Q66371
Nenzlingen Zwingen Dittingen
# Biodonostia

Biodonostia (ofizialki Biodonostia Osasun Ikerketako Institutua) Euskal Herriko osasun arloko lehenengo ikerketa institutua da, Donostian kokaturik dagoena.

## Historia

2008. urtean eratu zen eta 2010eko azaroan inauguratua, Gipuzkoan sortzen ari den osasungintza-poloaren gune garrantzitsutzat jo daiteke. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak, Osakidetzak, Gipuzkoako Foru Aldundiak, Donostiako Teknologi Parkeak (Miramon) eta Euskal Herriko Unibertsitateak parte hartzen dute Biodonostian.
14 milioi euroren inbertsioa behar izan zen egitasmoa abiarazteko. Madrilgo Karlos III.a Institutuak ematen duen ikerketa institutuentzako bikaintasun ziurtagiria lortzea izan zen lehenengo dema, eta 2011. urtea bukatu baino lehen lortu zuen. 2017an Karlos III.a Institutuak ebaluazio berri bat egin zuen eta beste bost urtetarako eman zion ziurtagiria.

## Antolaketa

Ikerketa gaak 7 arlo nagusitan banaturik daude. Gutira 300 ikerlari inguru ari dira lanean, 25 taldtan banaturik.

## Jarduerak

Ikerketa zentroak, besteak beste, bereziki Donostia Unibertsitate Ospitaleko esperientziatik abiaturik pazienteen arazoak eta beharrak ikertu eta ondoren arazo horien berri zentro teknologikoetara, beste ikerketa-institutuetara eta klinika eta ospitaleetara hedatuz -esate baterako, Gipuzkoako Poliklinikak eta Biodonostiak bitariko lankidetza-esparrua adostu zuten 2011n, zientzia eta teknika arloetan ikerketa, garapena eta berrikuntza bultzatzeko bide komunak jorratzeko- bilatu egin nahi ditu soluzio-bide teknologiko aurreratuak osasun-arazoetarako. Emaitza aplikazio berriak izatea litzateke, gaixotasunak azkar diagnostikatzeko. Egun institutua ITEMAS teknologia mediko eta sanitarioetako berrikuntza-sareko hamalau partaideetatik bat da, eta Euskal Herriko bakarra sare horretan.

## Erreferentziak

* ↑ «Biodonostia Osasun Ikerketako Institutua» www.euskadi.eus.
* ↑ (Gaztelaniaz) «Biodonostia, en la élite de la investigación sanitaria» Información sobre la salud y noticias de salud 2017-01-03 (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) «IIS Biodonostia» www.innobasque.eus (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).
* ↑ (Gaztelaniaz) «ITEMAS Archives» IIS Biodonostia (Noiz kontsultatua: 2019-11-16).

## Ikus, gainera

* Koldo Garcia Etxebarria

## Kanpo estekak

* Biodonostia Osasun Ikerketako Institutua
* (Gaztelaniaz) Plan Estrategikoa 2013-2017
* Ikerbasque
* Datuak: Q12255260
* Multimedia: Biodonostia / Q12255260
# Biobíoko Unibertsitatea

Biobíoko Unibertsitatea (gaztelaniaz: Universidad del Bío-Bío edo UBB) Txileko unibertsitatea da. 1947an sortua, Biobío eskualdeko Concepciónen eta Chillánen ditu egoitzak.

## Fakultateak

Biobíoko unibertsitateak 6 fakultate dauka, 10.000 ikaslerekin.
* Enpresa-ikasketak
* Arkitektura, Eraikuntza eta Diseinua
* Zientziak
* Ingeniaritza
* Heziketa eta Humanitateak
* Osasun eta Elikagaien zientziak

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Biobíoko unibertsitatearen webgune ofiziala.
* Datuak: Q38779
* Multimedia: Universidad del Bío-Bío / Q38779
# Bioelementu

