OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Ateburu

Ateburua edo atalburua egitura-elementu horizontala da, bi euskarriren arteko hutsarteak igaro eta goiko elementuak (horma batez ere) eusteko erabilia. Leihoak igarotzeko atalari leihoburu deritzo.
Hutsarteak irekitzeko ateburuak erabiltzen duen arkitektura edo eraikuntzari ateburu-arkitektura (edo arkitrabe-arkitektura) deritzo, eta arkuak erabiltzen duenari ganga-arkitektura. Ateburu-arkitekturaren adibide nagusiak, harriz egindakoak, Antzinako Egiptoko arkitektura eta Antzinako Greziako arkitektura dira.
Eraikinetako sarrera elementu garrantzitsua denez, sinbolikoa izateraino, ohikoa da ateburuek garrantzi berezia hartzea. Hori dela eta, ateburu ugari apainduak ageri dira, margotuak edo zizelkatuak, barruko funtzioaren azalgarri. Sarri, eraikinaren materiala baino material hobea erabiltzen da, egitura eta sinbolo funtzioak betetzeko.

## Motak

Material ugari erabili eta erabiltzen dira ateburuak egiteko. Ohikoenak harria, zura, hormigoia eta metala dira. Arkitektura historikoan sarritan harrizkoak izaten dira, batez ere kalitate handiko eraikinetan edo esanahi sinbolikoa dutenean. Hauek Atalarri izena hartzen dute. Egun, ohikoenak hormigoi armatuzkoak eta metalezkoak dira.
Ateburuaren erdialdean sortzen dira tentsio handienak, goialdean konpresioa eta behealdean trakzioa. Material gotorrek (harria eta hormigoia) ez dute trakzioa ondo jasaten, material malguagoek ez bezala (metala eta zura). Horrela, ateburuaren behealdean pitzadurak agertzea ohiko patologia izan ohi da harrizko ateburuetan.

## Euskal arkitekturan

Lapurdi eta Nafarroa Behereko etxe eta baserrietan sarrera nagusiko atalburua garrantzi handiko elementua da, oso apaindua.
Etxe berria eraikitzean edo eraberritzean, Nafarroa Behereko atalburuetan honakoak zizelkatu ohi ziren:
* eraikitze urtea
* jabeen izenak
* erlijio ikurrak (gurutzea)
* beste ikurrak : lauburuak (eta kakotxak), bihotzak, usoak (fideltasunaren ikurra), landareak (oparotasuna), 6 erramu hostozko arrosak (hilezkortasuna), argizagiak (eguzki, ilargi eta izarrak), lanabesak eta abar.
Atalburu batzuek idazkun luzeak dituzte, erlijiozkoak edo eraikuntzari buruzkoak. Adibidez, Armendaritzeko hau:
ECHEHAVRE GVINDUTE BETIRIECHA RTETAAIMI AIRIARTEC
(Etxe haur egin dute Betiri Etxart eta Aimia Iriartek)
Nahiz eta etxe edo baserriek izen berezi bat izan, atalburuetan ez zen ia inoiz idazten. Hala ere, gaur egun eraikuntza modernoetan sarritan ezarri ohi da etxearen izena atalburuan.

## Ikus, gainera

* Arkitrabe eta taulamendu

## Kanpo estekak

* Ateburu Bergarago euskaran.
* Euskargazki.blogariak.net: Hainbat atebururen argazkiak eta azalpenak.
* Datuak: Q1370517
* Multimedia: Lintels / Q1370517
# Ateen Liburua

