OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Delirium

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du aholku medikorik ematen
Delirium edo nahasmendu-sindrome akutua faktore organiko batek baino gehiagok eragiten du eta sarriagotan pairatzen du adineko jendeak, tartean beste alterazio batzuk daudenean. Funtsean bi eratara azaleratzen da, hiperaktibo edo hipoaktibo moduan, biak tartekatuz ere agertu daitekeen arren. Ezaugarri nagusien artean daude bat-bateko hasiera, aldakortasun azkarra eta itzulgarritasuna, azken hau dementzia eta bestelako asaldura kronikoetatik desberdintzen duena.
Sindrome honen oinarria pertsonaren hauskortasun kognitibo eta organikoa dugu, tipikoki zahartzaroan agertzen dena, baina baita bestelako egoera larrietan ere, adibidez ZIUko patologia akutuak edo maila handiko ebakuntza baten ostean.
Maiztasun handiz ikusten da ospitaleetan, helduen artean %10-20an, adinekoen artean %30-40an eta ZIUetan %80raino. Hilkortasuna ere kontuan hartzekoa da.
Tratamenduan beti ere saiatu behar da azpiko faktoreak zuzentzen, eta horrekin batera sendagaiak erabiltzea.

## Eragileak

Kanpoko faktore multzo zabal horren barruan honako hauek ditugu:
* Infekzioak.
* Farmakoen albo-ondorioak edo interakzioak, bereziki antikolinergikoak edo depresore neurologikoak (besteak beste bentzodiazepinak eta opioideak).
* Ebakuntza eta traumatismo handiak.
* Ospitaleratzea edo ohiko lekuaz aldatzea.
* Nerbio-sistema zentralarekin lotutako patologia akutua: Iktus edo IZBak, odol-jarioak edo tumoreak.
* Alterazio metabolikoak.
* Serum ontzietara edo gailu medikoetara lotuta egotea.
* Gelan leihorik ez egotea, gaua eta eguna desberdintzeko oztopatzen duena.
* Pertsona ezagunik ez egotea alboan.
Barneko eragile nagusia adin aurreratua da, eta antzera kaltetzen ditu gizon eta emakumeak.

## Sintomak eta zeinuak

Haluzinazio batez ere bisualak eta eldarnio batik bat paranoideak mota hiperaktiboan sintomarik deigarrienak eta ezagunenak badira ere, badira bestelakoak ere. Arlo kognitiboan, arreta mantentzeko gaitasun eza, eta orientazio, oroimen eta portaera asaldurak. Tipikoki gauez agertzen da, loa eragozten.
Mota hipoaktiboan, egunean zehar demaseko logura, apatia, afasia, tristezia eta portaera depresiboak.

## Tratamendua

Eragile aldagarriei ekin behar diegu lehenik eta behin: Infekzioak eta alterazio metabolikoak sendatu, sendagai kaltegarriak kendu, ezinbestekoak ez diren neurri medikoak saihestu eta ahal bada etxera itzuli.
Sintomak kontrolatzeko sarritan medikazioa behar izaten da, neuroleptikoak izanda lehenengo aukerazkoak: haloperidol eta lebomepromazina. Bentzodiazepinak kontu handiz ibili behar da, alde batetik gaixoak ohiko tratamendu luzea edukiz gero eta ez dira kendu behar bat-batean bestelako aurkako faktoreak egonez gero bereziki. Beste alde batetik lagungarriak izan daitezke neuroleptikoekin batera erabiltzeko klinika menperatzen ez bada kasu batzuetan.

## Ikus, gainera

* Delirium Tremens

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Gaixotasunen Hiztegia] [2015]

## Kanpo estekak

* "European Delirium Association"
* Datuak: Q160796
* Multimedia: Delirium syndrome / Q160796
# Delirium tremens

    Ohar medikoa Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
    Artikulu hau sindromeari buruzkoa da; musika taldea gaitzat duena beste hau da: «Delirium Tremens (musika taldea)»
Delirium tremens (latinezko lokuzio beretik, euskaraz literalki dardara eragiten duen eldarnio edo nahasmendua) edo delirio alkoholiko, besteak beste haluzinazioak eta dardarak eragiten dituen abstinentzia-sindromearen fase akutua da, alkoholdun edariak gehiegi hartzeagatik eragindakoa.
Tratamendua lasaigarriekin egiten da, baina zenbait kasuetan antipsikotikoak ere ematen zaizkio gaixoari.

