OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ziklogenesi lehergarri

Ziklogenesi lehergarri behe presio gune baten garapen azkarra izendatzeko erabilitako izena da. Aire masa hotzak eta beroak talka egin eta atmosferak ezaugarri jakin batzuk dituenean, behe presio gune indartsua garatzen da oso denbora gutxian. Mota horretako ziklogenesiz sortzen dira esaterako Ipar Amerika eta Europa bitartean sortutako hainbat behe presio gune.
Urtean zehar hainbat aldiz ematen diren arren, arraroa da, mota horretako behe presio gune bat jendea bizi den guneetaraino iristea.

## Klaus ekaitza

2009ko urtarrilean, garapen azkarreko behe presio gune batek, 150 kilometro orduko haizeak, kalte material ugari eta 20 hildakotik gora eragin zituen Katalunia eta Frantzian.

## Ikus, gainera

* Europako haize ekaitz

## Kanpo estekak

* Ziklogenesiari buruzko informazioa euskaraz.net webgunean.
* Datuak: Q2909653
* Multimedia: Bomb cyclones / Q2909653
# Ziklohexeno

Ziklohexenoa C$_6$H$_{10}$ formulako hidrokarburoa da zikloalkenoen familiakoa. Usain sarkorreko likido kolorgea da. Ez da oso egonkorra eta airearen eta argiaren eraginez peroxidoak eratzeko joera du.
Bentzenoaren hidrogenazioz sintetizatzen da. Prozesu kimiko askotan bitarteko erreaktibo izaten da.
* Datuak: Q413328
* Multimedia: Cyclohexene / Q413328
# Zikloi

Zikloia atmosferako aireak behe-presioko gune baten inguruan egiten duen biraketa-mugimendua da, biraketa Hego Hemisferioan erloju-orratzen arabera da, eta Ipar Hemisferioan kontra.

## Motak

Zikloi hitza orokorra denez, meteorologoek ez dute erabiltzen mota bakoitzeko zikloiak bere izen propioa duelako:
* Zikloi polarra edo zikloi artikoa.
* Depresio polarra.
* Zikloi estratropikala.
* Zikloi azpitropikala.
* Zikloi tropikala (baita ere beheraldi tropikala, ekaitz tropikala, urakana edo tifoia izena izan daitekeena).
* Mesozikloia.
* Europako haize ekaitza.

## Zikloi estralurtarrak

Lurran ez ezik peste planetetan ere zikloiak daude. Adibidez, Neptunoren "Orban Txiki Iluna" edo Jupiterren "Orban Gorri Handia" urakan handiak dira.

## Ikus, gainera

* Antizikloia.
* Behe presio gunea.
* Zikloi ez tropikala
* Zikloi tropikala
* Meteorologia

## Erreferentziak

* ↑ Euskalmeten definizioa
* Datuak: Q79602
* Multimedia: Cyclones / Q79602
# Zikloheptatrieno

Kimika organikoan zikloheptatrienoa alkeno zikliko bat da C$_7$H$_8$ formula duena. Likido kolorgea da. Estekatzaile gisa baliatzen da kimika organometalikoan eta baita lehengai gisa sintesi organikoan ere.
Zikloheptatrienoa ez da aromatikoa, -CH$_2$ taldea medio ez delako laua. Alabaina, metileno talde horrek hidrogeno-atomo bat galtzeak ziklopentatrienilo katioia eratzeko egitura laua damaio eta aromatiko bihurtzen da. Katioi horri tropilio ioi ere esaten zaio.

