OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Diktadore

Diktadorea erabateko boterea duen buruzagi politikoa da. Diktadura diktadore batek edo talde txiki batek gobernatutako estatua da. Hitza Erromako Errepublikako magistratu baten titulu gisa sortu zen, Senatuak larrialdi garaian errepublika gobernatzeko izendatua (ikus diktadore erromatarra eta justitium).
"Tirano" terminoa bezala (jatorriz, antzinako grekozko titulu ez gutxiesgarria zena) eta maila apalagoan "autokrata" terminoa bezala, "diktadore" terminoa zapalkuntzan oinarritutako agintaritzari buruz hitz egiteko erabiltzen hasi zen. Erabilera modernoan, diktadore terminoa botere pertsonalaren kopuru izugarria duen edo gehiegikeriaz jokatzen duen lider bat deskribatzeko erabiltzen da. Diktadurek, sarritan, honako ezaugarri hauek izaten dituzte: hauteskundeak eta askatasun zibilak etetea; larrialdi-egoera aldarrikatzea; dekretuzko araua; aurkari politikoen errepresioa; legezko prozeduren erregimena ez betetzea, eta nortasuna gurtzea. Diktadurak, askotan, alderdi bakarreko edo alderdi nagusiko estatuak dira.
Diktadore gisa deskribatu izan dira boterera hainbat erregimenetan iristen diren buruzagi asko, hala nola batzar militarrak, alderdi bateko estatuak, estatu nagusiak eta gobernu pertsonal baten mendeko gobernu zibilak. Ezkerreko edo eskuineko diktadurak egon daitezke. Oro har, diktadore nor den erabakitzea zaila da, eta ikuspuntu politikoaren arabera aldatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ "Dictatorship" at Merriam Webster (2019)
* ↑ (Ingelesez) Papaioannou, Kostadis J.; Van Zanden, Jan Luiten. (2015-03). «The dictator effect: how long years in office affect economic development» Journal of Institutional Economics 11 (1): 111–139. doi:10.1017/S1744137414000356. ISSN 1744-1374. (Noiz kontsultatua: 2021-07-04).
* ↑ (Ingelesez) Olson, Mancur. (1993/09). «Dictatorship, Democracy, and Development» American Political Science Review 87 (3): 567–576. doi:10.2307/2938736. ISSN 1537-5943. (Noiz kontsultatua: 2021-07-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q183318
# Diktadura frankistaren biktimen oroimenez eta aitormenez (eskultura)

Diktadura frankistaren biktimen oroimenez eta aitormenez harrizko eskultura Donostian dago, Ramon Carrera eskultorearen lana da. Bigarren Errepublikaren plazan dago Loiolako Erriberak auzoan, Urumea ibaiaren seigarren zubiaren ondoan, Donostiako Realaren Zubia. Bertan Gerra Zibilean fusilatuak izan ziren pertsonen arrastoak aurkitu ziren, beraz, izendapen hori gerraren eta frankismoaren biktimei egin zaien omenaldia da.
Egilearen arabera piezari "suntsiketaren, haserrearen eta etsipenaren aurkako protesta" dario. Horrez gain, obraren sorkuntza-iturriak naziek egin zituzten deportazioen gaineko argitalpenak direla dio. Gainera, egileak hutsuneen kasuan, inspirazio-iturriak euskal hilarriak izan direla dio eta horiek suntsiketaren aurka protesta egiten dutenen garrasiak islatzen dituztela.
* Eskultura Urumearen 6. zubian dago
* Eskulturaren oina

## Erreferentziak

* 1 2 Donostia.eus - Eskulturak eta monolitoak. (Noiz kontsultatua: 2017-08-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q34801314
* Multimedia: Diktadura frankistaren biktimen oroimenez eta aitormenez (eskultura) / Q34801314
# Diktadura militar

Diktadura militarra edo Militarren diktadura militar talde batek herrialdea eramateko boterea hartzen duenean da. Diktadura mota honetan lider bat goi mailako elite batez babestuta boterean mantentzen da. Normalean, militarrek indarrez hartzen dute boterea, estatu kolpe baten bitartez. Elitearen partaideak gobernutik parte izaten dira biltzar baten bidez. Dena dela, hierarkia oso gogorra da eta indarra zein boterea diktadorearen eskuetan gelditzen dira. Diktadura mota hau XX. mendean mundu osoan asko zabaldu zen; izan ere, XXI. mendean ere badira horrelako diktadurak.