## Ikus, gainera

* Delirium

## Kanpo estekak

* Datuak: Q209647
* Multimedia: Delirium tremens / Q209647
# Donnington (Herefordshire)

Donnington, Ingalaterrako mendebaldean dagoen udalerri bat da, Herefordshire konderrian.
* Datuak: Q2532900
* Multimedia: Donnington, Herefordshire / Q2532900
# Donora (Pennsylvania)

Donora Pennsylvaniako borough bat da. Washington konderrian kokatua dago. 2010ean 4.781 biztanle zituen, 4,92 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Washington konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1134745
* Multimedia: Donora, Pennsylvania / Q1134745
# Donnington (Berkshire)

Donnington, Ingalaterrako hegoaldean dagoen herri bat da, Berkshire konderrian.
* Datuak: Q672296
* Multimedia: Donnington, Berkshire / Q672296
# Dono

Dono (Erroma, ? - † ibidem., 678ko apirilaren 11) Eliza Katolikoaren 78. Aita Santua izan zen 676 eta 678 urteen bitartean. San Petri basilikaren sarrera zaharberritu zuen.

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. 129. araua: Aita santuen izenak. .
* Datuak: Q103545
* Multimedia: Donus / Q103545
# Donosita efektua

Donosita efektua programa testu-editoreetako zuzentzaile ortografikoek sortutako fenomeno bat da, non ordezteko hitz proposatua guztiz desegokia den.
Efektu honen izena adibide ezagun batetik dator: gaztelaniazko zuzentzaile ortografiko batek Donostia leku izenaren ordez Donosita hitza ipintzen du. Euskarazko zuzentzaileak erabiliz gero, Donostia hitza ez da Donosita bihurtzen, baina beste hitz batzuetarako aldaketa desegokiak proposa ditzake: Vitoria-Gasteiz izenaren ordez, Vitoria gastéis, esate baterako. Zuzentzaile ortografikoaren erabiltzaileak proposatutako ordezkapenak arduragabe onartzen baditu, adibidez «Denak ordeztu» aukeratuz, aldaketak guztiz desegokiak izan daitezke, batez ere izen berezien kasuan.
Ingelesez Cupertino effect (Cupertino efektua) deitzen zaio, gaizki idatzitako cooperation hitza Cupertino bihurtzen baitu; hau da, Kaliforniako hiri baten izena jartzen du.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Beniamino Andreatta (Italiako barne ministroa), Briefing on "Review on the Overall-Security Situation in the Region", Mazedoniako Defentsa Ministerioaren webgunean.

## Kanpo estekak

* «Niñotas Hembrita (Onintza Enbeita), "Donosita" efektuaren azken biktima», Sustatu, 2009-05-12.
* «Hobariak ovárica bihurtu dira Donosita efektuaren eraginez», Sustatu, 2010-03-17.
* Datuak: Q828300
# Donnybrook (Dublin)

Donnybrook, irlanderaz: Domhnach Broc, Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuan dagoen auzune bat da.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3776296
* Multimedia: Donnybrook, Dublin / Q3776296
# Donohill

Donohill (irlanderaz Dún Eochaille) Irlandako hegoaldeko Tipperary konderriaren mendebaldean dagoen udalerria eta parrokia da. Nenagh eta Tipperary udalerriak elkarlotzen dituen R497 errepidean dago, Tipperary udalerritik 8 kilometro iparraldera.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5296780
# Donnie Darko

Donnie Darko 2001eko Richard Kelly estatubatuar zinema zuzendari eta gidoigileak zuzendu eta idatzitako fantasiazko beldurrezko thriller film independiente bat da. Jake Gyllenhaal, Jena Malone, Drew Barrymore, Mary McDonnell, Katharine Ross, Patrick Swayze, Noah Wyle eta Maggie Gyllenhaal aktoreek antzeztu zuten.
Estreinatu eta bereala kultuzko filma bilakatu zen.

