OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# El olivo

El olivo 2016an Icíar Bollaínen film dramatikoa da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Almak 20 urte ditu eta oilasko haztegi batean lan egiten du Caneten (Castelló). Aitona du pertsonarik inportanteena mundu honetan. Duela urte asko, hitz egiteari utzi zion aitonak, denen harridurarako. Orain, jateari uztea ere erabaki du, eta Alma obsesio batek joko du: aitona bere onera ekar dezakeen gauza bakarra familiak duela 12 urte haren borondatearen aurka saldu zuen mila urtetik gorako olibondoa berreskuratzea da. Inori egia aitortu gabe, planik gabe eta poltsikoa ia hutsik duela, ezinezko zeregin batean nahasiko ditu Almak hainbat pertsona: Alcachofa, bere osaba, 45 urtekoa eta krisiaren ondorioz ezer gabe geratu dena; Rafa, lankidea, 30 urtekoa; Wiki eta Adelle, bere lagunak; eta Caneteko komunitate osoa. Helburua: Europan nonbait birlandaturik dagoen olibondo baliotsua berreskuratzea eta bueltan ekartzea, familiaren olibadian berriz landatzeko.

## Aktoreak

* Anna Castillo: Alma
* Javier Gutiérrez: Alcachofa
* Pep Ambrós: Rafa
* Manuel Cucala: Ramón
* Miguel Ángel Aladrén: Luis
* Carmen Plá: Vanessa
* María Romero: Wiki
* Inés Ruiz
* Paula Usero: Adelle
* Ana Ulloa: medikua
* Nikolai Will: Zaindaria

## Erreferentziak

* ↑ El olivo / Der Olivenbaum. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26262106
# El otro lado de la cama

El otro lado de la cama 2002ko umorezko film musikala da, Emilio Martínez-Lázaro espainiar zinema zuzendariarena. 2005ean sekuela bat izan zuen, Los 2 lados de la cama izenekoa. 2006an Frantzian remake bat egin zuten, On va s'aimer izenekoa.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Sonia eta Javier elkarrekin bizi dira urte askotan. Pedro eta Paula ez dira elkarrekin bizi baina aspalditik dabiltza elkarrekin baina Paulak beste gizon bat ezagutu du.

## Aktoreak

* Paz Vega - Sonia
* Ernesto Alterio - Javier
* Guillermo Toledo - Pedro
* Natalia Verbeke - Paula
* Alberto San Juan - Rafa
* Secun de la Rosa - Carlos
* María Esteve - Pilar
* Ramón Barea - Sagaz
* Nathalie Poza - Lucía
* Blanca Marsillach - Mónica
* Leticia Dolera - Jennifer
* Javier Gutiérrez - Fernando

## Filmaren abestiak

* "Echo de menos" - Kiko Veneno
* "Dime que me quieres" - Tequila
* "Las chicas son guerreras" - Coz
* "Luna de miel" - Mastretta
* "Mucho mejor" - Los Rodriguez
* "Salta" - Tequila
* "No sé qué hacer" - Ernesto Alterio
* "Me cuelgas el teléfono" - estra
* "Dime que me quieres" - estra
* "No sé qué hacer" - estra, Coque Mallak abestua
* "Todo queda como estaba" - instrumental, Roque Baños
* "Sagaz, Investigación histórico-criminal" - instrumental, Roque Baños)
* "Pilar y Rafa" - instrumental, Roque Baños
* "Amigos, infieles y mentirosos" - instrumental, Roque Baños
* "Javier y Paula" - instrumental, Roque Baños
* "Huyendo de Pilar" - instrumental, Roque Baños
* "Pedro desolado y abatido" - instrumental, Roque Baños
* "Pedro y Sonia" - instrumental, Roque Baños

## Kanpo estekak

* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q2520370
# El otro yo del profesor Bacterio

El otro "yo" del profesor Bacterio Francisco Ibáñez kataluniar komikigilearen pertsonaiarik ezagunenak diren Mortadelo eta Filemonen abenturetako bat da.

## Istorioa

Bacterio profesoreak bere asmakizunetako bat probatu du. Pertsona bakoitzaren beste "norbera" (subkontzientearen arabera erreakzionatzen duen pertsona) ateratzen duen edabe bat da, eta Bacterio profesorearen beste norbera hirian zehar gaiztakeriak egiten aritzen den trauskil bat da. Mortadelok eta Filemonek Bacterio profesorea aurkitu eta T.I.A.ra eraman beharko dute senda dezaten. Honek arazo ugari eragingo dizkie.