## Ezaugarri batzuk

* Eric Allen Norlinger hiru kategoria bereizi zituen: «moderatzaileak» (statu quo politikoa mantendu nahi dutenean); «zaintzaileak» (aldaketa politikoa oztopatzen dute baina ez dute goitik beste bat bultzatzen); eta «gobernatzaileak» (aldaketa politikoa eta ekonomikoa eragin nahi dutenean).
* Normalean, boterean mantentzeko aitzakia herrialdearen «oreka politikoa» gorde nahi dutela esatea da; sarritan ere «oso arriskutsuak diren ideologietatik salbu mantentzea» herria da. Militarrek herriaren aurrean neutralak bezala agertu nahi dute, ustelkeriaren aurrean azken babesa gisa.
* Legedi bereziak ezartzen dituzte: salbuespeneko egoerak edo gerra legea. Horren bidez eskubide guztiak mugatuta edo, besterik gabe, ezabatuta gelditzen dira. Estatuak botere osoa hartzen du eta indarra zein errepresioa erabiltzeko garaian ez du mugarik.

## Gaur egun

Azken hamarkadetan diktadura militarrak gutxitu egin dira. Hori ulertzeko argumentu desberdinak aipa daitezke:
* Gizarteak kontrolatzeko beste sistemak indartu dira zeren eta diktadura hauek nazioartean ez daude ondo ikusita.
* Herrialde komunisten erorketak eta Gerra Hotzaren amaierak diktadore askori aitzakirik gabe utzi zieten. Esaterako Francisco Francok boterean mantendu zen hainbeste urte bere jarrera antikomunista zela medio. Ameriketan ere diktadura asko komunismoaren aurka aritzeko bultzatu zuten, bereziki Ameriketako Estatu Batuek.
Hala ere badira oraindik orain horrelako erregimenak. Horrela, 2021eko otsailaren 1an, Myanmarren militarrek estatu kolpea eman zuten.

## Diktadore militar ezagunak

* Txile: Augusto Pinochet
* Argentina: Jorge Rafael Videla
* Uruguai: Juan María Bordaberry
* Paraguai: Alfredo Stroessner
* Bolivia: Hugo Banzer
* Brasil: Humberto de Alencar Castelo Branco
* Espainia: Francisco Franco
* Ekuatore Ginea: Teodoro Obiang Nguema

## Erreferentziak

* ↑ https://hiztegiak.elhuyar.eus/eu/diktadura%20militar
* ↑ Gutiérrez Contreras, Jua Carlos (1998). «Los Derechos Humanos y desaparecidos en dictaduras militares». América Latina Hoy (Salamancako Unibertsitatearen Edizioak).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q49896
# Diktafono

Diktafonoa diktaketak, elkarrizketak, etab. erregistratzeko eta fonografikoki edo magnetofonikoki erreproduzitzeko tresna da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q956263
* Multimedia: Dictation machines / Q956263
# Diktaketa

Diktaketa prozesu bat da zeinaren bidez pertsona batek ozen irakurtzen duen testu koherente bat, erritmo jakin batekin, entzuleei idatziz kopiatzeko aukera emanez. Ikasleak, jatorrizko testua ikusi gabe, ahalik eta testu antzekoena idazten saiatu behar du. Eskolako aktibitatea da, batez ere metodogia eta eskola tradizionaletan.

## Etimologia

Diktaketa hitza latinetik dator, dictare: "Behin eta berriz ahoskatzea edo deklaratzea".

## Helburuak

Diziplina hori helburu desberdinekin lantzen da:
* Ortotipografia (puntuazio markak), ortografia eta gramatika maila hobetzeko, tartean .
* Ikasleei literatur lanak eta egileak ezagutarazteko.
* Balio moralak eta ideiak irakasteko.

## Metodologia

Irakasleak testu bat irakurtzen du ozen, hitz-multzo txikitan, eta ikasleek aldi berean transkribatzen dute. Hitz-multzo bakoitza astiro irakurtzen da lehenik, eta behin edo bitan errepikatzen da abiadura normalean. Azkenean, irakasleak testua hasieratik amaierara irakurtzen du berriro, eta ikasleak minutu batzuk ditu akatsak berrirakurtzeko eta zuzentzeko. Ondoren, ikasleen espedientea zuzendu eta puntuatu egiten da, irakasleak edo administrazio-agintariek ezarritako puntu-baremoaren arabera. Diktatzeko erabiltzen diren testuek hamabost edo hogei lerro inguruko luzera izaten dute, eta liburu batetik atera daitezke edo horretarako berez konposatu.
Bukatu ondoren, diktaketa zuzendu eta ebaluatzen da. Irakasleak lana jaso eta bere kabuz ebaluatu dezake, edo ikasleei beren burua kalifikatzen utz diezaieke. Azken autoebaluazio-prozesu hori azkarragoa da, baina, aldi berean, hainbat eragozpen dakartza: diktaketaren egilearen letra eta ebaluatzailearena ezin dira bereizi, eta ebaluatzailearen zorroztasuna zalantzan egon daiteke, pertsonari berari baitagokio.