## Argumentua

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
1988ko urriaren 2a, AEBetako Virginia estatuko Middlesex udalerria. Gauaren erdian, ahots arraro batek Donnie (Jake Gyllenhaal) gaztea esnatu eta golf zelaira erakarriko du, bertan gizakiaren tamainako eta deabruzko itxura duen Frank izeneko untxi batekin solastuko da. Untxiak mundua 28 egun, 6 ordu, 42 minutu eta 12 segundutan amaituko dela aipatuko dio. Biharamunean, Donnie golf zelaiaren erdian esnatuko da, etxera itzuli eta zerutik bere etxera hegazkin turbina bat erori eta bere logelan talka eginez guztiz suntsituko dela ohartuko da. Bere gurasoek hilik eta hondakinen artean desagertutzat jotzen zuten. Geroxeago, untxiak Donnieri eskola urperatzeko esango dio, eta horri esker Donniek maitemintzen amaituko den neska ezagutuko du: Gretchen (Jena Malone).
Filmean zehar protagonistak eskizofrenia eta sonanbulismoa jasaten dituela azaltzen da, bere arrebak haien eragina murrizteko botika ez duela hartzen aurpegiratzen baitio. Donniek Frank ikusten jarraitzen du, ondoren pertsonen bularretatik «fluiduzko geziak» ateratzen ikusteko, pertsona horiek etorkizunean hartuko dituzten bideak adieraziz.

## Aktoreak

* Jake Gyllenhaal: Donald "Donnie" Darko
* Jena Malone: Gretchen Ross
* Mary McDonnell: Rose Darko
* Holmes Osborne: Eddie Darko
* Katharine Ross: Lilian Thurman doktorea
* Maggie Gyllenhaal: Elizabeth Darko
* Daveigh Chase: Samantha Darko
* James Duval: Frank Anderson
* Drew Barrymore: Karen Pomeroy
* Patrick Swayze: Jim Cunningham
* Noah Wyle: Kenneth Monnitoff doktorea
* Beth Grant: Kitty Farmer
* Stuart Stone: Ronald Fisher
* Gary Lundy: Sean Smith
* Alex Greenwald: Seth Devlin
* Seth Rogen: Ricky Danforth
* Patience Cleveland: Roberta Sparrow / "Amona Heriotza"
* Jolene Purdy: Cherita Chen
* Ashley Tisdale: Kim
* Jerry Trainor: Lanky kid
* David St. James: Bob Garland
* Scotty Leavenworth: David
* Fran Kranz: Bidaiaria
* Jack Salvatore Jr.: Larry Riesman
* Arthur Taxier: Fisher doktorea

## Kanpo estekak

* Donnie Darko filmaren iragarkia ikusgai. Youtube.com (Ingelesez)
* IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)
* Datuak: Q426828
* Multimedia: Donnie Darko / Q426828
# Donnybrook (Ipar Dakota)

Donnybrook Ipar Dakotako hiri bat da. Ward konderrian kokatua dago. 2010ean 59 biztanle zituen, 1,81 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Ward konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q509673
* Multimedia: Donnybrook, North Dakota / Q509673
# Donnycarney

Donnycarney (irlanderaz Domhnach Cearna) Irlandako Errepublikako Dublin hiriburuko iparraldean dagoen aldiri edo auzo bat da.

## Auzotar ezagunak

* Paddy Moloney, The Chieftains musika taldeko kidea.
* Barney McKenna, The Dubliners musika taldeko kidea.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q925282
* Multimedia: Donnycarney / Q925282
# Dervillita

Dervillita sulfuro motako minerala da.

## Ezaugarriak

Dervillita sulfuro mineralaren formula kimikoa hau da: ${\ce {Ag2AsS2}}$. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 1 - 1,5 da.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Dervillite: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 12-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q3705896
# Dervock

Dervock (irlanderaz Dearbhóg edota Dairbheog) Ipar Irlandako Antrim konderrian dagoen kostaldeko udalerri bat da, Ulster probintzian. 2011an 714 biztanle zituen.
Ballymoney udalerritik 6 kilometro ipar-ekialdera dago, Dervock ibaiaren bazterrean.