## Eragina

Istorio bera baina Mortadelo Bacterio profesorearen ordez 1972ko udaberriko Mortadelo Extrako El Supergamberro komiki laburrean agertzen da.

## Beste medio batzuetan

Osorik egokitu da pertsonaiei buruzko telesaileko atal batean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3727139
# El nudo

El nudo 2019ko espainiar telesaila da, Diagonal TVek Atresmediarentzat egina.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Maitasun istorio bat biziko duten bi bikoteren gorabeherak kontatzen ditu. Traman murgilduko diren pertsonaia batzuk, bestalde, sofa batean azalduko dira beren lekukotzak ematen.

## Aktoreak

* Natalia Verbeke: Cristina
* Cristina Plazas: Rebeca
* Miquel Fernández: Sergio
* Oriol Tarrasón: Daniel
* Luisa Gavasa: Marisa
* Enrique Villén: Godoy
* Armando del Río
* Silvia Maya
* Pep Anton Muñoz
* Eva Rufo
* Berta Galo
* Astrid Janer
* Marcos Ruíz
* Rafa Ortiz
* Javier Morgade
* Mariona Tena
* Rafa Sandoval
* Ángel Ruiz

## Erreferentziak

* ↑ «Atresplayer Premiumek bere lehen telesail originala estreinatuko du» Berria 2019-11-23 CC BY-SA 4.0 lizentziapean.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q76278860
# El orfanato

El orfanato 2007an Juan Antonio Bayonaren beldurrezko filma da. Zazpi Goya Sari lortu zituen eta New Line Cinemak remake bat egiteko eskubideak erosi zituen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Laura (Belén Rueda) Carlos senarrarekin (Fernando Cayo) eta Simón (Roger Príncep) semearekin batera umetan bizi zen umezurtz-etxera itzuli da, gaixotasun mentalak dituzten haurrentzako egoitza bat irekitzeko asmotan. Behin, Simón irudizko lagunekin jolasten hasiko da.

## Aktoreak

* Belén Rueda: Laura
* Fernando Cayo: Carlos
* Roger Príncep: Simón
* Geraldine Chaplin: Aurora
* Mabel Rivera: Pilar
* Édgar Vivar: Prof. Leo Balabán
* Montserrat Carulla: Benigna
* Andrés Gertrúdix: Enrique
* Óscar Casas: Tomás
* Mireia Renau: Laura (neskato)
* Georgina Avellaneda: Rita
* Carla Gordillo: Martín
* Alejandro Camps: Víctor
* Carmen López: Alicia
* Óscar Lara: Guillermo
* Enric Arquimbau: terapiakidea
* Blanca Martínez: terapiakidea
* Carol Suárez: Benigna (gazte)
* Isabel Friera: Antonia
* Fernando Marrot: Doktorea
* Jordi Cardus: Mutikoa
* Pedro Morales: Aita

## Kanpo estekak

* Filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q923911
* Multimedia: El Orfanato / Q923911
# El oro de Moscú

El oro de Moscú 2002ko Jesús Bonilla espainiar zuzendariaren film komikoa da.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1936ko urriaren 22an frankistak Madril hartzekotan daude. Gobernu errepublikarrak Espainiako Bankuaren funtsen % 70 Errusiara bidali behar du. Hirurogeita hamar urte pasa ondoren, Iñigo urre errepublikarraren kokapenaren berri du.

## Aktoreak

* Jesús Bonilla: Pedro "Papeles" Aparicio
* Santiago Segura: Iñigo Fuentes
* Alfredo Landa: Faustino Peláez
* Concha Velasco: Pastora Bernal
* Antonio Resines: Jacinto
* Alexis Valdés: Vladimir
* Gabino Diego: Felipe "IBM / Bill Gates"
* Carmen Vicente Arche: Carmen
* Neus Asensi: Gloria
* María Barranco: Alejandra
* José Luis López Vázquez: Beltrán
* El Gran Wyoming: aurkezlea
* Chiquito de la Calzada: Iñigoren aita
* Andrés Pajares: ospitaleko zuzendaria
* Florentino Fernández: Ile-apaintzaile gaya
* Carlos Latre: Ricky Tajuña
* Juan Luis Galiardo: Alberto Tajuña
* Sancho Gracia: Guardia zibilaren tenientea
* Juan Rosa: Camuñas

