# Aitzineuskara

Aitzineuskara euskara historikoa (idatzia) baino lehenagoko euskara hipotetikoa da. Euskarak ahaide ezagunik ez duenez, haren ezaugarriak barne berreraiketa izeneko teknikaren bidez ondorioztatu dira. Arlo horretan aurrerapenik handienak Koldo Mitxelena eta Joseba Lakarra hizkuntzalarien eskutik etorri dira, biek garai ezberdinetako hizkuntza egoerak proposatu arren. Mitxelenaren lanak erromatarrak etorri baino lehenagoko hizkuntza egoera islatzen du (aitzineuskara); eta Lakarrarenak, bigarren urrats gisa, zeltak etorri aurretikoa (aitzineuskara zaharra).

## Fonologia

Aitzineuskararen sistema fonologikora arrakastaz hurbildu zen lehena André Martinet izan zen. Latinetiko maileguetan hitz barruan leherkarien ahostun edo ahoskabe ezaugarria mantentzen zen, baina hitz hasieran ez zen holakorik, eta ahostun gertatzen ziren guztiak. Esaterako, pace(m) > bake (latinetik gaurko euskararako bilakaera). Euskaraz ezberdintze hori hitz barruan baino ez zela gertatzen proposatu izan zen, baina horrek ez lirudike normala munduko hizkuntzen artean. Martinetek eztabaidara ekarri zuen danieraren leherkarien sistema: hor, ezaugarria ez da [ahostun/ahoskabe], baizik eta [fortis/lenis], hau da, fonema batek gauzatze indartsua du eta besteak, ahulagoa. Horretaz aparte, bakoitzak ebakera ezberdina du, kokapen indartsuan (berba hasieran) edo ahulean (bokal artean) egotearen arabera: latinetiko hotsak batekin ala bestearekin ordezkatzen ziren kokagunearen arabera.
Mitxelenak sistema hori onartu, eta gainera, sistema osora zabaldu zuen. Honela, fortis sail oso bat gertatzen zen, bakoitzak bere pareko lenisarekin. Honez gain, Mitxelenak /m/-a sistematik baztertu zuen, hots bigarrenkaria zelakoan (gehienetan /b/ baten lekuan dago, hurbileko /n/ baten eraginez sortua), /p/ fonema ere baztertu zuen banaketa osagarrian agertzen zelakoan eta hots sabaikariak ere adierazgarritzat jo zituen. Bestalde, /n/ eta /l/-ren forma fortisak (/N/ eta /L/) proposatu zituen. /N/ fonemak azaltzen du zergatik latinez <nn> grafia duena gaurko euskaraz /n/ gisan mantentzen den eta <n> zena zergatik desagertu den. Era berean, lehengo /L/ak gaur /l/ gisan gordetzen dira, baina /l/ zirenak /r/ bakunak dira. Lenizio prozesu horiek Erdi Aroa baino lehen gertatu bide ziren.
Beraz, Mitxelenak honako sistema proposatzen zuen, Lakarrak ere onartzen duena:
| LENIS | FORTIS |
| b | (p) |
| d | t |
| g | k |
| l | L |
| n | N |
| r | R |
| s | ts |
| z | tz |
* Hasperena
* (h)

## Erro silaba bakarrekoa

Lakarrak, aitzineuskara zaharreko erroetarako, CVC (kontsonante-bokal-kontsonante) eredu silaba bakarrekoa proposatzen du, euskal ondare zaharreko hitzetatik ondoriozta daitekeenez, aurretik proposatu izan zen CVCV eredua baztertuta. Mitxelenak, ostera, (C)V(W)(R)(S)(T) proposatua zuen, baina Lakarraren ustez eredu zabalegia da; gainera, kokagune guztiak ez dira inongo berbatan betetzen. CVC eredu horretako hitzak baditugu oraindik egungo euskaran, hala nola lur, zur edo gar. Dena den, erro silaba bakarreko horiek fonologia atalean azaltzen diren murriztapenak zituzten.

