OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Joe Cassano

Giovanni "Joe" Cassano (Bolonia, 1973ko azaroaren 25a – ib., 1999ko apirilaren 3a) Italiako rap kantari bat izan zen.
Argitaratutako lan gutxi izan arren , laurogeita hamarreko hamarkadako hip hop italiarraren artista adierazgarrienetako bat da.

## Biografia

Jatorri italiar-amerikarrekoa (aita New Yorken hazi zen, Brooklyn-eko Flatbush auzoan), Cassano Bolognan jaio zen 1973an. Batxilergoa amaitu ondoren, psikologia ikasten hasi zen eta karate eta kickboxing bezalako borroka-arteetan aritu zen. Nerabezaroan bere bizitzako zenbait aldi New Yorken bizi izan zituen.
Hip hop kulturaren zalea, bere lehen urratsak hasi zituen Italiako underground rap mugimenduan: Zona Dopa ( Pescara ) edo Mic Check ( Bologna ) bezalako jam session-etan parte hartu zuen.1997an kolaborazio bat hasi zuen Bolognia bertako Inoki rap abeslariarekin eta baita hiri berdineko Porzione Massiccia Crew eta Fuckin du 'Camelz'n Effect kolektiboekin, beti ere kolektibo horien zati izatera iritsi gabe.
1998an eta 1999an 50 MCs eta Demolizione albumetan parte hartu zuen (Porzione Massiccia Crew-ren mixtape bat). 1996an Joe Cassanok Giorno e notte abestia grabatu zuen Inokirekin, Fritz da Cat beatmaker-aren Novecinquanta albumean txertatua. Urte berean Uomini di Mare taldearen Teste mobili pt. 1 abestian parte hartu zuen, Sindrome di fine millennio diskaren parte zena.

### Heriotza eta diskoa

Joe Cassano 25 urterekin hil zen bihotz geldialdia baten ondorioz.Une horretan lantzen ari zen diskoa osatzea erabaki zuen bere anaia Albertok eta Protafoglio Lainz-ek ekoitzitako Dio Lodato disko bikoitza kaleratu zuen. Horretaz gain Dio lodato...per sta chance izeneko single-a argitaratu zen.
Hil ondoren, haren oroimenean omenaldi keinu ugari egon izan dira, batez ere hip hop eszenan bere garrantzia aitortzen dioten grafiti egileren eskutik, zeintzuk mural ugari egin izan dituzten bere omenez. 2008an "Joe Cassano Memorial" ekitaldia antolatu zen Bolognan .

## Diskografia
### Albuma

* 1999 - Dio lodato

### Kolaborazioak

* 1998 : 50 MCs - 50 MCs avec Inoki & DJ Lugi
* 1999 : A nocche dure rischiando il culo (sur la compilation Missione Impossibile)
* 1999 : Teste mobili (avec Uomini di mare & Nesly Rice & DJ Inesha & Fritz Da Cat) (sur l'album Sindrome di fine millennio)
* 1999 : Entro il 2000 (avec Uomini di Mare & Inoki) (sur l'album Sindrome di fine millennio)
* 1999 : Giorno e notte' (sur Novecinquanta)
* 1999 : Teach 'em right feat. Devon Pepse & Fed Gambino (sur l'album Demolizione)
* 1999 : Rischio il culo (sur l'album Demolizione)
* 1999 : Metropoli di sangue (sur l'album Demolizione)
* 2001 : Lirico alchimista avec Inoki (sur V Dan)
* 2001 : Stile di Joe (sur V Dan)

## Erreferentziak

* ↑ «Joe Cassano - Dio Lodato» web.archive.org 2010-02-06 (Noiz kontsultatua: 2020-11-27).
* 1 2 3 4 «Italian Rap | Artists -- Joe Cassano (RIP)» web.archive.org 2010-11-26 (Noiz kontsultatua: 2020-11-27).
* 1 2 3 JOE CASSANO. (Noiz kontsultatua: 2020-11-27).
* ↑ «ONLYHIPHOP » Joe Cassano Memorial Day @ Bologna» web.archive.org 2012-10-28 (Noiz kontsultatua: 2020-11-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3180006
# Joe DiMaggio