## Denbora-pasa

Diktaketak ospea hartu du helduentzako denbora-pasa gisa. Herrialde batzuetan diktaketa-lehiaketak egiten dira, esaterako frantses hizkuntzako hainbat herrialdetan, Polonian eta Herbehereetan ere.

## Erreferentziak

* ↑ Cicres, J., & Llach, S. (2019). «¿Para qué sirven los dictados? Representaciones de los futuros maestros de primaria». Didáctica. Lengua y Literatura. Ediciones Complutense. 47-63 or. ISSN 1988-2548
* ↑ https://www.merriam-webster.com/dictionary/dictated?show=0&t=1341690020
* ↑ https://cvc.cervantes.es/ensenanza/biblioteca_ele/publicaciones_centros/PDF/delhi_2011/12_hernandez.pdf
* ↑ https://web.archive.org/web/20170524110638/http://nos.nl/artikel/2174693-ntr-stopt-met-groot-dictee.html

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1087138
* Multimedia: Dictation / Q1087138
# Dikotomia

Dikotomia osotasun moduan hartu den zerbait bi zati bereizi, aurkako eta osagarrietan banatzearen ondorioa da. Dikotomia bati jarraiki bereizi zerbait bati buruz dikotomikoa dela esaten da; testuinguru batzuetan bitarra dela ere esaten da. Adibidez, sexua dikotomia baten bitartez aztertzen da zientzian, arra eta emea bereiztuz. Politika-ideologia ezker/eskubi dikotomia erabiliz zehazten da gehienetan.
Terminoak hainbat erabilera ditu:
* aldagai dikotomiko, bi balio soilik hartzen dituen aldagaia (adibidez, unibertsitaria/ez unibertsitaria);
* dikotomia faltsua, falazia logiko bat.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10361123
* Multimedia: Dichotomies / Q10361123
# Diksmuide

Diksmuide (nederlanderaz ahoskatua:ˌdɪksˈmœy̯də; frantsesez: Dixmude), Belgikako mendebaldean dagoen hiria da, Mendebaldeko Flandria probintzian. Udalerriaren barruan herri hauek daude: Diksmuide bera, Beerst, Esen, Kaaskerke, Keiem, Lampernisse, Leke, Nieuwkapelle, Oostkerke, Oudekapelle, Pervijze, Sint-Jacobs-Kapelle, Stuivekenskerke, Vladslo eta Woumen. 2013ko urtarrilaren 1ean 16.432 biztanle zituen.

## Herri senidetuak

* Ellesmere, Erresuma Batua
* Ploemeur, Frantzia
* Rottach-Egern, Alemania
* Finnentrop, Alemania

## Kanpo estekak

* (Nederlanderaz) Webgune ofiziala
* Datuak: Q215244
* Multimedia: Diksmuide / Q215244
# Dobrá

Dobrá Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 3.136 biztanle ditu eta 8,72 kilometro koadroko azalera. Frýdek-Místekeko barrutian dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1233633
* Multimedia: Dobrá (Frýdek-Místek District) / Q1233633
# Dobrzeń Wielki udalerria

Dobrzeń Wielki Poloniako Opoleko voivoderriko landa-udalerri bat da, Opole barrutian kokatuta. 63,47 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9507 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q629429
* Multimedia: Gmina Dobrzeń Wielki / Q629429
ieaOpoleko voivoderriko udalerriak :
# Dobrá (Trebišoveko barrutia)

Dobrá (hungarieraz: Kisdobra) Eslovakiako udalerri bat da, Trebišoveko barrutian kokatuta. 8,32 km²ko azalera du eta 415 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1323. urtekoa da.

