OpenLLM-France/wikimedia huggingface dataset:
# Justino I.a

Flabius Iustinus edo Justino I.a (k.o. 450 – 527ko abuztuaren 1a) Bizantziar Inperioko agintaria 518 eta 527 urteen artean. Bederiana hiritik gertu zegoen herrixka batean jaioa Dardaniako probintzian, Daziako diozesian. Garai hartan Dazia eta Mazedoniako diozesiek Ilirikoko pretorioaren prefektura osatzen zuten barbaroen etengabeko erasoen helburu. Eraso hauengandik ihesi gaztea zen artean Konstantinoplara iritsi zen. Armadan izena eman eta bere argitasunari esker azkar gora egin zuen urteen poderioz agintariaren goardiako komandante bihurtu zen arte. Garai hartako agintaria Anastasio I.a zen. Agintariaren guardia Konstantinoplan egoitza zuen ejertzitoko atal bakarra zenez eta Justinok zuen izen onari esker 518. urtean Anastasio I.a hil zenean honen oinordeko izendatu zuten Justino I.a agintari izena jaso zuelarik, ordurako hirurogeita hamar urte inguru bazuen jada.
Justino militar abila bazen ere kudeaketa aproposa burutzeko gaitasunik ez zuenez aholkulari trebeez inguratu zen. Gorteko aholkulari erabakigarrirena ezbairik gabe Justinoren iloba izan zen, Flabius Petrus Sabbatius izenekoa. Justinok iloba oinordeko izendatu zuen eta honek ostera oroitua izango den izena hartu zuen, Justiniano. Prokopio historialariak dioenez Justino agintari bazen ere Justiniano zen inperioko benetako zuzendaria. Prokopio hala ere oker egon liteke Justinok iloba oinordeko hil baino zenbait hilabete lehenago izendatu baitzuen soilik eta agian garrantzi gehiegi egozten zaio Justinianori bere osabaren aginteaz aritzerakoan.
525. urtean Justinok leinu senatorialeko jendea klase baxuagokoekin ezkontzea debekatzen zuen legea baliogabetu zuen. Legearen baliogabetzeak garai hartan zenbait aristokrata asaldatu bazuen ere osteara eragin handia izan zuen inperiroarengan zenbait agintarik leinu umileko emazteak izango baitzituzten, bereziki Justinianok zeina Teodora izeneko iragan ez oso argia zuen dama batekin ezkondu zen. Justiniano eta Teodora inperioarengan eragin handien izan duten agintari-enperatriz bikoteetako bat izan ziren.
Justinoren azken urteetan ostrogodoen eta pertsiarrekin gatazka ugari izan zen bere oinordeko Justinianok jasoko zituenak. 526. urtetik aurrera edadeak edo gaitzak jota gaixotzen hasi zen 527. urteko apirilaren 1ean Justiniano ofizialki oinordeko izendatu zuelarik. Urte hartako abuztuaren 1ean bertan hil zen.
525. urtean Anazarbusgo hiriari Justinopolis izena egotzi zitzaion Justinoren omenez.

## Kanpo estekak

* De imperatoribus romanis ingelesez idatziriko biografia zabala.
* Datuak: Q183445
* Multimedia: Iustinus I / Q183445
# Justino, un asesino de la tercera edad

Justino, un asesino de la tercera edad 1994ko Santiago Aguilar espainiar zinema zuzendariak zuzendutako umore beltzezko komedia filma bat da. La Cuadrillaren (Santiago Aguilar eta Luis Guridi) filma bat da.

## Sinopsia

Oharra: Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du.
Justino zezen-plazatik berriki jubilaturiko sastakaitzaileak zaletasun berria du. Sansoncito kuxin-saltzailearekin batera, bere ibilbidea egingo du krimenean.