## Sintesia

Ziklopentatrienoa laborategian sintetiza daiteke bentzenoa eta diazometanoa fotokimikoki erreakzionaraziz.
Ziklopentatrienoaren deribatuak sintetizatzeko bide klasikoa Buchner-en eraztunak handitzeko erreakzioa da. Bentzenoak etil diazoazetatoz erreakzionaktzen du dagokion norkaradienoaren etil esterra emanez. Ondoren honek eraztuna handitzea pairatzen du azido 1,3,5-zikloheptatrieno-7-karboxiliikoaren etil esterra emanez.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Winberg, H. (1959-02). «Notes- Synthesis of Cycloheptatriene» The Journal of Organic Chemistry 24 (2): 264–265. doi:10.1021/jo01084a635. ISSN 0022-3263. (Noiz kontsultatua: 2023-11-08).
* ↑ (Alemanez) Buchner,, et al.. (1885). Chemische Berichte, 18. Deutsche Chemische Gesellschaft, 2377 or..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q421640
* Multimedia: Cycloheptatriene / Q421640
# Ziklohepteno

Zikloheptenoa C$_7$H$_{12}$ formulako konposatu organikoa zikloalkenoen familiakoa. Cis eta trans isomeroak ditu, baina atzen hau ezegokorra da -40 °C-tik gora eta baldintza normaletan cis forma da nagusia. Likido horixka da uretan disolbatzen ez dena. Etilenoarekin batera kopolimero gisa baliatzen da.
Aminometilziklohexanotik sintitzatzen dan Demianov-en transposizioari jarraiki.

## Erreferentziak

* ↑ Squillacote, Michael E.; DeFellipis, James; Shu, Qingning. (2005-11-16). «How stable is trans-cycloheptene?» Journal of the American Chemical Society 127 (45): 15983–15988. doi:10.1021/ja055388i. ISSN 0002-7863. PMID 16277543. (Noiz kontsultatua: 2021-04-16).
* ↑ Boor, John. (1979). Ziegler-Natta catalysts and polymerizations. Academic Press ISBN 978-0-323-14341-7. PMC 838102252. (Noiz kontsultatua: 2021-04-16).
* ↑ Breitmaier, Eberhard. (2012). Organische Chemie Grundlagen, Verbindungsklassen, Reaktionen, Konzepte, Molekülstruktur, Naturstoffe, Syntheseplanung, Nachhaltigkeit ; 145 Tabellen. (7., vollst. überarb. und erw. Aufl. argitaraldia) ISBN 978-3-13-541507-9. PMC 811248197. (Noiz kontsultatua: 2021-04-16).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q867317
* Multimedia: Cycloheptene / Q867317
# Ziklohexano

Ziklohexanoa C$_6$H$_{12}$ formulako zikloalkanoa da. Likido ez-polar kolorgea da; 81 °C-an irakiten du eta 7 °C-an solidotzen da. Oso disolbatzaile erabilia da.

## Produkzioa

Industrian bentzenoaren hidrogenazioz ekoizten da nikela katalizatzaile moduan baliatuz. Erreakzioa oso exotermikoa da. Ziklohexanoaren produkzioa bentzeno-eskaera globalen % 11ren ingurukoa da.

## Egitura kimikoa

Ziklohexanoa egitura lau moduan irudikatzen bada, lotura-angeluek 120°-takoak behar dute izan. Hala ere, karbonoen sp$^3$ hibridazioari dagokion angelua 109,5°-takoa da, hau da, 10,5° txikiagoa. Hori dela eta, molekula tentsio angeluar adierazgarria (10,5°-takoa hain zuzen) jasaten ari da. Hortaz gainera, ziklohexano lau horretan C-H lotura guztiak eklipsatuta daude eta honen ondorioz bihurdura-tentsioa (lotura-elektroien arteko aldarapenak sortutakoa) ere agertzen da.
Tentsio guzti hauek ebitatu nahian ziklohexanoa ez da laua, tolestu egiten da aulkia izeneko konformazioa hartuz. Oso konformazio egonkorra da.
Aulki-konformazioaz gainera, ziklohexanoak beste konformazio ere izan dezake, txalupa izenekoa. Txalupa-konformazioan ez dago tentsio angeluarrik, lotura-angelu guztiak 109,5°-takoak baitira, baina Van der Waalsen tentsioa eta bihurdura-tentsioa sortzen dira. Txalupa-konformazioa, aulki-konformazioa baino apur bat ez-egonkorragoa da. Errealitatean bi konformazioen arteko bihurketa etengabea gertatzen da eta ezin dira isolatu.