Bioelementuak izaki bizidunengan dauden elementu kimikoak dira. Taula periodikoan dauden elementu kimiko gehienak dituzte bizidunek, baina kopuru oso aldakorretan. Adibidez, zelularen % 99 osatzen dute sei elementu hauek: Karbonoa (C), Hidrogenoa (H), Nitrogenoa (N), Oxigenoa (O), Fosforoa (P) eta Sufrea (S).
Sei bioelementu horiei bioelementu primario deritze, izaki bizidunen biomolekula nagusietan (gluzido, lipido, proteina eta azido nukleikoetan) agertzen direlako. Bestalde, bioelementu primarioak ugariagoak dira bizidunengan (biosferan), lurrazalean (litosferan), uretan (hidrosferan) edo atmosferan, baino, hurrengo taulan ikusten denez:
| Elementu | Litosfera- atmosfera- hidrosfera (%) | Giza gorputza (%) |
| Oxigeno (O) | 50,02 | 62,81 |
| Karbono (C) | 0,18 | 19,37 |
| Hidrogeno (H) | 0,95 | 9,31 |
| Nitrogeno (N) | 0,03 | 5,14 |
| Kaltzio (Ca) | 3,22 | 1,38 |
| Fosforo (P) | 0,11 | 0,64 |
| Sufre (S) | 0,11 | 0,63 |
| Sodio (Na) | 2,36 | 0,26 |
| Potasio (K) | 2,28 | 0,22 |
| Kloro (Cl) | 0,20 | 0,18 |
| Magnesio (Mg) | 2,08 | 0,04 |
| Fluor (F) | 0,10 | 0,009 |
| Burdin (Fe) | 4,18 | 0,005 |
| Aluminio (Al) | 7,30 | 0,001 |
| Manganeso (Mn) | 0,08 | 0,0001 |
| Silizio (Si) | 25,80 | — |
Ikusten denez, oxigenoa da gorputzean dagoen bioelementurik ugariena (%62a). Bere proportzioa eta hidrogenoarena (%9a) materia bizidunak duen uraren (H$_2$O) kopuru handiarekin loturik dago.
Bioelementu primarioek berezko ezaugarriak dituzte, bizirako oso egokiak direnak:

## Bioelementu sekundarioak

Aipagarrienak hauek dira:
* kaltzioa (Ca): muskuluen uzkurduran parte hartzen du eta animalia askoren eskeletoaren osagaia da.
* sodioa (Na) eta potasioa (K): funtsezko zeregina dute nerbio-bulkadaren transmisioan
* magnesioa (Mg): klorofila molekularen oinarrizko osagaia da.

## Oligoelementuak

%0,1 baino proportzio txikiagoan daude bizidunengan. Kopuru txikian bada ere funtsezkoak dira bizirako, hain gabezia asaldura larriak ekartzen baititu. Elementu hauek dira, besteak beste: burdina (Fe) -hemoglobina molekularen osagaia-, iodoa (I) -tiroxina hormonan dagoena-, kobaltoa (Co) -B12 bitaminaren sintesian parte hartzen duena-, manganesoa (Mn), kobrea (Cu), zinka (Zn), etab.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q864276
# Biodegradagarritasun

Biodegradagarritasuna modu naturalean eta gehienbat mikrobioen jardueraren ondorioz gai edo substantzia baten degradazio kimikoaren prozesua da, jatorrizko substantzia molekula sinple edo bakunagoak bihurtzen dituena.
Biodegradarritasun prozesuaren abiadura aldakorra da, izan ere eragile ugariren menpe dago eta batez ere gaiaren molekularen egonkortasunaren araberakoa da, baita aurkitzen den ingurunearen araberakoa.

## Degradazio moduak

Konposatu hauen degradazioa bi modurata eman daitekeː
* Degradazio aerobikoa.
* Degradazio anaerobikoa.

## Hainbat materien deskonposatzeko denbora

* Platanoaren azala: 2tik 10 egunera
* Kotoizko zapiak egin : 1etik 5 hilabetera
* Papera: 2tik 5 hilabetera
* Laranja azala: 6 hilabete
* Soka: 3 eta 14 hilabete
* Zigarreten iragazkiak: 1 eta 2 urte
* Zurezko hesola: 2tik 3 urtera
* Galtzerdiak artilezko galtzetak: 1tik 5 urtera
* Poliestirenoko isolamendu termikoa "Styrofoam": 500tik 1 000 urtera
* Beirazko botila: 4 000 urte
* Burdina: burdin motaren arabera 1 urtetik, hainbat milioi urtera
* Hezurra: 10tik 15 urtera

## Oharrak

* ↑ Ekologia: gorde planeta lurra : irakaskuntza, komunikabideak, oinarrizko, 138 orria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q696715
* Multimedia: Biodegradation / Q696715
# Bizikleta estatiko

Bizikleta estatikoa ariketa fisikorako tresna bat da. Bizikletak ez bezala, ez da ibilgailu bat. Tresna honek zela, oinpekoak eta eskulekuak ditu, bizikleta batean baleude bezalabkokatuta.
Bizikleta estatikoak gurpilik gabeko bizikleta arrunt baten antza izan ohi du. Dena dela, bizikleta arrunt bat ariketa fisiko estatikoa egiteko erabil daiteke bizikleta arrabolen gainean jarriz.
* Datuak: Q1370818
* Multimedia: Stationary bicycles / Q1370818