## Aktoreak

* Saturnino García (Justino)
* Juanjo Puigcorbé (enpresaria)
* Carlos Lucas (Sansoncito)
* Alicia Hermida (Doña Pura)
* José Alias (atezaina)
* Carlos de Gabriel (Carlos)
* Rosario Santesmases (Ana)
* Francisco Maestre (Renco)
* Fausto Talón (Fausto)
* Carmen Segarra (Reme)
* Concha Salinas (Angelines)
* Vicky Lagos (la Chata)
* Popocho Ayestarán (maitre)
* Javier Jiménez (bezero)
* Juana Cordero (erizain)
* Fernando Vivanco (Dr. Larruscain II)
* Marta Fernández Muro (Cova)
* Ana Sáez (metron hildakoa)
* Darío Paso (makarroi nagusia)
* Marcos León (makarroi gaztea)
* Félix Rotaeta (eroslea)
* Jaime Otero eta Tin Sierra (zabor-biltzaileak)
* Enrique Villén (mozkortia)
* Manuel Millán (polizia gaztea)
* Juan Polanco (polizia lodia)
* Alicia Sánchez (hotel zuzendaria)
* Víctor Villate (Insp. Vázquez)
* Víctor Coyote Abundancia (Insp. Vargas)
* Julio Escalada (Gálvez)
* Ángel Plana (García)
* Ramón Barea (Insp. Arsenio)
* Jesús Alcaide (Insp. Antolín)

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5956867
# Justinus van der Brugghen

Justinus Jacob Leonard van der Brugghen (Nimega, 1804ko abuztuaren 6a - Ubbergen, 1863ko urriaren 2a) herbeheretar politikaria izan zen. Herbehereetako lehen ministroa izan zen 1856tik 1858ra.
Abokatua eta iraultzaren aurkako epailea izan zen. Estatu Orokorretako Bigarren Ganberako kide izan zen, Zutphen barrutiak hautatua. 1856an lehen ministro eta Justizia ministro izendatu zuten. Lehen Hezkuntzari buruzko legearen berrikuspena defendatu zuen. 1858an bere bizitza politikoari amaiera eman zion.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1394760
* Multimedia: Justinus van der Brugghen / Q1394760
# Justino Urtzelai

Justino Urtzelai Aramendi (Azkoitia, 1905 - ?, ?), pilota munduan Urtzelai II.a bezala ezaguna, euskal herritar pilotaria izan zen. Aita Urtzelai I.a zuen.
Atzelaria moduan aritu zen. 1922an esku pilotan debutatu arren, lau urte geroago Donostiako Moderno pilotalekuaren erremonte jokalarien artean zegoen. Gerra Zibilaren ondoren binakako txapelketaren lehendabiziko bi ekitaldiak irabazi zituen, 1940-41ekoa eta 1943koa hain zuzen ere.

## Binakako txapelketaren finalak

| Urtea | Txapeldunak | Txapeldunordeak | Emaitza | Pilotalekua |
| 1940-41 | Onaindia - Urtzelai II.a | Txikito Iraetakoa - Gallastegi | 22-18 | Gros |
| 1943 | Onaindia - Urtzelai II.a | Ubilla I.a - Kortabitarte | 22-21 | |

## Erreferentziak

* ↑ Auñamendi Eusko Entziklopedia. URCELAY ARAMENDI, Justino. .
* Datuak: Q9016837
# Jefferson udalerria, Miami konderria (Indiana)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Miami konderrian. Azken zentsuaren arabera 2.419 biztanle zituen, 32.57 milia karratu (84.4 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 1239 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 29.453 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6175662
# Jefferson udalerria, Madison konderria (Ohio)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Madison konderrian. Azken zentsuaren arabera 7.212 biztanle zituen, 42.1 milia karratu (109 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 2873 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 35.688 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6175654
* Multimedia: Jefferson Township, Madison County, Ohio / Q6175654
# Jefferson udalerria, Marshall konderria