## Iruditegia

* San Colman eliza.
* Presbiteriar eliza.
* Komunitatearen aretoa.
* Areto Orangista.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1702673
* Multimedia: Dervock / Q1702673
# Derwent haraneko lantegiak

Derwent haraneko lantegiak$^1$ UNESCOren gizateriaren ondarea :
| Mota | Kulturala |
| Irizpideak | ii, iv |
| Erreferentzia | 1030 |
| Kokalekua | Ingalaterra |
| Eskualdea$^2$ | Europa eta Ipar Amerika |
| Koordenatuak | 53°1′13″N 1°29′59″W﻿ / ﻿53.02028°N 1.49972°W﻿ / 53.02028; -1.49972 |
| Izen ematea | 2001 (XXV. bilkura) |
| $^1$ UNESCOk jarritako izen ofiziala (euskaratua) $^2$ UNESCOren sailkapena ||
Derwent haraneko lantegiak (ingelesez: Derwent Valley Mills) Ingalaterrako Derbyshiren, Derwent ibaiaren ertzean, dagoen lantegi-multzoa da. Bertan Richard Arkwrightek XVIII. mendean lantegi modernoen sistema ezarri zuen, gero mundu osora hedatu zena. 2001ean UNESCO erakundeak Gizateriaren Ondare izendatu zuen.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala (Ingelesez)
* Datuak: Q646076
* Multimedia: Derwent Valley Mills / Q646076
# Dervish

Dervish 1989an sortutako irlandar folk talde bat da, bere burua Cathy Jordan delarik.
Taldea Brian McDonagh, Mandola Liam Kelly, Tom Morrow, Fiddle Shane Mitchell, Cathy Jordan eta Michael Holmes kideek osatzen dute. Gaur egun arte estudioko zortzi diska eta Palma de Mallorcatik zuzenean burututako diska bat grabatu dituzte. Urtero munduko zeltiar jaialdi entzutetsuenetan jardun ohi dute. 2007ko Eurovision Abesti Txapelketan beren herrialdea den Irlandako ordezkariak izan ziren, '"They can't stop the spring" (Ezin dute udaberria gelditu) abestia jo zutelarik.

## Diskografia

* Harmony Hill (1993)
* Playing with fire (1995)
* End of the day (1996)
* Live in Palma (1997)
* Midsummer Night (1999)
* Decade (2001)
* Spirit (2003)
* A Healing Heart (2005)
* Travelling Show (2007)

## Kanpo estekak

* Dervish taldearen webgune ofizialal
* "They Can't Stop The Spring" abestiaren bideoklipa
* Dervish taldea "Sean Bhan" abestia joaz
* Datuak: Q841481
* Multimedia: Dervish / Q841481
# Dervixe

Dervixe (persieraz: درویش‎, darvīsh, "eskale") ordena sufi bateko kidea da. Sufi anaitasunen artean, dervixeak XII. mendean antolatu ziren tariqa izeneko ordena sortuz. Diziplina ezartzeaz gain, xeke bat ere hautatu zuten.
Iranen eta Turkian horrela diote arabieraz fakir deituriko eskeko erlijiosoei. Marokon edo Aljerian, berriz, ijwān («anaiak») diete. Edonola ere istorio folklorikoetan, dervixeek askotan naturaz gaindiko botereak dituzte eta mirariak egiten dituzte.

## Etimologia

Dervixe hitza, persierazko darvīsh hitzetik dator. Hitz hau ohikoa zen eskeko aszetikoak izendatzeko.
Hitz honek izaera ikaragaitza edo aszetikoa adierazteko ere balio du, hau da, ondasun materialekiko axolagabea den jarrera baterako.

## Historia

Ezagutzen den lehen tariqa Qadiriyya izenekoa da, 1166an sortua eta 'Abd al-Qádir al-Yilanik sortua. Dervixe asko dira pobrezia-botoa hartu duten eskeko aszetak, mullahak ez bezala. Dirua eskatzen dute apalak izaten ikasteko, baina debekatuta dute beren onerako eskatzea. Diru hori beste jende pobre bati eman behar diote.
Zenbait dervixe talde ere badaude, sufiak kasu, santu musulman eta irakasle batzuengan, esate baterako Ali Ibn Abi Talib eta Abu Bakr as-Siddiq, jatorria duten mistiko musulmanenak direnak. Hainbat ordena agertu eta desagertu dira mendeetan zehar, fundatzailearekin, jantzi bereizgarrirekin eta erritualekin, esaldi sakratuak errepikatzea, hipnotismo egoera bat bilatzea edo dantza birakariak izan daitezkeenak. Horiek, ohi, Turkiako Mevlevi ordenarekin lotuta daude, eta dantza, estasi erlijiosoa (majdhb edo fana) lortzeko bide bezala erabiltzen dute, gaur egun, herrialdearen erakarpen turistikoa den arren. Mevleví izena "Mevlana" hitzetik dator, Rumi poeta persiarrarekiko begiruneagatik tratatua, dervixen maisu (sheij) bat.
Beste talde batzuk Bektashiak dira, Jenizaroei eta Sanusiei lotuak, eta euren sinesmenetan ortodoxoagoak dira.