## Demografia

Biztanleriaren %86a hungariar, %9a eslovakiar eta %5a ijito jatorrikoa da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1078653
* Multimedia: Dobrá (Trebišov District) / Q1078653
# Dobrzyniewo Duże udalerria

Dobrzyniewo Duże Poloniako Podlasiako voivoderriko landa-udalerri bat da, Białystok barrutian kokatuta. 161,13 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 9019 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q613745
* Multimedia: Gmina Dobrzyniewo Duże / Q613745
ieaPodlasiako voivoderriko udalerriak :
# Dobrzyń nad Wisłą udalerria

Dobrzyń nad Wisłą ( (Audio·info)) Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Lipno barrutian kokatuta. 115,18 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 7780 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q2461621
ieaKujavia-Pomeraniako voivoderriko udalerriak :
# Dobrá Niva

Dobrá Niva Eslovakiako udalerri bat da, Zvolengo barrutian kokatuta. 52,51 km²ko azalera du eta 1882 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1254. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Datuak: Q383852
* Multimedia: Dobrá Niva / Q383852
# Dobrzyca udalerria

Dobrzyca Poloniako Polonia Handiko voivoderriko landa-hiri udalerri bat da, Pleszew barrutian kokatuta. 116,71 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 8260 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Udalaren webgunea
* Datuak: Q553968
ieaPolonia Handiko voivoderriko udalerriak :
# Dobrá Voda (Trnavako barrutia)

Dobrá Voda Eslovakiako udalerri bat da, Trnavako barrutian kokatuta. 32,98 km²ko azalera du eta 819 biztanle 2017ko datuen arabera.

## Historia

Idatzizko lehen aipamena 1392. urtekoa da.

## Demografia
### Bilakaera demografikoa

* Biztanleria
* Datu-iturria: Počet obyvateľov SR k 31. 12. 2017

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1068536
* Multimedia: Dobrá Voda / Q1068536
# Diporiphora

Diporiphora Agamidae narrasti familiako genero bat da. Australia eta Ginea Berrian bizi dira.

## Espezieak

* Diporiphora adductus Doughty, Kealley & Melville, 2012
* Diporiphora albilabris Storr, 1974
* Diporiphora ameliae Emmott, Couper, Melville & Chapple, 2012
* Diporiphora amphiboluroides Lucas & Frost, 1902
* Diporiphora arnhemica Storr, 1974
* Diporiphora australis (Steindachner, 1867)
* Diporiphora bennettii (Gray, 1845)
* Diporiphora bilineata Gray, 1842
* Diporiphora convergens Storr, 1974
* Diporiphora lalliae Storr, 1974
* Diporiphora linga Houston, 1977
* Diporiphora magna Storr, 1974
* Diporiphora margaretae Storr, 1974
* Diporiphora nobbi (Witten, 1972)
* Diporiphora paraconvergens Doughty, Kealley & Melville, 2012
* Diporiphora phaeospinosa Edwards & Melville, 2011
* Diporiphora pindan Storr, 1980
* Diporiphora reginae Glauert, 1959
* Diporiphora superba Storr, 1974
* Diporiphora valens Storr, 1980
* Diporiphora vescus Doughty, Kealley & Melville, 2012
* Diporiphora winneckei Lucas & Frost, 1896

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2693119
* Multimedia: Diporiphora / Q2693119
* Espezieak: Diporiphora
# Dipoloceroides

Dipoloceroides ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko erdiko estratuetan eman zen.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) Sepkoski, Jack. Sepkoski's Online Genus Database - Cephalopodes. (Noiz kontsultatua: 2010-02-14).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12256267
# Diponegoro

Diponegoro edo Dipanegara (Jogjakarta, 1785eko azaroaren 11 - Oedjoeng Pandang, 1885eko urtarrilaren 8a) Javako uharteko Jogjakarta hiriko printzea izan zen. Kolonialista holandarren eskuetan zegoen Javako independentziaren alde borrokatu zen. 1830. urtean holandarrek garaitu eta preso hartu zuten. Erbestean hil zen, Makassar hirian (Sulawesi uharteetan).