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Marshall konderrian. Azken zentsuaren arabera 775 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 287 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 31.337 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10774070
# Jefferson udalerria, Mercer konderria (Ohio)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Mercer konderrian. Azken zentsuaren arabera 13.802 biztanle zituen, 41.4 milia karratu (107 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 5524 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 30.986 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6175659
* Multimedia: Jefferson Township, Mercer County, Ohio / Q6175659
# Jefferson udalerria, Montgomery konderria (Ohio)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Montgomery konderrian. Azken zentsuaren arabera 5.855 biztanle zituen, 25.5 milia karratu (66 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 2533 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 23.956 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6175663
* Multimedia: Jefferson Township, Montgomery County, Ohio / Q6175663
# Jefferson udalerria, Muskingum konderria (Ohio)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Muskingum konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.850 biztanle zituen, 2.2 milia karratu (5.7 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 699 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 25.644 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q5664381
* Multimedia: Jefferson Township, Muskingum County, Ohio / Q5664381
# Jefferson udalerria, Newton konderria (Indiana)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Newton konderrian. Azken zentsuaren arabera 1.987 biztanle zituen, 45.14 milia karratu (116.9 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 1047 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 26.006 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q548882
# Jefferson udalerria, Madison konderria (Iowa)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Madison konderrian. Azken zentsuaren arabera 539 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 172 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 35.554 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10774066
# Jefferson udalerria, Morgan konderria (Indiana)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Morgan konderrian. Azken zentsuaren arabera 3.617 biztanle zituen, 35.61 milia karratu (92.2 km$^2$) eremuan.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 1278 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 36.547 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q6175664
# Jefferson udalerria, Mahaska konderria (Iowa)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Mahaska konderrian. Azken zentsuaren arabera 328 biztanle zituen.

## Ekonomia

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 133 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak 27.605 estatubatuar dolar ziren.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q10774068
# Karting

Karting edo Kart lasterketa eserleku bakarreko ibilgailuen motor kirol mota bat da. Lau gurpildun kart edo go-kart izeneko ibilgailu txikiekin korritzen da. Normalean, zirkuitu txikietan korritzen da.
Karta 1956. urtean sortu zuen Art Ingels estatubatuarrak. Hodi batzuk hartu zituen, haien artean soldatu, eta belarra mozteko makina baten motorra egitea lortu zuen. Egiturari motorra eta gurpilak jarri zizkion eta karta sortu zuen.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q192420
* Multimedia: Karting / Q192420
# Karter

Karterra, motorra behetik ixteko erretilu forma daukan pieza metaliko bat da. Olio lubrifikatzailea hartzeko helburua du. Karter lehorra edo karter buztia izan daiteke, olioa non biltzen den arabera.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2144090
# Kartera (argipena)

Kartera hitzak adiera zenbait ditu:
* kartera, diru-zorroa edo katanarrua, billeteak, txartel erako agiriak eta paperak sakelan eramateko zorroa;
* kartera, ministro batek duen kargua;
* balio-kartera edo balio-zorroa, pertsona edo erakunde batek dituen finantza-aktibo eta balio-tituluen multzoa.
# Kartesianismo

Kartesianismoa terminoak (Cartesius izenetik, Descartesen latinezko transkripziotik) René Descartesen sistema filosofikoak izan duen garapenari zein sistema horren aldezle eta jarratzaileei egiten die erreferentzia. Descartesen aldeko eta aurkakoen arteko eztabaidak haren garaikideen artean hasi ziren pizten eta orduko gizartean oihartzun nabamrnea izan zuten. Hastapen haietan, Marin Mersenne nabarmendu zen Descartesen jarraitzaileen artean. Kartesianismoaren aurkako kritikek halako gizakiaren jainkotzea dakarrela eta errealitatetik kanpo kokatzen dela baieztatu izan dute XX. mendean.