## Erreferentziak

* 1 2 MacDonald, D.B.. (2010). P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel & W.P. Heinrichs ed. Darwīs̲h̲ (Darwēs̲h̲). in: Encyclopaedia of Islam. (2. argitaraldia) Brill.
* ↑ Euskaltzaindiaren Hiztegia. Dervixe. .
* ↑ Frederick, William. (1929). Hasluck Christianity and Islam Under the Sultans, Band 1. Clarendon Press, 281 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q487865
* Multimedia: Dervishes / Q487865
# Dervaig

Dervaig, Eskoziako gaeleraz: Dearbhaig, Eskoziako Mull uhartearen ipar-mendebaldean dagoen udalerri txiki bat da, Barruko Hebridetan eta Argyll eta Bute eremuan. Kilninian eta Kilmore parrokian dago. 150 biztanle inguru ditu.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5263276
* Multimedia: Dervaig / Q5263276
ieaHebridak :
ieaBarruko HebridakieaColl
Acha
Arinagour
ieaColonsay
Scalasaig
ieaEigg
Cleadale
Galmisdale
ieaIslay
Ardtalla
Ballygrant
Bowmore
Bridgend
Lagavulin
Nerabus
Port Askaig
Port Charlotte
Port Ellen
Portnahaven
ieaMull
Ardtun
Bunessan
Calgary
Craignure
Croggan
Dervaig
Fionnphort
Kintra
Knockan
Lochbuei
Pennyghael
Salen
Tiroran
Tobermory
Uisken
Ulva Ferry
ieaJura
Ardmenish
Craighouse
Feolin
ieaSeil
Balvicar
Clachan-Seil
Ellenabeich
ieaSkye
Achachork
Aird of Sleat
Ardvasar
Armadale
Ashaig
Bernisdale
Bornesketaig
Borreraig
Borrodale
Borve
Bracadale
Broadford
Brogaig
Bualintur
Camastianavaig
Camuscross
Carbost (Loch Harport)
Carbost (Portree)
Claigan
Colbost
Drumfearn
Drynoch
Dunan
Dunvegan
Duntulm
Edinbane
Elgol
Ellishadder
Eynort
Eyre
Fasach
Feorlig
Ferindonald
Fiskavaig
Flashader
Flodigarry
Galltrigill
Garafad
Geary
Gedintailor
Gillen
Glendale
Halistra
Harlosh
Heaste
Isleornsay
Kensaleyre
Kilbride
Kilmaluag
Kilmarie
Kilmore
Kilmuir
Kilvaxter
Kingsburgh
Kyleakin
Kylerhea
Lealt
Lower Breakish
Luib
Milovaig
Mugeary
Ollach
Ose
Peinachorran
Peinlich
Portnalong
Portree
Ramasaig
Roag
Sconser
Skeabost
Sligachan
Staffin
Stein
Struan
Suladale
Talisker
Tarskavaig
Teangue
Torrin
Totaig
Tote
Treaslane
Trumpan
Uig
Uigshader
Ullinish
Upper Breakish
ieaTiree
Mannal
Scarinish :
ieaKanpoko HebridakieaBarra
Allasdale
Ardmore
Ardveenish
Bogach
Borve
Brevig
Castlebay
Caolas
Northbay
ieaBenbecula
Bail' Iochdrach
Balivanich
Nunton
Uachdar
ieaHarris
Amhuinnsuidhe
Ardhasaig
Borsham
Borve
Bun Abhainn Eadarra
Hushinish
Leverburgh
Luskentyre
Rèinigeadal
Rodel
Tarbert
ieaHegoaldeko Uist
Askernish
Auratote
Balgarva
Bornish
Daliburgh
Howmore
Iochdar
Kilaulay
Lochboisdale
Stoneybridge
ieaIparraldeko Uist
Ardheisker
Baile Glas
Carinish
Lochmaddy
Newtonferry
Sollas
Tigharry
ieaLewis
Achmore
Adabroc
Aignish
Aird Uig
Aird
Airidh a' Bhruaich
Ardroil
Arnol
Back
Baile an Truiseil
Balallan
Barvas
Bayble
Borrowston
Borve
Bragar
Branahuie
Breaclete
Breivig
Brenish
Broker
Brue
Cabharstadh
Calbost
Callanish
Carloway
Cliff
Coll
Cromore
Cross
Crossbost
Eorodale
Eoropie
Fivepenny
Flesherin
Garenin
Garrabost
Garynahine
Gravir
Gress
Habost
Holm
Kneep
Knock
Knockaird
Laxdale
Leurbost
Lionel
Marybank
Mealista
Melbost
New Tolsta
Newmarket
Newvalley
North Dell
North Tolsta
Parkend
Plasterfield
Port of Ness
Portnaguran
Portvoller
Sandwick
Shawbost
Shulishader
Skigersta
South Dell
Steinish
Stornoway
Swainbost
Timsgarry
Tolsta Chaolais
Tong
Uig :
# Derwen