## Erreakzioak

Ziklohexanoa nahikoa geldoa da. Dena dela, bere oxidazio katalitikoa industrialki adierazgarria da ziklohexanona eta ziklohexanola produzitzeko baliatzen baita, gero azido adipikoa eta kaprolaktama (nylonaren aitzindariak biak) sintetizatzeko lehengai moduan erabiltzen direnak.

## Erreferentziak

* ↑ «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
* ↑ «Benzene - Study: Market, Analysis, Trends 2021 | Ceresana» web.archive.org 2017-12-21 (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
* ↑ Kimika orokorra. Udako Euskal Unibertsitatea 1996, 587-592 or. ISBN 84-86967-71-6..
* ↑ Ullmann's encyclopedia of industrial chemistry. (Sixth edition. argitaraldia) 2002 ISBN 978-3-527-30673-2. PMC 751968805. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q211433
* Multimedia: Cyclohexane / Q211433
# Ziklohexanol

Ziklohexanola konposatu organikoa da HOCH(CH$_2$)$_5$ formula duena, alkoholen familiakoa. Solido delikueszentea da, giro-tenperaturaren bueltan urtzen dena.

## Produkzioa

Ziklohexanola ziklohexanoaren oxidazio katalitikoz prestatzen da. Kobaltoa usatzen da katalizatzaile moduan. Oxidazio horretan nahaste bat lortzen da, industrian mixed oil deitua eta ziklohexanolaz eta ziklohexanonaz osatuta dagoena. Dena den, erreakzioaren bihurketa oso txikia izaten da; hau da, mixed oil nahasketarekin batera erreakzionatu gabeko ziklohexanoa berreskuratzen da. Ondorioz, destilazio sinple baten bidez banatzen dira, alde batetik ziklohexanoa, beste oxidazio baten birziklatzen dena, eta, beste aldetik, alkoholaren eta zetonaren nahastea.
C$_6$H$_{12}$ + 1/2 O$_2$ → C$_6$H$_{11}$OH
Fenolaren hidrogenazio katalitikoaz ere lor daiteke ziklohexanola.
C$_6$H$_5$OH + 3 H$_2$ → C$_6$H$_{11}$OH

## Erabilera

Ziklohexanolaren erabilerarik handiena nylonen sintesian lehengai moduan da. Halaber, bere ester batzuk plastifikatzaile gisa baliatu egiten dira. Proportzio txiki bat disolbatzaile moduan usatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Musser, Michael Tuttle. (2011). «Cyclohexanol and Cyclohexanone» Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry (American Cancer Society) doi:10.1002/14356007.a08_217.pub2. ISBN 978-3-527-30673-2. (Noiz kontsultatua: 2021-03-01).
* ↑ Vicario Hernandez, Jose Luis & Moreno Benitez, Maria Isabel. (2009). Kimika organiko industriala. EHU, 127 or. ISBN 978-84-692-7831-4..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q423282
* Multimedia: Cyclohexanol / Q423282
# Zikloi estratropikal

Zikloi estratropikala klima epeleko eskualdetan jazotzen den eta behe-presio gune batekin elkartutako fenomeno meteorologikoa da. Bere kokapena dela eta, batzuetan latitude ertaineko zikloiak ere deituak izan dira. Ipar Hemisferioan, zikloia erloju-orratzen aurkako norabidean biratzen du, Hego Hemisferioan, berriz, erloju-orratzen norabidean. Coriolis efektuak sortzen du errotatzea.