## Erreferentziak

* ↑ (Gaztelaniaz) Ferrater Mora, José. «Cartesianismo» Diccionario filosófico.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q379226
# Kartesiar obalo

Geometrian, kartesiar obaloa (René Descartes-en omenez deitzen da horrela) kurba lau bat da, bi puntu finkotatik (foku izenekoak) distantzien konbinazio lineal bera duten puntuen leku geometrikoa.

## Ekuazioa

Kurbaren ekuazioa hau da:
    $(x^{2}+y^{2}-2ax)^{2}=b^{2}(x^{2}+y^{2})+c\;,$
non a, b eta c konstanteak diren.

## Adibide batzuk

* a = 1, b = 1, c = 0
* a = 1, b = 1, c = 1
* a = 1, b = 1, c = -1
* a = 1, b = 1, c = 0,05
* a = 1,5, b = 0, c = 0,5

## Kanpo estekak

* (Ingelesez) Weisstein, Eric W.: "Cartesian Ovals" MathWorld-en.
* Datuak: Q2983648
* Multimedia: Cartesian oval / Q2983648
# Kalahandi barrutia

Kalahandi barrutia Indiako barruti bat da, Southern dibisioan, Orissa estatuan. 1.576.869 biztanle ditu 7.920 kilometro koadrotan.

## Mugakideak

Honako barrutiekin egiten du muga:
Nuapada barrutia Rayagada barrutia

## Ikus, gainera

* Orissa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1876588
* Multimedia: Kalahandi district / Q1876588
# Kalaheo (Hawaii)

Kalaheo Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Kauai konderrian dago, Hawaii estatuan. 4.996 biztanle ditu, 9,176236 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Kauai konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2638417
# Kalais

    Artikulu hau hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Calais».
Greziar mitologian Kalais Boreadetako bat zen iparraldeko haizearen jainko zen Boreas eta Oritiaren semeak. Zetes bere anaia bikiari bezala, bizkarrean hegoak agertu zitzaizkion (edo, beste iturri batzuen arabera, buruan eta oinetan) pubertarora iritsi zenean, baina, horiek erabili gabe ere, atleta bikain bat zen, Peliasen hil jokoetan distantzia luzeko lasterketaren garailea izan zelarik.
Beti bere anaiaren laguntzarekin, argonauten espedizioan parte hartu zuen. Esaten denez, Harpiak airetik jazarri zituzten, eta hauen patua, bi anaia hauen esku hiltzea zela, baina ez dago batere argi zer gertatu zitzaien munstroei azkenean. Batzuk, bat ezik, beste guztiak hil zirela diote, baina beste batzuk, arpiek inongo kalterik ez zutela jaso, berriz Fineo gaizki tratatuko ez zutela zin eginez.
Modu berean, ez dago batere argi Zetes eta Kalaisekin zer gertatu zen. Batzuek, arpien atzetik zihoazela hil zirela diote, baina beste batzuk, beranduago (argonauten itzulera eta Peliasen heriotzaren ondoren) Heraklesek hil zituela diote, argonautak, Zeusen semea Misian uzteko konbentzitu zituztelako.

## Kanpo estekak

* Datuak: Q893473
# Kalam

Kalam (arabieraz: علم الكلام‎) Islam-aren zientzia erlijiosoetako bat da. Arabieraz hitzak «diskurtsoa» esan nahi du, eta tradizio islamiarrari dagokio, hots, printzipio teologikoak dialektikaren bidez bilatzeari. Terminoa, oro har, teologia naturalaz itzultzen da, gutxi gorabeherako interpretazio gisa, nahiz eta noizean behin (eta zehaztasun gutxiagorekin) filosofia gisa. Kalam jakintsu bati mutakelik deitzen zaio.
Interpretazio ugari egin daitezke jakintza-arlo hori zergatik izan zen jatorriz horrela; bat da jakintza-arlo horretako eztabaida zabalenetako bat, Higraren bigarren eta hirugarren mendeetan, Jainkoaren Hitza (Kalmistm Allh), Koranean errebelatua bezala, Jainkoaren betiko ezaugarria dela, eta, beraz, ez dela sortzen.