Derwen, Galesko iparraldean dagoen baserri giroko udalerri bat da, Denbighshire eremuan. Corwen eta Ruthin udalerrien artean dago, Clwyd ibaiaren iparraldeko ertzean. Udalerrian Erdi Aroko zelta gurutze bat dago.
2011ko erroldaren arabera 426 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5263315
* Multimedia: Derwen / Q5263315
# Derwenlas

Derwenlas, Galesko herrixka bat da, Powys konderrian. Gwynedd eta Ceredigion konderrien mugatik hurbil dago.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5263318
* Multimedia: Derwenlas / Q5263318
# Dervio

Dervio Italiako udalerri bat da. Leccoko probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. 2.600 biztanle ditu, 11,7 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Derviok honako udalerri hauekin egiten du muga:
Cremia Dorio Pianello del Lario San Siro Sueglio Valvarrone $^{(en)}$ Bellano

## Kanpo estekak

* Datuak: Q42933
* Multimedia: Dervio / Q42933
# Dransfeld

Dransfeld Alemaniako udalerria da. Saxonia Beherea estatuan dago, [] barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Webgune ofiziala
* Datuak: Q512225
* Multimedia: Dransfeld / Q512225
# Drapetomania

Drapetomania XIX. mendean esklaboek ustez zuten buruko gaitza zen. Samuel A. Cartwrightek "ihesaren gaitza" moduan deskribatu zuen. Gaur egun, pseudozientziatzat hartzen da eta arrazismo zientifikoaren baitan kokatzen da.

## Samuel A. Cartwright

Ondo trebatutako sendagilea zen Cartwright. John Brewer doktorearen aprendiz gisa hasi zen lanbidea ikasten. Ondoren Filadelfiako Benjamin Rush medikuaren apopilo izan zen eta, azkenik, Pennsylvaniako Unibertsitateko Medikuntza Eskolan osatu zituen ikasketak. Gerora AEBetako presidente izango zen Andrew Jacksonen zirujau ere aritu zen. Bestetik, konfederatu porrokatua zen; beltzak zuriak baino gutxiago zirela uste zuen eta hori zientifikoki frogatzen ahalegindu zen, abolizionisten aurka egiteko.

