OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Araruna (Paraná)

Araruna Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. 14.485 biztanle ditu 493,19 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Paraná

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2034168
* Multimedia: Araruna (Paraná) / Q2034168
# Ararendá

Ararendá Brasilgo udalerri bat da, Ceará estatuan kokatua. 11.096 biztanle ditu 344,131 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Ceará

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2020998
* Multimedia: Ararendá / Q2020998
# Ararteko

Arartekoa edo herriaren defendatzailea (suedieraz Ombudsman) hiritarren eskubideak bermatzen Estatuko agintaritza da, Estatu horren botere exekutiboak edo legegileak hiritarrengan egin litezken abusuen aurka jarduten duena. Normalean gobernu edo parlamentu batek izendatzen du arartekoa.
Oro har, kide bakarraren ardurapeko organoa izaten da, nahiz eta badituen baliabide eta elementu lagungarriak bere lanerako. Organo horren arduraduna, karguduna, pertsona independentea izaten da, alderdi politiko, sindikatu eta abarrekiko lotura formalik gabea, eta ez du inongo agintaritzaren agindurik jasotzen bere zereginak betetzeko. Herritarrek arartekoarengana jo dezakete beren kexak idatziz aurkezteko eta kexa horren inguruko jarduerak aurrera eramaten ditu arartekoak, doako zerbitzua eskainiz. Oro har, Bigarren Mundu Gerraz gero hasi zen erakunde hau hainbat herrialdetan antolatzen, herritarren eskubideak errespetatzen direla bermatzeko eta administrazioaren jarduera kontrolatzeko asmoz.

## Euskal Herrian

Euskal Herrian, gaur egun, hiru ararteko ditugu hiru administrazioetan: Euskal Autonomia Erkidegoko Arartekoa, Nafarroako Arartekoa eta Iparraldeko Médiateur de la République.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.

## Kanpo estekak

* Euskadiko Arartekoaren web orrialdea
* Espainiako autonomia erkidegoetako defentsa-erakundeak
* Europako Herriaren Defendatzailearen web orrialdea (Gaztelaniaz)
* Nafarroako Ararteko (Ingelesez)
* Ombudsmanaren Iberoamerikako Federazioa (Gaztelaniaz)
* International Ombudsman Institute (Gaztelaniaz)
* Datuak: Q169180
* Multimedia: Ombudsman / Q169180
# Araruna (Paraíba)

Araruna Brasilgo udalerri bat da, Paraíba estatuan kokatua. 17.189 biztanle ditu 241,302 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Paraíba

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2065337
* Multimedia: Araruna (Paraíba) / Q2065337
# Araria barrutia

Araria barrutia Indiako barruti bat da, Purnia dibisioan, Bihar estatuan. 2.811.569 biztanle ditu 2.830 kilometro koadrotan.

## Mugakideak

Honako barrutiekin egiten du muga:
Supaul barrutia

## Ikus, gainera

* Bihar

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42901
* Multimedia: Araria district / Q42901
# Araripina

Araripina Brasilgo udalerri bat da, Pernambuco estatuan kokatua. 85.088 biztanle ditu 2.037,388 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Pernambuco

## Kanpo estekak

* Datuak: Q626344
* Multimedia: Araripina / Q626344
# Araruama

Araruama Brasilgo udalerri bat da, Rio de Janeiroko estatuan kokatua. 129.669 biztanle ditu 638,023 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Rio de Janeiroko estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1761549
* Multimedia: Araruama / Q1761549
# Aratar

Aratarrak, boteretsuenetzat hartzen diren Valarrak dira.
Hamabost Valarretatik, zortzi hartzen dira boteretsuenetzat, horien artean, Melkor agertzen ez delarik, boteretsuena zena Valartzat hartzea utzi zen arte:
* Manwë, haizearen jauna, Eruren ordezkaria
* Varda, izarren anderea
* Ulmo, itsasoko jauna
* Yavanna, bizitzaren anderea
* Aulë, lurreko jauna
* Namo (Mandos), patuaren eta hildakoen jauna
* Nienna, errukiaren anderea
* Oromë, ehiztarien jauna