## Morfosintaxia

Idatzizko testurik ez izateak aitzineuskararen morfosintaxia ezagutzea asko oztopatzen du. Hala ere, aditz trinkoen ezaugarriek, esaterako, bidea ireki zioten Ricardo Gómezi euskarak gaurko SOV hitz hurrenkera beharrean VSO izango zuela. Beste ezaugarri bat izan bide zen adjektibo kategoria itxia izatea, hau da, adjektibo urriko edo adjektibo gabeko hizkuntza izatea; gaur adjektibo kategoria agian lehenagoko partizipio, mailegu edota erlatibozko perpausez osatua zen, guztiak izenaren eskuinean.

## Lexiko sorkuntzarako baliabideak

Garai berantiarrago batean, antzinako CVC erroek aurrizkiak hartzeko gaitasuna garatu zuten (gaurko euskarak ez bezala), eta CV-CVC moduko hitzak dauzkagu garai hartakoak (lagun, mehar <*benar).
Zenbait hitz. Joseba Lakarraren aitzineuskara zaharraren silaba bakarreko erro bikoiztuaren eredu:
| Aitzineuskara zaharra | Aitzineuskara | Euskara |
| *dar → *da-dar | *adaR | adar |
| *dats → *da-dats | *adats | adats |
| *di → *di-di | *idi | idi |
| *zal → *za-zal | *azal | azal |
| *der → *de-der | *edeR | eder |
| *dol → *do-dol | *odoL | odol |
| *gor → *go-gor | *gogoR | gogor |
| *nal → *na-nal | *anaL | ahal |
| *nan → *na-nan | *anan-tz | ahantzi |
| *nar → *na-nar | *anaR | har |
| *nin → *ni-nin | *inin-tz | ihintz |
| *nol → *no-nol | *onoL | ohol |
| *nur → *nu-nur | *unuR | hur |
| *zen → *ze-zen | *zezen | zezen |
| *zo → *zo-zo | *zozo | zozo |
Beste adibide batzuk:
| Iturria | Aitzineuskara | Euskara |
| J. L. | *(h)an- + lat. ARIES *(h)an-(h)untz | ahari ahuntz |
| K. M. | *ardano | ardo |
| K. M. | *ardi-bini *ardi-zani | arpin artzain |
| K. M. | *(h)ark-(h)ar | elkar |
| K. M. | *arrani | arrain |
| K. M. | *bade | bat |
| K. M. | *biga | bi |
| K. M. | *bene | mehe |
| K. M. | *bini | mihi |
| K. M. | *bortz | bost |
| K. M. | *bortzaz-bi | zazpi |
| K. M. | *egu-gaitz | ekaitz |
| K. M. | *eLana *eNala | elai enara |
| K. M. | *enazur (*anezur?) | hezur |
| K. M. | *en-be | eme |
| K. M. | *enikatz edo *inikatz | ikatz |
| J. L. | *(h)er + ahur | hiru |
| K. M. | *eze | ez |
| K. M. | *gaztana | gazta |
| K. M. | *(h)iL(e)-argi | ilargi |
| K. M. | *ini | ihi |
| J. L. | *larr + ahur | lau |
| - | *No | ño, -ño |
| J. L. | *(h)oin-(h)oin → *(h)onoin | ohoin |
| K. M. | *organa | orga |
| K. M. | *sen-be *seni | seme sehi |
| K. M. | *suni | suhi |
| K. M. | *un-be | ume |
| K. M. | *zani | zain (jarduera) |
| K. M. | *zini | zii, zi |
Aditz zaharraren eredua, Koldo Mitxelena, Alfontso Irigoien, Larry Trask, Ricardo Gómez, Joseba Lakarra eta abarren arabera.
| Aitzineuskara | Euskara |
| *e-aki-n | jakin |
| *e-biL-i *e-ra-biL-i | ibili erabili |
| *e-du-n *da-du-da → *dadut *da-du-ga → *daduk | *edun dut duk |
| *e-go-n *ni-da-go → *nago *hi-da-go → *hago *gu-da-go-de → *gagode ? > *dagode | egon nago hago gaude daude |
| *e-iza-n *ni-da-iza → *naiza *hi-da-iza → *haiza | izan naiz haiz |
| *enau(t)si *dinau(t)sda *enaus-(k)era | ∅ di(n)ost, dinaust êûskara → euskara |
| *e-oa-n *e-ra-oa-n | joan eraman |