## Deskribapena

1851ean, New Orleansen (AEB), Samuel A. Cartwright medikuak idatzitako Diseases and Peculiarities of the Negro Race (Arraza beltzaren gaixotasunak eta berezitasunak) artikulua argitaratu zen New Orleans Medical and Surgical Journal aldizkarian. Bertan, berak izendatutako gaixotasun baten berri jaso zuen: drapetomania edo gatibutzatik ihes egiteko gogoa. Ustezko gaitza esklabo beltzen artean oso zabalduta zegoela zioen, eta prebenitu eta sendatzeko aholkuak ematen zituen.
“Gizon zuria”, zioen artikuluan, “Jainkoaren borondatearen aurka, menpeko beltza bere mailara jasotzen saiatzen bada, edo Jainkoak beste gizakiarengan eman dion botereaz abusatzen badu [...] beltzak ihes egingo du; baina jabeak esklaboa Bibliak esaten digun tokian atxikitzen badu, hau da, mendekotasunean; eta jabea bihozbera eta errukitsua bada, haren nahietara egokitu gabe, eta haren behar fisikoak ase eta gehiegikerietatik babesten badu, beltza liluratuta geratzen da eta ezin du ihes egin”.
Beraz, errua ez zien esklaboei egozten, haiei “tratu xumeegia ematen dieten eta berdintzat dituzten” jabeei baizik. “Haurrak bailiran jokatu behar da haiekin, iheserako grina prebenitzeko eta sendatzeko”. Esklaboren baten ihesa hurbil sumatuz gero, “barruko deabrua zigorradez ateratzeko” gomendatzen zuen “prebentzio neurri” gisa. Baina batzuetan prebentzioa ez zen nahikoa, eta behatz lodien anputazioa gomendatzen zuen kasu larrietan, esklaboa lasterka ihes egiteko gai izan ez zedin.
Esklaboen “alferkeria” ere patologia mentaltzat zuen Cartwrightek, eta izena jarri zion: Dysaesthesia aethiopica.

## Erreakzioak

AEBetako hegoaldeko estatuetan zabalkunde handia izan arren, iparraldean barregarri utzi zituzten haren teoriak. Frederick Law Olmsted arkitektoak 1856an idatzi zuen langile zuriek ere iheserako joera zutela eta gaitza ziurrenik europar merkatariek eraman zutela Afrikara.

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 5 6 Irazustabarrena, Nagore. (2016ko urriak 23). «Drapetomania, ihesaren gaitza» Argia CC-BY-SA lizentzia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2351339
# Draperstown

Draperstown (irlanderaz: Baile na Croise; Ulsterko eskozieraz: ) Ipar Irlandako udalerri bat da, Derry konderrian dagoena. 2001eko erroldaren arabera 1.638 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2460535
* Multimedia: Draperstown / Q2460535
# Draper (Wisconsin)

Draper Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Sawyer konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. 241 biztanle ditu, 138,2 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Sawyer konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1884471
# Drapia

Drapia Italiako udalerri bat da. Vibo Valentiako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. 2.076 biztanle ditu, 21,59 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Mugakideak

Drapiak honako udalerri hauekin egiten du muga:
Parghelia Ricadi Spilinga Tropea Zaccanopoli Zungri

## Kanpo estekak

* Datuak: Q54705
* Multimedia: Drapia / Q54705
# Drargua

Drarga (arabieraz: الدراركة‬‎; Marokoko amazigera estandarrez: ⴷⵔⴰⵔⴳⴰ) Agadir-Ida-Ou-Tanane prefekturan dagoen herria eta udalerria da, Souss-Massa eskualdean, Maroko. Agadirreko eremu urbanoan kokatua dago. 2014ko zentsoaren arabera 70.793 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q542826
# Drangstedt

Drangstedt Alemaniako udalerria da. Saxonia Beherea estatuan dago, [[Cuxhaven barrutia|Cuxhaven]] barrutian. 2014an 1.451 biztanle zituen 17,02 kilometro koadrotan banatuta.

## Demografia

Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q627659
* Multimedia: Drangstedt / Q627659
# Dranske

Dranske Alemaniako udalerri bat da, Mecklenburg-Aurrepomerania estatuan. Azken zentsuaren arabera 1.155 biztanle zituen, 20,74 kilometro koadroko azaleran..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q561023
* Multimedia: Dranske / Q561023
# Draper (Hego Dakota)

Draper Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Jones konderrian kokatuta dago, Hego Dakota estatuan. 46 biztanle ditu, 1,683146 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Jones konderrian

## Kanpo estekak

* Datuak: Q631187
# Dewey Beach (Delaware)

Dewey Beach Delawareko herria bat da. Sussex konderrian kokatua dago. 2010ean 1.727 biztanle zituen, 0,86 kilometro koadrotan banatuta.

## Ikus, gainera

* Sussex konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q755722
* Multimedia: Dewey Beach, Delaware / Q755722
# Dewey konderria

Dewey konderria honako konderrietako baten izena izan daiteke:
* Dewey konderria (Oklahoma)
* Dewey konderria (Hego Dakota)