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3312360
# Arathorn I.a

Arathorn I.a, Tolkienen legendarium ospetsuan eta Eraztunen Jauna eleberriaren eranskinetan, dunadan bat da, Arassuilen semea, Rivendelen jaio zena Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2693. urtean. Bere izena sindarinezkoa da, eta "errege arranoa" bezala itzul daiteke.
Bere aita Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2784. urtean hil ondoren, Arathorn I.a, Iparraldeko Dunedainen hamabigarren kapitain bihurtu zen. Bere agintaldian, eta Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2790. urtean Thror Morian erahila izan ondoren, nanoen eta orkoen arteko gerra hasi zen, sei urte iraun zuena, 2793. urtetik 2799. urteraino. Eriadorrek gerra honetan kalterik jaso ez zuen arren, eskualde hau mesedetua izan zen, urte askoz, Mendi Lainotsuak, Sauronen zerbitzarietatik aske geratu baitziren, mendilerro honetako pasabideak berreskuratzea lortu zelarik.
Arathornek 64 urtez gobernatu zuen, eta 2848. urtean hil zen, 155 urte zituela, bere oinordekoa, bere seme Argonui izan zelarik.
# Arathorn II.a

Arathorn II.a, Tolkienen legendarium ospetsuko pertsonaia bat da. Dunadan bat da, Iparraldeko Dunedainen hamabosgarren kapitaina. Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2873. urtean jaio zen eta Aradorren semea da.
Arathorn II.a, zakarra eta zorrotza zen, baina baita buruzagi noble bat eta borrokatzeko abilezia handiduna ere. Bere arbasoak bezala, Rivendelen hazi zuen Elrondek. Arathornek, oraindik gazterik, Aranarthen ondorengoa zen Gilraenekin ezkontzea eskatu zuen. Gilraenen aita Dirhael, hasiera batean, ezkontzaren aurka agertu zen arren, Arathorn gazterik hilko zela aurreikusten baitzuen, bere emazte Ivorwenen erabakia nagusitu zen ezkontza hori onartzeko, honek, biak ezkonduz gero, gizakien itxaropena izango zena bertatik jaioko zela aurreikusi baitzuen.
Arathorn, Iparraldeko Dunedainen Kapitain bihurtu zen Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2930. urtean, bere aita, muinoetako trollek harrapatu zutenean. Kargu honetan, hiru urte baino ez zituen eman, Eguzkiaren Hirugarren Aroko 2933. urtean, Elladan eta Elrohirrekin orkoen aurka borrokan ari zela, begian gezikada bat jasota hil baitzen.
Arathorn II.a hirurogei urtez bizi izan zen, eta, bere oinordekoa, bere seme Aragorn II.a izan zen, garai horretan bi urte baino ez zituena eta, etorkizunean, Elessar erregea bihurtuko zena.
# Arata Sugiyama

Arata Sugiyama (japonieraz: 杉山 新, 1980ko uztailaren 25a - ) Japoniako futbolari ohia da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashiwa Reysol, Ventforet Kofu eta Omiya Ardija.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q762807
# Arataca

Arataca Brasilgo udalerri bat da, Bahiako estatuan kokatua. 10.191 biztanle ditu 435,962 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Bahiako estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1648079
* Multimedia: Arataca / Q1648079
# Aratiba

Aratiba Brasilgo udalerri bat da, Rio Grande do Sul estatuan kokatua. 6.483 biztanle ditu 342,504 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Rio Grande do Sul

## Kanpo estekak

* Datuak: Q33961
* Multimedia: Aratiba / Q33961
# Arata Watanabe

Arata Watanabe (japonieraz: 渡邉 新太, 1995eko abuztuaren 5a - ) Japoniako futbolaria da.
Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Albirex Niigata.