## Kanpo estekak

* Datuak: Q11681383
# Erdialdeko Asiako uholdeak

Erdialdeko Asiako uholdeek 2024ko apirilaren hasieran hasitako uholde-multzoari egiten diote erreferentzia, eta bereziki Kazakhstango eskualdeak eragin zituzten. Uholde hauek, Siberiako eskualdean eta Ural mendietan uholdeak eragin zituen elurra urtzearen ondorioz, aldi berean, Kazakhstan eta Errusiaren arteko mugaren hainbat zatitan kokatutako Ural ibaia gainezka egitea eragin zuten.

## Gertaeren bilakaera
### Kazakhstan

2024ko apirilaren 1ean, herrialdeko hainbat eskualde ibaien uholdeak jasaten hasi ziren, 2012an eta 2017an bizitakoa baino okerragoa izan zen hainbat eremu urpean utzi zuena. Apirileko lehen bi egunetan 16.000 pertsona inguru, 6.000 ume barne, kaltetuen eremuetatik atera zituzten. Olzhas Bektenov lehen ministroaren adierazpenen arabera, uholdeak orain arte inoiz kaltetutako eremuetan gertatzen ari dira .
Kazakhstango Errepublikako Larrialdi Egoeraren Ministerioak 2024ko apirilaren 10ean egin zuen lehen ebaluazioa, eta bertan adierazi zen garai hartan 96.500 pertsona inguru, 31.640 haur barne, dagoeneko uholdeek eragindako populazioetatik ebakuatu zirela. herrialdeko Ipar eta Mendebaldeko eremuak. Adierazpenaren arabera gehien kaltetutako hiriak Aktobé eta Petropavl izan ziren, nahiz eta eskualdeka, Atyrau, Aktobé, Akmolá, Kostanái, Ipar Kazakhstan, Ekialdeko Kazakhstan eta Pavlodar kaltetutzat jo ziren.
Apirilaren 13an, Kasim-Yomart Tokaev Kazakh presidenteak egindako adierazpenetan, herrialdeak uztailean aurreikusitako Astanako Nazioarteko Foroaren antolaketari uko egiten ziola jakinarazi zuen uholdeen ondorioz.
Apirilaren 14an, ureztatze presa bat hautsi zen Akmolá iparraldeko eskualdean, eta horrek uholdea hegoalderago mugitu zuen, hurrengo egunean herrialdeko hiriburutik, Astanatik 20 kilometrora, kaltetutako guneetara iritsiz. Apirilaren 15erako, 110.000 pertsona baino gehiago ebakuatu zituzten Kazakhstanen.

### Errusia

Errusian, kaltetutako eremuak Orenburg, Tomsk, Tiumen eta Kurgan oblastak izan ziren, denak Kazakhstanekin muga egiten dutenak. Eragin larriena apirilaren 5ean hasi zen, Orsk-eko presa apurtzeak Orenburgen uholde handiak eragin zituenean, eskualdeko hiriburuan bertan uholdeak barne. TASS gobernu agentziaren arabera, Orskeko 11.000 biztanle ebakuatu egingo lirateke.
Apirilaren 10ean, Tyumen eta Kurgan oblastek larrialdi egoera ezarri zuten, apirilaren 5ean egin zuen Orenburg-ekin eta apirilaren 6an egin zuen Tomsk-ekin elkartuz.

## Erreferentziak

* ↑ AFP. (2024-4-2). «Unas 16.000 Personas Evacuadas Por Grandes Inundaciones En Kazajistán» Barron's.
* ↑ EFE. (2024-4-13). «Kazajistán cancela el Foro Internacional de Astaná por las peores inundaciones en décadas» SwissInfo.
* ↑ EFE. (2024-4-15). Las inundaciones se acercan a 20 kilómetros de capital kazaja tras la rotura de un dique. .
* ↑ Mañueco, Rafael M.. (2024-4-6). La rotura de una presa inunda la localidad rusa de Orsk y obliga a evacuar a más de 4.000 personas. .
* ↑ Reuters. (2024-4-5). Miles de personas evacuadas tras la rotura de una presa en los Urales rusos. .
* ↑ Redacción. (2024-4-10). Las inundaciones sin precedentes en Rusia y Kazajistán tragan pueblos y ciudades. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q125360359
# Erdialdeko Anatolia eskualdea

Erdialdeko Anatolia eskualdea (turkieraz: İç Anadolu Bölgesi) Turkiako zazpi eskualde estatistikotako bat da. Bere balioa administratiboa baino estatistikoa baino ez da. Herrialdearen erdialdean dago.