Ateen Liburua Egiptoko Inperio Berrian datatutako Antzinako Egiptoko testu sakratu bat da. Hildako baten beste munduko bidaia kontatzen du, eta Eguzkiaren mugimenduarekin lotua dago, gaueko orduetan gertatzen den arren, Duatean. Izpirituak, "ate" batzuk igaro behar ditu bidaiaren etapa ezberdinetan. Ate bakoitza, jainkosa ezberdin batekin lotzen da, eta hildakoak, jainkosa bakoitzaren izaera berezia ezagutu behar du. Testuak, pertsona batzuk kalterik jasan gabe igaroko direla aditzera ematen du, beste batzuk, suzko laku batean sufrikarioa jasan beharko duten bitartean.
Ateen Liburuaren zatirik ezagunena, egiptoarrek ezagutzen zituzten gizateriaren arraza ezberdinei buruzkoa da: Lau mailatan banatzen dituzte, ohi, egiptoar, asiar, libiar eta nubiar deituak. Prozesioan irudikatzen dira, beste munduan sartzen.
Ateen Liburuarekin lotutako irudiak eta testua, Inperio Berriko hilobi askotan agertzen dira, baita Horemhebengandik hasi eta Ramses VII.a faraoirarteko faraoi guztien hilobietan ere. Senneyamen hilobian ere erakusten dira, Deir el-Medinako langile bat zena, Inperio Berriko faraoien hilobiak eraiki zituzten artisau eta artisten antzinako herria.
Ateen Liburuko jainkosa bakoitzak, titulu ezberdin bat du, eta kolore ezberdineko jantziak dituzte, baina, gainontzekoan, berdin-berdinak dira, guztiek, buru gainean, izarrak daramatzatelarik. Jainkosa gehienak, soilik Ateen Liburuan agertzen dira, eta ez dira egiptoar mitologiako beste testu batzuetan agertzen. Ondorioz, istorioa, soilik, gaueko zikloa zehazteko sistema gisa sortua izan zela iradoki da, ate bakoitzean jainkosa bat zegoelarik, hauek, ordu bakoitzean agertzen den izar nagusiaren alegoria bat direlarik.

## Ateen Liburuaren iturriak

Egiptoko XVIII. dinastia
* Horemheben hilobia (KV57)
Egiptoko XIX. dinastia
* Ramses I.aren hilobia, KV16
* Seti I.aren hilobia, KV17
* Ramses II.aren hilobia, KV7
* Mineptahren hilobia, KV8 eta bere sarkofagoa
* Seti II.aren hilobia, KV15
* Tauserten hilobia, KV14
Egiptoko XX. dinastia
* Ramses III.aren sarkofagoa, KV11
* Ramses IV.aren hilobia, KV2
* Ramses V.a eta Ramses VI.aren hilobia, KV9
* Ramses VII.aren hilobia, KV1
* Ramses IX.aren hilobia, KV6

## Beste testu batzuk

* Piramideetako Testuak
* Hilen Liburua
* Sarkofagoetako Testuak
* Amduateko Liburua
* Leizeen Liburua

## Kanpo estekak

* Datuak: Q32137
* Multimedia: Book of Gates / Q32137
# Atea (Zaragoza)

Atea Zaragozako probintziako udalerria da, Aragoin, Espainia. 2008an 148 biztanle zituen 34,7 kilometro koadroko azaleran.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1771909
* Multimedia: Atea / Q1771909
# Atebide

Atebidea edo pasabidea protokolo eta arkitektura maila guztietan ordenagailuak elkar lotzea eta komunikatzeko sareak sortzea ahalbideratzen duen gailu bat da. Bere xedea sareko protokolotik helburuko protokolora informazioaren itzulpena egitea da.
Atebidea makinak sare lokal batera konektatu ahal izateko konfiguratua dagoen ekipo informatikoa da normalean, eskuarki IP helbideen itzulpenak egiten dira (Network Address Translation). Helbideen itzulpen gaitasun honi esker "IP helbidea maskaratu" daiteke. Teknika hau asko erabiltzen da Internetera konexio bera duten (eta kanpo IP bera duten) sare lokal bateko makinei interneterako sarbidea emateko.
Atebide baten IP Helbideak normalean itxura hau du:$192.168.1.1$ edo $192.168.0.1$ eta barruti aurrezehaztu batzuek erabiltzen ditu, 127.x.x.x, 10.x.x.x, 172.31.x.x, 172.16.x.x 192.168.x.x, area lokaleko sareetako erreserbatzen direnak. Gainera, nahitaez sarerako atebide funtzioa betetzeko, bi sare-txartel izan behar ditu.
Atebide lehenetsia makina bati modu lehenetsian esleitzen zaion bidea da. Bere funtzioa helburu interfazerik ez duen edo ezagutzen ez duen edozein pakete bertatik bidaltzea da.