## Kanpo loturak

* (Japonieraz) J.League Data Site
* Datuak: Q43426976
# Archbold (Ohio)

Archbold Ohioko herri bat da. Fulton konderrian kokatua dago. 2010ean 4.346 biztanle zituen, 12,77 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Fulton konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q632471
* Multimedia: Archbold, Ohio / Q632471
# Archbald (Pennsylvania)

Archbald Pennsylvaniako borough bat da. Lackawanna konderrian kokatua dago. 2010ean 6.984 biztanle zituen, 44,26 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Lackawanna konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1132449
* Multimedia: Archbald, Pennsylvania / Q1132449
# Arudy

Arudy (gaskoieraz Arudi) Pirinio Atlantikoak departamenduko eta Akitania eskualdeko udalerria da, Bearnon dagoena.

## Demografia

Biztanleriaren bilakaera :
| 1793 | 1800 | 1806 | 1821 | 1831 | 1836 | 1841 | 1846 | 1851 |
| 1 767 | 1 635 | 1 745 | 1 774 | 1 863 | 1 745 | 1 971 | 1 973 | 2 026 |
| 1856 | 1861 | 1866 | 1872 | 1876 | 1881 | 1886 | 1891 | 1896 |
| 1 878 | 1 930 | 1 995 | 1 978 | 1 801 | 2 027 | 1 843 | 1 816 | 1 731 |
| 1901 | 1906 | 1911 | 1921 | 1926 | 1931 | 1936 | 1946 | 1954 |
| 1 710 | 1 868 | 1 897 | 1 723 | 1 786 | 2 032 | 1 930 | 2 130 | 2 112 |
| 1962 | 1968 | 1975 | 1982 | 1990 | 1999 | 2009 | 2014 | 2020 |
| 2 444 | 2 874 | 2 892 | 2 705 | 2 537 | 2 234 | - | - | - |

## Arudytar ezagunak

* Édouard Piette (1827-1906), arkeologoa
* Jean-Baptiste Dortignacq (1884-1928) txirrindularia.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q195516
* Multimedia: Arudy / Q195516
# Arum

Arum landare loredunen genero bat da, Araceaearen familia barrukoa. Euskaraz suge-belar izena ematen zaie. 25 espezie inguru dira, Europa, Asia eta Ipar Afrikan banaturik daudenak. Espezie-dibertsitate handiena Mediterraneo inguruko eskualdeetan dago.
Landare bizikorrak dira. Errizoma zuzena eta sendoa dute, 10-60 cm luzea. Gezi itxurako hosto zabalak dituzte. Loreen multzoa hosto itxurako zorro batez inguratua dute. Fruitu biribil gorriak izaten dituzte, mordoan antolatuak. Landare guztia da pozoitsua.

## Espezie batzuk

* Arum alpinum
* Arum balansanum
* Arum concinnatum
* Arum creticum
* Arum cyrenaicum
* Arum dioscoridis
* Arum dracunculus
* Arum euxinum
* Arum gratum
* Arum hygrophilum
* Arum idaeum
* Arum italicum - (Suge-belar nerbiozuria)
* Arum korolkowii
* Arum maculatum - (Suge-belar pikarta)
* Arum nigrum
* Arum palaestinum
* Arum pictum
* Arum polyphyllum
* Arum purpureospathum
* Arum rupicola
* Arum triphyllum

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
* Datuak: Q161121
* Multimedia: Arum / Q161121
* Espezieak: Arum
# Aruba 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan

Arubak 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen. Hau bere 9. partaidetza izan zen jokoetan, nahiz eta 2008ra arte Holandarren Antillak izenarekin egin izan zuen.