Joseph Paul DiMaggio (Martinez, Kalifornia, 1914ko azaroaren 25a – Hollywood, Florida, 1999ko martxoaren 8a) estatubatuar beisbol jokalaria izan zen. Bateatzaile trebea, Liga Handietako jokalari ospetsuenetariko bat izan zen. New York Yankees taldean bere ibilbide profesional osoa (1936-1951) bete zuen, guztira 1.537 lasterketa eta 361 home run lortuz.
Beisbola utzi ondoren, 1954an Marilyn Monroerekin ezkondu zen eta honek bere ospea handitu zuen. Hala ere, ezkontzak zortzi hilabete baino ez zuen iraun.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q297142
* Multimedia: Joe DiMaggio / Q297142
# Joe Clark

Charles Joseph Clark (High River, 1939 -) kazetari, enpresaburua, irakaslea eta politikaria da, Kanadako lehen ministroa 1979 eta 1980 artean .
Politikan sartu zen 1972an aukeratu zutenean lehen aldiz Albertan. 1976an bere alderdiko buruzagi bihurtu zen eta 1979an lehen ministro hautatu zuten, Pierre Trudeau garaituz eta 16 urteko gobernu liberala amaitutzat emanez.
* Datuak: Q128574
* Multimedia: Joe Clark / Q128574
# Joe Dassin

Joseph Ira "Joe" Dassin (New York, 1938ko azaroaren 5a - Papeete, 1980ko abuztuaren 20a) frantziar-estatubatuar aktore, abeslari eta egile abeslaria izan zen.
Jules Dassin eta Béatrice Launerren semea izan zen. Biak jatorri judukoak ziren. Aita Hollywoodeko zerrenda beltzean zegoenez, familia Europara joan zen. Joek Suitzan egin zuen eskola aldia eta ondoren Antropologian lizentziatu zen Michigango Unibertsitatean.
Frantziara itzulita, aitaren filmetako teknikari lanetan aritu zen, bai eta aktore lanetan ere.
Ezaguna izan zen Frantzian 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, eta bere ospea Europako gainerako herrialdeetara zabaldu zen.
Polinesian hil zen oporretan bihotzekoak jota.

## Diskografia

* 1965: Bip-bip
* 1965: Guantanamera
* 1966: Comme la lune
* 1966: Ça m'avance à quoi
* 1966: Excuse me lady
* 1966: Dans la brume du matin
* 1967: Les Dalton
* 1967: Marie-Jeanne
* 1968: Siffler sur la colline
* 1968: Comment te dire
* 1968: La Bande à Bonnot
* 1968: Plus je te vois, plus je te veux
* 1968: Ma bonne étoile
* 1968: Le P'tit pain au chocolat
* 1969: Les Champs-Élysées
* 1969: Mon village du bout du monde
* 1969: C'est la vie lily
* 1969: Billy le bordelais
* 1970: L'Amérique
|valign="top"|
* 1970: Cécilia
* 1970: La Fleur aux dents
* 1970: L'Équipe à Jojo
* 1970: La Luzerne
* 1971: La Ligne de vie
* 1971: La Mal-aimée du courrier du cœur
* 1971: Allez roulez !
* 1972: Taka Takata (la femme du toréro)
* 1972: Le Moustique
* 1972: Salut les amoureux (On s'est aimé comme on se quitte)
* 1972: La Complainte de l'heure de pointe (À vélo dans Paris)
* 1972: Vaya na cumana
* 1972: S'aimer sous la pluie
* 1973: Quand on a seize ans
* 1973: Fais moi de l'électricité
* 1973: Les Plus Belles Années de ma vie
* 1973: La Dernière page
* 1974: C'est du mélo
* 1974: Vade retro
* 1974: Si tu t'appelles mélancolie
|valign="top"|
* 1974: L'Amour etc.
* 1974: Annie de l'année dernière
* 1975: L'Été indien
* 1975: L'Albatros
* 1975: Depuis l'année dernière (inédit)
* 1975: Trois caravelles (inédit)
* 1975: Et si tu n'existais pas
* 1975: Il faut naître à Monaco
* 1975: Ça va pas changer le monde
* 1975: Salut
* 1976: Il était une fois nous deux
* 1976: À toi
* 1976: Le Jardin du Luxembourg
* 1976: Le Café des trois colombes
* 1977: Et l'amour s'en va
|valign="top"|
* 1977: Noisette et Cassidy
* 1977: Dans les yeux d'Émilie
* 1978: La Demoiselle de déshonneur
* 1978: La Première Femme de ma vie
* 1978: Maria
* 1978: Si tu penses à moi
* 1978: La vie se chante, la vie se pleure
* 1978: Un lord anglais
* 1978: Côté banjo, côté violon
* 1978: Happy birthday
* 1979: Le Dernier Slow
* 1979: Tellement bu, tellement fumé
* 1979: Le Marché aux puces
* 1979: Blue country