## Ezaugarriak

Zikloi tropikalak ez bezala, beste ezaugarriak dituzte:
* Normalean 10 km baino altuagoak izaten dira.
* Lurzoruan, tenperatura airean baino hotzagoa da.
* Hasieran, ekaitzak latitude garaietatik beheretara doaz, eta gero ekialderantz jotzen dute.
* Itsasotik urrunago, airearen presioak 980 hPa (hektopascal) baino beheagoa da.
Batzuetan ekaitz azpiartiko edo zikloi tropikalekin nahasten dira.

## Zikloi ez tropikalarik ezagunenak

Krimeako Gerran, 1854ko azaroaren 14an, ekaitz batek 30 itsasontzi ito zituen. 1962ko urriaren 12an Oregonen ekaitzarra ere izan zuten.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalmeten hiztegia

## Ikus, gainera

* Zikloi tropikalak.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1063457
* Multimedia: Extratropical cyclones / Q1063457
# Zaranj

Zaranj (persieraz, balutxiz eta paxtuneraz: زرنج‎‎‎) Afganistango hiri bat da, herrialdearen hego-mendebaldean dagoena. Nimruz probintziako hiriburua, Irango mugan dago eta 2015ean 160.902 biztanle zituen.

## Klima

Datu klimatikoak (Zaranj) :
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 24.1 | 30.6 | 37.0 | 45.0 | 51.0 | 49.7 | 49.3 | 50.0 | 49.7 | 42.0 | 36.0 | 27.8 | ' |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 14.3 | 18.7 | 25.0 | 32.6 | 37.3 | 42.8 | 42.5 | 41.3 | 37.0 | 31.2 | 23.1 | 17.7 | 30.3 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 6.5 | 10.0 | 15.7 | 23.3 | 29.1 | 33.4 | 35.0 | 32.3 | 27.2 | 21.9 | 13.1 | 8.7 | 21.4 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 0.1 | 2.9 | 7.7 | 14.7 | 20.0 | 25.2 | 27.3 | 24.9 | 18.5 | 12.3 | 4.8 | 0.7 | 13.3 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) | −13.2 | -8.2 | −5.2 | 1.0 | 5.0 | 16.0 | 18.4 | 13.2 | 3.9 | -2.7 | −7.1 | −8.8 | ' |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 19.7 | 9.9 | 11.2 | 2.4 | 0.6 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 1.2 | 1.4 | 5.1 | 51.5 |
| Euri egunak (≥ 1 mm) | 3 | 2 | 2 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 1 | 1 | 11 |
| Hezetasuna (%) | 55 | 50 | 44 | 40 | 35 | 29 | 28 | 29 | 33 | 41 | 49 | 54 | 40.6 |
| Iturria: NOAA (1969-1983) ||||||||||||||

## Erreferentziak

* ↑ Berria. Estilo Liburua. .
* ↑ (Ingelesez) National Oceanic and Atmospheric Administration. Zaranj Climate Normals 1969-1983. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q475802
* Multimedia: Zaranj / Q475802
# Zaramaga Futbol Elkartea

Zaramaga Futbol Elkartea (gazteleraz, Club de Futbol Zaramaga) Gasteizko futbol taldea da, Zaramaga auzokoa. 1972an sortua, egun Arabako Erregional Preferentean dabil.

## Datuak

2023-24 denboraldia barne.
* Denboraldiak Lehenengo Mailan: 0
* Denboraldiak Bigarren Maila: 0
* Denboraldiak Bigarren B Maila: 0
* Denboraldiak Hirugarren Maila: 0

## Kanpo estekak

* Datuak: Q61364916
# Zarapicos

Zarapicos Salamancako udalerria da, Ledesma eskualdean dagoena.
2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 69 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Salamancako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalerriari buruzko informazioa Salamancako aldundiaren webgunean.
* Datuak: Q1767288
* Multimedia: Zarapicos / Q1767288
# Zaraobe Saskibaloi Taldea

Zaraobe Saskibaloi Taldea edo Zaraobe S.T. Arabako Amurrio udalerrian dagoen Zaraobe Institutuaren saskibaloi taldea da.
Maila desberdineko taldeak daude, adinaren arabera.