## Funtzionamendua

Sareetan kontzentratzaile edo kommutadore bidez lotzen dira gailuak. Gailu horiek elkartu nahi baditugu, bideratzailera konekta daitezke kontzentratzaile horiek. Azken Hauek egiten dutena protokolo desberdinak erabiltzen dituzten sareak konektatzea da (adibidez, IP,NetBIOS,AppleTalk). Baina bideratzailea bere protokolo bera darabilten sareetara soilik konekta daiteke. Protokolo desberdinetako sareak konektatu nahi direnean, atebidea erabiltzen da, gailu honek helbideak eta mezuen formatuak sare ezberdinen artean itzultzea ahalbidetzen duelako.

## Etxeko ingurunea

Etxeko inguruneetan ADSL edo kablemodema bideratzaileak erabiltzen dira sare lokala Internet sarearekin konektatzeko. Hasiera batean atebide hauek protokolo ezberdineko bi sare konektatzen ez dituzten arren, NAT erabiliz gero bi sare independente konektatu daitezke.
Etxeko bideratzaileen konfigurazioa atebidearen IP helbidea web arakatzaile batean idaztea da. Bertan administratzailearen erabiltzailea eta pasahitza eskatuko dira, eta zuzenak izanez gero modemaren, Hedadura zabaleko sarearen eta Sare lokalen informazioa erakusten duen web-orri bat irekiko du, editatzeko aukerarekin.

## Ikus, gainera

* Bideratzailea
* Atebide lehenetsia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q487365
# Ardagaitxo

Ardagaitxoa (Schizophyllum commune) Schizophyllaceae familiako onddo espezie bat da. Larrukara delako, ez du inolako sukaldaritza-baliorik. Oso ohikoa da Euskal Herrian urte osoan, egur hondarretan eta enbor hiletan.

## Deskribapena

Karpoforoa: 1 eta 4 cm arteko diametrokoa. Kolore grisa du, edo zuri zikina egoera lehorrean eta gris-arrexka hezea dagoenean. Maskorraren edo haizemailearen itxura du, gainazala ilupaduna du, batzuetan oso ile tenteekin.
Himenioa: Orritxo arrosez osatuta dago, bi ahokoak eta urkilatuak.
Hanka: Alboan, ozta-ozta ikusten dena edo ikusten ez dena.
Haragia: Mehea, larrukara eta malgua.
Etimologia: Commune epitetoa latinetik dator, ohikoa esan nahi duen "communis" hitzetik. Zabaldua dagoelako.

## Jangarritasuna

Ez da jangarria.

### Nahasketa arriskua

Oso perretxiko berezia da, eta zaila da nahastea.

## Sasoia eta lekua

Urteko ia sasoi guztietan, zuhaitzen azalaren gainean koloniak osatuz, oso ohikoa pinuen eta pagoen azalaren gainean.

### Banaketa eremua

Mundu osoan barreiatzen da, kontinente guztietan zehar, eta habitat ugaritan garatzen da.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Kutxa Fundazioa Sozial eta Kulturala. (1992). Euskal Herriko perretxikoak. Litografía Danona s. coop.ltda., 74 or. ISBN 84-7173-211-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Mendaza, Ramon, Diaz, Guillermo. (1987). Guia fotografica y descriptiva 800 especies a todo color. Iberduero, 34 or. ISBN 84-404-0530-8..
* ↑ (Gaztelaniaz) Palacios Quintano Daniel. (2014). Disfrutando con las setas. Leitzaran, Grafikak S.L. Andoain, Gipuzkoa, 494 or. ISBN 978-84-617-0196-4..
* ↑ (Gaztelaniaz) Cetto, Bruno. (1987). Guia de los hongos de Europa. Ediciones Omega, S. A. Barcelona, 631 or. ISBN 84-282-0253-6 (T.I). ISBN: 84-282-0538-8 (O.C.)..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q941733
* Multimedia: Schizophyllum commune / Q941733
* Espezieak: Schizophyllum commune
# Ardagh (Longford konderria)