## Erreferentziak

* ↑ • doi:10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.001. ISBN 9780199696703.. • doi:10.1093/oxfordhb/9780199696703.013.025. ISBN 9780199696703..

## Ikus, gainera

* Erlijioaren soziologia
* Pastafarismoa

## Kanpo estekak

* Datuak: Q280817
# Kalaeloa (Hawaii)

Kalaeloa Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Honolulu konderrian dago, Hawaii estatuan. 2.364 biztanle ditu, 0,685473 kilometro koadroko azaleran banatuta.

## Ikus, gainera

* Honolulu konderria

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1991494
* Multimedia: Kalaeloa, Hawaii / Q1991494
# Kalak

Kalak 2023ko film daniarra da, Isabella Eklöf zuzendariak zuzendua, eta bera eta Kim Leine izan zirelarik gidoilariak. Filmaren izenburu bera duen Kim Leineren liburua (2007) du oinarri. Emil Johnsen eta Berda Larsen dira aktore protagonista nagusiak.
2023ko Donostiako Zinemaldian eman zuten sail ofizialean: zuzendariak Epaimahaiaren Sari Berezia jaso zuen eta argazki onenaren saria, berriz, Nadim Carlsen profesionalak eraman zuen.

## Sinopsia

Janek bere buruarengandik ihes egingo du, aitak sexualki eraso baitio. Groenlandian bizi da bere familia txikiarekin, baina kultura ireki eta kolektibistaren parte izateko irrikan dago, kalak bat ("groenlandiar zikin") bihurtzeko.

## Erreferentziak

* ↑ SL, TAI GABE DIGITALA. (2023-09-23). «‘Kalak’, aurrera egiteko lekualdatzea ez denean aski» naiz: (Noiz kontsultatua: 2023-10-09).
* ↑ «'O Corno' galegozko filmak irabazi du Urrezko Maskorra» Argia (Noiz kontsultatua: 2023-10-09).
* ↑ «Donostia Zinemaldia» sansebastianfestival (Noiz kontsultatua: 2023-10-09).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q116141839
# Kalaburgi barrutia

Kalaburgi barrutia Indiako barruti bat da, Gulbarga dibisioan, Karnataka estatuan. 2.566.326 biztanle ditu 10.951 kilometro koadrotan.

## Mugakideak

Honako barrutiekin egiten du muga:
Solapur barrutia Mahbubnagar barrutia Ranga Reddy barrutia

## Ikus, gainera

* Karnataka

## Kanpo estekak

* Datuak: Q2641873
* Multimedia: Kalaburagi district / Q2641873
# Kalahari

Kalahari Afrikako hegoaldean dagoen basamortua da. Bere 900.000 km²-ko azalera ia Botswana osoan eta zenbait Namibiako eta Hegoafrikako aldetan zehar hedatzen da. Lurralde erdi-elkorra zanda baditu zenbait animalia eta landare. Inguruko eskualdeak Kalahariko arroa du izena eta bere 2,5 milioi km² basamorturaino ez ezik Angolara, Zambiara eta Zimbabweraino ere iristen da. Eskualdeko ibai iraunkor bakarra Okavango da.

## Izena

Keir hitza tswanaz "egarmina" esan nahi du, hori dela eta Khalagari, Kgalagadi edo Kalagare "urik gabeko lekua" esan nahi dute.

## Klima

Kalahari ez da benetako basamortua. Zenbait alditan urtero 250 mm euri dituzte eta landaretza nahikoa; benetako basamortu idorra hego-mendebaldean dago (urtero 175 mm baino gutxiago). Udako tenperaturak Kalaharin 20 °C gradutik 69 °C gradura bitartekoak izan ohi dira.