## Leihakideak

Honakoa leihakide arubarren zerrenda da, kirolaren arabera.
| Kirola | Gizonezkoak | Emakumezkoak | Guztira |
| Igeriketa | 1 | 0 | 1 |
| Tiroa | 1 | 1 | 2 |
| Guztira | 2 | 1 | 3 |

## Igeriketa

Arubak bi unibertsalitate-plaza jaso zituen FINAren eskutik, haien hoberen sailkatutako gizonezko eta emakumezko leihakideak bidal zitzaten.
| Leihakidea | Leihaketa | Sailkapena | Sailkapena | Finalerdia | Finalerdia | Finala | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Emaitza | Postua | Emaitza | Postua | Emaitza | Postua |
| Mikel Schreuders | Gizonezkoen 100 metro libreak | 49.31 | =30 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |
| Mikel Schreuders | Gizonezkoen 200 metro libreak | 1:49.43 | 33 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |
| Allyson Ponson | Emakumezkoen 50 metro libreak | 26.03 | 39 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Tiroa

Arubak Hirualderdiko Komisiotik gonbidapena jaso zuen leihakide bat bidaltzeko, minimo olinpikoa betiere betetzen zuelarik. Hortaz, herrialdearen lehen aldia izan zen kirol honetan leihatzen.
| Leihakidea | Leihaketa | Sailkapena | Sailkapena | Finala | Finala |
| Leihakidea | Leihaketa | Puntuak | Postua | Puntuak | Postua |
| Philip Elhage | Gizonezkoak 10 metro aire erriflea | 556 | 35 | Ez zen sailkatu | Ez zen sailkatu |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42913579
# Arumanierazko Wikipedia

Arumanierazko Wikipedia Wikipediaren arumanierazko edizioa da. 2009ko urriaren hasieran 5.500 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 109.a zen.

## Kanpo estekak

* Arumanierazko Wikipedia
* Datuak: Q2073394
* Multimedia: Aromanian Wikipedia / Q2073394
# Arumecla

Arumecla Lycaenidae familiako tximeleta genero bat da. Bere espezie tipoa Thecla aruma da.

## Espezieak

| Espeziea | Egoera |
| Arumecla aruma | daturik gabe |
| Arumecla aura | daturik gabe |
| Arumecla galliena | daturik gabe |
| Arumecla lophis | daturik gabe |
| Arumecla netesca | daturik gabe |
| Arumecla nisaee | daturik gabe |

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1759066
* Multimedia: Arumecla / Q1759066
* Espezieak: Arumecla
# Arucas

Arucas Kanaria Handia uhartean eta Las Palmasko probintzian kokatzen den udalerri kanariarra da.
1894an, Espainiako erregeorde zen Maria Kristinak hiri kategoria eman zion.

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Arucasko Udalaren webgunea
* Datuak: Q716384
* Multimedia: Arucas / Q716384
# Arujá

Arujá Brasilgo udalerri bat da, São Pauloko estatuan kokatua. 83.939 biztanle ditu 96,167 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* São Pauloko estatua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1750250
* Multimedia: Arujá / Q1750250
# Aruküla

Aruküla Estoniako iparraldeko herri bat da. Harju konderriko Raasiku elizatearen parte da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q617868
* Multimedia: Aruküla / Q617868
# Arku (arma)

Arkua edo uztaia, armen esparruan, geziak jaurtiz funtzionatzen duen arma bat da. Idatzitako historia hasi baino lehenagokoa da eta arrunta da kultura askotan. Arkua eta geziak erabiltzearen praktika eta arteari arkularitza deritzo.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q46311
* Multimedia: Bows (archery) / Q46311
# Arku (geometria)

Euclidear geometrian, arkua (sinboloa: ⌒) lerro kurbatu baten zatia da. Planoan dagoen ohiko adibidea zirkunferentzia baten segmentua da arku zirkularra deritzona. Espazioan, arkua zirkulu nagusi baten (edo elipse nagusia) zatia bada, arku nagusia deitzen zaio.
Zirkunferentzia bateko edozein bi puntu desberdinen bikote bakoitzak bi arku zehazten ditu. Bi puntuak ez badira bata bestearen aurkakoa, arku horietako batek, arku txikiak, π radianekoa (180 gradu) baino txikiagoa den zirkulu-sektore bat hartzen du eta beste arkuak, arku handiak, π irradianeko baino angelu handiagoa izango du.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q147572
* Multimedia: Arcs / Q147572
# Arku Arabiarra (Ágreda)

Ágredako arku arabiarra Soriako probintziako Ágreda herrian (Gaztela eta Leon erkidegoan) dagoen kalifen garaiko ferra arkua.