## Filmografia

* 1957 : He Who Must Die, Jules Dassin : Benos
* 1958 : The Law, Jules Dassin : Nico
* 1964 : Topkapi (filma), Jules Dassin : Joseph
* 1965 : Lady L, Peter Ustinov : polizia-inspektore
* 1965 : Nick Carter and Red Club, Jean-Paul Savignac : Janos Adler.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q272943
* Multimedia: Joe Dassin / Q272943
# Joseph Ignace Guillotin

Joseph Ignace Guillotin (1738ko maiatzaren 28a, Saintes, Itsas Charente – 1814ko martxoaren 26a, Paris) frantziar mediku eta politikari bat izan zen. Bere izena gillotinari estuki loturik dago, halere, nahiz eta jende askok horrela uste izan, ez zen bera gailu honen asmatzailea izan, bai ordea Frantziar Iraultzan hilarazteko modu honen ezartzailea.
Gillotina izendatzeko eponimoaren erabilera ohikoa egin zenenez, Guillotinen senitarteko batzuk Frantziako gobernuari izendapen hori laga zezan eskatu zioten, baina beren eskaerak alferrikakoak izan zirenez, euren abizenak aldatu behar izan zituzten.

## Bizitza

Bigarren mailako heziketa burutzen ari zen bitartean Guillotin arteetara zaletu zen. Bordeleko Irish College ikastetxean maisu izan zen. Aldiz, Reims hirian eta Parisko Unibertsitatean medikuntza ikasi zuen.
1784an Frantziako Gobernuak, Benjamin Franklin eta beste batzuekin batera, ustez Franz Mesmer-ek aurkitu zuen animalia magnetismoa ikertzeko hautatu zuen.
1789an Parisko Frantziako Biltzar Konstituziogileko diputatu bilakatu zen. Kargu honetan zegoela, Biltzar Legegileari gillotinaren erabilera proposatu zion. Nahiz eta Guillotinek proposamen hau egin izan, heriotz zigorraren aurkakoa zen, minik gabea eta errukitsuagoa izango zen exekuzio metodo bat heriotz zigorra desagertarazteko lehenbisiko aurrerapausoa izango zela iritzi zuen.
Exekuzio unean, exekutatuen senitarteko nahiz haur gutxiagok ikus zitzaten ahalegindu zen, pribatuak eta banakakoak izan zitezen ere bozkatu zuen.

## Hiri-kondaira

Hiri-kondaira baten arabera, Guillotin doktorea berak asmatutako makinaz hilarazi omen zuten. Hau erabateko gezurra da: Guillotin sorbalda batean izan zuen lupu beltz edo satarraren ondorioz hil zen.
Hiri-kondaira honen hedapenaren arrazoia honako hau izan zen: berez, Lyon hirian Guillotin abizena zuen sendagile bat bazen, J.M.V. Guillotin, hau bai, hau gillotinan hilarazi zuten.

## Iruditegia

* Joseph Ignace Guillotin.

## Ikus gainera

* Gillotina

## Kanpo-estekak

* Gillotina. Jean Hiriart Urruti. Klasikoen gordailua.
* Datuak: Q220650
* Multimedia: Joseph Ignace Guillotin / Q220650
# Joseph Jackson (managerra)

Joseph Walter "Joe" Jackson (Fountain Hill, Arkansas, 1928ko uztailaren 26a - Las Vegas, Nevada, 2018ko ekainaren 27a) estatubatuar talentu manager bat zen, bai eta Jackson familiaren burua ere, izan ere, eta The Jackson 5 musika taldearen sortzaile, managerra eta beren abestien egilea ere izan zen, izan ere, familia horretako haur abeslari, musikari eta dantzariez osatutako taldea zen, tartean Michael Jackson eta Janet Jackson.
1980ko hamarkadaren erdialdera bere seme-alabetako batzuk haurrak zirela aitarengandik tratu txarrak jaso zituztela salatu zuten, bai psikologikoak nahiz fisikoak, tartean "aita" dei zeaten debekaua zien eta aldioro "Joseph" dei zezaten behartu zituen. Dantza entsegutan haurrek pausuren bat gaizki eginez gero gerrikoarekin jo edota hormaren aurka bultzatzen omen zituen.