## Probintziak

Eskualde honetan honako probintziak daude:
* Aksaray
* Ankara
* Çankırı
* Eskişehir
* Karaman
* Kayseri
* Kırıkkale
* Kırşehir
* Konya
* Nevşehir
* Niğde
* Sivas
* Yozgat

## Kanpo estekak

* Datuak: Q155526
* Multimedia: Central Anatolia Region / Q155526
# Erdialdeko Asia

Erdialdeko Asia Asiako erdialdean dauden estatuak batzen dituen eskualdea da. Ez dago definizio zehatzik bere azalera adierazteko, baina esan dezake Kazakhstan, Kirgizistan, Tadjikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Mongolia eta Txinako Xinjiang barruan dituela.
Batzuetan Txinako Barne Mongolia eta Errusiako Kalmukia, Tartaristan, Bashkortostan, Altai, Tuva eta Buriatia errepublika osoak eta Sakhako Errepublikaren zati bat Erdialdeko Asian ere daudela esan da. Historikoki Afganistan, Irango zenbait eskualde, Pakistan, Siberia, Kaxmir, Tibet, Armenia, Azerbaijan eta Georgia ere definizioan sartu dira.

## Geografia

Geografikoki Txinatik Itsaso Beltzarantz doazen 6500 km mendilerroek bere Hego-ekialdeko Asia, Indiako azpikontinentea eta Ekialde Ertainarekin mugak sortzen dituzten. Ekialdetik mendebaldera, mendilerroak Nan Chan, Altyn Tahg, Karakorum, Hindu Kush, Paropamisus, Elburz eta Kaukaso dira.
Hegoaldean goi-ordoki bi ditu: Irango goi-ordokia eta goi-ordoki tibetarra, ekialdean Txinako Harresi Handia eta Mantxuriako basoak. Mendebaldeko muga zehazki non dagoen esatea zaila da: Erdialdeko Asiako estepa ia Errumania eta Hungariaraino doan estepa bera baita.

## Ikus, gainera

* Asiako geografia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q27275
* Multimedia: Central Asia / Q27275
* ↑ Soucek, S. A History of Inner Asia. Cambridge: Cambridge University Press, 2000, ISBN 0-521-65704-0 (orr. xi)
# Esekidura (argipena)

Esekidura hitzak adiera zenbait ditu:
* ibilgailuei buruz, esekidura, bideko gorabeheren eragina moteltzeko gailuen multzoa;
* kimikan, esekidura;
* atmosferan, esekidura-partikulak.
# Esekigailu

Esekigailua eta pertxa batez ere jakak, jertseak, alkandorak, blusak eta soinekoak erraz zintzilikatzeko diseinatuta, horien zimurrak eragozten duen modu batean, giza sorbalden itxura duen gailua eramangarria da. Finkoa denak esekitoki du izena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q815240
* Multimedia: Clothes hangers / Q815240
# Esekitoki (arropa uztekoa)

Esekitokia alkandorak, berokiak, kapelak edo beste arropa batuk eskegitzeko erabiltzen den altzaria da. Esekitokiak bi motakoak izan daitezke: pareta batean eskegi eta lerro batean hainbat arropa eskegitzeko aukera ematen duena eta lurrean zutik martzen dena, hainbat adar dituen zuhaitz baten antzera.
Esekitokiak altzari praktikoak dira bufandak, lehen azaldutako arropak eta poltsak bezalakoak eskegitzeko. Horrela kalera ateratzeko beharrezkoak diren hainbat arropa leku berean biltzen dira, eta etxean sartzerakoan laster ken daitezke. Horregatik normalki sarreraren ondoan jartzen den altzaria da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4858753
* Multimedia: Clothes valets / Q4858753
# Esekibar Guyana