## Historia

Arkua herriko Auzo Arabiarra zegoen tokian dago. Ate hau Ágredako harresi arabiarraren gaur egin gordetzen diren bi sarbideetako bat zen; berez, sarrerak lau ziren. Harresia bezala, eraikina X. mendekoa da.

## Erreferentziak

* ↑ https://web.archive.org/web/20091202091918/http://ciudad.turismo.hispavista.com/monumento/c74-puerta-arabe Ágreda

## Ikus, gainera

* Hispano-arabiar artea

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz):*Ágredako Auzo Arabiarrean zeharreko ibilbidea.
* Datuak: Q4783278
* Multimedia: Arco árabe de Ágreda / Q4783278
# Arku (argipena)

Arku hitzak adiera zenbait ditu:
* arku, geziak jaurtitzeko erabiltzen den arma;
* arku, arkitekturako forma bat;
* arku, lerro kurbatu baten atal bat;
* arku, harizko musika tresna zenbaiten atal bat;
* arku, deskarga elektriko mota bat;
* arku zirkunhorizontala, fenomeno optiko bat, ostadarraren antzekoa.
# Arku apaldu

Arku apaldua edo arku beheratua, batzuetan gaztelaniaren eraginez arku eskartzanoa, arku simetriko mota bat da, zirkulu-sektore profila eta zentroa inpostaren azpitik dituena.

## Ezaugarriak

Hortaz, arku apaldua zirkulu-sektore bat da. Erdi puntuko arkuaren zentroa inpostaren (arkuaren oinaren) maila berean dago, arku apalduan aldiz, beherago dago, horrela bada, salmer harriek ez dute zirkuluarekin tangentziarik sortzen. Alboetako muturrak direla eta, zenbaitek diote erakargarritasun gutxiko arkua dela. Zubietan ohikoak dira, izan ere errepidea altxatu gabe erdi puntuko arkua baino drainatze ahalmen handiagoa du.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [2003]
* ↑ (Gaztelaniaz) Tomás Vicente Tosca i Mascó, (1786), Tratados de arquitectura civil, montea y cantería, y reloxes, Valencia, págs. 86-89

## Ikusi ere

* Arku karpanel
* Arku konopial

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2767147
* Multimedia: Segmental arches / Q2767147
# Arku bidezko soldadura

Arku bidezko soldadura edota soldadura elektrogenoa, metal bat beste metal batekin arku elektriko baten bidez soldatzeko prozesuari deritzo. Teknika honi fusio bidezko soldadura deritzo.
1800ean Humphry Davy ingeles asmatzaileak proposatu zuen, 1881ean Nikolay Benardos errusiar asmatzaileak jada karbono arku bidezko soldadura asmatu eta 1887an Stanisław Olszewski poloniar ingeniariarekin batera patentatu zuen. 1888an Nikolay Slavyanov errusiar asmatzaileak arku elektriko eta elektrodo kontsumigarri bidezko soldadura asmatu zuen. Charles L. Coffin estatubatuar asmatzaileak ere AEBetan patentatu zuen.
Halere, 1904an Oscar Kjellberg suediar asmatzaileak elektrodo estalia asmatu arte ez zuen gaur egun industrian duen garrantzia bereganatu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q422937
* Multimedia: Arc welding / Q422937
# Arku (musika)

    Artikulu hau hari igurtzizko instrumentuak jotzeko instrumentuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arku (argipena)».
Arkua hari igurtzizko instrumentuak jotzeko balio duen, barra tentsatua da. Ile bat du, normalean zaldi baten buztanarena eta erretxinaz dago bilduta frikzioa errazteko. Biolina, biolontxeloa, biola edo kontrabaxuan erabil ohi da.