## Kanpo estekak

* Zaraobe Institutuaren webgunea.
* (Gaztelaniaz) Zaraobe Saskibaloi Taldea, El Correo Español egunkariaren webgunean.
* Datuak: Q12269219
# Zaraputz (Lizarra)

Zaraputz Lizarrako historikoki hustua izan zen auzoa eta monasterioa da. Monasterioren erorkinak gordetzen dira. Izen eta grafia desberdinekin idatzita jaso egin da: "Zarapuz", "Zampuzo", "Sarapuç", "Zarapuzu", "Çarapuço".

## Geografia

Lizarra udalaren barruan kokatuta dago, Villatuerta, Arintzano, Iratxe eta Noveleta auzoa artean dago, Jurramendiren oinean. Oso toki estrategikoa izan zen, Ega ibaiaren ertza ondoan eta Irantzu ibaiatik gertu.

## Historia

Zaraputzeko monasterioa 989an agertzen da aipatuta, Lizarra bera sortu baino lehen, 1090ean. 992ko data duten dokumentu batzuk Antso II.a Garzeitz Abarkak Zaraputz auzoa San Juan de la Peña monasterioari eman zion. 1068an Iratxeko monasterioaren menpera pasa zen.
Zaraputz Villatuerta eta Iratxe arteko Donejakue bidearen puntu estrategikoa izan zen. Bertan erromesen ospitalea ireki zen.
1090ean Antso V.a Remiritz errege nafarrak Lizarra sortzea erabaki zuen, Ega ibaiaren beste aldean. Erabakia Zaraputzeko monjeen interesen aurkakoa izan zen zeren eta hauek monasterioa bere leku estrategikoa betetzen jarraitzea nahi zuten. Beraz, ordura arte, XII. mende arte, Zaraputzek egun oparoak ezagutu bazituen, Lizarra sortu ondoren eta Donejakue Bidearen aldaketarekin Lizarrara monasterioa hondamendira eraman zuen.

## Erreferentziak

* ↑ «ZARAPUZ - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-09-18).
* ↑ Martinena, Ricardo Cierbide. (1992). «La lengua de los francos de Estella: intento de interpretación» Archivo de filología aragonesa (48): 9–46. ISSN 0210-5624. (Noiz kontsultatua: 2021-09-18).

## Kanpo loturak

* (Gaztelaniaz):Ibilbidea.
* (Gaztelaniaz):Zaraputz inguruko artikulua Diario de Navarran.
* Datuak: Q19950852
# Zarandoa

Zarandoa Larrabetzuko (Bizkaia) auzoa da.

## San Salbadore

Bertan ditugu San Salbadoreko baseliza eta nekropolia.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12269217
# Zaraobe

Zaraobe Amurrion dagoen gune harresitua da.

## Historia

Zaraoben batzen ziren Aiarako foruaren barruan zeuden herrien ordezkariak. Lehen aldiz aipatu zen Zaraobe 1373. urtean, Aiarako foruaren lehen erredakzioan.
Batzarrak irailaren 29an egiten ziren. Bertan aukeratzen zituzten Aiara osatzen zuten bost kuadrillen alkateak. Zaraoben batzen ziren bost kuadrillak hauek ziren:
1. Haizpealdeko kuadrilla: Arespalditza, Maroño, Aginaga, Madaria, Sanbantone, Menoio, Ozeka, Lexartzu, Añes, Zollo, Erbi eta Luxo.
2. Lezamako kuadrilla: Baranbio, Astobitza, Larrinbe, Lekamaña, Saratxo, Etxegoien, Lezama eta Izoria.
3. Amurrioko kuadrilla: Amurrio, Olabezahar, Luiaondo eta Murga.
4. Lantenoko kuadrilla: Lanteno, Kexaa, Menagarai, Erreta-Lanteno, Costera, Mendieta, Erretes Tudela, Soxoguti eta Santa Coloma.
5. Okondo: Beotegi, Zuhatza eta Okondo.
1841. urtean kuadrilla hauek udalerri bihurtu ziren: Lezama, Amurrio, Okondo eta Aiara. 1842. urtetik aurrera, Zaraobeko zelaian egiten ziren batzarrak amaitu ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q12269218
# Zentinela