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2020-5-23 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q28899
* Multimedia: Diponegoro / Q28899
# Delirium Tremens

Delirium Tremens izenarekin honako bi artikuluak ditugu:
* Delirium tremens, latinezko esamoldea.
* Delirium Tremens musika taldea.
# Delisle gradu

Delisle tenperatura eskala 1732 urtean asmatu zuen Joseph-Nicholas Delisle astronomo frantsesak.
Uraren irakite puntua eskalaren 0 puntua bezala hartu zuen, eta hotzarekin merkurioaren kontrakzioa neurtu zuen. Hasieran Delisle eskalak 2400 graduazio zituen, baina 1738an berriz graduatu zen, uraren izozte puntua 150 Delisle gradutan utziz. Errusian ia 100 urtetan erabilia izan zen.
Delisle gradu biren arteko diferentzia -2/3 Kelvin dira (baita Celsius ere), eta zero absolutua 559,725 De dira.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q839449
# Delio Rodríguez

Delio Rodríguez Barros (Ponteareas, Pontevedra, 1916ko apirilaren 19a - 1994ko urtarrilaren 14a) txirrindulari galiziarra izan zen. Haren anaiak Emilio, Manuel eta Pastor ere txirrindulari profesionalak izan ziren.
Jarduera profesionaletan 1936tik 1950 arte aritu zen. 87 garaipen lortu zituen. Espainiako Vuelta izan zen bere lasterketa gogokoena. 1945eko sailkapen nagusia irabazi zuen. Oraindik ere, Vueltan etapa gehien irabazi dituen txirrindularia da, guztira 39 garaipen eskuratu zituelarik.

## Palmaresa

1934
* Galiziako txapelketa
* 3. Leintz Bailarari Itzulian
1935
* Galiziako txapelketa
1939
* 3. Clásica a los Puertos de Guadarraman
* 3. Madril-Lisboan
* 4. Aragoiko Itzulian
* 5. Kataluniako Voltan
1940
* Arabako Itzulia eta 3 etapa
* Bizkaiko Sari Nagusia
* Madril-Salamanca-Madril eta 2 etapa
* 2. Iparraldeko Zirkuituan eta 2 etapa
* 3. Kantabriako Itzulian eta etapa 1
* Masferrer garaikurrako etapa 1
* Aviles Agustin Sari Nagusia
* Corpus Sari Nagusia
* 2. Astur Sari Nagusian
* 2. Madril-Valentzian
* 3. Clásica a los Puertos de Guadarraman
* 9. Kataluniako Voltan
1941
* Espainiako eskualdekako txapelketa
* Arabako Itzulia eta 2 etapa
* Bizkaiko Sari Nagusia
* Madril-Valentzia
* Narancoko Igoera
* Iparraldeko Zirkuituko 4 etapa
* 3. Nafarroako Itzulian eta 2 etapa
* 3. Masferrer garaikurran
* 3. Nafarroako Itzulian
* 4. Espainiako Vueltan eta 12 etapa
* 10. Kataluniako Voltan eta 4 etapa
1942
* Madril-Valentzia
* 3. Gaztela-Leon-Asturias Zirkuituan eta 4 etapa
* 6. Kataluniako Voltan eta etapa 1
* 7. Espainiako Vueltan eta 8 etapa
1943
* Madril-Valentzia
* Victoria Manresa Sari Nagusia eta etapa 1
* Narancoko Igoera
* Kataluniako Sari Nagusia
* Levanteko Itzuliko etapa 1
* Bilboko Udala Sari Nagusiko etapa 1
* 3. Gaztela-Leon-Asturias Zirkuituan eta 2 etapa
* 3. Masferrer garaikurran
* 8. Kataluniako Voltan eta 3 etapa
1944
* Gaztelako txapelketa
* 3. Levanteko Itzulian eta 4 etapa
* Kantabriako Itzuliko 2 etapa
* Kataluniako Voltako 2 etapa
* Bizkaiko Sari Nagusia
* Gasteizko Jaiak
* Liberacion Sari Nagusia
* 3. Futbol de Sobremesa Sari Nagusian
1945
* Espainiako Vuelta, Puntukako sailkapena eta 6 etapa
* Galiziako Itzulia eta 2 etapa
* Iparraldeko Zirkuituko etapa 1
* Liberacion Sari Nagusia
* 3. Espainiako errepideko txirrindularitza txapelketan
* 3. Bizkaiko Sari Nagusian
* 3. Madrileko Itzulian
1946
* Gaztelako Itzuliko 4 etapa
* 5. Espainiako Vueltan eta 5 etapa
* Sevilla-Jerez-Sevilla
1947
* 3. Espainiako Vueltan, Puntukako sailkapena eta 8 etapa
* Gaztela-Leon-Asturias Zirkuituko etapa 1
* Asturiasko Itzuliko 2 etapa
* 2. Clásica a los Puertos de Guadarraman
* 3. Galiziako Itzulian eta 2 etapa
* 6. Burgosko Itzulian eta etapa 1
1948
* Levanteko Itzuliko 5 etapa
* Portugalgo Itzuliko etapa 1