## Materialak eta osaketa

Arkuak, zaldi zurdaz eginiko zinta batez, eta barra estu batekin dago osatua. Barra honek, kurba leun bat du eta normalean paubrasilia espezieko zurez dago egina baina beira edo karbono zuntzezkoak ere izan daitezke. Barra eta zurda, indartu eta leundu daitekeen torloju baten bidez daude lotuta zurdaren tentsioa erregulatzeko eta instrumentuarekin kontaktuan jartzean soinua lortzeko.
Arkua fabrikatzen duen luthierraren arabera, zurda kopurua desberdina da, 150 eta 250 tartean edukitzea da ohikoena. Arkuaren barraren forma ere desberdina izan da kasu batzuetan, hexagonala edo borobila izan daiteke. Arkuak aldaketa ugari izan du historian zehar baina hauen gaur egungo itxura François Xavier Tourte arku egile ospetsuak ezarri zuen.
Arkuaren luzerak instrumentu bakoitzean:
* Biolina: 74cm
* Biolontxeloa: 72cm
* Biola: 75cm
* Kontrabaxua: 70cm

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) «Six archets de François Xavier TOURTE (1748 - 1835)» Vichy enchères 2020-12-02 (Noiz kontsultatua: 2021-05-13).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q204948
* Multimedia: Bows (music) / Q204948
# Arku elektriko

Arkua elektrodo biren arteko deskarga elektrikoa da. Elektrodo batetik besterako potentzial elektrikoaren aldeak elektrodoen artean dagoen gasa ionizatzen duenean gertatzen da deskarga.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q207456
* Multimedia: Electric arc / Q207456
# Ardatzeko potentziak

Ardatzeko potentziak, Ardatzeko aliantza, Ardatzeko herrialdeak edo Erroma-Berlin-Tokio ardatza Bigarren Mundu Gerran borrokan zihardun alderdi bat izan zen, aliatuen aurkakoak. Ardatza batik bat Alemaniako Hirugarren Reichak, Italia faxistak eta Japoniako Inperioak osatzen zuten, 1940ko irailean Hiru Alderditako Hitzarmena sinatu ostean. Bere boterearen erpinean, Europako, Asiako, Afrikako zein Ozeano Bareko zonalde franko Ardatzaren menpean zeuden, baina Bigarren Mundu Gerrak euren erabateko suntsipena ekarri zuen. Aliatuen kasuan bezala, nazio batzuek bat eta alde egin zuten gerran zehar.

## Espainia Ardatzeko herrialdeei babesa

| « | Gure elkartasun moralak gogo biziz lagunduko dizue zuen zereginean, eta, elkartasun ekonomikoari dagokionez, ziur egon zaitezte gogo onez izango duzuela, ahal dugun neurrian. Zuen herrialdea gerran sartu denez, neutraltasun-adierazpenaren ordez, beligerantziarik ezarena onartzea erabaki dugu. Oso eskertuta nago Gibraltarren auzian Italiak izandako jarrerarekin (...) Espainiaren aukerak areagotuko dituen asmo nazional bidezkoetako bat da Gibraltar. (...) Zuen armak arrakastatsuak izango direlakoan, agurrik beroena bidaltzen dizuet. | » |
| —Francok Mussoliniri bidalitako gutuna, 1940ko ekainaren 10a. |||
| « | Zalantza guztiak usatu eta zure alde nagoela adierazi nahi dut, helburu bakarrean bat eginik. Nik eta Espainian nik ordezkatzen dudan kausak geure buruaz beste egitea litzateke helburu hori alde batera uztea. Esan beharrik ez dago zure kausaren garaipenean siesten dudala, eta berretsi nahi dut beti egongo naizela haren alde, leialtasunez. | » |
| —Francok Hitlerri bidalitako gutuna, 1941eko otsailaren 26a. |||