Zentinela edo Orizki, Nafarroa Garaian dagoen euskal mendia da.
Arxuriako hegoaldeko bizkar luze eta gainalde harritsukoa da Zentinela mendia.
Bere izena ongi jarrita du mendi honek, inguruko mendi eta ibarren gaineko ikuspegi ezin hobea baitago bere gainaldetik.
Gailur harritsutik, ordea, ez dugu hain paisaia zabalaz gozatuko, ipar aldeko pagadia tontorreraino bertaraino iristen baita.

## Erreferentziak

* ↑ Euskal Herriko Mendien Katalogoa 2007ko otsaila, 2009ko apirila, Euskal Mendizale Federazioa. Katalogo horretako toponimoek Euskaltzaindiaren Onomastika Batzordearen oniritzia dute. (EODA) Zentinela (Mendikat)

## Kanpo estekak

* Zentinela, http://www.euskal-herria.org/.
# Zentellazulo

Zentellazulo, baita ere Muitzape, Donostiako Igeldo mendian dagoen kala edo senadi baten izena da. Donostian jende asko Tximistarrekin nahasten dute. Berez, Tximistarri izena ez da kala batenena, harri batena baizik eta arroka hori ez dago Zentellazulon, ondoko Iruamuitzeta kalan baizik.
Kala horretan ur-beltzen urpeko hustubide bat zegoen eta, ondorioz, urak oso kutsatuta egoten ziren. Oraindik hormak ikus daitezke. Gaur egun, 1967an eraikitako 900 metroko luzerako tunel baten bidez Añorga ibaiko urei irteera ematea da bere eginkizuna. Tunel horren bidez, Ibaeta eta Antigua auzoek jasaten zituzten arazo asko konpondu ziren, ibaiko uraren mailak gora egiten zuenean sortzen ziren uholdeen ondorioz. Ondorioz, urak oraindik orain nahiko kutsatuta daude.

## Erreferentziak

* ↑ http://tokitan.tv/la-cala-de-robinson-crusoe-en-donostia
* ↑ https://www.youtube.com/watch?v=KF03ooN8PNM

## Ikus, gainera

* Tximistarri (Donostia)

## Kanpo estekak

* Tximistarri eta inguruko kalen bideoa.
* (Gaztelaniaz):Donostia-Tximistarri-Agiti ibilbidea.
* Datuak: Q122964724
# Zentilitro

Zentilitro bat litro baten ehunena den bolumen unitatea da.
Hau da, zl 1 = 0,01 litro dira.
Zentilitro unitatea hainbat edarietan erabiltzen da (adibidez, ur botila askotan 1,5 litro jarri ordez 150 zl jarri ohi da)
# Zentimetro

Zentimetro bat metro baten ehunena da; hau da, zentimetro bat 10$^{-2}$ metro luze da. Haren nazioarteko ikurra cm da (punturik gabe), eta euskaraz ere horixe erabili behar da, ez zm.

## Baliokidetzak

Zentimetro baten baliokideak:
* 10 mm
* 0,1 dm
* 0,01 m
* 0,001 dam
* 0,0001 hm
* 0,00001 km
* 0,000001 mam

## Kanpo estekak

* Datuak: Q174728
* Multimedia: Centimetre / Q174728
# Zentesimo

Zentesimo bat ezkutu txiletar, balboa, peso uruguaitar, nuevo peso uruguaitar eta peso uruguaitar zahar banako baten ehunena da. Gaztelaniaz, Txile, Panama eta Uruguaiko hizkuntza ofizialean, centésimo idazten da.