Ardagh (irlanderaz: Ardach) Irlandako udalerri bat da, Longford konderrian dagoena. 2006ko erroldaren arabera 1.006 biztanle zituen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q638453
* Multimedia: Ardagh, County Longford / Q638453
# Ardahan

Ardahan (georgieraz: არტაანი, translit.: tr; armenieraz: Արդահան; kurdueraz: Erdêxan) Turkiaren ipar-ekialdeko hiria da, Ardahan probintziaren hiriburua. Itsaso Beltzaren ertzean dago. 22.927 biztanle zituen 2021ean. Kura ibaiaren ibaiadarra Kuruchay ibaiaren ertzean dago, 1900 metroko altitudean. Hiriaren kontrolak gatazka handiak eragin zituen XIX. eta XX. mendearen hasieran.

## Historia

Historikoi auzitan egon den eskualdea da. Hiria, otomandarren jabetzakoa zena, Errusiari eman zitzaion San Stefanoko hitzarmenaren arabera 1878an. Geroago, Errusia eta Turkiaren arteko Brest-Litovskeko Itunaren arabera, hiria eta bere lurraldea Otomandar Inperioari laga zitzaizkion (1918ko martxoa), honek berehala okupatu zuelarik. Transkaukasiako Errepublika Demokratiko Federala erreklamatu zuen eta, ondoren, Georgia eta Armenia.
1918ko ekainean, Otomandar Inperioaren eta Georgiaren arteko bake hitzarmen batek Batum, Kars, Ardahan eta beste bi eskualdeen turkiarren jabetza gisa onartu zuen. Ardahan turkiarrek ebakuatu zuten 1918ko amaieran, eta britainiarrak eskualdean zehar hedatu zirenean, armeniarrek okupatu zuten (1919ko ekaina). Turkiar Gazteak alderdiak ipar-ekialdeko Anatolian lehian zeuden eskualdeen birkonkista hasi zuten, eta armeniarrek hiria ebakuatu zuten 1921eko otsailaren 23an. Kars Itunaren bitartez Turkiara pasa zen.

## Ekonomia

Tokiko ekonomia nekazaritzan eta hirian aldatutako militarrek sortzen duten gastuan oinarritzen da (kopuru handi samarra azken hau). Gazta horiagatik eta antzarengatik da ezaguna hiria.

## Senidetutako hiriak

* Akhaltsikhe, Georgia
* Grozny, Errusia

## Kanpo estekak

* Datuak: Q202188
* Multimedia: Ardahan / Q202188
# Ardahan probintzia

Ardahan probintzia Turkiako 81 probintzietako bat da. Bere hiruburua Ardahan da. 5.495 km²ko azalera du eta bertan 119.172 biztanle bizi dira.

### Barrutiak

Probintziaren barnean 6 barruti daude:
| Ardahan Çıldır Damal | Göle Hanak Posof |
Txantiloi:Ardahan barruti aurkibidea

## Kanpo estekak

* Datuak: Q79840
* Multimedia: Ardahan Province / Q79840
# Ardaita

Ardaita mineral bat da.

## Ezaugarriak

Ardaita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: Pb₁₇Sb₁₅S₃₅Cl₉. Sistema monoklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak.

## Erreferentziak

* 1 2 (Ingelesez) «Ardaita: Mineral information, data and localities.» www.mindat.org (Noiz kontsultatua: 13-05-2019).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q643629
* Multimedia: Ardaite / Q643629
# Ardalanish

Ardalanish, Eskoziako gaeleraz: Àird Dealanais, Eskoziako udalerri bat da, Argyll eta Bute konderrian.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q4787808
* Multimedia: Ardalanish / Q4787808
# Ardales

Ardales Málagako udalerria da, Comarca de Antequera eskualdean dagoena.
2008ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera 2.638 biztanle zituen.