## Sailkapen orokorra Itzuli Handietan

| Itzuli Handia | 1936 | 1937 | 1938 | 1939 | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1944 | 1945 | 1946 | 1947 |
| Espainiako Vuelta | 24. | — | — | — | — | 4. | 7. | — | — | 1. | 5. | 3. |

## Kanpo estekak

* Delio Rodríguez - ProCyclingStats
* Datuak: Q723885
# Delirio (argipena)

Delirio izan daiteke:

## Medikuntza

* Delirio, uste faltsua
* Delirio-nahasmendua
* Erlijiozko delirio.
* Delirio alkoholiko edo delirium tremens

## Arte

* Delirio, 1944ko Argentinako filma.
# Delirious New York

Delirious New York Rem Koolhaas arkitektoak 1978. urtean idatzitako saiakera da. Bertan, Pritzker sari ospetsuaren irabazle den Koolhaas-ek postmodernitatearen hiriaz hitz egiten du, Manhattan irla laborategi soziologiko eta urbanistikotzat hartuta.
Irlaren historioa eta morfologia aitzakitzat harturik, holandar egileak bere etorkizuneko ekoizpen ideologiaren zimenduak eraikitzen ditu; gerora argitaratuko dituen saiakerek (1995.eko "S, M, L, XL", 2003.eko "Content") liburu honen testigantza jasotzen dute, milurteko berriaren eragileetara moldatuz.
Liburua XX. mendeko arkitektura saiakera garrantzizkoen artean dago kokatuta, influentzia eta sortutako eraginengatik.

## Liburuaren egitura

Liburua, Koolhaas-en idazkietan ohizkoa izaten den bezala, poliedrikoa da, hots, osotasun bat eratzen duten testu edo alderdi ezberdinez osotuta. Horrela ba, hainbat adibidez baliaturik, hirigintza postmodernoaren laborategi bihurtu den Manhattan honen irudia jaso dezakegu.
Beraz, irlaren planeamendutaz hitz egiten badigu ere, hiri "laginak" hartuko ditu, laborategiko lana balitz lez, osotasuna aztertzeko. Lagin edo kasu ezberdin hauek dira; Coney Island, 5th Avenue-ko etxe irla bat (Waldorf Astoria eta geroago Empire State etxe orratzaren egoitza), Rockefeller Center eta Welfare Island, hain zuzen ere.

## Alde teorikoak

Testuan, Koolhaas-ek garai bateko hirigintza eta arkitektura kolokan ezartzen ditu. Urte bete lehenago Kisho Kurokawak "Metabolism in architecture" argitaratu zuen, eta arkitektura, hirigintza eta biologiaren arteko lotura ezarriz. Ikuspuntu biologiko honek hiriaren antolamenduan izango du bere eragina, Koolhaas-en ustez. Humanismoaren balioak defendatzen zituen hirigintza tradizionala eta globalizazioaren eraginez aldaketa bortitzak jasotzen dituen gizartea ez datoz bat. Manhattan bizirik mantentzen duen, -eta ondorioz, gizarteri postmodernoa, irla aztergai dugun lagin bat besterik ez delako-, "kongestioaren kultura" da. Manhattan irlan, etxeen pilatze bertikala eta horizontalak orube bakoitzaren banakotasunaren hasiera besterik ez da. Etxe-orratz bakoitzak "banakotasun" eta "nabarmentasuna" lortzea espero du, besteekin leiha zuzenean.
Beste berezitasun bezala, "programaren" berrikuspen bat daukagu. XX. mendean, funtzionalisten etorrerarekin bat, programa arkitektura prozesuaren dobela bihurtu zen. Funtzionalisten esaera famatuak, "formak erabilera jarraitzen du" izan zen, eta etxe orratzen diseinuan Louis Sullivan-ek inor ez bezala hitz horiek jarraitu zituen. Sullivanen obra gehiena Chicagoko eskolaren barnean kokatu bazen ere, New York hiria planteamendu honen oinordeko da. Delirious New York obran programa honen trinkotasuna zalantza jartzen da, eta beste funtzio ezberdinekin nahasteko proposamenak luzatzen dira. Adibidetzat, 2003. urteko Koolhaas-en estudioa den OMA-ren Seattle Public Library-aren proiekturako, arkitektoak eskaleentzako osasun instalazioak proposatu zituen, "cross-programming" horren arabera.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q8354499
* ↑ "Architekturtheorie", Taschenbuch, 1981