## Meak

Eskualdean harea, ikatz, kobre, nikel eta uranioko biltegiak daude. Munduko diamante-meategirik handiena Botswanako Orapan dago, ipar-ekialdeko Kalaharin. Hegoafrikako Pomfreten, berriz, asbesto du.

## Biztanleria

Bertoko jatorrizko biztanleak san herria edo boskimanoak dira.

## Kalahari pelikuletan

* A Far Off Place, pelikula, Reese Witherspoon eta Ethan Randall (Embry) protagonistak dituena.
* The Gods Must Be Crazy, pelikula.

## Ikus, gainera

* Afrikako geografia

## Erreferentziak

* ↑ Euskaltzaindia. (2012-03-30). 167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia. .

## Kanpo estekak

* Datuak: Q47700
* Multimedia: Kalahari / Q47700
# Jenioaren zubia

Jenioaren zubia (frantsesez Pont du Génie) Lapurdiko Baiona hiriburuan dagoen zubia da. Errobi ibaia zeharkatu eta Baiona Handia eta Baiona Ttipia elkarlotzen ditu. Pannecau zubia eta Lapurdiko zubiaren artean kokatua dago.
Jatorria Erdi Aroan du eta harriz egina dago.

## Izena

Frantsesezko Pont de Génie izenaren itzulpena "Jenioaren zubia" litzateke, izan ere, Erdi Aroan Génie hitza gaur egungo ingeniaritzaren parekidea zen, gaur egungo oraindik frantses nahiz gainontzeko hizkuntz erromanikoetan hitz horren sustraien mantentzen delarik (Génie=Ingénierie), hortik, zubiaren izenaren benetazko esanahia "ingeniaritzaren zubia" litzateke.

## Iruditegia

* Zubia eeta Baiona Handia.
* Urrutira.

## Kanpo estekak

* Jenioaren zubiari buruzko orrialdea. Structurae.info (Ingelesez)
* Datuak: Q17485745
* Multimedia: Pont du Génie, Bayonne / Q17485745
# Jenipapo dos Vieiras

Jenipapo dos Vieiras Brasilgo udalerri bat da, Maranhão estatuan kokatua. 17.076 biztanle ditu 1.962,899 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Maranhão

## Kanpo estekak

* Datuak: Q781692
* Multimedia: Jenipapo dos Vieiras / Q781692
# Jenizaro

Jenizaroak (turkieraz: yeniçeri, “gudari berriak”) Otomandar Inperioaren armadako oinezko soldaduak izan ziren XIV-XIX. mendeetan. Armadaren elitea osatzen zuten eta, betebehar askoren artean, sultanaren babes eta zaintzaren ardura zeukaten, bai eta jauregiko beste hainbat eremutako zaintza ere; horregatik sultanaren pretoriar guardiatzat ere jo ohi ziren. XIV. mende amaieran eratu zen jenizaroen gorputza, eta indar politiko handia izan zuen XVI. mendetik aurrera; 1826. urtean, Mahmud II.a sultanak desegin eta sarraskitu zituen.

## Historia

1363 aldean eratu zen jenizaroen indar militarra, Murad I.a sultan zela. Hasiera batean musulmanak ez ziren gudariez osaturik zegoen, gehienbat gazte kristau eta gerra presoez. 1380tik aurrera, Balkanetako herrietan gatibu hartutako gazte kristauen artetik bereizi zituzten eta 1680. urtea arte ez zen Turkiako gazterik haien arteko onartu.
Jenizaroak lehenbiziko otomandar gudaroste iraunkorra bilakatu ziren, eta tribuetako gerlariz osatutako indar armatuak ordezkatu zituzten, hauen leialtasunean ezin baitzitekeen beti fida. Halaber, inongo gudari askek ez zukeen infanteriako gerlari izan nahiko, oso egiteko arriskutsua baitzen. Diziplina gogorra zuten, zelibatoa barne, eta aga edo buruzagi militar batek gidaturiko taldeetan banatzen ziren. XVI. mendearen bukaeran hasi ziren zelibatoaren eta beste neurri estu batzuen aurreko zorroztasun hura leuntzen.
XIX. mendearen hasieran, Turkiako armada mendebaldekoen moldeetara egokitzeko sultanek abiarazitako neurrien aurka agertu ziren jenizaroak eta Mahmud II.a sultanaren kontra matxinatu ziren 1826an. Zapalkuntza guztiz bortitza izan zen, Mahmudek armada-taldea desegin eta matxinatu guztiei lepoa mozteko agindua eman zuen.