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Coins of CIS and Baltic countries. (Noiz kontsultatua: 2016-12-11).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q31187905
# Zentimetro kubiko

Zentimetro kubiko bat (cm$^3$) mililitro baten baliokidea da bolumena luzera unitate kubikoetan emanda.
Zentimetro kubiko bat neurtzen duen kutxa kubiko baten alde bakoitzak zentimetro bat neurtzen du.
Unitate hau erabilia da motoreen kapazitatea neurtzeko.
1 cm$^3$ = 0,000001 m$^3$ = milimetro 1

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1022113
# Zentimo

Dibisa askotan, zentimo edo zentabo diru banako baten ehunena (1/100) da. Etimologiari doakionez, hitza latinezko centum hitzetik dator, euskaraz ehun esan nahi duena. Era berean, balio hori duten txanponei deitzeko erabiltzen dute.
Estatu Batuetan edo Erresuma Batuan penny diote txanpon horiei, batez ere hizkera arruntean. Era berean, euskaraz xemaiko, xentimo edo txakur txiki esan dezakegu.

## Erreferentziak

* ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q58093
* Multimedia: Cent / Q58093
# Zentenarioa

Zentenarioa (gaztelaniaz: El Centenario) Errenteriako Madalena jaietan jotzen den kalejira da, José Ervitik 1881ean konposatua. Jaien hasieran, txupinazoarekin batera, Udaletxe plazan jotzen da eta festen amaiera ekitaldi bezala Zumardian.

## Historia

1881ean Madrilgo Universidad Central-ak, Calderón de la Barca idazlearen heriotzaren berrehungarren urteurrena ospatzeko, prosa, bertso eta musika lan originalak saritzeko lehiaketa zabaldu zuen. Lehiaketa horretan parte hartu zuen José Ervitik, El Centenario, pasa-calle piezarekin. Maiatzean sari banaketari ekin zitzaion, Alfonso XII errege epaimahai buru. Bertan ziren infantak, Madrilgo Gobernadore José Alvarez de Toledo y Acuña eta Universidad Centraleko klaustro osoa. Erregeak sariak banatu zituen, eta zilarrezko domina egokitu zitzaion Jose Erviti Segarra maisuaren El Centenario, pasa-calle konposizioari. Lehen bertsio originala biolin, gitarra, bandurria eta panderetarentzat idatzi zuen eta, urte batzuk geroago, egileak berak, Musika Bandarako egokituko zuen.

### Zentenarioa Errenterian

Hipolito Gezala, Elkarte Filarmonikoko Zuzendari ohiak eraman zuen El Centenario partitura Errenteriako Musika Bandara, baina 1920. urtera arte ez zen estreinatu. Garai hartan, 1920an, Jose Mari Iraola zuzendari igeldoarrak, ohi bezala Madalen jaiei hasiera eman zien uztailak 21eko kalejirarekin, baina Zentenarioaren doinuez lehen aldiz. Garaiko ohiturari jarraiki, udal garbiketa zerbitzuko langile batek suziria bota ostean, kalejira herriko kaleetan zehar abiatu zen Viteri Eskola zaharrean Musika Bandak zuen egoitzatik irtenda, pieza berriaren doinuaz.
Konposizio hark, El Centenario, arrakasta itzela jaso eta berehala zabaldu zen herri osoan zehar, Madalenetako doinu-ikur nagusia bilakatu arte, herri osoaren doinu.
1967an Luis Mari Barinaga Alkateak festa hasiera Udaletxera eraman zuen, txupinazoa balkoitik botatzen hasi zen eta Udal Musika Bandak Zentenarioa Udaletxeko plazan jotzen

## Ikus, gainera

* Jose Maria Iraola
* José Erviti Segarra
* Teodoro Gamon
* Hipolito Gezala
* Madalenak

## Erreferentziak

* 1 2 3 4 Mitxelena, Josu. (2020). «“Zentenarioa: herri baten doinu eta taupada” 100. urteurrena (1920 – 2020)» Oarso (Errenteriako Udala): 8-10..
* ↑ (Gaztelaniaz) Nº 28 Oarso 1993 – Errenteriako Udala. (Noiz kontsultatua: 2021-07-10).