## Seme-alabak

Joseph Jackson eta Kattie B. Screws senar-emazteek honako hamar seme-alabok izan zituzten:
* Maureen Reillette "Rebbie" Jackson (1950)
* Sigmund Esco "Jackie" Jackson (1951)
* Tariano Adaryll "Tito" Jackson (1953)
* Jermaine La Jaune Jackson (1954)
* La Toya Yvonne Jackson (1956)
* Marlon David Jackson (1957)
* Brandon Jackson (1957, jaioberritan hila)
* Michael Joseph Jackson (1958-2009)
* Steven Randall "Randy" Jackson (1961)
* Janet Damita Jo Jackson (1966)

## Ikus gainera

* The Jackson 5
* Datuak: Q361297
* Multimedia: Joseph Jackson / Q361297
# Joseph Hiriart

Joseph Hiriart (Baiona, 1888ko martxoaren 5a - Paris, 1946) arkitekto baionarra zen, ezaguna Biarritz Itsas Museoa Art Deco eraikina proiektatu duelako.

## Biografia

1910ean hasi zituen arkitekto ikasketak Arte Ederren Goi Eskola Nazionalean. Lehen Mundu Gerran mobilizatu ondoren, 1922ko ekainaren 7an graduatu zen.
Proiektu anitz egin zituen Parisen, Pirinio Atlantikoetan (batik bat Euskal Herrian) eta Tunisian. Bere bazkide Georges Tribout, Georges Beau, Francois Lafaye eta Marcel Brusouret arkitektoekin batera, oso emankorra izan zen, bere estiloak eragin ezberdin zituena, bai Art déco, bai modernotasunez edo tradizioz zipriztinduak.

## Lan nagusiak

* 1924-1926 Lehen-Tokia etxea, Ziburu, Georges Tribout eta Georges Beau arkitektoekin
* 1925-1929 Leihorra etxea, Ziburu, Georges Tribout eta Georges Beau arkitektoekin
* 1926-1931 Bihotz Santuaren kapera, Hazparne, Georges Tribout et Georges Beau arkitektoekin
* 1929 Villa Sirius, Baiona, François Lafaye arkitektoarekin
* 1929-1931 Villa Bleue, Barcelonnette Georges Tribout eta Georges Beau arkitektoekin
* 1930 Salieseko kasinoa, Georges Tribout eta Georges Beau arkitektoekin
* 1925 Galeries Lafayette pabilioia, Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes, Paris, Georges Tribout, Georges Beau eta Maurice Dufrène arkitektoekin.
* 1926 Hotel Getaria, Getaria
* 1930-1935 Biarritzeko itsas museoa, François Lafaye eta R Lacoureyre arkitektoekin

## Erreferentziak

* ↑ Joseph Hiriart (1888-1946). .
* ↑ (Frantsesez) Valérie Lannes-Nouel. (2015). Joseph Hiriart, architecte de la lumière. Biarritz: Atlantica, 160 or. ISBN 978-2-7588-0514-4..
* 1 2 3 4 (Frantsesez) dans Mérimée basean. (Noiz kontsultatua: 2019-10-12).
* ↑ (Frantsesez) Site internet de la Villa Leihorra. (Noiz kontsultatua: 2019-10-12).
* ↑ Miarritzeko Akuarioaren historia miresgarria. (Noiz kontsultatua: 2019-10-12).

## Bibliografia

* Etxepare, Lauren; Joseph Hiriart, Art Déco-aren maisu, Arkitektura-bidaia Lapurditik Tunisera (1925-1936), EHU 2020, ISBN 978-84-1319-169-0

## Kanpo estekak

* Lauren Etxepareri elkarrizketa Joseph Hiriarti buruz idatzitako liburuaz.
* Datuak: Q23806398
* Multimedia: Joseph Hiriart / Q23806398
# Joseph James Cheeseman