## Ikus, gainera

* Málagako udalerrien zerrenda

## Kanpo estekak

* (Gaztelaniaz) Udalaren webgunea.
* Datuak: Q1623994
* Multimedia: Ardales / Q1623994
# Autostrada A11

Autostrada A11 edo Italiako A11 autobidea (Autostrada Firenze-Mare bezala ere ezaguna), Italiako autobidea da, herrialde hartan garai faxistan eraiki zen hirugarren kronologikoki. Lehenago Autostrada dei laghi (lakuen autobidea) eta Milano-Bergamo egin ziren.
Toskanako errepiderik erabiliena da, ordainpekoa da, eta Florentzia Tirreniar itsasoko kostaldearekin lotzen du, Arnoko lautada igarotzen du, baita Nievole harana eta Prato, Pistoia eta Lucca hirien inguruko eskualde lau, populatu eta industrializatua igarotzen du. Florentziako muturretik gertu, autobidearen ondoan ikusten ahal da Eguzkiaren Autobideko Eliza, 20. mendeko eliza brutalista ikusgarri bat.

## Erreferentziak

* ↑ www.lotsberg.net (Noiz kontsultatua: 2020-09-04).
* ↑ (Ingelesez) «Chiesa Dell'Autostrada del Sole» main (Noiz kontsultatua: 2020-09-04).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q781975
* Multimedia: Autostrada A11 (Italy) / Q781975
# Autosufizientzia

Autosufizientzia ondasun ekonomikoen hornidura norberaren esku bakarrik dagoen egoera da; beraz, ez da laguntzarik edo kanpo-interakziorik behar bizirauteko. Autonomia pertsonal edo kolektibo osoa izateko modu bat da, alderdi ekonomikoetan independentziarekin identifikatzen dena.
Autohornikuntza edo autokontsumo ere dei dakioke, egoera hori ekoizlea bere kontsumitzailea denean bakarrik lor baitaiteke erabat: ekoizten duen guztia (eta soilik) kontsumitzen eta kontsumitzen du.
Modu partzialean aplika daiteke (autohornidura-maila, ehunekotan neurtuta), edo sektore bakarrera muga daiteke, hala nola elikadurara edo energiara: elikadura-autosufizientzia, energia-autosufizientzia, etab. Kontrako terminoa mendekotasunarena da: elikadura-mendekotasuna, mendekotasun energetikoa, etab. Terminoaren erabilera kapitalera edo teknologiara ere zabal daiteke (autosufizientzia edo kapital-mendekotasuna eta autosufizientzia edo mendekotasun teknologikoa).

## Erreferentziak

* ↑ (Ingelesez) Szekely, E.; Mason, M.. (2018). «Complexity theory, the capability approach, and the sustainability of development initiatives in education» Journal of Education Policy doi:10.1080/02680939.2018.1465999..

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1341794
* Multimedia: Self-sufficiency / Q1341794
# Autrac

Autrac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an 70 biztanle zituen.

## Demografia
### Biztanleria

2007an Autrac udalerrian erroldatutako biztanleak 70 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.
Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:
Ikus jatorrizko Wikidatako eskaera eta iturriak.

### Etxebizitza

2007an 40 etxebizitza zeuden, 29 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 40etxeak ziren. 29 etxebizitza nagusietatik 23 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.

### Biztanleria-piramidea

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:
Autrac udalerriko biztanleria-piramidea 2009an. :
| Gizonak | Adinak | Emakumeak |
| 0 | 95 + | 0 |
| 0 | 90-94 | 0 |
| 0 | 85-89 | 0 |
| 4 | 80-84 | 0 |
| 0 | 75-79 | 4 |
| 0 | 70-74 | 0 |
| 0 | 65-69 | 0 |
| 4 | 60-64 | 0 |
| 0 | 55-59 | 0 |
| 4 | 50-54 | 4 |
| 4 | 45-49 | 4 |
| 0 | 40-44 | 0 |
| 4 | 35-39 | 0 |
| 0 | 30-34 | 8 |
| 4 | 25-29 | 0 |
| 12 | 20-24 | 0 |
| 4 | 15-19 | 0 |
| 8 | 10-14 | 0 |
| 4 | 5-9 | 4 |
| 0 | 0tik 4ra | 4 |

## Ekonomia

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 41 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 5 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (20 gizon eta 12 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 5 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

### Ekonomia jarduerak

2007an herrian zegoen saltoki bakarra finantziazio enpresa batena zen.
2000. urtean Autrac udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.