    Artikulu hau Guyanako lurraldeari buruzkoa da; eskualdea gaitzat duena beste hau da: «Guyanak»
Esekibar Guyana (gaztelaniaz Guayana esequiba) Guyanako Errepublika Kooperatiboaren parte den eta Venezuelak aldarrikatzen duen lurraldea da. Esekibar Lurraldea eta, Venezuelan, Erreklamazio Aldea izenak ere hartzen ditu.
Cuyuni eta Esequibo ibaien arten kokaturiko 159.500 km²-ko lurraldeak osatzen du Esekibar Guyana; hau da, Guyanako lurraldearen %62. Venezuelak 1966ko Genevako Akordioaren bidez, lurralde hau nazioarte mailan aldarrikatu zuen.
Guyanako 1980ko Konstituzioaren arabera, Esekibar Guyana Guyanako estatuaren parte da:
| « | Estatuaren lurraldearen barne dira, Konstituzio hau indarrean jartzerakoan Guianaren eremuari emanak izan zaizkionak eta Parlamentuak Legez hala aldarrikatzen dituen beste zonalde batzuk. | » |
Konstituzioaren aipatzen diren "beste zonalde" horiek Britainiako Guyanaren lurraldea osatzen zutenak dira. 1938an Britainia Handiak bere koloniaren mendebaldeko mugatzat Esequibo ibaia hartu zuen.
Venezuelak, bere aldetik, 1999ko Konstituzioko 10. artikuluan ondokoa dio:
| « | Errepublikaren lurraldea eta gainontzeko espazio geografikoak Venezuelako Kapitaitza Orokorrari 1810eko apirilaren 19ko eraldaketa politikoa baino lehen zegozkionak dira, nulutzat jotzen ez diren tratatuetan eta arbitro-laudoetan jasotako aldaketak kontuan hartuz. | » |
Esekibar Guyanaren barnean ondoko eskualdeak daude: Barima-Waini, Cuyuni-Mazaruni, Pomeroon-Supenaam, Potaro-Siparuni, Takutu Garaia-Esequibo Garaia eta Esekibar Uharteak-Mendebaldeko Demerara eskualdearen mendebaldeko aldea. Hauek guztiak Guyanako estatuaren banaketa administratiboko lurraldeak dira, eta Venezuelak ez ditu aintzat hartzen.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Aferari buruzko Venezuelako Kanpo Harremanetarako Ministerioaren orria
* (Gaztelaniaz) Guyanaren posizioaren azalpena
* Datuak: Q816253
* Multimedia: Guayana Esequiba / Q816253
# Esdrasen liburua

Esdrasen liburua (hebreeraz: עֶזְרָא‎) Itun Zaharreko liburua da. Erbestean egon ondoren, israeldarren itzuleraren historia azaltzen da bertan.
K.a. 400 inguruan lehendabizikoz agertu zen. Hurrengo mendeetan, berridatzi eta editatu zuten Kristoren garai inguruan onartua izan zen arte.
Hasieran, Esdrasen liburua eta Nehemiasen liburua obra bakar bat ziren, eta gerora banatuak izan ziren. Bi liburuek, gaiari eta estiloari dagokionez, talde bat osatzen dute Kronikak liburuekin.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* ↑ Blenkinsopp, Joseph. (2009). Judaism, the first phase. Eerdmans, 87 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q131635
* Multimedia: Book of Ezra / Q131635
* Jatorrizko testuak: Biblia/Esdras
# Esekidura (kimika)

Esekidura likido baten barruan solido disolbaezin baten dispertsioa da non barne faseko partikula solidoen tamaina 1 μm baino handiagoa den. Partikula solidoak esekitzeko erabiltzen den osagaia ura denean, esekidura mekanikoak bezala ezagutzen dira.
Esekiduran barne fasea eta kanpo fasea bereiz daitezke. Kanpo fasea likidoa izango da, gehienetan ura, eta barne fasea aldiz, bertan esekiko den solidoa. Kanpo fasea gasa eta barne fasea solidoa denean, aerosola izango dugu eta bi faseak likido nahastezinak direnean emultsioa.
Esekidurak disoluzioak ez dituen zenbait ezaugarri eta abantaila ditu:
* Uretan disolbagarritasun txikia duten produktuekin erabilgarriak dira.
* Esekidura edateko denean, bertan esekitzen diren produktuen zapore txarra estaltzeko balio dute.
* Esekitako produktuaren egonkortasuna disoluzioan baino hobea da.
Esekidurek hainbat desegonkortasun fisiko jasan ditzakete. Hauetan ohikoena jalkitzea da, esekiduran dauden partikulak hauspeatu egiten dira.
Beste eragozpen bat agregazioa da, partikulen elkarketa. Partikulen artean dagoen likido guztia kanporatzen bada agregatu trinkoa eratuko da eta hau zementazioa bezala ezagutuko da, baina ez bada likido guztia kanporatzen ez da hain agregatu trinkoa lortuko eta honi malutapena deritzo.