## Erreferentziak

* Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik hartu da. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
* ↑ Murphey, Rhoads. Ottoman Warfare, 1500-1700. books.google.es (Noiz kontsultatua: 2017-8-21).
* ↑ Janissary. britannica.com (Noiz kontsultatua: 2017-8-21).

## Kanpo estekak

* Datuak: Q130263
* Multimedia: Janissaries / Q130263
# Jenio gaiztoa

Jenio gaiztoa , Pello Añorga Lópezek idatzitako liburua da, Haur eta Gazte Literaturaren alorrean sailkatua. Lehenengo edizioa 2007. urtean argitaratu zen Aizkorri argitaletxearen bidez eta edizioaren ilustratzailea Jokin Mitxelena izan zen.

## Argumentua

Itsaso bizia zegoen, eta gurasoek, badaezpada, Lolari kontuz ibiltzeko esan zioten, itsasoak jenio gaiztoa zeukala egun horretan. Lolak entzun bai, baina ez zien sinetsi. Oso garbi zeukan jenio gaiztoa zeukaten bakarrak gurasoak zirela. Itsasoari desafioka hasi zen beraz: “ezetz harrapatu!”. Orain harri bat bota uretara; hurrengoan, makiltxo bat... Olatua gerturatzen zenean, han zihoan lasterka gure neskatila. Baina halako batean, olatu handi batek harrapatu zuen.

## Gaia

Itsasoko indarra izango da protagonista narrazio osoan.

## Pertsonai nagusiak

Lola, protagonista nagusia: neskatila.

## Sariak

2008 - Euskadi saria - Euskarazko haur eta gazte literatura

## Erreferentziak

* ↑ interaktiboa, 2011 iametza. Euskal Idazleen Elkartea. Idazleak. (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).
* ↑ Mitxelena Erice, Jokin - Auñamendi Eusko Entziklopedia. (Noiz kontsultatua: 2018-01-19).

## Kanpo estekak

Pello Añorgarentzat haur eta gazte literaturako Euskadi Saria
* Datuak: Q61363594
Jenio gaiztoa Koldo Mitxelena Liburutegian
# Jenipapo de Minas

Jenipapo de Minas Brasilgo udalerri bat da, Minas Gerais estatuan kokatua. 6.100 biztanle ditu 284,453 km²ko eremuan.

## Ikus, gainera

* Minas Gerais

## Kanpo estekak

* Datuak: Q1756319
* Multimedia: Jenipapo de Minas / Q1756319
# Jenisjoplin

Jenisjoplin edo JenisJoplin Uxue Alberdi idazleak 2017. urtean Susa argitaletxearen eskutik plazaraturiko eleberria da. 290 orrialde ditu. 111 Akademiako kideek liburu hau 2017ko gogokoen liburua izandako saria eman zioten, irakurleen botoen bidez aukeratua.

## Sinopsia

Protagonista, Nagore Vargas, laurogei hamarkadan jaiotako gazte indartsua da, bizitzak zaildua. Era berean, pertsonaia bere inguruarekin engaiatua dago eta horren bidez, horren kronika erakutsiko dio irakurleari.

## Kanpo estekak

* Liburu osoa susa-literatura.eus atarian.
* Kritikak.
* Datuak: Q45142221