Joseph James Cheeseman (Edina, 1843ko martxoaren 7a - Monrovia, 1896ko azaroaren 12a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako presidentea izan zen 1892tik hil zen arte.
Liberia Kolegioan hezi zen eta Benetako Whig alderdiko kidea izan zen. 1892an presidente hautatu zuten eta nagusiki nekazaritzan oinarritutako liberiar ekonomia modernizatzeko eta Frantziaren eta Erresuma Batuaren anbizio espantsionistek mehatxatutako liberiar mugak defendatzeko lanean jarraitu zuen. Herrialdearen barnealdeko etnien borrokei ere aurre egin zien. Karguan hil zen 1896ko azaroan.
* Datuak: Q765733
* Multimedia: Joseph James Cheeseman / Q765733
# Joseph Ignacio del Campo

Joseph Ignacio del Campo Soberrón de Castaños Larrea (San Pedro Galdames, 1726ko uztailaren 30a-1782) bizkaitar enpresaburua izan zen. 12 urte besterik ez zituela, Bizkai Berrira joan eta bertoko meategiak ustiatu zituen. Súchil udalerriko gobernadorea izan zen.
# Joseph Ilharreguy

Joseph Ilharreguy (Oloroe-Donamaria, 1978ko urriaren 11) frantziar errugbilari ohia da, uztartze-erdilari postuan jokatzen duena.

## Biografia

Oloroe-Donamarian jaio eta Mauleko SA Mauléonais taldeko harrobian hasi zen jokatzen eta 1993an egin zuen debuta talde nagusiarekin. 2000 eta 2002 artean Stade Toulousain eta Biarritz Olympique taldeekin Europako Kopako lau partida jokatu zituen. Tolosarrekin bi entsegu egin zituen, bata Saracensen aurka eta bestea Cardiffen aurka.
Hurrengo urteetan hainbat taldetan jokatu zuen eta jokalari ibilbidea Barkoxen amaitu zuen, Mauleren ondoan.
2012an Avenir de Barcuseko entretnatzailea izan zen bost urtea eta 2017tik aurrera Boucau Tarnos Stade (Bokale (Lapurdi)) taldea entrenatzen du.

## Taldeak

Jokalari ibilbidea :
| Taldea | Urteak |
| Sport Athlétique Mauléonais (Maule-Lextarre) | 1993-1997 |
| Football Club oloronais (Oloron) | 1997-2000 |
| Stade Toulousain (Tolosa Okzitania) | 2000-2001 |
| Biarritz Olympique (Miarritze) | 2001-2002 |
| Rugby Club Strasbourg (Estrasburgo) | 2002-2003 |
| CA Périgueux (Périgueux) | 2003-2005 |
| Sporting nazairien rugby (Saint-Nazaire) | 2005-2008 |
| Avenir de Barcus (Barkoxe) | 2008-2012 |
| Entrenatzaile ibilbidea ||
| Taldea | Urteak |
| Avenir de Barcus (Barkoxe) | 2012-2017 |
| Boucau Tarnos Stade (Bokale) | 2017- |

## Erreferentziak

* ↑ www.eurosport.com (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).
* ↑ (Frantsesez) «Résultat Saracens - Toulouse, match en direct - Coupe d'Europe 2000-2001, 5ème journée Poule 3, Dimanche 14 Janvier 2001» L'Équipe (Noiz kontsultatua: 2023-06-05).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q89101768
# Joseph Joachim

Joseph Joachim (Kittsee, 1831ko ekainaren 28a - Berlin, 1907ko abuztuaren 15a) hungariar musikagile eta biolin-jotzailea izan zen. Weimar dukearen Orkestrako, Hannoverko Gorteko kontzertuetako eta Berlingo Musika Eskolako zuzendaria izan zen. Bere garaiko biolin-jotzailerik onenetakoa izan zen. 1869. urtean Joachim Laukote ospetsua sortu zuen Berlinen. Ingalaterran izan zen maiz, eta izen handia hartu zuen han. Kontzertu klasikoak bikain jotzen zituen, Beethovenenak batez ere. Kontzertu hungariarra da Joachimen obren artean aipagarriena. Pedagogo eta irakasle ezaguna izan zen Europa osoan. Laurehun biolin-jotzaile inguruk ikasi zuen haren eskolan. R. Schumann, M. Bruch, J. Brahms eta A. Dvorak-ek beren biolin-kontzertuak eskaini zizkioten.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* Datuak: Q159976
* Multimedia: Joseph Joachim / Q159976
# Joseph John Thomson

Sir Joseph John Thomson edo J.J. Thomson (Cheetham Hill, Manchester, 1856ko abenduaren 18a - Geneva, 1940ko abuztuaren 30a), kimikari ingelesa izan zen, elektroia aurkitzeagatik eta eredu atomiko bat planteatzeagatik ezagutzen dena.