## Kanpo estekak

* Datuak: Q43056
* Multimedia: Axis powers / Q43056
# Ardatzerdi handi

Ardatzerdi handia, geometrian, elipse baten ardatz handiaren erdia da. Ardatz handia zentrotik eta bi fokuetatik igarotzen den segmentua da. Ardatz handiak elipsearen perimetroa ukitzen du bere punturik zabalenean. Ardatzerdi handia ardatz honen erdia da, eta zentrotik foku batera eta, ondoren, perimetroraino hedatzen da. Esentzian orbita baten erradioa da orbita horren bi punturik urrunenetan. Zirkulu batean ardatzerdi handia erradioa da. Elipsean ardatzerdi handia uler daiteke erradiorik luzeena balitz bezala.
a ardatzerdi handiaren luzera elipse batean ardatzerdi txikiarekin alderatzen da (b), eszentrikotasuna (e) eta semi-lato zuzenarekin ℓ honako ekuazioan:
    $b=a{\sqrt {1-e^{2}}},\,$
    $\ell =a(1-e^{2}),\,$
    $a\ell =b^{2}.\,$

## Kanpo estekak

* Datuak: Q171594
# Ardatz (iruteko tresna)

Ardatza haria egiteko erabiltzen zen aitzineko tresna bat da. Irundako zuntzei eusteko diseinatuta dago, korapilorik gabe mantenduz eta irute-prozesua erraztuz. Lihoa eta, batzuetan, artilea egiteko erabiltzen zen, baina edozein zuntz motatarako erabil zitekeen. Zuntza ardatzaren inguruan biltzen da eta bukaeran zinta edo soka zati batekin lotzen da.
Lihozko arropak eta izarak edukitzeak baserrietako bizitza bigunagoa eta atseginagoa izateko balio izan du mendeetan zehar. Neolitikotik hasita kultura guztiek landu dute lihoa. Esate baterako, Dimako emakumeek orokorrean eta Braulia Pujana dimoztarrak konkretuan behar handia egin zuten liho-kultura horren barruan.

## Erreferentziak

* ↑ Ariznabarreta, Abel; Ibabe, Enrike; Velasco, Kepa; Ziarrusta, Zefe.. Lino-beharrak eta Dimako emakumeak. / Los trabajos del lino y las mujeres de Dima. BBK ISBN 8480562064. PMC 432926614. (Noiz kontsultatua: 2018-12-15).
* Datuak: Q962104
* Multimedia: Distaffs / Q962104
# Ardatz (mekanika)

Mekanikan, ardatza edo haxa gurpil, engranaje eta antzeko elementuei eransten zaien barra bat da, horri biraketa mugimendua eragin, mugimendu horri norabide bat eman edo elementuaren biraketa beste elementu bati transmititzeko erabiltzen dena.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q188209
* Multimedia: Axles / Q188209
# Ardatz (argipena)

Ardatz hitzak hainbat adiera eta erabilera ditu:
* mekanikan, ardatza, gailu baten errotazio-mugimendua gidatzen duen osagaia;
* geometrian:
** simetria ardatza, irudi bat bi zati berdinetan banatzen duen lerro irudikaria;
** biraketa-ardatza, gorputz bat biratzen denean, geldi dauden puntuek osatutako lerroa;
* ardatz kronologiko edo denbora lerroa, historiako gertaerak eta aroak agertzeko diagrama;
* Ardatzeko potentziak, Bigarren Mundu Gerran Alemania, Italia eta Japoniak osatu zuten elkartea;
* Ardatz Neobolkaniko, Mexikoko sumendi-lerroa.
* Ardatz, Itzagaondoan kokatutako herria.
* Ardatz, Eguesibarrean kokatutako herria.