## Ikus, gainera

* Disoluzioa
* Emultsioa
* Aerosola

## Kanpo estekak

* Datuak: Q26100
* Multimedia: Suspensions / Q26100
# Esekitoki (argipena)

Esekitoki edo esekileku hitzek adiera zenbait dituzte:
* eskitokia, arropa zintzilik uzteko altzaria;
* esekitokia, arropa lehortu eta haizatzeko tresna.
# Erloju mekaniko

Erlojuaren mekanikoa denboraren iragatea neurtzeko prozedura mekanikoa erabiltzen duen erloju mota bat da. Erloju mota honetan multzo ezberdinak daude: fenomeno natural baten neurketa kontuan hartuz denbora neurtzen duten erlojuak (eguzki erlojuak, ur erlojuak) eta kuartzoaren oszilazioan oinarritutako elojuak, azken hauek gainera osagai elektronikoak izan ditzakete.
Teknikoki mintzatuz, erloju hauen barnean dagoen makinariari kalibre deitzen zaio, eta erlojugintzako diseinuzko produktua da. Kanpoaldea eta apaingarriak (kaxa deritzona) bitxigintzaren produktuak dira, horregatik zenbait erloju markek kanpoaldea diseinatu eta barnean beste markek edo etxeek eginiriko kalibreak muntatzen dituzte.

## Historia

Lehen erloju mekanikoak txinatarrek asmatu zituzten XI. mendean, funtzionamendu iraukorrerako ihes-mekanismo batez horniturik. Erdi Aroan Europan ere hasi ziren egiten lehenengo erloju mekanikoak. Richard de Wallingfordek (1292-1336), horrelako bat eraiki zuen 1330. urte inguruan, planetario astronomiko modura erabiltzeko. Geroago, Pizkundetik aurrera, Galileo-k (1564-1642) eta, bereziki, Huygens-ek (1629-1695) aurrerapen handiak egin zituzten, pendulu-erlojua asmatuz eta hobetuz, denboraren neurketa zehatzagoak egin ahal izateko.
Oro har, erloju mekanikoak higidura oszilakorretan oinarriturik daude. Higidura hori iraunkortzeko, energiaz hornitu behar dira erlojuak modu era kontrolatu desberdinetan, hala nola grabitatez, pendulu batez, malgukien bidez, elektrizitatez… Izatez, erlojuen neurketa higidura edo oszilazioen kopurua zenbatuz egiten da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3103207
* Multimedia: Pendulum regulators / Q3103207
# Erloju beira

Erloju beira itxura borobila duen beirazko xafla konkaboa da. Antzinako sakeleko erlojuen beiraren antza duelako deitzen zaio horrela. Kimikan likidoak lurrindu, produktu solidoak pisatu edo hauspeakin ontzien estalki moduan erabiltzen da.
Bere erabilpen hedatuena produktu solidoak pisatzea da, nahiz eta iragazketa baten ondoren lortzen den produktu hezea pisatzeko ere erabiltzen den. Hauspeakin ontzien estalki gisa ere jartzen da, azken erabilpen honekin ontzi barrura hautsa edo beste partikula batzuk sartzea ekidin nahi da. Erloju beirak ez du hauspeakin ontziaren ahoa erabat estaltzen, horregatik gasen elkartrukea baimentzen du
Lurrinketa gainazal bezala erabiltzen denean, hauspeakin edo kristalen behaketa hobea baimentzen du erloju beirak. Gainera, kontrastea egingo duen koloreko gainazal baten gainean jar daiteke ikusgaitasun orokorra hobetzeko.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q679538
* Multimedia: Watch glasses (laboratory) / Q679538
ieaKimika laborategiko tresneria :
# Erloju atomiko