## Gertuen dauden herriak

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

## Erreferentziak

* ↑ Population et logements par commune depuis le recensement de 1962 (1961 pour les Dom) à 1999
* ↑ Logement, 1968-2007
* ↑ Population par sexe et âge quinquennal de 1968 à 1999. http://www.recensement-2007.insee.fr+(Noiz kontsultatua: 2010-07-13).
* ↑ Emploi et population active 1999 et 2007
* ↑ Créations et stock d'établissements par commune en 2009

## Kanpo estekak

* (Frantsesez)Résumé statistique INSEEren udalerriko estatistiken laburpena.
* (Frantsesez)Évolution et structure de la population INSEEren udalerriko datuen fitxa.
* (Frantsesez)France par comune Frantziako udalerri guztietako datu zehatzak mapa baten bitartez eskuragarri.
* Datuak: Q242740
* Multimedia: Autrac / Q242740
# Autozefalia

Autozefalia, eliza kristauetan, eta, bereziki, Eliza Ortodoxoan eta ekialdekoetan, eliza hierarkiko baten estatusa da, non bere gotzainak, goragoko mailako beste inor ez duen. Kontzilio ekumeniko batek edo maila altuko gotzain edo beste primatu batek, probintzia eklesiastikoak gotzain horren autoritatetik askatzen dituenean, eliza independente berria, jada bertakoa ez den hierarkiarekiko erabat leial mantentzen den bitartean, kontseilua edo primatua, autozefalia ematen ari da.
Adibidez, Zipreko Eliza Ortodoxoari, autozefalia eman zitzaion Efesoko kontzilioan, eta Zipreko artzapezpikuak zuzentzen du, goragoko autoritate eklesiastikoren aurrean erantzuten ez duena, bere eliza, beste eliza ortodoxo batzuekiko erabat leial mantentzen den arren. Antzera, Etiopiako Tewahedo Elizari autozefalia eman zion Gotzain Koptoak 1950ean, eta Amerikako Eliza Ortodoxoak, Moskuko Aitalehendiak autozefalia eman zion 1970ean.
Autozefaliaren aurreko maila bat, autonomia da. Eliza autonomo batek, bere maila goreneko gotzaina du, artzapezpiku edo metropolitar bat bezala jatorrizko elizako aitalehena goragoko autoritate bezala duelarik, baina erabateko burujabetza du beste gauza guztietan.
Autozefalok ez du autogobernu esan nahi, baizik "buru propioarekin". Kephalosek, grezieraz, burua esan nahi du. Beraz, autozefalok, buru propioa duela esan nahi du, autonomok, "autolegetua" esan nahi duen bitartean. Nomos da, grezieraz, "legea" esan nahi duen hitza.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q191903
* Multimedia: Autocephaly / Q191903
# Autotxokeak

Autotxokeak atrakzio mekaniko mota bat dira, kotxeen arteko talka egiteko aukera ematen duena. Azpian duten pistaren gainazalaren eta sabaiaren arteko konexioaren bidez energia lortzen dute ibilgailu txikiek. Auto horiek babesteko gomazko banda bat dute azpiko aldean, eta haien artean talka egiteko aukera ematen dute modu seguru batean. Operadore batek urrutitik pizten eta itzaltzen ditu, normalki aurrez erositako fitxa bat sartuz kotxean. Bere asmatzailearen inguruan teoria bat baino gehiago daude: batek dio Victor Levand izan zela, General Electricentzat lan egiten zuena; beste baten arabera Max eta Harold Stoehrer izan ziren, 1920an patentea eskuratu zutenak.