## Kanpo estekak

* El Centenario Errenteriako Musika bandak joa
* Datuak: Q107474127
# Zenti

Zenti (c ikurra, minuskula) Nazioarteko Unitate Sistemaren $10^{-2}$ faktore bat adierazten duen aurrizki bat da. 1793an proposatu zen lehen aldiz, eta 1795an onartu zen. Latineko centum edo "ehuneko" hitzetik dator.

## Erabilera

Bere erabilerarik ohikoena zentimetro hitzean dago.
SI aurrizkiak :
| 10$^n$ | Aurrizkia | Sinboloa | Eskala laburra | Eskala luzea | Baliokide hamartarra |
| 10$^{24}$ | yotta | Y | Septilioi | Kuadrilioi | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 10$^{21}$ | zetta | Z | Sextilioi | Triliar (mila trilioi) | 1 000 000 000 000 000 000 000 |
| 10$^{18}$ | exa | E | Kintilioi | Trilioi | 1 000 000 000 000 000 000 |
| 10$^{15}$ | peta | P | Kuadrilioi | Biliar (mila bilioi) | 1 000 000 000 000 000 |
| 10$^{12}$ | tera | T | Trilioi | Bilioi | 1 000 000 000 000 |
| 10$^9$ | giga | G | Bilioi | Miliar (mila milioi) | 1 000 000 000 |
| 10$^6$ | mega | M | Milioi | Milioi | 1 000 000 |
| 10$^3$ | kilo | k | Mila | Mila | 1 000 |
| 10$^2$ | hekto | h | Ehun | Ehun | 100 |
| 10$^1$ | deka | da | Hamar | Hamar | 10 |
| 10$^0$ | ezer ez | ezer ez | Bat | Bat | 1 |
| 10$^{−1}$ | dezi | d | Hamarren | Hamarren | 0,1 |
| 10$^{−2}$ | zenti | c | Ehunen | Ehunen | 0,01 |
| 10$^{−3}$ | mili | m | Milaren | Milaren | 0,001 |
| 10$^{−6}$ | mikro | µ | Milioiren | Milioiren | 0,000 001 |
| 10$^{−9}$ | nano | n | Bilioiren | Miliarren | 0,000 000 001 |
| 10$^{−12}$ | piko | p | Trilioiren | Bilioiren | 0,000 000 000 001 |
| 10$^{−15}$ | femto | f | Kadrilioiren | Biliarren | 0,000 000 000 000 001 |
| 10$^{−18}$ | atto | a | Kintilioiren | Trilioiren | 0,000 000 000 000 000 001 |
| 10$^{−21}$ | zepto | z | Sextilioiren | Triliarren | 0,000 000 000 000 000 000 001 |
| 10$^{−24}$ | jokto | y | Septilioiren | Kadrilioiren | 0,000 000 000 000 000 000 000 001 |

## Erreferentziak

* ↑ (Frantsesez) Instructions abrégée sur les mesures déduites de la grandeur de la terre et sur les calculs relatifs à leur divistion décimale. imp. nationale exécutieve du Louvre 1793 (Noiz kontsultatua: 2017-12-30).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q108478
# Zentimetro karratu

Zentimetro koadro bat zentimetro bateko aldea duen karratu baten barruan dagoen azalera da.
Ikurra cm$^2$ da, eta ez zm$^2$.
1 cm$^2$ honen baliokidea da:

## Ikus, gainera

* Azalera
* Metro koadro
* Kilometro koadro
* Zentimetro
* Eskala
* Nazioarteko Unitate Sistema

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2489298