Erloju atomikoak bere kontagailua martxan mantentzeko erresonantzia atomiko arrunteko frekuentzia erabiltzen duen erloju mota bat da. Lehenbiziko erloju atomikoek erreferentziatzat maser bat izan ohi zuten. Gaur egungo frekuentzia atomikoko erreferentzia onenak fisika aurreratuagoetan oinarritzen dira, hauetan atomo hotzak eta iturri atomikoek parte hartzen dute. Nazio agentzia araugileek 10-9 segundu eguneko zehaztasuna mantendu ohi dute.
Lehenbiziko erloju atomikoa 1949ean Willard Libby estatubatuar kimikariak eraiki zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q227467
* Multimedia: Atomic clocks / Q227467
# Erloju molekular

Erloju molekularra espezieen arteko dibergentzia kalkulatzeko metodoa da. Erloju molekularraren arabera edozein makromolarentzat (DNA- edo proteina-sekuentzia) eboluzio-tasa gutxi gorabehera konstantea da denboran leinu ebolutibo guztian zehar. [4] [5]

## Historia

Erloju molekular terminoa Emile Zuckerkand eta Linus Pauling zientzialariek erabili zuten. 1962an leinu ezberdinen hemoglobinen arteko aminoazido sekuentzien desberdintasunak fosiletatik ondorioztatutako eboluzio-tasarekin erlazionatuta zegoela konturatu ziren. Baieztapen honetatik abiatuz, edozein proteina espezifikoren eboluzio-tasa leinu osoan zehar konstante mantentzen zela baieztatu zuten.
Allan Wilsonek eta Vincent Sarichek beraien [2] eta Kimuraren [1] lanetatik abiatuz, DNAren erreplikazioan ematen diren berezko akatsek mutazioak eragiten zutela eta mutazio hauek eboluzio molekularra gidatzen dutela argitaratu zuten. Horretarako, erregistro fosiletik abiatuz espeziazioa ezaguna zuten espezie biziak erabili zituzten.
Gerora, eboluzio molekularraren garapenarekin, demostratu zen eboluzio-tasa ez dela leinu guztian zehar konstantea. Hortaz, hasierako hipotesia hankaz gora bota zen. Hala ere, hipotesia ontzat asumitu ezin den arren, erloju-molekularra hainbat kasutan funtzionatzen duela jakina da.

## Ezaugarriak

* Erlojua estokastikoa da: bariantza handiak espero dira aztertutako aminoazidoen kopurua txikia denean.
* Salbuespen asko daude, izaera estokastikoa kontuan hartuta ere (hautespena, mutazio-tasa, etab.).
* Erlojuen kalibrazioan, denbora geologikoak behar dira, eta sarri ez dira zehatzak.

## Zerk eragiten du erlojuarekiko desbiderazioa?

* Belaunaldi denbora: belaunaldi laburrek erlojua azkartuko dute, mutazio berriak finkatzeko denbora laburtzen baita.
* Mutazio-tasa: espezie bakoitzaren ezaugarriak mutazio-tasarekin erlazionatuak daude.
* Gene funtzioa: proteina baten funtzioa denboran zehar alda daiteke.
* Hautespen naturala: bizidunak etengabe ari dira ingurunera moldatzen. Espezie bakoitza desberdin moldatzen ari da modu ez prediktiboan.

## Aplikazioak

* Sekuentzien arteko distantzia genetikoen estimak, leinuen arteko dibergentzia-denborak estimazteko erabil daitezke. [3]
* Zuhaitz filogenetikoen eraketarako erabili daiteke.

## Bibliografia

[1] Kimura. 1968. Evolutionary Rate at the Molecular Level. Nature, 217: 624-626.
[2] Sarich eta Wilson. 1967. Immunological time scale for hominid evolution. Science, 158: 1200-1203.
[3] Welch eta Brohman. 2005. Molecular dating when rates vary. Trends in Ecology and Evolution, 20: 320–327.
[4] Zuckerkandl. eta Pauling. 1962. Molecular disease, evolution, and genetic heterogeneity. Horizons in Biochemistry, 189–225.
[5] Zuckerkandl eta Pauling. 1965. Evolutionary divergence and convergence in proteins. Academic Press, 97–166.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q827541