## Biografia

Eskoziarren ondorengoa bazen ere, hortik bere abizenaren idazkera eskoziarra, Manchesterren jaio zen 1856an. Ikasketak 1870an Manchesterko Owens Collegen hasi zituen eta berehala erakutsi zuen ikasketetarako talentu handia. Aitak Sharp-Stewart & Co. lokomotora lantegian sartu nahi zuen baina aita hiltzerakoan planak aldatu eta 1876an Cambridgeko Trinity Collegen sartu zen. Berehala jaso zituen lehenengo sariak eta 1884an fisika irakasle bihurtu zen. Bere ikasleetako bat Ernest Rutherford izan zen.
Rose Elisabeth Pagetekin ezkondu zen 1890an eta seme bat eta alaba bat izan zituen. Berak bezala George Paget Thomson semeak ere Fisikako Nobel Saria irabaziko zuen. J.J. Thomsonek 1906an jaso zuen berea eta 1908an "Sir" izendatu zuten. 1918an Cambridgeko Trinity Collegeko buru bihurtu zen. 1940an hil zen eta Westminster abadian lurperatua dago Isaac Newtonen ondoan.

## Lorpen zientifikoak

* 1897: Izpi katodikoen hodia erabiltzen hasi zen eta hirugarren saiakeran elektroia aurkitu zuen, berak "korpuskulo" deitu bazuen ere. Aurkikuntza garrantzitsua izan zen batez ere atomoa zatiezina ez zela frogatu zuelako.
* 1904: Thomsonen eredu atomikoa plazaratu zuen.
* 1906: Hidrogenoak elektroi bakarra duela frogatu zuen. Urte berean Fisikako Nobel Saria irabazi zuen.
* 1911: Neonaren bi isotopo aurkitu zituen, Ne-20 eta Ne-22.

## Ikus, gainera

* Thomsonen eredu atomikoa
* Teoria atomikoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47285
* Multimedia: Joseph John Thomson / Q47285
# Joseph Jenkins Roberts

Joseph Jenkins Roberts (Norfolk, Virginia, 1809ko martxoaren 15a - Monrovia, 1876ko otsailaren 24a) liberiar politikaria izan zen. Liberiako lehendabiziko presidentea izan zen 1848tik 1856ra. 1872tik 1876ra arteko agintaldia errepikatu zuen.
Libre jaio zen Estatu Batuetan, galestar jatorriko aita batengandik eta ama mulata batengandik. Beste virginiar batzuekin eta bere familiarekin batera Liberiara emigratu zuen 1829an, Amerikako Kolonizazio Elkartearen laguntzarekin. Familiaren helburuetako bat afrikarrak ebanjelizatzea zen.
Liberian inportazio eta esportazio negozio batekin Estatu Batuekin aberastu zen.
1833an goi sheriff izendatu zuten barnealdeko tribuen zergak biltzeko, eta 1835ean gobernadore kargua hartu zuen, 1848an herrialdearen independentzia lortu arte mantendu zuena.
1848an herrialdeko lehendabiziko presidente bihurtu zen. 3.000 kolonoren ahaleginarekin estatu bat eraikitzeko zailtasunak izan zituen. Barruko tribuek erlijio tradizionalak mantendu zituzten eta esklaboen merkataritzari eutsi zioten. Marylandeko koloniari lagundu zion 1856an grebo eta kruen aurkako gerretan, eta 1857an kolonia Liberian integratu zen.
Lehen agintaldiaren ondoren, Liberiako armadako ofiziala eta Britainia Handian eta Frantzian enbaxadorea izan zen. 1862an Liberia Collegeren sortzaileetako bat izan zen eta 1876ra arte buru izan zen.
1872an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen Alderdi Errepublikanoaren hautagai gisa. 1872an presidentetzarako hauteskundeak irabazi zituen Alderdi Errepublikanoaren hautagai gisa eta 1874an berrautatu zuten. 1875etik agintaldia amaitu arte ezinduta egon zen.
* Datuak: Q360164
* Multimedia: Joseph Jenkins Roberts / Q360164
# Katai

Katai Txina iparraldeari ematen zitzaion antzinako izena da. Mendebaldean Marco Polok bihurtu zuen ezagun, eta Kublai Khanen erresuma izendatzen zuen bere liburuan. Kitai edo Khitan-en transkripzio bat da, Txinako iparraldean Estatu boteretsu bat sortu zuen herri baten izena, XI eta XII. mendeetan. 1276an Txina bateratu aurretik, Katai izenak Iparraldeko Txina izendatzen zuen, Manzi izenak Hegoaldeko Txina izendatzen zuen bitartean, Song enperadoreena zena.