## Irudiak

* Autotxokeak Leioan.
* Autotxokeak Kanadan.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Redacción. (2018-05-30). «El origen de los coches de choque: la historia de un reclamo en todas las ferias» Clicacoches (Noiz kontsultatua: 2020-06-29).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q547376
* Multimedia: Bumper cars / Q547376
# Autozentsura

Autozentsura pertsona edo hedabide batek plazaratzeko asmoa dituen argitalpen eta beste adierazpenetan pertsonak edo hedabideak berak zentsuratu edo mezuak bigundu, modulatu edo, muturrean, ezabatzea da, politikoki zuzenak ez delako, interes-taldeen presioengatik edo Estatuaren edo beste erakundeen mehatxu inplizituengatik.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q862207
* Multimedia: Self-censorship / Q862207
# Atzeraispilu

Atzeraispilua edo ispilua ibilgailuan atzealderantz eta alboetarantz ikustea ahalbidetzen duen ispilua da; periskopioa eta antzeko gailu konplexuak ez dira halakotzat hartzen. Kanpoko eta barruko ispiluak daude. Normalean, kanpoko ispiluak leihoen alde banatan izaten dira eta ibilgailuaren ezkerretik edo eskuinetik atzerantz begiratzea ahalbidetzen dute. Barneko ispiluak zuzenean ibilgailuaren atzeko ikuspegia eskeintzen du.
Ibilgailu askotan erabiltzen dira atzeraispiluak, autoetan, motoetan, bizikletetan, kamioietan... esaterako. Askotan, gainera, legez ukan behar dituzte ispiluok, errepidean ibiliko badira. Zenbait ibilgailuk ez dute barneko ispilurik.

## Historia

Atzeraispiluen lehen aipamenak XX. mende hasierakoak dira. 1906an The Automobile astekariak gidatzeko laguntza gisa ispiluen erabilera eztabaidatzen zuen artikulua kaleratu zuen, eta urte berean Henri Cain frantziarrak dispositif de miroir avertisseur pour automobiles (autoentzako ispiludun gailu ohartarazlea) izeneko asmakuntza patentatu zuen. 1909an Dorothy Elizabeth Levittek The Woman and the Car: A chatty little handbook for all women who motor or who want to motor liburuxka plazaratu zuen, emakume gidariei atzera begiratzeko autoan eskuko ispiluak ezartzea aholkatuz.
Helburu horrekin ekoitziriko lehen salgaia 1908koa da, autoan ezartzeko eta atzera begiratzeko Argus Dash Ispilua, erregulagarria. 1914an hasi ziren atzeraispilua jadanik integraturik zuten lehen autoak merkatuan agertzen.
1911n erabili zen lehen aldiz auto-lasterketa batean, Indianapoliseko 500 milietan. Ray Rannoun pilotuak atzera begiratzeko ispilu baten bidez konpondu zuen kopilotuaren gabezia. Rannounen arabera, zalgurdi batean ikusi omen zuen lehenago eta handik bururatu zitzaion ideia.
XX. mendean ispiluez gain kamerak ere erabiltzen dituzte ibilgailuek (batez ere handiek) gidariek atzealderantz ikuspegi ona izateko.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Zirkulazioa Hiztegia] [2019] eta [Automobilen Mantentzea Hiztegia] [2019]
* ↑ «Notice» bases-brevets.inpi.fr (Noiz kontsultatua: 2021-02-27).
* 1 2 «Emakume azkarrek atzera begiratzen dute» Argia (Noiz kontsultatua: 2021-02-27).
* 1 2 «News» web.archive.org 2006-08-30 (Noiz kontsultatua: 2021-02-27).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1334379
* Multimedia: Vehicle mirrors / Q1334379
# Atzerakada Handia (argipena)

Atzerakada Handia izan daiteke:

## Ekonomia

* Atzeraldi Handia, 2008. urteaz geroztik garatzen ari den krisialdi ekonomikoa.

## Historia

* Atzerakada Handia, 1914an Lehen Mundu Gerrako Mendebaldeko Frontean eman zen erretiratze operazioa.
# Atzerako artazi

Atzerako artazia edo txilena ateari bizkarra emanez egindako artazia da. Jatorriz, Hego Amerikako hitza da. Bere jatorria eta sortzailea zalantzazkoa da: Brasilek, Txilek, Italiak edo Peruk bertsio ezberdinak mantentzen dituzte.

## Erreferentziak

* ↑ Euskalterm: [Hiztegi terminologikoa] [1995]
* ↑ (Gaztelaniaz) Olea, N. & A. González. (2009-3-22). «¿Gol de chilena o de chalaca?» El Mercurio.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q860430
* Multimedia: Bicycle kick / Q860430