## Erreferentziak

* ↑ Agian *zo erroa txori eta urzo (uso) hitzetan ere elkartua da.
* ↑ Agian *biL erroa biribil hitzean bikoiztuta dago.
* ↑ Gastiz erabiltzailearen erantzuna, celtiberia.net webgunean.
* ↑ Alfontso irigoien: "Etimología del nombre vasco del vascuence y las vocales nasales vascas descritas por Garibay", Fontes Linguae Vasconum, Nº 56, 1990, 139-148 orriak

## Ikus, gainera

* Akitaniera
* Euskararen historia
* Euskal hizkuntzak

## Kanpo estekak

* Joseba Lakarra (1998), «Hizkuntzalaritza konparatua eta aitzineuskararen erroa», Uztaro 25, 47-110 orrialdeak.
* Joseba Lakarra (1999), «Ná-De-Ná», Uztaro 31, 15-84. orrialdeak.
* (Gaztelaniaz) Joseba Lakarra (2006), «Protovasco, munda y otros: Reconstrucción interna y tipología holística diacrónica», in Oihenart, Cuadernos de Lengua y Literatura, I Jornadas de Lingüística Vasco-Románica, Eusko Ikaskuntza, Donostia.
* (Gaztelaniaz) Joseba Lakarra (2008) Informe sobre supuestas inscripciones eusquéricas en Veleia.
* (Gaztelaniaz) Ricardo Gómez, De re etymologica: vasc. -(r)antz ‘hacia’, UPV-EHU / Julio Urkixo Euskal Filologia Mintegia]
* Mikel Martínez Areta, Aitzin-euskararen kontsonantismoa.
| Euskarari buruzko artikuluak | Euskalkien mapa |
| Euskararen historiaEuskararen jatorriaAntzinaroaEuskararen ahaideak • Aitzineuskara • AkitanieraErdi AroaHuescako euskara • Codex Calixtinus • Donemiliagako glosak • Euskara Nafarroako ErriberanAro ModernoaEuskara arkaikoa • Euskararen debekuaAro GaraikideaEuskararen bilakaera • Euskara Bigarren Mundu Gerran • Euskal pizkundea • Euskara batuaPidginak eta pagadolektoakErromintxela • Euskara-islandiera pidgina • Algonkin-euskara pidgina • Zelta hizkuntzak eta euskara • EuskañolaEuskal literaturaAhozkoaBertsolaritza • Euskal baladak • Bereterretxen khantoria • Brodatzen ari nintzen • Kopla zaharrak • Euskal kantagintza berria • Euskal abeslariakOlerkigintzaEtxahun • Iparragirre • Bilintx • Elizanburu • Arrese Beitia • Lizardi • Lauaxeta • Gabriel Aresti • Atxaga • Sarrionandia • Koldo Izagirre • Pako AristiEleberrigintzaEtxepare (Linguae vasconum primitiae) • Lazarraga (Lazarragaren eskuizkribua) • Leizarraga • Axular • Larramendi • B. Mogel • J.A. Mogel • Agirre • Txillardegi • Saizarbitoria • Urretabizkaia • Atxaga • Anjel LertxundiAntzerkigintzaPastoralak • Lartzabal • ElizegiEuskalgintza eta politikaXX. mendera arteHiztegi Hirukoitza • El Imposible Vencido • Xaho • Uskal-Herriko Gaseta • Euskal Lore Jokoak • Euskal Pizkundea • Bonaparte • Nafarroako Euskal Elkargoa • Euskal-Erria elkartea • Euskal-ErriaXX. mendea- GaurEuskara garbia • Euskaltzaindia • Koldo Mitxelena • Euskara hezkuntzan • Ez Dok Amairu • Ikastolen bultzatzaileak • Euskararen aldeko jaiak • Euskaraldia • AEK • Korrika • Seaska • Ikastolak • EHU • Euskararen normalizazioa • Euskararen Foru Legea • Euskaldunon EgunkariaHedabideakETB 1 • ETB 3‎ • Berria • Euskal Irratiak • ArgiaBestelakoakEuskararen hotsak • Euskal hizkuntzalaritza • Euskal musika • Euskaltzaletasun | Egizu klik euskalki bakoitzaren lurraldean haren orrialdera joateko. Ezkerraldeko mapan 2011. urtean euskaraz ulertzen zutenen kopurua ageri da, herriz herri.  > % 80 > % 60 > % 40  > % 20 > % 0 |