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Le Monde Chinois. Armand Colin 1972.

## Ikus, gainera

* Txinaren izenak

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1050868
# Katafora

Katafora (grezieratik: grezieraz: Kαταφορά, 'beherantz daroana'; Kατα, 'beherantz', φορά 'eramaten duena') figura erretoriko bat da, hau da, adierazpeneko, diskurtsoko edo erretorikako baliabide bat, geroago aipatuko den erreferente baten aurrerapena egiten duena, edo geroago aipatuko den erreferente baten ordezkapen aurreratua.
Esaterako:
* Zera adierazi nahi zuen: lanak bukatu bezain laster etorriko zela.
* (Honako) hau esan zigun: guretzat zenbait albiste zekartzala.
* Zientzialaria agertu zenean inork ez zekien zientzialari hura geroago Nobel Saria irabaziko zuen Einstein jauna zela.
* Hona hemen herri batzuen izenak: Altsasu, Urdiain, Arbizu.

## Bibliografia

* Euskaltzaindia: Literatura Terminoen Hiztegia. Bilbo: 2008. Xabier Altzibarren artikulua, 43-44. orrialdeak.
* Juan Garzia Garmendia Kalko okerrak. 75. orrialdea eta hurrengokoak.
* Juan Garzia Garmendia "Katafora-esapideak bateratzeko bidean". In Espezialitate-hizkerak eta terminologia: jardunaldiak. EHU, 2003.
* Angelo Marchese eta Joaquín Forradellas: Diccionario de retórica, crítica y terminología literaria. Bartzelona: Ariel, 1982. 25.or.

## Ikus, gainera

* Anafora
* Figura erretorikoak

## Kanpo estekak

* Euskaltzaindiaren Literatura Terminoen Hiztegia.
* Datuak: Q1574089
# Katagorri

Katagorri edo urtxintxak, zuhaitzetan bizi diren esziuridoen familiako ugaztun karraskari espezie ezberdinak dira.
Ia edozein baso motatan bizi daitekeen arren, pagadi, harizti, amezti eta erkameztiak nahiago ditu artadiak baino. Baita urriztiak, eta lizarrez, haltzaz eta beste hainbat espeziez osatutako oihan nahasiak ere. Behar izanez gero, pinu eta ler gorrietan ere bizi daiteke.
Habia, zenbait hegaztiren antzera eraikitzen dute, nahiz eta hauek gehiago ixten duten. Gehienetan bi sarrera-irteera sortzen dute, bat goialdean, estuagoa dena, badaezpadakoa. Erditu baino lehen balizko eraso batez babesteko bigarren habia sortzen dute.
Gehien bat karraskaria da, beraz, intxaurrak, ezkurrak eta abar jaten ditu; dena den, goseak jota egonik eta zer jan aurkitu ezinean badabil, txorien arrautzak eta baita txorikumeak ere jan ohi ditu.
Europan zuhaitzetan bera bezain trebea denik ez dago, hala ere zenbait etsai ditu, azeriak lurrean jaten aritzen denean eta lepahoria, katajineta, basakatua eta aztorea adarretan. 4-7 kume izan ohi dituzte eguraldia lagun izanez gero eta bazka aski izatekotan.

## Kulturan

Manex Pagolak idatzi eta geroago Pantxoa eta Peio bikoteak abestu zuten Urtxintxak abestia 70. hamarkadan, oso ezaguna egin zena.

## Ikus, gainera

* Katagorri arrunta

## Kanpo estekak

* Katagorria, akrobata xarmangarria Joxerra Aihartza, Zientzia.net webgunean
* EL BOSQUE HABITADO. El bosque de Ametzagaña. Mr Argoma-ren bideoa Ametzagaina basoko animaliekin: amilotx mottoduna, urtxintxa, kardantxiloa, eskinosoa, eta zozo leizismoduna (zuribeltza). Txikoria-belarra ere bai
* Datuak: Q858243
* Multimedia: Sciurus / Q858243